Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Chapter 4.1
NYĀYASUDHĀ:
prārabdhasya karmaṇo 'virodhenaiva jñānaṃ dṛṣṭaphalaṃ proktamiti prathamādhikaraṇatātparyam /
dṛṣṭaṃ ca tatphalaṃ ceti dṛṣṭaphalam śravaṇādisampūrtyanantarameva jñānamutpadyate /
yadi prārabdhakamarpratibandhakaṃ nāsti /
tasmiṃstu sati tadavasāna iti /
evameva muktiścaiveha labhyata iti dvitīyasya /
yasmindehe jñānamutpannaṃ tatpātānantarameva muktirlabhyate prārabdhakarmapratiba(ndhābhāve)ndhakābhāve tadbhāve tu tadavasāna iti /
// iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā /
kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau tṛtīyādhyāye 'smiṃścaramacaraṇaḥ paryavasitaḥ //
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ tṛtīyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ //
Adhyaya 4, Pada 1
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ caturthādhyāyasya prathamapādaḥ //
[======= JNys_4,1.I: āvṛtyadhikaraṇam =======]
*12,1*
yadīyacaraṇāmbhojacchāyāmāśritya nirvṛtāḥ /
nandanti satataṃ muktāḥ saṃśraye taṃ śriyaḥ patim // 1 //
phalaṃ nigadyate 'sminnadhyāya iti bhāṣyam /
phalanirūpaṇasyedānīṃ kā saṅgatirityata āha- samanvayeti //
samanvayāvirodhābhyāṃ siddhe vastuni sādhane /
vicāriteṣvaśeṣeṣu sādhaneṣu viśeṣataḥ
nityaśaḥ kāryamatyantamavaśyaṃ bhāvi sādhanam /
cintyate prathamaṃ tatra ... // MAnuv_4,1.2a-c //
NYĀYASUDHĀ:
samanvayāvirodhābhyāṃ prathamadvitīyādhyāyapratipāditābhyāṃ, parabrahmādirūpe vastuni siddhe sati, sādhane sādhanaviṣaye tṛtīyādhyāye, aśeṣeṣu mokṣasādhaneṣu, vicāriteṣu satsu, phalapratipādanasyāvasaraprāptiḥ /
jijñāsiteṣvartheṣvanyeṣāṃ vicāritatvādasyaivāvaśiṣṭatvāt /
ato mokṣalakṣaṇaṃ phalamātrādhyāye nigadyate iti vākyaśeṣaḥ /
*12,1f.*
pādacatuṣyayapratipādyaṃ saṅgatiṃ ca lāghavāyaikatraiva vakṣyati /
tataśca phalaviṣaye 'sminnadhyāye karmanāśākhyaṃ phalaṃ prathamapāde nigadyata ityuktaṃ bhavati /
tasyāpavādamāha- viśeṣata iti //
tatra(atra) caturthasya prathamapāde, prathamaṃ kaiścitsūtraiḥ sādhanameva cintyate /
katham /
viśeṣataḥ paramādareṇa, nityaśo nairantaryeṇa ca kāryamiti /
kutaḥ /
yato mokṣasiddhāvatyantamavaśyaṃbhāvi /
*12,2*
idamuktaṃ bhavati /
tṛtīye adhyāye yāni sādhanāni vicāritāni teṣveva keṣāñcitparamādaranairantaryābhyāmanuṣṭheyatvamatrādau pratipādyate /
tathānuṣṭhāna eva mokṣasya bhāvādanyathābhāvāt /
etajjñāpanā(yaiva)ya tṛtīye idamanuktavātredamucyate /
tatrānuktayā hi tato vailakṣaṇyaṃ jñāyate /
phalalakṣaṇe coktyā phalāntaraṅgatvam /
adhyāyādivyavasthā ca prāyikatvādupapadyata iti /
*12,11*
// oṃ āvṛttirasakṛdupadeśāt oṃ //
adhikaraṇotthānakāraṇaṃ darśayati- śravaṇādīti //
āvṛttir asakṛdupadeśāt
... śravaṇādisakṛtkriyā
āvṛttirveti sandehe ...
