ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 10

ન્ય્સ્_4,1.68: ન સંકલ્પનિમિત્તત્વાચ્ચ રાગાદીનામ્ ॥
તદેવમેકદેશિનૌ દૂષયિત્વા પરમસમાધિમાહ ।
અયં તુ સમાધિઃ--
ન સંકલ્પનિમિત્તત્વાચ્ચ રાગાદીનામ્ (સૂ. 68) ॥
ચકારમનુક્તસમુચ્ચાયાર્થં વ્યાચષ્ટે ।
કર્મનિમિત્તત્વાદિતરેતરનિમિત્તત્વાચ્ચ ।
સમુચ્ચ્યો ઽનુક્તસ્યેતિ શેષઃ ।
તત્ર સંકલ્પનિમિત્તત્વાદિતિ વિભજતે ।
મિથ્યાસંકલ્પેભ્ય ઇતિ ।
યદ્યપ્યનુભૂતવિષયપ્રાર્થના સંકલ્પઃ તથા ઽપિતસ્ય પૂર્વભાગો ઽનુભવો ગ્રાહ્યઃ ।
પ્રાર્થનાયા રાગત્વાત્ ।
તેન મિથ્યાનુભવઃ સંકલ્પ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વેકસ્માન્મિથ્યાજ્ઞાનાત્કુતઃ કાર્યવૈચિત્ર્યમિત્યત આહ ।
રઞ્જનીયકોપનીયમોહનીયેભ્ય
ઇતિ ।
ભવ્યગેયાદિષુ પાઠાત્કર્ત્તરિકૃત્યઃ ।
મોહનીયઃ સંકલ્પો મિથ્યાજ્ઞાનસંસ્કારઃ ।
કર્મનિમિત્તત્વં રાગાદીનાં વિભજતે ।
કર્મ ચેતિ નિકાયેન જાતિરુપલક્ષ્યતે ।
ઇતરેતરનિમિત્તત્વં રાગાદીનામાહ ।
ઇતરેતરેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ભવન્ત્યનિત્યાઃ ક્લેશાઃ તથાપિ યદેષાં નિર્વર્ત્તકં મિથ્યાજ્ઞાનં તસ્ય નિવૃત્તિહોતોરભાવત્સ
એવ ક્લેશાનુબન્ધાદપવર્ગાભાવ ઇત્યત આહ ।
સર્વમિત્યાસંકલ્પાનામિતિ ।
અપિ ચાનાદિઃ ક્લેશસંતતિરિત્યુક્તમ્ ।
કુતઃ સર્વૈમે આધ્યાત્મિકા ભાવા ઇતિ ।
આત્માનમધિકૃત્ય પ્રવર્તમાનાઃ શરીરેન્દ્રિયાદયો ભવન્ત્યાપધ્યાત્મિકા ઇતિ ।
અથ યદ્યનાદીનામપિ નિવૃત્તિઃ હન્તાનુત્પત્તિધર્મકાણામપિ નિવૃત્તિપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ ।
ન ચૈવં સત્યનુત્પત્તિધર્મકં કિં ચિદિતિ ।
રાગાદીનામુત્પત્તિધર્મકાણામેવ વ્યયધર્મકત્વાભ્યુપગમાદિત્યર્થઃ ।
નનુ મા ભૂવન્મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તા રાગાદયો મિથ્યાજ્ઞાનાનિવૃત્તૌ,
યે પુનરમી કર્મનિમિત્તાસ્તેષાં કુતો નિવૃત્તિઃ ન ચ કર્મનિવૃત્તૌ રાગાદિનિવૃત્તિઃ
રાગાદિમતઃ કર્મનિવૃત્તેરભાવાત્, તસ્માન્ન મોક્ષ ઇત્યત આહ ।
કર્મ ચ નિકાયનિર્વર્તકં તત્ત્વજ્ઞાનકૃતાન્મિથ્યાજ્ઞાનરૂપસંકલ્પવિઘાતાન્ન રાગાદ્યુતપત્તિનિમિત્તં ભવતિ ।
સર્વરાગાદીનાં મિત્યાજ્ઞાનમેવ નિમિત્તમ્ ।
કર્માણિ તુ નિકાયનિયમેન રાગાદીન્ પ્રવર્તયન્તીતિ કર્મનિમિત્તત્વમુક્તમિતિ ભાવઃ ।
નનુ યથા રાગાદયઃ સત્યપિ કર્મણિ મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્ત્યા નિવર્તન્તે એવં સત્યપિ કર્મણિ મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્ત્યા ફલમપિ મા ભૂદિત્યત આહ ।
સુખદુઃ ખસંવિત્તિઃ ફલં તુ ભવતીતિ ।
વાર્ત્તિકમ્ ।
યાવજ્જીવસંયોગે હિ જરયા હ વેત્યનર્થકમિતિ ।
(495।9) મૃત્યુના વેત્યનેનૈવ ગતાર્થત્વાદિત્યનુક્ત્વા ભાષ્યોક્તા દ્વિતીય યુક્તિરભિહિતા વાર્તિકકૃતા ।
યસ્માત્સ્વયમશક્તસ્યેત્યનેન ।
યજ્ઞસાધનત્વાદિતિ ।
(496।7) યજ્ઞકર્તૃત્વાદિત્યર્થઃ ।
એતદેવ સ્ફટયતિ ।
યસ્માદ્યજમાનો યજ્ઞાઙ્ગં ભવતિ ।
યથાહ ભગવાન જૈમિનિઃ પુરુષશ્ચ કર્માર્થત્વાદિતિ ।
સંકલ્પાદ્યપેક્ષં કર્મ રાગાદિકારણમિતિ ।
(498।20) યજ્જાતીયસ્ય જન્મનો યત્કર્મ કારણં તજ્જન્મોચિતામેવ મિથ્યાજ્ઞાનવાસનામભિવ્યનક્તીતિ તદ્દ્વારેણ રાગાદીનાં કારણં ભવતિ ।
ચોદયતિ ।
સુખાદીનામિતિ ।
યથા મિથ્યાજ્ઞાનસહાયં કર્મ રાગાદિહેતુઃ એવં તત્સહાયં ફલહેતુરિતિ ચરમદેહસ્ય તત્વજ્ઞાનવતઃ સદપિ કર્મ ફલકારણં ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ ।
ન નિરપ્રેક્ષત્વાદિતિ ।
કર્માશયપ્રપઞ્ચમુચ્છેત્તુમમૂઢો ઽપ્યસક્તો ઽપ્યદ્વિષ્ટો ઽપિ મૂઢ ઇવ સક્ત ઇવ દ્વિષ્ટ ઇવ તત્ફલં ભુઙ્ક્ત ઇતિ રાગાદ્યનપેક્ષં કર્મ સ્વફલં જનયતિ તેનાસૌ ફલોષભોગો ન બન્ધહેતુઃ મૂઢાદીનાં બન્ધહેતુઃ મૂઢાદીનાં બન્ધહેતુફલોપભોગઃ સ ચતાદૃશો રાગાદિસહાયૈઃ કર્મભિઃ ક્રિયતે ન રાગાદિનિરપેક્ષૈરિત્યવદાતમ્ ॥ ઇતિ મિશ્રશ્રીવાચસ્પતિવિરચિતાયાં ન્યાયવાર્તિકતાત્પર્યટીકાયાં ચતુર્થાધ્યાયસ્યાદ્યમાહ્નિકમ્ ॥
ચતુર્થે ઽધ્યાયેદ્વિતીયમાહ્નિહમ્ ।
ન્ય્સ્_4,2.1: દોષનિમિત્તાનાં તત્ત્વજ્ઞાનાદહઙ્કારનિવૃત્તિઃ ॥
તદેવં સંશયપ્રમાણપ્રમેયાણિ પરીક્ષિતાનિ ।
પ્રયોજનાદયો ઽપિ યત્ર સંશયસ્તત્રૈવમુત્તરોત્તરપ્રસઙ્ગ
ઇતયતિદેશેન પરીક્ષિતા ઇતિ ષોડશાપિ પ્રમાણાદયઃ પરીક્ષિતાઃ ।
તેષાં તત્ત્વજ્ઞાનં નિઃશ્રેયસાધિગમહેતુરિત્યુક્તમ્ ।
તત્રાપિ પ્રમેયતત્ત્વજ્ઞાનં સાક્ષાન્નિઃશ્રેયસહેતુરિતરેષાં તુ તત્ત્વજ્ઞાનાઙ્ગતયેત્યુક્તમ્1 ઇદમિહેદાનીં પરીક્ષ્યતે કિંપ્રત્યેકમાત્માદીનાં પ્રમેયાણાં તત્ત્વજ્ઞાનં નિઃશ્રેયસાધિગમહેતુરુતાહો કસ્ય ચિદેષામેકદેશસ્યેતિ ।
તામિમાં પરીક્ષામવતારયતિ ભાષ્યકારઃ ।
કિં નુ ખવલુ ભોઃ યાવન્તો વિષયાઃ પ્રમેયાણિ તાવત્સુ પ્રત્યેકમિતિ।પ્રતિપ્રાણભૃદ્ભેદં યાવન્ત આત્માનઃ યાવન્તિ ચેન્દ્રિયાણિપ ચેત્યર્થઃ ।
પાર્શ્વસ્થઃ પૂર્વપક્ષિણં પૃચ્છતિ કશ્ચાત્ર વિશેષઃ ।
પૂર્વપક્ષિણ ઉત્તરં ન તાવદેકૈકત્રેતિ ।
સમુદાયૈકદેશાભ્યામનુપપત્તેઃ ।
પ્રમાણાદિતત્ત્વજ્ઞાનાન્નિઃશ્રેયસાધિગમ ઇત્યયુક્તમિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તમાહ ।
મિથ્યાજ્ઞાનં વૈ ખલુ મોહ ઇતિ ।
વૈશબ્દઃ ખલુ પૂર્વષક્ષાક્ષમાયાં ખલુશબ્દો હેત્યર્થે ।
અયુક્તઃ પૂર્વપક્ષો યસ્માન્મિથ્યાજ્ઞાનં મોહ ઇતિ ।
ન તત્ત્વજ્ઞાનમજ્ઞાનનિવૃત્તિમાત્રેણ નિઃ શ્રેયસોપયોગિ અપિ તુ સંસારનિદાનોચ્છેદદ્વારેણ દૃષ્ટેનૈવ, ન ચ તત્ત્વાજ્ઞાનં સંસારહેતુરપિ તુ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ।
તદુચ્છિન્દદ્વિરોધિતયા તત્ત્વજ્ઞાનમપવર્ગહેતુરિતિ ।
ભવત્વેતત્તથા ઽપિ પૂર્વપક્ષસ્ય કિમાયાતમિત્યત આહ ।
તચ્ચ મિથ્યાજ્ઞાનં યત્ર વિષયે પ્રવર્તમાનમિતિ ।
સ્વસમ્બન્ધિનો હ્યાત્માદયો વિપર્યયેણ પરિચ્છિન્નાઃ સંસારહેતવ ઇતિ તદ્વિષયમેવ મિથ્યાજ્ઞાનમપનેયં નાત્માદ્યન્તરવિષયં જ્ઞાનં તેન તત્ર મિથ્યાજ્ઞાનં મા નિવર્તિષ્ટ નિવર્તતાં વા, સ્વાત્માદિદૃષ્ટાન્તેન,
ન તુ તસ્ય સંસારનિવૃત્તિં પ્રત્યુપયોગઃ ।
યસ્ય તૂપયોગસ્તત્ર તત્ત્વજ્ઞાનં દુષ્કરમિતિ ।
પૃચ્છતિ ।
કિં પુનસ્તન્મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ? સન્તિ ખલુ વાદિનાં નાનાવિપ્રતિપત્તયઃ ।
કે ચિદાહુઃ ।
વિધૂતવિવિધનામરૂપપ્રપઞ્ચોપપ્લવવિશુદ્ધવિદાનન્દઘનાદ્વૈતબ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્તત્ત્વજ્ઞાનમિતિ ।
અન્યે તુ સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિમ્ ।
ધર્મમુદ્ગલનૈરાત્મ્યજ્ઞાનમિત્યપરે ।
શરીરેન્દ્રિયાદ્યનિત્વવ્યતિરિક્તનિત્યાત્મદર્શનમિતિ વૃદ્ધાઃ ।
તદેવં વિપ્રતિપત્તેઃ પ્રશ્નઃ ।
ઉત્તરમ્ ।
અનાત્મન્યાત્મગ્રહો ઽહમસ્તીતિ મોહો ઽહઙ્કારઃ ।
ન તાવદદ્વૈતાનન્દઘનાત્મજ્ઞાનં તત્ત્વજ્ઞાનમ્ ।
ભેદસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધસ્યાસતિ બાધકે ઽપહ્નોતુમશક્યત્વાત્ ।
ન ચ પ્રકાશાનન્દાવાત્મધર્માતિરિક્તાવાત્મસ્વભાવૌ ભવિતુમર્હતઃ ।
સત્યં વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેતિ શ્રુતિરાનન્દચૈતન્યશક્ત્યભિપ્રાપયા ભેદ એવ ચ તદ્વત્તયા કથં ચિત્ સામાનાધિકરણ્યમુપપદ્યતે ।
અભેદે ત્વાનન્દવિજ્ઞાનયોસ્તત્પદયોઃ પર્યાયતયા સહ પ્રયોગાનુપપત્તિઃ ।
ન ચ પ્રકૃષ્ટપ્રકાશઃ સવિતેત્યત્ર પ્રકૃષ્ટપ્રકાશયોરભેદો ઽપ્રકાશસ્યાપિ પ્રકર્ષસમ્ભવાત્ ।
અપ્રકૃષ્ટસ્યાપિ ખદ્યોતાદેઃ પ્રકાશસમ્ભવાત્ ।
તસ્માદ્યત્કિં ચિદેતત્ ।
સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિસ્તુ સત્ત્વસ્યૈવ પ્રકૃતેરસમ્ભવાદયુક્તા સત્કાર્યવાદમૂલત્વાત્પ્રધાનસદ્ભાવસ્ય તન્નિરાકરણેનૈવ નિરાકરણમ્ ।
ધર્મપુદ્ગલનૈરાત્મ્યે તુ ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગે નિત્યાત્મસદ્ભાવકથનેન નિરાકૃતે ।

તસ્માત્સુષ્ઠૂક્તમનાત્મન્યાત્મગ્રહો ઽહમસ્મીતિ મોહો ઽહઙ્કાર ઇતિ ।
અત એવ સર્વસ્યૈવમાત્માશીઃ કૃમેરપિ મા ન ભૂવં ભૂયાસમિતિ ।
સો ઽયમીદૃશો ઽભિનિવેશઃ શરીરાદીનામાત્મત્વેનાધ્યવસ્યતો ભવતિ નાત્મતત્ત્વવિદુષઃ સ ખલ્વહિનિર્લ્વયનીમિવાહિસ્તતો વ્યતિરિક્તં શરીરાદિ પશ્યન્ન તત્ર સ્નિહ્યતિ સ્નેહવિરહાન્ન તપ્યતે નાપ્યનુશોચતીતિ ।
અતત્ત્વજ્ઞાનવતઃ સંસારં દર્શયિત્વા તત્ત્વજ્ઞાનવતઃ સંસારનિવૃત્તિમાહ ।
યસ્તુ દુઃખમિતિ ।
તદેવમુક્તેન પ્રકારેણ મોહતત્ત્વજ્ઞાનયોઃ સંસારાપવર્ગહેતુભાવો યસ્માત્તસ્માન્મોક્ષમાણૈઃ પ્રેત્યભાવફલદુઃખાનિ ચ જ્ઞેયાનિ વ્યવસ્થાપયતીત્યાદિપૂર્વોપસંહારઃ ।
આસેવમાનસ્યાભ્ય સ્યતો ભાવયત ઇતિ પર્યાયકથનં ભાવનાદાર્ઢ્યેપદર્શનાર્થમ્ ।
અર્થગતિં પરિશોધ્યાત્રાર્થે સૂત્રં પઠતિ ।
દોષનિમિત્તાનાં તત્ત્વજ્ઞાનાદહઙ્કારનિવૃત્તિઃ
(સૂઃ1) ॥
શાસ્ત્રાર્થસંગ્રહો ઽનૂદ્યતે શાસ્ત્રતાત્પર્યસંગ્રહો દ્વિતીયસૂવેણાનૂદ્યતૈત્યર્થઃ ।
કિં નુ ખલુ ભો ઇતિ ભાષ્યં તદનુપપન્નં યતો ન વિષયમાત્રજ્ઞાનમપવર્ગહેતુરપિ તુ પ્રમેયતત્ત્વજ્ઞાનમિત્યત
આહ વાર્તિકકારઃ ।
તત્ર વિષયાન્તરાણામિતિ ।
(500।8) યાવન્તો વિષયા ઇતિ ન વિષયમાત્રાભિપ્રાયમપિ તુ પ્રમેયાભિપ્રાયમિત્યર્થઃ ।
સુગમમન્યદ્વાર્તિકમ્

