Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Chapter 3.4
NYĀYASUDHĀ:
bhaktipūrvā /
evamiti yogyatādeḥ /
guṇairupetasya hareḥ /
// iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau
tṛtīye 'tropāsāviṣayacaraṇaḥ paryavasitaḥ //
*11,1*
[======= JNys_3,4.I: puruṣārthādhikaraṇa =======]
// atha puruṣārthādhikaraṇam //
jñānasāmarthyamasminpāda ucyata iti pādapratipādyaṃ bhāṣye 'bhihitam /
saṅgatistu prāguktaiva /
nanu ca jñānasya svātantryeṇa
mokṣasādhanatvaṃ sāmarthyam /
tacca vidyaivetyuktam /
kimaparamavaśiṣyate /
yadarthaṃ pādārambhaḥ /
ucyate /
siddhe(ddhaṃ) svatantrasyaiva jñānasya mokṣasādhanatve(tvam) /
viṣayāntare tu samarthyate /
yadyapi sādhakena mokṣārthamevedaṃ sādhitaṃ tathāpi svabhāvabalāyataṃ tatsāmarthyamupapadyate /
yathā dahanārthamutpādito 'pi dahanaḥ svabhāvavaśātprakāśayatyapīti /
oṃ puruṣārtho 'taḥ śabdāditi bādarāyaṇaḥ oṃ //
kiṃ karmānupraveśena jñānaṃ mokṣasādhanaṃ kiṃ vā svatantrameveti saṃśaye svatantrasyaiva jñānasya mokṣasādhanatvamanena samarthyata iti kecidvayācakṣate /
tadasat /
vidyaivetyatraivāsyārthasya samarthitatvāt /
kintu jñānaṃ kiṃ mokṣameva sādhayatyutānyamapi puruṣārthamiti saṃśaye jñānināṃ puruṣāntare rāgābhāvānmokṣasyaiva sādhakaṃ jñānamiti prāpte satīdamucyata ityāśayavānpuruṣārtho 'ta ityetāvadvayācaṣṭe- evamiti //
puruṣārtho 'taḥ śabdād iti bādarāyaṇaḥ
evamutpannanirdoṣabhagavaddarśanāt sadā /
apekṣitaphalaprāptir ... // MAnuv_3,4.1a-c //
*11,2*
NYĀYASUDHĀ:
ata iti jñānaparāmarśo nopapadyate /
pūrvatra prādhānyenopāsanasyaiva prakṛtatvādityata uktamevamutpanneti /
na khalūpāsanaṃ svātantryeṇa prakṛtaṃ kinnāma bhagavaddaśarnārthatvena /
ataḥ sādhyatayā tadapi prakṛtameveti bhāvaḥ /
evamuktarūpopāsanotpannāt /
bhagavato nirdeṣatvasaṅkītarnaṃ tadupapādanāya pātanikārthaṃ jñātavyam /
yadvā bhagavaddarśanādityevokte daityādīnāṃ yadavatāradarśanaṃ tasyāpi puruṣātharhetutvaṃ syāt /
evamutpannetyanenaiva tatparihṛtamiti cenna /
tasya prakṛtatāpradarśana eva caritārthatvāt /
tanna teṣāṃ bimbadarśanamiti cet /
mā bhūt /
tasya mokṣārthatvāt /
atra tu puruṣārthāntarasya prastutatvāt /
ato nirdeṣādbhagavaddarśanādityuktam /
bhagavadgrahaṇenādvaitajñānamatra gṛhyata iti nirācaṣṭe /
sāda jñānodayakṣaṇādārabhya svodayātphaladaṃ jñānamiti vacanāt /
apekṣitaphalaprāptirbhavatīti mokṣamātraṃ vyāvataryati /
*11,4*
nanvetadasat /
jñānināmapyabhiprāyasya kadācinmoghatvadarśanādityata āha- ārabdhasyeti //
... ārabdhasyānatikramāt
NYĀYASUDHĀ:
prārabdhakarmaṇo 'tikramamavidhāyeti pūrveṇaiva sambandhaḥ /
prārabdhapratibaddhaṃ hi jñānaṃ mokṣamapi na karoti /
atastatpratibandha(ka)vaśājjñānināmāpyabhiprāyā moghāḥ syuḥ /
jñānasya puruṣārthahetutve 'pi viśeṣo 'stītyāha- deveti //
devarṣimānuṣādīnāṃ tattajjātyanusārataḥ
NYĀYASUDHĀ:
jātiśabdenātra yogyocyate /
apekṣitaphalaprāptirbhavatīti sambandhaḥ /
etena nāviśeṣādityasyāpi tātparyamukataṃ bhavati /
*11,5*
atra na jñānaṃ svatantrameva svargādisādhanaṃ kintu karmaiva /
jñānaṃ tu karmaśeṣatvāttatsādhanatvenocyate /
śeṣatvaṃ ca karmaṇaiva siddhayati puruṣārthe 'tiśayādhāyakatvamiti śeṣatvātpuruṣārthavādo yathānyeṣviti jaiminirityādisūtraiḥ pūrvapakṣayitvādhikopadeśāttu bādarāyaṇasyaivaṃ taddarśanādityādinā svatantrasyaiva jñānasya svargādisādhanatvaṃ punaḥ siddhāntitam /
tatra pūrvapakṣyupanyastapramāṇanirāsaḥ sphuṭo bhāṣye /
jaiminimatavirodhaparihārastu kathamityata āha- jaiminyuktamiti //
jaiminyuktaṃ mānuṣāṇāṃ tadviśeṣāśca kecana
NYĀYASUDHĀ:
jñānaśeṣasya karmaṇa eva svargādisādhanatvaṃ mānuṣajñāniviṣayam /
na kevalaṃ jaiminyuktaṃ kintu svargādayaḥ karmaṇaiva nānyenetyapare viduḥ /
"adṛṣṭameva jñānena dṛṣṭaṃ naivopalabhyate /
iti kecidvidaḥ prāhuḥ'; ityādinoktāstadviśeṣā jaiminimataikadeśā ye kecana te 'pi mānuṣāṇām /
kathameteṣāṃ jaiminimataikadeśatvamiti cet /
svatantrasya jñānasya ca svargādisādhanatvamityetāvatyaṃśe sāmyāditi brūmaḥ /
mānuṣā apyuttamamadhyamādhamabhedabhinnā iti yathāyogyaṃ vicitramataviṣayā bhavanyeva /
*11,8*
evaṃ jaiminimataviṣayamuktvā sūtrakāramataviṣayaṃ darśayati- sāmānyamiti //
sāmānyaṃ bhagavatproktaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
jñānaṃ sakalapuruṣārthasādhanaṃ bhavatīti sāmānyameva bhagavatā proktam /
natu puruṣaviśeṣaniṣṭhaṃ jñānamiti /
ataḥ sāmānyaviśeṣaniyatatvānnaitayormatayorvirodhaḥ /
nanu sāmānyenāpi kvacidviśeṣe 'vasthātavyam /
tadidamapi kvāvatiṣṭhata ityata āha- devādīnāmiti //
... devādīnāṃ viśeṣataḥ
NYĀYASUDHĀ:
bhagavanmataṃ viśeṣato 'pavādairapoditaṃ devādiviṣayaṃ vyavatiṣṭhate /
yadyapyayamartho lokata eva siddhaḥ /
yadapavādaviṣayaṃ parityajya sāmānyaṃ vyavatiṣṭhata iti /
tathāpi mandaprabodhanāyācāryairabhihitaḥ /
*11,9*
prakārāntareṇa matayorviṣayabhedaṃ darśayati- balavaditi //
balavadvirodhisadbhāve jaiminyādyuktiriṣyate
NYĀYASUDHĀ:
atrāpi sāmānyaṃ bhagavatproktamiti vartate /
bhagavatā jñānaṃ sakalapuruṣārthasādhanamiti sāmānyenoktam /
jaiminyādayastu balavatpratibandhakakarmasadbhāve jñānasya puruṣārthāsādhanatvamabhipretya na svatantrajñānātsvargādiprāptirbhavatītyuktavantaḥ /
tataśca sāmānyaviśeṣaviṣayatvānna virodhaḥ /
tathā cāpratibaddhajñānaviṣayaṃ bhagavanmataṃ vyavatiṣṭhate /
yathoktam /
ārabdhasyānatikramāditi /
nanu nāyaṃ jaiminyādimatasya viṣayo vaktuṃ śakyate /
balavadvirodhasadbhāve karmaṇo 'pi svargādisādhanatvānupapatteḥ /
maivam /
nahi yajjñānasya pratibandhakaṃ kamar tatkarmaṇo 'pītyasti niyamaḥ /
loke 'nyathā darśanāt /
phalapratibandhakakarmasadbhāve kathamiti cet /
tadā svargādisādhanaṃ karmaiva notpadyate /
utpannaṃ vā pratibaddhaṃ tiṣṭhatīti ko virodhaḥ /
nahi balavadvirodhisadbhāve sarvatraiva
jaiminyādyuktiriṣyata ityuktam /
iyaṃ ca vyavasthā pūrvavyavasthayopaskatarvyā /
anyathā virodhāpatteriti /
// iti puruṣārthādhikaraṇam //
*11,12*
[======= JNys_3,4.II: kāmacārādhikaraṇa =======]
// atha kāmacārādhikaraṇam //
// oṃ stutaye 'numatirvā oṃ //
atrādhikaraṇe jñāninaḥ sadasatpravṛttibhyāṃ viśeṣasadbhāvaḥ samarthyate /
tathā cājñānisāmānyasamarthanārthasyāsya na jñānasāmarthyapratipādanārthe 'sminpāde 'ntarbhāvaḥ sambhavatītyato 'dhikaraṇasya tātparyamāha- vikarmeti //
stutaye 'numatir vā
vikarmalepo naivāsti samyagdṛṣṭimatāṃ kvacit
NYĀYASUDHĀ:
yadyapyatra mukhato jñānināṃ sadasatpravṛttibhyāṃ viśeṣasadbhāvaḥ pratipādyate /
tathāpi samyagdṛṣṭimatāṃ kvacidapi vikarmalepo vakṣyamāṇarūpo naivāstītyasyārthasya phalato lābhādyukto 'syāntarbhāvaḥ /
na hyajñānināṃ vikarmalepābhāvo 'stīti bhāvaḥ /
yathoktam"kāmacāreṇa caike'; iti /
vikarmalepābhāve kathamasatpravṛttyā viśeṣasadbhāvo 'ṅgīkriyata iti cet /
ānandādiguṇahānovirkarmakarturviśeṣasya svīkārāt /
alepasta tato 'nya iti vakṣyate /
*11,13*
kiṃ sarveṣāmapi jñānināṃ vikarmasambhavo guṇahāniścāstītyapekṣāyāmāha- guṇahāniśceti //
guṇahāniśca naivāsti brahmaṇastvavikarmataḥ
devānāmapi na prāyaḥ ...
*11,13f.*
NYĀYASUDHĀ:
brahmaṇastu sarvathā vikarma nāsti /
"na bhāratī me 'ṅga mṛṣopalakṣyate'; ityādivacanāt /
avikarmato guṇahāniśca naivāsti /
hiraṇyagarbhetaradevānāmapi prāyo vikarmaguṇahānī na staḥ /
īṣadvikamartannimittā guṇahāniścāstītyarthaḥ /
*11,14*
yadi devānāṃ vikarma sambhavati tena cānandādiguṇahāniḥ syāttadāyamasmādetāvatā nyūno 'smādetāvatādhiko 'nena samāna iti śāstrīyaniyamo bhajyeta /
tathāca śāstrasyāprāmāṇyaṃ syāt /
naca tadaiva pratiyogiparamparā vikṛtiḥ pramāṇavatītyata āha- kḷptasyeti //
... kḷptasya tu kathañcana
NYĀYASUDHĀ:
hānirneti vartate /
yasyā devasya yāvad guṇatvaṃ kḷptaṃ tasya tu kathañcana kenāpi vikarmaṇā hānirna bhavatītyarthaḥ /
*11,16*
tarhi devanāṃ vikarmaṇeṣadguṇahānirbhavatītyasya ko 'thar ityata āha- prāpteti //
prāptahrāso bhavet kvāpi mahatā tu vikarmaṇā
NYĀYASUDHĀ:
prāptaśabdena prasaktamucyate /
devānāmalpena vikarmaṇā na kiñciddhīyate /
kvāpi prāptena mahatā tu vikarmaṇā prāptasyaiva guṇasya hrāso
bhavet /
svayogyaparipūrtaye yāvatsādhanamanuṣṭheyaṃ tato 'tiriktena sādhanenānuṣṭhitena yadānandādikaṃ prasaktaṃ tasyābhāvo bhavet /
yadi svayogyaparipūrtyarthaṃ sādhanātiriktamapi sādhanaṃ devairanuṣṭhīyate tadā tāratamyaniyamo bhajyeta /
yo hi devo 'ratiriktasādhanamanuṣṭhāya na mahadvikarma karoti tasyotpattavyameva tena guṇena /
īśvarārādhanasya vaiphalyānupapatteḥ /
naca tadaivānyeṣāṃ vikriyāyāṃ pramāṇamasti /
tataśca śāstrasyāprāmāṇyamityata āha- tathāpīti //
tathāpi tat kḷptameva ...
NYĀYASUDHĀ:
yadyapi devaiḥ svayogyaparipūrtyarthaṃ sādhanātiriktamapi sādhanamanuṣṭhīyate /
tathāpi teṣāṃ tadvighātakaṃ tadvikarma mahatkḷptaṃ niyatameva /
"svādhikārādhiko yatnaḥ kathañcinnopapadyate /
kathañcidadhike yatne doṣaḥ kaścitsamāpatet'; iti vacanāt /
"kḷptasya tu kathañcana'"tathāpi tatkḷptameva'; ityuktam /
dvayasyāpi sādhyamāha- tasmāditi //
... tasmānna niyamojkhitiḥ
NYĀYASUDHĀ:
kḷptahāyabhāvādadhikānuṣṭhāne vikarmapattiniyamācca /
śrautatāratamyaniyamabhaṅgo nāstītyarthaḥ /
uktārthamudāharati- candreti //
candrasugrīvayoścaiva svoccadāraparigrahāt /
prāptahānirabhūnnaiva kḷptahāniḥ yathañcana
NYĀYASUDHĀ:
caśabdo yathetyarthe /
evaśabdasya prāptahānirevetyanvayaḥ /
hrāso 'pi mānuṣādīnāmānandasya vikarmaṇā /
bhavenmuktau viśeṣeṇa svoccānāmaparādhataḥ
NYĀYASUDHĀ:
devānāṃ vikarmaṇā prasaktahānireva bhavati na tu kḷptahānirityuktam /
tadatiriktānāṃ tu kathamityapekṣāyāmāha- hrāso 'pīti //
kḷptasyāpītyaperarthaḥ /
ānandasyetyupalakṣaṇam /
hrāsonāmānabhivyaktiḥ /
sā ceśvarecchādhīnā /
prakṛtyādyāvaraṇānāmapāstatvāt /
vikarmasvapyadhikaṃ nirdhārayannāha- viśeṣeṇeti //
svottamaviṣayāparādhādviśeṣeṇānandahrāso bhavati /
// oṃ kāmacāreṇa caike oṃ //
syādetat /
atrādhikaraṇe kāmacāreṇa caika iti sūtreṇa jñānottarakālaṃ kṛtena vikarmaṇā jñānino lepābhāvo 'bhidhīyate /
tathopamardaṃ ceti sūtreṇa jñānātpūrveṣāṃ karmaṇāṃ jñānena vināśaḥ /
etadubhayaṃ caturthe 'dhyāye tadadhigama uttarapūrvāghayoraśleṣavināśāviti sūtreṇocyate /
tatkathaṃ ca punaruktidoṣa ityatastāvatkāmacāreṇa caika ityasya punaruktidoṣaṃ pariharati- jñānottarasyeti //
kāmakāreṇa caike
*11,20*
jñānottarasya pāpasya caturthe 'lepa ucyate
NYĀYASUDHĀ:
caturthe 'dhyāye uttarāghasyāśleṣa ityanena jñānottarasya pāpasyālepastatphalanarākādiprāptyabhāva ucyate /
viṣayāntaramāha- aśucitvādikaṃ ceti //
aśucitvādikaṃ tasya na bhavediti tatphalam
NYĀYASUDHĀ:
asya jñāninarastatphalaṃ jñānottarapāpaphalamaśucitvāsambhāṣyatvādikaṃ na bhavediti cottarāghasyāśleṣa ityanenocyate /
tataḥ kimityata āha- atreti //
atra jñānaphalasyaiva mukterniyatatocyate
NYĀYASUDHĀ:
atra tṛtīye 'dhyāye kāmacāreṇa caika ityanena jñānaphalasya mukterniyatatā /
jñāninā kṛtāni pāpāni jñānaphalaṃ mokṣaṃ na vihantumalabhityeṣo 'rtha ucyate /
ato na punaruktidoṣa iti /
// oṃ upamardaṃ ca oṃ //
dvitīyāṃ punaruktiṃ parihartumupamardaṃ cetyasya pratipādyamāha- prārabdheti //
upamardaṃ ca
prārabdhakarmajasyaiva viṣabhakṣānmṛteriva /
prāptasyāpyanivartyasya kiñcid bhuktasya saṃvidā /
upamarda iha prokto ... // MAnuv_3,4.9a-e //
*11,20f.*
NYĀYASUDHĀ:
caturthe 'dhyāyo pūrvārdhasya svarūpavināśaḥ kathyate /
anārabdhakārye eveti vacanāt /
iha tṛtīye 'dhyāye tūpamardaṃ ceti sūtreṇa prārabdhakarmajasya phalasyaiva saṃvidopamardaḥ proktaḥ /
natu prārabdhasyāprārabdhasya vā karmaṇo nāśa iti na punaruktidoṣaḥ /
nanvatra prārabdhakarmaṇa ityeva kasmānnoktaṃ kiṃ tajjanitaphalagrahaṇena /
naivaṃya śaṅkayam /
"bhogena tvitare'; iti prārabdhasya karmaṇo bhogavināśyatvokteḥ /
saṃvidvināśyatvāṅgīkāre tadvirodhāt /
īṣadvināśastu phaladvāreṇaiva /
karmaṇāṃ nirbhāgatvāt /
nanu ca phalopamarde karmopamarda evokto 'rthataḥ syāt /
tathāca bhogeneti sūtravirodhastadavastha ityata uktaṃ kiñcid bhuktasyeti /
na sarvasya prārabdhakarmaphalasyopamardaḥ saṃvidocyate /
kinnāma kiñcidbhuktasyāto na sūtravirodhaḥ /
karmāṇi jñāninaṃ na tāvatsvaphalaṃ bhojayanti yāvadajñāninamiti bhāvaḥ /
yathoktam /
"na vai jano jātu kathañcanāvrajenmukundasevyanyavadaṅga saṃsṛtim'; iti /
nanu"avaśyamanubhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham'; iti /
prārabdhakarmaphalopabhogasyāparihāyartvasmaraṇātkathametadityata uktam anivartyasya prāptasyāpīti /
aparihāryatayā prasaktasyāpītyarthaḥ /
anivartyatayā prasaktasyāpītyarthaḥ /
anivartyasyāpītyetāvatyeva vaktavye prāptasyetyanena virodhaparihāraṃ sūcayati /
atra dṛṣṭāntamāha- viṣeti //
*11,21*
yathā viṣabhakṣaṇānmṛttiranivartyatayā prasaktaiva na punarativartyaiva /
viṣaharamantrauṣadhādinā nivṛtterdarśanāt /
tathā prārabdhakarmaphalabhogo 'pyanivartyatayā prasakta eva na tvanivartya eva /
jñānādinā nivṛtterupapādayiṣyamāṇatvāt /
tathāca viṣabhakṣaṇānmaraṇamavaśyaṃ bhāvīti vacanavadavaśyamanubhoktavyamiti vacanasyāpyartho 'vagantavyaḥ /
utsargataḥ prārabdhakarmaphalāni bhoktavyānyeva /
apavādena tūpamṛdyanta iti /
kiṃ sarveṣāṃ jñānināṃ prārabdhakarmaphalopamarda ekavidha evota nānāvidha ityapekṣāyāmāha- devādīnāmiti //
*11,22*
kiṃ sarveṣāṃ jñānināṃ prārabdhakarmaphalopamarda ekavidha evota nānāvidha ityapekṣāyāmāha devādīnāmiti /
... devādīnāṃ yathākramam
NYĀYASUDHĀ:
yeṣāmadhikaṃ jñānaṃ teṣāmadhika ityādi /
etena"nāviśeṣāt'; iti madhye paṭhitasya sūtrasya pūrvatrottaratra copayoga
ityuktaṃ bhavati /
prārabdhakarmaṇāṃ bhogena vinā na kṣayaḥ /
kintu brahmajñānena phalahrāso bhavatītyuktam /
tatraike manyante /
acintyo hi brahmajñānasya mahimā /
atastatsāmarthyādaprārabdhānīva prārabdhānyapi karmāṇyabhuktaphalāni kṣīyante /
nābhuktaṃ kṣīyate karmetyādivākyāni tvajñāniviṣayāṇi /
tataśca jñānāgniḥ sarvakarmāṇīti sarvaśabdo 'yapīḍitaḥ syāditi /
anye tu parameśvarecchopodbalitāni prārabdhāni bhojayantyeva sarvaṃ svaphalam /
na kaścidapi phalahrāso 'stīti /
tatrādyaṃ mataṃ tāvadapākaroti- sarvātmaneti //
sarvātmanā tvabhogo hi prārabdhasyaiva karmaṇaḥ /
na brahmadarśino 'pi syāt ... // MAnuv_3,4.10a-c //
*11,23*
NYĀYASUDHĀ:
brahmadarśino 'pi prārabdhasya karmaṇaḥ sarvātmanā tvabhogo na syādeva /
vinā bhogena brahmajñānādeva prārabdhānyapi karmāṇi kṣīyanta iti matamanupapannamityarthaḥ /
tathā sati brahmavidāṃ saṃsārāvasthānaṃ na syāt /
nirbījatvāt /
lokānugrahārthameva vigrahāṃste bibhratīti cenna /
śāpādinimittānāmāpādāmapītihāsapurāṇeṣu bahulamupalambhāt /
tasya tāvadeva ciramityādiśrutyā cāvagamyate karmāvasthānamiti hiśabdārthaḥ /
dvitīyaṃ matamapākartumāha- phaleti //
... phalahrāsastu vidyate
NYĀYASUDHĀ:
prārabdhasya kamarṇa iti vartate /
oṃmityaccāryāntarimamātmānamabhipaśyopamṛdya puṇyaṃ ca pāpaṃ ca kāmamācaranto brahmānuvrajanti'; ityāgamāditi bhāvaḥ /
yastvāgamaprārabdhaviṣayaṃ vyākhyāya prārabdhakarmaphalasyeṣadapi hrāso nāstīti brūyāntaṃ pratyāha- sarvātmaneti //
sarvātmanā phalahrāso yadi nārabdhakarmaṇaḥ /
syāt kāmyavidhivaiyarthyam ... // MAnuv_3,4.11a-c //
NYĀYASUDHĀ:
īṣadapītyarthaḥ /
brahmahatyādikarmavipākakṣayarogādinivṛttyarthāḥ prāyaścittavidhayo 'tra kāmyavidhayo vivakṣitāḥ /
*11,24*
ayamatrottarakramaḥ /
"brahmahā kṣayarogī syāt'; iti smaraṇātkṣayādikaṃ tāvadbrahmahatyādeḥ phalam /
tata utpāditakṣayādikaṃ brahmahatyādiprārabdhameva /
tasya ca prārabdhakarmaphalasya kṣayādeḥ prāyaścittakaraṇe nivṛttirdṛśyate /
tatkathaṃ prārabdhakarmakaphalasya sarvathāpyanupamardaḥ /
atha manyeta /
prāyaścittaṃ na kṣayanivṛttihetuḥ kintu bhoganimittakarmakṣaya eveti /
tadā prāyaścittaviṣayo vyarthāḥ syuḥ /
gṛhadāheṣyayādivatprāyaścittānāṃ naimittikatvaṃ bhaviṣyatīti cenna /
kṣayādisaṃyogena vidhīyamānānāmeṣāṃ tadvighātaphalasambhave phalāntarakalpanānupapatteḥ /
kiñcātra niyatapaścādbhāvitvamasamāhitameva /
tadidamuktaṃ kāmyeti /
tathāpi brahmajñānaṃ na tadarthaṃ vihitamiti cenna /
phalaśrayaṇenaiva vidhikalpanāt /
anenaiva nyāyena prāyaścittānāṃ kamarkṣayahetutvābhāvo 'pi nirastaḥ /
tathā sati prāyaścittavidhīnāṃ vaiyarthyāpatteḥ /
naimittikatvapakṣasya ca dṛṣṭādṛṣṭahānopādānaprasaṅgena nirastatvāt /
atha karmaṇo dvayī śaktiḥ /
ekā tāvatphalajananī aparā tvasaṃvyavahāryatvahetuḥ /
prāyaścittairdvitīyāpākriyata iti cet /
evaṃ tarhi karmavipākaprāyaścittānāmapīyameva gatiriti kathaṃ nopamardaḥ /
kiñca na sarvo rogaḥ sarvaṃ ca duritamasaṃvyavahāryatāheturiti tatra prāyaścittavaiyarthyameva syāt /
api ca kṣayakuṣṭhādyupahato 'pi na prāyaścittācaraṇamātreṇa saṃvyavahāryaḥ /
kintu kṣayādyapagama eveti tatkāraṇatvameva prāyaścittānāmaṅgīkāryam /
maraṇāntikaprāyaścittānāmānarthakyaṃ ca syāt /
śrāddhādivyavahārasiddhayarthaṃ taditi cenna /
parivrājakānāṃ tadabhāvāpātādityalam /
upasaṃharati- ityukteti //
... ityuktaniyamo bhavet
*11,25*
NYĀYASUDHĀ:
itiśabdastasmādityarthe /
prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣayastathāpi phalahrāso 'pi vidyata ityuktaniyamo bhavedupapanna iti śeṣaḥ /
JOSHI-27
*11,30*
evamutpannanirdeṣaḥ'; ityādinoktārthe smṛtisammatimāha- evamādīti //
evamadyāpi samproktaṃ tantrabhāgavate sphuṭam
NYĀYASUDHĀ:
ādipadenaitadupayuktamanyat /
bhāṣyādāvudāhṛtaivarcanairapītyaperarthaḥ /
yadvaivamādītyetadadhikaraṇaprameyaṃ tadupayuktaṃ ca gṛhyate /
apipadena prathamādhikaraṇaprameyasya samuccayaḥ /
athavādhikaraṇaprameyasya samuccayaḥ /
athavādhikaraṇadvayāthar evamādītyanena gṛhītaḥ /
dvitīyādyadhikaraṇārthagrahaṇāyāpiśabdaḥ /
puruṣārthādhikaraṇe stutyadhikaraṇe ca jñānaphalasya tāratamyamabhihitam /
tatsaṃsārikaphalasya na vipratipannamiti muktigatasya sādhayitumuttaro granthaḥ /
ye mokṣe bhedameva nāṅgīkuvarte ye cāṅgīkṛtyāpi bhedamānandādikaṃ nābhyupayanti na tānprati tāratamyasādhanasyāvakāśaḥ /
kintu bhedādisādhanameva katarvyam /
kariṣyate ca caturthe 'dhyāye /
ye punarbhedamānandādikaṃ cāṅgīkṛtyāpi tāratamyaṃ na manyante tānpratyaya prayatnaḥ kriyate /
yāvadadhikāramityadhikaraṇārthasyaivāyaṃ prapañca iti na doṣaḥ /
*11,31*
tatra tāvacchatyā muktāvānandatāratamyamupapādayati- tāratamyamiti //
tāratamyaṃ phale no ced brahmādīnāṃ kathaṃ śrutiḥ /
avṛjino 'kāmahata iti muktiṃ nigadya ca /
ānandatāratamyaṃ ca teṣāṃ brūyāt pṛthak pṛthak
*11,32*
NYĀYASUDHĀ:
brahmādīnāṃ jñānaphale muktigāmityānande yadi yadi tāratamya no bhavettarhi kathaṃ"sa yo havai manuṣyāṇāṃ rāddha'; ityādikā vājasaneyināṃ saiṣā'nandasya mīmāṃsā bhavati'; ityādikā taittirīyāṇāṃ ca śrutisteṣāṃ brahmādīnāmānandasya tāratamyaṃ brūyāt /
sarve 'pyuttarottaraṃ śataguṇanandā ityanabhidhāya pṛthakpṛthageva bravīti /
tena tatra tātparyasadbhāvaścāvagamyate /
brahmādīnāmānandasya yaśca śrutirbravīti muktānāṃ tu tatsādhyata iti kiṃ kena saṅgatamityata uktamavṛjina iti /
yaśca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahata ityādyā /
śrotriyasya cākāmahatasyeti dvitīyā /
yadyapi śrotriyatvamapi muktijñāpakamityanyatroktam /
tathāpi bahusaṃvidhānasādhyaṃ taditi na saṅkītirtam muktiṃ ca nigadya teṣāṃ muktānāmānandatāratamyaṃ ca bravīti /
caśabdau mithaḥ samuccaye /
taittirīyaśrutirapyatropalakṣitetyuttaratra jñāsyate /
*11,33*
śrutidvayoktamānandatāratamyaṃ saṃsāraviṣayameva na muktiviṣayamityāśaṅkaya pariharati- saṃsāra iti //
saṃsāra eva cedetat tāratamyaṃ na mukhyataḥ /
akāmahataśabdārtho 'vṛjinatvaṃ ca no bhavet
NYĀYASUDHĀ:
etacchatyuktaṃ tāratamyaṃ saṃsāra ityevokte siddhāntino nāniṣyam /
muktāmuktaviṣayatāyā vakṣyamāṇatvāt /
ata evetyuktaṃ tasyaiva vivaraṇaṃ na mukhyata iti /
saptamyarthe tasiḥ /
etattāratamyaṃ saṃsāra eva na tu mukhye puruṣārthe mokṣe iti cedityarthaḥ /
tarhyakāmahataśabdārtho 'kāmahatatvamavṛjinatvaṃ ca no bhavet /
yuktamiti śeṣaḥ /
tathāhi /
yaśca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahata iti śrotriyasya cākāmahatasyeti coktākāmahatatvādikaṃ kiṃ prakṛtānāṃ saṃsāriṇāmeva viśeṣaṇamuta saṃsāryantarasamuccayārtham /
nādyaḥ /
yataḥ sambhave vyabhicāre ca viśeṣaṇamarthavat /
naca brahmādayaḥ kecidaśrotriyatvādiguṇāḥ santi /
yena vyabhicāranivāraṇārthametatsyāt /
nāpi saṃsāriṣvakāmahatatvādikaṃ sambhavati /
ata eva dvitīyo 'pi parāstaḥ /
*11,34*
nanu saṃsāriṣvapyakāmahatatvādikaṃ kathañcitsambhavati /
satyam /
mukhyato na sambhavatīti brūmaḥ /
naca vinā bādhakenāmukhyāṅgīkāro yuktaḥ /
etenāvṛjino 'kāmahata iti muktiṃ nigadyetyetadvivṛtaṃ bhavati /
kathamakāmahatatvādeḥ saṃsāriṣvasambhava ityato 'kāmahatatvasya tāvadupapādayati- kāmasyeti //
kāmasya yatrāptāḥ kāmāstatra māmamṛtaṃ kṛdhi /
iti yallakṣaṇaṃ mukteḥ śrutirāha balīyasī
kāmāhatiḥ kuto 'nyatra ...