NYĀYASUDHĀ:
prathamaṃ tatreti vartate /
śrotavyo mantavyo nididhyāsitavya iti darśanātha śravaṇādikaṃ vidhīyate /
tasya śravaṇāderjyotiṣyomādivatsakṛtkriyā vā vrīhyāvaghātādivadāvṛttirveti sandehe sati /
upalakṣaṇametat /
sakṛtkriyeti pūrvapakṣe ca satītyapi grāhyam /
idamadhikaraṇamārabhyata iti śeṣaḥ /
pūrvapakṣabījaṃ ca nyāyavivaraṇe spaṣṭamavagantavyam /
sūtraṃ vyākhyāti- kartavyeti //
... kartavyā'vṛttireva hi /
upadeśo 'tat tvamasītyādirhyasakṛdeva yat // MAnuv_4,1.3b-d //
*12,12*
NYĀYASUDHĀ:
śravaṇādīnāmiti vartate /
hiśabdo tattvamasītyupadeśasya prasiddhatvaṃ dyotayati /
yadi hi śiṣyeṇāvṛttirna kartavyā tadā gurorasakṛdupadeśo 'narthakaḥ syāt /
tena jñāyate kartavyā śravaṇāvṛttiriti /
*12,13*
anena śravaṇāvṛtteḥ kartavyatā siddhā /
trayāṇāmapyāvṛttiṃ sādhayalliṅgācceti sūtraṃ paṭhitvā tadabhipretāni liṅgānyāgamavākyenaiva darśayati- liṅgādityādinā //
liṅgāc ca
liṅgāllātavyataḥ pūrvamṛjobarrahmatvataḥ śatāt /
śuśrāvogratapā nāma yogyo rudrapadasya yaḥ
sārddhaṃ parārddhaṃ viṣṇostu guṇān bhaktayā sadodyataḥ /
tattribhāgamupāsāṃ ca cakre sambhṛtamānasaḥ
NYĀYASUDHĀ:
lātavya ādātavyaḥ śiṣyairupāsitavyaḥ /
tasmāt /
brahmatvata iti ṣaṣṭhībahuvacanāntāttasiḥ /
brahmatvānāṃ śatātpūrvamiti ṛjorviśeṣaṇam /
yasyaitasmādbrahmakalpādārabhya brahmakalpānāṃ śate gate brahmatvaṃ bhaviṣyati tasmāditi yāvat /
sārdhaṃ parārdhamityatyantasaṃyoge dvitīyā /
tattribhāgaṃ tasya śravaṇakālasya, tṛtīyabhāgaṃ kālam /
upāsāṃ manananididhyāsanarūpām /
sambhṛtamānasa iti upāsitavya evārthe dhṛtacittaḥ /
*12,14*
daśamanvantaraṃ śakrapadayogyo garutmataḥ /
padayogyāt sumanasaḥ sunando nāma cāśṛṇot /
upāsāṃ cakra udyukto manvantaracatuṣyayam
sūryācandramasoścaiva padayogyau sutejasau /
surūpaḥ śāntarūpaśca manvantaracatuṣyayam /
aśṛṇvatāṃ sumanaso manvantaramupāsatām
tataḥ proktāstu te sarve bhaktayogratapaādayaḥ /
apaśyan paramaṃ viṣṇuṃ tatprasādedhitāḥ sadā /
ityuktaṃ viṣṇunā sākṣād granthe sattatvasañjñite
NYĀYASUDHĀ:
daśa manvantarāṇi yasminkāle sa tathoktaḥ /
garutmataḥ padayogyādita /
garutmato yatpadaṃ tatra yogyādityarthaḥ /
sutejasāveva suprajñāveva na tu mandau /
aśṛṇvatāṃ aśṛṇutām /
vyatyayo bahulamiti dvivikaraṇatā /
sumanasa eva /
manvantaraṃ manvantarāvacchinnaṃ kālam /
upāsatāmupāsātām /
chāndaso vaṇarvikāraḥ /
nanvatra śravaṇādikālabāhulyameva pratīyate /
na punarāvṛttiḥ /
śrutasyaiva vākyasya punaḥ śravaṇamityādirūpā hi seti /
maivam /
ekena vākyenāvagatasya tattvasya punaḥ punastenānyena avagatiḥ śravaṇāvṛttiḥ /
evamekayā yuktayānusaṃhitasya bhūyo bhūyaḥ tayānyathā vānusandhānaṃ mananāvṛttirityabhipretatvāt /
nanvevaṃ cetsarvavedāntapratyayamityanenaiva gatametat /
satyam /
tasyaivātyantāvaśyakatvapradarśanāya punarārambha ityuktameva /