ન્ય્સ્_4,2.2: દોષનિમિત્તં રૂપાદયો વિષયાઃ સંકલ્પકૃતાઃ ॥
શરીરાદિષ્વનાત્મસ્વાત્મબુદ્ધિર્નિવર્તનીયેત્યુક્તં તત્ર પ્રથમં કસ્મિન્નાત્મબુદ્ધિર્નિવર્તનીયેત્યપેક્ષાયામાહ ।
પ્રસંખ્યાનાનુપૂર્વ્યા તુ ખલુ ।
પ્રસંખ્યાનં સમાધિજં તત્ત્વજ્ઞાનં તચ્ચ વિષયે સુકરમિતિ તત્રૈવ પ્રાથમિકસ્ય પ્રથમં પ્રયત્નો યુક્તઃ ।
સૂત્રમ્ ।
દોષનિમિત્તં રૂપાદયો વિષયાઃ સંકલ્પકૃતાઃ (સૂ. 2) ॥
મિથ્યાજ્ઞાનં સંકલ્પસ્તેન વિષયીકૃતા ઇત્યર્થઃ ।
કામાઃ કામ્યાઃ

ન્ય્સ્_4,2.3: તન્નિમિત્તં ત્વ્ અવયવ્યભિમાનઃ ॥
અન્યે ખલુ અવયવિસંજ્ઞાં નિવર્તયન્તો ઽવયવિનમેવ પ્રત્યાચક્ષતે તાન્ પ્રત્યાચક્ષાણ આહ ।
અતઃ પરં કાચિદિતિ (502।2) સૂત્રમ્--- તન્નિમિત્તં ત્વવયવ્યભિમાનઃ (સૂ. 3) ॥
નિમિત્તં દન્તત્વાદિ તદ્વિશિષ્ટા વિષયાઃ સંજ્ઞાઃ પ્રિયાયાઃ કામુકો દન્તોષ્ઠનાસિકાદીનવયવાનનુભાવયન્
તસ્યાં સક્તો ભવતિ ।
વ્યઞ્જનાન્યવયવિનો ઽવયવાસ્તૈઃ સહોપલમ્ભાત્તેષામનુવ્યઞ્જનં તત્સાદૃશ્યં તેન તદારોપઃ ।
તથા ચ સ્ત્રૈણાનાં વ્યવહારઃ ।
દ્રવત્કનકનિર્મલદ્યુતિરનઙ્ગલીલૈકભ-
ર્મહેભકટવિભ્રમસ્તનભરાલસાઙ્ગી યદિ ।
પ્રિયા ન પરિરભ્યતે તુલિતસિદ્ધંસંજીવિની સહેમહિ કુતો ઽન્યથા વિષમબાણબાણવ્યથામ્ ।
મદનસરિતમેનાં ગાહમાનો જનો ઽયં જઘનપુલિનનાભીમણ્ડલાવર્તરમ્યામ્ ।
મુખનલિનસનાથામુલ્લસદ્ભ્રુલતોર્મિં ચિરવિરહહુતાશાયાસમુજ્ઝાં ચકાર ।
વિવેકિનસ્ત્વશુભસંજ્ઞાં ભાવયન્તઃ પ્રાહુઃ ।
મજ્જામસ્થ્નામથ પ્લીહ્નાં યકૃતાં શકૃતામપિ ।
પૂર્ણાઃ સ્નાયુશિરાસ્યૂતાઃ સ્ત્રિયશ્ચર્મપ્રસેવિકાઃ ।
ઋષયો ઽપ્યૂચુઃ ।
સ્થાનાદ્બીજાદુપષ્ટમ્ભાન્નિષ્પન્દાન્નિધનાદપિ ।
કાયમાધેયશૌચત્વાત્પણ્ડિતા હ્યશુચિં વિદુઃ ।
અશુભસંજ્ઞાભાવનાપ્રયોજનમાહ ।
તામસ્યભાવયત
ઇતિ ।
તત્કિમિદાનીમવયવાનુવ્યઞ્જનસંજ્ઞયોર્વિષયો નાસ્ત્યશુભસંજ્ઞાવિષય એવ પરમસ્તીત્યત
આહ ।
સત્યેવ ચ દ્વિવિધવિષય ઇતિ ।
દ્વિવિધ
એવાસૌ કામિનીલક્ષણો વિષયસ્તથા ઽપિ રાગાદિપ્રહાણાર્થમવયવાદિસંજ્ઞાગોચરત્વં પરિત્યજ્યાશુભસંજ્ઞાગોચરત્વમસ્યોપાદીયતે વૈરાગ્યોત્પાદનાયેત્યર્થઃ ।
અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ ।
યથા વિષસંપૃક્ત ઇતિ ।
ન હિ વિષમધુની પરમાર્થતો ન સ્તઃ અપિ તુ વૈરાગ્યાય વિષસંજ્ઞા તત્રોપાદીયતૈત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,2.4: વિદ્યાવિદ્યાદ્વૈવિધ્યાત્ સંશયઃ ॥
તદેવં સ્વમતેન પ્રસંખ્યાનોપદેશમુક્ત્વા પરાભિમતપ્રસંખ્યાનં નિરાકર્ત્તુમુપન્યસ્યતિ ।
અથેદાનીમર્થં નિરાકરિષ્યતા વિજ્ઞાનવાદિના ઽવયવિનિરાકરણમુપપાદ્યતે ।
અર્થવિશેષે ખલ્વવયવાનુવ્યઞ્જનસંજ્ઞે ।
તત્રાર્થમાત્રસ્યાભાવાત્કુતો ઽવયવાનુવ્યઞ્જનસંજ્ઞે, તન્નિરાકરણાય પ્રથમમવયવી નિરાક્રિયતે પશ્ચાત્પરમાણુઃ, તતશ્ચ જ્ઞાનમાત્રમર્થરહિતં સિદ્ધં ભવતીત્યભિપ્રાયઃ ।
તત્ર સંશયપૂર્વકત્વાદુપપાદનસ્ય વિચારસ્ય સંશયં પ્રથમમાહ ।
વિદ્યાવિદ્યાદ્વૈવિધ્યાત્સંશયઃ (સૂ. 4) ॥
ઉપલબ્ધિર્વિદ્યા અનુપલબ્ધિશ્ચાવિદ્યા ।
સચ્ચોપલભ્યતે યથા તડાગે તોયમ્ ।
અસચ્ચોપલભ્યતે યથા મરુમરીચિકાયામુદકમ્ ।
સચ્ચ નોપલભ્યતે યથા ચિરનિખાતં ભૂમૌ નિધ્યાદિ ।
અસચ્ચ નોપલભ્યતે યથા ભૂતલે દૃશ્યમાને તત્તુલ્યોપલમ્ભનયોગ્યતો ઘટાદિઃ ।
તદેવં વિદ્યાવિદ્યાદ્વૈવિધ્યાદવયવિનિ સંશયઃ ।
યદ્યવયવ્યુપલભ્યતે તથાપિ સંશયઃ
અથ નોપલભ્યતે તથા ઽપિ સંશય ઇત્યર્થઃ ।
ન્ય્સ્_4,2.5: તદસંશયઃ પૂર્વહેતુપ્રસિદ્ધત્વાત્ ॥
તત્ર સિદ્ધાન્તી વક્ષ્યમાણમપ્યવયવિનિરાકરણહેતું નિરાકરિષ્યામીત્યાશયવાનાહ ।
તદસંશયઃ પૂર્વહેતુપ્રસિદ્ધત્વાત્ (સૂ. 5) ॥
અવયવિનઃ ।
વાર્તિકકારસ્તુ સ્વયં સંશયં નિરાકરોતિ ।
ન વિદ્યાવિદ્યાદ્વૈવિધ્યં સંશયસ્ય કારણમિતિ (502।21)॥ 4-5 ॥
ન્ય્સ્_4,2.6: વૃત્ત્યનુપપત્તેરપિ તર્હિ ન સંશયઃ ॥
પૂર્વપક્ષવાદ્યાહ વૃત્ત્યનુપપત્તેરિતિ

ન્ય્સ્_4,2.7: કૃત્સ્નૈકદેશાવૃત્તિત્વાદવયવાનામવયવ્યભાવઃ ॥
વૃક્ષસ્તિષ્ઠતિ શાખાદિષુ શાખાદયો વા વૃક્ષ ઇતિ લૌકિકીં પ્રતિપત્તિમનુરુધ્યમાનો વિકલ્પયતિ વાર્ત્તિકકારઃ ।
અવયવા અવયવિનીતિ ।
(503।10) એકદ્રવ્યશ્ચાવયવઃ પ્રાપ્નોતિ ।
કુતઃ એકાવયવિવૃત્તિત્વાત્ ।
ભવતુ કો દોષ ઇત્યત આહ ।
ન ચૈકદ્રવ્યં દ્રવ્યમવિનશ્યદાધારમસ્તિ ।
કૃતકસ્ય નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ શેષઃ ।
અવયવ્યેકદેશેનેતિ ।
અવયવિનો ય એકદેશાસ્તેનાવયવો ઽવયવિનિ વર્ત્તતૈત્યર્થઃ ।
ન હ્યસ્યાવયવિનો ઽન્યે અવયવેષુ એકદેશા અવયવાઃ સન્તીતિ
ન્ય્સ્_4,2.8: તેષુ ચાવૃત્તેરવયવ્યભાવઃ ॥
એકેનાવયવેનારભ્યત ઇતિ સતતોત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
સંયોગાય કિલ ચરમભાવિને અવયવવ્યાપારસ્તન્નિમિત્તાનિ ચાપેક્ષ્યન્તે ।
એકદ્રવ્યસ્યોત્પત્તિં પ્રતિ ન સંયોગાપેક્ષેતિ યાવદવયવમવયવ્યુત્પદ્યેતેત્યવયવ્યનવરુદ્ધો ન કદાચિદવયવો દૃશ્યેતેત્યર્થઃ ॥ 7-8 ॥
ન્ય્સ્_4,2.9: પૃથક્ ચાવયવેભ્યો ઽવૃત્તેઃ ॥
અવયવ્યતિરેકેણ વર્ત્તમાનો ઽવયવ્યુપલભ્યેત ન ચાસ્યાધારાન્તમુપલભ્યતે દૃશ્યમાનશ્ચાવયવો નાધિકરણમસ્યેતિ ભવતૈવ વાદિના ઽભ્યુપગતમિત્યભિપ્રાયેણાહ ।
નિત્યશ્ચ સ્યાત્