NYĀYASUDHĀ:
yatra loke kāmasyecchāyāḥ kāmā viṣayā āptāḥ paryāptāstatra māmamṛtaṃ muktaṃ api kurviti vāyuṃ prati prārthanam /
yadyasmāditi śrutirityāptakāmatvaṃ mukterlakṣaṇatvenāha /
viśeṣaṇasyetaravyāvṛttyarthatvāt /
niravakāśatvādinā balīyasāḥ śruteranyathayitumaśakyatvāt /
tasmātkāmāhatirakāmahatatvaṃ muktādanyatra kutaḥ sambhavet /
āptakāmatvasya muktalakṣaṇatvena śrutyuktatve tadevaṃ saṃsāriṣvasambhavi syāt /
akāmahatatvaṃ tu kathamasambhavītyata āha- prāpteti //
... prāptakāmasya sā bhavet
NYĀYASUDHĀ:
sā kāmahatiḥ /
akāmahatatvasyāptakāmatvaṃ hetuḥ /
naca nimittābhāve naimittikasya sambhavo 'sti /
tatra nimittaṃ cāptakāmatvaṃ saṃsāriṣu na sambhavatītyuktam /
tato naimittikamakāmahatatvamapi tatrāsambhavīti /
*11,36*
āptakāmatvasyākāmahatatvaṃ prati nimittatvaṃ vivṛṇoti- aprayatneneti //
aprayatnena kāmānāmavāptiḥ sā yadā bhavet /
tadaivākāmahatatā kuta evānyathā bhavet // MAnuv_3,4.15c-f //
NYĀYASUDHĀ:
sākāmahateti sambandhaḥ /
yākāmahataśabdātpratīyate setyarthaḥ /
anyathāprayatnena kāmānāmavāptyabhāve kuta eva kāraṇātsākāśamahatayā bhavenna kuto 'pītyanvayavyatirekāvuktau /
etaduktaṃ bhavati /
kāmenopadravo hi kāmahatatā tadabhāvaścākāmahatatā /
kāmanimittopadravābhāvaścānāyāsena tattadviṣayaprāptāveva bhavati nānyathetyanubhavasiddham /
ataḥ prāptakāmatvākāmahatatvayornimittanaimittikabhāvo yukta eveti /
nāyamasti niyamaḥ, yadāptakāmasyaiva, kāmanimittopadravābhāvo nānyatheti /
kāmabhāve 'pi tannimittopadravābhāvasambhavāditi cet /
kimanenoktasya vyabhicāramātraṃ codyate kiṃ vā prakṛteṣu saṃsāriṣvapyāptakāmatvābhāve 'pyakāmatvenākāmahatatā sambhavatītyāśāsyate /
nādyaḥ /
vakṣyamāṇanyāyena viśeṣaṇaprakṣepāt /
na dvitīyaḥ /
brahmādayo na kāmarahitā asuptāmūḍhacetanatvāddevadattavadityanumānavirodhādityāśayavānanumānasya vyāptimupapādayati- cetanasyeti //
cetanasya tvasuptasya kutra dṛṣṭā hyakāmatā
*11,36f.*
NYĀYASUDHĀ:
ghaṭādau vyabhicāraparihārāya cetanasyetyuktam /
suptamugdhayostatparihārāyāsuptasyeti /
amugdhasyetyapi draṣṭavyam /
nanu suptau mohe ca na cetayata eva /
ataścetanasyetyanenaiva tadvayavacchedasiddhervyarthaṃ viśeṣaṇamiti /
maivam /
cetanaśabdenātmatvamātrasya vivakṣitatvāt /
caitanyayoge hi vivakṣite kāmābhāvāṅgīkārasāhasādabibhyatparaścaitanyābhāvamapi brahmādīnāmaṅgīkuryādityasiddhiḥ syāt /
tadidamuktaṃ tuśabdena /
kutretyākṣepe /
hiśabdo yasmādvayāpti siddheti śeṣaḥ /
nopādeyameva vā hetāvasuptatvādiviśeṣaṇam /
naca tathā sati vyabhicārāpātaḥ /
suptyādāvapyātmanaḥ kāmasadbhāvāt /
nacaivaṃ sati yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayata ityādiśrutyānupalambhena ca virodhaḥ /
vidyamānānāmapi kāmānāṃ tadānīmavyaktatvena śrautābhāvavyavahārasyānupalambhasya copapatteḥ /
*11,38*
vyaktakāmābhiprāyeṇa prāgviśeṣaṇamupāttamityāśayavānāha- avyaktireveti //
avyaktireva kāmānāṃ na nāśo mohasuptayoḥ
NYĀYASUDHĀ:
nāśo 'bhāvaḥ /
suptaṃ suptiḥ /
napuṃsake bhāve ktaḥ /
*11,39*
syādetat /
suptyādau kāmasadbhāve siddhe yuktamavyaktikalpanam /
sa eva tu kutaḥ siddha ityata āha- yatkāma iti //
yatkāmaḥ svāpamāpnoti tadevotthāpitaḥ kutaḥ /
avaśo 'pi vyāharati kutaḥ suptāvakāmatā
NYĀYASUDHĀ:
moho 'trāpi grāhyaḥ /
vyāharatītyataḥ paraṃ yatastasmādityadhyāhāryam /
yadbhojanādikaṃ kāmayamāno devadattaḥ svāpādikamāpnotyutthāpitaḥ punastadeva kadācidvayāharatīti tāvadanubhavasiddham /
tasmādvayāharaṇaviśeṣācca tasya tadā tatra kāmo 'stītyanumīyate /
sa ca na tāvadutthānānantaramutpannaḥ /
tadā devadattasyāvāśatvāt /
vastudarśane 'numānādineṣyasādhanatājñāne ca sati khalu kāmodayaḥ syāt /
nacāvaśasyaiṣā kāmasāmagrī kalpayituṃ śakyate tataḥ prāktana eva kāmaḥ suptyādau sannataro(vyakto)'nuvartamānaḥ punaḥ sahakārilābhakrameṇa vyajyata ityevāṅgīkāryam /
tathācāha patañjaliḥ /
avidyākṣetratvamuttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇāmiti /
yata evaṃ tasmātkutaḥ suptyādāvātmano 'kāmatā syāt /
*11,41*
nanvayaṃ kevalo viśiṣyo vā cetanatvaheturmukteṣvanaikāntikaḥ /
teṣāṃ kāmābhāvādityata āha- sarveti //
sarvakāmānavāpnoti brahmaṇā saha muktigaḥ /
paryeti tatra jakṣaṃśca krīḍan ratimavāpnuvan
kāmānnī kāmarūpī sannimān lokāṃśca sañcaran /
āste gāyan sāma mukta ityādiśrutisadbalāt
akāmaḥ syāt kathaṃ muktaḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
anena"so 'śnute sarvānkāmānsaha brahmaṇā vipaścitā'; iti śrutimupādatte /
paryetītyanena"sa tatra paryeti jakṣankrīḍanramamāṇaḥ'; iti /
jakṣanniti vaidikatvātsādhuḥ /
kāmānnītyanena"imāṃllokānkāmānnī kāmarūpyamanusañcaran /
etatsāma gāyannāste'; iti /
ādipadena"sa ekadhā bhavatītyādeḥ saṅgrahaḥ /
balātkāmasadbhāvāvagateriti śeṣaḥ /
yadyepyetāḥ śrutayo na sākṣānmuktasya kāmasadbhāvamācakṣate /
tathāpi sāmarthyāttaṃ gamayantyeva /
tadidamuktaṃ śrutibalāditi /
tacca sāmarthyamavyabhicaritameva na tu sambhāvanāmātramiti sacchabdenāha /
tathāhi /
kāmakarmatvāddhi viṣayāḥ kāmāḥ /
karmaṇi ghaño vidhānāt /
tayā ca so 'śnute sarvānkāmānityatra sannidhestatkāmakarmabhūtānviṣayānaśnuta ityuktaṃ syāt /
niṣkāmasya śilāsamasya kāmāvāptiḥ kīdṛśī syāt /
paryaṭanādikaṃ ca kāmakāryaṃ na vināna kāmena sambhavati /
strībhirniṣkāmasya smaraṇamatyantāsambhāvitam /
annādīnāṃ ca kāmatvaṃ kāmyatayaiveti pūrvavatkāmāvagatiḥ /
yadyapi sa yadi pitṛlokakāmo bhavatītyādyā vispaṣṭāḥ śrutayo 'tra santi tathāpi śiṣyairnyāyamanusandadhānairbhāvyamityetāsāmudāharaṇam /
muktasyākāmatvābhāvānnānaikāntyaṃ hetoriti /
*11,43*
nanu muktānāṃ kāmābhāve 'pi"yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ /
atha martyo 'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute'; ityādyā śrutirasti /
tatkathaṃ kāmavattvaniścaya ityata āha- kāmā ye 'syeti //
... kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ /
ityantaḥkaraṇasthānāṃ kāmānāṃ mokṣameva hi /
āha śrutir ... // MAnuv_3,4.20b-e //
NYĀYASUDHĀ:
iti śrutirityanvayaḥ /
antaḥkaraṇasthānāmeveti ca /
natu sarvathāpītyevārthaḥ /
hiśabdo yasmādityarthe /
tasmādakāmaḥ syātkathaṃ mukta iti sambandhaḥ /
kutaḥ śruterarthasaṅkocaḥ kriyata ityata āha- hṛdītyeveti //
... hṛdītyeva na ced vyarthaṃ viśeṣaṇam
NYĀYASUDHĀ:
nacedeṣā śrutiruktarītyā vyākhyāyeta /
sarvathāpi kāmābhāvapareti vyākhyāyeteti yāvat /
tadā hṛdi śritā iti kāmānāṃ viśeṣaṇaṃ vyarthameva syāt /
vyāvartyābhāvāt /
ato viśeṣaṇaṃ prayuñjānā śrutirantaḥkaraṇapariṇatīnāṃ kāmānāmeva muktāvabhāvo 'ntaḥkaraṇasyaivābhāvānna tu sarveṣāṃ svarūpabhūtānāṃ kāmānāmavasthānādityetamarthaṃ gamayatīti /
*11,44*
bhavedetat /
yadīdaṃ viśeṣaṇaṃ syāt /
nacaivam /
vyāvartyābhāvāt /
etatsarvaṃ mana eveti śrutyā sarveṣāmapi kāmānāṃ manaḥpariṇāma(va)tvameva na tvātmadharmaḥ kāmo 'stītyavagamāt /
ato hṛdi śritā ityetatsvarūpakathanamātramityāśayenāśaṅkaya niṣedhati- hṛdyeveti //
hṛdyeṣa teṣāṃ śrayaṇamiti pakṣo na bhāsate
NYĀYASUDHĀ:
antaḥkaraṇa eva /
teṣāṃ kāmānām /
bhāsate śobhate /
kuto na bhāsata ityata āha- muktanāmiti //
muktānāṃ kāmitāmāha pṛthakchākhāsu yacchrutiḥ
NYĀYASUDHĀ:
antaḥkaraṇavidhurāṇāmapītyarthaḥ /
yadyasmāttasmānna śobhata iti sambandhaḥ /
śrutiḥ pūrvodāhṛtā /
nanvetadayuktam /
prāgudāhṛtaśruteḥ pratipakṣatayodbhāvitāyā asyāḥ śrutestathaiva bādhasyocyamānatvāt /
maivam /
prāgudāhṛtaśruteḥ prabalatvena bādhakatvopapatteḥ /
tathāhi /
kāmaśrutistāvanniravakāśā /
tadabhāvaśrutistūktarītyā sāvakāśā /
viśeṣaṇasvarūpakathanatvasandehe 'pi na niravakāśatvam /
etatsarvaṃ mana evetyapi sāvakāśaśrutiriti sāṅkhayādhikaraṇe 'bhihitam /
kiñca kāmaśrutiḥ sarvāsvapi śākhāsvasti /
tathaivodāhṛtatvāt /
tadabhāvaśrutistu kvacideveti kathaṃ na bādhyabādhakabhāvaḥ /
tadidamuktaṃ pṛthakśākhāsviti /
*11,45*
kāmasya yatretyādinoktamarthamupasaṃharati- ata iti //
ato 'kāmahatatvaṃ tu muktānāmeva mukhyataḥ
*11,45f.*
NYĀYASUDHĀ:
kāmanimittopadravābhāvasyākāmahatatvasyākāmatvāptakāmatvābhyāmevopapatterakāmatvasya cetanamātre 'sambhavādāptakāmatvasya ca muktalakṣaṇatvena tatraiva sambhavādamukteṣvasambhavādityarthaḥ /
muktānāmeva dharma iti siddhamiti śeṣaḥ /
*11,46*
satyam /
mukhyayā vṛttyākāmahatatvaṃ mukteṣveva sambhavati /
tathāpi kāmanimittabahutaropadravābhāvādbrahmādiṣvapyamukhyaṃ yujyata eva /
ataḥ saṃsāriṇa eva śrutipratipādyāḥ kinna bhavantīti cet /
kiṃ mukhyārthaparigrahe bādhakasadbhāvāttatparityāgaḥ kriyate kiṃvā vṛthaiva /
nādyaḥ /
tadabhāvāt /
bādhakābhāsānāṃ ca nirākariṣyamāṇatvāt /
dvitīyaṃ dūṣayati- mukhyārthasyeti //
mukhyārthasya vṛthā tyāgo māyināmeva bhūṣaṇam
NYĀYASUDHĀ:
aparīkṣakā eva māyāvādiprabhṛtayo vinā bādhakena mukhyārthaṃ tyajanti /
vācyārthaparameśvaraparityāgena nirguṇalakṣaṇāṅgīkārāt /
natu nyāyavida iti /
apāpatvamaduḥkhatvaṃ cāvṛjinatvamihoditam
NYĀYASUDHĀ:
evamakāmahatatvasyāmukteṣvasambhavamabhidhāyāvṛjinatvasyāpyabhidhāsyannavṛjinatvaṃ tāvadvayākhyāti- apāpatvamiti //
ihoditamavṛjinatvaṃ tāvadapāpatvamaduḥkhatvaṃ ceti yojanā /
kuta etadityata āha- apriyamiti //
apriyaṃ vṛjinaṃ duḥkhamakaṃ toda itīyarte
tatkāraṇatvāt pāpaṃ vā vṛjinaṃ nāma kathyate /
ityuktaḥ svayamīśena nāmārthaḥ śabdanirṇaye
NYĀYASUDHĀ:
duḥkhamapriyamityādiśabdairīryata iti sambandhaḥ /
tatkāraṇatvād duḥkhakāraṇatvāt /
dadhitrapusaṃ pratyakṣo jvara iti yathā /
etena vṛjinaśabdo duḥkhe mukhyaḥ /
pāpe tādarthyāttācchabdyamityuktaṃ bhavati /
ata eva vāśabdaḥ /
nāmārtho vṛjinanāmārthaḥ /
vṛjinaśabdasya duḥkhādyarthatve 'vṛjinaśabdasyāduḥkhādyarthatvaṃ siddhameveti bhāvaḥ /
*11,49*
tataḥ kiṃ yadyapāpatvādikamavṛjinaśabdārtha ityata āha- apāpatvaṃ ceti //
apāpatvaṃ ca naivāsti yāvatsaṃsāramasya hi /
ārabdhapāpamastyeva duḥkhaṃ ca jñānino 'pi hi
NYĀYASUDHĀ:
caśabdo vakṣyamāṇasamuccayārthaḥ /
asya jīvasya /
hiśabdaḥ saṃsāritvāditi hetusūcanārthaḥ /
tadyathā iṣīkātūlamityādiśrauterjñāninaḥ pāpābhāvātkathametadityata uktamārabdheti /
anārabdhaviṣayā śrutiriti bhāvaḥ /
jñānino 'pyārabdhapāpamastyeveti sambandhaḥ /
duḥkhaṃ cāstyeva pāpasadbhāvāditi hiśabdārthaḥ /
tasmādavṛjinatvamapi muktebhyo 'nyatrāsambhavīti siddham /
*11,50*
kecidetāṃ śrutiṃ anyathā vyācakṣate /
yaśca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahata iti śrotriyasya cākāmahatasyeti ca vākyaṃ na muktasaṅgrahārtham /
kinnāma prakṛtamanuṣyagandharvādiviṣayameva /
naca tatrāsambhavaḥ /
śrotriyañchandodhīta iti smaraṇācchrotriyaśabdasya chando 'dhigatinimittatvāt /
manuṣyagandharvādīnāṃ ca sarvajñakalpatvātprārabdhapāpasadbhāve 'pi na te tadā pāpamācarantītyavṛjinā evocyante /
viṣayavairāgyopetatvādakāmahatāśca bhavantīti /
naca vyāvartyābhāvena vaiyarthyamiti yuktam /
nahi vayaṃ śrotriyatvādikaṃ viśeṣaṇatvena brūmaḥ /
kintu manuṣyebhyo manuṣyagandharvāṇāṃ śataguṇānandatve 'bhihite tatra hetvākāṅkṣāyāmidamucyate /
evaṃ manuṣyagandharvebhyo devagandharvāṇāṃ śataguṇānandābhidhāne kuta ityākāṅkṣāyāṃ śrotriyatvādiheturucyate /
evamuttaratrāpi /
naca vācyaṃ sarveṣvapi vidyamānaṃ śrotriyatvādikamānandātiśaye kathaṃ hetuḥ syāditi /
manuṣyādapyatiśayena manuṣyagandharvaḥ śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataśca yataḥ /
evaṃ pūrvapūrvanirdiṣyādapyatiśayenottarottaraḥ śrotriyatvādimān yasmāditi vyākhyānāditi /
tadetannnirācaṣṭe tasmāditi /
tasmāt tasmādakāmatvamiti cāśrutakalpanā
NYĀYASUDHĀ:
castvarthaḥ /
tasmāttasmātpūrvapūrvanirdiṣyādatiśayenottarottarasyākāmatvam /
upalakṣaṇametat /
śrotriyādikaṃ ceti vyākhyāne tvaśrutakalpanaṃ syāt /
tasmādityatiśayeneti cāśrutasya kalpanīyatvāt /
anyathā vivakṣitārthasyālābhāt /
doṣāntaramāha- akāmeti //
akāmahata ityukteḥ śrutahānirapi sphuṭā
NYĀYASUDHĀ:
śrutāvakāmahata ityukteḥ pareṇa cākāma iti vyākhyātatvācchatasya hataśabdasya hānirapi sphuṭā'padyate /
nahi hataśabdasya kiñcitprayojanamasti /
ataḥ śrutāśrutatyāgopādānaprasaṅgādayuktamidaṃ vyākhyānamiti /
*11,52*
apare tu vyācakṣate /
yaśco śrotriya iti śrotriyasya ceti ca na muktaviṣayaṃ nāpi prakṛtamanuṣyagandharvādiviṣayaṃ kintu puruṣāntaraviṣayam /
tathāhi /
manuṣyebhyo manuṣyagandharvāṇāṃ śataguṇastāvadānandaḥ /
yaścāparaḥ śrotriyo 'vṛjino manuṣyagandharvapade kāmarahitaśca /
tasyāpi manuṣyebhyaḥ śataguṇo manuṣyagandharvasamāna evānando bhavatītyevaṃ teṣu teṣu padeṣvakāmasya tattatsamānānandatvamatrocyate /
naca vācyaṃ viraktānāṃ sarvatra kāmābhāvātkathamiyaṃ tāratamyoktiriti /
tadatiriktapadeṣu kāmasadbhāvasya vivakṣitatvāt /
yo yo yāvadāyāsānmukto 'sāvasau tāvadānandavānityartho hyatra pratipipādayiṣita iti /
etadapi śrutahānāśrutakalpanāprasaṅgādeva nirastam /
atrāpi hataśabdasya prayojanābhāvena hyātavyatvāt /
tasminpada ityasyānyatra sakāma ityasya ca kalpanīyatvāt /
adhikaṃ doṣamāha- kutraciditi //
kutracit kāminaḥ puṃsaḥ kāmābhāvāt kvacit kvacit /
indrādisukhabhogo 'stītyanubhūtirhi kupyati
*11,53*
NYĀYASUDHĀ:
kutracidindrādipadavyatirikte kāminaḥ puṃsaḥ kvacitkvacidindrādipade kāmābhāvādindrādisamānasukhānubhavo 'stīti vyākhyāne 'nubhavavirodhaḥ syāt /
rājyamakāmayamānasya rājasamānasukhānubhūteranubhavabādhitatvasya spaṣṭatvāt /
vairāgyapraśaṃsāto na tattvaṃ mārgaṇīyamiti cenna /
niravadhikānandasvarūpo 'yamātmā kāmādyupadravāvaraṇāttu tathā na bhāsate /
ato yāvadyāvatkāmakṣayastāvattāvadānandotkarṣo dṛśyata ityasyārthasya pradarśanārthamasya prakaraṇasyāvatāritatvāt /
ānandotkarṣe('tra)tu tātparyaṃ śataguṇatve tu na nirbharaḥ kārya iti cenna /
devapadākāmādindrapadākāmasyānandaviśeṣādarśanāditi /
*11,56*
tarhi kaḥ śrutyartha ityata āha- tasmāditi //
tasmādamuktasukhagaṃ tāratamyaṃ pṛthak pṛthak /
uktvā yaśceti muktānāṃ tāratamyaṃ sukhe śrutiḥ /
āheti peśalaṃ ... // MAnuv_3,4.28a-e //
NYĀYASUDHĀ:
arthāntarapratīternirastatvāt /
amuktamanuṣyādisukhasambandhitāratamyaṃ te ye śatamityādivākyaiḥ pṛthak pṛthaguktvā yaśceti śrotriyasya ceti ca vākyena muktānāṃ manuṣyagandharvādīnāṃ sukhe tāratamyaṃ śrutiratideśenāheti vyākhyānameva peśalam /
nanvevaṃ sati vākyabhedo doṣaḥ syāt /
maivam /
jñāpakasadbhāvādityāha- tacceti //
... tacca caśabdādeva gamyate
*11,56f.*
NYĀYASUDHĀ:
yaśceti vākyasya prakṛtādanyo viṣaya ityetacca caśabdenaiva gamyate /
kimutaikavākyagatāyāmuktānupapattyetyevārthaḥ /
caśabdo hyayaṃ samuccayasya dyotakaḥ pratīyate /
devadatto dhaniko yajñadattaśceti tathā /
nacaikaviṣayatāyāmevaṃ yujyate /
nahi bhavati vasiṣṭho brahmiṣṭho 'rundhatīpatiśca tatheti prayogaḥ /
viśeṣaṇasamuccaye caśabdaḥ kinna syāditi cenna /
mukhyārthe bādhakābhāvena tyāgāyogāt /
vacanavyatyayaścaikavākyatāyāṃ sphuṭa eva /
tathātve khalu te ye śataṃ karmadevānāmānandāḥ /
sa eka ājāna(ja)devānāmānando ye śrotriyā avṛjinā akāmahatāśceti syāt /
tathā teta ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ śrotriyāṇāmakāmahatānāmiti bhavet /
*11,57*
nanvevaṃ tarhi kathaṃ bṛhadāraṇyakavākyaṃ bhāṣye muktamātraviṣayaṃ vyākhyātam /
yaśceti viśeṣaṇasamuccayaparamuktam /
ayamabhiprāyo bhāṣyakārasya /
sarvathā vākyadvayamevedaṃ bhinnaviṣayam /
ekavākyatāśraddhāyāmapi muktamātraviṣayamastu /
tatrānupapattīnāmalpatvāt /
nāmuktamātraviṣayam anupapattibāhulyāditi /
*11,58*
mānuṣādihiraṇyagarmāntānāmamuktānāṃ muktānāṃ cottarottaraṃ śataguṇānandatvaṃ śrutidvayamāhetyayuktam /
mānuṣānandanirdeśo muktajñāpakābhāvāt /
nahi tatrākāmahatatvādikamanyadvā kimapi śrūyate ityāśaṅkāṃ nirākurvan śrutyarthaṃ vivṛṇoti /
rāddha itayādinābhivīkṣata ityantena /
tatra tāvat bṛhadāraṇyake manuṣyamuktasya jñāpakaṃ darśayati- rāddha iti //
rāddhaḥ saṃsiddha ityeva mukta evāvagamyate /
sādhunā viṣṇunā yukto muktaḥ sādhuyuvā mataḥ
*11,59*
NYĀYASUDHĀ:
sa yo manuṣyāṇāṃ rāddhaḥ samṛddho bhavatītyupakramavākye rāddha iti padena mukta eva gṛhyate nāmuktaḥ /
kayā vṛttyābhidhayaiva na tūpacaryate /
yena mukhyārthānupapattyādikaṃ vyutpādanīyaṃ syāt /
katham? saṃsiddha iti /
etaduktaṃ bhavati /
rādha sādha saṃsiddhāviti paṭhyate /
rādhadhātośca"gatyarthākarmakaśliṣaśīṅsthā'savasajanaruhajīryatibhyaśca'; ityakarmakatvātkartari ktaḥ /
tato rāddhaḥ saṃsiddha ityuktaṃ bhavati /
saṃsiddhiśca muktireva nityatvena duḥkhāsambhinnatvena ca samīcīnasiddhitvāt /
netarā, anityatvena duḥkhasambhinnatvena cāsamīcīnatvāt /
naca mukhye sambhavatyamukhyārtho 'ṅgīkartuṃ śakyata iti /
evaṃ samṛddhaśabdo 'pi muktasyaiva vācakaḥ /
muktiṃ vinā samyagṛddherabhāvāt /
anyeṣāmadhipatirityādikaṃ tu muktāmuktasādhāraṇam /
yathā ca mukte sambhavati tathoktaṃ bhāṣye /
*11,60*
idānīṃ taittirīyaśrutau muktamanuṣyajñāpakaṃ darśayanyuvā syādityādīni padāni vyācaṣṭe- sādhuneti //
sādhunā viṣṇunā yukto muktaḥ sādhuyuvā mataḥ
yauvanaṃ nityametasya muktasyeti yuvā sa ca /
phalamadhyayanasyāptaṃ tenādhyāyaka īritaḥ
nirhrāsānandasamprāptyā cāśiṣṭa iti gīyate /
sthitasyānanyathā prāpterdṛḍhiṣṭha iti coditaḥ
baliṣṭhaśca svabhāvena mukto bhavati kevalam
*11,60f.*
NYĀYASUDHĀ:
nirdeṣo hi sādhurityucyate /
naca viṣṇoritaro nirdeṣo 'sti /
ataḥ sādhunā viṣṇunetyuktam /
tṛtīyānte sādhuśabda upapade yu miśraṇa ityasamāt"anyebhyo 'pi dṛśyante'; iti kvanippratyaye kṛte sādhuyuveti bhavati /
yadvā yujir /
yoga ityasyedaṃ rūpam /
dṛśigrahaṇasāmarthyāddhātorantalopaḥ /
tathāca bhagavatsāmīpyalakṣaṇamokṣavānityuktaṃ bhavati /
yuvaśabdādapyatiśayena sādhuyuvaśabdo muktasya jñāpaka iti kramamatilaṅghayādau vyākhyātaḥ /
yadyapi yuvaśabdo yauvananimittastathāpi mukhyāmukhyayormukhye sampratyaya iti nityayauvanamaṅgīkāryam /
taccaitasya manuṣyasya muktasyaiva yujyate na saṃsāriṇa iti hetoryuvā ca sa mukta eva /
adhyāyakaśabdo yadyapyāṅadhipūrvādiṅadhyayana ityasmāt ṇvuli pratyaye sati niṣpannaḥ samyagadhyayanasya kartāramāha /
tathāpyatra puruṣārthaprasaṅgādadhyayanasyāpuruṣārthatvādadhyayanaphalaprāpterlakṣako varṇanīyaḥ /
adhyayanasya phalaṃ ca tena muktenaivāptam /
muktereva tatphalatvāt /
tena kāraṇena mukta evādhyāpaka īritaḥ /
ā samyak samantācca śamasyetyāśaḥ /
atiśayenāśa āśiṣṭhaḥ /
samyaktvādi ca hrāsābhāvādikameva /
tato nirhrāsasya yogyatānusāreṇa pūrṇasyānandasya samprāptyā kāraṇena mukta evāśiṣṭha iti ca gīyate /
avikāro hi dṛḍho nāma /
atiśayena dṛḍho dṛḍhiṣṭhaḥ /
chāndasatvāt"ra ṛto halāderlaghoḥ'; ityetanna bhavati /
mukta eva sthitasyānanyathāprāpteḥ atiśayena nirvikāratvāt dṛḍhiṣṭha iti coditaḥ /
balamasyāstīti balī /
atiśayena balī baliṣṭhaḥ /
atiśayaśca svābhāvikatvam /
svabhāvena baliṣṭhaśca kevalaṃ mukto bhavati /
nāmuktaḥ /
ato baliṣṭha iti sa evocyata iti /
*11,65*
nanu muktasya"tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt'; iti vittaparipūrṇapṛthivīpatitvamucyamānaṃ kathaṃ yujyata ityata āha- tasyeti //
tasyeyaṃ pṛthivītyādi pūrvabhāvavyapekṣayā
NYĀYASUDHĀ:
pūrvabhāvo 'muktatvaṃ muktāmuktamanuṣyayorvivakṣayā hi yuvā syādityādikamārabdham /
tatra yuvā syādityādikā muktaṃ pratipādyāmuktavivakṣayā tasyetyādivākyaṃ pravṛttamityarthaḥ /
anenaiva nyāyenānyeṣāmadhipatirityādikamamuktaviṣayaṃ pratipattavyam /
nanvevaṃ yuvā syādityādermuktāmuktaviṣayatāṅgīkṛtāvekaviṣayatāpratītivirodha ityāśaṅkānirāsāyāmukteti vaktavye pūrvabhāvetyuktam /
eka eva cetano yuvādiśabdaiḥ pratipādyate /
tasya cāvasthābhedena viśeṣaṇāni vyavasthāpyate /
eka eva cetano yuvādiśabdaiḥ pratipādyate /
tasya cāvasthābhedena viśeṣaṇāni vyavasthāpyante /
tasmādekaviṣayatāpratibhāso nānupapanna iti /
*11,66*
evaṃ vājasaneyaśrutau"sa yo ha vai manuṣyāṇāmityādeḥ sampannatama ityantasya, taittirīyaśrutau ca yuvā syādityādeḥ pūrṇā syādityantasya'; muktāmuktaparatvavarṇanena sa manuṣyāṇāṃ parama ānando 'tha(te)ye śataṃ manuṣyāṇāmānandā ityetatsa eko mānuṣa ānandaste ye śataṃ mānuṣā ānandā ityetacca muktāmuktaviṣayamiti siddhe taittirīyaśrutigataṃ sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ śrotriyasya cākāmahatasyetyetāvadvayācaṣṭe- sa eka itīti //
sa eka iti saṃsāragatamuktavā sukhaṃ punaḥ /
śrotriyasyeti vadati muktācchataguṇātmatām
NYĀYASUDHĀ:
saṃsāragataṃ sukhamuktveti saṃsārimanuṣyasukhācchataguṇaṃ saṃsāriṇo manuṣyagandharvasya sukhamuktvetyarthaḥ /
muktācchataguṇātmatāmiti muktamanuṣyasya sukhānmuktamanuṣyagandharvasya śataguṇasukhātmatāṃ vadatītyarthaḥ /
śrutiriti śeṣaḥ /
sa eka iti vākyena śrotriyasyeti vākyena /
*11,67*
anenaiva nyāyena te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandā ityādikaṃ vyākhyeyamityāśayavānāha- saṃsāragāditi //
saṃsāragācca saṃsāragatasyaiva śatādhikam /
muktānmuktasya ... // MAnuv_3,4.34a-c //
NYĀYASUDHĀ:
saṃsārimanuṣyagandharvādisukhādityarthaḥ /
saṃsāragatasya devagandharvādeḥ śatādhikaṃ śataguṇādhikaṃ sukhamuktveti vartate /
muktānmuktasyeti muktamanuṣyagandharvādisukhācchataguṇaṃ muktadevagandharvādeḥ sukhaṃ vadatītyarthaḥ /
anena te ye śatamityubhayamekoktyā parāmṛśya sa eka iti śrotriyasyeti ca yathāyogyaṃ pṛthak śataguṇānandatvamucyata ityuktaṃ bhavati /
anayaiva rītyā sa ekaḥ pitṝṇāmityādi vājasaneyaśrutivākyamapi vyākhyeyam /
upakrame muktaśravaṇādājāna(ja)devādau yaśca śrotriya ityādinā tacchravaṇānmadhye 'pi yaśca śrotriya ityanuvartanīyam /
śrutidvayavisaṃvādastu bhagavatpādairanyatra parihṛta iti /
*11,70*
śrutidvayavyākhyānamupasaṃharati- yuktaṃ syāditi //
... yuktaṃ syācchrutyuktamabhivīkṣitaḥ
NYĀYASUDHĀ:
śrutyuktamabhivīkṣato 'bhivīkṣamāṇasya samyagvicārayato matenaitadeva vyākhyānaṃ yuktaṃ syāt /
athavābhivīkṣo 'bhivīkṣaṇaṃ samyagvicārastasmādidameva śrutyuktaṃ yuktaṃ syāditi /
*11,71*
evaṃ śrutyā muktau tāratamyamupapādya yuktyāpyupapādayati- yuktaṃ ceti //
yuktaṃ ca sādhanādhikyāt sādhyādhikyaṃ surādiṣu
NYĀYASUDHĀ:
surādiṣu mānuṣādibhyaḥ sādhyādhikyaṃ muktigataphalādhikyaṃ sādhanādhikyāddhetoryuktamanumitaṃ cetyarthaḥ /
devādayo mānuṣādibhyo 'dhikamauktaphalabhājastadapekṣayādhikatatsādhanavattvādityuktaṃ bhavati /
vipakṣe bādhakābhāvaṃdaprayojako 'yaṃ heturityata āha- nādhikyamiti //
nādhikyaṃ yadi sādhye syāt prayatnaḥ sādhane kutaḥ
NYĀYASUDHĀ:
surādiṣviti vartate /
mānuṣādibhya iti ca /
sādhane sādhanādhikye /
yadi devādayo mānuṣādibhyo 'dhikamauktaphalabhājo na syustadā tadadhikatatsādhanārthaprayatnavanto na syuḥ /
anadhikaphalāya cādhikaṃ prayatnamātiṣṭhamānā na prekṣāvanto bhaveyuriti vipakṣe bādhakānnāprayojako hetuḥ /
*11,73*
pramāṇābhāvātsvarūpāsiddho 'stvityata āha- yatnaśceti //
yatnaśca dṛśyate teṣāṃ mahāneva mahātmanām
NYĀYASUDHĀ:
mahātmanāṃ mahāphalabhāktvenānumeyānāṃ teṣāṃ devādīnāṃ mānuṣādibhyo mahānyatno 'dhikaṃ mokṣasādhanānuṣṭhānaṃ ca dṛśyata eva pramāṇaiḥ /
tānyapi vakṣyāma iti bhāvaḥ /
vyāptimupapādayati- yatreti //
*11,74*
yatra sādhanabāhulyaṃ sādhyabāhulyamatra ca /
dṛṣṭaṃ niyamato ... // MAnuv_3,4.36c-e //
NYĀYASUDHĀ:
yatra puruṣe yadapekṣayā sādhanādhikyamastyatra tadapekṣayā sādhyādhikyaṃ ca niyamena dṛṣṭam /
karṣakavāṇigrājapuruṣādiṣu loke, vede cāgnyāhitādiṣu, yo yadadhikasādhanavānasau tadadhikasādhyavāniti niyamena tattatpramāṇairupalabdhamevetyarthaḥ /
yastvagnyādhānādiphalānāṃ tāratamyamajānānaḥ kṛṣṭādisthale ca dhānyādau tāratamyaṃ kāraṇāntarāyattaṃ na kṛṣṭādisādhanatāratamyādhīnamiti manyamāno dṛṣṭānteṣvapi vipratipadyate taṃ pratyāha- no cediti //
... no cenna yatnaṃ kuryarañjasā
NYĀYASUDHĀ:
yadi loke vede ca sādhanādhikyātsādhyādhikyaṃ no bhavet /
tadā ke 'pyañjasā yatnaṃ sādhanātiśayānuṣṭhānaṃ na kuryuḥ kintu samameva kuryuḥ /
itarathā prekṣāvanto na bhaveyuḥ /
na hyagnyādhānena yāvānsvargo 'śvamedhenāpi tāvata eva lābhe 'śvamedhe kaścitpravarteta /
pravartamāno vābuddhimānbhavet /
dro(ṇāvā)ṇavāpamātrakarṣaṇena yāvāndhānyalābhastāvata eva svār(yāvā)rīvāpakarṣaṇena bhāve na kaścittatra pravarteta /
tathātve ca mandaḥ syāt /
dṛṣṭaṃ vṛṣṭayādikamadṛṣṭaṃ dharmādikaṃ ca sādhanāntarbhūtameveti na vyabhicāraḥ śaṅkanīyaḥ /
evaṃ mānuṣādayo devādibhyo 'lpamuktiphalabhājastadapekṣayālpasādhanavattvādyo yadapekṣayālpasādhanavānsa tato 'lpaphalavāndṛṣṭaḥ yathā sammataḥ /
devādayo mānuṣāntā muktau phalatāratamyavantaḥ sādhanatāratamyopetatvādye yatsādhanatāratamyavantaste tatsādhyatāratamyavanto yathā sammatāḥ /
brahmādīnāṃ mānuṣāntānāṃ mokṣaphalāni tāratamyavanti tāratamyavatsādhanasādhyatvātsammatavadityanumānānyapyatra draṣṭavyāni /
anukūlatarkādikaṃ ca pūrvavadūhanīyamiti /
JOSHI-28
*11,76*
syādetat /
muktā apyupāsanaṃ karma cānutiṣṭhantīti guṇopasaṃhārapāde samarthitam /
na caikaprakārameva teṣāmanuṣṭhānamiti niyāmakamasti /
tathāca teṣāmupāsanāditāratamye satyapi tatprayuktaphalatāratamyābhāvādayuktānyeva satarkāṇyanumānāni /
muktairanuṣṭhitaṃ sādhanameva na bhavati sādhyābhāvāditi cet /
amuktai(mumukṣubhi)ranuṣṭhitasyāpyadhikasya tathātvopapatteḥ /
anuṣṭhānaṃ ca muktavallīlātmakaṃ bhaviṣyatītyata āha- kṛcchreṇeti //
*11,77*
kṛcchreṇa sādhanādeva na muktavadudīryate
NYĀYASUDHĀ:
mumukṣubhiḥ kṛcchreṇaiva sādhanānāṃ sādhanādanuṣṭhānātkāraṇānmuktavanmuktānāmivalīlayānuṣṭhānaṃ na bhavati /
anena viśeṣaṇaprakṣepādanaikāntyādi parihṛtam /
muktānāṃ kṛcchrābhāvāllīlāvailakṣaṇyadarśanādanyathāsiddhirapyapāstā /
nahi kṛcchravatī līlā bhavatītyuktaṃ bhavati /
kṛcchreṇa mumukṣūṇāṃ sādhanānuṣṭhāne kiṃ pramāṇamityata āha- udīryata iti //
etadāgamenodīryata ityarthaḥ /
tadāgamaṃ paṭhati- daśakalpamiti //
*11,78*
daśakalpaṃ tapaścīrṇaṃ rudreṇa lavaṇārṇave /
tyaktavā sukhāni sarvāṇi kliṣṭena lavaṇāmbhasā // MAnuv_3,4.37c-f //
śakreṇa varṣakoṭiśca dhūmaḥ pīto 'tiduḥkhataḥ /
varṣāyutaṃ ca sūryeṇa tapo 'vākchirasā kṛtam
suduḥkhena sukhaṃ tyaktavā dharmeṇākāśaśāyinā /
pītā mayīcayo varṣasāhasramatisādaram
atikṛcchreṇa kurvanti yatnaṃ brahmavido 'pi hi /
ity ... // MAnuv_3,4.40a-c //
NYĀYASUDHĀ:
kalpo brahmaṇo divasaḥ /
pātrāditvānnapuṃsakam /
kālādhvanoratyantasaṃyoga iti dvitīyā /
yadvā daśakalpamiti bahuvrīhiḥ /
tapaso viśeṣaṇam /
sahasraṃ parimāṇamasyeti sāhasraḥ saṅghaḥ /
tadasya parimāṇamityarthe śatamānaviṃśatikasahasravasanādaṇityaṇo vidhānāt /
anye 'pyatikṛcchreṇa yatnaṃ kuvarnti kimaihikaphalārthaṃ netyucyate brahmavido 'pīti /
viṣayavairāgyamanenopalakṣyate /
brahmajñānotta(ra)raṃ sādhanānuṣṭhānena mokṣatāratamyasyopari sādhayiṣyamāṇatvādatra sāmānyamātraṃ vivakṣitam /
itiśabdo vākyasamāptau /
*11,86*
anumānamupasaṃharati- etaditi //
... etadakhilaṃ mokṣaviśeṣābhāvataḥ katham
NYĀYASUDHĀ:
etadakhilaṃ kṛcchreṇa sādhanānuṣṭhānam /
viśeṣo vaicitryam /
saptamyarthe tasiḥ /
kathaṃ yujyate /
tato 'nena mokṣaviśeṣaḥ siddha iti śeṣaḥ /
syādetat /
muktau tāratamyānumānaṃ kālātyayāpadiṣyam /
paramaṃ sāmyamupaitītyādiśrutiviruddhatvāditi /
maivam /
śruteḥ śrutismṛtibādhitatvena bādhakatvāsambhavādityāśayavānmokṣatāratamyavādinīḥ śrutismṛtīstāvatpaṭhati- daivīti //
daivī sampad vimokṣāya nibandhāyāsurī matā /
iti mokṣaviśeṣaśca svayaṃ bhagavatoditaḥ
*11,87*
NYĀYASUDHĀ:
tameva yūyaṃ bhajatātmavṛttibhirmanovacaḥkāyaguṇaiḥ svakarmabhiḥ /
amāyinaḥ kāmadughāṅghripaṅkajaṃ yathādhikārāvasitārthasiddhaye
akṣaṇvantaḥ karṇavantaḥ sakhāyo manojaveṣvasamā babhūvuḥ /
ādaghnāsa upakakṣāsa u tve hradā iva snātvā u tve dadṛśre
ityādīni ca vākyāni tāratamyaṃ vimuktigam /
vyaktaṃ vadanti ...
NYĀYASUDHĀ:
sampadyogyatā /
vimokṣo viśiṣyamokṣaḥ /
nibandho nīcasthāne 'ndhe tamasi bandhaḥ /
tādarthye caturthī /
caśabda evārthe /
bhagavatā svayamevokta iti sampadyate /
anyathā vītyupasargasya vaiyarthyāpatteḥ /
tameveti munīnprati pṛthorvākyam /
taṃ viṣṇumeva /
ātmavṛttibhirityasyaiva vivaraṇaṃ manovacaḥkāyakāryaiḥ svakarmabhiriti /
amāyinaśchadmarahitā niṣkāmāḥ /
yathādhikāraṃ yogyatānusāreṇāvasitasya niścitārthasya mokṣasya siddhaya iti mokṣatāratamyoktiḥ /
amāyina ityuktatvādarthaśabdena mokṣasyaivokteḥ /
akṣaṇvanto 'kṣimantaḥ /
ano nuḍiti nuṭ /
karṇavantaḥ prāptasamastendriyaphalāḥ /
parasparaṃ sakhāyo muktā /
manojaveṣu manojavaḥ prajñātiśayo bahuvacanamādyarthe jñānādiguṇeṣu asamāstāratamyopetā babhūvuḥ /
bhagavatsāmīpye ca tāratamyamucyate /
teṣu kecidādadhnāsa āsyaśabdasyā'bhāvaḥ /
āsyaṃ parimāṇasyetyādadhnamamṛtaṃ tadeteṣāmasti sthānamityarśaādibhyo 'c /
āsyaparimāṇe sudhānidhau viharanta iti dūratvamucyate /
yadvā taratamaśabda iva dadhnaśabdo 'pratyayo 'pyasti /
tataśca samyagdadhnā magnā ityarthaḥ /
tve kecidupagatāḥ kakṣaṃ vanamupakakṣāḥ /
uśabda evārthaḥ /
śvetadvīpagatavanakrīḍāratā eveti madhyatvamucyate /
āñjaserasugityasuk /
tve(eva)eke snātvāḥ snātavyāḥ /
kṛtyarthe"tavaiken kenyatvana'; iti tvan /
hṛdā iva gambhīrāḥ parameśvaraṃ dadṛśre dadṛśuḥ /
harayore /
anenātisāmīpyamucyate /
"śrutvā viṣṇuṃ karṇaphalam'; ityādismṛtyāsya mantrasyaiva vyākhyātatvānnārthāntaraṃ kalpanīyam /
ityādīni ceti caśabdena prāgudāhṛtakāṇvataittirīyaśrutī samuccinoti /
vyaktaṃ niravakāśam /
tataḥ kimityata āha- tatkeneti //
*11,88*
... tat kena sāmyaṃ mukteṣu gamyate
NYĀYASUDHĀ:
tattasmānniravakāśaśrutismṛtibādhitatvātkena na kenāpi /
yadudāhṛtaṃ vākyaṃ tanna tatparamiti bhāvaḥ /
*11,97*
tarhi kastasyārtha ityata āha- duḥkhādīti //
duḥkhādyabhāvasāmyaṃ ca sāmyavākyārtha īyate
NYĀYASUDHĀ:
caśabdo 'vadhāraṇe paramānandasāmyasamuccaye vā /
yathoktam /
"duḥkhābhāvaḥ parānando liṅgabhedaḥ samā matā'; iti /
kiñcanedamanumānamutprekṣitam /
kintvāgamasiddham /
tatra kathaṃ kālātītāśaṅketyāśayenāha- bhaktyādīti //
bhaktayādiguṇasadbhāve hyatulyatvaṃ ca bhārate /
uktaṃ ... // MAnuv_3,4.45c-e //
*11,97f.*
NYĀYASUDHĀ:
tāratamyena bhaktyādiguṇasadbhāve sati bhaktyādisādhanaguṇānāṃ tāratamyena hetuneti yāvat /
atulyatvaṃ mokṣaphalasya /
na kevalamasmābhiḥ kintu bhārate coktam /
hīti tadvākyasya prasiddhānāṃ sūcayati /
yathā sati hi guṇe pravadantyatulyatāmiti /
sati sādhau guṇaṣa bhaktyādāvatulye sati phalasyāpyatulyatāṃ vadanti hītyarthaḥ /
sādhanatāratamyaṃ pramāṇairdṛśyata ityuktam /
kāni tānītyataḥ kṛcchreṇānuṣṭhānaṃ pradarśayitumudāhṛtaṃ tāvadekaṃ vākyam /
anyānyapi santītyāha- sādhaneti //
... sādhanavaiśeṣyamapi sarvatra kathyate
NYĀYASUDHĀ:
sādhakānāṃ sādhanavaicitryaṃ sarvatrāpi grantheṣu /
*11,99*
tāni vākyāni paṭhati- durjñeyamiti //
durjñeyaṃ ghorarūpasya trailokyadhvaṃsinaḥ prabhoḥ /
daivatairmunibhiḥ siddhairmahāyogibhireva ca
NYĀYASUDHĀ:
prabhornṛsiṃhasya dhyānacakraṃ devatādibhirdurjñeyam /
kuto ghoraṃ bhayaṅkaraṃ rūpamasyeti tathoktaḥ /
trailokyaṃ dhvaṃsituṃ śīlamasyeti /
evaśabdena na saṃjñāmātreṇa mahāyoginaḥ kintvarthata evetyāha- tadevoktaṃ nityamuktairityādinā //
nityayuktairmahābhāgairvimuktakleśasādhvasaiḥ /
mahotsāhairmahādhairyaiḥ sattvasthairvyavasāyibhiḥ
atītānāgatajñānaprabhavāpyayavedibhiḥ /
śaucasvādhyāyasantoṣatapassatyadayānvitaiḥ
kimu martyairbhayabhrāntidhvaṃsamoharujānvitaiḥ /
alpāyurvīryadhīsattvavyavasāyaśrutivrataiḥ
NYĀYASUDHĀ:
sarvadā dhyānādyudyogavadbhiḥ /
bhāgo bhāgyamindriyajayādi /
moho mithyājñānam /
kleśā avidyāyāḥ /
sādhvasaṃ vighnādibhayam /
na kevalaṃ sadodyuktāḥ kintu sa codyogo mahānityucyate mahotsāhairiti /
sattvasyaiḥ sadā sattvaguṇapracuraiḥ /
vyavasāyo niścayaḥ /
jñānaśabdena jñeyamupalakṣyate /
atītānāgatāni jñānāni prabhāvāpyayau sṛṣṭisaṃhārau ca vettuṃ śīlameṣāmiti tathoktāḥ /
prabhāvāpyayajñānasya mahāphalatvātpṛthaguktiḥ /
martyairdurjñeyamiti kimu vaktavyam /
dhvaṃso manoviśaraṇam /
moho 'jñānam /
śrutiḥ śravaṇam /
atra vaihāyasasaṃhitāvākye devādibhyo manuṣyāṇāmalpaṃ sādhanamiti sphuṭaṃ pratīyate /
mānuṣatvāpagamānantaramādhikaṃ bhaviṣyatīti cenna /
mānuṣatvāderanapagamasyānantarameva vakṣyamāṇatvāt /
*11,101*
kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati /
brahmaiva kiñcijjānāti na tadanyo hi kaścana
NYĀYASUDHĀ:
kastāmiti śrutiryamavākyam /
surāsurāṇāṃ sukhaduḥkhahetutvānmadāmadaḥ /
anena yamasyānyebhyo jñānādhikyamucyate /
brahmaivetyanena brahmaṇaḥ /
ata eva madanya iti brahmādīnvineti vyākhyeyam /
muktānāmapi siddhānāṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ /
sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣvapi mahāmate
NYĀYASUDHĀ:
muktānāmiti bhāgavatavākye muktānāṃ śarīrādyabhimānarahitānāṃ siddhānāṃ jñānināṃ koṭiṣvapi nārāyaṇaparāyaṇaḥ praśāntātmā sudurlabhaḥ kaścideva /
"nārāyaṇāyanāḥ śāntātmānastu sarve 'pīti'; sphuṭaṃ sādhanatāratamyaṃ pratīyate /
atra viśeṣaṇadvayena vairāgyabhaktī kathyete /
iyaṃ visṛṣṭiryata ā babhūva yadi vā dadhe yadi vā na /
yo asyādhyakṣaḥ parame vyoman tso aṅga veda yadi vā na veda
*11,102*
NYĀYASUDHĀ:
iyaṃ visṛṣṭiriti mantrasyāyamarthaḥ /
iyaṃ pratyakṣādisiddhā vividhā sṛṣṭiryato hiraṇyagarbhādā samantādbabhūva /
yaścāsya prapañcasyādhyakṣo 'dhipatiḥ so 'pi paramātmānaṃ parame vyoman vyāmni hṛdayākāśe yadi vā dadhe yadi vā na tathā veda yadi vā na /
aṅgeti kasyacitsambuddhiḥ /
itarāpekṣayā'dhikyena dhyāyati jānāti ca kārtsyena tu na dhyāyati na jānāti ceti /
vyomanniti saptamyā luk yo asya so aṅgeti prakṛtyāntaḥpādamavyapara iti prakṛtibhāvaḥ /
yaḥ svātmamāyāvibhavaṃ svayaṃ gato nāhaṃ nabhasvāṃstamathāpare kutaḥ /
brahmāpi yaṃ vetti naiveha samyaganye kuto devamunīndramartyāḥ
NYĀYASUDHĀ:
yaḥ svātmamāyetyādiṣu bhāgavatavacaneṣu kaimutyoktyā jñānatāratamyamavagamyate /
yo bhagavānsvātmamāyāyā vibhavaṃ svarūpamahimno vistaraṃ svayameva gato jñānavān /
brahmavākyamidam /
yaṃ harimiha jīveṣu /
namaste 'mitatattvāya dharmādīnāṃ ca sūtaye /
nirguṇāya ca satkāṣṭhāṃ nāhaṃ vedāpare kutaḥ
NYĀYASUDHĀ:
tattvaṃ svarūpam /
sūtiḥ kāraṇam /
yasya satkāṣṭhāṃ samyagdiṅmātram /
brahmavākyamidam /
nāhaṃ parāyur ṛṣayo na marīcimukhyā jānanti yadviracitaṃ khalu sattvasaṅgāḥ /
yanmāyayā muṣitacetasa īśadaityamartyādayaḥ kimuta śaśvadabhadravṛttāḥ
NYĀYASUDHĀ:
nāhaṃ parāyuriti śivavacanam /
yadviracitaṃ yasya caritram /
īśeti bhagavatsambuddhiḥ /
*11,102f.*
ahaṃ mahendro nirṛtiḥ pracetāḥ somo 'gnirīśaḥ pavano 'rko viriñcaḥ /
ādityaviśve vasavo 'tha sādhyā marudgaṇā rudragaṇāḥ sasiddhāḥ
anye ca ye viśvasṛjo 'mareśā bhṛgvādayo 'spṛṣṭarajastamaskāḥ /
yasyehitaṃ na viduḥ spṛṣṭṛmāyāḥ sattvapradhānā api kiṃ tato 'nye
savarsyādau smṛto brahmā tasmād devādanantaraḥ /
jānāti devapravaraṃ bhūyaścāto 'dhikaṃ nṛpa
*11,103*
NYĀYASUDHĀ:
ahamiti yamavacanam /
īhitaṃ ceṣyitam /
sarvasya prapañcasyādau smṛtaḥ /
ādyatayā pramitaḥ /
ato jñānivargāt /
bhūyo 'dhikamatiśayenādhikam /
na tvāmatiśayiṣyanti muktāvapi kathañcana /
madbhaktiyogājjñānācca sarvānatiśayiṣyasi
yathā bhaktiviśeṣo 'tra dṛśyate puruṣottame /
tathā muktiviśeṣo 'pi jñānināṃ liṅgabhedane
sāyujyaṃ samanuprāptā api devādayo 'khilāḥ /
tāratamyāddhi tiṣṭhanti tāratamyaṃ hi sādhane
manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścid yatati siddhaye /
yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ
NYĀYASUDHĀ:
na tvāmiti brahmāṇaṃ prati bhagavadvākyam /
atra saṃsāre /
liṅgabhedane liṅgaśarīrabhaṅge jāte sati /
siddhaye jñānasya /
yatatāmapi madhye kecitsiddhā bhavanti /
siddhānāṃ madhya iti yojyam /
tattvataḥ prācuryeṇa /
ekaṃ ca tattvato jñātumiti yathā /
*11,103f.*
ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati /
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ
na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ /
bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi
adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ /
jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ
śraddhāvānanasūyuśca śṛṇuyādapi yo naraḥ /
so 'pi muktaḥ śubhān lokān prāpnuyāt puṇyakarmaṇām
*11,104*
NYĀYASUDHĀ:
(ya)imamiti vyākhyāturadhyetuḥ śrotuśca tāratamyamucyate /
vyākhyānādiprācuryaṃ ca pratyekaṃ mokṣasādhanamityanyatroktam /
dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā /
anye sāṅkhayena yogena karmayogena cāpare
anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate /
te 'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ
NYĀYASUDHĀ:
dhyānenetyasya bhagavatpādakṛtaṃ gītātātparyagataṃ vyākhyānaṃ draṣṭavyam /
susūkṣmairapyaśeṣaiśca viśeṣaiḥ saha paśyati /
svātmānaṃ bhagavān viṣṇuḥ sarvarūpo 'pi sarvadā
savartra cānyadapyevaṃ tenādṛṣṭaṃ na hi kvacit /
sarvatra sarvadaiveśaṃ paśyatyeva ramāpi tu
natu sarvairviśeṣaistaṃ paśyantyapyanyato 'dhikam /
svātmānamanyaccāśeṣaṃ paśyatyeva hi sarvadā
brahmā tu sarvagaṃ paśyed guṇānapyato 'dhikam /
natu sarveṣu kāleṣu tathā paśyatyamuktigaḥ
muktastu sarvadā paśyet sarvagatvena cāpi tu /
na ramāvad viśeṣāṇāṃ darśanaṃ śaknuyāt kvacit
svātmānamanyacca sadā viśeṣairakhilairapi /
paśyantyañjastathā vāṇī viśoṣāṃstāvato natu /
traiguṇyāt parataḥ paśyed vyāptaṃ śataguṇaṃ harim
*11,104f.*
NYĀYASUDHĀ:
susūkṣmairityādinā sarveṣāṃ jñānatāratamyamucyate /
svato 'nyadviśvamapyevaṃ paśyati /
api tu kintu /
tarhi bhagavatsamānā kimiti praśnārthaḥ /
anyato jñānavargādadhikaṃ paśyantyapi sarvairviśeṣairyuktaṃ taṃ naiva paśyati viṣṇoḥ svasmāccānyadaśeṣam /
anyataḥ sarasvatyāderadhikaṃ paśyet /
brahmaṇo 'pyavasthābhedena viśeṣa ucyate natu sarveṣviti /
tathā sarvagatatvena sarasvatyādidṛṣṭādhikaguṇatvena savargatatvena ceti /
caśabdenoktaguṇavattvaṃ samuccinoti /
tarhi muktasya brahmaṇo ramāsāmyaṃ kimiti praśnaḥ- api tviti //
darśanaṃ kartum /
anyat bhagavataḥ /
yatha brahma ramādṛṣṭānna paśyati tathā /
yāvanto brahmadṛṣṭāstāvataḥ /
*11,105*
giriśo garuḍaścaiva tamomātragataṃ harim /
paśyed viśeṣānapi hi vāṇīdṛṣṭān na paśyati
umā suparṇī ca mahattattvaṃ yāvat prapaśyati /
rudradṛṣṭān viśeṣāṃśca naiva paśyet kadācana
svarūpamanyarūpaṃ ca muktā devāḥ samastaśaḥ /
jānantīndraśca kāmaśca brahma yāvadahaṅkṛtiḥ
paśyanto manudakṣādyā buddhitattvasthitaṃ harim /
paśyanti somasūryau tu manasthaṃ parameśvaram
anye bhūtasthitaṃ viṣṇuṃ devāḥ paśyanti sarvadā /
bahusāhasravarṣeṇa mahattattve kvacit kvacit
anye caiva yathāyogyamaṇḍāntarvartinaṃ harim /
śvetadvīpapatiṃ caiva hṛdyevānye tu kecana /
kadācideva tatrāpi kecit paśyanti keśavam
NYĀYASUDHĀ:
tamoguṇamātragatameveti sambandhaḥ /
paśyedityādeḥ pratyekaṃ sambandhaḥ /
anyarūpaṃ svādhamarūpam /
bahusāhasravarṣeṇeti /
bahusahasravarṣānuṣṭhitasādhanena /
kvacitkvaciditi mahattattvapravibhāgānabhipraiti /
yathāyogameva kecana (tu) śvetadvīpapatimeva /
tatrāpa hṛdyapi /
*11,116*
parimāṇadarśanavadviśeṣadarśane tāratamyaṃ na vispaṣṭamuktamata āha- umeti //
umā yāvadanantāṃśān pūrvadṛṣṭebhya eva tu /
viśeṣān vāsudevasya paścāduktā vicakṣate
śakrakāmādayaścaiva viśeṣān brahmaṇi sthitān /
umādibhiḥ prabuddhebhyaḥ śatāṃśāneva cakṣate
NYĀYASUDHĀ:
umāparyantaṃ tu paścātpaścāduktāḥ pūrvapūrvairdṛṣṭebhyo dṛṣṭānāmanantāṃśāneva vāsudevasya viśeṣaśanvicakṣate /
śakrakāmādayaśceti castvarthaḥ /
evaśabdasyomādibhirevetyanvayaḥ /
prabuddhebhya iti pūrvavat ṣaṣṭhayarthe /
cakṣate paśyanti /
*11,121*
udāhṛtānāṃ vacanānāṃ prayojanamāha- ityādīti //
ityādivedasmṛtigavacanebhyo yathārthataḥ /
tāratamyaṃ vimuktānāṃ sādhanānāṃ ca dṛśyate
NYĀYASUDHĀ:
yathārthata iti //
na paramatānuvādarūpeṇetyarthaḥ /
muktānāṃ ca sādhanānāṃ ceti yojanā /
sādhanatāratamyapratipādanāyodāhṛteṣveve keṣucidvākyeṣu muktānāṃ tāratamyaṃ pratīyate /
tadapi prakṛtatvād grāhyamityarthaḥ /
*11,122*
astu mumukṣūṇāṃ sādhaneṣu tāratamyaṃ mā ca bhūmnokṣe tāratamyamityāśaṅkāyāṃ prāgbādhakamuktam /
idānīṃ śaṅkaivaiṣā nopapadyate dūre dūṣaṇābhidhānamityāha- sādhyeti //
sādhyasādhanavairūpyam ...
NYĀYASUDHĀ:
sādhyamavicitraṃ sādhanaṃ vicitramiti sādhyasādhanayorvairūpyaṃ kena bījena kalpyate śaṅkayate na kenāpi /
ayamabhisandhiḥ /
pakṣe vipakṣatvaśaṅkā khalu kenacidbījena syāt /
nirbījaṃ śaṅkamāno na laukiko nāpi parīkṣaka ityunmatta ivopekṣaṇīyaḥ /
bījaṃ ca vyabhicāradarśanaṃ vopādhidaśarnaṃ vā tayoranyataraśaṅkā vā /
tatrādyaṃ tāvadiha nāsti /
tadidamāha- adṛṣṭamiti //
... adṛṣṭaṃ kena kalpyate
NYĀYASUDHĀ:
nāpi dvitīyam /
pakṣe sādhyasadbhāvasya śrutyādisiddhatvena yasya kasyacidāśaṅkayamānasyāvaśyaṃ sādhyavyāpakatvābhāvenopādhitvāsambhavāt /
pakṣe 'pi tadvṛttau sādhanavyāpakatvāt /
ata evopādhiśaṅkāpi nirastā /
tato vyabhicāraśaṅkāpi /
udāhṛtavākyairvyāpteruktatvāt /
ato bījābhāvācchaṅkaivaiṣānupapanneti /
*11,123*
īśvaro mumukṣubhyo vicitraṃ phalaṃ dadāti vicitrasādhanairārādhitatvāt /
vicitrasādhanānyapekṣya phaladātṛtvādityanumānāntaraṃ hṛdi nidhāyānyathāsisiddhinirāsārthaṃ vipakṣe bādhakamāha- vaiṣamyamiti //
vaiṣamyaṃ nirghṛṇatvaṃ ca tena syātāṃ parasya ca
NYĀYASUDHĀ:
tena sādhyasādhanavairūpyeṇa /
dvitīyaścaśabdaḥ pramāṇāntarasūcanārthaḥ /
yadīśvaro 'nuṣṭhitālpasādhanāyānuṣṭhitamahāsādhanasamānaphalaṃ dadyāt /
tadāsau viṣamaḥ prasajyeta /
yadi vānuṣṭhitamahāsādhanāyānuṣṭhitālpasādhanasamānaphalaṃ dadyāt /
tadā nirghṛṇaḥ syādityarthaḥ /
īśvarasya vaiṣamyādyāpattirnāniṣyā /
duḥkhādyahetutvādityata āha- sāpekṣatvāditi //
*11,124*
sāpekṣatvāditi ca tau vidyādhīśena vāritau
NYĀYASUDHĀ:
anena"vaiṣamyanairghaṇye vā sāpekṣatvāt'; iti sūtramupādatte /
tau ceti sambandhaḥ /
tau vaiṣamyanairghaṇyalakṣaṇau doṣau /
yaddhi pramāṇaviruddhamaprāmāṇikaṃ vā taducyate 'niṣyamiti /
vaiṣamyaṃ(myādikaṃ)ce(mī)śvarasya sūtrakāreṇa vāritatvātpramāṇaviruddhamiti kathaṃ nāniṣyam /
aṅgīkṛtasūtraprāmāṇyānpratyayaṃ yatna iti nāsaṅgatiḥ /
ye tu sūtraprāmāṇyamanaṅgīkṛtyeśvarasya vaiṣamyādyāpatteriṣṭatvaṃ manyante /
tānprati vedāprāmāṇyahetutvena vaiṣamyāderdeṣatvaṃ sūcayituṃ pulliṅganirdeśaḥ /
anyathā prakaraṇātte vārite ityavakṣyat /
napuṃsakaprayoge 'pi dūṣaṇe iti śakyate jñātumiti cenna /
te vaiṣamyanairghṛṇye iti nirākāṅkṣatvāt /
*11,127*
prasaṅgasya viparyaye payarvasānamupapādayati- tāratamyāditi //
tāratamyāt sādhanānāṃ sādhyatādṛktavamīśataḥ /
avaiṣamyādihetuḥ syāt sadaiva parameśvare
NYĀYASUDHĀ:
sādhanānāṃ tāratamyātsadaiva niyameneśato bhavataḥ sādhyasya tāratamyaṃ parameśvare 'vaiṣamyādihetuḥ syāt /
āpādakaviparyayasya khalvāpādyavipayaryaṃ prati nirvāhakatve bhavetprasaṅgasya viparyayaparyavasānam /
niragnikatvaviparyayo hi nirdhūmatvaviparyayaṃ ghaṭayati /
asti caitatprakṛta iti /
yadvā kathaṃ vaiṣamyādi sūtrakāreṇa vāritamityataḥ sāpekṣatvasya vaiṣamyādyabhāvena saha hetuhetumadbhāvaṃ vyutpādayati- tāratamyāditi //
pūrvaiva yojanā /
*11,128*
vyarthamidaṃ sūtrakārasya sādhanasaṃskārapūrvakarmāpekṣāṅgīkāreṇa vaiṣamyādinivāraṇam /
phale tatparihāre 'pi sādhanādau parihartumaśakyatvāt /
tathāhi /
sādhanādau parameśvarasya prayojakatvamasti na vā /
neti pakṣe parameśvaratvahāniḥ /
ādye nirnimittaṃ vicitrāṇi sādhanāni prayojayataḥ kathaṃ na vaiṣamyādītyato 'nupapannasya sūtrasya kathaṃ bādhakatvamiti /
maivam /
asyākṣepasya sūtrakṛtaiva nirastatvādityāha- svātantrya iti //
svātantrye vidyamāne 'pi sādhanādau pareśituḥ /
apekṣyānādivaicitṛyaṃ na doṣa iti tadvacaḥ // MAnuv_3,4.86a-d //
NYĀYASUDHĀ:
svātantryaṃ prayojakakartṛtvāt /
vaicitryaṃ sādhanādeḥ /
apekṣya preraṇāditi śeṣaḥ /
doṣo vaiṣamyādiḥ /
tadvacaḥ sūtrakṛto vaco 'sti /
*11,129*
nanvevaṃ savartra sāpekṣasya hareḥ svātantryahānirdeṣaḥ syādityata āha- svatantrya iti //
ayamapi doṣo nāsti /
katham /
pareśituḥ sādhanādau svātantrye vidyamāne 'pi svecchayānādivaicitryamapekṣya prerakatvamityetadarthapratipādakaṃ tadvaco 'sti yata iti /
kiṃ tadvaca ityataḥ krameṇa sūtradvayaṃ paṭhati- nānāditvāditi //
nānāditvāditi hyuktamupapadyata ityapi
NYĀYASUDHĀ:
tatrādyadoṣaparihārāya"na karmāvibhāgāditi cennānāditvāt'; itrata sūtraṃ(maneno)upādatte /
dvitīyaparihārāya"upapadyate ca'; iti /
evamanumānasyānyathāsiddhiṃ nirasya bādhakapratirodhau nirākaroti- apekṣyeti //
apekṣyopāyavaiṣamyamupeyasya tathā sthitiḥ /
mayā kayā viruddhā syād ... // MAnuv_3,4.87a-c //
*11,129f.*
NYĀYASUDHĀ:
tathāsthitirviṣamateśvareṇa kriyata iti sādhyamāneti śeṣaḥ /
mayā pramāṇena /
kayā na kayāpi /
paramaṃ sāmyamityāderanyathāvyākhyātatvaditi bhāvaḥ /
anumānādervyāptipratipattaye dṛṣṭāntamāha- rājādāviti //
*11,130*
... rājādāvapi dṛśyate
NYĀYASUDHĀ:
prekṣāvati rājādau sevānurūpaphaladānaṃ vaiparītyakartaryaprekṣāvati vaiṣamyādikaṃ ca dṛśyata ityarthaḥ /
sādhyasādhanavairūpyakalpane bādhakāntaramāha- tyāga iti //
tyāgo dṛṣṭasya cādṛṣṭakalpaneti suduṣkarau /
māyibhyo 'nyena kenāpi ... // MAnuv_3,4.88a-c //
NYĀYASUDHĀ:
sarvatra sādhyasādhanaikarūpyasya dṛṣṭatvāttadvairūpyasya kvāpyadṛṣṭatvātprakṛtavairūpyaṃ śaṅkamānasya dṛṣṭatyāgo 'dṛṣṭakalpanā ceti doṣau prasajyete /
naca syātāṃ tāviti śakyate vaktum /
prekṣāvatā kenāpyanaṅgīkṛtatvādityāha- suduṣkaramiti //
māyāvādino dṛṣṭaṃ prapañcasya satyatvādikaṃ tyajanti /
adṛṣṭamanirvācyādikaṃ kalpayanti /
ato māyibhyo 'nyenetyuktam /
asya cottaratropayogaḥ /
anyairakṛtamapi dṛṣṭatyāgādikaṃ kurvatāṃ ko doṣa ityata āha- tatkimiti //
... tat kimanyaiśca vādibhiḥ
māyino 'trānugamyante ...
NYĀYASUDHĀ:
tat tarhi /
kimiti gūḍhābhiprāyaḥ praśnaḥ /
atra dṛṣṭatyāgādyanuṣṭhānaviṣaye /
anugamyante anusriyante /
etaduktaṃ bhavati /
dṛṣṭatyāgādiprasaṅgena māyāvādino dūṣayatāṃ punaratra dṛṣṭatyāgādikaṃ svayaṃ kurvatāṃ vyāhatiḥ syāditi /
*11,132*
sādhyasādhanayorvairūpyaṃ śaṅkamānasyāniṣyāntaramāha- śruteti //
uktavidhayā sādhyasādhanasārūpyasya śrutatvādanyathā cāśrutatvādatra vairūpyāṅgīkāre śrutahānyaśrutagrahāvapi syātām /
māyināṃ liṅge iti tayorviśeṣaṇaṃ prayuñjānasyokta evābhisandhiḥ /
māyāvādino hi śrutaṃ sārvajñādyupetaṃ brahma parityajyāśrutaṃ nirguṇamupayanti /
dṛṣṭatyāgādicatuṣyayaṃ kurvatāṃ bādhakāntaramāha- taditi //
... śrutahānyaśrutagrahau /
apyatra māyināṃ liṅge tat ke doṣāstato 'dhikāḥ // MAnuv_3,4.89b-d //
NYĀYASUDHĀ:
tat tatra prakṛtadoṣeṣu /
tato dṛṣṭatyāgādeṣaḥ /
adhikā bahirbhūtāḥ /
dṛṣṭatyāgādikaṃ kurvāṇenānyadapi pramitaṃ tyājyaṃ syāt /
adṛṣṭakalpanādikaṃ ca kurvatāprāmāṇikamanyadapi kalpanīyaṃ bhavediti(tyarthaḥ) bhāvaḥ /
*11,133*
syādetat /
yadi muktāstāratamyopetāḥ syustadā parasparaṃ dveṣavantaḥ syuriti pratikūlatarkaparāhataṃ muktatāratamyānumānamityata āha- niśśeṣeti //
niśśeṣagatadoṣāṇāṃ bahubhirjanmabhiḥ punaḥ /
syādāparokṣyaṃ hi harerdveṣerṣyādistataḥ kutaḥ
*11,133f.*
NYĀYASUDHĀ:
niśśeṣeṇa gatā apagatā doṣā yebhyāste tathoktāḥ /
punaḥ śravaṇādimatāmiti śeṣaḥ /
teṣāṃ harerāparokṣyamiti tānprati harerāparokṣya(raparokṣatva)mityarthaḥ /
anubandhādibhya ityatra pratipādito 'yamartha iti hiśabdaḥ /
yasmādityarthe vā /
dveṣerṣyādidoṣastatastasmātkuto muktānāṃ nāpādayituṃ śakyata ityarthaḥ /
*11,134*
etaduktaṃ bhavati /
ye tāratamyopetāste dveṣādimanto dṛṣṭā yathā laukikāḥ puruṣā iti khalvatra vyāptirabhidhātavyā /
nacaivam /
laukikānāṃ dveṣādimattve doṣitvasyaiva prayojakatvāt /
yatra dveṣādimattvaṃ tatra doṣitvamita vyāpterdarśanam /
naca doṣitvaṃ mukteṣu sambhavati /
aupādhikā hi teṣu doṣā vaktavyāḥ /
svābhāvikānāṃ śaṅkitumaśakyatvāt /
te ca bhagavatsākṣātkārodayātprāgeva prācuryeṇa gatāḥ /
sākṣātkāreṇa ca samūlaghātaṃ hatāḥ /
muktau copādherevāpagatatvānneṣadapi sthātumarhati /
ato vyāpakābhāvādvayāpyasyāpyabhāva iti /
nanu pareṇāpi na mukteṣu dveṣādimattvaṃ sādhyate kintvāpādyata iti /
tatasstebhyastadvayāvṛttisādhanamasaṅgatam /
maivam /
tarkamūlabhūtavyāptāvupādhiḥ khalvatra kathitaḥ /
tasya ca pakṣādvayāvṛttiḥ svavyāvṛttyā vivakṣitadharmavyāvartanaśaktiścāvaśyaketi tadvyutpādanasya kriyamāṇatvāt /
atra dveṣerṣyāsantāpapareṣyapratighātaprayatnecchā vyāpyāḥ /
avidyāhaṅkārādyā vyāpakā iti vivekaḥ /
*11,136*
doṣāṇāmeva dveṣādau prayojakatvamityetamarthaṃ pareṇāpi svīkārayituṃ pratibandī gṛhṇāti- bhaveyuriti //
bhaveyuryadi cerṣyādyāḥ sameṣvapi kuto na te
NYĀYASUDHĀ:
tāratamye 'ṅgīkṛte muktānāmīrṣyādayo yadi bhaveyuryadyāpādyante /
tadā mukteṣu sameṣvaṅgīkṛteṣvapi kuto na bhaveyuḥ /
yadi muktāstāratamyopetāstadā dveṣādimantaḥ syuriti vadatā na dveṣādimantastasmātsamā eveti vācyam /
naca sāmyamapyaṅgīkartuṃ śakyate /
yadi muktāḥ samāḥ syustadā dveṣādimantaḥ syuriti tatrāpyaniṣyaprasaṅgādityarthaḥ /
sāmye kathaṃ dveṣādiprasaṅga ityata paraprasaṅgavatsāmyasyāpi dveṣādisāhacaryaṃ dṛṣṭamityāha- tapyamānā iti //
tapyamānāḥ samān dṛṣṭvā dveṣerṣyādiyutā api /
dṛśyante bahavo loke doṣā evātra kāraṇam // MAnuv_3,4.91c-f //
NYĀYASUDHĀ:
samasattāmātraṃ nāpādakatvena vivakṣitam /
atiprasaṅgāt /
kintu samadarśanamevetyāśayenoktam- samāndṛṣṭveti //
pratibandīgrahaṇasya prayojanamāha- doṣā iti //
doṣāṇāṃ samuditānāmeva kāraṇatvamityekavacanam /
evamasmābhiḥ sāmyavādinaṃ pratyatiprasaṅge 'bhihite tenaitadeva vaktavyam /
atra loke doṣā eva dveṣādeḥ kāraṇam /
anvayavyatirekābhyāṃ tanniścayāt /
natu sāmyam /
satyapi sāmye sakhiṣvabhāvāt /
asatyapi kvacidbhāvāt /
naca mukteṣu doṣāssanti /
ataḥ sāmye 'pi na (dvai)doṣādiprasaṅga iti /
*11,137*
ataḥ kimityata āha- yadīti //
yadi nirdoṣatā tatra kimādhikyena dūṣyate
NYĀYASUDHĀ:
yadyevaṃ doṣāṇāmeva dveṣādikāraṇatvam /
tatra mukteṣu /
nirdeṣatā cāṅgīkṛtā /
tadā ādhikyena hīnādhikabhāvenāṅgīkṛtena /
kiṃ dūṣyate na kimapi /
sāmyamaṅgīkurvāṇenāpi nirdeṣatayaiva dveṣādiprasaṅgo vāraṇīyaḥ /
tāratamyamaṅgīkurvāṇairasmābhirapi tathaiva nirākariṣyate /
iyāṃstu viśeṣaḥ /
yattāratamyaṃ pramitaṃ na sāmyamiti samudāyārthaḥ /
śaṅkate- yadīti //
yadyanyadarśanābhāvādīrṣyādirvinivāryate
*11,138*
NYĀYASUDHĀ:
bhavedetadyadi sāmyena prasaktaṃ dveṣādikaṃ nirdeṣatayā nivārayāmaḥ /
nacaivam /
kinnāma samasattāmātraṃ hi na dveṣādikāraṇamatiprasaṅgāt /
api tarhi samadarśanam /
naca muktaḥ samaṃ muktāntaraṃ paśyatyato na dveṣādīti /
evaṃ tarhi na tāratamyasattāmātraṃ dveṣādikāraṇaṃ kintu svato 'dhikadarśanameva /
naca muktaḥ svato 'dhikaṃ muktāntaraṃ paśyati /
tasmātsatyapi tāratamye na dveṣādiprasaṅga iti kuto na santoṣyavyamiti parihāro 'tra śakyate vaktum /
tathāpi nāsau tāttvika ityanyadarśanābhāvameva dūṣayati- adarśanāditi //
adarśanādaratyādiḥ kathaṃ tena nivāryate
NYĀYASUDHĀ:
evamanyadarśanābhāvena dveṣādikaṃ nivārayatā tenādarśanātprasaktamaratyādikaṃ kathaṃ nivāryate /
aratiḥ sukhābhāvaḥ /
ādipadena tandrī bhayaṃ ca gṛhyate /
etaduktaṃ bhavati /
syādayaṃ parihāro yadi muktasyānyadarśanābhāvaḥ sambhavet /
nacaivam /
mukto hi na tāvadacetanaḥ /
apasiddhāntaprasaṅgāt /
tataścetanasya sato 'nyadarśanābhāve 'ratyādikaṃ prasajyata iti /
nanu bahirmukhā evānyadarśanābhāve 'ratyādikaṃ prāpnuvanti naca muktāstathāto nāratyādiprasaṅga ityata āha- brahmaṇo 'pīti //
brahmaṇo 'pyaratirdṛṣṭvā pūrvamekākinaḥ śrutau
NYĀYASUDHĀ:
"jñānamapratighaṃ yasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ /
aiśvaryaṃ caiva dharmaśca sahasiddhaṃ catuṣyayam'; ityevaṃ pramitasyāpītyarthaḥ /
pūrvam ādikāle /
śrutāviti jātāvekavacanam /
tāḥ śrutīrarthataḥ paṭhati- naiveti //
*11,139*
naiva reme sa caikākī tasamānna ramate kvacit /
dvitīyamaicchat tenāsāviti śrutaya ūdire // MAnuv_3,4.93c-f //
NYĀYASUDHĀ:
anena sa vai naiva reme tasmādekākī na ramate sa dvitīyamaicchaditi vākyamupādatte /
syādetat /
yadyanyadarśanābhāvamātramaratyādeḥ kāraṇaṃ syāt /
nacaivam /
kintvanyadarśanecchāyāṃ tadabhāvaḥ /
muktasya tvicchaiva nāstyato 'nyadarśanābhāve 'pi nāratyādikaṃ prasajyata ityāśaṅkayāha- yadīti //
yadīcchā tatra naivāstītyeva tat kalpyate mṛṣā /
śrutyuktanirdoṣataiva kiṃ nāṅgīkriyate svayam
NYĀYASUDHĀ:
tat tatra muktau /
tatra anyadarśanaviṣaye /
icchā naivāstīti mṛṣaiva kalpya teyadīti yojanā /
bhidyate hṛdayagranthirityādiśrutyuktā /
svayaṃ sākṣācchatyukteti sambandhaḥ /
tarhīti śeṣaḥ /
tacchabdo vā tarhyarthaḥ /
idamuktaṃ bhavati /
muktānāṃ sāmyamaṅgīkṛtyānyadarśanābhāvena dveṣādiparihṛtyānyadarśanecchābhāvena cāratyādikaṃ pariharato 'prāmāṇikānekakalpanaṃ prāmāṇikaparityāgaśca syātām /
*11,140*
sāmānyadarśanābhāvenābhāvavatadicchābhāvānāmaprāmāṇikatvāt /
tāratamyādeḥ prāmāṇikatvāt /
tato varaṃ tāratamyamaṅgīkṛtya dveṣādinirāsāya śrautanirdeṣatāsvīkāra iti /
etena tāratamyaṃ sāmyaṃ vāṅgīkṛtya nirdeṣatvena dveṣādisamādhānaṃ vidhātavyamiti sandeho 'pi nirasto veditavyaḥ /
uktameva spaṣṭamāha- tāratamyaṃ ceti //
tāratamyaṃ ca kāmaṃ ca śrutamevātihāya tu /
aśrutā samatā kena kalpyate yuktimāninā
*11,141*
NYĀYASUDHĀ:
anyadarśanaṃ cetyapi grāhyam /
"sa yo manuṣyāṇāṃ rāddhaḥ /
kāmasya yatrāptāḥ kāmāḥ /
akṣaṇvantaḥ karṇavantaḥ sakhāyaḥ'; ityādyau śrutam /
na hyanyadarśanābhāve sakhyaṃ sambhavati /
samatetyanyadarśanābhāvecchābhāvayorapyupalakṣaṇam /
yuktiṃ manyata iti yuktamānī /
yuktau bahumānavatā kenāpyevaṃ na kalpyata ityarthaḥ /
prāmāṇikaparityāgāprāmāṇikasvīkāraprasaṅgo hi tarkāparanāmikā yuktiḥ /
nanu samatāyā aśrutatve 'pi nāprāmāṇikatvam /
nahi śrutireva pramāṇamityata āha- kiṃ taditi //
kiṃ tanmānaṃ samatve te muktānāmupalabhyate
NYĀYASUDHĀ:
na kiñcittacchateranyat /
ataḥ pramāṇāntarābhāve 'śrutatvenāprāmāṇikatvameva siddhayati /
yadyanyadarśanābhāvādityādinoktamupasaṃharati- vṛtheti //
vṛthāyamāgrahaḥ kena śrutahānyaśrutagrahe
NYĀYASUDHĀ:
kena na kenāpi kāraṇena /
śrutahānyaśrutagraha iti dvandvaikavadbhāvaḥ /
śrutahānisahito 'śrutagraha iti vā /
viṣayasaptamīyam /
tato na kārya iti bhāvaḥ /
muktānāṃ tāratamye 'numānāntaramāha- mokṣe 'pīti //
*11,142*
mokṣe 'pi tāratamyetaścetanatvāt purā yathā
NYĀYASUDHĀ:
tāratamyenetaḥ prāptastāratamyavāniti yāvat /
purā saṃsāre /
nanvatra saṃsāre vartamānaṃ kamapi pakṣīkṛtyāyaṃ tāratamyeta iti sādhyate tatra ca mokṣe 'pīti siddhasādhanatāparihārāya viśeṣaṇamupādīyata iti vā /
mokṣe 'pītyanena muktaṃ pakṣīkṛtya tāratamyeta iti vā /
muktaṃ pakṣīkṛtya tāratamyeta iti sādhyate /
tatra prācīnena tāratamyena siddhasādhanatāparihārāya mokṣe 'pīti viśeṣaṇamupādīyata iti vā /
nādyaḥ /
tasya nityasaṃsāritvasyāpi sambhavena bādhāpatteḥ /
niścitamokṣapuruṣaviśeṣapakṣīkāre 'pi dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvāt /
nahi saṃsārī muktigatatāratamyopetaḥ /
dvitīye apipadavaiyarthyam /
prāktanatāratamyopetatvena siddhasādhanatā ca /
tṛtīye 'pi dṛṣṭāntasya sādhyavikalataiva /
tāratamyopetatvaṃ ca hīnādhikasadbhāvo vānyatarasadbhāvo vā /
*11,143*
ādye parameśvare 'naikāntyam /
dvitīye siddhasādhanatā /
muktānāmapyamuktebhyo 'dhikatvasya pareṇāṅgīkṛtatvāt /
muktādhikatvasādhane devadatte vyabhicārastatkathametat /
ucyate /
muktāstadānīntanena parasparaṃ tāratamyenopetāścetanatvātsaṃsāriṇo yathetyayamartho 'tra vivakṣitaḥ /
tāratamyaṃ ca kutaściddhīnatvaṃ kutaścidadhikatvamityetayoranyataraditi noktadoṣaḥ /
sāmānyasya ca viśeṣanirāsenāpākaraṇe cātiprasaṅgaḥ /
yadvā maktyuttarakṣaṇavartī muktaḥ prāg yato 'dhikatvahīnatvābhyāmupetasvarūpo 'bhūdidānīmapi tābhyāmupeta iti pratijñārtho vaṇarnīyaḥ /
sāmānyata eva vyāptirabhidhātavyeti /
*11,147*
ābhāsānuddharati- ityukta iti //
ityukta uttaraṃ kiṃ te ...