ન્ય્સ્_4,2.10: ન ચાવયવ્યવયવાઃ ॥
યસ્તુ મન્યતે અવયવાનાં ધર્મમાત્રમવયવી ન ત્વવયવેભ્યો ઽત્યન્તં ભિન્નો ઽભિન્નો વા ભિન્નત્વે ગવાશ્વવદ્વર્મધર્મિભાવાનુપપત્તેઃ ।
અભેદે ઽપિ ધર્મિરૂપવત્તદનુપપત્તેશ્ચ ।
તસ્માત્કથં ચિદ્ભિન્નો ઽભિન્નશ્ચ કથં ચિદ્ધર્મમાત્રમવયવાનામમયવીતિ તં પ્રત્યાહ ।
ન ચાવયવ્યવયવાઃ (સૂ. 10) ॥
ન તાવદ્ભેદાભેદૌ પરસ્પરાભાવાત્માનાવેકત્ર સમવેત ઇત્યુક્તમ્ ।
નાપ્યાત્યન્તિકે ઽભેદે ધર્મધર્મિભાવઃ તસ્માદ્યથાત્યન્તિકભેદે ઽપિ કેષાઞ્ચિદેવ કાર્યકારણભાવઃ તથા કેષાં ચિદેવ ધર્મધર્મિભાવ ઇત્યેષિતવ્યમ્ ।
તથા ચ દૂષણમિત્યર્થઃ ।
અવયવી ચૈકદેશેનાવયવે વર્ત્તત ઇતિ અવયવસમૂહમાત્રમવયવી પ્રાપ્નોતીતિ ।
અસ્યાયમર્યઃ ।
અવયવે હિ વર્ત્તમાનો ઽવયવીત્યુચ્યતે ।
અવયવ્યેકદેશાશ્ચેદવયવેષુ વર્ત્તન્તે એકદેશ
એવ તર્હ્યવયવિનઃ ।
તે ચ નાનેત્ત્યવયવસમૂહમાત્રમવયવી પ્રાપ્નોતિ ।
એકસ્મિંશ્ચાવયવે એકદેશે વર્ત્તમાનો ઽવયવીતિ ન તાવદવયવી ક્વચિદવયવે વર્ત્તત ઇતિ તદેકદેશાનાં તત્ર તત્રાવયવે વૃત્તેઃ તાવન્માત્રેણ ચાવયવિનો ગ્રહણમિતિ યત્રૈવાસ્યૈકદેશો વર્ત્તતે તત્રૈવ ગ્રહીતવ્યઃ ।
તથા ચૈકસ્મિન્ તન્તૌ પટૈકદેશો વર્ત્તત ઇતિ તન્તાવેકસ્મિન્ પટો દૃશ્યેતેત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,2.11: એકસ્મિન્ ભેદાભાવાદ્ ભેદશબ્દપ્રયોગાનુપપત્તેરપ્રશ્નઃ ॥
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ ।
ન્ય્સ્_4,2.12: અવયવાન્તરાભાવે ઽપ્યવૃત્તેરહેતુઃ ॥
એકદેશનેન ચાવયવી ન સ્વાવયવેષુ વર્ત્તતૈત્યત્ર પ્રતિજ્ઞાર્થે અવયવાન્તરાભાવાદિત્યહેતુઃ ।
કસ્માદ્ યદ્યપ્યવયવાન્તરમવયવિનો ભવતિ તથાપ્યવયવાન્તરાણ્યવયવિનો ઽવયવાન્તરેષુ વર્ત્તન્તે કિમાયાતમવયવિવૃત્તેરિતિ ।
એક શ્ચાનેકત્ર વર્ત્તત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાનાનઃ કિં કાર્ત્સ્ન્યેન કિમેકદેશેનેતિ નાનુયોક્તવ્યઃ, કસ્માત્
ઉભયેન કાર્ત્સ્ન્યેન એકદેશેન વા નાનાત્વૈકાર્થસમવાયિના એકસ્યાવયવિનો વ્યાઘાતાત્ ।
એતદુપજીવ્યાહ યદ્યવયવી નૈકદેશેન વર્ત્તને ન કાર્ત્સ્ન્યેન
અથ કથં વર્ત્તત ઇતિ ।
શઙ્કતે રૂપાન્તરાનિર્દ્દેશાદિતિ ચેત્ ।
(506।7) સોપહાસં દૃષ્ટાન્તમાહ ।
યથા અચિત્રાસ્તન્તવઃ પટં ચિત્રમારભન્ત ઇતિ ।
નૈયાયિકૈઃ કિલાચિત્રૈસ્તન્તુભિશ્ચિત્રઃ પટ આરભ્યતૈત્યભ્યુપેયતે ।
તચ્ચૈતદયુક્તમ્ ।
ન તાવચ્ચિત્રં રૂપમેકં પટસમેવતં સ્વવચનવિરોધાત્ ।
નાના હિ ચિત્રમુચ્યતે તત્કથમેકમિતિ ।
તેન યદુક્તં ભવતિ નાનૈકમિતિ તદુક્તં ભવતિ ચિત્રમેકમિતિ ।
યદાહુઃ ... ચિત્રં તદેકમિતિ ચેદિદં ચિત્રતરં મહદિતિ ।
ન ચ નીલપીતાદય એવ બહવો ઽવ્યાપ્યવૃત્તયશ્ચિત્રપદાસ્પદમિતિ સાંપ્રતમ્ ।
રૂપાદનાં વ્યાપ્યવૃત્તિત્વાત્ ।
તે ઽમી વિવાદાધ્યાસિતા નીલપીતાદયો વ્યાપનીયા આશ્રયવૃત્તયો રૂપજાતીયત્વાત્
શુક્લપટગતરૂપવદિતિ--ઉપપન્ન ઉપહાસો યથા અચિત્રાસ્તન્તવઃ પટં ચિત્રમારભન્ત ઇતિ ।
નિરાકરોતિ ।
નોપલભ્યમાનરૂપાધારત્વાત્ ।
અવયવિનો રૂપં નિર્દ્દિશ્યતામિતિ બ્રુવાણેનેતિ ।
અવયવો ઽસ્યાસ્તીત્યવયવી અવયવશ્ચ કારણં તદ્વાનવયવી કાર્યમિતિ કાર્યકારણભાવાભ્યુપગમઃ કુતો ભવતિ ।
ન ચ પ્રસઙ્ગસાધનં નામ કિં ચિદસ્તિ પ્રમાણમ્ ।
તર્કસ્તુ ભવેત્ ન ચાયં પ્રમાણેનેતિકર્તવ્યતાં વિના પ્રમાણમર્થં સાધયિતુમર્હતીત્યર્થઃ ।
યદપિ ત્વયોપહાસાભિપ્રાયેણ પટરૂપં ચિત્રં દૃષ્ટાન્તીકૃતં તત્રાભિપ્રાયસ્તાવત્તવ યાદૃશસ્તાદૃશોવા સચનાત્તાવદયં દૃષ્ટાન્તઃ પ્રતિભાતિ ।
દૃષ્ટાન્તશ્ચ વાદિપ્રતિવાદિનોરવિવાદવિષય ઇતિ તત્સાધનં વ્યર્થમ્ ।
તથા ઽપ્યુપેત્ય ચિત્રવાદં બ્રૂમઃ ત્વાં પ્રતિ ચિત્રં રૂપં પટસમ્બન્ધિતયા સાધયામસ્ત્વદભિપ્રાયવ્યાપ્તોપહાસનિરાકરણાયેત્યર્થઃ ।
પટસ્ય ચિત્રં રૂપમિત્યનુભવ એવાત્રાબાધિતઃ પ્રમાણમિતિ ભાવઃ ।
બૌદ્ધઃ સ્વાભિપ્રાયમુદ્ઘાટયતિ અનેકત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ શ્ચેદિતિ ।
નિરાકરોતિ ।
ચિત્રશબ્દસ્યૈકાનેકવિષયત્વાત્ ।
યદિ નાનૈવ ચિત્રમુચ્યેત તતઃ સ્યાદ્વિરોધઃ કિં ત્વેકસ્મિન્નપિ ચિત્રપદં પ્રયુજ્યતે ।
તસ્માન્નૈકત્વેનાસ્ય વિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
દેશક આહ નૈકસ્મિન્નદૃષ્ટત્વાત્ ।
એકસ્મિંશ્ચિત્રગ્રાહિણો ઽનુભવસ્યાદૃષ્ટત્વાત્ ।
પુરુષવિવક્ષાધીનપ્રવૃત્તયસ્તુ શબ્દાઃ ક્વ નામ દુર્લભા ઇતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ નાભ્યુપેતહાનેરિતિ ।
(507।1) ન તાવદનેકપદપર્યાયશ્ચિત્રશબ્દો ઽનેકં ચિત્રમિત્યનેક પ્રદેન સામાનાધિકરણ્યં પ્રતિપત્તુમર્હ્વતિ ।
પર્યાયશબ્દાનાં સહપ્રયોગાનુપપત્તેઃ દૃશ્યતે તુ પ્રયોગો ઽનેકં ચિત્રમિતિ ।
તસ્માદ્યથા શુક્લાનિ નાના તથા ચિત્રાણિ નાનેત્યભ્યુપેતવ્યમ્ ।
તથા ચૈકં શુક્લમનભ્યુપગચ્છતો યથા શુક્લનાનાત્વાભ્યુપગમો હીયતે એવમેવૈકં ચિત્રમનભ્યુપગચ્છતશ્ચિત્રનાત્વાભ્યુપગમો હીયતહત્યર્થઃ ।
શઙ્કાન્તરમાહ ।
અથાનેકમચિત્રમિતિ ।
નિરાક્રરોતિ ।
એવમપીતિ ।
શઙ્કતે ।
અથાચિત્રાણીતિ ।
પરિહરતિ એવં ચ ન કિં ચિદિતિ ।
ઇષ્યત એવાસ્માભિર્યથા ઽવયવસમવેતૈઃ સિતહરિતલોહિતાદિભિરસમવાયિકારણૈરવયવિનિ ચિત્રં રૂપમારભ્યત ઇતિ ।
દેશયતિ પુટાન્તર
ઇતિ ।
પુટાન્તરં પાર્શ્વાન્તરમ્ ।
પરિહરતિ ।
ભવતૈવેદેમુક્તમિતિ ।
એકો ઽપિ ગુણ આરભત ઇતિ મત્વા શઙ્કતે ।
ચિત્રપ્રત્યયસ્તત્રેતિ ।
સમાધતે ન પ્રસક્ત ઇતિ ।
નનુ યચ્ચિત્રાચિત્રાભ્યામારબ્ધમવયવિનો રૂપં તદપિ પીતાદિવન્નિદ્દિંશ્યતાં ન ચ શક્ય નિર્દ્દેષ્ટું તસ્માન્નાસ્તીત્યત આહ ।
એતાવદિતિ ।
અનિર્વાચ્યમપ્યનુભૂયમાનમશક્યાપહૂવમ્ ।
યથેક્ષુક્ષરીરાદીનાં માધર્યસ્યાન્તરં મહદિત્યર્થઃ ।
ન તાવદવયવરૂપાદયવવિનો ગ્રહણં યુક્તમિતિ ।
ન દ્રવ્યાન્તરરૂપેણ દ્રવ્યાન્તરે ચાક્ષુષત્વં દૃષ્ટં ન ખલુ પૃથિવ્યાદિરૂપેણ વાયુશ્ચાક્ષુષ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ ।
તસ્માદિતિ ।
અવિકલ્પિતા અવિચારિતા ઇત્યર્થઃ
(508।5)

ન્ય્સ્_4,2.13: કેશસમૂહે તૈમિરિકોપલબ્ધિવત્તદુપલબ્ધિઃ ॥
ન્ય્સ્_4,2.14: સ્વવિષયાનતિક્રમેણેન્દ્રિયસ્ય પટુમન્દભાવાદ્ વિષયગ્રહણસ્ય તથાભાવો નાવિષયે પ્રવૃત્તિઃ ॥
સર્વાગ્રહણમવયવ્યસિદ્ધેરિતિ અત્ર પ્રત્યવસ્થિતઃ પૂર્વપક્ષી અથેદમાહેતિ ।
કેશસમૂહે તૈમિરિકોપલબ્ધિવત્તદુપલબ્ધેરિત્યાદિસૂત્રભાષ્યવાર્તિકાનિ પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તયોરતિરોહિતાર્થાનિ ॥ 13-14 ॥
ન્ય્સ્_4,2.15: અવયવાવયવપ્રસઙ્ગશ્ચૈવમ્ આપ્રલયાત્ ॥
અપિ ચાયં વૃત્તિવિકલ્પં
આશ્રયવ્યાઘાતાદયુક્ત ઇત્યાહ ।
અવયવાવયવિપ્રસઙ્ગશ્ચૈવમા પ્રલયાત્ (સૂ. 15) ॥
અત્ર ત્રયઃ પક્ષાઃ સંભવન્તિ ।
યો ઽયમવયવેષુ અવયવિવૃત્તિવિકલ્પાનુપપત્ત્યા અવયવિનો ઽભાવપ્રસઙ્ગ આપાદ્યતે સ આ પ્રલયાદ્વા નિવર્ત્તતા પરમાણોર્વા ન ક્વ ચિદપિ નિવર્ત્તતે ઇતિ ।
તત્ર પ્રથમ દ્વિતીયવિકલ્પાવાશ્રિત્યેદંસૂત્રમ્ ।
યથૈવ વૃત્તિવિકલ્પઃ સ્થૂલે ઘટાદાવવયવેષુ તદવયવેષ્વિતિ તદભાવાત્પ્રલયે વ્યવતિષ્ઠેત ।
ન ચ તદા પ્રલયઃ સર્વોપાખ્યાવિરહિતો દર્શનવિષયઃ સંભવતીતિ દર્શનવિષયાભાવાદનાશ્રયો વિકલ્પ આત્માનમેવ ન લભતે ।
ઉપલક્ષણં ચૈતદા પ્રલયાદિતિ ।
આ પરમાણોરિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પરમાણૂનામપ્યતીન્દ્રિયત્વેન દર્શનવિષયત્વાભાવાદનાશ્રયતા વિકલ્પસ્ય તદવસ્થૈવ ।
તદિદમુક્તં નિરવયવાદ્વા પરમાણુતો નિવર્ત્તેતેતિ

અથાપીતિ ।
ન્ય્સ્_4,2.16: ન પ્રલયો ઽણુસદ્ભાવાત્ ॥
અપિ ચેત્યર્થઃ ।
અપિ ચ પ્રલયમભ્યુપેત્યેદમુક્તમા પ્રલયાદિતિ ।
વસ્તુતસ્તુ ।
ન પ્રલયો ઽણુસદ્ભાવાત્ (સૂ. 16) ॥
નિરવયવત્વે પ્રમાણમાહ ।
નિરવયવત્વં તુ પરમાણોરિતિ

ન્ય્સ્_4,2.17: પરં વા ત્રુટેઃ ॥
અથાનન્ત એવાયમવયવાક્યવિવિભાગઃ કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ ।
પરં વા ત્રુટેઃ (સૂ. 17) ॥
ત્રુટિસ્ત્રસરેણુરિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
જાલસૂર્યમરીચિસ્થં ત્રસરેણ રજઃ સ્મૃતમ્ ।
યદિ ત્રુટેઃ પરં દ્વિત્રિપદકે ઽવયવવિભગો ન વ્યવતિષ્ઠતે તતો ઽવયવવિભાગસ્યાનવસ્થાનાદ્
દ્રવ્યાણામસંખ્યેયત્વાત્ ત્રુટિત્વનિવૃત્તિઃ
ત્રુટિરપિ સુમેરુણા તુલ્યપરિમાણઃ સ્યાત્ ।
ન ખલ્વનન્તાવયવત્વે કશ્ચિદ્વિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
વાર્તિકં યાવદ્વા પ્રલયો ઽનિવૃત્તિર્વેતિ ।
પ્રલયપરમાણુપક્ષે વિકલ્પનિવૃતિર્નાસ્તિ દર્શનવિષયસ્તુ નાસ્તીત્યનાશ્રયો વિકલ્પઃ ।
અનન્તાવયવત્વે સર્વસ્ય વિકલ્પાઘ્રાતત્વેવ દર્શનવિષયાભાવ ઇત્યનાશ્રયો વિકલ્પૈત્યર્થઃ ।
સંખ્યોદાહરણમ્ ।
ઇયન્તશ્ચ તે પરમાણવઃ સંહતાસ્ત્રુટિભાવમાપદ્યન્ત ઇતિ (510) ।
સાવયવત્વે તુ પરમાણુશબ્દસ્યાર્થો વક્તવ્યઃ ।
કિમુક્તં ભવતિ પરમાણુરિતિ પરમત્વવિશિષ્ટો હ્યણુઃ પરમાણુઃ યતઃ ક્ષોદીયો નાપરમસ્તીતિ યાવત્ ।
તસ્માદપિ ચેત્ ક્ષોદીયો ઽન્યદસ્તિ નૈષ પરમત્વવિશિષ્ટો ઽણુરિત્યર્થઃ ।
અથ ભિન્નપરિમાણાઃ પરમાણ્વવયવાસ્તતો ન્યૂનપરિમાણા ઇતિ યાવત્ ।
તતો ન પરમાણુઃ પ્રતિષિધ્યતે પરમાણ્વવયવા એવ પરમાણવસ્તે ચાનવયવત્વાદકાર્યાઃ ।
ત્વયા ચ પરમાણ્વારબ્ધં કાર્યં પરમાણુરિતિ કૃત્વા આરોપ્ય વૃત્તિત્રિકલ્પેન પ્રતિષિધ્યત ઇતિ

ન્ય્સ્_4,2.18: આકાશવ્યતિભેદાત્ તદનુપપત્તિઃ ॥
અથેદાનીમાનુપલમ્ભિકસ્તસ્ય વ્યાખ્યાનં સર્વં નાસ્તીતિ મન્વાનં આહ ।
આકાશવ્યતિભેદાત્તસ્ય પરમાણોર્નિરવયવસ્યાનુપપત્તિઃ ।
સાવયત્વે તુ વૃત્તિવિકલ્પાત્તદભાવ ઇતિ શૂન્યતૈવ તત્ત્વં ભાવાનામ્ ।
અનાશ્રિતોપિ વિકલ્પો યથા લોકપ્રતીતિકલ્પનામાત્રનિર્મિતસ્તાત્ત્વિકીં શૂન્યતાં ગમયતિ ।
મિથ્યાજ્ઞાનાનામપિ તત્ત્વાવગમહેતુત્વદર્શનાત્ ।
યથા દૂરાદ્વનસ્પતૌ હસ્તિપ્રત્યયપ્રવાહો વનસ્પતિતત્ત્વપ્રતિપત્તેર્દ્દેતુઃ ।
યથા રેખાગવયો વા ગવયત્વપ્રતિપત્તેરિત્યાદિ બહૂત્પ્રેક્ષિતવ્યમિતિ ભાવઃ ।
તેદતદ્વાર્ત્તિકકારોદૂષયતિ ।
આકાશવ્યતિભેદાદનિત્યઃ પરમાણુરિત્યભિધાનો વ્યતિશ્રેદાર્થં પ્રષ્ટવ્ય
ઇતિ ।
ન્ય્સ્_4,2.19: આકાશાસર્વગતત્વં વા ॥
ન્ય્સ્_4,2.20: અન્તર્બહિશ્ચ કાર્યદ્રવ્યસ્ય કારણાન્તરવચનાદકાર્યે તદભાવઃ ॥
(511।4) અન્તર્બહિરિતિ વચનં કાર્યસ્ય કારણાન્તરવચનમિતિ (512।3) કારણાન્તરં કારણવિશેષઃ તસ્ય વચનમિત્યર્થઃ ।
ઉપેત્ય પરમાણોરવયવાન્ન તદ્વિભાગસ્યાકાશં કારણમિતિ આકાશવ્યતિભેદાદિત્યાકાશહેતુકં વ્યતિભેદં વિભાગમાહ ।
ન ચાકાશં વિભજ્યમાનયોર્દ્રવ્યાન્તરયોર્વિભાગસ્ય કારણમપિ તુ કર્મેત્યર્થઃ ।
સર્વતો ઽવ્યવહિતસ્ય યસ્ય મધ્યે અવયવા ન સન્તીતિ તત્સુપિરમિતિ ।
સર્વતો ઽવ્યવહિતસ્પય નિરન્તરસ્યાવયવિનઃ સ્વાવયવદ્વારેણ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યસ્યાવયવાઃ પરિતો નિરન્તરમવસ્થિતા મધ્યે ચ ન સન્તિ તત્સુષિરમિતિ ।
યન્મૂર્તિમત્તેન સર્વેણસમ્બધ્યતે ।
મૂર્તિમતા સર્વેણ સમ્બદ્ધત્ત્વં સર્વતત્વં વદતો વાર્તિકકારસ્યાજસંયોગસ્યાભ્યુપગમઃ પ્રૌઢિવાદતયેતિ લક્ષ્યતે ॥ 19-20 ॥
ન્ય્સ્_4,2.21: સર્વસંયોગશબ્દવિભવાચ્ચ સર્વગતમ્ ॥
ન્ય્સ્_4,2.22: અવ્યૂહાવિષ્ટમ્ભવિભુત્વાનિ ચાકાશધર્માર્ઃ ॥
સ્યાદેતત્
આકાશં ચેત્સર્વગતં તતો મૂર્તિમતાં દ્રવ્યાણાં તેન પ્રતિબન્ધાદ્ગતેરાવરણં વ્યૂહાન્તરાપાદનં ચ જલૌઘસ્યેવ નાવાદિના ભવેન્ન ચાસ્તિ,
તસ્માન્ન સર્વગતમિત્યત આહ ।
અવ્યૂહાવિષ્ટમ્ભવિભુત્વાનિ ચાકાશધર્માઃ (સૂ. 22) ॥
યત એવાવ્યૂહાવિષ્ટમ્ભાવત
એવાપ્રત્યૂહં વિભુત્વમસ્યેત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,2.23: મૂર્તિમતાં ચ સંસ્થાનોપપત્તેરવયવસદ્ભાવઃ ॥
પુનઃ શૂન્યતાવાદી પ્રત્યવતિષ્ઠતે ।
મૂર્ત્તિમતાંવ ચ સંસ્થાનોપપત્તેરવયવસદ્ભાવઃ (સૂ. 23) ॥
ચસ્ત્વર્થઃ સિદ્ધાન્તં નિવર્ત્તયતિ ।
યદ્યપિ મૂર્તિમતામિતિ સંબન્ધિત્વમાત્રેણોપાત્તં સૂત્રં તથાપિ હેતુપદતયા વાર્તિકકારોવ્યાચષ્ટે ।
સાવયવાઃ પરમાણવોમૂર્ત્તિમત્ત્વાદ્ ઘટાદિવદિતિ ।
(513।19) પ્રયોગાન્તરમાહ સંસ્થાનવત્ત્વાદિતિ