NYĀYASUDHĀ:
ukte pratyukte /
vyāptipakṣadharmatvayoḥ pramitatvānna kimapyuttaramastīti bhāvaḥ /
bādhitaviṣayamanumānamityata āha- kalpaneti //
... kalpanāmātravādinaḥ
NYĀYASUDHĀ:
kalpanāmātreṇa vadatīti tathoktaḥ /
pūrveṇaiva sambandhaḥ /
śrutīnāmanyārthatvātpramāṇāntarasya cābhāvātsvotprekṣayaiva muktānāṃ tāratamyābhāvaṃ vadatastavottaraṃ kimiti /
yadyevamanumīyeta tadā muktā duḥkhādyupetāścetanatvātsaṃsārivadityapyanumīyetetyatiprasaṅgaparāhatamanumānamityata āha- naceti //
na ca duḥkhādikaṃ kalpyaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
kalpyaṃ anumeyaṃ muktasya /
ādipadenāparipūrṇānandatvādeḥ saṅgrahaḥ /
kuta ityata āha- nirduḥkhatveti //
... nirduḥkhatvaśruterbalāt
NYĀYASUDHĀ:
atrāpyādipadaṃ grāhyam /
ayamabhisandhiḥ /
samānayogakṣematvābhiprāyeṇa khalvayamatiprasaṅgo vācyo nānyathā vyāptyabhāvāt /
naca prakṛte tadasti /
duḥkhādisādhakasya nirduḥkhatvādikaṃ pratipādayantyā śrutyā bādhitatvāt /
śruterapauruṣeyatvena dharmigrāhakatvena cānumānato balavattvāt /
tāratamyānumānasya cābādhitatvāditi /
*11,148*
etadeva vivṛṇvanmuktasya nirduḥkhatvādi pratipādayantīḥ śrutīstāvatpaṭhitvā tāsāṃ tātparyamāha- śokamiti /
*11,149*
śokaṃ taratyātmavettā tīrṇaḥ sarvānaduḥkhabhāk
yenānandyeva bhavati na śocati kadācana /
kilbiṣaspṛt pituṣaṇiraraṃ hita iheśvaraḥ
yaṃ yamantamabhiprepsuḥ sa saṅkalpād bhavediha /
ityādiśrutayo mānaṃ nirduḥkhatvādisampadi
NYĀYASUDHĀ:
anena tarati śokamātmaviditi śrutimupādatte /
vettā veditā /
vicāraṇārthasya vindatervā rūpametat /
tīrṇaḥ sarvānityanena tīrṇo hi tadā sarvāñchokāniti /
aduḥkhabhāgityanena nānānandaṃ kañcidupaspṛśatīti /
yenetyanena tadvai jaivaṃ mano yenānandyeva bhavatītyatho na śocatīti /
evaśabdena śokābhāve labdhe 'pi yatpunaḥ"na śocati'; ityuktaṃ tasyābhiprāyaḥ kadācaneti /
kilpiṣaspṛdityanena sarve nandanti yaśasā'gatena sabhāsāhena sakhyā sakhāyaḥ /
kilbiṣa'spṛtpitu'ṣaṇirhyeṣāmaraṃ hito bhavati vājināyeti mantram(ṛ 10-71010) parasparaṃ sakhāyaḥ sarve muktā āgatena svāgatena yaśasā (yaśasvatā)(śasvinā) yaśovatā sabhāṃ sahata iti sabhāsahaḥ karmaṇyaṇ /
tena sakhyā parameśvareṇa nimittena nandanti /
katham /
hi yasmādīśvara eṣāṃ muktānāṃ kilbiṣaspṛd /
duḥkhaṃ na sahate /
spardhaterarthe spardheti dhātvantaraṃ tataḥ kvip /
pituṣaṇiḥ annasya dātā /
annaṃ vai pituriti śruteḥ /
ṣaṇu dāne /
asmādikārapratyayaḥ /
ara(malaṃ) matyartham /
vājināyendriyāya hito bhavati /
indriyaṃ vai vājinamiti śruteḥ /
iha muktaviṣaye /
yaṃ yamityanena yaṃ yamantamabhikāmo bhavati so 'sya saṅkalpādeva bhavatīti /
antaṃ sthānam /
iha muktau /
nirduḥkhatvādisampadi muktānām /
JOSHI-29
*11,154*
tataḥ kimityata āha- ata iti //
ato duḥkhādyanumayā nāvakāśo 'tra labhyate
NYĀYASUDHĀ:
śrutibādhitatvādityarthaḥ /
atra mukteṣu /
muktā duḥkhādyupetā iti pratijñāyāḥ svavyāhatatvāccetyapi draṣṭavyam /
tato 'pi kimityata āha- tāratamyeti //
tāratamyānumā tena bhavennātiprasaṅginī
NYĀYASUDHĀ:
tasmāt bādhābhāvena samānayogakṣematvābhāvāt /
*11,155*
muktatāratamyasādhanamupasaṃharati- śrutīti //
śrutiyuktibalādevaṃ tāratamyaṃ vibhāvyate /
muktāvapi tataḥ ke 'tra virodhaṃ kartumīśate
NYĀYASUDHĀ:
vibhāvyate samyaganubhūyate /
ke vādino na ke'pi /
atra muktatāratamyaviṣaye /
// iti kāmacārādhikaraṇam //
[======= JNys_3,4.III: ubhayaliṅgādhikārikādhikaraṇe =======]
// atha ubhayaliṅgādhikārikādhikaraṇe //
// oṃ sarvathāpi tu ta evobhayaliṅgāt oṃ //
oṃ na cādhikārikamapi patanānumānāttadayogāt oṃ //
atra prathamādhikaraṇe 'nādijñānayogyatāvatāmevajñānaprāptirnānyeṣāmityuktam /
dvitīye ca devatādipadaprāptiranāditadyogyatopetānāmeva netareṣāmityabhihitam /
seyaṃ jīvānāṃ nānāvidhānādiyogyatā prasiddhaistaistaiḥ kāraṇairutkarṣāparkaprāptirbhavatīti vadadbhirvādibhirnābhyupagamyate 'tastāṃ sādhayitumāha- anādīti //
sarvathāpi ta evobhayaliṅgāt
na cādhikārikam api patanānumānāt tadayogāt
anādiyogyatāṃ caiva kalivāṇīśvarāvadhim /
ko nivārayituṃ śakto yuktayāgamabaloddhatām
*11,156*
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ muktānāṃ tāratamyamiti cārthaḥ /
anena muktatāratamyasyāpīdaṃ sādhakamityuktaṃ bhavati /
anādernityatvāt /
evaśabdasya ka eveti sambandhaḥ /
kalivāṇīśvarāvadhī yasyāḥ sā tathoktā /
yogyatāpakarṣaparamparāyāḥ kaliravadhistadutkarṣaparamparāyā vāṇīśvaraḥ /
uddhatāṃ apratihatām /
kathaṃ yuktyāgamasiddhetyata āgamānāṃ sāvakāśatvābhimānena yuktāveva bahumānavantaṃ pratyādau tāmāha- brahmaṇa iti //
brahmaṇo 'nyatra ādhikyayuktaḥ kālo vivādavān /
kālo hyayaṃ yathetyādi mānumāmānino bhavet
NYĀYASUDHĀ:
vartamānakāle brahmā sarvādhika iti sampratipannam /
ato vivādavānvivādaviṣayaḥ kāla ityuktam /
vartamānamahākalpavyatirikto 'tīto 'nāgataśca kāla etasya brahmaṇo yadanyata ādhikyaṃ tena yuktaḥ /
kālo hīti kālatvādityarthaḥ /
ayaṃ vartamānaḥ kālo yathā /
ādipadenāyaṃ brahmātītādikāle 'pyanyato 'dhiko brahmatvāttatkālavartibrahmavadityādeḥ saṅgrahaḥ /
anumāmānino 'numāyāṃ bahumānavato bodhāya prayoktavyā bhavet /
anumāmāninaḥ pratītiṃ vā /
brahmagatenādhikyena kālasya sambandhābhāvātkathamanumānamiti cenna /
paramparāsambandhenānumānaprāmāṇyavādibhirayaṃ kālo vedavyatiriktedānīntanatvarahitapauruṣeyavānityādyanumānāpravṛtteḥ aṅgīkṛtatvāt /
tadidamuktamanumāmānina iti /
brahmaṇa padādyabhāvakāle 'pi sarvotkarṣasiddhau yogyataiva sarvotkṛṣṭānādinityā siddhā bhavati /
*11,159*
syādetat /
pramāṇabādhiteyaṃ pratijñā /
dṛṣṭāntaśca sādhyavikalaḥ /
anyaśabdo hyayaṃ prakaraṇādbrahmavyatiriktaṃ sarvamāha /
tatra harermahālakṣmyā ṛjubhyaścādhikyaṃ brahmaṇaḥ kālatraye 'pi nāsti /
hareḥśriyaścādhikatvena ṛjūnāṃ samatvena pramitatvādityata āha- anyaśabda iti //
anyaśabdo hariśrīsvasamebhyo 'nyavivakṣayā /
prayukto naiva doṣāya ...
NYĀYASUDHĀ:
svaśabdena brahmocyate /
sa cāvartanīyaḥ /
svaśca svasamāśceti /
yadā vaktā svavivakṣāṃ svayameva vyākhyāti kātra prakaraṇādyapekṣā /
tadabhāve tasyopayogāt /
kathāyāṃ tu vyaktameva vaktavyam /
anyathā pratijñāntarādīnāmapyevaṃ parihāraprasaṅgāt /
naiva doṣāya bādhādiheturnaiva bhavati /
*11,161*
uktanyāyamanyatrāpyatidiśati- rudrādiṣu ceti //
... rudrādiṣu ca yuktitaḥ
NYĀYASUDHĀ:
anayaiva rītyā rudrādiṣvapi sānādiyogyatā yuktyā sādhanīyetyarthaḥ /
vimataḥ kālo 'sya rudrasyeśvarādivyatiriktādyadādhikyaṃ tena yuktaḥ kālatvādetatkālavadityādi /
(nanu) muktāstāvatsarve 'pi brahmaṇo 'dhikāsteṣāṃ muktatvādasya saṃsāritvāt /
ato 'nyaśabdavyākhyāne te 'pi kuto na gṛhyanta ityata āha- uttamatvaṃ tviti //
uttamatvaṃ tu muktānāmapi na brahmaṇo bhavet
NYĀYASUDHĀ:
atastadagrahe na doṣa iti śeṣaḥ /
tatkathamityata āha- vyaktiriti //
vyaktiḥ sukhasya tu bhavennatvādhikyaṃ sukhasya ca
NYĀYASUDHĀ:
ādyastuśabdo 'vadhāraṇātharḥ /
vyaktireveti sambaddhayate /
caśabdo guṇāntarasamuccayāthar ubhayatrānveti /
prāgvidyamānasyaiva svarūpasukhādermuktāvavidyādyāvaraṇāpāyena vyaktiranubhavalakṣaṇā bhavenna tu kimapyadhikamutpadyate /
tathā satyanityatvaprasaṅgāt /
naca brahmaṇaḥ svarūpāditareṣāṃ svarūpamadhikam /
naca nirṇiktaṃ kāṃsyamanirṇiktātsuvarṇādadhikaṃ bhavati /
etena muktatvaheturapi pratyuktaḥ /
*11,162*
na kevalaṃ muktānāṃ brahmaṇo 'dhikatvaṃ nāsti kiṃ tarhītyata āha- baleti //
balajñānādhikatvaṃ ca tebhyo hi brahmaṇaḥ sadā
NYĀYASUDHĀ:
guṇāntaropalakṣaṇametat /
sadā saṃsāre muktau ca /
etena samaśabdenāpi tatparigraho nirastaḥ /
*11,163*
nanvevamanumāne vimataḥ kālo 'sya rājñaḥ sampratipannādhikyena yuktaḥ kālatvātsampratipannakālavadityapyanumānaprasaṅga ityata āha- ādhikyasyeti //
ādhikyasya tvanityatve na kiñcinmānamīyate
NYĀYASUDHĀ:
brahmaṇa iti śeṣaḥ /
anityatva iti sāditvasyāpyupalakṣaṇam /
tuśabdo rājādyādhikyasya vyāvartakaḥ /
bādhakabhāvābhāvābhyāṃ viśeṣānnātiprasaṅga iti bhāvaḥ /
*11,164*
evaṃ brahmādijīveṣvanādinityaṃ nānāvidhāṃ yogyatāṃ prasādhyedānīmāgamenāpi sādhayannādau tāvat śrutīḥ paṭhati- śṛṇve vīra iti //
śṛṇve vīra ugramugraṃ damāyannanyamanyamatinenīyamānaḥ /
edhamānadviḷubhayasya rājā coṣkūyate viśa indro manuṣyān
NYĀYASUDHĀ:
vīro 'dhyavasitāntagāmī /
indraḥ parameśvaraḥ /
ugramugraṃ sarvānduṣyaprakṛtīndamayannityanarakaṃ prāpayannanyamanyaṃ sarvānsatsvabhāvānatinenīyamānaḥ saṃsāraṃ bhṛśamatikrāmayan svayogyatātirekeṇaidhamānaṃ dveṣyītyedhamānadviṭ /
śṛṇve śrūyate /
kuta ubhayasya devatāsuravargasya rājā yataḥ /
kiñca manuṣyānviśaḥ prajāścoṣkūyate nityaṃ parivartayati /
parā pūrveṣāṃ sakhyā vṛṇakti vitarturāṇo aparebhireti /
anānubhūtīravadhūnvānaḥ pūrvītindraḥ śaradastartarīti
NYĀYASUDHĀ:
parā pūrveṣām /
atītamantre pūrveṣāṃ pūrvanirdiṣyānāmugrāṇāṃ sakhyā sakhyāni parāvṛṇakti parityajati /
aparebhiraparaiḥ sādhubhiḥ saha sakhyāni vitarturāṇo 'tiśayena tvaramāṇa etyānānubhūtīḥ samyaganubhavarahitānavadhūnvāno 'vame saṃsāre vartayannindraḥ pūrvīḥ śarado 'tītānsaṃvatsarāṃstīrṇo vartamānāṃśca tartarīti /
āgāminaśca tariṣyatīti /
atra mantradvaye 'surāṇāmanādito bhagavadbhajanābhāvo nityanarakāvāptiśca śrūyate /
devānāṃ sadā bhagavadbhajanaṃ mokṣāvāptiśca /
manuṣyāṇāṃ sarvadā saṃsāra iti /
divedive sadṛśīranyamardhaṃ kṛṣṇā asedhadapa sadmano jāḥ /
ahan dāsā vṛṣabho vasnayantodavraje varcinaṃ śambaraṃ ca
NYĀYASUDHĀ:
dive dive varṣaṇādvṛṣabhaḥ parameśvaro dive dive sarvadā sadṛśīścetanatvamātreṇa kṛṣṇāstamomayīrjāḥ prajāḥ kāstā devebhyo 'nyamardhaṃ svīyātsadmanopāsedhat /
nivartayati /
kiñca dāsau dasyū vasnayantā jagacchāyadantau varcinaṃ śambaraṃ codavraje jalarāśau samudratīre 'hanhiṃsitavāniti /
atra daityānāṃ kadāpi na mokṣa iti pratīyate /
*11,164f.*
taṃ bhūtiriti devā upāsāñcakrire te babhūvustasmāddhāpyetarhi supto bhūbhrūrityeva praśvasityabhūtirityasurāste ha parābabhūvuḥ
tad yathā peśaskarī peśaso mātrāmapādāyānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanuta evamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitavānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute pitṛyaṃ pitṛyaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vānyeṣāṃ vā bhūtānām
*11,165*
NYĀYASUDHĀ:
taṃ bhūtiriti /
taṃ parameśvaram /
bhūtiraiśvaryarūpaḥ /
babhūvurmuktā iti śeṣaḥ /
etarhīdānīṃ suptaḥ suptastho vāyuḥ /
parābabhūvurnityanirayaṃ prāptāḥ /
atra devāsurāṇāṃ samyagviparītopāsanābhyāṃ mokṣatamasoḥ prāptiḥ śrūyate /
tena devatvamasuratvaṃ ca sahajamiti jñāyate /
tadyathā tadvakṣyamāṇaṃ nidarśanaṃ yathā /
peśaskārī suvarṇakāraḥ peśasaḥ suvarṇasya mātrāmaṃśam /
anyadiva navataraṃ prāgananubhavāt /
kalyāṇataraṃ malāpakarṣāt /
rūpaṃ rucakādikam /
ātmā paramātmā /
anyeṣāṃ bhūtānāṃ manuṣyottamānām /
atra suvarṇasyaiva yathā rucikādibhāvaḥ suvarṇakāreṇa kriyate na yasya kasyaciddravyasya tathā muktiyogyānāmeveśvareṇa muktatvaṃ kriyate nānyeṣāmiti pratīyate /
*11,170*
adhunātraiva smṛtīḥ paṭhati- prayāntīti //
prayānti paramāṃ siddhimaihikāmuṣmikīṃ drutam /
yā na prāpyāsuraiḥ sarvairakṣayā kleśavarjitā /
na tāṃ gatiṃ prapadyante vinā bhāgavatān narān
NYĀYASUDHĀ:
purā satye yuga iti prakṛtānāṃ devatāsvabhāvānāṃ prayāntītyanena mokṣādiphalaprāptimuktvā yā na prāpyetyasurāṇāṃ na tāṃ gatimiti manuṣyāṇāṃ ca kadācittatprāptirnāstītyucyate /
avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam /
paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram
moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ /
rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ
*11,171*
NYĀYASUDHĀ:
avajānantītyanena bhagavadavajñādilakṣaṇarākṣasādisvabhāvavatāṃ kadāpi puruṣārthāvāptirnāstīvati kathyate /
prakṛtiḥ svabhāvaḥ /
mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ /
bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam
NYĀYASUDHĀ:
mahātmana ityatra bhagavadbhajanādilakṣaṇadevatvaṃ svabhāva iti pratīyate /
abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ /
dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam
ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam /
dayā bhūteṣvalolutvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam
tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā /
bhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata
ḍambho darpo 'timāśca krodhaḥ pāruṣyameva ca /
ajñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm
NYĀYASUDHĀ:
abhayamityanenābhayādilakṣaṇaṃ devatvaṃ dambhādilakṣaṇaṃ cāsuratvaṃ svabhāva eveti jñāyate /
māmātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ /
tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān /
kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu
āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani /
māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim
NYĀYASUDHĀ:
māmātmetyanenāsurasvabhāvānāmandhatamasāvāptiparyavasānamabhidhīyate /
dvividho bhūtasargo 'tra daiva āsura eva ca /
viṣṇubhaktiparo daivo viparītastathā'suraḥ
*11,172*
NYĀYASUDHĀ:
devānāṃ paramo dharmaḥ sadā yajñādikāḥ kriyāḥ /
svādhyāyastattvaveditvaṃ viṣṇupūjāratiḥ smṛtiḥ
daityānāṃ bāhuṣāḷitvaṃ mātsaryaṃ yuddhasatkriyā /
nītiśāstrapraveditvaṃ śivapūjāratiḥ smṛtiḥ
varṇāśramācāravattvaṃ svādhyāyo bhaktiracyute /
śive sūrye tathā devyāṃ svabhāvo mānuṣaḥ smṛtaḥ
anādivaiṣṇavā eva devatāstu svabhāvataḥ /
viparītāstato daityāḥ sadaivānādikālataḥ
mānuṣā miśramatayo vimiśragatayo 'pi ca
NYĀYASUDHĀ:
dvividha iti spaṣṭaṃ devāsuratvayoḥ svabhāvatvamākhyāyate /
sargaśabdasya svabhāvavācitvāt /
dvividha eveti sambandhaḥ /
sargāṇāṃ subahutve 'pi"śubhāśubhaphalādhikau /
devāsurākhyau dvāveva gandhavadyāstadantarā iti vacanādavadhāraṇopapattiḥ /
svabhāva ityetaddevānāṃ daityānāmityatrāpi sambaddhayate /
paramo dharma iti yajñādikānāṃ kriyāṇāṃ viśeṣaṇam /
bhagavadarpaṇādinā paramadharmarūpayajñādikāḥ kriyā iti /
ratiḥ smṛtiśca viṣṇoḥ śivasya ceti śeṣaḥ /
bahuśālitvamityasthāne bāhubalaprayogo 'bhipreyate /
yuddhasatkriyā yuddhakauśalam /
varṇāśrameti tadanuṣṭhānamātraparyavasāyitvamācaṣṭe /
acyutādau sāmyena bhaktirityarthaḥ /
anādīti spaṣṭam /
anāditvādeva svabhāvato 'nādikālata ityetanmānuṣā ityanena sambaddhayate /
miśramatayaḥ samyagasamyagjñānāḥ /
vimiśragatayaḥ sukhaduḥkhātmakasaṃsāraphalāḥ /
devādīnāmapyevaṃ phalaṃ jñātavyam /
śrutismṛtyudāharaṇaphalaṃ darśayati- ityādīti //
ityādivākyasandarbhe jñāyate 'nādiyogyatā
NYĀYASUDHĀ:
sandarbhairityatibahūni vākyānyatrārthe 'nyatrodāhṛtāni draṣṭavyānīti sūcayati /
*11,176*
uktānāmanumānānāṃ vyāptyavadhāraṇādyarthamāgamānāṃ cānyārthavyākhyānanirāsārthamanugrāhakaṃ tarkamāha- yadīti //
yadyanādirviśeṣo na sāmprataṃ kathameva saḥ
NYĀYASUDHĀ:
viśeṣaḥ svarūpagato yogyatālakṣaṇo 'tiśayaḥ /
sa viśeṣaḥ paridṛśyamāno 'tiśayaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
yadi hiraṇyagarbhasyānādiḥ sarvotkṛṣṭo yogyatālakṣaṇo viśeṣo na syāttadā sāmprataṃ dṛśyamānaṃ sarvotkṛṣṭatvaṃ na syāt /
tasyaitadbījatvāt /
kāraṇābhāve ca kāryābhāvasya niyamatvāt /
anyathā sarveṣāmapi sarvotkṛṣṭatvāpatteḥ /
evamanyatrāpi vaktavyamiti /
*11,177*
nanu brahmādīnāṃ yogyatālakṣaṇānādiviśeṣābhāve 'pi sādino viśiṣyādṛṣṭādeva sarvotkṛṣṭatvādikaṃ bhaviṣyati /
tathāca smṛtiḥ"svadharmaniṣṭhaḥ śatajanmabhiḥ pumānviriñcatāmeti'; ityādiketi cet /
atra vaktavyam /
kiṃ tadviriñcasya sarvotkarṣabījaṃ viśiṣyamadṛṣṭaṃ tataḥ prāktanatathāvidhamadṛṣṭamanapekṣyaiva jāyate /
utāpekṣyeti /
ādyaṃ dūṣayati- adṛṣṭādeva ceti //
adṛṣṭādeva cādṛṣṭaṃ svīkṛtaṃ savarvādibhiḥ
NYĀYASUDHĀ:
tāni tāni dravyādīni khalvadṛṣṭotpattaunimittāni śrutismṛtibhyāmupalabhyante /
tatsampattiścādṛṣṭanimittaiva /
tasmānna kevalaṃ phalaṃ kinnāmottarottaramadṛṣṭaṃ ca pūrvapūrvādṛṣṭādbhavatīti cārvākavyatiriktasarvavādibhiḥ svīkṛtam /
ataḥ sarvotkarṣahetorviśiṣyādṛṣṭasya tathāvidhaprāktanādṛṣṭānapekṣotpattikatvābhyupagame 'pasiddhāntaḥ syāt /
bhavatvanyeṣāṃ vādināmitthaṃ siddhānto mama tu sarvotkarṣādiphalotpattāveva viśiṣyādṛṣṭāpekṣā natu tadutpattāvapīti /
yadvā yadviriñcasya sarvotkarṣanimittaṃ viśiṣyamadṛṣṭaṃ tasya tathāvidhādṛṣṭakāryatve 'pi tasya nādṛṣṭakāryatvamiti /
*11,178*
sarvasyāpi pravāhasya tathātve hi bhavatāmiṣyasiddhiriti vadantaṃ pratyatiprasaṅgamāha- ākasmika iti //
ākasmiko viśeṣaścedadṛṣṭe kvacidiṣyate /
sarvatrākasmikatvaṃ syānnādṛṣṭāpekṣatā bhavet // MAnuv_3,4.130a-d //
NYĀYASUDHĀ:
kvacidviriñcotkarṣahetau taddhetau vādṛṣṭe viśeṣo 'tiśayo yadyākasmiko 'dṛṣṭanirapekṣa eveṣyate, yadi kimapi viśiṣyamadṛṣṭaṃ tathāvidhādṛṣṭanirapekṣamevotpadyate ityaṅgīkriyata iti yāvat /
tarhi sarvatra phalādāvapyākasmikatvamaṅgīkāryaṃ syādaviśeṣāt /
āpādyaṃ vivṛṇoti- neti //
sarvatretyanuvartate /
yadyevaṃ na vivrīyeta tarhi pareṇādṛṣṭasya niṣkāraṇatāyā anaṅgīkṛtatvādasaṅgato 'yaṃ prasaṅgaḥ syāt /
evamevāpadākamapi vyākhyeyamiti bhāvaḥ /
*11,178f.*
astu viriñcotkarṣasyāpyadṛṣṭānapekṣateti cenna /
prāgbhavīyasya dṛṣṭakāraṇakalāpasya naṣṭatvena niṣkāraṇatāpātāt /
kiñca viśiṣyo dṛṣṭakāraṇakalāpo 'pi tasya kuta iti vācyam /
nirnimittaścedatiprasaṅgaḥ /
svabhāvanimittaścetsiddhaṃ naḥ samīhitam /
etena dṛṣṭavyāpāraparituṣyādīśvarādviriñcasya sarvotkarṣasampattirityapi nirastam /
anādiyogyatāparihārāditi /
*11,181*
astu tarhi dvitīyaḥ pakṣa iti tatrāha- adṛṣṭāccediti //
adṛṣṭāśced viśeṣo 'yamanāditvaṃ kuto na tat
NYĀYASUDHĀ:
bhavatīti śeṣaḥ /
viśiṣyata iti viśeṣo viśiṣyamadṛṣṭamityarthaḥ /
ayamiti viriñcasya sarvotkaṣarhetuḥ /
anāditvaṃ tathāvidhādṛṣṭaparamparāyāḥ /
anādiyogyatāvattvamiti ca /
tattarhi /
idamuktaṃ bhavati /
yathā viriñcasya sarvotkarṣe kāraṇaṃ viśiṣyamadṛṣṭaṃ tathā(vidhādṛṣṭapūrvakaṃ)vidhapūrvādṛṣṭahetukam /
tathā tadapi tadapīti svīkāryam /
samānanyāyatvāt /
tathā cānādiviśiṣyādṛṣṭapravāhāśrayatvaṃ tasyaiva kuta ityanuyogasya nānyaduttaramanāderviśiṣyasvabhāvāt /
tattatphalaprāptyupāyayoḥ prayatnādṛṣṭayorāgantukayorbījabhūto 'nāgantukasvabhāvaviśeṣa evānādiyogyatocyate /
yathoktam /
*11,182*
"svabhāvākhyā yogyatā yā haṭhākhyā'; ityādi /
ataḥ siddhā brahmādikaliparyanteṣu jīveṣvanādiyogyateti /
*11,182f.*
bhagavānnirdeṣa iti yatprāguktaṃ tatsamarthanārthamuttaro granthaḥ /
nanu"na sthānato 'pi'; ityādinaiva samarthitametat /
satyam /
yuktyādinā prāptaṃ sadoṣatvaṃ tatrāpākṛtam /
atra tu pratyakṣaprāptamiti bhedāt /
etadapi tatraiva kuto na dūṣitamiti cet /
viśvādiṣu pratyakṣasyāpravṛtteḥ /
prāsaṅgikaṃ tu nirākaraṇaṃ tatra vātra vā na kaścidviśeṣaḥ /
prāguktārthaprapañcaścātrānubhāṣyakṛtā kriyate /
muktatāratamyādeḥ prapañcanādeḥ /
ato 'traiva nirdeṣatāprapañcanaṃ yuktam /
kiñcātra jñānasvarūpanirūpaṇaṃ bhaviṣyati tatprasaṅgaśca jñānapāde samucitaḥ /
api ca na bhagavatsākṣātkāramātreṇāśeṣapuruṣārthaprāptiḥ kintu nirdeṣādbhagavaddarśanādityuktam /
taccānena nirdeṣabhagavaddarśanamupadarśitaṃ bhavati /
tarhi tatraivāyaṃ granthasandarbhaḥ kuto na niveśita iti cet /
devadānavamānavasvabhāvaprapañcanasyātropayuktatvena tadānantaryopapatteḥ /
tathāca vakṣyāmaḥ /
*11,184*
idamatra śaṅkayate /
rāmakṛṣṇādayo bhagavadavatārā bhagavatātyantābhinnā iti tāvatsamarthitam /
teṣāṃ ca parasparaṃ bhedastakālavartināṃ puruṣāṇāṃ pratyakṣeṇa dṛśyate /
naca te dehavanta iti coktam /
tato dehagata eva bheda ityanavakāśāt /
tataśca sarveṣāṃ svātantryānupapatteḥ /
keṣāñcitpāratantryam /
evamanye 'pi bhedānuṣaṅgiṇo doṣā draṣṭavyāḥ /
samānanyāyatvāt /
vedādhidoṣāśca pratyakṣeṇekṣyanta iti na bhagavato nirdeṣatvamiti /
tatra tāvadbhedasya pratyakṣasiddhatāṃ nirākartumāgamavākyaṃ paṭhati- naceti //
nacānyabhedavad viṣṇau bhedastaddarśināmapi /
dṛśyate ... // MAnuv_3,4.130a-c //
*11,185*
NYĀYASUDHĀ:
co 'vadhāraṇe /
anyabhedavaditi vyatirekadṛṣṭāntaḥ /
anyeṣāṃ ghaṭādīnāṃ yathānekatvātirikto 'nyonyābhāvalakṣaṇo bhedo dṛśyate na tatheti /
viṣṇau bhedo na dṛśyata ityevokte 'nekatvasyāpyadarśanaṃ pratīyeta tadarthamidaṃ vacanam /
yadvā yathā viṣṇāvanyapratiyogiko bhedo dṛśyate na tathā svapratiyogika iti yojanā /
anyathā ghaṭādipratiyogiko 'pi bhedo na dṛśyata ityapi pratīyeta /
athavānyapratiyāgikabhedavati viṣṇāvityaikapadyena vyākhyeyam /
prayojanaṃ tūktameva /
viṣṇau rāmakṛṣṇādirūpe /
adhunātanairbhedo na dṛśyata iti parasyāpi sammatam /
atastaddarśināmapītyuktam /
tṛtīyārthe ṣaṣṭhī /
avatāradarśibhirapītyarthaḥ /
taddarśināṃ pratyakṣeṇāpīti vā /
svabhāvata eva jīvāstrividhāḥ /
devadānavamānavabhedāt /
tatra daivaṃ pratyakṣaṃ tāvadavatārāṇāṃ parasparaṃ na bhedaṃ gocarayatīti bhāvaḥ /
*11,186*
na kevalametāvatkiṃ tarhītyata āha- pratyabhijñaiveti //
... pratyabhijñaiva bahurūpeṣu dṛśyate
NYĀYASUDHĀ:
uttamānāṃ puruṣāṇāṃ bhagavato bahurūpeṣu tadevedamityabhedaviṣayā pratyabhijñaiva purāṇādau dṛśyate /
yathā jāmbavataḥ sa rāma evāyaṃ kṛṣṇa iti pratyabhijñā /
tathāca kuto bhedajñānasyāvakāśa iti bhāvaḥ /
nanu bahutvaṃ bhedena vinā'nupapadyamānaṃ tamākṣipati /
tathā ca bahurūpeṣu pratyabhijñā na sambhavatyeva /
sambhavantī vā bhrāntiḥ syādityata āha- bahutvaṃ ceti //
bahutvaṃ ca viśeṣeṇa ...
NYĀYASUDHĀ:
bhagavadrūpāṇāmiti śeṣaḥ /
anyathopapattikuṇṭhitārthāpattirna bhedaṃ pramāpayatītyarthaḥ /
anyathāpyupapattipakṣe bhedasandehaḥ syātso 'pyaniṣya ityanyathaivopapattiṃ sūcayati- na bhedeneti //
... na bhedena kathañcana
NYĀYASUDHĀ:
upapadyata ityubhayatra śeṣaḥ /
kutaḥ /
bhagavadrūpāṇāṃ bhede niravakāśapramāṇābhāvāttadvirodhācca /
tadidamāha- kathañcaneti //
*11,187*
evamuttamānāṃ puṃsāṃ bhagavadekarūpadarśanasamaye rūpāntarapratītāvasatyāṃ tato bhedajñānamasambhāvitam /
pratiyogijñānābhāve bhedajñānābhāvasya niyatatvāt /
satyāmapi tathā virodhinyāḥ pratyabhijñāyā bhāvādityuktam /
tathāpi madhyamādijanānāṃ pratyakṣaṃ bhagavadrūpabhede pramāṇaṃ bhaviṣyati /
ekarūpadarśanasamaye rūpāntarapratītyabhāve bhedadarśanānupapattāvapi tadbhāve sambhavatyeva /
naca teṣāmapi pratyabhijñā bhavadbhirabhyupetuṃ śakyate /
uttamatvaprasaṅgādityato madhyamānapekṣya tāvadāha- pratyabhijñā ceti //
pratyabhijñā ca yeṣāṃ na te 'pi tanmuṣyadṛṣṭayaḥ
NYĀYASUDHĀ:
castvarthaḥ /
yeṣāṃ tu madhyamānāṃ janānāṃ pratyabhijñā bhagavadrūpeṣu nāsti te 'pi tatra bhedaṃ naiva paśyantīti yojanā /
pratyabhijñābhāve kāraṇaṃ tena bhagavatā muṣyāpahatā dṛṣṭireṣāmiti /
tena bahutveneti vā /
bhagavadicchāyā teṣāṃ yogyatayā copodbalitaṃ bahutvamupalabhyamānaṃ pratīyamāne('pi) vastuni vidyamānasyāpyabhedasya jñānaṃ pratibadhnāti /
atra tanmuṣyadṛṣṭayaste 'pītyanuvādāttanmuṣyadṛṣṭitvātpratyabhijñaiṣāṃ nāstīti labhyate /
*11,188*
bhagavadrūpe bhedaṃ naiva paśyantītyukte ghaṭādibhyo 'pi bhedaṃ na paśyantīti mandasya pratītiḥ syāttāṃ nivārayitumāha- bhedamiti //
bhedaṃ naiva prapaśyanti bhedamanyebhya eva ca /
paśyantyevaṃ haristeṣāṃ sandarśayati nānyathā
NYĀYASUDHĀ:
anyebhyo bhedaṃ paśyantyeva ceti yojanā /
nanu pratīyamānaṃ vastudvayaṃ bhedena vā pratīyate 'bhedena vā /
bhedābhedodāsīnatayā tu pratītiḥ kathamityata āha- evamiti //
evaṃ bṛhatsaṃhitāyāṃ vacanaṃ ...
*11,188f.*
NYĀYASUDHĀ:
teṣāṃ yogyateti śeṣaḥ /
anyathā gatibuddhītyādinā karmasaṃjñāyāṃ dvitīyā syāt /
vibhaktivyatyayo vā chāndasaḥ /
anyathā bhedenābhedena ca darśayati /
yathā khalvakhyātavādināṃ sahakārisāmarthyādbhedābhedaudāsīnyena vastupratītiḥ /
yathā vānyeṣāṃ śuktikāśakaladarśanānantaraṃ vyāsaktau /
tathā parameśvaraśaktyātrāpi tathā pratītau ko virodhaḥ /
adhamajīvapratyakṣasya tvanyā gatirbhaviṣyati /
evamīśvararūpabhede pratyakṣaṃ nirākurvatānumānamapi nirākṛtam /
bahutvasyānyathāsiddheruktatvāt /
tannyāyena cākāraviśeṣādīnāmanyathāsiddhatvāditi /
vacanam astīti śeṣaḥ /
*11,191*
mā bhūdbhagavadrūpabhedaḥ pratyakṣānumānasiddhaḥ /
āgamasiddhastu bhaviṣyati /
purāṇeṣu tatra tatrānyādiśabdaśravaṇāditi cenna /
neha nānāsti kiñcanetyādivedavākyavirodhāt /
purāṇameva vedasya kinna bādhakaṃ bhavatītyata āha- neti //
... na purāṇagam /
lokadarśanavādyeva vedarodhāya śaknuyāt // MAnuv_3,4.134b-d //
NYĀYASUDHĀ:
vacanamiti vartate /
purāṇavacanaṃ khalu lokānāṃ yadbhagavadrūpeṣu bhedadarśanaṃ tadanuvādaparameva /
na vastuniṣṭham /
upakramādinā tathāvagamāt /
vedastu vastutathātve tātparyavān /
liṅgaiḥ tathādhyavasāyāt /
ato na tat tadbādhanāya śaknoti /
nanvetadvayāhatam /
yatprāgbhagavadrūpabhedaviṣayaṃ pratyakṣaṃ nāstītyuktam /
idānīntu tadastīti /
tasyaivābhāve purāṇavacanasya tadanuvāditvānupapatteḥ /
maivam /
bahutvādyanumānābhāsajanitabhedadaśarnānuvāditvopapatteḥ /
kiñcottamamadhyamānāṃ bhedaviṣayaṃ pratyakṣaṃ nāstītyabhihitam /
adhamānāṃ tu tadastītyadhunā aṅgīkriyate /
tarhi tadeva bhagavadrūpabhede pramāṇaṃ bhaviṣyatītyapi na vācyam /
uttamānāmabhedaviṣayeṇa pratyakṣeṇa bādhitatvāt /
naca tadeva nāsti /
pratyabhijñaiva bahurūpeṣu dṛśyata ityāgamoktatvāt /
tathāca bhīṣmavākyam /
"tamimamahamajaṃ śarīrabhājāṃ hṛdi hṛdi viṣṭhitamātmakalpitānām /
pratidṛśamiva naikadhārkamekaṃ samadhigato 'smi vidhūtabhedamohaḥ //
'; iti /
*11,193*
atha bhedadarśanamevābhedadarśanasya bādhakaṃ kuto na bhavatītyata āha- aparīkṣiteti //
aparīkṣitadṛṣṭiśca parīkṣāpūrvadarśanam /
niṣeddhuṃ śaknuvātkvāpi ... // MAnuv_3,4.135a-c //
NYĀYASUDHĀ:
aparīkṣitā parīkṣayā pramāṇatvenāniścitā /
netyasyānukarṣaṇārthaścaśabdaḥ /
parīkṣāpūrvaḥ prāmāṇyaniścayo yasya darśanasya tatparīkṣāpūrvadarśanam /
parīkṣāpūrvaṃ darśanaṃ prāmāṇyaniścayo yasya pratyakṣasyeti vā /
kvāpītyanena niyamamāha /
tadanena yatparīkṣayā na niścitaprāmāṇyaṃ jñānaṃ na tannimittaprāmāṇyaṃ jñānāntaraṃ bādhata iti vyāptiruktā /
parīkṣāgrahaṇaṃ prāmāṇyaniścayopalakṣaṇameva, natu niyamārthamityuttaratra sphuṭībhaviṣyati /
*11,194*
atra dṛṣṭāntamāha- devadatteti //
... vedadattādidṛṣṭivat
NYĀYASUDHĀ:
yathā yajñadattādāvaniściprāmāṇyā devadattādidṛṣṭirna niścitaprāmāṇyāṃ yajñadattādidṛṣṭiṃ bādhate tathetyarthaḥ /
tataḥ kiṃ yadyevaṃ vyāptiriti cet /
bhedadarśanamaniścitaprāmāṇyamabhedadaśarnaṃ tu niścitaprāmāṇyam /
ato na tattasya bādhakaṃ kintu vaiparītyameveti vadāmaḥ /
kuto bhedadarśanamaniścitaprāmāṇyamityata āha- na ceti //
na ca niścitabhedasya darśane 'sti purāṇagam /
vākyaṃ kvaciddhi ... // MAnuv_3,4.136a-c //
NYĀYASUDHĀ:
co 'vadhāraṇe /
kvacitpradeśe /
hiśabdo hetau /
parameśvararūpabhedaviṣayaṃ pratyakṣaṃ tāvadasmākaṃ purāṇavākyādeva siddham /
purāṇavākyaṃ ca kecidbhedaṃ paśyantīti vā pratipādayatu /
anuvādakatayā liṅgatvena vā /
atastatprāmāṇyaniścayastata evānveṣyavyaḥ /
naca bhedadarśanasya prāmāṇyaṃ niścāyayatpurāṇavākyamasti /
ataḥ pramāṇābhāvānna bhedadaśarnasya prāmāṇyaniścaya iti bhāvaḥ /
*11,195*
prāmāṇyaniścayo dvābhyāṃ prakārābhyāṃ bhavati /
arthatathātvaniścayena vā jñānaparīkṣayā vā /
ādyābhiprāyeṇoktaṃ satyatayā niścitabhedasyeti /
dvitīyābhiprāyeṇa tu bhedasya darśana iti samāsaḥ /
ṣaṣṭhayā ākrośa ityaluk /
niścitaṃ parīkṣitaṃ ca tadbhedasyadarśanaṃ ceti tathoktam /
tatra svābhiprāyeṇākrośaḥ parābhiprāyeṇa niścitatvamityavirodhaḥ /
*11,196*
yadi purāṇavākyā(deva)nniścitaprāmāṇyaṃ bhedadarśanaṃ na pratīyeta tarhi kīdṛśaṃ tatpratīyata ityata āha- sammugdhamiti //
... sammugdhadarśanaṃ tatra gamyate
NYĀYASUDHĀ:
pramāṇatvāpramāṇatvābhyāṃ sandigdham /
daśarnaṃ bhedasya /
tatra purāṇavākye /
etaduktaṃ bhavati /
purāṇavākyaṃ bhedadarśanamātraṃ gamayati /
na tu tasya prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ vā /
tataḥ prāgabhedadarśanāvagamāttatra prāmāṇyāprāmāṇyasandeha eva yuktaḥ /
avagate tvabhedadarśane tasyāprāmāṇyameva niścīyate /
purāṇavākyādeva tatprāmāṇyasya niścitatvāt /
samadhigatosmīti saṃśabdaśravaṇāt /
hṛdi hṛdi naikadhā sthitamapītyanumānānāmābhāsatvasyoktatvāt /
vidhūtabhedamoha iti bhedajñānasya mohatvābhidhānācceti /
evaṃ bhagavadrūpeṣu bhedābhāvaḥ siddhaḥ /
tathā vedhādidoṣābhāvaśca /
pramāṇābhāvāt /
*11,197*
nanvasti taddarśitā pratyakṣamatra pramāṇam /
maivam /
mahatāṃ pratyakṣeṇa vedhādyabhāvagrāhiṇā bādhitatvāt /
idameva tasya bādhakaṃ kinna syādityata āha- aparīkṣitameveti //
aparīkṣitamevātra vedhādikamadhīśituḥ /
parīkṣādarśane naiva dṛśyate kenacit kvacit
NYĀYASUDHĀ:
atra vedhādi(doṣa)tadabhāvayormadhye /
adhīśituratrāvatāreṣviti vā /
dṛśyata iti sambandhaḥ /
yadvā vedhādikamiti taddarśanamupalakṣyate /
parīkṣayā yuktaṃ darśanaṃ parīkṣādarśanam /
yadvā parīkṣyata iti parīkṣā /
gurośca hala ityakārapratyayaḥ /
parīkṣā ca taddaśarnaṃ ca tasmin /
dṛśyate vedhādikaṃ kvacit /
doṣadarśanamaparīkṣitaṃ nirdeṣatvadarśanaṃ tu parīkṣitamiti bhāvaḥ /
*11,198*
nanu doṣābhāvaviṣayaṃ mahatāṃ pratyakṣaṃ tāvatkutaḥ siddhamityata āha- nirdeṣameveti //
nirdoṣameva taṃ brahmā dadarśāśeṣarūpiṇam /
nirdoṣameva rudro 'drāṅ nirdoṣaṃ taṃ purandaraḥ
nirdoṣāṇyasya rūpāṇi dṛṣṭānyevaṃ surottamaiḥ /
anye sadoṣāḥ sarve 'pi nirdoṣo harirekalaḥ /
iti barkuśruteścaiva sadoṣaṃ nāsya darśanam
NYĀYASUDHĀ:
adrāk adrākṣīt /
anityamāgamaśāsanamiti vacanāt /
purandaro 'drākṣīt /
anyairapi surottamaiḥ /
sadoṣā dṛṣṭāḥ /
tasmānnirdeṣo harireka eva /
caśabdaḥ śrutyantarasamuccayārthaḥ /
asya parameśvarasya viṣaye mahatāṃ darśanaṃ sadoṣaṃ doṣagrāhi naiva, kintu nirdeṣameva gṛhṇātīti /
*11,200*
doṣadaśarnamaparīkṣitaṃ tadabhāvadarśanaṃ tu parīkṣitametatkuta ityata āha- aviddha iti //
aviddho viddhavad viṣṇurajāto jātavanmṛṣā /
abaddho baddhavaccaiva darśayatyamitadyutiḥ /
iti paiṅgiśrutiścaiva prāha nirdoṣatāṃ hareḥ
*11,201*
NYĀYASUDHĀ:
aviddhamiva viddhavat /
chāndaso dvitīyāntādvatiḥ /
evaśabdasyāviddha ityādinā sambandhaḥ /
darśayatyātmānam /
pūrvaśrutyāpyayamartho 'rthātsiddhayatīti paiṅgiśrutiścetyuktam /
nirdeṣatāmiti phaloktyā vivakṣitamarthamupalakṣayati /
atraiva spaṣṭāṃ śrutimudāharati- aparīkṣiteti //
aparīkṣitadṛṣṭayaiva sadoṣo dṛśyate hariḥ /
parīkṣādarśane naiva dṛśyo doṣo hareḥ kvacit /
iti paiṅgiśrutiścāha ... // MAnuv_3,4.141a-e //
NYĀYASUDHĀ:
āha doṣadarśanasyāparīkṣitatvaṃ nirdeṣatādarśanasya parīkṣitatvaṃ ca /
tataḥ kimityata āha- pramāṇaṃ hīti //
... pramāṇaṃ hi parīkṣitam
NYĀYASUDHĀ:
yatparīkṣitaṃ parīkṣayā pramāṇatvenāvadhṛtaṃ tadeva pramāṇam /
aparīkṣitaṃ tvāpātataḥ sandigdham /
niścitavirodhyupanipāte tvapramāṇameva /
ataḥ parīkṣitena nirdeṣatādarśanenāparīkṣitaṃ doṣadarśanameva bādhyate /
natu viparyayaḥ /
prāmāṇyaniścaye parīkṣopayogaḥ pramāṇasiddha iti hiśabdaḥ /
tathāca vakṣyate /
*11,205*
atra kecidāhuḥ /
svata eva jñānānāṃ prāmāṇyaṃ (gṛhyate) natu parīkṣādhīnam /
sakalamapi jñānaṃ svaprakāśaṃ yathārthaṃ ca /
ataḥ svenaiva svayaṃ svaprāmāṇyaṃ ca siddhayati kā tatra parīkṣāpekṣeti /
anye tu bruvate /
jñānaṃ tatprāmāṇyaṃ cānumānenaiva gṛhyata iti /
apare tu vadanti /
jñānaṃ tatprāmāṇyaṃ ca sākṣiṇaiva jñāyata iti /
yadi ca svataḥprāmāṇyagraho na syāttarhi na syādeva /
tasya parīkṣādhīnatve 'navasthāprasaṅgāt /
anumānaviśeṣaḥ khalu parīkṣā nāma /
tatprāmāṇyāvadhāraṇaṃ ca parīkṣāntareṇeti kathaṃ nānavasthā syāditi /
tatra pāmāṇyagrahasya parīkṣādhīnatve 'navasthāprasaṅgaṃ tāvatpariharati- neti //
na parīkṣānavasthā syāt ...
NYĀYASUDHĀ:
prāmāṇyagrahaṇasya parīkṣādhīnatvāṅgīkāre 'pīti śeṣaḥ /
tatra hetumāha- sākṣīti //
... sākṣisiddhe tvasaṃśayāt
NYĀYASUDHĀ:
dvividhaṃ khalu jñānamantaḥkaraṇapariṇāmarūpaṃ sākṣirūpaṃ ceti /
tatrādyādviśeṣyuṃ tuśabdaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
syādiyamanavasthā yadi savartra parīkṣāpekṣā syāt /
na caivam /
sandigdhe khalvarthe parīkṣāpekṣyate na tvasandigdhe /
saṃśayaśca manovṛttiviṣaye pānīyādau bhavati na punaḥ sākṣisiddhe sukhādau /
atastāvadeva parīkṣā yāvatsākṣigṛhīteṣu sukhādiṣvavatāra iti kuto 'navastheti /
prapañcitaścāyamartho 'smābhiḥ prakṛtyadhikaraṇe /
*11,207*
manovṛttiviṣaya eva saṃśayo na sākṣisiddha ityatra kiṃ kāraṇamityata āha- mānasa iti //
mānase darśane doṣāḥ syurnavai sākṣidarśane
*11,207f.*
NYĀYASUDHĀ:
manaḥpariṇatirūpe doṣāḥ kāraṇatayā sambhāvitāḥ syuḥ /
vaiśabdastuśabdārthe /
ayamarthaḥ /
dvividho hi saṃśayo bhavati /
ekastāvadādita eva /
yathā sthāṇurvā'yaṃ puruṣo veti /
aparastu niścayapṛṣṭhabhāvī /
yathā sthāṇutayā(vadayaṃ) pratīyate sthāṇurbhavati na veti /
tatrādyo viśeṣādarśanādidoṣamūlaḥ /
dvitīyo 'pi prathamajñānasya doṣajanyatvaśaṅkāmūlaḥ /
doṣāśca mānasa eva darśane sambhavanti /
atastatsaṃśayātmakaṃ vā jāyate niścayatayā jātasya viṣaye vā āhāyarḥ saṃśayo bhavati /
natu sākṣi(siddhe)darśane doṣasambhavaḥ /
ato na tatsaṃśayātmakaṃ nāpi (sākṣisiddhe)tatsiddhe 'rthe saṃśaya iti /
*11,208*
mānase darśane doṣāḥ sambhavantīti sphuṭam /
sākṣidarśane na sambhavantītyetatkuta ityata āha- sudṛḍha iti //
sudṛḍho nirṇayo yatra jñeyaṃ tat sākṣidarśanam
NYĀYASUDHĀ:
sudṛḍhaḥ kadāpi bādharahitaḥ /
nirṇayo 'vadhāraṇātmakaḥ pratyayaḥ /
yatreti nipāto ya ityarthe /
idamuktaṃ bhavati /
doṣāstāvajjñānasya ḍolāyamānatādarśanena balavadbādhakopanipātena vā kalpyāḥ /
yathoktam /
"balavatpramāṇataśca'(ścaiva jñeyā doṣā na cānyatā') iti /
sākṣidarśanaṃ ca nirṇayātmakameva bhavati na ca bādhyata ityupapāditaṃ pṛthagadhikaraṇe /
ataḥ pramāṇābhāvānna tatra doṣaḥ sambhavati /
*11,209*
sākṣisiddhe 'rthe saṃśayo nāstītyuktaṃ tadanubhavārūḍhaṃ kartuṃ sākṣisiddhamarthaṃ tāvadāha- iccheti //
icchā jñānaṃ sukhaṃ duḥkhabhayābhayakṛpādayaḥ /
sākṣisiddhā ... // MAnuv_3,4.143a-c //
NYĀYASUDHĀ:
ādipadena prayatnadveṣāvetadabhāvāśca gṛhyante /
tataḥ kimityata āha- neti //
... na kaściddhi tatra saṃśayavān kvacit
NYĀYASUDHĀ:
tatra kvaciditi sambandhaḥ /
na jātu mama sukhamasti na veti saṃśayo nāpi pratīyamānamidaṃ sukhaṃ sadasadveti saṃśaya iti hiśabdenāha /
sākṣidarśanamabādhitameveti na yujyate śuktirajatādau bādhadarśanāt /
nahi pratītisamayamātravartini tatrānyajñānaṃ sambhavatītyata āha- yadīti //
*11,210*
yat kvacid vyabhicārī syād darśanaṃ mānasaṃ hi tat
NYĀYASUDHĀ:
yaddarśanaṃ kvacicchuktirajatādau viṣaye vyabhicāri bādhitaṃ syāttaccakṣurādikaraṇakaṃ manaḥpariṇatirūpameva na sākṣirūpam /
kuta etat /
mānasadarśanasya bādhyatvāṅgīkāre 'niṣyābhāvāt /
sākṣiṇastu tathātve sarvavyavahāravilopaprasaṅgasyoktatvāt /
tadidamuktaṃ hiśabdena /
sambhavati cāsya mānasatvamanyathākhyātisamarthanāditi /
*11,211*
mānasasya darśanasya doṣabādhasambhavo 'bhihitaḥ /
kīdṛśasya tarhi prāmāṇyamityata āha- mana iti //
manaścakṣurdarśanāderapi yatraiva sākṣiṇā /
prāmāṇyaṃ sugṛhītaṃ syāt tat parīkṣitadarśanam
NYĀYASUDHĀ:
manaścakṣuśśabdau śrotrāderupalakṣakau /
darśanaṃ sākṣātkāraḥ /
ādipadena laiṅgikaśabdajñānasaṅgrahaḥ /
indriyaliṅgaśabdakaraṇakasya manovṛtterjñānasyetyatharḥ /
nirdhāraṇe ṣaṣṭhī /
sambhāvitadoṣabādhasyāpītyaperarthaḥ /
yatra jñāne sugṛhītaṃ parīkṣayā niścitaṃ tatparīkṣitadarśanaṃ pramāṇamiti śeṣaḥ /
pratyakṣāgamajñānaprāmāṇyagrahaṇa eva parīkṣopayogaḥ, dharmijñānānumānopamānānuvyavasāyānāṃ tu prāmāṇyagrahaṇaṃ na parīkṣāpekṣamiti kecinmanyante /
tannirāsāya sarvamānasasaṅgrahārthaṃ manaścakṣurdarśanādermadhya ityuktam /
anyathā yatra jñāna ityādikamevāvakṣyat /
tadeve pramāṇamityetāvatā pūrṇe parīkṣitadarśanamityanuvādena sugṛhītamityetadvivṛṇoti /
*11,212*
evaṃ mānasapratyakṣādijñānaprāmāṇyagrahasya parīkṣādhīnatve 'pi sākṣiprāmāṇyagrahasya tadanapekṣatvānna parīkṣānavasthetyuktam /
tatra kimanayā dvividhakalpanayā /
sākṣivatpratyakṣādijñānasyāpi prāmāṇyagrahaḥ parīkṣānapekṣa evoktavidhayā svataḥ kinna syādityāśaṅkāṃ pariharati- neti //
na jñānadṛṣṭimātreṇa prāmāṇyaṃ tasya dṛśyate
NYĀYASUDHĀ:
jñānasya dṛṣṭirjñānadṛṣṭiḥ /
tasya jñānasya /
*11,213*
etaduktaṃ bhavati /
vṛttijñānānāṃ svaprakāśatvameva tāvadasat /
pramāṇābhāvāt /
jñānavyavahārasya sākṣivedyatvenaivopapatteḥ /
idamahaṃ jānāmītyanubhavasya sākṣirūpatvāt /
vimataṃ jñānaṃ na svaprakāśamanātmatvātkāryatvādanityatvānmanorūpatvātsukhādivadityādipramāṇavirodhācca /
bhavatu vā jñānaṃ svaprakāśaṃ tathāpi svarūpamātra eva na tu svadharme prāmāṇye 'pi /
tathā hi /
vedavākyaśravaṇe sati bāhyasya vākyārthajñānamutpadyate na vā /
na dvitīyaḥ /
satyāṃ sāmagṣāṃ kāryānudayānupapatteḥ /
anyathā mīmāṃsakasyāpi tadanudayaprasaṅgāt /
ādye 'pi tatprakāśate na vā /
neti pakṣe 'pasiddhāntaḥ /
prathame tatprāmāṇyaṃ prakāśate na vā /
nādyaḥ /
tannirā(sasyānu)sānupapatteḥ /
tato jñānadṛṣṭimātreṇa na jñānaprāmāṇyaṃ dṛśyata iti dvitīya evāṅgīkāryaḥ /
tathāca svaprakāśajñānenaiva prāmāṇyagraha iti kathaṃ syāt /
apauruṣeyatvādiyuktibhiḥ prabodhito bāhyaḥ pratipadyate ca tatprāmāṇyamiti kathaṃ na parīkṣāpekṣatvam /
anyathā vaidikajñānaprāmāṇye vipratipattireva na syāt jñānasvarūpavat /
kiñcaivaṃvādino mate śuktirajatādivibhramo na syāt /
idamanubhavasya rajatasmaraṇasya ca bhedāgraho hi vibhramaḥ /
tatra prāmāṇyavadbhedasyānubhavatvasmaraṇatvayośca prakāśo 'vaśyambhāvīti kathaṃ vibhramāvakāśaḥ /
nahi prāmāṇyasya bhedādeśca kaścidviśeṣo 'stīti /
JOSHI-30
*11,215*
jñānaprāmāṇye sahaivānumeye ityapyasat /
jñānasyā(pya)numeyatve pramāṇābhāvāt /
tadvayavahārasyānyathaivopapatteḥ /
āśutaravināśino jñānasya jānāmīti vartamānatayā pratibhā(sā)'nupapatteśca /
aparokṣāvabhāsavirodhācca /
anumeyatve 'pi jñānasya na jñānānumitimātreṇa prāmāṇyaṃ tasya dṛśyate /
taddhi jñātatayā vyavahāreṇa kāryeṇa vānumātavyam /
naca tāvatā prāmāṇyamanumātuṃ śakyate /
vyabhicārāt /
tato jñātatādimātreṇa pratīte jñāne bādhābhāvādinā prāmāṇyamanumeyam /
anyathā bāhyānāmapi vaidikajñānaprāmāṇyānumānaprasakteḥ /
prasaktamapyapodyata iti cet /
tarhyapavādanirāsāya parīkṣāpekṣāvaśyambhāvinītyāgatam /
idameva cāsmābhirabhidhāsyate, sarvathā parīkṣānapekṣeti tu na kṣamyate /
*11,216*
etena sākṣivedyatāpakṣo 'pi pratikṣiptaḥ /
aupaniṣadajñānadṛṣṭimātreṇa bāhyaistatprāmāṇyasyādarśanāt /
*11,217*
caturthapakṣastvatimandaḥ /
anumānādijñānadṛṣṭimātreṇa tatprāmāṇyasya cārvākādibhiradṛṣṭatvāt /
vibhāge mānābhāvācca /
dharmijñānādiprāmāṇye vigānābhāvāditi ce(t)nna /
nirālambanādimatadarśanāt /
upapattibādhitaṃ taditi cet /
tarhi svīkṛtā'pyuṣmataiva parīkṣāpekṣetyalaṃ pallaveneti /
*11,218*
evaṃ tarhi pratyakṣādivatsākṣiṇo 'pi prāmāṇyaṃ parīkṣāpekṣagrahaṇamevāṅgīkriyatām /
dvidhā kalpanasyānyāyyatvādityata āha- niyameneti //
niyamena sukhādyeṣu prāmāṇyaṃ sākṣigocaram
*11,219*
NYĀYASUDHĀ:
dṛśyata iti vartate /
sākṣī gocaro yasya tattathoktam /
gocaratvaṃ cāśrayatayā vivakṣitam /
sukhādiviṣaye yatsākṣigataṃ prāmāṇyaṃ tanniyamena dṛśyate /
etaduktaṃ bhavati /
yadi vṛttijñānānāmiva sākṣijñānasyāpi prāmāṇyaṃ taddarśanamātreṇa na dṛśyate tadādhikamapi kāraṇaṃ kalpayāmaḥ /
nacaivam /
sukhajñāne dṛṣṭe tatprāmāṇyājñānasaṃśayaviparyayāṇāṃ kadāpyadarśanād /
kalpakasadbhāve dvidhā kalpanasyādūṣaṇatvāditi /
*11,220*
kiñca sākṣiprāmāṇyasyāpi parīkṣāpekṣagrahaṇatve 'navasthā ca syāt /
nanu prāmāṇyagrahaṇamabhilaṣatā nānavasthāto bhettuṃ yuktam /
parīkṣānavasthābhāve 'pi grāhakānavasthāyā duṣpariharatvādityata āha- svaprāmāṇyamiti //
svaprāmāṇyaṃ sadā sākṣī paśyatyeva suniścayāt
NYĀYASUDHĀ:
sākṣyeveti sambandhaḥ /
sadā suniścayāditi /
parīkṣānapekṣameveti yāvat /
etaccānubhavānyathānupapattibhyāṃ kalpyate /
*11,221*
nanvevaṃ sati vṛttijñānānāṃ parataḥprāmāṇyamuktaṃ syāt /
jñānasvarūpasya sākṣivedyatvāt /
prāmāṇyasya parīkṣāgamyatvāt /
tathāca na vilakṣaṇatvāditi yatsvataḥ prāmāṇyamiṣyaṃ tattyaktaṃ syādityata āha- jñānasyeti //
jñānasya grāhakeṇaiva sākṣiṇā mānatāmiteḥ
NYĀYASUDHĀ:
jñānasya grāhakeṇa sākṣiṇaiva jñānasya mānatāyā miteḥ kāraṇātsvataḥprāmāṇyamiṣyata eveti sambandhaḥ /
bhavetsvataḥprāmāṇyatyāgo yadi jñānameva sākṣivedyaṃ na prāmāṇyamiti brūmaḥ /
na caivam /
jñānavattatprāmāṇyasyāpi sākṣivedyatvābhyupagamāditi /
kimarthaṃ tarhi parīkṣāvaśyambhāvo 'bhyupagamyata ityata āha- doṣeti //
doṣābhāve pramāṇatvaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
sākṣiṇā niścitatvamiti vakṣyamāṇamihāpi yojyam /
iti prāmāṇyasyeti padadvayamadhyāhāryam /
jñānaṃ gṛhṇansākṣī karaṇadoṣābhāve 'sya prāmāṇyamityeva prāmāṇyaṃ niścinoti /
natu pramāṇamevedamiti /
tataḥ kimityata āha- doṣābhāvasyeti //
... doṣābhāvasya sākṣiṇā /
niścitatvaṃ kvaciccaiva svataḥ prāmāṇyamiṣyate // MAnuv_3,4.147b-d //
NYĀYASUDHĀ:
parīkṣayeti śeṣaḥ /
co 'vadhāraṇe /
kvacideva prayojanavaśājjijñāsāyāṃ jātāyāṃ parīkṣālābhe cetyarthaḥ /
doṣābhāvaniścayārthā parīkṣā na tu prāmāṇyagrahaṇārthā /
tatpunarjñānamiva sākṣivedyameva /
ato na svataḥprāmāṇyaparityāga iti bhāvaḥ /
*11,222*
syādetadyadīyaṃ prakriyā pramāṇavatī syānna ca tadastītyata āha- ata iti //
ato na sarvamānānāṃ prāmāṇyaṃ niścitaṃ bhavet /
sākṣiṇā niścitaṃ yatra tat prāmāṇyasvalakṣaṇam
*11,223*
NYĀYASUDHĀ:
ata eva hi sarveṣāṃ jñānānāṃ prāmāṇyaṃ prathamato na niścitaṃ bhavet /
kinnāma yatra yadā parīkṣāsahakṛtena sākṣiṇā prāmāṇyaṃ niścitaṃ bhavati tattadaiva prāmāṇyaṃ svalakṣaṇaṃ prāmāṇyasvarūpamaprāmāṇyaviviktaṃ prāmāṇyaṃ siddhayati /
idamuktaṃ bhavati /
yadi sākṣī doṣābhāve pramāṇametaditi prathamaṃ sammugdhaṃ prāmāṇyaṃ gṛhītvā paścājjijñāsāyāṃ satyāṃ parīkṣayā pramāṇamevetyavadhārayatītyeṣā prakriyā nāṅgīkriyeta tadānabhyastaviṣayāṇāṃ śabdādinā jātānāṃ sarveṣāmapi jñānānāṃ prathamameva prāmāṇyamavadhāryeta /
nacaitadasti /
tena jānīmo 'stīyaṃ prakriyeti /
uktamarthaṃ buddhayārohāya saṅkṣipyāha- nahīti //
na hi kaścit sukhādyeṣu saṃśayaṃ kurute janaḥ /
nacaivākhilamānāni niścinotyakhilo janaḥ
tasmādanubhavārūḍhaṃ kimarthamupalapyate
NYĀYASUDHĀ:
yasmātsukhādyeṣu kaścitsaṃśayaṃ na karoti yasmāccākhilāni vṛttijñānāni darśana eva pramāṇatayākhilo jano na niścinoti tasmātsākṣiprāmāṇyaṃ parīkṣānapekṣeṇa sākṣiṇaiva gṛhyate /
vṛttijñānānāṃ tu tatsāpekṣeṇetyanubhavārūḍhaṃ prameyaṃ kimarthamapalapyate /
nirnimittamapalapituṃ na śakyata iti /
*11,224*
"na parīkṣānavasthā syāt'; ityuktamupasaṃharati- doṣābhāvādikaṃ ceti //
doṣābhāvādikaṃ caiva sākṣī samyak prapaśyati
NYĀYASUDHĀ:
sākṣyeveti sambandhaḥ /
svasya parīkṣāyāśca doṣābhāvaṃ prāmāṇyaṃ ca parīkṣānirapekṣaḥ sākṣyeva samyak prapaśyati /
tasmānna kāpyanavastheti /
"aparīkṣitameva'; ityādinoktamupasaṃharati- taditi //
tat parīkṣitamānena na doṣo viṣṇavi kvacit
NYĀYASUDHĀ:
tattasmātparīkṣitameva mānam /
tena ca bhagavati kvacidapi doṣo nāstīti siddham /
tadvirodhādaparīkṣitaṃ doṣadarśanamapramāṇamevetyarthaḥ /
evamaparīkṣitaṃ doṣadarśanaṃ parīkṣitena nirdeṣatādarśanena bādhitaṃ na bhagavato doṣitvaṃ sādhayituṃ śaktamityuktam /
idānīṃ tādṛśasyāpi sādhakatve 'tiprasaṅgaṃ sūcayati- aparīkṣiteti //
aparīkṣitadṛṣṭistu kasminnarthe na vidyate
NYĀYASUDHĀ:
śuktyādīnāṃ rajatatvādāvapi vidyata eva /
tataśca tathā tadapi siddhayedaviśeṣāditi bhāvaḥ /
*11,225*
tadevaṃ doṣadarśanaṃ parīkṣitapratyakṣavirodhādapramāṇamityabhihitam /
niraniṣyo niravadya ityādyāgamavirodhācca /
syādetat /
prāk tattvamasyādyāgamasya pratyakṣaviruddhatvātpratītārthe na prāmāṇyamityuktam /
tatkathaṃ tadviparītaṃ pratyakṣasyāgamavirodhenāprāmāṇyamidānīmucyata ityāśaṅkāṃ parihartumāha- taditi //
tat pratyakṣaviruddhārthe nāgamasyāpi mānatā /
upajīvyamakṣajaṃ yatra tadanyatra viparyayaḥ
NYĀYASUDHĀ:
yatra yadākṣajamāgamasyopajīvyaṃ tat tadā pratyakṣaviruddhārthe jātyā prabalasyāpyāgamasya mānatā nāsti /
tasmādu(ktādu)pajīvyopajīvakabhāvādanyatra viparītopajīvyopajīvakabhāve bādhyabādhakabhāvasyāpi viparyayaḥ /
yadā'gamaḥ pratyakṣasyopajīvyastadā'gamaviruddhārthe pratyakṣasya na mānatetyarthaḥ /
*11,226*
tataḥ kimityata āha- laukika iti //
laukike vyavahāre 'tra pratyakṣasyopajīvyatā /
avatārādidaṣṭau syādāgamasyopajīvyatā
NYĀYASUDHĀ:
laukike pratyakṣasiddhajīvādiviṣaye brahmātmakatvādibodhanarūpe vyavahāre tattvamasyādyāgamena kriyamāṇe atra āgame āgamaṃ prati pratyakṣasyopajīvyatā /
avatārāṇāṃ viśvādīnāṃ ca doṣadṛṣṭau pratyakṣādikaṃ pratyāgamasyopajīvyatā syāt /
etaduktaṃ bhavati /
prāk pratyakṣavirodhenāgamasyāprāmāṇyamabhidhāyedānīmāgamavirodhena pratyakṣasyāprāmāṇyābhidhānaṃ na viruddham /
nahi nirviśeṣaṇayoḥ pratyakṣāgamayoḥ parasparaṃ bādhyabādhakabhāvo 'bhihitaḥ /
kintūpajīvakatvena bādhyatvamupajīvyatvena bādhakatvam /
tacca tatrānyathātrānyatheti kathaṃ virodha iti /
anena doṣaviṣayapratyakṣavirodhādāgamasyaivāprāmāṇyaṃ kinna syāditi codyaṃ garbhasrāveṇaiva gatam /
āgamasyojīvyatayā pratyakṣataḥ prābalyasyoktatvāt /
*11,227*
kathaṃ pratyakṣaṃ pratyāgamasyopajīvyatvamityata āha- āgameneti /
āgamena hi viṣṇutvaṃ jñātvā doṣo 'tra kalpyate
NYĀYASUDHĀ:
atra viṣṇau /
vastutaḥ kalpanaivaiṣā na pramitiritibhāvena kalpyata ityuktam /
bhavedāgamasyopajīvyatvaṃ yadi
viṣṇutvaṃ jñātavyaṃ bhavet /
tadeva na jñātavyamityata āha- na cediti //
na cet syāt doṣavānanyaḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
yadi viṣṇutvaṃ rāmakṛṣṇādau na jñātaṃ tadā doṣagrāhiṇā pratyakṣeṇa viṣṇoranyo doṣavāniti gṛhītaṃ syāt /
natu viṣṇurdeṣavāniti /
nahi devadatte devadattatvājñāne devadatto 'yamāgata ityākāraṃ jñānamutpattumarhatīti /
tathāpi nāgamasyopajīvyatvam /
yataḥ śrīvatsakaustubhādilakṣaṇena viṣṇutvamanumāya viṣṇurdeṣavāniti pratyakṣeṇa jñāsyata ityata āha- śāstreti //
... śāstrasiddhaṃ hi lakṣaṇam
NYĀYASUDHĀ:
śrīvatsādikaṃ lakṣaṇaṃ viṣṇutvena vyāptamityetacchāstreṇaiva siddham /
yadyapyasminpakṣe sākṣādāgamo nopajīvyaḥ /
tathāpyanumānamūlavyāptigrahaṇāya tadupajīvanamaparihāryameveti bhāvaḥ /
nanu viṣṇutvājñāne viṣṇoranyo doṣavāniti jñānena kuto bhāvyam /
viṣṇutvavattadanyatvasyāpyajñātatvāditi cet /
evaṃ tarhyajñātaṃ prasajyata ityāha- kasyaciditi //
kasyacid doṣavattvaṃ syāditimātre 'kṣajaṃ bhavet
NYĀYASUDHĀ:
itimātre etāvatyeva viṣaye /
viṣṇurdeṣavāniti jñānā(syā)nutpādanaprasaṅga eva tātparyamiti bhāvaḥ /
nanu yathā paṭo 'yaṃ chinno dagdho malina iti parānupajīvinā pratyakṣeṇaiva gṛhyate /
tathā'gamādikamanupajīvya pratyakṣeṇaiva viṣṇurdeṣavāniti jñāsyata ityata āha- neti //
na viṣṇordeṣavattve hi pratyakṣaṃ vartate svataḥ
NYĀYASUDHĀ:
svataḥ parānupajīvanena /
ayamabhisandhiḥ /
paṭatvamavayavasanniveśavyaṅghayaṃ pratyakṣameveti yujyate tathā jñānam /
viṣṇutvaṃ tu samastaguṇaparipūrṇatvanirdeṣatvajagajjanmādikāraṇatvalakṣaṇaṃ na pratyakṣam /
ato na tathāvidhaṃ jñānamupapadyate /
yathā pañcapalaparimito 'yaṃ paṭo malina iti jñānamiti /
*11,228*
ayaṃ samudāyārthaḥ /
rāmakṛṣṇādidoṣagrāhiṇā pratyakṣeṇa tredhotpattavyam /
viṣṇurayaṃ doṣavāniti vā viṣṇoranyo 'yaṃ doṣavāniti vā kaścidayaṃ doṣavāniti vā /
prakārāntarābhāvāt /
tatra dvitīyatṛtīyayorna viṣṇordeṣavattve tadudbhāvayituṃ (śakyate) śakyam /
viṣṇurdeṣavāniti tenānavagāhanāt /
vastuvṛttyāsau viṣṇureveti cet /
kiṃ tataḥ /
nahi vastuvṛttisahitaṃ yatkiñcijjñānaṃ vivakṣitaviśe(ṣaṇaṃ sā)ṣaṃ sādhayati /
atiprasaṅgāt /
ādye viṣṇutvaṃ sarvathā jñātavyam /
nacaitatpratyakṣavedyaṃ nāpyanumeyamityuktaṃ śāstrayonisūtre /
tasmād"devakyāṃ devarūpiṇyāṃ viṣṇuḥ sarvaguhāśayaḥ /
āvirāsīd'; ityāgamena vā'gamāvagatavyāptikānumānena vāvagantavyam /
tataḥ sarvathā pratyakṣasyāgamopajīvyatvamaṅgīkāryam /
sarvo 'pyāgamastāvadekameva vākyam /
sa ca sarvarūpopetasya viṣṇornirdeṣatvaṃ pratipādayatīti tadvirodhādapramāṇameva doṣaviṣayaṃ pratyakṣamiti /
*11,229*
itaśca tadapramāṇamiti darśayitumāha- keciditi //
kecit paśyanti doṣānityatrāpi syānnacākṣajam
*11,230*
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ doṣeṣvityapiśabdaḥ /
caśabdo 'numānādisamuccayārthaḥ /
pratyakṣaṃ bhagavadrūpāṇāṃ doṣitve pramāṇamiti vadanpraṣṭavyaḥ /
kecittatkālavartinaḥ puruṣā bhagavadrūpeṣu doṣānpaśyantītyatrārthe 'smākaṃ kiṃ pramāṇam /
pratyakṣamanumānamāgamo veti /
na tāvatpratyakṣam /
parapuruṣavartini pratyakṣe pareṣāṃ pratyakṣāyogāt /
dūre kālabhede /
nāpyanumānaṃ liṅgābhāvāt /
āgamo 'pi vedaḥ purāṇādirvā /
nādyaḥ /
tasyādarśanāt /
tasmāddvitīya evāṅgīkārya ityāha- paurāṇamiti //
paurāṇaṃ vākyamevātra ...
NYĀYASUDHĀ:
atra bhagavadrūpadoṣagrāhipratyakṣasadbhāve /
vaktavyamiti śeṣaḥ /
tataḥ kimiti cet /
tatpurāṇavākyaṃ taddoṣadarśanaṃ kiṃ pratyakṣalakṣaṇaṃ pramāṇatayā manyate, utāparīkṣitapramāṇāpramāṇābhāvapratītimātratayā, athāpramāṇatayā /
*11,231*
ādye doṣamāha- taditi //
... tacchrutyaiva viruddhayate
NYĀYASUDHĀ:
bhagavadrūpeṣu doṣagrāhiṇīṃ pratītiṃ pramāṇatayā pratipādayatpurāṇavākyaṃ doṣasadbhāvaṃ manyata eva /
na hi sambhavati tadgrāhiṇaḥ prāmāṇyamaṅgīkaroti nāṅgīkaroti ca taditi /
doṣasadbhāvaṃ manyamānaṃ ca tatprāgudāhṛtayā śrutyaiva viruddhayata iti /
purāṇavākyasya śrutiviruddhatve ko doṣa ityata āha- purāṇasyeti //
purāṇasyopajīvyaśca veda ...