ન્ય્સ્_4,2.24: સંયોગોપપત્તેશ્ચ ॥
સૂત્રાન્તરમનુવૃત્તિસહિતં પઠતિ ।
સંયોગોપપત્તેશ્ચ (સૂ. 24) ॥
ઇતિ ।
ન્ય્સ્_4,2.25: અનવસ્થાકારિત્વાદનવસ્થાનુપપત્તેશ્ચાપ્રતિષેધઃ ॥
પૌનરુક્ત્યં દેશયતિ ।
નન્વિદમિતિ (514।4) પરિહરતિ ।
ન ચરિતાર્થમિતિ ।
મૂર્તિર્નામાવ્યાપિનો દ્રવ્યસ્ય ષડ્વિધં પરિમાણમિતિ ।
પરમહ્વસ્વત્વપરમાણુત્વે પરમસૂક્ષ્મ એવ દ્રવ્યે વ્યવતિષ્ઠેતે વ્યાપિ તુ ગૃહીત્વા પરમમહત્ત્વપરમદીર્ઘત્વાભ્યામષ્ટવિધં પરિમાણં ભવતિ ।
પરમમહત્ત્વપરમદીર્ઘત્વં ચ સર્વગતવ્યાપિની ઇતિ ન મૂર્તિઃ ।
અસર્વગતદ્રવ્યપરિમાણં મૂર્ત્તિરિતિ પારમર્ષંવચનાત્ ।
સંસ્થાનં નામ પ્રચયાખ્યઃ સંયોગો ઘટાદિવૃત્તિર્ઘટત્વાદિજાતિવ્યક્તિહેતુરિતિ ।
સંયોગઃ સંયોગમાત્રં ન ત્વપ્રાપ્તિપૂર્વિકા પ્રાપ્તિરિતિ ।
તસ્માદપૌનરુક્ત્યમ્ ।
તદેતચ્છૂન્યતામતમપાકરોતિ ।
યત્તાવન્મૂર્તિમત્ત્વાદિતિ ।
શૂન્યતાવાદી પ્રલયાન્તત્વાભિમાનેનાહ ।
અથ તાવદિતિ ।
સિદ્ધાન્ત્યાહ અન્તો નિરવયવ
ઇતિ ।
પ્રલયાન્તત્વમધસ્તાન્નિકાકૃતમિતિ ભાવઃ ।
નન્વધસ્તાન્નિરાકરણાન્મા ભૂત્પ્રલયાન્તો વિભાગો વિભાગાન્તસ્તુ ભવિષ્યતિ કિં પરમાણ્વન્તતાગ્રહેણેત્યાશઙ્કતે ।
અથાન્તો વિભાગઃ ।
નિરાકરોતિ ।
સ ન યુક્ત
ઇતિ ।
નાસતિ ગુણિનિ ગુણો ઽસ્તીત્યર્થઃ ।
એતાવન્તશ્ચ કલ્પાઃ સમ્ભવિનઃ ।
તત્ર પ્રથમકલ્પે અનૈકાન્તિકત્વવ્યાઘાતૌ દ્વિતીયે વિભાગસ્યાનાધારત્વપ્રસઙ્ગઃ તૃતીયે ત્રુટેરમેયત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ ।
એતાવચ્ચૈતત્ (કલ્પજાતં) સ્યાદિતિ ।
પરમાણ્વન્તતાં વિભાગસ્ય બ્રુવન્નિરવયવં મૂર્ત્તિમન્તં પરમાણું પ્રતિપદ્યસ ઇતિ ।
અનન્તત્વે તુ ત્રુટેરમેયત્વપ્રસઙ્ગો વ્યાઘાતઃ ।
પ્રલયાન્તત્વે ચ વિભાગસ્યાનાધારત્ત્વપ્રસઙ્ગો વ્યાઘાતઃ ।
સાવયવશબ્દસ્યાર્થઃ સમાનજાતીયાવયવં ન કેવલં તદારવ્ધમપિ તુ તદાશ્રિતમ્ ।
તન્ત્વાદ્યારબ્ધં પટાદિ દ્રવ્યં તન્ત્વાદ્યાશ્રિતં ચ ।
નન્વેવમપિ કુતઃ સાવયવત્વમિત્યત આહ ।
અવયવસ્તદાધારસ્તસ્ય સમાનજાતીયારબ્ધસ્ય કાર્યદ્રવ્યસ્યાધારઃ
તસ્માત્સાવયવત્વં કાર્યવિશેષઃ તસ્માત્સાવયવાઃ પરમાણવ ઇત્યતિબ્રુવતા કાર્યવિશૈષઃ પરમાણુરિત્યુક્તં ભવતિ ।
કાર્યવિષેશ્ચ પરમાણુરિતિ વ્યાહતમ્ ।
(515।2) આનન્ત્યે તુ ત્રુટેરમેયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
સા ખલ્વનવયવસ્ય કલ્પિતસ્ય પરમસૂક્ષ્મતયા પરમાણ્વાખ્યા તેન પરમાણુરિતિ કિમુક્તં ભવતિ અનવયવો ઽકાર્યશ્ચેતિ ।
સાવયવ ઇતિ કિમુક્તં ભવતિ સાવયવઃ કાર્યશ્ચેતિ ।
પ્રતિજ્ઞાપદયોર્વ્યાઘાતૈત્યર્થઃ ।
અથ મા ભૂત્ત્રૃટેરમેયત્વમિત્યેકપરમાણુપૂર્વકત્વં પરમાણોઃ પ્રતિપદ્યસે ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
યદિ દ્વે દ્રવ્ય અધિકૃત્યાભિધીયત ઇતિ ।
મધ્યસ્ય હિ પરમાણોરુપયર્ધઃ પાર્શ્વવર્તિભિઃ પરમાણુભિર્યે સંયોગાસ્તત્ર મધ્યસ્ય પૂર્વેણ પરમાણુના યઃ સંયોગો નાસૌ મધ્યપશ્ચિમપરમાણ્વાશ્રિતઃ
એવં મધ્યમપરમાણુસંયોગો નૈવ મધ્યમપૂર્વપરમાણ્વાશ્રય
ઇતિ ।
એવ મન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ષડપિ ભિન્નદેશા એવેતિ સમાનદેશત્વમંસિદ્ધમ્ ।
અથ પરમાણૂનાં સમ્બન્ધિનં પરમાણું મધ્યમધિકૃત્યોચ્યતે તદાશ્રિતા હિ સંયોગાઃ ષડપિ ભવન્તીતિ તત્રાહ ।
ન કિં ચિદ્બાધ્યત ઇતિ ।
(517।2) સ્યાદેતત્ ।
સંયોગસમાનદેશત્વેન પરમાણવો ઽપિ સંયુક્તાઃ સમાનદેશા ઇતિ પિણ્ડસ્યાણુમાત્રત્વપ્રસઙ્ગ
ઇતિ પરોક્તમનુવદતિ ।
યત્પુનરેતદિતિ ।
તદ્ દૂષયતિ ।
તન્નેતિ ।
યત્ર યત્સમવેતં સ તસ્ય દોશો યથા રૂપાદીનાં દ્રવ્યં, ન ચ પરમાણવઃ ક્વ ચિત્સમવયન્તિ કિં તુ તત્સંયોગાઃ ।
તેન દેશવતાં સંયોગાનામસ્તુ સમાનદેશતા ન તુ પરમાણૂનામદેશત્વાદિત્યર્થઃ ।
દેશયતિ ।
નનુ કાર્યકારણે ઇતિ ।
યથેહ કુણ્ડે બદરમિતિ યથા બદરં કુણ્ડદેશ એવં તદવયવાસ્તદવયવાઃ ।
ન ચ સમવાય એવ દેશદેશિત્વનિબન્ધનમપિ તુ સંયોગો ઽપિ ।
ન હીહ કુણ્ડે બદરમિહ પટે શુક્લત્વમિતિ વા આધાર્યાધારપ્રત્યયો વિશિષ્યતે ।
તસ્માદ્બહૂનાં દ્રવ્યાણાં સમાનદેશત્ત્વદર્શનાન્નાસિદ્ધો દૃષ્ટાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તદ્ દૂષયતિ ।
એતદનભ્યુપગમેન પ્રત્યુક્તમ્ ।
દ્રવ્યાણામેકત્ર સમવાયેન સમાનદેશતાં વ્યાસેધામો ન તુ સંયોગેન, સમવાયેન હિ સમાનદેશતા સ્થૌલ્યપરિપન્થિની ।
યથા ગન્ધરસરૂપસ્પર્શાઃ સમાનદેશા ન સ્થૌલ્યમારભન્તે તત્કસ્ય હેતોઃ એષામમૂર્તાનાં સમાનદેશસમવાયાત્ ।
મૂર્તાસ્તુ સ્પર્શવન્તઃ સમવાયેનાસમાનદેશાઃ પરસ્પરસંયોગિનો યદિ સ્થૌલ્યમારભન્તે કિં બાધ્યતે તસ્માત્સંયોગિનો યદિ સ્થૌલ્યમારભન્તે કિં બાધ્યતે તસ્માત્સંયોગેન સમાનદેશતા ન પ્રતિષધ્યતે સમવાયેન તુ પ્રતિષિધ્યતે સા હિ સ્થૌલ્યવિરોધિનીતિ સિદ્ધમ્ ।
અભ્યુપેત્યૈવમુક્તં સંયોગાઃ સમાનદેશા ઇતિ ।
પરમાર્થતસ્તુ કુણ્ડબદરસંયોગસ્ય કુણ્ડબદરે આશ્રયઃ
તદવયવકુણ્ડબદરસંયોગસ્ય કુણ્ડબદરાવયવા ઇતિ સિદ્ધં સંયોગાનામપિ ભિન્નદેશત્વમિત્યાહ ।
ન ચ સંયોગા અપીતિ ।
ઉપસંહરતિ ।
ષણ્ણાં સમાનદેશત્વાદિતિ ।
વાક્યમિતિ ।
યત્પુનરુક્તં દિગ્દેશભેદો યસ્યાસ્તિ તસ્યૈકત્વં ન યુક્તમિતિ ।
પરમાણોઃ કિલ ભવદભિમતસ્યૈકસ્ય દિગ્ભાગાઃ ષટ્, ન ચૈકસ્ય દિગ્ભાગે ભેદો ઽસ્તીતિ ષડેવ પરમાણવઃ ।
એતદ્ દૂષયતિ ક એવમાહ દિગ્દેશભેદો (યસ્યા) સ્તીતિ ।
સ્વરૂપેણૈકા દિક્ સર્વગતા ચ નાસ્યા ભેદો ઽસ્તીત્યર્થઃ ।
યદ્યેકૈવ દિક્ ક્વ તર્હિ પરમાણાવસ્માદયં પરમાણુઃ પૂર્વો ઽયં પશ્ચિમ ઇત્યાદયો બુદ્ધિવ્યપદેશભેદા ઇત્યત આહ ।
દિગ્દેશભેદાશ્ચ દિશઃ સંયોગા એકત્વે ઽપિ દિશ આદિત્યોદયદેશપ્રત્યાસન્નદેશસંયુક્તો યઃ સૈતરસ્માદ્વિપ્રકૃષ્ટદેશસંયોગાત્પરમાણોઃ પૂર્વઃપ એવમાદિત્યાસ્તમયદેશપ્રત્યાસન્નદેશસંયુક્તો યઃ સ ઇતતસ્માદ્વિપ્રકૃષ્ટદેશસંયોગાત્પરમાણોઃ પશ્ચિમઃ તૌ ચ પૂર્વપશ્ચિમૌ પરમાણૂ અપેક્ષ્ય યઃ સૂર્યોદયાસ્તમયદેશવિપ્રકૃષ્ટદેશસંયોગઃ સ મધ્વવતીં ।
એવમેતયોર્યૌ તિર્યગ્દેશસમ્બન્ધિનૌ મધ્યસ્ય આર્જવેન વ્યવસ્થિતૌ પાર્શ્વવર્તિનૌ તૌ દક્ષિણોત્તરૌ પરમાણૂ એવં મધ્યન્દિનવર્તિસૂર્યસન્નિકર્ષવિપ્રકર્ષૌ પૂર્વસંખ્યાવચ્છિન્નત્વં ચાલ્પત્વં પરસંખ્યાવચ્છિન્નત્વં ચ ભૂયસ્ત્વમ્ ।
તસ્માદેકસ્યાપિ પરમાણોઃ પરમાણ્વન્તરસંયોગા અવ્યાપ્યવૃત્તય એવ ભાગાઃ ।
એવં દિશો ઽપ્યેકસ્યા અપિ સંયોગા એવ ભાગાઃ સો ઽયં પરમાણોઃ ષટ્કેન યુગપદ્યોગો મૂર્ત્તત્વમાત્રપ્રયુક્તો ન સાવયવત્વપ્રયુક્ત
ઇતિ ન સાવયવત્વં ગમયિતુમર્હતીતિ ।
તેન યુદચ્યતે પ્રસઙ્ગસાધનં પરૈઃ યન્નિરયવં તન્ન ષટ્કેન સંયુક્તં યથા વિજ્ઞાનં તથા ચ પરમાણુરિતિ વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિરિતિ તન્નિરસ્તમ્ ।
મૂર્તત્વપ્રયુક્તત્વેન ષટ્કસંયોગસ્ય સાવયવત્વેન વ્યાપ્તેરસિદ્ધેઃ ।
છાયાતપયોગો ઽપિ પરમાણોરેકસંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વેનોપપન્નઃ ।
નન્વનવસ્થા નોપપદ્યત ઇત્યુક્તં તત્કુત ઇત્યત આહ ભાષ્યકારઃ ।
અનવસ્થાયાં પ્રત્યધિકરણં દ્રવ્યાવયવાનામાનન્ત્યાત્ ।
ક્રિયાવત્ત્વાદીનહેતૂન્ સર્વથા વિકલ્પ્ય વાર્તિકકારો દૂષયતિ ।
યે તુ ક્રિયાવત્ત્વાદિતિ ।