NYĀYASUDHĀ:
pauruṣeyeṇa khalu vākyena samūlena bhāvyam /
yataḥ kenacitkāraṇena kañcidarthaṃ buddhisthīkṛtya vākyaṃ prayuñjmahe /
anyathotpatterevāsambhavaḥ /
purāṇavākyasya ca veda eva mūlaṃ kuta ityata āha- naceti //
... eva nacāparaḥ
NYĀYASUDHĀ:
aparaḥ pauruṣeyo granthaḥ /
caśabdaḥ pratyakṣā(gamā)disamuccayārthaḥ /
pauruṣeyastāvadāgamo na purāṇasya mūlam /
tasyāpi mūlā(ntarā)pekṣāyāmandhaparamparāpātāt /
na(ca) pratyakṣānumāne /
tadarthasya tadagocaratvāt /
nāpyutprekṣā /
pratārakavākyavadaprāmāṇyaprasaṅgāt /
ataḥ pariśeṣādveda eva purāṇasyopajīvya iti siddham /
tataḥ kimityata āha- tadvirodha iti //
tadvirodhe kathaṃ mānaṃ tat tatra ca bhaviṣyati
NYĀYASUDHĀ:
upajīvyavedavirodhe /
tat purāṇavākyam /
tatra bhagavataḥ sadoṣatve /
upajīvyaviruddhasyopajīvakasyāprāmāṇyāvaśyambhāvāditi cārthaḥ /
*11,231f.*
nanvīśvarapraṇītānāṃ purāṇānāṃ tadīyaṃ nijaṃ jñānameva mūlaṃ na vedaḥ /
anīśvarapraṇītānāmapi yogipratyakṣameva /
ato vedavirodhe 'pi ko doṣaḥ /
ucyate /
vedastāvatpramāṇameveti niṣyaṅkitam /
naca pramāṇayorvirodho 'sti /
vastuvikalpaprasaṅgāt /
tato vedavirodhe nijajñānādimūlatvamevāpanīyate /
tathāpi veda eva purāṇasyopajīvya iti katham /
amīśvarapraṇītapurāṇābhiprāyeṇeti na doṣaḥ /
anīśvarā hi svayaṃpratibhāte 'pyarthe (samāśvā) āśvāsārthaṃ vedamupajīvanti /
yathoktam"yatsvayaṃpratibhātasya saṃśayārtaṃ gurorvacaḥ'; iti /
yadveśvarapraṇītapurāṇānāmapi prāmāṇyāvadhāraṇāya vedasaṃvādo 'pekṣitaḥ /
anyathotprekṣāmūlatvaśaṅkanāt /
tadabhiprāyeṇa"purāṇasyopajīvyaśca veda eva'; ityuktam /
*11,234*
dvitīyaṃ nirākaroti- aparīkṣiteti //
aparīkṣitadṛṣṭiśca kathamevākṣajaṃ bhavet
NYĀYASUDHĀ:
akṣajaṃ kathameva bhavediti pratyakṣaṃ pramāṇatayābhilaṣitārthe nodbhāvayituṃ śakyate /
nahi pramāṇatvenānavadhāritaṃ pramāṇatvenodbhāvayanparīkṣakaḥ syāditi bhāvaḥ /
vipakṣe bādhakamāha- yadyevamiti //
yadyevaṃ devadattādibhramaḥ kiṃ nākṣajaṃ bhavet
NYĀYASUDHĀ:
pramāṇatvenāparīkṣitamapi yadi pratyakṣatayodbhāvyata ityarthaḥ /
devadattādibhrama iti /
yajñadattaśuktyādau devadattarajatādibhrama ityarthaḥ /
bādhitatvāttannākṣajaṃ pramāṇamiti cet /
tatkiṃ bādhābhāvamātraṃ vastuvyavasthāhetuḥ /
tathātve niścāyakapramāṇavaiyarthyāpatteḥ /
asti ca prakṛte vedabādha iti /
*11,236*
upajīvyavedavirodhādupajīvakayoḥ pratyakṣapurāṇavākyayoraprāmāṇyamityuktam /
tadasat /
upajīvakamupajīvyavirodhena bādhyata iti niyamābhāvāt /
dṛśyate hyupajīvyasyāpīdaṃ rajatamiti jñānasyopajīvakena nedaṃ rajatamiti jñānena bādha iti cet /
kathamatropajīvyopajīvakabhāva iti vaktavyam /
aprāptasya pratiṣedhāyogātprāptirūpamidaṃ rajatamiti jñānamādyamupajīvyaṃ, pratiṣedhātmakaṃ tu nedaṃ rajatamiti jñānamupajīvakamiti vā, asiddhe dharmiṇi pratiṣedhāsambhavāddharmijñānamādyamupajīvyaṃ dvitīyaṃ tūpajīvakamiti vā /
ādye samādhimāha- yāvacchaktīti //
yāvacchakti parīkṣāyāmupajīvyasya bādhane /
doṣo nāśodhite doṣa upajīvyatvamasvalam
NYĀYASUDHĀ:
parīkṣāyāṃ satyāṃ pramāṇatayā pratītasyeti śeṣaḥ /
bādhane upajīvakena kuta iti śeṣaḥ /
doṣo 'smadabhimata(to)niyamabhaṅgaḥ syāt /
upajīvye 'śodhite parīkṣayāpramāṇādavivikte upajīvakena bādhite na doṣaḥ /
upajīvyatvamastvalamiti /
prakṛtodāharaṇe prathamapupajīvyopajīvakabhāvamabhyupaiti /
upajīvyatvamityupalakṣaṇam /
upajīvakatvaṃ cetyapi draṣṭavyam /
pūrvottarajñānayoriti śeṣaḥ /
alaṃśabdo 'vadhāraṇe /
*11,236f.*
idamuktaṃ bhavati /
(astveva) astyevedaṃ rajataṃ nedaṃ rajatamiti jñānayorupajīvyopajīvakabhāva upajīvyasyopajīvakena bādhaśca /
tathāpyupajīvyavirodhenopajīvakaṃ bādhyata iti niyamabhaṅgo nāsti /
ayaṃ khalvasya niyamasyārthaḥ /
parīkṣayā śodhitamupajīvyaṃ virodhyupajīvakaṃ bādhate svayaṃ tena na bādhyata iti /
natu yathāśrutaḥ /
asya tu tadā bhaṅgaḥ syāt /
yadi parīkṣitamupajīvyaṃ virodhinopajīvakena bādhyaṃ (bādhitaṃ) kvacidupalabhemahi /
nacaivam /
idaṃ rajatamiti jñānaṃ tu na śodhitam /
tatastasminnupajīvakena bādhite na niyamabhaṅgaḥ /
nahi nirviśeṣaṇasya vyabhicāre viśiṣyaṃ vyabhicaratyatiprasaṅgāt /
naca vācyaṃ viśiṣyasya prayojakatākalpanaṃ nirmūlamiti /
ubhayathā(pi) bādhyabādhakabhāvadarśanāt /
viśeṣaṇānapekṣāyāmavyavasthāpātāt /
nanu parīkṣāyāmaṅgīkṛtāyāṃ tayaivālam /
parīkṣitenāparīkṣitaṃ bādhyata ityetāvataḥ kvacidvayabhicārābhāvātkimupajīvyopajīvakabhāvena /
ucyate /
bhavedevaṃ yadyātyantikīṃ parīkṣāmatrāṅgīkurmaḥ /
nacaivam /
kintu yāvacchaktiparīkṣāmeva /
naca tāvanmātrasya bādhakatvaniyamo 'sti /
yāvacchaktiparīkṣitasyāpi bādhadarśanāt /
ato yuktaṃ viśiṣyasyopādānam /
ātyantikaparīkṣaiva bādhakatvopayoginī bhavatu kimupajīvyatvenetyapi na vācyam /
tasyāpi sāṃvyāvahārikatvāt /
yathoktam /
"sannipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya'; iti /
prakṛte tu vedaḥ parīkṣita upajīvyaśceti /
*11,241*
dvitīye parihāramāha- bhrame 'pīti //
bhrame 'pyabhramabhāgo 'sti ...
NYĀYASUDHĀ:
hīti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate /
yadyapyekamevedaṃ rajatamiti jñānaṃ tathāpi viṣayopādhivaśād vibhāgam /
tatra prakāre bhramatve 'pi svarūpe 'bhramatvameva /
tatra kadāpi bādhābhāvāt /
tathānyepyāhuḥ /
sarvaṃ jñānaṃ dharmiṇi pramāṇaṃ prakāre tu viparyaya iti /
bhāgābhyupagamādeva na virodhacodanāvakāśaḥ /
tataḥ kimityata āha- tanmātramiti //
... tanmātramupajīvya hi /
bādhakajñānavṛttiḥ syān ...
NYĀYASUDHĀ:
abhramabhāgamātram /
tenaiva dharmiṇaḥ siddheḥ /
rajatākārasya niṣedhyatvena dharmitvābhāvāditi hiśabdārthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
asminpakṣe yadupajīvyaṃ na tadupajīvakena bādhyate yacca bādhyate na tadupajīvyamityato nedamasmadīyaniyamabhaṅgasyodāharaṇamiti /
*11,241f.*
atrāntare māyāvādinaścodayanti /
yaduktamupajīvyavirodhādadvaitaśrutīnāmaprāmāṇyamiti /
tadasat /
tatrāpyasya samādhānasya suvacatvāt /
tathāhi /
yaḥ sarvajña ityādīnāṃ tattvamasyādīnāṃ ca kathamupajīvyopajīvakabhāva iti vaktavyam /
siddhaṃ na nivartakatvādityādivacanāt /
tattvamasyādivākayamaikyavirodhināṃ sāvarjñādīnāṃ duḥkhādīnāṃ ca pratiṣedhakamaṅgīkṛtam /
naca prāptiṃ vinā pratiṣedho 'stīti prāptirūpaṃ yaḥ sarvajña ityādikamupajīvyam, tattvamasyādikaṃ tūpajīvakamiti vā, asiddhe dhamirṇi pratiṣedhānupapatterdharmipratipādakamādyamupajīvyamupajīvakaṃ cottaramiti vā /
ādye rajatajñānasyevāparīkṣitatvādupajīvyasyāpi prathamasyottareṇa bādhe na kāpyanupapattiḥ /
dvitīye śuktisvarūpamātramiva brahmasvarūpamātramupajīvyaṃ na sārvajñādiviśiṣyam /
tathāca yadupajīvyaṃ na taduttareṇa bādhyate /
yadbādhyate sārvajñādikaṃ na tadupajīvyamiti na kaścidvirodha iti /
*11,242*
atra parihāradvayamapi pratiṣedhati- nacaivamiti //
... nacaivaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
prasiddhayorbhrāntibādhayorivātra samādhānaṃ na vaktuṃ śakyate /
vaiṣamyāditi bhāvaḥ /
*11,244*
tatkathamityataḥ prathamapakṣe tāvadvaiṣamyaṃ darśayati- suparīkṣita iti //
... suparīkṣite
NYĀYASUDHĀ:
prathamapramāṇe suparīkṣite sati na caivamiti sambandhaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
idaṃ rajatamiti jñānamupajīvyamapyaparīkṣitatvādupajīvakena nedaṃ rajatamati jñānena bādhyate /
upajīvyopajīvakanyāyasya yāvacchaktiparīkṣāviṣayatvāti hyasmābhirabhihitam /
asmannyāyena ca pareṇa pratyavasthāyate /
naca tadyuktam /
yaḥ sarvajña ityādīnāmahaṃ duḥkhītyādīnāṃ ca suparīkṣitatvāt /
upapāditaṃ khalu yaḥ sarvajña ityādiśrutīnāṃ tattvāvedakatvaṃ sākṣiṇaśca niyamenāvyabhicāritvamiti /
dvitīyapakṣe vaiṣamyaṃ darśayati- sarvamiti //
sarvaṃ tadupajīvyaiva pramāṇaṃ vartate yataḥ
*11,244f.*
NYĀYASUDHĀ:
yataḥ kāraṇāttatsarvaṃ sārvajñādikamupajīvyaiva tattvamasītyādikaṃ pramāṇaṃ pravartate 'to na caivamiti sambandhaḥ /
idamuktaṃ bhavati /
yathā nedaṃ rajatamiti jñānaṃ purovartinaḥ svarūpamātraṃ dharmīkṛtya pravartate na tu rajatatvaviśiṣyaṃ na tathā tattvamasyādivākyaṃ pravartitumarhati /
kintu sarvajñatvādiviśiṣyaṃ brahmasvarūpaṃ duḥkhādiviśiṣyaṃ jīvasvarūpaṃ ca dharmīkṛtyaiva /
tathāca dharmigrāhakavirodho 'parihārya iti /
atra sarvamiti sarvajñatvādyanyatamasyopalakṣaṇam /
*11,247*
nanu tattvamasyādivākyamapi yadi svarūpamātramupajīvya pravarteta tadā kīdṛśo doṣa ityata āha- kathamiti //
kathaṃ brahmeti tajjñeyaṃ sarvajñatvādilakṣaṇam /
vihāya yasmātkasmāccit svarūpasyaiva ced yadi
upajīvyatvam ...
NYĀYASUDHĀ:
vākyadvayametat /
tatraikasyārthaḥ /
dharmānvihāya svarūpasyaivopajīvyatvaṃ cettarhi tatkathaṃ jñeyaṃ yattattvamasīti bodhyate /
etaduktaṃ bhavati /
śabdenānūdya hi svarūpaṃ tattvamasīti vaktavyam /
naca nirdharmasya pratipādakaḥ śabdo 'sti /
ataḥ svarūpamātrasya buddhāvanārohādbodhanamevānupapannamiti /
na brūmaḥ svarūpamātrasyopajīvyatvam /
kintu bhedakānsarvajñatvādidharmānvihāya tattvādinā viśiṣyasya /
tathāca na kaściddoṣa ityataḥ śiṣyaṃ vākyam /
yadi tattvādidharmopetasyopajīvyatvaṃ tarhi sarvajñatvādikaṃ vihāya yasmātkasmāccittattvādestadbrahmeti kathaṃ jñeyam /
yadyapyasminpakṣe noktadoṣastathāpi bodhyasya brahmāsmīti jñānamanupapannameva /
sarvajñatvāderbrahmalakṣaṇatvena tadanupādāne brahmaṇo buddhāvanārohāt /
tattvāderghaṭādisādhāraṇatvāditi bhāvaḥ /
sarvajñatvādiparityāgenopajīvane bādhakamabhidhāya viparyaye paryavasānamāha- etasmāditi //
... etasmād vyāvṛttaṃ yāvatā bhavet /
tāvataivopajīvyatvaṃ ... // MAnuv_3,4.162a-c //
NYĀYASUDHĀ:
aparathā jñānāsambhavāt /
yāvatā dharmeṇa /
tāvatopetasyaiva /
nanu nedaṃ rajatamiti jñānaṃ yathā svarūpamātramupajīvya pravṛttam /
tathedamapi pravartsyati ko doṣa ityata āha- svarūpasyaiveti //
... svarapasyaiva na kvacit
NYĀYASUDHĀ:
upajīvyatvamiti vartate /
uktānupapattereva dṛṣṭānto 'pi na samasta ityarthaḥ /
*11,249*
nanu yatsarvajñaṃ tattvamasīti na bodhanīyam /
kintu tattvamasītyeva /
na coktadoṣaḥ /
tacchabdo brahma vadati /
yogyānvitābhidhāyinaścaśabdāḥ /
lakṣaṇaṃ ca brahmaṇānvetuṃ yogyam /
tataśca tacchabdenaiva vyāvṛttasya pratīterityāśayavānāśaṅkate- sarveti //
sarvalakṣaṇayuktaṃ tu svarūpaṃ yadi bhaṇyate
NYĀYASUDHĀ:
caśabdo 'vadhāraṇe /
bhaṇyate tacchabdena iti yadi bhaṇyate ityāvṛttyā yojyam /
sampratipattimuttaramāha- astviti //
astu ...
NYĀYASUDHĀ:
yatpareṇoktaṃ tadastvityarthaḥ /
prativādyuktārthāṅgīkāre pratijñāhāniḥ kathaṃ na bhavedityata āha- na iti //
... no naiva hāniḥ syāt ...
NYĀYASUDHĀ:
anabhimataprameyāṅgīkāre hi pratijñāhāniḥ syāt /
anena cāṅgīkṛtena no 'smākaṃ (na pratijñāhā)naiva hāniḥ syāt /
parasya dharmigrāhivirodho hyasmābhirucyate /
tatparihārāya pareṇa cedamuditam /
nacānena tatparihāram /
pratyuta dṛḍhīkṛtamiti bhāvaḥ /
kiṃ prakṛtaprameyāvirodhitvamātreṇedamaṅgīkriyate uta tathābhūtatveneti jijñāsāyāmāha- svapakṣaśceti //
... svapakṣaścāyamañjasā
NYĀYASUDHĀ:
añjaseti nābhyupagamamātreṇetyarthaḥ /
tadupapādayati- yasmāditi //
yasmādanvita evārthaḥ śabdānāmapi sarvaśaḥ
NYĀYASUDHĀ:
sarvaśo 'pīti sambandhaḥ /
ityetatsūtrasāmarthyena prāgupapāditamiti śeṣaḥ /
*11,251*
kiñcāsminnapi pakṣe brahmaṇo buddhāvanārohastadavastha eva /
yatastadādiśabdāḥ sāmānyata eva yogyānvitaṃ bruvate /
sarvajñādiśabdā eva viśeṣataḥ /
tathānubhavāt /
naca sāmānyato 'nvitābhidhāyinā vyāvṛttapratītirityāśayavānāha- viśeṣeti //
viśeṣasāmanyatayā svarūpamakhilaṃ bhavet
NYĀYASUDHĀ:
akhilaṃ yogyānvitaṃ svarūpaṃ viśeṣasāmānyatayā śabdabodhyaṃ bhavet /
*11,252*
anvitābhidhānamātramaṅgīkriyata eva /
taccaikasya padasya sāmānyata eva na viśeṣata iti na buddhau brahmārohaḥ /
yadi ca viśeṣastadā dharmigrāhivirodhastadavastha eveti samudāyārthaḥ /
kecinmāyāvādino 'nvitābhidhānamaṅgīkurvate vijñānaghanādaya sati nāprāptaśaṅkeyam /
*11,253*
vyāvartakadharmairvyāvṛttasyaivopajīvyatvamiti yaduktaṃ tannāsti /
bādhakajñāneṣu tadabhāvāt /
naca tatrāpi vyāvṛttasyaivopajīvyatvaṃ na svarūpamātrasyetyuktamiti vācyam /
pūrvasminbhramajñāne vyāvṛttatva(sya)syaivāsiddhatvāt /
siddhau ca bhramatvānupapatteḥ /
"tanmātramupajīvya hi'; ityuktavirodhāccetyata āha- purovartitveti //
purovartitvapūrvāṇi devadattādikabhrame /
vyāvartayanti tadrūpaṃ caitramātrad vinaiva hi
NYĀYASUDHĀ:
devadattādau yaścaitrādibhramastatra purovartitvapūrvāṇi viśeṣaṇāni devadattādisvarūpaṃ devadattāderaviditatvāccaitramātrādvinaivāpurovartyādibhyo vyāvartayanti yasmāttasmādbādhakajñānaṃ vyāvṛttamevopajīvatīti niyamo nānupapannaḥ /
nāpi bhramānupapattiḥ /
āropyavyāvṛtteranaṅgīkaraṇāt /
tanmātraśabdena cāropyamātravyāvartanānnoktavirodho 'pīti bhāvaḥ /
*11,254*
nanvanena nātyantavyāvṛttiru(pajīvyatvo)payoginī /
kintu vyāvṛttimātramityuktaṃ bhavati /
tatprakṛte 'pyasti /
tattvādinā brahmaṇo 'pi vyāvṛttatvenopajīvyatvasambhavāditi cenna /
tāvanmātreṇa bodhyasyāpi brahmāsmīti jñānānupapatteruktatvāt /
*11,255*
doṣāntaraṃ cāha- brahmaṇa iti //
brahmaṇo nirviśeṣatvād vyāvartayati kiṃ punaḥ
NYĀYASUDHĀ:
brahmaṇaḥ punariti sambandhaḥ /
kiṃ kartṛ, brahma vyāvartayati, na kimapi /
tattvādīnāmaṅgīkāre 'pi doṣamāha- yasmāditi //
yasmātkasmāccidapyarthāt tāvaccet siddhasādhanam
NYĀYASUDHĀ:
tattvādi viśeṣaṇena yasmātkasmādapyarthāttattvādirahitam /
tāvadvayāvṛttaṃ cedupajīvyatvamastīti bodhyate /
tadedaṃ vākyaṃ siddhasādhanaṃ jñātasyaiva jñāpakaṃ syāt /
bodhyenāsyārthasya prāgeva viditatvāt /
tathā cāśāstraṃ syāt /
*11,256*
mā bhūttattvādinā vyāvṛttaṃ brahmopajīvyam /
vijñānamānandaṃ brahmetyādiśrutyā brahmalakṣaṇatvenoktena cinmātratvādinā tu bhaviṣyatītyata āha- cinmātratvaṃ ceti //
cinmātratvaṃ ca naiveṣyamaviśeṣatvavādinaḥ
NYĀYASUDHĀ:
mātraśabdena citaḥ sarvaviṣayatvādikaṃ vyāvartayati /
ānandatvāderapyupalakṣaṇametat /
brahmaṇa iti śeṣaḥ /
cinmātratvādikaṃ na brahmaṇo bhinnam ato nirviśeṣatvāvirodhāttadaṅgīkriyata ityata āha- tāvanmātramiti //
tāvanmātraṃ yadīṣyaṃ syāt sarvajñatvaṃ kuto na tat
NYĀYASUDHĀ:
tattarhi tasyāpi śrutatvādabhinnatvācceti bhāvaḥ /
abhede kathaṃ lakṣaṇatvamiti cet /
samaṃ vijñānādāvapi /
uktaśca lakṣyalakṣaṇaprakāro lakṣaṇasūtra iti /
*11,257*
śrutatvasāmye 'pi cinmātratvādikameva dharmiṇi niveśyate /
aviruddhatvāt /
na sarvajñatvādikaṃ viruddhatvāt /
yathā nedaṃ rajatamiti jñāne 'viruddhapurovartitvādyupetasya dharmitvaṃ na viruddharajatatvādyupetasyetyata āha- cinmātreti //
cinmātrābhedasādhye 'pi ...
NYĀYASUDHĀ:
cinmātreṇābhedaścinmātrābhedaḥ saḥ sādhyaḥ pratipādyo yasya tattathoktam /
tattvamasyādivākye cinmātrābhedasādhye 'ṅgīkṛte 'pi tadvākyaṃ siddhasādhanaṃ bhavedityanvayaḥ /
tatkathamityata āha- siddhamiti //
... siddhaṃ tat prativādinaḥ
NYĀYASUDHĀ:
taccidaikyaṃ prativādino bodhyasya yata iti śeṣaḥ /
kathaṃ siddhamityata āha- sveti //
svābhedāṅgīkṛtereva ...
NYĀYASUDHĀ:
svasya svenābhedāṅgīkṛteḥ /
evaśabdasya siddhamiti pūrveṇa sambandhaḥ /
svābhedāṅgīkṛtau cidabhedaḥ kathaṃ siddha ityata āha- cittvamiti //
... cittvaṃ svasyāpi yanmatam
*11,258*
NYĀYASUDHĀ:
svasya bodhyasya yadyasmānmataṃ sammatam /
etaduktaṃ bhavati /
virodhabhayātsarvajñatvādiviśiṣyaṃ na dharmīkriyate iti vadatā cidānandarūpamapi na dharmīkartavyam /
jñātajñāpanaprasaṅgāt /
virodha iva jñātajñāpanasyāpyaśāstratāhetutve viśeṣābhāvāt /
cinmātraṃ tvadatiriktaṃ nāstīti vākyārtha iti cenna /
apratibhāsanāt /
gatyantarābhāvāditthaṃ kalpyata iti cet(nna) /
sūtrakṛtaivārthāntarasyoktatvāt /
*11,259*
na virodhabhayādvayaṃ sārvajñādikaṃ dharmiṇi na niveśayāmaḥ /
kintu sarvajñatvādikaṃ (hi) na brahmaṇo bhinnam /
neha nānetyādiśrutivirodhāt /
nāpi svarūpam /
tasya viyadādisarvasāpekṣatvāt /
sarvasya ca mithyātvāt /
nahi tathābhūtasya satyasvarūpatā sambhavati /
cidānandādestu brahmasvarūpatve na kvāpyanupapattirityāśayavānāśaṅkate- sarveti //
sarvāpekṣatayā sarvajñatvamityeva tannahi /
iti cec ... // MAnuv_3,4.169a-c //
NYĀYASUDHĀ:
sarvajñatvaṃ vartata iti śeṣaḥ /
itiśabdo hetau /
evaśabdasya tadevetyanena sambandhaḥ /
nahi mithyetyarthaḥ /
pariharati- cetanatvaṃ ceti //
... cetanatvaṃ ca ...
NYĀYASUDHĀ:
yatparasāpekṣaṃ tanna sadityaṅgīkāre brahmaṇaścetanatvaṃ ca na syādityarthaḥ /
kuta ityato (lyuṭ pratya)yupratyayasyānekārthatvātkartṛvācitāṃ tāvadupādāya vyācaṣṭe- jñatvamiti //
... jñatvaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
cetanatvaṃ nāma tāvajjñatvamityarthaḥ /
tataḥ kimityata āha- neti //
... na jñeyavarjitam
NYĀYASUDHĀ:
jñatvamiti vartate /
kintu jñeyasāpekṣameva /
jñānakriyāṃ prati kartṛtvaṃ khalu jñatvam /
sakarmakakriyāvacanaśca jānātiḥ /
ataḥ karmāpekṣakriyākartṛtvamapi sāpekṣameva /
*11,261*
tathāpi kutaścetanatvaṃ na syāditi cet /
jñasya brahmaṇo jñeyaṃ svayameva vā syātparaṃ vā /
nādya ityāha- sveti //
svajñeyatvaṃ ca naivāsau manyate saviśeṣataḥ
NYĀYASUDHĀ:
castvarthaḥ /
asau māyāvādī /
kuto na manyata ityata āha- saviśeṣata iti //
saviśeṣatvaprasaṅgāt /
pratyak parāgbhāvalakṣaṇo hi kartṛkarmabhāvo naikatraikasya yujyate /
yadi ca syāttadā bhedapratinidhinā viśeṣeṇa ghaṭanīyaḥ /
ato brahmaṇo jñatvajñeyatvayoraṅgīkāre viśeṣo 'ṅgīkartavyaḥ syāt /
nivirśeṣaṃ ca brahmāṅgīkṛtamiti svajñeyatvaṃ na manyate /
tataśca parameva jñeyaṃ vaktavyam /
tacca mithyābhūtamiti kathaṃ tadapekṣaṃ cetanatvaṃ satsyāditi /
evaṃ jñatvasya jñānasāpekṣatvamapi vaktavyam /
*11,262*
kiñcaivaṃ vadatā svarūpamātramupajīvyamityapi vaktuṃ na śakyate /
tasyāpi svaśabdena parāpekṣatāpratīterityāha- svaśabdo 'pīti //
svaśabdo 'pi parāpekṣas ...
NYĀYASUDHĀ:
parepekṣaḥ parāpekṣasyārthasya pratipādakaḥ /
kathamityata āha- tasmāditi //
... tasmād vyāvṛttireva hi /
svaśabdārtha iti proktaḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
parasmāt /
hiśabdo hetau /
arthaḥ pravṛttinimittam /
iti proktaḥ śabdaśaktijñaiḥ /
svaṃ ca tadrūpaṃ ceti hi svarūpam /
rūpaśabdaśca svaparasādhāraṇaḥ /
tena svasminprāpte 'pyucyamānaḥ svaśabdaḥ parisaṅkhayānyāyena paravyāvṛttimeva pratipādayatīti jñāyate /
JOSHI-31
*11,264*
satyametadevaṃ vyākhyāne /
nacaivamityata āha- svarūpamiti //
... svarūpaṃ nāma kiṃ na cet
na svarūpābhidhāyi syād vaiyarthyaṃ svaravasya yat /
rūpaśabdena pūrṇatvāt tacca sāmānyatāvacaḥ
NYĀYASUDHĀ:
asmadabhipretaṃ vyākhyānaṃ na cedaṅgīkriyate tadā svarūpaṃ nāma kiṃ, na kimapi /
svarūpaśabdo nirarthakaḥ syādityarthaḥ /
rūpaśabdasamānārthaḥ svarūpaśabda ityataḥ kathametaditi cedatra vaktavyam /
svaṃ ca tadrūpaṃ ceti vyutpattimaṅgīkṛtyaivamucyate /
utākhaṇḍa evāyaṃ śabda ityupetya /
ādye doṣamāha- vaiyathyarmiti //
yasmādasminpakṣe svaśabdasya vaiyarthyaṃ tasmātsvarūpaṃ nāma kimita sambandhaḥ /
kuto vaiyarthyamityata āha- rūpeti //
svarūpaśabde yo rūpaśabdastenaiva rūpaśabdārthābhidhānasya pūrṇatvāt /
nahi rūpaśabdo rūpaśabdārthaṃ nābhidhava iti sambhavati /
anyathotpalanīlotpalaśabdāvapyekārthau syātām /
dvitīyaṃ nirākaroti- tacceti //
tat rūpapadam /
co yasmādityarthe /
sāmānyatāvacaḥ sāmānyākārasya vācakam /
cāturvarṇyāditvātsvārthe ṣyañpratyayaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
pratītipramāṇaka eva śabdārthaniścaya iti hi śābdāḥ /
tatra rūpaśabdaḥ sāmānyākārasyābhidhāyakaḥ /
sarveṣāṃ tatastatpratyayāt /
svarūpaśabdaścāsādhāraṇākārasya /
tasmāttatpratīteḥ /
tasmānna tayorekārthatvamiti /
*11,266*
yaduktaṃ cetanatvaṃ brahmaṇo na syāditi tadiṣyāpādanam /
na hi vayaṃ brahmaṇaścetanatvamaṅgīkurmaḥ /
kriyāveśalakṣaṇasya kartṛtvasya nirvikalpake 'bhāvāt /
kintu caitanyameva brahma /
tadarthā eva cetanatvavādā vyākhyātavyā ityataścaitanyamapi na pareṇa śakyāṅgīkāramiti bhāvena tadvayākhyāti- cetanasyeti //
cetanasya svabhāvo hi caitanyamiti gīyate
NYĀYASUDHĀ:
bhāvaḥ śabdapravṛttinimittam /
tasyātrānāgantukatvaṃ jñāpayituṃ svaśabdaḥ /
iti hi gīyata ityanena guṇavacanabrāhmaṇādibhyaḥ karmaṇi ceti smṛtiṃ sūcayati /
cetanaśabdapravṛttinimittaṃ ca jñānam /
citī saṃjñāna iti pāṭhāt /
tataśca jñānaṃ brahmetyuktaṃ bhavati /
*11,267*
tataḥ kimityata āha- tasmāditi //
tasmād viśeṣabāhulyaṃ caitanyasya viśeṣataḥ
NYĀYASUDHĀ:
yasmāccaitanyaṃ nāma jñānaṃ tasmāccaitanyasya brahmaṇo, viśeṣato 'tiśayena, viśeṣabāhulyaṃ prasajyate /
jñānaṃ hi jñeyajñātṛkaraṇasāpekṣaṃ bhavati /
jñānatvādidharmāścānivāryāḥ /
naca saviśeṣaṃ brahma pareṇāṅgīkriyate /
jñeyādikaṃ ca na svayam /
virodhāt /
parantu mithyeti tatsāpekṣaṃ jñānaṃ kathaṃ satsyāt /
brahmaṇo jñānatve jñeyādyupetatā kuta iti cet /
jñānatvāt /
prasiddhajñānavat /
naca jñānatvamasiddhamiti yuktam /
aṅgīkāravirodhāt /
vyāptimupapādayati- neti //
na jñeyajñātṛhīnaṃ hi jñānaṃ nāma kvacid bhavet
NYĀYASUDHĀ:
yaduktaṃ prāgbrahmaṇaścetanatve jñeyajñānopetatvena bhāvyamiti, tatrāpi jñatvātsammatavaditi niyāmakamabhipretam /
prasaṅgāttasyāpi vyāptimupapādayati- jñeyeti //
jñeyajñānavihīnaśca jña ityatra ca na pramā
NYĀYASUDHĀ:
ādyaścaśabdo jñeyādirāhityajñatvayoḥ samuccaye /
dvitīyastu vyabhicāradvayasamuccaye /
*11,268*
nanu prasiddhasya jñānasya jñeyādyupetatve 'pīdaṃ brahmasvarūpaṃ jñānaṃ tadrahitaṃ bhavatu kiṃ bādhakamityata āha- jñātṛjñeyeti //
*11,269*
jñātṛjñeyavihīnaṃ ca jñānaṃ ced bhoktṛbhojyataḥ /
hīnaṃ bhojanameva syāt tāḍanaṃ kartṛtāḍyataḥ
NYĀYASUDHĀ:
hīnameveti sambandhaḥ /
kartṛ tāḍyata iti tāḍayitṛtāḍyābhyāṃ hīnaṃ syādityarthaḥ /
dhātvartho 'pi jñānaṃ yadi kartṛrahitaṃ syāt /
ākāṅkṣāvaśātsakarmakatayā pratīyamānamapi ca yadi niṣkarmakaṃ syāttadokto bahutaro 'tiprasaṅgaḥ, viśeṣābhāvāditi /
jñaviṣaye 'pyevaṃ bhojyabhojanavihīno bhoktāpi syādityādiratiprasaṅgo vācyaḥ /
nahi sakarmakakriyāyāḥ kartā kriyādirahito yukta iti /
*11,270*
jñātā jñeyamiti ca kārakābhidhānametat /
kārakamutpādakamiti ca paryāyāvetau /
kāryameva cotpādakamapekṣate /
akāryaṃ ca brahmākhyaṃ jñānamiti na tasya kartrādyapekṣetyāśayavān śaṅkate- nityatvāditi //
nityatvāt tādṛśaṃ ca syāditi cen ...
NYĀYASUDHĀ:
nityatvamakāryatvasyopalakṣaṇam /
anityasya bhojanāderbhoktrādyapekṣāyāmapīdaṃ nityatvāttādṛśaṃ jñātrādirahitaṃ ca syādityanena vyāpakaviruddhopalabdhyā vyāpyaviparyayaḥ śaṅkitaḥ /
notpādakameva kārakam /
tathā satyasti gaganamityādau gaganādīnāmakārakatvaprasaṅgāt /
kintu dhātvarthāśrayaḥ kartā, tadviṣayaḥ karmetyādi /
ākāṅkṣānākāṅkṣe eva ca tadanvitatvānanvitatvayoḥ prayojake /
natu kāryatvākāryatve /
ata eva kaściddhātvarthaḥ karmādyanvitaḥ kaścinneti yujyata ityāśayavānākāṅkṣāmaprayojakīkṛtya kāryatvādyeva prayojakīkurvāṇasyātiprasaṅgamāha- nityeti //
... nityavāgapi /
vācyavaktṛvihīnā syān ...
NYĀYASUDHĀ:
akāryasya kārakānanvitatve 'kāryā vedavāk vācyavaktṛvihīnā syāt /
kāryasya ca kārakānvitatve karmādyanvitatāniyamo 'pi syādityaperarthaḥ /
viparyaye paryavasānamāha- nahīti //
... nahi sā caiva tādṛśī
NYĀYASUDHĀ:
sā tādṛśī naiva hīti sambandhaḥ /
dvitīyaprasaṅgasya viparyayaparyavasānaṃ caśabdenāha /
kathaṃ na sā tādṛśītyata āha- draṣṭāra iti //
*11,271*
draṣṭāro vedavāco hi santi vācyāni cāñjasā
NYĀYASUDHĀ:
vaktāra iti vaktavye draṣṭāra ityuktamapauruṣeyatvāvighātārtham /
añjaseti vācyasadbhāve na kācidanupapattirityuktam /
*11,272*
nanu santi sthitisamaye vedavāco vasiṣṭhādayo draṣṭāra indrādayaśca vācyāḥ /
natu mahāpralaya ityata āha- nitya iti //
*11,273*
nityo draṣṭā ca vācyaśca bhagavāneva ca svayam
na hi vaktṛvihīnā ca vācyahīnāpi vāk kvacit
NYĀYASUDHĀ:
dvau caśabdāvanyonyasamuccaye /
tṛtīyo yasmādityarthe vedavāca iti vartate /
hiśabdaḥ tasmādityarthe /
vāk vedavāk /
kvacit pralaye 'pi /
yathā vedavāgvācyādyupetāpi kvacittadrahitā tathā brahma (sva)rūpaṃ jñānaṃ vyavahāre jñeyādyanvitamapi paramārthatastadrahitaṃ bhaviṣyatīti pratyāśāṃ vārayitumidaṃ vacanam /
yasmādevaṃ kāryatvādikamaprayojakaṃ kintvākāṅkṣānimitto niyatasambandha eva /
tasmānnityavāgiva nityamapi jñānaṃ jñeyādyupetamevāṅgīkāryamityupasaṃharati-jñātṛjñeyeti //
jñātṛjñeyavihīnaṃ ca jñānamevaṃ na tad bhavet
NYĀYASUDHĀ:
nanu vāṅ na dhātvarthaḥ /
api tu dhātvarthaṃ prati karma /
tatkathamatrodāharaṇam /
ucyate /
ākāṅkṣānimittaṃ pratisambandhyanvitatvaṃ nityatvena na hīyata ityetāvanmātre(ṇa) vāgudāharaṇasya gṛhītatvānna doṣaḥ /
vāgityukte hi kiṃvaktṛkā kiṃvācyetyākāṅkṣā bhavatyeva /
varṇānāmapyatharvattvasya sthitatvānna nityatvavācyavattvayorvyadhikaraṇatvam /
*11,275*
jñasyāpi nityatvena jñeyādirahitatvaśaṅkaivameva parihāryetyāha- nahīti //
na hi nityo 'pi vaktāsti vākyavācyavivarjitaḥ /
jñānajñeyavihīnaśca jño 'pyevaṃ naiva vidyate
NYĀYASUDHĀ:
nityo 'pi vaktā parameśvaro vākyavācyavivajirto nāsti /
yasmāttasmādevaṃ nityo 'pi jño jñānajñeyavihīno naiva vidyate /
śaktiḥ kārakamiti pakṣasya sthitvānnityo vakteti yujyate /
anenobhayatra vyāptyabhāvena vyāpakaviruddhopalabdhirasiddhetyuktaṃ bhavati /
*11,283*
mithyābhūtaparasāpekṣasya sārvajñasyāpi mithyātvamaṅgīkurvāṇasya cetanatvādyabhāvaprasaṅgo 'bhihitaḥ /
idānīṃ prapañcamithyātvaṃ cāprāmāṇikamityāha- kiñceti //
kiñca sarvavilopaśca kena mānena gamyate
*11,284*
NYĀYASUDHĀ:
sarvavilopaḥ sarvasya mithyātvam /
na tāvatpratyakṣeṇa, tasya satyatāgrāhitvāt /
nāpyanumānena, pratyakṣabādhitasya tasya prāmāṇyābhāvāt /
nacāgamena /
prapañcamithyātvaṃ pratipādayataḥ tasyābhāvādityākṣepārthaḥ /
nanu neha nānāsti kiñcanetyāgamasya sadbhāvātkathaṃ viśvamithyātve mānābhāva iti cedatra pṛcchāmaḥ /
atra sarvasya mithyātvaṃ pratipādayati vākye sarvāntargatatvenedaṃ vākyametadvākyārthaśca gṛhyate na veti /
ādyamanūdya dūṣayati- sarveṇeti //
sarveṇa saha tad vākyāmarthaśca yadi gṛhyate /
tadabhāvena sarvasya nāpalāpo bhavet tadā // MAnuv_3,4.179c-f //
NYĀYASUDHĀ:
tadabhāvena vākyavākyārthayormithyātvena kāraṇena /
vākyābhāve pratipādakābhāvādvākyārthasya sarvamithyātvasyābhāve ca vyāghātāt /
dvitīyamanūdya dūṣayati- na gṛhyate cediti //
na gṛhyate ced tannyāyādapalāpo na hi kvacit
NYĀYASUDHĀ:
kvacidviyadādiviṣaye 'pyapalāpo niṣedho na yujyate /
tannyāyādvākyādinyāyāt /
ayamarthaḥ /
vākyavākyārthau kutaḥ sarvasmādbahiṣkriyete iti vācyam /
anupapatteriti cet /
kimanupapannaṃ na pratipādanīyam /
addheti ceta /
evaṃ tarhi viyadādimithyātvamapyanupapannatvānna pratipādanīyamiti /
*11,285*
nanu vākyodāharaṇe kṛte naivaṃvidhaṃ vākyamastīti vā (e)naiṣāṃ padānāmatra śaktirar(nā)stīti vā nāsya vākyasyātra tātparyamastīti vā vaktavyam /
anena vikalpanirākaraṇena tu kiṃ kṛtaṃ syādityata āha- upapattīti //
upapattivihīnasya vākyasyārtho na gamyate
NYĀYASUDHĀ:
vihīnasya viruddhasya /
arthastātparyam /
etaduktaṃ bhavati /
na brūmo vayaṃ nāstīdaṃ vākyamiti /
nāpyeṣāṃ padānāmatra śaktirnāstīti /
kintvasya vākyasya prapañcamithyātve tātparyaṃ nāstīti /
upapattivirodhābhāvo hi pratītārthe tātparyasya jñāpakaḥ /
atra cāstyupapattivirodha iti jñāpanāya vikalpya dūṣaṇābhidhānaṃ kṛtamiti /
syādetat /
upakramopasaṃhārābhyāsāpūrvatāphalārthavādopapattayaḥ śrutiliṅgavākyaprakaraṇasthānasamākhyāśca tātparyaliṅgāni /
tatropapattivirodhe 'pyanyairliṅgairasya vākyasya prapañcamithyātve tātparyamavagamyatāmityata āha- upakramādīti //
upakramādiliṅgānāṃ balīyo hyuttarottaram /
śrutyādau pūrvapūrvaṃ ca ... // MAnuv_3,4.181a-c //
*11,285f.*
NYĀYASUDHĀ:
upakramādiliṅgānāṃ madhye yadyaduttaraṃ tattadbalīya ityupapattireva balīyasī /
śrutyādau liṅgasamūhe ca yadyatpūrvaṃ tattadbalīya iti /
tatrāpi liṅgaśabdoditopapattireva balavatī /
tato balavadvirodhe satāmanyeṣāṃ liṅgānāṃ na tātparyaniścāyakatvaṃ yuktam /
kuta etadityata āha- brahmatarketi //
*11,286*
... brahmatarkavinirṇayāt
NYĀYASUDHĀ:
brahmatarkākhye tarkaśāstre tathā nirṇītatvāt /
etenopakramasyopasaṃhārātprābalyaṃ vadanto nirastāḥ /
yathā caitattathoktaṃ nyāyavivaraṇe /
*11,287*
itaśca nāpyasya vākyasya prapañcamithyātve tātparyamāha- pratyakṣamiti //
*11,287f.*
pratyakṣamupapattiśca bahavaścāgamā yadā /
viruddhayante nacārtho 'sti yatra liṅgavirodhitā
sa evārthaḥ kathaṃ grāhya ...