એતેનાસિદ્ધત્વેન ।
ન હિ ઘટાદિકમવયવિનમનભ્યુપગચ્છતો ઘટાદિરસ્તીત્યર્થઃ ।
મતુપશ્ચાર્થાન્તરે દૃષ્ટત્વાદ્વિરુદ્ધ ઇતિ ।
ક્રિયા પરમાણોરર્થાન્તરમનિચ્છતો મતુપ્પ્રયોગો વિરુદ્ધ ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,2.26: બુદ્ધ્યા વિવેચનાત્તુ ભાવાનાં યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધિસ્તન્ત્વપકર્ષણે પટસદ્ભાવાનુપલબ્ધિવત્તદનુપલબ્ધિઃ ॥
વિજ્ઞાનવાદ્યાહ યદિદં ભવાન્ બુદ્ધીરિતિ ।
યદિ પટસ્તન્તુભ્યોભિન્નો ભવેત્તન્ત્વતિનેકેણ ગૌરિવાશ્વાતિરેકેણોપલભ્યેત ।
ન ચોપલભ્યતે તસ્માત્પટ ઇતિ મિથ્યાબુદ્ધિરિયમ્ ।
તન્તુરિત્યપિ મિથ્યાબુદ્ધિરંશુભ્યો ભેદેનાનુપલમ્ભાત્ ।
એવમંશુરિત્યપિ ।
તદનેન ક્રમેણ પરમાણુષ્વપિ બુદ્ધ્યા વિવિચ્યમાનેષુ યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધેર્ન બાહ્યવસ્તુ સ્થૂલં વા ક્ષોદીયો વાસ્તીતિ સર્વા એવ બુદ્ધયઃ સ્વાકારમબાહ્યં બાહ્યતયા આલમ્બમાના મિથ્યાભૂતા ઇતિ ।
નનુ પટાદયઃ સાવયવા ભવન્ત્વેવં પરમાણૂનાં ત્વનવયવત્વાદ્
બુદ્ધ્યા વિવેચનાદ્ભાવાનાં યાથાત્મ્યોપલબ્ધિરિત્યત
આહ ।
પરમાણવો ઽપિ ભાગશોવિભજ્યમાનામ્તાવદ્યાવત્પ્રલય
ઇતિ (519।17) ।
ભવન્તુ પરમાણવો ઽનવયવાઃ સંયોગેભ્યસ્તુ ષડ્ભ્યો બુદ્ધ્યા વિવિચ્યમાનસ્ય યાથાત્મ્યમુપલભ્યત ઇતિ

ન્ય્સ્_4,2.27: વ્યાહતત્વાદહેતુઃ ॥
તદેતદ્ દૂષયતિ ।
વ્યાહતત્વાદહેતુરિતિ ।
યસ્ય વિવિચ્યામાનસ્ય યાથાત્મ્યાનુપલબ્ધિસ્તત્કુતશ્ચિદ્વિવેચનીયમ્
અવધ્યભાવે તદનુપપત્તેઃ ।
તથા ચ તેનાવધિપના ક્વ ચિદવસ્થાતવ્યમ્ ।
અનવસ્થાયાં ત્રુટેરમેયત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્પરમાણુષુ વા તત્સંયોગેષુ વા તેનાવસ્થાતવ્યમ્ ।
તથા ચ યતો વિવિચ્યતે ભાવઃ સ એવાસ્પયાવધિર્યાથાત્મ્યેનોપલભ્યત ઇતિ બુદ્ધ્યા વિવિચ્યમાનસ્ય સર્વભાવાનુપપત્ત્યાવ્યાઘાત
ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
દૂષણાન્તરમાહ ।
સર્વભાવાનુપપત્તિરિતિ ।
(250।5) પ્રમાણસ્યાપિ ભાવાત્ તદ્ગતત્વેન તદનુપપત્તૌ સર્વભાવાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,2.28: તદાશ્રયત્વાદપૃથગ્ગ્રહણમ્ ॥
તદાશ્રયત્વાદપૃથગ્ગ્રહણમ્ (સૂ. 28) ॥
અપૃથગ્ગ્રહણાદિતિ બ્રુવાણઃ પ્રષ્ટવ્યો જાયતે ।
કિં વિલક્ષણવ્યવહારાભાવઃ ઉત ભેદાભાવઃ
ઉત તન્તુવ્યતિરેકેણ દેશાન્તરે ઽનુપલમ્ભ
ઇતિ ।
ન તાવદાદ્યઃ તન્તવો હિ ભિન્નાભબુદ્ધિવેદ્યાઃ પટસ્તુ અભિન્નાભબુદ્ધિવેદ્ય ઇતિ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ ।
તન્તૂનામંશુદેશત્વાત્ પટસ્ય તન્તુદેશત્વાત્ ।
તસ્માત્તન્તુભ્યો ઽન્યત્રાદર્શનમપૃથગ્ગ્રહણં તચ્ચ ભેદે ઽપિ તદાશ્રિતત્વેનોપપદ્યમાનં નાભેદં ગમયિતુમર્હતીત્યર્થઃ ।
ભાષ્યં બુદ્ધ્યા વિવેચનાત્તુ ભાવાનાં પૃથગ્ગ્રહણમતીન્દ્રિયેષ્વણુષુ ।
યત્ર ખલ્વવયવાવયવિનાવૈન્દ્રિયકૌ તત્ર પૃથગ્ગ્રહણમવિવેચકાનામસ્ફુટતરમતીન્દ્રિયેભ્યો ઽણુભ્ય આનુમાનિકેભ્યઃ પ્રત્યક્ષદૃશ્યાનાં તદાશ્રિતાનામવયવિનાં પૃથગ્ગ્ર્હણમિત્યતિસ્ફુટમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,2.29: પ્રમાણતશ્ચાથપ્રતિપત્તેઃ ॥
સંપ્રત્યૈન્દ્રિયકે ઽપ્યવયવે ઽવયવિનો વિવિચ્યમાનસ્ય યાથાત્મ્યેન પૃથગ્ગ્રહણમાહ ।
પ્રમાણતશ્ચાર્થપ્રતિપત્તેરિતિ ।
યદસ્તિ--પટાદિકમવયવિ દ્રવ્યં યથા ચ સ્વાવયવસમવેતત્વેન ગુણાધારતયા ચ,
યન્નાસ્તિ--શશવિષાણાદિ, યથા ચ--કાર્યકારણભાવેન,
તત્સર્વં પ્રમાણત ઉપલબ્ધ્યા સિધ્યતિ ।
સુગમં ભાષ્યમ્

ન્ય્સ્_4,2.30: પ્રમાણાનુપપત્ત્યુપપત્તિભ્યામ્ ॥
ન્ય્સ્_4,2.31: સ્વપ્નવવિષયાભિમાનવદયં પ્રમાણપ્રમેયાભિમાનઃ ॥
યદુક્તં પ્રમાણોપપત્ત્યનુપપત્તિભ્યાં ન સર્વભાવાનુપપત્તિરિતિ ।
તત્ર પ્રત્યવતિષ્ઠતે વિજ્ઞાનવાદી ।
સ્વપ્નવિષયાભિમાનવદયં પ્રમાણપ્રમેયાભિમાનઃ (સૂ. 31) ॥
ન ખલુ વાસ્તવઃ પ્રમાણપ્રમેયભાવઃ કિં ત્વનાદિવાસનાનિબન્ધનકલ્પનાધીનઃ ।
યથા હિ ન સ્વપ્ને સન્તિ વિષયા અથ ચ પ્રતિભાન્તિ કલ્પનામત્રેણ તથા ચ સાંવૃતેનાપરમાર્થસતા પ્રમાણપ્રમેયભાવેન બાહ્યાર્થશૂન્યતા સિધ્યતિ પરમાર્થસતી પ્રત્યયાનાં દૃષ્ટા મિથ્યાપ્રત્યયાનામપિ તત્ત્વપ્રતિપત્તિહેતુતેત્યાવેદિતં પુરસ્તાદિત્યર્થઃ ।
તદ્વ્યાચષ્ટે વાર્ત્તિકકારઃ ।
યથા ન સ્વપ્ને વિષયાઃ સન્તીતિ