*11,288*
NYĀYASUDHĀ:
sadgaganamityādi pratyakṣam /
tacca sākṣirūpatvādbalavat /
upapattiścārthakriyākāritvādikā /
sā ca vyāptyādimattvādbalavatī /
āgamāśca viśvaṃ satyamityādyāḥ /
teṣā prābalyavyutpādanāya bahava ityuktam /
niravakāśatvādyupalakṣaṇametat /
yadā yasminnarthe 'ṅgīkṛte /
yatra yadarthapratipādane 'rthaḥ prayojanaṃ ca nāsti /
brahmaṇo 'dvitīyatāsiddhiḥ prayojanamiti cenna /
tasyā evāprāmāṇikatvāt /
ātmano muktisiddhiriti cenna /
vināśenāpi tatsiddheḥ /
bahujīvavādināmivādarśanenāpyupapatteḥ /
vairāgyārthamiti cenna /
duḥkhasādhanatājñāpanena tatsiddheḥ /
arthagrahaṇamupalakṣaṇam /
upakramādīnāmapyānukūlyaṃ nāstīti ca draṣṭavyam /
na kevalaṃ liṅgānukūlyābhāvaḥ /
kinnāma yatra liṅgavirodhitā ca /
etaddvayaṃ granthāntare tatra tatroktaṃ jñātavyam /
*11,289*
tarhi niravakāśaṃ vākyamapramāṇaṃ prasajyata ityata āha- upapanna iti //
... upapanne 'virodhinī
NYĀYASUDHĀ:
pratyakṣādipramāṇopakramādiliṅgāvirodhini tadānukūlyopapanne ca bhagavati svagatabhedābhāve 'rthe vākyasya sati sa evārthaḥ kathaṃ grāhyaḥ /
neha nāneti vākyasyāpavyākhyāne nirākṛte labdhamāha- mukhyārtha iti //
mukhyārthe vidyamāne tu kva sāvarjñyaṃ niṣiddhayate
NYĀYASUDHĀ:
pratiṣedhasya saṅkoce kāraṇābhāvena prapañcamithyātvaṃ mukhyo 'rthaḥ /
tasminnavidyamāne tu sāvarjñaṃ na pratiṣeddhuṃ śakyate /
mithyārthasāpekṣatayā hi tanniṣedhyam /
yadvopapanna ityādikamekaṃ vākyam /
upapanne 'virodhini ca /
ata eva mukhyārthe vākyasya vidyamāne sati /
anena prapañcamithyātvāsiddheḥ kva sārvajñaṃ niṣidhyata iti yojanā /
saṅgatistūktasaṅgatisamāhāreṇa draṣṭavyā /
*11,290*
sarvaṃ tadupajīvyaivetyādinoktamarthamupasaṃharati- ata iti //
ataḥ sarvaguṇairyuktaṃ brahmāṅgīkāyarmeva hi
NYĀYASUDHĀ:
aṅgīkāryam dharmitayeti śeṣaḥ /
tathā copajīvyavirodhastattvamasyādivākyasya durvāra iti herarthaḥ /
*11,291*
syādetat /
sārvajñādiguṇopetameva brahma dharmīkurmaḥ /
kintu teṣāṃ mithyātvānnopajīvyavirodho 'dvaitāgamasya /
yathā yaḥ puruṣaḥ sa sthāṇurityatrāropitena puruṣatvena vyāvṛttaṃ vastu dharmīkṛtya pravṛttāvapi nopajīvyavirodha ityata āha- apalāpo 'pīti //
apalāpo 'pi sarvasya na kathañcana yujyate
NYĀYASUDHĀ:
mithyātvābhidhānam /
apiśabdaḥ pūrvavākyārthasamuccaye /
sarvaśabdena prakṛtaṃ guṇajātamucyate /
kathañcaneti pramāṇābhāvāt śrutyādipramāṇaviruddhatvācca /
aprāptatvenānuvādatvābhāvasya coktatvādityarthaḥ /
*11,292*
nanu ca tattvamasyādivākyameva jīvabrahmaṇorekatāṃ pratipādayatsārvajñādiguṇajātasya mithyātvaṃ gamayati /
nahi tasya satyatve jīvabrahmaikatvamupapadyate /
tatkathaṃ guṇānāṃ mithyātve pramāṇābhāva iti cenna /
siddhe tattvamasyādivākyasya jīvabrahmaikatvaniṣṭhatve guṇānāṃ mithyātvasiddhiḥ /
tatsiddhau ca tatsiddhiriti parasparāśrayatādoṣāt /
doṣāntaraṃ cāha- anādīti //
anādiyogyatā coktā tena grāhyaiva sarvathā
NYĀYASUDHĀ:
yasmājjīvānāmanādiyogyatoktā pramāṇairupapāditā /
tena kāraṇena sā grāhyaiva sarvathā /
etaduktaṃ bhavati /
yadā devamānavadānavarūpā tadavāntarabhedarūpā ca jīvānāṃ yogyatānādinityā pramitā tadā kā vārtā jīvabrahmaṇorekatvasya /
tathā ca kathaṃ tatsiddhaye guṇānāṃ mithyātvakalpanamiti /
atraiva hetvantaramāha- muktānāmiti //
muktānāṃ tāratamyaṃ ca mānairuktairna cālyate
NYĀYASUDHĀ:
mānairuktairiti mānānāmuktatvādityarthaḥ /
na cālyate nānyathayituṃ śakyate /
yadā muktāvapi tāratamyaṃ pramitam /
tadā kā jīvabrahmaikyapratyāśā /
kathaṃ ca tattvamasyādivākyasya tatparatvam /
yato guṇānāṃ mithyātvakalpanaṃ yuktaṃ syāditi /
*11,293*
muktānāṃ tāratamye pramāṇāntaramāha- jñānino 'pīti //
jñānino 'pi yato nityaṃ kurvanti śubhameva hi /
tāratamyaṃ tu muktau ca tenaivādhyavasīyate
NYĀYASUDHĀ:
evaśabdena pāpaṃ pariharanti ceti sūcayati /
tuśabdena śubhāśubhakaraṇaparityāgayoḥ tāratamyaṃ dyotayati /
hiśabdena tatra pramāṇaprasiddhim /
pramāṇāni tu daśakalpamityādīni prāgudāhṛtānyeva /
tenaivetyasya pramāṇasya niravakāśatāmāha /
prāṅmokṣasādhanānāṃ tāratamyānmokṣatāratamyamuktam /
idānīṃ tu jñānena niścitamokṣāṇāmapi śubhāśubhakaraṇaparityāgatāratamyāducyata iti bhedaḥ /
vipakṣe bādhakamāha- tāratamyamiti /
*11,294*
tāratamyaṃ na cenmuktau kutaḥ kuryuḥ śubhaṃ punaḥ
NYĀYASUDHĀ:
punariti jñānottaram /
yadi brahmādyā muktau tāratamyavanto na syustadā jñānamātreṇa mokṣasya prāptaprāyatvājjñānottarakālaṃ śubhaṃ na kuryuḥ /
aśubhaṃ ca na parityajeyurityatharḥ /
viparyayaparyavasānamāha- kṛcchreṇeti //
kṛcchreṇāpi tapo jñānaṃ karmāpyete caranti hi
bibhyati smāśubhānnityaṃ sakāmāśca śubhe sadā
NYĀYASUDHĀ:
tapo jñānaṃ karmāpītyanena śubhamityuktaṃ bhavati /
jñānamiti śravaṇādikamucyate /
karmeti yajñādi ete jñāninaḥ kṛcchreṇāpītyādiviśeṣaṇānāṃ phalamanupadameva jñāsyate /
sakāmāśca śubhe sadetyekasya tapaādeścaraṇakāle tapaādyantaraṃ kāmayanta ityarthaḥ /
tasmājjñānottarakālānuṣṭhitena vicitreṇa śubhena vicitrāmānandabuddhiṃ prāpnuvantīti śeṣaḥ /
*11,295*
bhavedetadyadi jñānottarakālakṛtānāṃ śubhānāṃ phalavattvaṃ syāt /
na caivam /
teṣāṃ karmasvanadhikārāt /
anadhikāriṇā ca kṛtaṃ viphalamiti prasiddhameva /
anuṣṭhānaṃ tvanyathāpyupapadyate /
te hi prāgjñānodayādādaranairantaryābhyāṃ śubhānyanuṣṭhitavantastatsvābhāvyamāpannā jñānodayānantaramapyanutiṣṭhantītyāṅkaya pariharati- naceti //
na ca svabhāva evāyaṃ bhayapūrvapravṛttitaḥ
NYĀYASUDHĀ:
ayaṃ jñānināṃ śubhācaraṇarūpaḥ /
akaraṇe pratyavāyo bhaviṣyatītyevaṃ bhayapūrvapravṛttitaḥ kṛcchreṇaivācaraṇācca, śubhasyaiveti prekṣāpūrvamaśubhaparityāgenetyarthaḥ /
*11,296*
kṛcchreṇācaraṇāccaiva śubhasyaiva punaḥ punaḥ
NYĀYASUDHĀ:
etena kṛcchreṇāpītyādiviśeṣaṇaphalamuktaṃ bhavati /
nahi svabhāvakṛtā pravṛttirevaṃ bhavitumarhati /
*11,297*
nanvete prāganuṣṭhānakāle bhayapūrvaṃ kṛcchreṇāśubhaparityāgenaivānuṣṭhitavantaḥ /
ataḥ tatsvabhāvā eva saṃvṛttāra idānīmapi tatsvābhāvyena tathaiva kurvantītyaṅgīkāre ko doṣa ityāśaṅkayāha- tādṛśo 'pīti //
tādṛśo 'pi svabhāvaścedajñasyāpi bhavet tathā
NYĀYASUDHĀ:
bhayapūrvapravṛttyādirūpo 'pi /
jñāninastāvadanuṣṭhāne 'jñebhyo na viśiṣyante /
tatra jñānināṃ śubhapravṛttiḥ pūrvatarapūrvatamasvabhāvabalāyātaiva natu phalavatītyaṅgīkurvāṇaṃ prati yadi kaścid brūyāt ajñānināmapi śubhā pravṛttiḥ pūrvatarapūrvamasvabhāvagataiva na tu phalavatī viśeṣābhāvāditi, tadā kiṃ vācyamiti /
pratibandīṃ mocayitumāśaṅkate- phalavattva iti //
phalavattve pramāṇaṃ cet tatra jñasya samaṃ hi tat
NYĀYASUDHĀ:
ajñānināṃ karmaṇo 'stīti śeṣaḥ /
sāmye hi pratibandīgrahaḥ /
naca tadatrāsti /
yato 'jñānikṛtakarmaṇāṃ saphalatve"karmajaṃ buddhiyuktā hi'; ityādikaṃ pramāṇamasti /
upalakṣaṇaṃ caitat /
adhikāriṇaścaite vidhigocarāścetyapi draṣṭavyam /
nahyevaṃ sati svabhāvakalpanāvakāśo 'stīti /
evaṃ tarhi jñāniṣvapi na svabhāvakalpanā yuktetyāśayavānāha- tatreti //
tatra karmaṇaḥ phalavattve /
tat pramāṇam /
atrāpyadhikārādikamupalakṣaṇīyam /
*11,298*
kiṃ tatpramāṇamityatastaddarśayati- niṣkāmamiti /
niṣkāmaṃ jñānapūrvaṃ ca nivṛttamiha cocyate /
nivṛttaṃ sevamānastu brahmābhyeti sanātanam
NYĀYASUDHĀ:
iha pravṛttanivṛttayormadhye /
abhyeti atiśayenaiti /
ānandodrekasāhityena mukto bhavatītyarthaḥ /
etatsmṛtivākyārthavivaraṇāya vākyāntaraṃ paṭhati- śubheneti //
śubhenānandavṛddhi syādghrāsaścaivāśubhena hi /
jñānino 'pi yatastena kartavyaṃ śubhameva taiḥ
NYĀYASUDHĀ:
hyāsaścānandasya /
śubhameva kartavyamaśubhaṃ tyājyaṃ ca /
anena vidhisadbhāvo 'pi siddhaḥ /
tato 'dhikāraśca /
atra śrutimapyāha- upāsta iti //
upāste sa ya ātmānaṃ kṣīyate nāsya karma ha /
asmāddhayevātmano yadyat kāmayet sṛjate ca tat
*11,298f.*
NYĀYASUDHĀ:
anena"sa ya ātmānameva lokamupāste na hyasya karma kṣīyate 'smāddhayevātmano yadyatkāmayate tattatsṛjate'; iti śrutimupādatte /
ātmānaṃ paramātmānam /
lokaṃ sarvāśrayam /
upāste kāraṇena kāryopalakṣaṇaṃ paśyatītyarthaḥ /
sa vidvānmukto bhūtvā yadyatkāmayate tattatkarmāsmāddhayevātmano 'syātmanaḥ prasādena sṛjate /
*11,299*
avidvān bahukarmāpi hyantavat phalamāpnuyāt
NYĀYASUDHĀ:
avidvānityanena"yadyapyanevaṃvinmahatpuṇyaṃ karma karoti taddhāsyāntataḥ kṣīyata eva'; iti śrutimupādatte /
anayā cārthājjñānikarmaṇaḥ sāphalyaṃ siddhayati /
upari copayogo bhaviṣyati /
yadeva vidyayā kuryāt tadeva hyativīryavat /
ityādivākyasāmarthyāt tāratamyaṃ vimuktigam // MAnuv_3,4.193c-f //
NYĀYASUDHĀ:
yadevetyanena"yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavati'; iti śrutimupādatte /
vidyayā brahmasākṣātkārapūrvakamupaniṣadā svayogya(m)yā vīryavattaramadhikaphalamityādivākyasāmarthyājjñānikṛtakarmaṇāṃ phalavattvaṃ tāvatpratīyate /
tatasteṣāṃ vaicitryādvimuktigaṃ tāratamyaṃ ca siddhamityarthaḥ /
*11,300*
syādetat /
naitāni vākyāni jñānikarmaṇāṃ sāphalyaṃ pratipādayanti /
sa ya ātmānamityatra tāvadupāsakakarmaṇāmakṣayaphalatvaśravaṇāt /
itaratra ca jñānavidyāśabdayoḥ parokṣajñānārthatvasyāpyupapatterityāśaṅkāṃ pariharati- naceti //
nacātropāsakasyaiva phalamakṣayamucyate
NYĀYASUDHĀ:
atra vākyeṣu /
phalaṃ karmaṇām /
tathā jñānādipadaṃ parokṣajñānārthatayā na vyākhyeyamityapi grāhyam /
kuto netyata āha- nahīti //
na hi jñānaṃ vinā kvāpi phalasyākṣayatā bhavet
NYĀYASUDHĀ:
jñānaṃ brahmasākṣātkāram /
kvāpi mokṣe 'nyatra ca /
phalasya karmaṇām /
idamuktaṃ bhavati /
brahmasākṣātkārarahitenopāsakena kṛtāni karmāṇyakṣayaphalāni kena prakāreṇeti cintyam /
kimakṣayaṃ mokṣaṃ kurvantīti /
uta svargādikam /
nādyaḥ /
nānyaḥ panthā iti śrutivirodhāt /
na dvitīyaḥ /
puṇyacito lokaḥ kṣīyata iti svargādiphalānāṃ kṣayitvaśravaṇāt /
"anevaṃvinmahatpuṇyaṃ karma karoti'"tadeva vīryavattaraṃ bhavati'; ityudāhṛtaśrutivirodhaśca pakṣadvaye 'pi /
tadevamajñapakṣe vākyārthānupapatterupāsakapadasya jñānyupalakṣakatvameva yuktam /
tathā brahmābhyetīti śravaṇājjñānapadasya sākṣātkāravācitvameva yuktamiti /
ata eva vākyasāmarthyādityuktam /
yadyapi paśyannapīmamātmānamityādyāḥ spaṣṭārthāḥ śrutayo 'tra santi /
tathāpi mīmāṃsārthametāsāmudāharaṇam /
*11,301*
nanvajñapakṣe 'pi nānupapattiḥ /
upāsakena kṛtāni khalvasaṅkalpitaphalāni karmāṇi jñānamupajanayanti /
karmaṇā jñānamātanotīti śruteḥ /
jñānena mokṣo bhavatītyajñakṛtakarmaṇāmapi jñānadvāreṇākṣayaphalatvopapatterityāśaṅkayāha- jñāneti //
jñānadvāreṇa cet tasya nāsmatpakṣapratīpatā
NYĀYASUDHĀ:
karmaphalasyākṣayateti vartate /
tasya parakṛtavyākhyānasya /
asmatpakṣapratīpatā muktatāratamyavirodhitā /
pratyuta tadanukūlataiva /
muktau tāratamyamasahamānena khalvevamanyathā vyākhyānaṃ kriyate tanmuktatāratamyameva sādhayati /
karmāṇi hi jijñāsavo vicitrāṇi kurvanti /
taiśca jāyamānena jñānena vicitreṇaiva bhāvyam /
anyathā kṛtaviprāṇākṛtābhyāgamāpatte /
vicitreṇa jñānena vicitra eva mokṣo bhāvanīyaḥ /
pūrvoktādeva hetoriti /
tadevaṃ svamatavirodhiparānukūlamanyathāvyākhyānaṃ na kāryameva /
tathā cāsmadvayākhyāne sthite prakṛtaṃ yuktamiti /
*11,302*
astu vānyathāvyākhyānaṃ yuktam /
tataścaiteṣāṃ vākyānāṃ prakṛtāsādhakatvam /
evamapi jñānottarakarmaṇo mokṣāntargataphalahetutāyāḥ pramāṇāntareṇa siddhermuktatāratamyaṃ na hātuṃ śakyamityabhyupagamavādenāha- jñānottarasyeti //
jñānottarasyaivamapi hyakṣayatvaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
karmaṇo 'kṣayatvamakṣayamokṣānupraveśiphalatvaṃ siddhayati /
kathamityata āha- naceti //
... nacānyathā
NYĀYASUDHĀ:
prakārāntarābhāvāt /
pariśeṣapramāṇāditi yāvat /
etena jñānottarasya karmaṇaḥ sāphalye 'pi tasya phalasya mokṣānupraveśitāyāṃ pramāṇābhāvānna mokṣatāratamyasiddhirityapi pratyuktam /
*11,303*
pariśeṣameva darśayati- pūrveti //
pūrvabhāviśubhānāṃ hi jñānenaiva kṛtārthatā
prārabdhānāṃ tu bhogena tajjñānottarakarmaṇām /
muktāvanupraveśaḥ syādanyathā tatkṛtirnahi
NYĀYASUDHĀ:
jñānikṛteṣu karmasvetā vidhāstāvatsambhavanti /
jñānārthatvaṃ vā bhogārthatvaṃ vā vyarthatvaṃ veti /
tatra jñānikarmaṇāṃ jñānārthatvaṃ tāvannopapadyate /
pūrvabhāviśabhaireva jñānasya kṛtatvāt /
tatra hetuḥ pūrvabhāvīti /
jñānātpūrvabhāvināṃ śubhānāṃ yasamājjñānenaiva kāryeṇa kṛtārthatā nānyena /
teṣāṃ kāryāntarābhāvāt /
jñānārthatvābhāve vaiyarthyaṃ syādityarthaḥ /
pūrvajātaṃ prati paścādbhāvinaḥ kāraṇatvāyogācca /
nāpi bhogārthatvam /
prācīnaprārabdhakarmabhireva bhogasya jāyamānatvāt /
tatra hetuḥ prārabdhānāṃ ca karmaṇāṃ bhogenaiva kṛtārthateti /
pūrvavattātparyam /
vaiyarthyanirāsaheturanyatheti /
jñānikarmaṇāṃ vyarthatve tadanuṣṭhānaṃ na syāt /
nahi prekṣāvanto vyarthaṃ (karma) kurvanti /
karaṇasvābhāvyāditi cet /
abuddhipūrvatāprasaṅgāt /
lokasaṅgrahārthamiti cenna /
tatprayojanasyāpi vācyatvāt /
īśvaravaditi cenna /
muktāvapi prasaṅgāt /
pariśeṣaphalakathanaṃ tattasmājjñānottarakarmaṇāṃ muktāvanupraveśo muktigatānandavṛddhayarthatvaṃ syāditi /
*11,304*
pūrvabhāviśubhāni jñānārthānītyuktam /
tatra sarveṣāṃ jñānārthatāyāṃ prasaktāyāṃ viśeṣamāha- jñānādīti //
jñānāt pūrvāṇi sarvāṇi śubhāni jñānasiddhaye /
akāmyāni ... // MAnuv_3,4.197a-c //
NYĀYASUDHĀ:
jñānātpūrvāṇyakāmyānyeva śubhāni karmāṇi puṇyakarmāṇi jñānasiddhaye bhavanti na tu kāmyāni /
śubhānīti viśeṣaṇasya kṛtyamāha- niṣiddhānīti //
... niṣiddhāni jñānarodhāya bhuktaye
*11,305*
NYĀYASUDHĀ:
jñānānutpāda utpannasyāpyabhibhavo vā jñānarodhaḥ /
bhuktaye duḥkhasya /
evaṃ kāmyasyāpi viniyogo jñātavyaḥ /
etacca(ca)turthe vyutpādanīyam /
*11,306*
nanu yathākāmyāni śubhānīti ca viśeṣaṇamupādīyate tathā nityanaimittikavyatiriktānītyapi viśeṣaṇamupādeyam /
nityāderapi pratyavāyaparihārāthartvena jñānakāraṇatvābhāvādityata āha- yogyatāyā iti //
yogyatāyā balād yacca śubhabāhulyamāditaḥ /
jñānabāhulyamevaitat kuryānnānyasya ... // MAnuv_3,4.198a-d //
NYĀYASUDHĀ:
yogyāta brāhmaṇatvādirūpā pitṛmaraṇādirūpā ca /
ādito jñānātpūrvaṃ kṛtam /
anyasya pratyavāyamātraparihārasya /
"ādhyānāya prayojanābhāvāt'; ityatrāsyārthasya samarthitatvānneha heturuktaḥ /
atra yogyatāyā balācchubhamāditaḥ kṛtametacca jñānameva kuryāditi ca vaktavye yadubhayatra bāhulyagrahaṇaṃ kṛtaṃ tattasya nāsmatpakṣapratīpatetyuktaprapañcanārthamiti /
*11,308*
atra"puruṣārtho 'taḥśabdād'; ityādinā jñānasya mokṣasādhanatvamuktam /
atra ca karmatāratamyājjñānatāratamyaṃ jñānatāratamyānmokṣatāratamyamiti vadatā ca sūcitam /
jñānapadaṃ cāvabodhamātrasya pratipādakamiti pratītinirāsārthamāha- jñānasyeti //
jñānasya bhaktibhāgatvād bhaktirjñānamitīryate
NYĀYASUDHĀ:
asmiñchāstre yatra yatra jñānasya mokṣasādhanatvamucyate tatra tatra jñānamiti padena bhaktirīryate lakṣyate /
kutaḥ /
sambandhāt /
jñānasya bhaktibhāgatvāt /
māhātmyajñānasnehasamudāyo hi bhaktirityuktam /
tato jñānaṃ bhakterbhāga ekadeśaḥ /
tathā caikadeśaikadeśitvalakṣaṇātsambandhādityuktaṃ bhavati /
ekadeśenaikadeśilakṣaṇā ca da(śama)śāmātraṃ dattamityādau prasiddhaiva /
*11,311*
prakārāntaramāha- jñānasyaiveti //
jñānasyaiva viśeṣo yad bhaktirityabhidhīyate
NYĀYASUDHĀ:
yadyadā jñānasyaiva viśeṣaḥ snehādisāhityalakṣaṇo dharmo bhavati tadā sa piṇḍo bhaktirityabhidhīyate /
etaduktaṃ bhavati /
jñānaṃ snehaśca bhakteraṃśau /
tatraikenāṃśenāṃśāntarasyopalakṣaṇam /
tathācāhajallakṣaṇayā bhaktireva sidhyatīti /
ekadeśāntareṇaikadeśāntarasyopalakṣaṇe dṛṣṭāntamāha- parokṣatveti //
parokṣatvāparokṣatve viśeṣau jñānagau yathā
NYĀYASUDHĀ:
yathā jñānasya parokṣatvāparokṣatvalakṣaṇau dvau dharmau /
tatra tamevaṃ vidvāniti parokṣajñānasya mokṣasādhanatve 'bhihite parokṣatvenāparokṣatvaṃ lakṣyata ityarthaḥ /
dārṣyāntikaṃ daśaryati- snehayogo 'pīti //
snehayogo 'pi tadvat syād viśeṣo jñānagocaraḥ
NYĀYASUDHĀ:
snehaścāsau yoga upāyaśceti snehayogaḥ /
snehena yogaḥ sambandha iti vā /
tata e(kenai)kadeśenaikadeśāntaralakṣaṇā ca syāditi śeṣaḥ /
*11,313*
lākṣaṇikaprayoge sūtrakārasya kiṃ prayojanamityata āha- ityabhiprāyata iti //
ityābhiprāyataḥ prāyo jñānameva vimuktaye /
vadanti śrutayaḥ ... // MAnuv_3,4.201a-c //
NYĀYASUDHĀ:
dvividhalakṣaṇābhkimayeṇa śrutayaḥ tarati śokamātmavidityādyāḥ /
idamuktaṃ bhavati /
dvividhā lakṣaṇā bhavati rūḍhārūḍhabhedāt /
tatra dvitīyāyāṃ prayoktuḥ prayojanānusandhānena bhāvyam /
na tvādyāyāmabhidhātulyāyām /
iyaṃ ca rūḍhalakṣaṇā /
śrutiṣu prāyikavyavahārādarśanāt /
ataḥ kiṃ prayojanānveṣaṇeneti /
*11,314*
bhaktiśabdo māhātmyajñānapūrvakasya snehasya vācaka ityuktaṃ tathā jñānaśabdo bhaktyartha iti /
tadubhayamapyanupapannam /
bhaktijñānābhyāṃ mokṣo bhavatītyapi darśanāt /
tatra bhaktiśabdasyoktārthatve jñānagrahaṇavaiyarthyāt /
(tasya tatrāntarbhūtatvāt) /
jñānapadasya cobhayārthatve bhaktigrahaṇavaiyarthyādityata āha- so 'yamiti //
... so 'yaṃ viśeṣo 'pi hyudīryate
bhaktirjñānamiti kvāpi ...
NYĀYASUDHĀ:
kvāpi bhaktirjñānamiti padābhyāṃ so 'yaṃ snehalakṣaṇo bodhalakṣaṇaśca viśeṣo 'pyudīryate /
na tūkta evārtha iti niyamastasmānnānupapattiḥ /
yatra bhaktijñāne(jñānaṃ) sahocyate tadā punaruktiprasaṅgādbhaktipadaṃ svārthaikadeśatyāgena snehāṃśasya lakṣakam /
natu mukhyārthaniṣṭham /
jñānapadaṃ cānupapattyabhāvānmukhyārthameva natu lakṣakamiti bhāvaḥ /
nanu vinā snehājjñānamātreṇa yadi muktiranupapannā syāt /
tadā jñānapadasya lakṣakatvamāśrayaṇīyam /
nacaivam /
puruṣārthasya bhaktyekasādhyatve pramāṇābhāvāt /
dveṣiṇāmapi śiśupālādīnāṃ mokṣadarśanācca /
dveṣiṇaḥ snigdhā ityasya ca vipratiṣiddhatvāt /
ato 'nupapannaṃ lakṣaṇāśrayaṇamityato dveṣasya mokṣasādhanatvaṃ tāvannirākaroti- na hīti //
... na hi dveṣayutā dṛśiḥ /
puruṣārthāya bhavati sarvaśrutivirodhataḥ // MAnuv_3,4.202b-d //
*11,315*
NYĀYASUDHĀ:
atra dveṣasya puruṣārthasādhanatva niṣiddhayate /
dṛśiriti tu prasaṅgāduktam /
jñānasyāvaśyakatāmupādāya snehanirāsāya hi paraḥ pratyavasthitaḥ /
kaimutyārthaṃ vā /
māhātmyajñānamapi na dveṣayuktaṃ mokṣahetuḥ /
kimuta kevalo dveṣa iti /
yathoktam /
"naiṣkarmyamapyacyutabhāvavarjitaṃ na śobhate jñānamalaṃ virañjanam'; iti /
*11,316*
dveṣasya muktisādhaśratvāṅgīkāre kathaṃ sarvaśrutivirodha ityatastāvadekāṃ śrutiṃ paṭhati- cetanasyeti //
cetanasya dvayaṃ bhogyaṃ saṃsāro muktireva ca /
saṃsārastrividhastatra svargo madhyamadhastathā
muktiśca dvividhā tatra sukhaṃ nityaṃ tathāparam /
nityaduḥkhamiti jñeyaṃ sādhanaṃ saṃsṛtāvapi /
kāmyaṃ karma niṣiddhaṃ ca sājñānamiti niścayaḥ
dveṣo bhaktiśca muktau tu muktidvayavidhāyakam /
iti paiṅgiśruterdveṣo naiva sanmuktikāraṇam
NYĀYASUDHĀ:
jīvajātasya /
dvayameva /
tatra muktisaṃsārayormadhye /
madhyaṃ mānuṣatvam /
adho narakādi /
nityaṃ sukhamekaṃ muktitvena jñeyam /
tathā nityaduḥkhamaparamiti jñeyam /
saṃsṛtau saṃsṛtiviṣaye, sādhanamapi dveṣo bhaktiśceti yogyatayā sambandhaḥ /
vidhāyakaṃ kārakam /
nityasukharūpā sanmuktiḥ /
iti jñāyata iti śeṣaḥ /
*11,317*
sanmuktikāraṇatvasyāpratiṣedhātkathamevamucyata ityata āha- asaditi //
asanmukteḥ kāraṇaṃ ca ...
NYĀYASUDHĀ:
nityaduḥkhasvarūpāṇāṃ mukteḥ kāraṇatvena tāvad dveṣa uktaḥ /
tena sanmuktikāraṇaṃ na bhavatīti jñāyate virodhāditi /
nanvasyāṃ śrutau muktiviṣayau bhaktidveṣau sadasanmuktikāraṇatvenocyeta /
viṣṇuviṣayau tu prakṛtau /
ataḥ kiṃ kena saṅgatamityata āha- muktāviti //
... muktāvityatra keśavaḥ /
muktiśabdodito ...