ન્ય્સ્_4,2.32: માયાગન્ધર્વનગરમૃગતૃષ્ણિકાવદ્વા ॥
નનુ સ્વપ્નપ્રત્યયાનામસ્ત્વેવન્ધર્મકત્વં યે પુનરભી જાગ્રત્યત્પ્રયાઃ સ્તમ્ભ ઇતિ વા કુમ્ભ ઇતિ વા કિમાયાતં તેષામત્યન્તવૈલક્ષણ્યાદિત્યત
આહ ।
માયાગન્ધર્વેતિ ।
જાગ્રત્પ્રત્યયા અપ્યેવંવિધાઃ સહસ્રશો દૃશ્યન્તે ન ચૈતે સ્તમ્ભકુમ્ભાદિપ્રત્યયાસ્તતો વિલક્ષણા ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,2.33: હેત્વભાવાદસિદ્ધિઃ ॥
તદેતદ્દૂષયતિ ।
હેત્વભાવાદસિદ્ધિઃ (સૂ. 33) ॥
ન્ય્સ્_4,2.34: સ્મૃતિસંકલ્પવચ્ચ સ્વપ્નવિષયાભિમાનઃ ॥
તદ્વ્યાચષ્ટે ભાષ્યકારઃ ।
સ્વપ્નાન્તે વિષયાભિમાનવદિતિ ।
અન્તશબ્દો ઽવયવવચનો ઽપ્યાશ્રિતત્વમાત્રેણાવસ્થાયાં પ્રયુક્તઃ ।
તેન સ્વપ્નાવસ્થાયા મિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ સ્વપ્નજ્ઞાનસ્યાયાથાર્થ્યમિચ્છતા વાધકપન્તરેણ તદનુપપત્તેર્જાગ્રત્પ્રત્યયો ઽસ્ય બાધકો વક્તવ્યઃ
ન ચાસાવસમીચીનસ્તદ્બાધિતુમુત્સહત ઇતિ સમીચીનત્વં જાગ્રત્પ્રત્યયસ્યાભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
તથા ચ જાગરિતાન્તે વિષયોપલબ્ધિવદિત્યનુપપન્નમ્ ।
વાર્ત્તિકં ખ્યાતિરિતિ ચેત્ ।
પ્રત્યયત્વમેવ સ્વપ્નોદાહરણસહિતં પ્રમાણપ્રમેયાભિમાનભિથ્યાત્વે હેતુરિત્યર્થઃ ।
વિપર્યયે ચ સામર્થ્યાભાવાદિતિ ।
પૂર્વં પ્રતિબુદ્ધેનેતિ વિશેષણં વિવક્ષિત્વોક્તમ્ ।
અધુના ત્વનુપલબ્ધેરિતિ વિવક્ષિત્વોચ્યતૈત્યયૌ નરુક્ત્યમ્ ।
અત્ર વિજ્ઞાનવાદી સ્વપક્ષે પ્રમાણમાહ ।
ન ચિત્તવ્યતિરેકિણો વિષયાઃ ગ્રાહ્યત્વાદ્
વેદનાવદિતિ ।
ઇદમત્રાકૂતમ્ ।
વિજ્ઞાનસ્ય હિ બાહ્યોર્ ઽથો ગ્રાહ્યો ભવન્નિરાકારસ્ય સત્તામાત્રેણ વા ભવેત્ કારણત્વેન વા એકસામગ્ર્યધીનત્વેન વા જ્ઞાનાહિતફલાધારત્વેન વા ।
ન તાવત્સત્તામાત્રેણાન્યસ્યાન્યો વિષયઃ સત્તામાત્રસ્ય વિષયાન્તરેષુ ભાવાત્સર્વે ઽર્થાઃ સર્વવિષયા ઇતિ સર્વસર્વજ્ઞતાપત્તિઃ ।
ન ચ સત્તામાત્રામપિ વિષયત્વવ્યવસ્થાપકમ્
અસતો ઽપિ વિષયત્વાત્ ।
અત એવ ન કારણત્વેન વિષયભાવઃ ।
અપિ ચ ચક્ષુરાદયો ઽપિ વિજ્ઞાનસ્ય કારણમિતિ વિષયા રૂપવિજ્ઞાનસ્ય પ્રસજ્યેરન્,
વર્ત્તમાનાવભાસિ ચ વિજ્ઞાનં ન ભવેત્ ।
ક્ષણિકત્વેનોત્પાદકસ્યાર્થક્ષણસ્યોત્પાદ્યવિજ્ઞાનસમયે વિનિપાતાત્ ।
એકસામગ્ર્યધીનત્વેન તુ વિષયત્વે વર્ત્તમાનાવભાસિતોપપદ્યતે ।
સા તુ નોપપદ્યતે અસતોરપ્યતીતાનાગતયોર્ગ્રહણે વ્યાપકત્વાદતિવ્યાપકત્વાચ્ચ ઇન્દ્રિયાદિક્ષણસ્યૈકસામગ્ર્યધીનસ્યાલમ્બનત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિજ્ઞાનાહિતફલાધાર આલમ્બનમિતિ ચેત્ કિં પુનર્વિજ્ઞાનેનાર્થે જન્યતે પ્રાકટ્યં ન ચૈતદર્થધર્મો ઽપિ શુક્લાદિવત્સર્વપુરુષસાધારણમ્ ।
જ્ઞાનાહિતસ્યાર્થધર્મસ્યાપિ જ્ઞાનવન્તં પ્રત્યસાધારણત્વદર્શનાત્ ।
યથા યસ્યાપેક્ષાબુદ્ધિજનિતં દ્વિત્વમર્થધર્મઃ સો ઽપેક્ષાબુદ્ધિમન્તમેવ પુરુષં પ્રત્યસાધારણ
ઇતિ ।
તન્ન અવ્યાપકત્વાત્ ।
સન્તિ ખલ્વતીતાનાગતવિષયાણિ સહસ્રશો વિજ્ઞાનાનિ શબ્દાનુમાનજાનિ ચ,
ન ચૈતન્યર્થે ફલમાધાતુમુત્સહન્તે અર્થસ્ય તદાનીમસમ્ભવાત્ ।
ન ખલ્વસ્તિ સમ્ભવો ઽસન્નનુત્પન્નરૂપો ધર્મી ધર્મો ઽસ્યાવિનશ્યન્ પ્રત્યુત્પન્નરૂપ ઇતિ ।
સ્વકારણાદાત્માનાત્મપ્રકાશનશક્તિયુક્તમુત્પદ્યતે જ્ઞાનં તાદૃશં યેન કશ્ચિદેવાસ્ય વિષયો ન સર્વમિતિ ચેત્ ।
હન્ત ભોઃ શક્તેઃ શક્યનિષ્ઠત્વાત્કિમસ્ય શક્યમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
અર્થ ઇતિ ચેન્ન ।
ન તાવદયમસ્ય નિર્વર્ત્યઃ અર્થસ્યૈવ જ્ઞાનનિર્વર્ત્તકત્વાત્ ।
ન ચાર્થાધારં ફલમાધત્તૈત્યુક્તમ્ ।
ન ચાસતિ શક્યે શક્તિસંભવઃ તસ્માદનાકારં વિજ્ઞાનં બાહ્મં ગોચરયતીતિ મનોરથમાત્રમ્ ।
અસ્તુ સાકારમેવ બાહ્યગોચરમ્ ।
તથા હિ નીલાદ્યાકારં જ્ઞાનં નીલાદિગોચરમ્ ।
નીલમસ્ય સ્વરૂપં યતઃ ।
અત્રૈવં વક્તવ્યમ્ ।
કિં સર્વાત્મના સારૂપ્યભાવાદ્ વિષયભાવ આહો કથં ચિત્સારૂપ્યભાવાત્ ।
ન તાવદર્થસ્ય જડાત્મનો જ્ઞાનેન પ્રકાશાત્મના સર્વથા સારૂપ્યં સારૂપ્યે જ્ઞાનમપિ જડં ભવેદિતિ જ્ઞાનત્વહાનિઃ ।
એકદેશેન ચ સારૂપ્યે તત્ ક્વ નામ નાસ્તીતિ સર્વં જ્ઞાનં સર્વં વેદયેત્ ।
અપિ ચ નીલજ્ઞાનાત્સમનન્તરપ્રત્યયાદુત્પન્નં જ્ઞાનં ન તથા નીલાર્થસરૂપં યથા નીલજ્ઞાનસરૂપમિતિ સમનન્તરપ્રત્યયતત્સારૂપ્યાભ્યાં વિષયઃ સ્યાનન ચૈતદસ્તિ, તસ્માન્ન સારૂપ્યસમુત્પત્તી અપિ વિષયલક્ષણમ્ ।
સ્તામસ્ય સારૂપ્યસમુત્પત્તી મનસ્કારેન્દ્રિયાદિભિસ્તથાપિ યમધ્યવસ્યતિ સો ઽસ્ય વિષયો ઽર્થં ચાધ્યવસ્યતીતિ અર્થ એવાસ્ય વિષયો ન મનસ્કારાદીતિચેત્ ।
અથ કો ઽયમધ્યવસાયઃ।ન તાવદ્ગ્રહણં ન ખલુ દ્વાવાકારૌ ગૃહ્યેતે નીલમિત્યનુભવો ન તુ નીલે ઇતિ ।
સ્વાકારસ્ય બાહ્યસમારોપો ઽધ્યવસાય ઇતિ ચેત્ ।
સ કિં ગૃહ્યમાણે બાહ્યે ઉતાગૃહ્યમાણે ।
ન હિ નીલદ્વયં પ્રકાશતૈત્યુક્તમ્ ।
ન ચારોપવિષયમગૃહીત્વારોપ્યમારોપયિતુમર્હતીતિ ।
ન હ્યનનુભવન્ પુરોવર્તતિ શુક્લભાસ્વરં રજતમારોપયતિ તત્ર ।
અપિ ચાગૃહ્યમાણે બાહ્યે પ્રવૃત્તિનિયમો ન ભવેત્ ।
ઇતરેષામગૃહ્યમાણત્વેનાવિશેષાત્તેષ્વપિ પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ સાકારજ્ઞાનનયે બાહ્યસદ્ભાવે પ્રમાણમસ્તિ અગૃહ્યમાણત્વાત્ ।
નનુ નીલાદ્યાકારસ્ય કાદાચિત્કત્વમેવ પ્રમાણમ્ ।
તથાહિ યદ્યસ્મિન્સત્યપિ કદા ચિદ્ભવેત્તત્તદિતરાપેક્ષમ્ ।
યથા સત્યપિ સોપાને વિચ્છિન્નગમનરચનપ્રતિભાસાઃ પ્રત્યયાઃ સન્તાનાન્તરાપેક્ષાસ્તથા ચ સત્યપ્યાલયસંતાને ષડપિ પ્રવૃત્તિપ્રત્યયા ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ ।
વાસનાપરિપાકપ્રત્યયકાદાચિત્કત્વાત્ કદા ચિદુત્પાદ ઇતિ ચેત્ ।
નન્વેકસન્તાનપતિતાનામાલયજ્ઞાનાનાં તત્તત્પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનજનનશક્તિર્વાસના તસ્યાશ્ચ કાર્યજનનં પ્રત્યાભિમુખ્યં પરિપાકઃ તસ્ય ચ પ્રત્યયઃ સ્વસન્તાનવર્ત્તી પૂર્વક્ષણો હેતુઃ સન્તાનાન્તરાપેક્ષાનભ્યુપગમાત્ ।
તથા ચ સર્વે આલયસન્તાનપતિતાઃ પરિપાકહેતવો ભવેયુઃ
ન વા કશ્ચિદપિ અવિશેષાત્ ।
ક્ષણભેદાચ્છક્તિભેદસ્તસ્ય કાદાચિત્કત્વાત્કાર્યકાદાચિત્કત્વમિતિ ચેત્ ।
નન્વેકસ્યૈવ નીલવિજ્ઞાનજનનસામર્થ્યં શક્તિપ્રબોધજનનસામર્થ્ય ચ ક્ષણાન્તરસ્ય તન્ન સ્યાત્ ।
સત્ત્વે વા કથં ક્ષણભેદાત્સામર્થ્યભેદ
ઇત્યાલયસન્તાનવત્રિનઃ સર્વે સમર્થા ઇતિ સમર્થહેતુસદ્ભાવે કાર્યક્ષેપાનુપપત્તિઃ ।
સ્વસન્તાનમાત્રાધીનત્વે તુ નિષેધ્યસ્ય કાદાચિત્કત્વસ્ય વિરુદ્ધં સદાતનત્વં તસ્યોપલબ્ધ્યા તુ કાદાચિત્કત્વં નિવર્ત્તમાનં હેત્વન્તરાપેક્ષત્વે વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
ન ચ સંતાનાન્તરનિમિત્તાનિ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાનિ સન્તત્યન્તરાણામપિ નિત્યસન્નિધાનાદ્વિજ્ઞાનાનામદેશાત્મકત્વેન દૂરત્વાનુપપત્તેર્વ્યતિરિક્તસ્યાનભ્યુપગમાત્ ।
નાપિ કાલતો વિપ્રકર્ષસમ્ભવઃ અપૂર્વસત્ત્વપ્રાદુર્ભાવાનભ્યુપગમાત્ ।
તદિદમનુમાનં સૌત્રાન્તિકાનાં બાહ્યામ્યુપગમ
ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
સ્વસન્તાનમાત્રનિમિત્તત્વે ઽપિ નીલાદિવિજ્ઞાનાનાં કાદાચિત્કત્વોપપત્તૌ સન્દિગ્ધવ્યતિરોકિત્વેન હેતોરનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
નનૂક્તમ્ ન ક્ષણ્ભેદઃ કાર્યભેદહેતુરિતિ કલ્પિતસ્ય સન્તાનસ્ય સર્વસામર્થ્યવિરહિણો ભેદઃ કાર્યભેદહેતુરિતિ ન તુ પરમાર્થસતઃ ક્ષણસ્ય કાર્યભેદહેતુત્વમિતિ કો ઽન્યો ભદન્તાદ્વક્તુમર્હતિ ।
નનુ યદિ ક્ષણભેદઃ શક્તિભેદહેતુસ્તતો ભિનાનાં ક્ષણાનાં નૈકા શક્તિ સ્યાત્ તથા ચૈકેન કેન ચિન્નીલજ્ઞાને જનિતે તન્નીલજ્ઞાનં ક્ષણાન્તરાન્ન સ્યાત્ ।
યદિ ભિન્નાનાં નૈકં સામર્થ્યમ્ ।
અથ બાહ્યાર્થવાદિનો ઽપિ કથં ભિન્નાનાં નીલોત્પલસન્તાનાનામેકનીલોત્પલાકારજ્ઞાનધારાસામર્થ્યમ્ ।
યદ્યુચ્યતે અન્યદેવ નીલવિજ્ઞાનં યન્નીલોત્પલસન્તાનાન્તરાત્ ।

વયમપિ બ્રૂમહે અન્યદેવ નીલવિજ્ઞાનં યત્ ક્ષણાન્તરાદિતિ ।
તસ્માત્કશ્ચિદેવ તાદૃશઃ સ્વલક્ષણભેદો જાયતે યઃ કં ચિદેવ કાર્યભેદં જનયતિ ન કાર્યાન્તરમિતિ ।
તસ્માત્સાકારસ્યાપિ જ્ઞાનસ્યાર્થો ન ગોચરો ।
ન ચાગોચરઃ શક્યો ઽનુમાતુમિતિ ।
ન ચ પ્રત્યક્ષવદનુમાનમપ્યર્થગોચરં તસ્માત્સાધૂક્તં વાર્ત્તિકકૃતા ન ચિત્તવ્યતિરેકિણો વિષયઃ ગ્રાહ્યત્વાદ્વેદનાવદિતિ ।
નીલાદયો હિ વિષયા ઉભયવાદિસિદ્ધાસ્તેષાં ચિત્તભેદાભેદયોર્વિપ્રતિપત્તિઃ ।
તત્રૈષાં ચિત્તવ્યતિરેકઃ પરૈરભ્યુપગતઃ પ્રતિષિધ્યતે યાવાંશ્ચ પ્રતિષિધ્યતે સર્વો ઽનુપલબ્ધેરિતિ ગ્રાહ્યત્વાદિત્યયં હેતુર્વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિઃ પ્રતિષેધ્યશ્ચિત્તવ્પયતિરેકસ્તદ્વિરુદ્ધસ્તદવ્યતિરેકસ્તેન વ્યાપ્તં ગ્રાહ્યત્વં તસ્યોપલબ્ધિરેવ તન્નિષેધ્યસ્યાનુપલબ્ધિરિતિ ।
અત્ર તાવદેતદ્વક્તવ્યમ્ ।
ગ્રાહ્યત્ત્વસ્યાભેદેન વ્યાપ્તૌ સત્યાં ભેદં નિવર્તયેદ્ ન ત્વભેદેનાસ્ય વ્યાપ્તિઃ ।
તથા હિ યદેતન્નીલં સ્થૂલં વિચ્છિન્નમુપલભ્યતે તસ્યાસ્ય વિચ્છેદઃ સ્થૌલ્યં ચ ન જ્ઞાનસ્યાત્મા,
નાનાદિગ્દેશવ્યાપિતા હિ સ્થૌલ્યમ્ ।
ન ચૈકમદિગ્દેશાત્મકમનવયવં વિજ્ઞાનં નાનાદિગ્દેશવ્યાપિ સમ્ભવતિ ।
યથાહ ।
તસ્માન્નાર્થે ન વિજ્ઞાને સ્થૂલાભાસસ્તદાત્મનઃ ।
એકત્ર પ્રતિષિદ્ધત્વાદ્વહુષ્વપિ ન સમ્ભવ ઇતિ ।
એવમર્થવિચ્છેદો ઽપિ ન જ્ઞાનાત્મકઃ ।
તસ્ય તથાત્વે પરમાર્થતોર્ ઽથાદ્વિચ્છિન્નં જ્ઞાનં સ્યાત્ ।
તસ્માદયમપિ ન જ્ઞાનમિત્યસન્નભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
ન ચ સદસતોરેકત્વમિત્યનાત્મા ઽપિ વિજ્ઞાને પ્રકાશતૈત્યનિચ્છતા ઽપિ સ્વીકર્ત્તવ્યમ્ ।
તથા ચ સદપિ પ્રકાશિષ્યતે ।
નન્વનાત્મ્ન્યર્થે ઽકિંઞ્ચિત્કરં વિજ્ઞાનં કથમર્થપ્રકાશકમ્ ।
અથાકિઞ્ચિત્કરં જ્ઞાનં સ્થૌલ્યે કથમસ્ય પ્રકાશકમ્ ।
સ્વભાવાદિતિ ચેત્ અત્રાપ્યસૌ ન દણ્ડવારિતઃ ।
યદ્ધિ યસ્ય સ્વભાવઃ તસ્ય નાન્યાપેક્ષા યથા લિઙ્ગસ્ય સ્વસાધ્યસમ્બન્ધે ।
સ્વભાવતશ્ચાર્થસ્ય જ્ઞાનમિતિ ન તદીયત્વે અન્યદપેક્ષતે ।
અસમ્બદ્ધત્વાત્કથં જ્ઞાનમર્થસ્યેતિ ચેદ્ અથ સમ્બન્ધ એવ સમ્બન્ધિનોઃ કથમ્ ।
સમ્બન્ધાન્તરકલ્પનાયામનવસ્થા ।
તસ્માદ્યથા સમ્બન્ધ એવ સમ્બન્ધાન્તરમન્તેરણ સમ્બન્ધિનોઃ
એવં જ્ઞાનમપિ સમ્બન્ધાન્તરમન્તરેણાર્થસ્યેતિ સમાનમ્ ।
ન ચાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્વકારણાદુત્પન્નસ્ય કસ્ય ચિદ્વિજ્ઞાનસ્ય કશ્ચિદેવ વિષયો નાન્યઃ ।
ન સ્વભાવાઃ પર્યનુયોગમર્હન્તિ એવં ભવતૈવં મા ભવત એવં કસ્માન્ન ભવતેતિ ।
અકિઞ્ચિત્કરસ્ય રૂપવિજ્ઞાનસ્ય કથં રૂપવિષયતેતિ ચેત્ ।
કિં રૂપવિજ્ઞાનં પ્રમાણં વિવક્ષિત્વેદમુચ્યતે આહો ફલં વિવક્ષિત્વા ।
યદિ પ્રમાણં તતો ન તદકિઞ્ચિત્કરં તત્ર હાનોપાદાનોપેક્ષાપ્રસવહેતુત્વાત્ ।
અથ ફલં તદયુક્તમ્ ।
ક્વ નામ ફલં કિઞ્ચિત્કરં ન હિ ગતિજન્યા નગરપ્રાપ્તિશ્ચૈત્રસ્ય ચૈત્રનગરસંયોગસમવાયાય કિં ચિત્કરોતિ ।
એવમર્થવિષયત્વાય સ્વાભાવિકાય ન જ્ઞાનેન કિં ચિદપરં જનયિતવ્યમ્ ।
અર્થપ્રતિબદ્ધત્વં જ્ઞાનસ્યાર્થવિષયત્વં ન હિ જ્ઞાનિમનુવ્યવસાયજ્ઞાનેન નિરૂપ્યમાણમર્થનિરૂપણં વિના શક્યં નિરૂપયિતુમિત્યુક્તમ્ ।
કર્મણ્યસમવેતં કથં કર્મણઃ ।
તત્પારતન્ત્ર્યાદિતિ ચેત્ કિમિદં પારતન્ત્ર્યમ્ ।
તન્નિરૂપણાધીનનિરૂપણત્વમિતિ ચેત્ તદિહાપિ સમાનમન્યત્રાભિનિવેશાત્ ।
તસ્માદભેદેન ગ્રાહ્યસ્યાવ્યાપ્યત્વાદ્ગ્રાહ્યત્વં વિરુદ્ધવ્યાપ્તં ન ભેદં નિવર્તયિતુમર્હતીતિ દૂષણે સ્થવીયસિ સત્યેવ દૂષણાન્તરમાહ વાર્તિકકારઃ વેદના સુખદુઃખે ચિત્તં વિજ્ઞાનમિતિ ।
અભ્યુપેત્યાહ અથાભિન્નંવિજ્ઞાનં વેદનાત
ઇતિ ।
(522।1)યથા ઽઙ્ગુલ્યગ્રં ન તેનૈવાઙ્ગુલ્યગ્રેણ સ્પૃશ્યતે એવં જ્ઞાનં ન તેનૈવ જ્ઞાનેન ગ્રહીતું શક્યતે ।
નનુ ન ગૃહીતિર્ગ્રાહ્યા ન હ્યસ્યાઃ કર્મભાવો વિદ્યતે ક્રિયાફલશાલિતયા કર્મ ભવતિ ન ચાસ્યામસ્તિ ફલાન્તરમ્, અપિ તુ સ્વયમાવિર્ભૂતસ્વભાવા ગૃહીતિરપરાધીનપ્રકાશા ગ્રાહ્યેત્યુચ્યતે ।
યદિ વૈષા સ્વયં ન પ્રકાશેત નાર્થા અપિ પ્રકાશેરન્
તત્પ્રકાશાધીનપ્રકાશા હિ તે ।
તથા હિ યદ્યત્પ્રકાશાધીનપ્રકાશં તત્તસ્મિન્ પ્રકાશમાને પ્રકાશતે યથા દણ્ડપ્રકાશાધીનપ્રકાશો દણ્ડિપ્રકાશઃ જ્ઞાનપ્રકાશાધીનપ્રકાશશ્ચ વિષય ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ ન ચ જ્ઞાનાદન્યત્સ્વસંવેદનં ન દૃષ્ટમિત્યેતાવતા સ્વસંવેદનં વિજ્ઞાનં ન ભવેદિતિ દર્શનાદર્શનાભ્યાં ન હેતુર્ગમકો ઽપિ તુ સ્વસાધ્યાવિનાભાવાત્ સ ચ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણપ્રવૃત્ત્યા સિધ્યતીતિ કૃતં દૃષ્ટાન્તેનેત્યત્ર
આહ ।
ન કર્મ ક્રિયા ચૈકં ભવતીતિ ।
ઇદમત્રાકૂતમ્ ।
કિં પુનરિદમર્થાનાં સંવિત્પ્રકાશાધીનત્વપ્રકાશત્વં નામ ન હિ સંવિત્પ્રકાશેનાર્થે પ્રકાશાન્તરં જન્યતે ।
અપિ ચ લિઙ્ગપ્રકાશાધીનપ્રકાશો હિ લિઙ્ગિપ્રકાશઃ ન ચ લિઙ્ગે પ્રકાશમાને પ્રકાશતે કિં તુ લિઙ્ગપ્રકાશે વિનષ્ટે ।
યદ્યુચ્યેત ન જ્ઞાનાદતિરિક્તો ઽરથપ્રકાશો જ્ઞાનપ્રકાશશ્ચ કિં તુ જ્ઞાનમેવ સ્વસંવેદનમર્થસ્ય સ્વાત્મનશ્ચેતિ ।
એવં તર્હિ કિમાયાતં ન હ્યાત્મૈવાત્માયત્તઃ ।
ન ચ જ્ઞાનમેવાત્મનઃ પરસ્ય ચ પ્રકાશ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
અન્યો હિ જ્ઞાનપ્રકાશો માનસ ઐન્દ્રિયકશ્ચાર્થપ્રકાશઃ ।
ન ચ પ્રમાણજ્ઞાનપ્રકાશાધીનોર્ ઽથપ્રકાશઃ કિં તુ પ્રમાણજ્ઞાનસત્તાધીનઃ ફલાધીનં તુ ન કિં ચિદિત્યવિદિતમ્ ।
તત્સિદ્ધમેતદ્વિવાદાધ્યાસિતં વિજ્ઞાનં સ્વપ્રકાશાદ્ભિન્નં પ્રકાશમાનત્વાત્ ।
સત્ત્વાન્તરપ્રકાશસ્ય સત્ત્વાન્તરપ્રકાશવત્ ।
તદનેનાભિસંધિનોક્તં ન ચ કર્મ ચ ક્રિયા ચૈકં ભવતીતિ ।
એતેન સહોપલમ્ભનિયમાદભેદો નીલતદ્ધિયોરિતિ પરાસ્તં વેદિતવ્યમ્ ।
અર્થજ્ઞાનોપલમ્ભયોરેકોપલમ્ભતૈવ નાસ્તિ કુતઃ પુનરસ્ય નિયમ ઇતિ ।
અથ યથાશ્રુતઃ સહોપલમ્ભો હેતુરિત્યુચ્યતે તતો વિરુદ્ધઃ અભેદે સહાર્થાસંભવાત્ ।
કૃતપ્રપઞ્ચશ્ચાયમર્થો ન્યાયકાણિકાયામિહ તુ વિસ્તરભયાન્ન પ્રપઞ્ચિત
ઇત્યુપરમ્યતે ।
સો ઽપિ દૃષ્ટં વિજ્ઞાનભેદમનુવયોક્તવ્ય
ઇતિ ।
ન સંતાનમાત્રનિબન્ધનો વિજ્ઞાનભેદો ભવિતુમર્હતિ નીલપીતાદિરૂપઃ નાપિ સંતાનાન્તરાધિપત્યસન્નિધાનનિબન્ધનો વિજ્ઞાનાનામદેશાત્મકાનાં સ્વરૂપેણ દેશવિપ્રકર્ષાયોગાત્ ।
નાપિ કાલવિપ્રકર્ષો ઽપૂર્વસત્ત્વપ્રાદુર્ભાવાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
શઙ્કતે સ્વપ્નવદ્વિજ્ઞાનશ્રેદમિતિ ।
બાહ્યાભાવે ઽપ્યાધ્યાત્મિકો વિજ્ઞાનભેદહેતુરસ્તીતિ ભાવઃ ।
નિરાકરોતિ સો ઽપીતિ ।
સ્વપ્નજ્ઞાનમપિ પારંપર્યેણ બાહ્યનિબન્ધનમિત્યર્થઃ ।
અવાહ્યનિમિત્તકત્વં સ્વપ્નપ્રત્યયસ્યાભ્યુપેત્યાહ ।
અથ સ્વપ્નપક્ષે ઽપીતિ ।
વર્ગઃ પક્ષઃ ।
ન ચૈકં વિજ્ઞાનં ચિન્તનીયમપરં ચિન્તકમિતિ વાચ્યમ્ ।
વ્યતિરિક્તાલમ્બનત્વાનભ્યુપગમાદિતિ ભાવઃ ।
અભ્યુપેત્ય ત્વબાહ્યનિમિત્તત્વં સ્વપ્નપ્રત્યયાનામેતદુક્તમ્ ।
બાહ્યનિમિત્તત્વમેવ તુ પારમાર્થિકં ઇત્યાહ ।
યે ચૈતે સ્વપ્ન પ્રત્યયા ઇતિ ।
સમાપીતિ ।
અપિશબ્દઃ સંભાવનાયાં મમ પક્ષે સંભાવ્યત એતત્
યત્સર્વ એવ પ્રત્યયા મિથ્યા ભવન્તીત્યર્થઃ ।
સુગમમિતરત્ ।
મિથ્યા નિદ્રા ।
વિષયમન્તરેણ વિજ્ઞાનસ્ફુટતા ચાવક્તવ્યેતિ ।

સામાન્યવિશેષતદ્વતાં ગ્રહણં સ્ફુટતા સામાન્યમાત્રગ્રહણમસ્ફુટતા તચ્ચૈતદસતિવિષયે દુષ્કરં તદાકારોત્પત્તેરશક્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે અસત્યર્થે વિજ્ઞાનશ્રેદો દૃષ્ટ ઇતિ ચેત્ ।
(523।12) સ્વપ્નમાયાગન્ધર્વનગરમૃગતૃષ્ણાદિવિજ્ઞાનેષ્વનુવર્તમાનેષુ વિષયેન્ર્દિયમનોદોષનનિમિત્તત્વમસ્તુ,
યે પુનરમી પ્રતીનાં સર્વેષામનુવૃત્તિમન્તઃ પૂયપૂર્ણનદીપ્રત્યયા ન તે બાહ્યવિષયા દોષવત્ત્વાદ્ભવિતુમર્હન્તિ ।
દોષનિમિત્તત્વાદ્બહુનામનુવૃત્તેરભાવાત્ ।
અદુષ્ટેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષકત્વે તુ જલરુચિરાકારવિરોધાત્ ।
તસ્માદનાદિવાસનાવૈચિત્ર્યલબ્ધજન્મતયા ઽર્થનિરપેક્ષા એવ વિચિત્રાકારા બુદ્ધય ઉદયન્તે વ્યયન્તે ચેતિ સાંપ્રતમિતિ શઙ્કાર્થઃ ।
ન તત્ર નદ્યસ્તીતિ સ્વમતદાર્ઢ્યેનોક્તમ્ ।
ન વ્યાઘાતાદિતઞ્
અયિમભિસંધિઃ ।
જનરુધિરયો રસવીર્યવિપાકાદિભેદાત્તોયરસવીર્યપરિપાકાદિદર્શનાન્નદ્યાસ્તોયપૂર્ણત્વે નિશ્ચિતે પૂયપૂર્ણત્વનિશ્ચયઃ પ્રેતાનાં મિથ્યેતિ નિશ્ચયે તદનુવૃત્તેર્દેષાનુવૃત્તિઃ કલ્પનીયા દોષશ્ચ પ્રેત્તશરીરનિવર્ત્તકં કર્મૈવ ।
યથોક્તં તુલ્યકર્મવિપાકોત્પન્નાઃ પ્રેતા ઇતિ ।
કર્મણો વાસના ઽન્યત્ર ફલમન્યત્ર કલ્પત
ઇતિ ।
(524।6) ફનપલં પુત્રપશ્વન્નાદિ ।
તદ્યદિ વિજ્ઞાનં તદા યત્ર જ્ઞાનસન્તાને કર્મવાસના તત્રૈવ પુત્રાદ્યાકારં વિજ્ઞાનં ફલમિતિ સામાનાધિકરણ્યમુપપદ્યતે ।
પુત્રપશ્વન્નાદૌ ત્વર્થરૂપે ફલે વૈયધિકરણ્યં સ્યાત્ તથા ચાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવ ।
નિરાકરોતિ તન્નાનભ્યુપગમાદિતિ ।
ન પુત્રાદિ સ્વરૂપેણ ફલમપિ તુ તન્નિમિત્તા પ્રીતિઃ ।
તસ્યા એવ ચેતનેન કામ્યમાનત્વાત્ તલ્લક્ષણત્વાચ્ચ ફલસ્યેતિ ભાવઃ ।
મુક્તકેનાર્થં સાધયિત્વા પ્રયોગાનાહ ।
મદીયાચ્ચિત્તાદિતિ ।
યદિ ચિત્તમાત્રં પક્ષીક્રિયતે તદા દૃષ્ટાન્તો નાસ્તીત્યત ઉક્તં મદીયાચ્ચિતાદિતિ ।
મદીયાહઙ્કારાનાસ્પદત્વે સતીતિ વિશેષણાન્ન સ્વચિત્તેન વ્યભિચારઃ ।
આરોપનિરાકરણાર્થત્વાચ્ચ હેતૂનાં નાસમર્થવિશેષ્યતેતિ ।
ન્ય્સ્_4,2.35: મિથ્યોપલબ્ધિવિનાશસ્તત્ત્વજ્ઞાનાત્ સ્વપ્નવિષયાભિમાનપ્રણાશવત્ પ્રતિબોધે ॥
અપિ ચ મિત્યોપલબ્ધીનાં બાહ્યાનાલમ્બનત્વમાસ્થાય તત્ત્વબુદ્ધીનાં બાહ્યાનાલમ્બનત્વં સાધનીયમ્ ।
તાસાં બાહ્યાનાલમ્બનત્વં બાધકાધીનં બાધકં ચાત્ર સમારોપિતરજતાદ્યભિમાનં નિવર્ત્તયતિ ન તુ પુરો ઽવસ્થિતમર્થસામાન્યં શુક્લભાસ્વરમ્ ।
તસ્માન્ન બાધકાનુરોધાદપિ મિથ્યાજ્ઞાનં બાહ્યાનાલમ્બનમિતિ સ્વપ્નવદિતિ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલ ઇત્યાહ ।
એવં સતિ મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય પ્રધાનાશ્રયત્વે મિથ્યોપલબ્ધેર્વિનાશસ્તત્ત્વજ્ઞાનાદ્બાધકાત્ સ્વપ્નવિષયાભિમાનપ્રણાશવત્ પ્રતિષેધો ન સામાન્યસ્યાપીતિ શેષઃ ।
શેષં ભાષ્યે ।
ભાષ્યં સુબોધમ્

ન્ય્સ્_4,2.36: બુદ્ધેશ્ચૈવં નિમિત્તસદ્ભાવોપલમ્ભાત્ ॥
યસ્તુ માધ્યમિકો મિથ્યાબુદ્ધિ દૃષ્ટાન્તેન બાહ્યાપહ્નવં કૃત્વવા તેનૈવ દૃષ્ટાન્તેન વિજ્ઞાનાભાવં કૃત્વા વિચારાસહત્વં તત્ત્વમ્ભાવાનાં વ્યવસ્થાપયાંબભૂવ તં પ્રત્યાહ ।
બુદ્ધેશ્ચૈવં નિમિત્તસદ્ભાવોપલમ્ભાત્ (સૂ. 36) ॥
અર્થે હિ નિષિદ્ધે ભવેદપ્યેતત્ ।
તદ્વ્યવસ્થાપને તદ્વદેવાપ્રત્યૂહં બુદ્ધિસદ્ભાવો ઽપિ સિધ્યતિ ।
ન ચૈવં વાદિનઃ પ્રમાણમસ્ત્યસતા ચ પ્રમાણેન વિચારાસહત્ત્વં ભાવાનાં વ્યવસ્થાપયન્
શ્લાઘનીયપ્રજ્ઞો દેવાનાંપ્રિય ઇતઞ્ નિ ચ કલ્પનામાત્રર્મિત
ઉપાયસ્તત્ત્વજ્ઞાનાય પર્યાપ્તઃ ।
ન ચ વનસ્પત્યાદિતત્ત્વજ્ઞાનસ્ય મિથ્યાહસ્તિજ્ઞાનં નિબન્ધનમપિ તુ પ્રણિહિતમનસ
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષવિશેષઃ ।
ન ચાસૌ મિથ્યાજ્ઞાનસમયે આસીત્ ।
ન ચ મોહાભ્યાસઃ સમીચીનાય જ્ઞાનાય કલ્પતે સ હિ માહેમેવ દ્રઢયતીતિ સર્વમવદાતમ્ ।
સો ઽયં માધ્યમિકો ઽનુભૂયમાનાં મિથ્યાબુદ્ધિં નાપહ્નોતુમર્હતિ ।
તથા ચ મિથ્યાબુદ્ધિં પ્રતિપદ્યમાનેન તસ્યા નિમિત્તં વક્તવ્યમિત્યુક્તમ્

ન્ય્સ્_4,2.37: તત્ત્વપ્રધાનભેદાચ્ચ મિથ્યાબુદ્ધેર્દ્વૈવિધ્યોપપત્તિઃ ॥
તત્ત્વપ્રધાનભેદાચ્ચ મિથ્યાબુદ્ધેર્દ્વૈવિધ્યોપપતિઃ (સૂ. 37) ॥
મિથ્યાબુદ્ધ્યા સ્વનિમિત્તં લક્ષ્યતે તેન મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તસ્ય દ્વૈવિધ્યમિત્યર્થઃ ।
યત્ર સ્થાણૌ પુરુષ ઇતિ જ્ઞાનં ભવતિ તત્ર તત્ત્વં સ્થાણુરિતિ પ્રધાનં પુરુષ ઇતિ યઃ પૂર્વં પુરુષો ઽભૂદિત્યર્થઃ ।
એવં તાવદ્રૂપબુદ્ધીઃ પ્રતિપાદ્ય ગન્ધાદિબુદ્ધીરપિ પ્રતિપાદયતિ ભાષ્યકારઃ ।
ગન્ધાદૌ ચ પ્રમેય ઇતિ ।
ઉપસંહરતિ ।
તસ્માદયુક્તમેતદિતિ