*11,318*
NYĀYASUDHĀ:
muktāvityatra saptamyante pade muktīti prātipadikenoditaḥ /
kevalaṃ muktiśabdodita ityukte muktidvayetyatrāpi prāptiḥ /
ato muktāvityatretyuktam /
kena nimittenetyata āha- mokṣamiti //
... mokṣaṃ svabhaktānāṃ karoti yat
NYĀYASUDHĀ:
mucḷ mokṣaṇa ityasmātstrayāṃ ktiniti ktinpratyayaḥ /
sa ca bahulagrahaṇātkartaryapi bhavati /
yadvā karotīti karaṇe kartṛtvopacāraḥ /
mucyate 'neneti muktirita karaṇe ktinpratyayaḥ /
JOSHI-32
*11,319*
dveṣasya mokṣasādhanatvāṅgīkāre yuktivirodhaṃ cāha- dveṣato 'pīti //
dveṣato 'pi vimuktiścenmahātātparyarodhanam
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ bhaktyā kintu dveṣato 'pi viśiṣyā muktiścedaṅgīkriyate tadā yatsarvaśrutyādīnāṃ bhagavadguṇotkarṣa eva mahātātparyaṃ tadviruddhamāpadyeta /
kathamityata āha- bhaktyeti //
bhaktayā prasannato devānmuktirityeva tadguṇān /
vadanti śrutayaḥ sarvāḥ purāṇānyāgamā api // MAnuv_3,4.207c-f //
NYĀYASUDHĀ:
anye 'pyāgamāḥ /
śrutyādayo muktiprayojanāḥ parameśvaraguṇaviṣayāśceti tāvatprasiddham /
tatra sambandho 'yameva /
yadbhagavata eva jīvānāṃ muktiḥ /
sā ca prasannādeva /
prasādaśca bhaktyaiva /
bhaktiśca guṇajñā(nādeve)na evetyevaṃ śrutyādyāstadguṇānvadantīti /
tathāca kathaṃ dveṣato muktyaṅgīkāre na mahātātparyavirodhaḥ /
*11,320*
bhaktermokṣasādhanatvamanena gamyate /
naca tadasmābhirapākriyate /
kintu bhaktivad dveṣasyāpītyata āha- yadīti //
yadi dveṣeṇa muktiḥ syād vaktavyo doṣasañcayaḥ
NYĀYASUDHĀ:
tadā dveṣotpādanārthamiti śeṣaḥ /
nacaivam /
guṇamātrapratipādanasya pratipāditatvāt /
tato mokṣārthaṃ pravṛtto vedādirguṇāneva pratipādayanmokṣasya bhaktimātrasādhyatvamabhipraitīti gamyata iti bhāvaḥ /
nanu dveṣāccaidyādayo nṛpā ityādīni dveṣasyāpi mokṣasādhanatāṃ pratipādayanti vākyāni santi /
tatkathaṃ dveṣasya muktisādhanatvābhāva ityata āha- smartavya iti //
smartavyo bhagavān nityamityarthenaiva hi kvacit /
dveṣādiva guṇānāha purāṇe kruddhavākyavat // MAnuv_3,4.208c-f //
NYĀYASUDHĀ:
purāṇe kvacitpradeśe /
bhagavānnityaṃ smartavya ityabhiprāyeṇaiva dveṣānmuktimāheva purāṇakṛditi sambandhaḥ /
tasmānnoktavirodha iti herarthaḥ /
*11,320f.*
idamuktaṃ bhavati /
purāṇavākyaṃ dveṣasya muktisādhanatvaṃ pratipādayadivāpātato yadyapi pratīyateta /
tathāpi tanna tadabhiprāyam /
kintu mumukṣuṇā bhagavansarvadā smartavya iti tasyābhiprāyaḥ /
yathā"vṛddhau ca mātāpitarau sādhvī bhāryā sutaḥ śiśuḥ /
apyakāryaśataṃ kṛtvā bhartavyā manurabravīt'; ityatra nākāryakaraṇe tātparyaṃ kintu sarvathā bhartavyatve, tathehāpīti /
guṇānāheti tātparyāntaram /
caidyādīnāṃ dveṣato muktiṃ pratipādayadvākyaṃ bhagavataḥ kṛpālutvādīnguṇānāheti /
śāpādinā dveṣiṇo 'pi caidyādyāstātkālikadveṣamanirūpya pūrvatanīṃ bhaktimevāpekṣya bhagavatā sūcitāḥ /
aho kṛpālutvaṃ nirvikāratvaṃ satyasaṅkalpatvaṃ ca tasyetyatra tātparyaṃ teṣāṃ vākyānāmityarthaḥ /
dvividhāni vākyāni, vaireṇa yannṛpataya ityādīni smaraṇapradhānāni teṣāṃ prathamā gatiḥ /
dveṣāccaidyādaya ityādīni dveṣapradhānāni teṣāṃ dvitīyeti hṛdayam /
prathamavyākhyāne laukikadṛṣṭāntamāha- kruddhavākyavaditi /
kruddhavākyasya yathā na pratīta evārthapramāṇyam kintvanyatra, tathaivetyarthaḥ /
*11,323*
etadvivṛṇoti- yatheti //
yathā kruddhaḥ pitā putraṃ maretyākṣepapūrvakam /
proktasyānyasya kṛtyarthaṃ vadatyevaṃ purāṇagam
vākyaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
mareti prakṛtyantarasyaitadrūpam /
"jīva vā mara vā sādho vyādha mā jīva mā mara'; iti prayogadarśanāt /
ākṣepo nindā /
svena proktasyānyasya kāryasya /
pitā kiñcitputraṃ prati vidhatte idaṃ kurvīti /
sa tu śramādibhīrurakurvāṇa evāvatiṣṭhate /
tadā kruddhaḥ pitā bravīti /
are jālma vaidhaveya mriayasveti /
tasya vākyasya yathā na putramaraṇavidhāne tātparyaṃ kintu svavihitakaraṇe /
tathāca dveṣeṇa smaraṇe muktirbhavatīti purāṇavākyasyāpi na dveṣasya muktisādhanatve tātpayarm /
kintu smaraṇasya kartavyatāyāmiti /
*11,324*
iyaṃ ca vyañjanāvṛttiriti kecit /
tātparyavṛttirityapare /
vākyalakṣaṇā(a)numā(namityā)naṃ cetyācāryāḥ /
pratīta evārthaḥ kinna syādityata āha- śrutīti //
... śrutivirodhena svavirodhena cāñjasā /
bahvāgamavirodhācca na dveṣānmuktivācakam // MAnuv_3,4.210a-d //
NYĀYASUDHĀ:
purāṇagaṃ vākyamiti vartate /
śrutayo 'tītapāde 'tra codāhṛtāḥ /
yatra dveṣasya muktisādhanatvamucyate tatraiva tadviruddhamucyata iti svavirodhaḥ /
so 'pi hiraṇyakaśipuścetyādibhāgāvatavākyānāṃ paṭhitatvātpradarśita eva /
añjasā mukhyayā vṛttyā /
dveṣānmuktiṃ pratipādayanna bhavati /
*11,329*
āgamavirodhaṃ darśayati- tama iti //
tamo dveṣeṇa saṃyānti bhaktayā muktiṃ tathaiva ca /
viṣṇau viṣṇuprasādena vilomatvena cāñjasā /
iti ṣāḍguṇyavacanamapyuktārthaniyāmakam
NYĀYASUDHĀ:
viṣṇau bhaktyā jātena viṣṇuprasādenaiva muktiṃ saṃyānti /
tathā viṣṇau dveṣeṇa jātena vilomatvena viṣṇukopenāñjasā tamaḥ saṃyāntīti yojanā /
caśabdau samuccayārthau /
uktārthaniyāmakaṃ viṣṇubhaktireva muktisādhanaṃ na dveṣa ityasyārthasya niyāmakam /
etadvākyasamākhyayā cetanasyeti śrutau muktāvitiśabdo viṣṇorvācaka iti siddhayati /
tathāca dveṣo bhaktiścetyetad dvayaṃ sanmukteḥ kevalo dveṣastvasanmukteḥ kāraṇamityanyathāpratītirapāstā bhavati /
itaśca naitadvākyaṃ patītārthaparamityāha- mahātātparyeti //
mahātātparyarodhe ca kathaṃ vākyaṃ pramāṇatām /
yāti ... // MAnuv_3,4.212a-c //
*11,330*
NYĀYASUDHĀ:
mokṣaprayojanānāṃ sarvāgamānāṃ bhagavadguṇeṣveva yanmahātātparyaṃ tadanyathānupapattyā bhaktireva muktisādhanaṃ na dveṣa ityavagamyate /
ato mahātātparyavirodhena ca dveṣavākyaṃ pratītārthe kathaṃ pramāṇatāṃ yāti /
nanu śrutyādīnāṃ kathaṃ prābalyam /
yena tadvirodhādidaṃ vacanaṃ svārthātpracyāvyate /
ucyate /
śruteḥ śrutitvād eva prābalyam /
svavākyasya niravakāśatvāt /
ata eva tatroktamañjaseti /
itarāgamānāṃ ca bahutvena /
ata eva bahvāgametyabhihitam /
mahātātparyayuktervākyataḥ prābalyamupapādayitumāha sarveti /
... sarvārtharūpaṃ hi mahātātparyamiṣyate
NYĀYASUDHĀ:
sarveṣāṃ śāstrāṇāmananyārthatayā yadekārthapratipādakatvaṃ tadrūpamityarthaḥ /
*11,331*
kathamidaṃ labhyate /
arthaśabdo mukhyaṃ pratipādyamāha /
"sata eva padātharsya'; iti yathā /
sa caikavacanāntaḥ /
tena ca tatpratipādakatvaṃ lakṣyata iti /
kathamayaṃ mahātātparyaśabdārtha ityata āha- vācakatvaṃ hīti //
vācakatvaṃ hi tātparyaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
tat paraṃ pratipādyaṃ yasya tattatparam /
tasya bhāvastātparyamitye(vamarthavā)vaṃ vācakatvaṃ pratipādakatvaṃ hi tātparyamucyate /
tasya ca mahacchabdena viśeṣaṇe yogyatayaiṣo 'rtho mahātātparyaśabdasya bhavatīti bhāvaḥ /
tataḥ kimityata āha- yadarthā iti //
... yadarthā akhilā ravāḥ /
so 'rthaḥ kathaṃ parityājya ekaśabdasya saṃśaye // MAnuv_3,4.213b-d //
NYĀYASUDHĀ:
yo 'rtho yeṣāṃ te yadarthāḥ /
ravā āgamāḥ /
ekaśabdasya saṃśaye ekavākyasambandhini saṃśaye satyekaṃ sandigdhaṃ viruddhārthaṃ vākyamādāyetyarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
sarvāṇi vākyāni sambhūyānanyārthatayā yamekamarthaṃ pratipādayanti tadviruddhārthaṃ pratipādayattadavāntaravākyaṃ yaduṇlabhyate sāvakāśaṃ ca tanmahāvākyārthavirodhādanyathā kriyate na tu tadviruddho mahāvākyārthastyajyata iti tāvatprasiddham /
mahāvākyasya pradhānatvādupakramādibhirniścitārthatvācca /
avāntaravākyasyāpradhānatvātsandigdhārthatvācca /
prakṛte tu bhaktireva muktisādhanaṃ na dveṣa iti sarvairvākyaiḥ sambhūya pratipādito 'rthaḥ /
arthākṣi(akṣi)ptasyāpi pratipādyasyeva tadarthatvāt /
dveṣānmuktiṃ pratipādayadekaṃ tadavāntaravākyaṃ sāvakāśaṃ coktaprakāreṇa /
tasmādidameva bādhyata iti /
*11,334*
dveṣasya muktisādhanatvanirākaraṇamupasaṃharati- ata iti //
ato vijñānabhaktibhyāṃ puruṣārthaḥ paro bhavet
NYĀYASUDHĀ:
māhātmyajñānasnehābhyāmeva na tu dveṣeṇetyarthaḥ /
mokṣa iti vaktavye paraḥ puruṣārtha iti vadatā jñānādikamapi dveṣiṇāṃ na bhavatīti sūcitam /
jñānāderapi dharmādyapekṣayā parapuruṣārthatvāt /
*11,335*
evaṃ dveṣasya muktisādhanatvaṃ nirākṛtyedānīṃ bhakteḥ paramapuruṣārthasādhakatve pramāṇaṃ nāstīti yaduktaṃ tannirāsāya pramāṇāntaramāha- yasyeti //
yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau /
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ
bhaktyā jñānaṃ tato bhaktistato dṛṣṭistataśca sā /
tato muktistato bhaktiḥ saiva syāt sukharūpiṇī
bhaktayā prasanno bhagavān dadyājjñānamanākulam /
tayaiva darśanaṃ yātaḥ pradadyānmuktimetayā
nāhaṃ vedairna tapasā na dānena nacejyayā /
śakya evaṃvidho draṣṭuṃ pradadyānmuktimetayā
bhaktayā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho 'rjuna /
jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣyuṃ ca parantapa
ityādivākyataścaiva so 'yamuktārtha īyate
NYĀYASUDHĀ:
yathā deve devayogyā tathā gurau guruyogyetyarthaḥ /
anena jñānasya bhaktisādhyatvamucyate /
bhaktyā jñānamityanena jñānādeḥ /
jñānaṃ parokṣaniścayo jāyate /
tato jñānātpakvā bhaktirbhavati /
tato dṛṣṭistataśca sā paripakvā bhaktiḥ /
tato mokṣānantaraṃ bhaktiravatiṣṭhate /
sā sukharūpiṇyeva syānna phalavatī /
bhaktyā prasanna ityanenāpīdamevocyate /
jñānābhāve bhaktyābhāvādanākulamityuktam /
tayaiva pakvayā etayā paripakvayā /
vedairiti bhaktirahitaśravaṇādibhirityarthaḥ /
na vidyate 'nyo viṣayo yasyāḥ sānanyā /
"yādṛśī tatra bhaktiḥ syāttādṛśyanyatra naiva ceta /
ananyabhakti sā jñeyā viṣṇāveva ca sā bhavet'; iti ca smṛtiḥ /
vivakṣitastu sandhibharvatīti vacanācchakya ahamiti yujyate /
tattvena yāthārthyena jñātum /
ityādivākyataśceti caśabdena cetanasya dvayamityādīni pūrvodāhṛtavākyāni samuccinoti /
vākyata eva na tvarthāt /
*11,337*
anumānenāpyuktamarthaṃ sādhayati- naceti //
na ca prasādamāpnoti dveṣād bhaktyā tamāpnuyāt /
iti dṛṣṭānusāritvamapyasminnartha īyate // MAnuv_3,4.219c-f //
*11,338*
NYĀYASUDHĀ:
bhagavaddveṣādbhagavatprasādaṃ naivamāpnoti /
bhagavadbhaktyā taṃ bhagavatprasādaṃ prāpnuyādityasminnarthe dṛṣṭānusāritvaṃ patyakṣadṛṣṭavyāptikānumānānusāritvamapīyate jñāyate /
etaduktaṃ bhavati /
bhagavatprasādādeva mokṣa iti tāvanniṣyaṅkitam /
bhagavatprasādo bhagavaddveṣasādhyo na bhavati /
bhagavatprasādatvāt /
yo yatprasādo nāsau taddveṣasādhyo yagā guruprasādaḥ /
yadvā bhagavaddveṣo bhagavatprasādasādhanaṃ na bhavati /
bhagavaddveṣatvāt /
yo yaddveṣaḥ sa tatprasādasādhanaṃ na bhavati /
yathā gurudveṣaḥ /
athavā bhagavānsvadveṣiṇi na prasīdati prekṣāvatpuruṣatvāt devadattavat /
yadvā bhagavaddveṣī bhagavatprītiviṣayo na bhavati bhagavaddveṣitvāt /
yo yaddveṣī nāsau tatprītiviṣayaḥ /
yathā sampratipanna iti dveṣasya prasādasādhanatve 'pāste muktisādhanatvamevāpāstaṃ bhavati /
tathā bhagavatprasādo bhagavadbhaktisādhyo bhagavatprasādatvāt /
yo yatprasādaḥ sa tadbhaktisādhyo yathā guruprasādaḥ /
yadvā bhagavadbhaktiḥ bhagavatprasādasādhanaṃ bhagavadbhaktitvāt /
yā yadbhaktiḥ sā tatprasādasādhanaṃ yathā gurubhaktiḥ /
athavā bhagavānsvabhakte prasīdati prekṣāvatpuruṣārthatvāt /
sammatavat /
yadvā bhagavadbhakto bhagavatprītiviṣayo bhagavadbhaktatvāt /
yo yadbhakto 'sau tatprītiviṣayaḥ /
yathā gurubhakta iti /
bhakteḥ prasādasādhanatve siddhe muktisādhanatvameva siddhaṃ bhavatīti /
nanvalaukike bhagavati lokadṛṣṭāntenaivamanumānaṃ na yujyate /
anyathāṇutvādiniyamasyāpyanumānāpatteḥ /
ato lokavilakṣaṇo dviṣyo 'pi prasīdatītyāṅgīkāre na bādhakamiti śaṅkāmāgamavākyena pariharati- ya iti //
ye pṛthag vihitā viṣṇorguṇā vedena sādaram /
ta eva dṛṣṭavailomyādaṅgīkāryā nacāparam
anyad dṛṣṭānusāreṇa vāsudeve 'pi gṛhyate
NYĀYASUDHĀ:
pṛthag lokavailakṣaṇyena, sādaraṃ tātparyeṇa, dṛṣṭavailomyād dṛṣṭavailomyamanādṛtya /
aparaṃ vedānuktaṃ lokavilakṣaṇaṃ guṇajātaṃ naivāṅgīkāryam /
kintu vedoktādaṇutvamahattvayaugapadyāderanyadguṇajātam /
guṇā ityasya prayojanamucyate- doṣābhāva iti //
doṣābhāvāśca ye vedairuditā avihāya tān
*11,339*
NYĀYASUDHĀ:
doṣābhāvāśca ye vedairuditā avihāya tān
anuktā apica grāhyā mahātātparyaśaktitaḥ /
evaṃ bṛhatsaṃhitāvāk siddhānto hi tadīritaḥ
NYĀYASUDHĀ:
castvarthaḥ /
lokavilakṣaṇā avilakṣaṇāśceti śeṣaḥ /
mahātātparyaśaktita sati //
sarvathāpi doṣo bhagavati nāstītyatra sāmānyataḥ sarvaśāstrāṇāṃ tātparyasya nirṇītatvādityarthaḥ /
vedānuktasyāprāmāṇikārthasya grahaṇamayuktamityāśaṅkāmanena nirācaṣṭe /
viśeṣato 'nuktāvapi sāmānyataḥ siddheriti bhāvaḥ /
tat tasmādīrito 'rthaḥ siddhāntaḥ prāmāṇikaḥ /
yadvā bṛhatsaṃhiterito 'rtho hi siddhānta iti tatra bahumānamutpādayati /
*11,340*
evaṃ bhaktereva mokṣasādhanatvamupapāditam /
bhaktiśca kevalaṃ bhagavadviṣayaiveti pratītimapākartumāha- tāratamyeneti //
tāratamyena tadbhakteṣvapi bhaktirviniścayāt /
kartavyā ... // MAnuv_3,4.223a-c //
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ viṣṇau kintu tadbhakteṣu ramādiṣvapi, viniścayāt sarvathā, sā ca kriyamāṇā tāratamyenaiva /
kuta ityata āha- eṣāpīti //
... eṣāpi tadbhaktir ...
NYĀYASUDHĀ:
yatastadbhakteṣu kriyamāṇaiṣāpi bhagavadbhaktirevātastadviṣaye 'pi bhaktiḥ kartavyā /
etaduktaṃ bhavati /
viṣṇubhaktistāvatkartavyetyupapāditam /
sā ca tadbhaktabhaktyaiva sāṅgā nānyatheti /
etadapi kuta ityata āha- loketi //
... lokavedānusārataḥ
*11,341*
NYĀYASUDHĀ:
lokaśabdena lekasiddhavyāptimadanumānamucyate /
vedaśabdenāgamamātram /
lokānusāritāṃ darśayati- yo hīti //
yo hi bhaktaḥ pradhāne syāt tadīyeṣvapi bhaktimān /
dṛśyate 'sau niyamato viparīto viparyaye
NYĀYASUDHĀ:
pradhāne rājādau /
viparyaye tadīyabhaktirāhitye /
viparītaḥ pradhānabhaktirahitaḥ /
niyamena dṛśyate /
anenānvayavyatirekāvuktau /
tathā cāyaṃ prayogaḥ /
vimato bhagavadbhaktabhaktimānbhavet bhagavadbhaktyā puruṣārthabhāktvāt /
yo yadbhaktyā puruṣātharbhāgyathā sammata iti /
nanu daityādayo brahmādiṣu bhaktimanto 'pi tadbhakteṣvindrādiṣu bhaktirahitā dṛśyante /
tato vyabhicāra ityata āha- vyabhicāra iti //
vyabhicāro yadi kvāpi bhaktihrāso 'tra kalpyate
*11,342*
NYĀYASUDHĀ:
yadi kvāpi pareṇa vyabhicāraścodyate tadāsmābhiratra puruṣe bhaktihrāsaḥ kalpyate viphalabhaktitvamucyate /
tathāca vipakṣe viśiṣyasya hetorabhāvānna vyabhicāra ityarthaḥ /
kuta evaṃ kalpyata ityata āha- bhaktīti //
bhaktidoṣo hyasau yanna tadbhakteṣvapi bhaktimān
NYĀYASUDHĀ:
tadbhakteṣvapi bhaktimānneti yadasau pradhānabhaktereva doṣo hi /
tena pradhānabhaktireva duṣyā na phalāyālamiti prasiddham /
hiraṇyagarbhādibhirdaityādibhyo 'maratvādikaṃ sacchalameva dīyate mṛṣā na bhavatīti purāṇeṣu suprasiddhameveti /
vedānusāritvaṃ tūttaratra pradarśayiṣyate /
tadbhaktabhaktiḥ kartavyetyetadanumānenopapādya sā ca tāratamyena kāryetyetadanumānena sādhayati- tāratamyeneti //
tāratamyena teṣvaddhā bhaktirdṛṣṭānusārataḥ /
viṣṇuprasādānusārāt kāryā doṣastadanyathā
*11,343*
NYĀYASUDHĀ:
teṣu tadbhakteṣu kriyamāṇā bhaktiraddhā sarvathā tāratamyena kāryā /
kutaḥ dṛṣṭānusarataḥ /
tāratamyenetyasyaiva vivaraṇaṃ viṣṇuprasādānusārāditi /
yasminnadhiko viṣṇuprasādastasminnadhiketyādi /
tadanyathā sāmyena vaiparītyena ca karaṇe 'nartho bhavati /
dṛṣṭānusārata ityuktaṃ darśayati- sveti //
svaprītyanusṛtau prītirloke 'pyaddhaiva dṛśyate
NYĀYASUDHĀ:
atra svaśabdena rājādiḥ kathyate /
tatprītyanusāreṇa tasya yasminyathā prītistadanusāreṇa bhaktikaraṇe sati tasminbhakte tasya rājādeḥ prītiraddhā niyamenaiva dṛśyate /
ayamatra prayogaḥ /
īśvaraḥ svaprītyanusāreṇa svabhakteṣu bhakteḥ prasīdati /
prekṣāvatpuruṣatvādrājavaditi /
anena prameyāntaramapi siddhamityāha- tāratamyeti //
tāratamyaparijñānamapyetenaiva sādhanam
NYĀYASUDHĀ:
etenaiva bhagavadbhakteṣu ramābrahmādiṣu tāratamyenaiva muktiḥ karaṇīyeti samarthitenaiva devatātāratamyaparijñānaṃ yatprāguktaṃ tadapi mokṣasya sādhanamiti siddham /
na hyavidite tāratamye tāratamyānurodhena muktikaraṇaṃ sambhavati /
anenaiva prakāreṇānumānasambhavāditi vātideśārthaḥ /
*11,344*
bhagavatprasādatāratamyānusāreṇa tadīyeṣu muktiḥ kāryetyatrāgamamapyāha- lakṣmīti //
lakṣmīviriñcavāṇīśagirijendrāṅgirassutāḥ /
sūryādayaśca kramaśo bhagavatprītigocarāḥ
teṣu bhaktiḥ krameṇaiva kāryā nityaṃ mumukṣubhiḥ
NYĀYASUDHĀ:
tena bhagavatprītikrameṇaiva /
tiṣṭhatu kramasteṣu bhaktikaraṇameva kutaḥ /
bhagavatprītigocaratvādeva /
kāraṇāntaraṃ cocyate- sarve 'pīti //
sarve 'pi guravaścaite puruṣasya sadaiva hi
tasmāt pūjyāśca namyāśca dhyeyāśca parito harim /
iti ṣāḍguṇyavacanādapyeṣo 'rtho 'vasīyate
haribhaktiḥ krameṇaiva tadīyeṣu harismṛtiḥ /
haristutistatsmṛtiśca tatstutirharipūjanam
tatpūjāvihitatyāga iti mukteḥ krameṇa hi /
niyamāt sādhanānyeva nityasādhyāni cākhilaiḥ
iti pravṛttavacanaṃ sādhanasya vinirṇaye
NYĀYASUDHĀ:
gurutvaṃ vidyāpravartakatvena prasiddhameva /
pūjyāścetyādinā bhaktereva prapañcanaṃ hariṃ parito na tu pṛthak /
vedānusārata iti yaduktaṃ tadapyanena daśirtaṃ bhavati /
krameṇaiva tayīyeṣu bhaktistatsmṛtirityādau tacchabdena tadīyā ucyante /
krameṇaiveti sarvatra sambaddhayate /
krameṇeti hariviṣayāṇi bhaktyādīni mukhyasādhanāni tadīyaviṣayāṇi tvamukhyasādhanānītyarthaḥ /
muktisādhanatvādakhilairmumukṣubhirnityasādhyāni /
sādhanasya vinirṇaya iti sādhanavinirṇayākhye 'vāntaraprakaraṇe 'stītyarthaḥ /
etadeva vivṛṇoti- pravṛtta iti //
pravṛtte pañcarātre hi sādhanasya vinirṇayaḥ
*11,345*
NYĀYASUDHĀ:
pañcarātre pravṛttaṃ nāmāvāntaro granthaḥ /
tatrāpi sādhanasya vinirṇayo nāma prakaraṇamastītyarthaḥ /
uktārtheṣvanumānāntarāṇyāha- harīti //
*11,346*
haridveṣo na śubhada ;saddveṣatvād yathā guroḥ /
kramād bhaktirhariprītikāraṇaṃ tatpriyaupagā /
bhaktiryato yathā svasminnityādyā yuktiratra ca
NYĀYASUDHĀ:
saddveṣatvāt uttamapuruṣadveṣatvāt /
vaiṣṇavairdaityādiṣu kriyamāṇe dveṣe vyabhicāraṃ vārayituṃ sadityuktam /
gurordveṣaḥ /
prāgdveṣasya bhagavatprasādasādhanatvābhāve sāmānyavyāptimāśritya bhagavaddveṣatvaṃ heturuktaḥ, atra tu śubhamātrasādhanatvābhāve viśeṣavyāptimevāśritya saddveṣatvamiti mahānbhedaḥ /
kramādbhaktiriti /
kramamanusṛtya ramādiṣu bhaktirdharmiṇītyarthaḥ /
tatpriyopagā bhaktiryata iti /
haripriyaviṣayabhaktitvādityarthaḥ /
tatpriyānugacchati viṣayīkarotīti tatpriyopagā /
yā yatpriyaviṣayā bhaktiḥ sā tatprītikāraṇāt /
yathā svasminbhaktiḥ /
atra svaśabdena devadatta ucyate /
yathā rājapriye devadatte bhaktī rājaprītikāraṇamityarthaḥ /
iha kramāditi pratijñāyāṃ viśeṣaṇaprakṣepeṇa bhagavadbhaktabhakteḥ kartavyatvaṃ tattāratamyasya cāvaśyakatvaṃ siddhayati /
yadvānena prayogadvayaṃ sūcayati /
bhāgavatabhaktirbhagavatprītikāraṇaṃ bhagavatpriyabhaktitvāditi /
bhagavānrāmādiṣu tāratamyopetabhaktyaiva prasīdati /
tāratamyenaiva tadviṣayaprītimattvāditi ca /
yuktiśceti sambandhaḥ /
atra prāgukte 'rthe /
kiṃ sāmānyavyāptyā, viśeṣavyāptirapyastītyāśayena prayogāntaramucyate- prādhānyeti //
prādhānyatāratamyānusāriṇī bhaktiruttamā /
prītidaiva hareryasmād bhaktiḥ sā svopagā yathā
iti vā ...
NYĀYASUDHĀ:
uttamatvatāratamyānusāriṇī ramādiṣu bhaktirhareḥ prītidaiva /
yasmātsottamā bhaktiḥ /
śāstravihitabhaktitvādityarthaḥ /
svopagā sā viṣṇuviṣayā bhaktiryathetyarthaḥ /
iti vā anumātavyamiti śeṣaḥ /
atrāpi pūrvavadviśiṣyasādhātpṛthakprayogadvayena vā sādhyadvayasiddhiḥ /
// iti ubhayaliṅgādhikārikādhikaraṇe //
*11,348*
[======= JNys_3,4.IV: phalaśrutyadhikaraṇa =======]
// atha phalaśrutyadhikaraṇam //
// oṃ svāminaḥ phalaśruterityātreyaḥ oṃ //
jñānaṃ mahāphalakāraṇamiti puruṣārthādhikaraṇe pratipāditam /
jñānottaramanuṣṭhitaṃ varṇāśramakarma śamadamādikaṃ cānandātiśayakāraṇamiti stutyadhikaraṇe /
tadetajjñānakarmādiphalaṃ kiṃ prerakatvāddevānāṃ bhavati uta kartṛtvāddevadattasyeti saṃśaye prathamasūtreṇa devānāmeveti pūrvapakṣayitvā /
"ārtvijyamityauḍulomistasmai hi parikriyate'; ityekadeśimatena siddhāntamabhidhāya"sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat'; iti paramasiddhānto 'bhihitaḥ /
tatra devānāṃ jñānādiphalamiti pūrvapakṣāṃśo grāhya eva /
avadhāraṇamātrameva tyājyam /
ataḥ pūrvapakṣasūtrārthaṃ vivṛṇoti- jñāneti //
svāminaḥ phalaśruter ity ātreyaḥ
... jñānakarmādiphalaṃ caiṣu kramopagam
NYĀYASUDHĀ:
phalaṃ ca devānāṃ bhavatīti śeṣaḥ /
bhavaccaiṣu deveṣu kramopagaṃ krameṇaivopagacchati /
*11,349*
devadattenānuṣṭhitasya jñānādeḥ phalaṃ devānāṃ bhavatītyekā pratijñā /
bhavacca tatkrameṇaiva na tu sāmyena vaiparītyena veti dvitīyā /
tatrādyāyāṃ hetuṃ sūcayandvitīyamupapādayati- svātantryeti //
svātantryatāratamyena phalaṃ hi phalināṃ bhavet
NYĀYASUDHĀ:
phalināṃ phalabhājāṃ, svātantryatāratamyena svāmyatāratamyānusāreṇaiva hi phalena bhāvyam /
natu sāmyena vaiparītyena vetyarthaḥ /
brahmādayastāratamyenaiva phalavantastatra tāratamyenaiva svātantryādityuktaṃ bhavata /
anena prathamapratijñāyāṃ svātantryahetuḥ sūcito bhavati yaḥ sūtre svāmipadenoktaḥ /
yadyapi phalaprāptau tāratamyaṃ na sūtritam /
tathāpi phalaprāptāvuktasya svāmitvahetoḥ sāmarthyena prāptamiti tadapyupapāditam /
yadi svātantryāddevadattānuṣṭhitajñānādiphalaṃ devānāṃ syāttarhi tadanuṣṭhitamithyājñānādiphalamapi prasajyetāviśeṣādityata āha- aśubhaṃ tviti //
*11,350*
aśubhaṃ tvaśubhe 'pyeṣāṃ svātantryāt prītito hareḥ /
ājñayā cānyagaṃ naiva bhogāya bhavati kvacit
NYĀYASUDHĀ:
anyagamaśubhaṃ tveṣāṃ devānāṃ kvacidapi bhogāya na bhavati /
kutaḥ /
hareḥ prītito 'śubhe 'pyeṣāṃ svātantryādbhagavatprasādena maitadasmānprāpaditi nivāraṇe teṣāṃ sāmarthyasadbhāvāt /
maitadetānprāpaditi harerevājñayā ca /
anyagamiti vadatā svagataṃ tu bhavatīti sūcitam /
anenāsati nivāraṇakāraṇa iti svāmitvaheturviśeṣito bhavati /
yaduktamaviśeṣāditi tadasiddham /
vyavasthāpakaśrutisadbhāvādityāha- puṇyameveti //
puṇyamevāmumāpānoti na devān pāpamāpnuyāt /
ityādiśrutayo mānamukte 'rthe ... // MAnuv_3,4.238a-d //
NYĀYASUDHĀ:
anena"puṇyamevāmuṃ gacchati na ha vai devānpāpaṃ gacchati'; iti śrutimupādatte /
amuṃ saptānnavidyopāsanena prerakatayā parapurapraveśinaṃ parakṛtaṃ puṇyamevāpnoti na pāpam /
kutaḥ /
devo hyasau jāto /
nahi devānprāpnotītyarthaḥ /
ukte 'rthe śubhameva bhavati nāśubhamityarthe /
*11,351*
vyavasthāpakāntaramāha- yuktaya iti //
... yuktayo 'parāḥ
NYĀYASUDHĀ:
aparāḥ pūrvoktābhyām /
ukte 'rthe mānamiti sambandhaḥ /
kāstā yuktaya ityatastā darśayitumāgamavākyaṃ paṭhati- upasaneti //
upāsanādharmaphalaṃ yato dehāntare sthitiḥ /
vāsudevājñayā caiva pūrvakarmānusārataḥ
prerayanti hi te jīvān puṇyapāpeṣu nityaśaḥ /
arāgadveṣataścaiva kathaṃ doṣānavāpnuyuḥ
haryājñākaraṇādeva puṇyamebhiravāpyate /
haripūjeti coddeśāt kathaṃ na śubhamāpnuyuḥ
NYĀYASUDHĀ:
yataḥ kāraṇāddehāntare sthitiḥ, parapuraṃ praviśya tatra puṇyapāpapreraṇaṃ, devānāṃ bhagavadupāsanājanitadharmaphalam /
ataḥ kathaṃ pāpādikaṃ prerayanto 'pi doṣānavāpnuyuḥ /
nahi sāttviko dharmo duḥkhaparyavasāyī /
tattvavyāghātādityarthaḥ /
parapure devānāṃ pāpādipreraṇaṃ na duḥkhahetuḥ /
sāttvikadharmaphalatvāttattvajñānavadityuktaṃ bhavati /
kiñca te devā vāsudevājñayaiva na tu svecchayā tattatkṛtapūrvakarmānusārata eva /
ata evārāgadveṣato rāgadveṣau vinaiva nityaśo jīvānpuṇyapāpeṣu prerayanti hi yasmāttasmātkathaṃ doṣānavāpnuyuḥ /
prabhorājñayāparādhānusāreṇa coraśāsakarājapuruṣavaditi bhāvaḥ /
pāpādipreraṇena devānāmaśubhaṃ na bhavatītyeva kevalaṃ na, kintu haryājñānuṣṭhānājjyotiṣyomādyanuṣṭhātṛbhirivaibhirdevaiḥ puṇyamevāpyate /
kiñca svavihitaparapreraṇe haripūjeyamiti coddeśātkathaṃ devā na śubhamāpanuyuḥ /
ata ityupasaṃhāraḥ /
*11,352*
ato yathākramaṃ dharmajñānayoḥ phalamañjasā /
sarvaprāṇigataṃ devāḥ prāpnuvantyā viriñcataḥ
NYĀYASUDHĀ:
dharmajñānayoreveti yojyam /
prāpnuvanto 'pyāviriñcato yathākramaṃ prāpnuvantītyapūrvoktirnopasaṃhāraḥ /
anyagataṃ jñānādiphalaṃ devāḥ prāpnuvanti /
devagataṃ tu kathamityapekṣāyāmuktam- devā iti //
devā eva hi devānāṃ viśiṣṭā viniyāmakāḥ
NYĀYASUDHĀ:
devānāmapakṛṣṭānām /
atastadīyajñānādiphalaṃ teṣāṃ bhavatīti śeṣaḥ /
brahmā tviti āviriñcata ityuktasya vivaraṇam /
brahmā tvakhiladevānāṃ narāṇāṃ ca niyāmakaḥ /
ataḥ sarvaguṇāneṣa prāpanotyadhikamanyataḥ // MAnuv_3,4.243c-f //
NYĀYASUDHĀ:
devādigrahaṇamupalakṣaṇam /
adhikamiti kriyāviśeṣaṇam /
bhavatvanyagatajñānādiphalaprāptirdevānām /
tatrāpi tāratamye ko heturityata uktam- dravyeti //
dravyasvātantryavijñānaprayatnairadhikaṃ phalam /
devānāmanyagaṃ cāpi teṣu yad brahmaṇo 'dhikam
bṛhattantroditaṃ vākyaṃ hariṇā phalanirṇaye
NYĀYASUDHĀ:
dravyāṇīndriyādīni teṣu svātantryaṃ dravyasvātantryaṃ vijñānaprayatnau dharmādyutpānanimitte /
adhikairiti śeṣaḥ /
caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ /
madhyamairdravyasvātantryādibhirmadhyamam /
alpairalpamiti /
teṣvapi deveṣu niravadhikadravyasvātantryamattvāditi hiśabdārthaḥ /
phalanirṇaya iti tatrāpi prakaraṇaviśeṣoktiḥ /
dravyasvātantryādyatiśayātphalātiśaya ityuktasya vyāptiṃ darśayati- loke 'pīti //
loke 'pyetādṛśaguṇaiḥ phalādhikyaṃ hi dṛśyate
NYĀYASUDHĀ:
etādṛśaguṇairityadhikairdravyasvātantryādibhiḥ samuditāyāṃ kṛṣau, yasyādhikaṃ kṣetrādidravyasvātantryaṃ, yasya cā'vāpādau jñānaprayatnādhikyaṃ tasya phalādhikyaṃ dṛśyata ityarthaḥ /
evaṃ madhyalpayorapyudāhatarvyam /
anena svātantryatāratamyenetyuktamupapāditaṃ bhavati /
*11,354*
prasaṅgātpāpādiphalaṃ prerakāṇāmasurāṇāṃ tāratamyena bhavatītyāha- evañceti //
evañca kalipūrvāṇāmasurāṇāṃ mahat phalam /
aśubheṣu sadaiva syānmithyājñānādikeṣu hi
NYĀYASUDHĀ:
mahāprerakāṇāṃ mahadityādītyarthaḥ /
aśubheṣvaśubhanimittam /
hiśabdena svātantryaṃ hetumāha /
evamiti devadṛṣṭāntam /
asurāṇāṃ ceti sambandhaḥ /
*11,355*
prāgukte 'rthe 'tra ca pramāṇāntaramāha- śubheti //
śubhāśubhaphalaṃ devā asurāśca samāpnuyuḥ /
krameṇaiva yathāśakti yathā ye ye prayojakāḥ
prerakā api pāpānāṃ na devāḥ pāpamāpnuyuḥ /
iti prakāśikāyāṃ hi provāca harirañjasā
NYĀYASUDHĀ:
yathāsaṅkhayena śubhāśubhaphalam /
yathāśaktīti krameṇaivetyatra yuktiḥ /
tasya vivaraṇaṃ ye ye yathā prayojakāstathā tatheti /
prerakā ityasya pūrvavacchaṅkāparihāraśca /
*11,356*
// oṃ ārtvijyamityauḍulomistasmai hi parikriyate oṃ //
oṃ sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat oṃ //
evaṃ prapañcena pūrvapakṣamuktvā siddhāntasūtratātparyamāgamavākyenāha- yadyapīti /
ārtvijyam ity auḍulomiḥ tasmai hi parikrīyate
sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat
yadyapyevaṃ surāṇāṃ ca daityānāṃ ca mahat phalam /
śubhāśubhebhya evañca kartuśca syād yathoditam
NYĀYASUDHĀ:
evamuktaprakāreṇa yadyapi śubhāśubhebhyo jñānādibhyo bhavatphalaṃ surāṇāṃ ca daityānāṃ ca bhavatītyupapāditam /
evaṃca tathāpi karturdevadattāderapi phalaṃ syādeva /
āgame 'pyasyārthasya prakṛtatvādyadyapītyādi yujyate /
etaduktaṃ bhavati /
devāsurāṇāṃ śubhāśubhaphalamityetāvadabhyupagamyate pramitatvāt /
teṣāmeveti tu na kṣamyate /
kintu karturapi bhavatīti /
kartuḥ phalāṅgīkāre yadu kiñcemāḥ prajā iti sāvadhāraṇaśrutivirodha ātreyavacanavirodhaśca syādityata uktam- mahaditi //
devādīnāṃ mahatphalaṃ kartustvalpam /
alpasya casattvavivakṣā bahulamupalabdheti bhāvaḥ /
kutaḥ kartuḥ phalāṅgīkāra ityata āha- yathoditamita //
śrutismṛtisadbhāvādityarthaḥ /
tāśca bhāṣyādāvudāhṛtā draṣṭavyāḥ /
*11,357*
yuktamapyāha- tasmāditi //
tasmānnirayamānuṣyasvargamuktyupabhoginaḥ /
mānuṣottamamārabhya ... // MAnuv_3,4.250a-c //
NYĀYASUDHĀ:
kartuḥ śubhāśubhaphalasadbhāvādeva mānuṣottamamārabhya devaparyantā daityaparyantāśca nirayādyupabhogina iti yujyate nānyathetyarthaḥ /
uktasyāpavādamāha- devāstviti //
... devāstu nirayaṃ vinā
asurāstu vinā muktiṃ tamo 'ndhamapi cāpnuyuḥ /
iti tattvavivekoktaṃ svayaṃ bhagavatā vacaḥ
NYĀYASUDHĀ:
anyaphalopabhoginaḥ /
na kevalamasurāṇāṃ muktyabhāvaḥ kintvandhantamo 'pi cāpnuyuḥ /
etaduktaṃ bhavati /
manuṣyottamāstāvannirayamānuṣyasvargamuktīḥ prāpnuvanti /
devāśca mānuṣyasvargamuktīḥ /
asurāśca svargamānuṣyanirayāndhatamasāni /
naca nirayādīni nirnimittāni /
naca svakṛtapāpādīni vinā nimittamasti /
tasmātkarturapyasti śubhāśubhaphalaprāptirisita jñāyate /
anyathā nirayādyabhāvaprasaṅgāt /
naca vācyaṃ surāsurāṇāṃ kartṛtvaprayuktaphalābhāve 'pi preraṇanimittaphalasadbhāvānmuktyādyupapattiriti /
devānāṃ mānuṣyaprāpterayogāt /
daityānāṃ svargādipāpteranupapatteḥ /
sarvathā manuṣyāṇāṃ nirayādiprāpterasambhavāditi /
tadidamuktaṃ mānuṣottamamārabhyeti, manuṣyottamānāmāditvoktyā nirayādyanekaphaloktyā ca /
vaco 'stīti śeṣaḥ /
// iti phalaśrutyadhikaraṇam //
*11,359*
[======= JNys_3,4.V: anāviṣkārādhikaraṇa =======]
// atha anāviṣkārādhikaraṇam //
// oṃ anāviṣkurvannanvayāt oṃ //
jñānadānaṃ kimāviṣkāreṇa kāryamutānāviṣkāreṇeti saṃśaye pūrvavadatrāpi pūrvapakṣamatyantaheyatvābhāvātprapañcenāṃha- jñānadā apīti //
anāviṣkurvann anvayāt
jñānadā apicācāryā viśeṣāt phalamāpnuyuḥ
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ śiṣyāḥ kintu jñānadā ācāryā api jñānaphalamāpnuyuḥ /
tacca viśeṣācchiṣyādapyatiśayena /
ācāryā ityenenaiva siddhe jñānadā iti vacanaṃ jñānadāneneti jñāpanārtham /
caśabdaḥ paramācāryādisaṅgrahaḥ /
kuta etadityata āha0- muktāviti //
muktāvaṣṭaguṇaṃ śiṣyād gururāpanoti śobhanam
tadgururdviguṇaṃ tasmāt sārdhaṃ tāvat tato 'pare /
devāḥ sahasraguṇitaṃ kramāt tasmād yathottaram
brahmā mahaughaguṇitamevaṃ phalavinirṇayaḥ /
ityāha bhagavāñchāstre guruvṛttābhidhe svayam // MAnuv_3,4.254a-d //
NYĀYASUDHĀ:
śiṣyāt śiṣyasya yacchravaṇaphalaṃ tato 'ṣyaguṇaṃ gururjñānadānenāpnoti /
tadgururgurorgurusmādguruphalāddviguṇaṭha phalamāpnoti /
santānakāraṇatvāt /
tataḥ paramagurorapare guravaḥ svaśiṣyaphalāpekṣayā sārdhaṃ tāvat adhyardhaṃ phalamāpanuvanti /
yathottaraṃ tasmātkramādityadhyardhaprāptikramāddevājñānapravartakatvātsahasraguṇitam /
yathottaraṃ tasmātkramāditi brahmā mahaughaguṇitamityanenāpi sambaddhayate /
sahasramahaughaśabdāvupalakṣaṇārthau /
paramparāyā aniyatatvāt /
āgamasiddhe 'trārthe yuktirapyastītyāha- yuktaṃ ca taditi //
yuktaṃ ca tan ...
NYĀYASUDHĀ:
pratigrahītuḥ śiṣyasya jñānaphalādapyācāryasya jñānadānaphalamadhikamityetadyuktisiddhaṃ ca /
tāṃ yuktiṃ sūcayati- neti //
*11,360*
... na godātā gomātraphalamāpnuyāt
NYĀYASUDHĀ:
pratigrahīturhi gomātraphalam /
godātā na gomātraphalavānbhavati /
kintu mahāphalaṃ svargādikaṃ ca prāpnoti /
yathaitattathā prakṛte 'pītyarthaḥ /
ayamatra prayogaḥ /
jñānadātā dattavastuphalādapyadhikadānaphalavānpuruṣārthahetuvastudātṛtvādgodātṛvaditi /
jñānaphalādapyācāryasya jñānadānaphalamadhikāmityatra bhagavadgītāsaṃvādamāha- ya imamiti //
ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati /
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ
na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ /
bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi /
ityāha bhagavān ... // MAnuv_3,4.256a-e //
NYĀYASUDHĀ:
adhyeṣyata ityuttaravākyamatra paṭhanīyam /
yata evaṃ jñānadānaṃ tatsampradāyapravartanaṃ ca mahāphalam /
ato bahūnāṃ grahaṇāyāviṣkāreṇa jñānadānaṃ kāryamiti prāpte siddhāntamāha- evamapīti //
... evamapi ...
NYĀYASUDHĀ:
satyaṃ jñānadānamuktaprakāreṇa mahāphalam /
tathāpi nāviṣkāreṇa kāryaṃ kuta ityata āha- pātramiti //
... pātramapekṣyate
NYĀYASUDHĀ:
dānaphaleneti śeṣaḥ /
pātre kriyamāṇaṃ khalu dānaṃ phalāyālam /
nāpātre /
pratyuta pratyavāyasyaiva hetuḥ /
āviṣkāreṇa jñānadāne cāyogyānāmapi tatprāptirbhavati /
sā ca pratiṣiddheti bhāvaḥ /
// iti anāviṣkārādhikaraṇam //
*11,365*
[======= JNys_3,4.VI: aihikādhikaraṇamuktiphalādhikaraṇa =======]
// atha aihikādhikaraṇamuktiphalādhikaraṇe //
// oṃ aihikamaprastutapratibandhe taddarśanāt oṃ //
oṃ evaṃ muktiphalāniyamastadavasthāvadhṛtestadavasthāvadhṛteḥ oṃ //
adhikaraṇadvayasya tātparyaṃ saṅkṣepeṇāha- evameveti //
aihikam apy aprastutapratibandhe taddarśanāt
evaṃ muktiphalāniyamas tadavasthāvadhṛtes tadavasthāvadhṛteḥ
evamevāvirodhena prārabdhasyaiva karmaṇaḥ /
jñānaṃ dṛṣṭaphalaṃ proktaṃ muktiścehaiva labhyate
Original text: Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0