ન્ય્સ્_4,2.38: સમાધિવિશેષાભ્યાસાત્ ॥
દોષનિમિત્તાનાં તત્ત્વજ્ઞાનાદહઙ્કારનિવૃત્તિરિત્યુક્તમ્ ।
અથ તત્ત્વજ્ઞાનં કથમુત્પદ્યત ઇતિ ।
(525।9) ન તાવદાગમત
ઉપપત્તિતો વા તત્ત્વજ્ઞાનમહઙ્કારનિવૃત્તિં કર્તુ મુત્સહતે ।
દોષનિમિત્તેષૂત્પન્નજ્ઞાનાનામપિ પૂર્વવદહઙ્કારદોષાનુવૃત્તેઃ સાક્ષાત્કારસ્તૂપાયાભાવાદયુક્ત
ઇતિ ।
અસ્યોત્તરં સૂત્રમ્ ।
સમાધિતત્ત્વાભ્યાસાત્ (સૂ. 38) ॥
સમાધિપદં વ્યાચષ્ટે ભાષ્યકારઃ ।
સ તુ પ્રત્યાહૃતસ્યેન્દ્રિયેભ્યો મનસ ઇતિ ।
અનેન વિક્ષેપં નિવર્ત્તયતિ ।
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પ્રતીપમાહૃતસ્ય મનસઃ ક્વ ચિત્ હૃત્પુણ્ડરીકપ્રદેશે આત્મનો નિજૌકસિ ધારકેણ પ્રયત્નેન ધાર્યમાણસ્યાત્મના સંયોગો ઽયમ્ ।
સ ખલુ સુપ્તાવસ્થાયામસ્તીત્યત
ઉક્તં તત્ત્વબુભુત્સાવિષિષ્ટ ઇતિ ।
તદભ્યાસશ્ચ તદ્વિષયપ્રયત્નોત્પાદષૌનઃપુન્યં તસ્માદાદરનૈરન્તર્યદીર્ઘકાલવિશિષ્ટાત્તત્ત્વબુદ્ધિરુત્પદ્યતે

ન્ય્સ્_4,2.39: નાર્થવિશેષાપ્રાબલ્યાત્ ॥
એતદાક્ષેપસૂત્રમવતારયતિ યદુક્તં સતિ હિ તસ્મિન્નિતિ ।
ન્ય્સ્_4,2.40: ક્ષુદાદિભિઃ પ્રવર્તનાચ્ચ ॥
ઇન્દ્રિયવિષયૈરપહૃતમનસો ધારણા ।
તથા ચ તદભ્યાસાભાવાન્ન સત્ત્વસાક્ષાત્કાર
ઇતિ સૂત્રાર્થઃ

40 ॥
ન્ય્સ્_4,2.41: પૂર્વકૃતફલાનુબન્ધાત્ તદુત્પત્તિઃ ॥
સમાધાનસૂત્રમવતારયતિ ।
અસ્ત્વેતત્સમાધિવ્યુત્થાનનિમિત્તમિતિ ।
સૂત્રમ્ ।
પૂર્વકૃતફલાનુબન્ધાત્તદુત્પત્તિઃ (સૂ. 41) ॥
પૂર્વકૃતઃ સમાધિઃ તસ્ય ફલં સંસ્કારઃ
તસ્યાનુબન્ધઃ સ્થેમા તસ્માદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
તદ્વ્યાચષ્ટે ભાષ્યકારઃ ।
પૂર્વકૃત ઇતિ ।
પ્રવિવિચ્યતે ઽનેનેતિ પ્રવિવેકઃ પ્રકૃષ્ટઃ સંસ્કારઃ સ ત્વાત્મધર્મ
ઇતિ ।
કસ્માત્પુનરદૃશ્યમાનઃ સંસ્કારઃ કલ્પ્યતૈત્યત
આહ ।
નિષ્ફલે હીતિ ।
પ્રયત્નવિશેષા હિ વિશરારવો બહવો ઽપિ પરસ્પરમસહભવન્તો ન તત્ત્વસાક્ષાત્કારાપય પાર્યાપ્તા ઇતિ તજ્જનિતાઃ સંસ્કારાઃ કલ્પ્યન્તે તેષાં સ્થેમ્ના સમ્ભવતિ સમ્ભૂયકારિતેત્યર્થઃ ।
ન્ય્સ્_4,2.42: અરણ્યગુહાપુલિનાદિષુ યોગાભ્યાસોપદેશઃ ॥
પ્રચયકાષ્ઠા પ્રચયાવધિઃ
યતઃ પરમપરઃ પ્રચયો નાસ્તિ ।
તત્સહકારિશાલિતયા પ્રકૃષ્ટાયાં સમાધિભાવનાયાં સમાધિપ્રયત્નઃ સમાધિભાવના તસ્યામિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,2.43: અપવર્ગે ઽપ્યેવં પ્રસઙ્ગઃ ॥
પૂર્વપક્ષવાદ્યાહ ।
યદ્યર્થવિશેષપ્રાબલ્યાદિતિ ।
સ ખલ્વયમીદૃશો બાહ્યાર્થસ્ય મહિમા યત
ઇન્દ્રિયાદ્યનપેક્ષાદેવાત્મનો બુદ્ધિં જનયિવ્યતીત્યભિમાનઃ પૂર્વપક્ષિણઃ

ન્ય્સ્_4,2.44: ન નિષ્પન્નાવશ્યમ્ભાવિત્વાત્ ॥
સિદ્ધાન્તસૂત્રમ્ ।
ન નિષ્પન્નાવશ્યં ભાવિત્વાત્ (સૂ. 44) વ્યાખ્યાતમ્ ।
ન ખલુ તણ્ડુલા અત્યન્તં ફલીકૃતા અપિ પિઠરોદકદહનસંયોગપ્રચયમન્તરેણ પુલાકા ભવન્તીતિ ભાવઃ

ન્ય્સ્_4,2.45: તદભાવશ્ચાપવર્ગે ॥
ન્ય્સ્_4,2.46: તદર્થં યમનિયમાભ્યામાત્મસંસ્કારો યોગાચ્ચાધ્યાત્મવિધ્યુપાયૈઃ ॥
કિં સમાધિવિશેષ એવ તત્ત્વજ્ઞાનસાધનમ્ ।
મૈવમ્ ।
કિં તુ ।
તદર્થં યમનિયમાભ્યામાત્મસંસ્કારો યોગચ્ચાધ્યાત્મવિધ્યુપાયૈઃ (સૂ. 46) સમાનમાશ્રમિણાં ધર્મસાધનમ્ ।
અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યમપરિગ્રહ
ઇતિ યમઃ ।
નિયમ ઇતિ ।
યસ્યાશ્રમિણો ઽસાધારણો ધર્મોપાયઃ ।
યોગ ઇતિ વિષયેણ યોગશાસ્ત્રં પાતઞ્જલં લક્ષયતિ ।
યોગાચારઃ એકાકિતા આહારવિશેષઃ
એકત્રાનવસ્થાનમિત્યાદિ યતિધર્મોક્તમ્ ।
એતે ઽપિ તત્ત્વજ્ઞાનક્રમોત્પાદક્રમેણાપમર્ગસાધનમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_4,2.47: જ્ઞાનગ્રહણાભ્યાસસ્તદ્વિદ્યૈશ્ચ સહ સંવાદઃ ॥
નનુ યદ્યેતે તત્ત્વજ્ઞાનોત્પાદક્રમેણાપવર્ગોપાયઃ કૃતં તર્હ્યાન્વીક્ષિક્યેત્યત આહ ।
જ્ઞાનગ્રહણાભ્યાસસ્તદ્વિદ્યૈશ્ચ સહ સંવાદઃ (સૂ. 47) ॥
તદ્વ્યાચષ્ટે તદર્થમિતિ પ્રકૃતમ્ ।
આત્મવિદ્યાઽન્વીક્ષિકી ।
અભ્યાસઃ સતતક્રિયા તત્ર પ્રયત્ન ઇત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનમાહ પ્રજ્ઞાપરિપાકાર્થમ્ ।
પરિપાકસ્તુ સંશયચ્છેદનમ્ ।
કિં દેહાદ્યતિરિક્ત
આત્મા ઉત નેતિ સંશયઃ ।
તસ્ય ચ્છેદનં લોકસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનમાત્મનિ તદવરોધઃ અધ્યવસિતં પ્રમાણેન ।
તસ્યાભ્યનુજ્ઞાનં તર્કેણ

ન્ય્સ્_4,2.48: તં શિષ્યગુરુસબ્રહ્મચારિવિશિષ્ટશ્રેયોર્થિભિરનસૂયુભિરભ્યુપેયાત્ ॥
સબ્રહ્મચારી સહાધ્યાયી ।
ગુરુશિષ્યસહાધ્યાયિભ્યો ઽન્યઃ શાસ્ત્રેણાનુશિષ્ટઃ શિષ્ટશ્રેયોર્થિનઃ શ્રેયસિ મોક્ષલક્ષણે શ્રાદ્ધાઃ ।
તેષામપવર્ગે શ્રદ્ધાદર્શનાદસ્તિ તદુપાયાભ્યાસઃ પ્રાગભવીય ઇત્યનુમીયતે ।
તેન તેષામપિ પ્રાગ્ભવીયસંસ્કારવશાત્પ્રતિભોપાવસનીયેતિ ।
અભ્યુપેયાદભિમુખમુપેત્ય જાનીયાત્ ગુર્વાદિભિઃ સહેત્યર્થઃ ।
નીતાર્થમ્ ગતાર્થમ્

ન્ય્સ્_4,2.49: પ્રતિપક્ષહીનમપિ વા પ્રયોજનાર્થમર્થિત્વે ॥
તદનેન ગુર્વાદિભિર્વાદં કૃત્વા તત્વનિર્ણય ઉક્તઃ ।
યદિ ચ મન્યેત પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહઃ પ્રતિકૂલઃ પરસ્ય ગુર્વાદેસ્તસ્માન્ન વાદો ઽપ્યુચિત
ઇતિ ।
તત્રેદં સૂત્રમુપતિષ્ઠતે ।
પ્રતિપક્ષહીનમપિ વા પ્રયોજનાર્થમર્થિત્વે (સૂ. 49) ॥
વ્યાચષ્ટે તમભ્યુપેયાદિતિ વર્ત્તતે ।
પરતો ગુર્વાદેઃ પ્રજ્ઞામુપાદિત્સમાનસ્તત્ત્વબુભુત્સાપ્રકાશનેનાત્મનઃ શરીરાદિભ્યો ભેદં બુભુત્સૈત્યભિદધાનઃ સ્વપક્ષમનવસ્થાપયન્ સ્વદર્શનં ગુર્વાદિકૃતાદ્વિચારાત્પૂર્વપક્ષોચ્છેદેન સિદ્ધાન્તવ્યવસ્થાપનલક્ષણાત્ સ્વદર્શનં પરિશોધયેત્ ।
અન્યોન્યપ્રત્યનીકાનિં ચ પ્રાવાદુકાનાં દર્શનાન્યયુક્તપરિત્યાગેન યુક્તપરિગ્રહણેન ચ પરિશોધયેદિતિ સંબધ્યતે

ન્ય્સ્_4,2.50: તત્ત્વાધ્યવસાયસંરક્ષણાર્થં જલ્પવિતણ્ડે બીજપ્રરોહસંરક્ષણાર્થં કણ્ટકશાખાવરણવત્ ॥
નનુ યત્ર વાદસ્યૈવ દશેયમીદૃશી તત્ત્વનિર્ણયે દત્તજલાઞ્જલી તર્હિ જલ્પવિતણ્ડે ઇત્યત આહ ।
સ્વપક્ષરાગેણ ચૈકૈ ન્યાયમતિવર્ત્તન્તે ।
તત્ર ।
તત્ત્વાધ્યવસાયસંરક્ષણાર્થં જલ્પવિતણ્ડે બીજપ્રરોહસંરક્ષણાર્થં કણ્ટકશાખાવરણવત્ (સૂ. 50) ઇતિ સૂત્રમ્ ।
તદ્ વ્યાચષ્ટે અનુત્પન્નતત્ત્વજ્ઞાનાનામિતિ

ન્ય્સ્_4,2.51: તાભ્યાં વિગૃહ્ય કથનમ્ ॥
ન કેવલં તદર્થં ઘટમાનાનાં જલ્પવિતણ્ડે અપિ તુ વિદ્યાનિર્વેદાદિભિનશ્ચ પરેણાવજ્ઞાયમાનસ્ય ।
તાભ્યાં વિગૃહ્ય કથનમ્ (સૂ. 51) ઇતિ સૂત્રમ્ ।
યસ્તુ સ્વદર્શનવિલસિતમિથ્યાજ્ઞાનાવલેપદુર્વિદગ્યતયા સદ્વિદ્યાનવૈરાગ્યાદ્વા લાભપૂજાખ્યાત્યર્થિતયા કુહેતુભિરીશ્વરાણાં જનાધારાણાં પુરતો વેદબ્રાહ્મણપરલોકાદિદૂષણપ્રવૃત્તસ્તં પ્રતિ વાદી સમીચીનદૂષણમપ્રતિભયાપશ્યન્
જલ્પવિતણ્ડે અવતાર્ય વિગૃહ્ય જલ્પવિતણ્ડાભ્યાં તત્ત્વકથનં કરોતિ વિદ્યાપરિપાલનાય ।
મા ભૂદીશ્વરાણાં મતિવિભ્રમેણ તચ્ચરિતમનુવર્તિનીનાં પ્રજાનાં ધર્મવિપ્લવ ઇતિ ।
ઇદમપિ પ્રયોજનં જલ્પવિતણ્ડયોઃ ।
ન તુ લાભખ્યાત્યાદિ દૃષ્ટમ્ ।
ન હિ પરહિતપ્રવૃત્તઃ પરમકારુણિકો મુનિર્દૃષ્ટાર્થં પરપાંસુલોપાયમુપદિશતીતિ ।
શઙ્કાવાર્ત્તિકમ્ ।
વ્યાપકત્વાદન્તઃ કરણસ્યેતિ ।
(525।13) અસ્ય વક્ષ્યમાણો ઽભિસન્ધિઃ ।
નિરાકરોતિ ।
નોક્તોત્તરત્વાદ્ સાંખ્યં દૂપયદ્ભિરિત્યર્થઃ ।
શઙ્કિતા સ્વાભિપ્રાયમુદ્ઘાટયતિ ।
સ્વાઙ્ગગતીક્ષણેતિ ।
યાવદ્ધસ્તાવચ્છિન્ને આત્મપ્રદેશે પ્રયત્નો ન જાયતે ન તાવત્તત્રકર્મ ન ચ તત્રાત્મમનઃ સન્નિકર્ષં વિના પ્રયત્નઃ ।
ન ચ મનસ ઇન્દ્રિયસંયોગં વિનેક્ષણમ્ ।
ન ચાણુના મનસા ઇન્દ્રિયેણ હસ્તે ચાપર્યાયેણ સમ્ભવઃ ।
તસ્માદ્વ્યાપકં મન ઇતિ શઙ્કાર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ન શરીરાત્મમનઃ સંયોગયૌગપદ્યાત્ પ્રયત્નદર્શનયોર્યુપગદુત્પત્તેઃ ।
તત્રાત્મનઃશરીરસમ્બન્ધાત્સ્વાઙ્ગગતિરિતિ ।
પાણિચાલનેચ્છાપેક્ષેણાત્મમનઃસંયોગેન પાણિં ચાલયામીત્યેવમાકારઃ પ્રયત્નો જાયતે તત્ર પ્રયત્નવદાત્મમનઃસંયોગાત્પાણૌ ક્રિયા જાયતે ।
યદ્યપ્યાત્મનઃ સર્વાઙ્ગે સંયોગો ન વિશિષ્યતે તથાપીચ્છાવિશેષાદુત્પન્નઃ પ્રયત્નવિશેષઃ પાણાવેવ કર્મ કરોતિ ।
નાન્યત્ર પ્રયત્નવદાત્મસયોગાચ્ચક્ષુષઃ પ્રેરણમ્ ।
યદ્યપિ ચાનયોઃ પ્રયત્નયોર્ન યુગપદુત્પાદઃ તથાપિ તદત્યન્તસૌક્ષ્મ્યાત્કાલભેદો ન લક્ષ્યતે ।
નન્વેકસ્મિન્નાત્મપ્રદેશે વર્ત્તમાનસંયોગો વા પ્રયત્નો વા કથં દેશાન્તરે અસંયોગિત્યપ્રયત્નવતિ કાર્યમારભત ઇત્યત
આહ ।
ન ચાત્મનઃ પ્રદેશાઃ સન્તીતિ ।
પરિશિષ્ટવાર્ત્તિકં ભાષ્યવ્યાખ્યયા વ્યાખ્યાતમ્