evamuttaratrāpi draṣṭavyam /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ āvṛttyadhikaraṇam //
[======= JNys_4,1.II: ātmopagamādhikaraṇam =======]
*12,18*
// atha śrīmannyāsudhāyāṃ ātmopagamādhikaraṇam //
// oṃ ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca oṃ //
etatsūtraṃ vyākhyātumātmaśabdārthaṃ tāvadāha- ātmeti //
ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca
ātmeti nāma kathitaṃ sākṣānnārāyaṇasya hi
NYĀYASUDHĀ:
yasmādātmeti nāma sākṣāt mukhyayā vṛttyā nārāyaṇasya kathitam /
mukhye ca sambhavatyamukhyaṃ na yujyate /
tasmādatra sūtre 'pi ātmā janārdanaḥ ātmaśabdodito janārdana iti vakṣyamāṇenānvayaḥ /
*12,20*
kiṃ tadātmaśabdasya bhagavannāmatvakathanamityata āha- ātmeti //
ātmā brahma mahāṃstāraḥ parameśaḥ śuciśravāḥ
viṣṇurnārāyaṇo 'nanta iti śrīpatirīryate /
iti piṅgaśrutiścaiva tathaiva paramaśrutiḥ
NYĀYASUDHĀ:
iti nāmabhiḥ /
paiṅgiśrutiḥ ātmaśabdaṃ bhagavannāmatvenāha /
caśabdaḥ śrutyantarasamuccayārthaḥ /
śrutireva na tu mānuṣapraṇītamabhidhānamityevaśabdaḥ /
tena"kṣetrajña ātmā puruṣaḥ'; ityādivirodho nāśaṅkanīyaḥ /
omātmeti paramaśrutiḥ /
omātmā bhagavān viṣṇurātmānando 'kṣaraḥ svarāṭ /
viśvatrātā nṛsiṃho 'jo nārāyaṇa urukramaḥ
anasūyā tathaivātrerjajñe putrānakalmaṣān /
dattaṃ durvāsasaṃ somamātmeśabrahmasambhavān
iti bhāgavate caiva tasmādātmā janārdanaḥ
NYĀYASUDHĀ:
ātmānandeti samastamekaṃ nāma /
anasūyeti bhāgavate cātmaśabdasya bhagavatyeva prayogo 'sti /
tathaiveti tatra prakṛtena samuccayārthaḥ /
jajñe janayāmāsa /
antarṇīta(ṇijartho 'tra)ṇyartho vātra janiḥ /
ātmeśabrahmasambhavān viṣṇuśivabrahmasambhavān /
saha bhavantīti sambhavāḥ /
atra dattadūrvāsasau viṣṇuśivāveva /
somo brahmaṇā sahabhūtaḥ /
taddharmo 'nyayorapyupacārāducyate /
chatriṇa iti yathā /
*12,25*
astvātmaśabdo viṣṇuparastathāpi kaḥ sūtrārtha ityata ātmetīti pratijñāṃśaṃ vyākhyāti(caṣṭe) tasmāditi /
tasmādupāsyo viṣṇuriti jñātavyaḥ sajjanaiḥ sadā
NYĀYASUDHĀ:
yasmādātmaśabdo viṣṇuparastasmāt /
ayaṃ pratijñārthaḥ /
ātmā viṣṇuḥ ātmeti sajjanaiḥ sadā jñātavyaḥ upāsyo dhyeyaśca /
hetvaṃśaṃ vyācaṣṭe- tathaiveti //
tathaivopāsate santastathaivopadiśanti ca
NYĀYASUDHĀ:
anenātma(tmeti)śabdasyā'vṛttistuśabdaścāvadhāraṇārtha ityuktaṃ bhavati /
satāmevopāsanopadeśau bhāṣyodāhṛtābhyāṃ śrutibhyāṃ siddhau /
upagacchantītyetajjñānārthamupāsanārthaṃ ca /
tatra jñānārthatvaṃ spaṣṭamityeka evārtho vyākhyātaḥ /
ata eva prāk jñātavya upāsyaścetyuktam /
*12,27*
nanvanena viṣṇurviṣṇurityupāsya ityuktaṃ bhavati /
tataśca kimanena kṛtaṃ syāt /
na hyaviṣṇutvenopāstiratra prasaktetyata āha- ādāneti //
ādānārthatvataścāyamātmaśabdaḥ patiṃ vadet
NYĀYASUDHĀ:
ayaṃ sūtragata ātmaśabdaḥ patiṃ ca vadet /
katham /
ādānāthartvata ādānakartṛtvārthatvāt /
āṅpūrvāt dāñaḥ āto maninniti manin pratyayaḥ ākāralopo dasya taśca nirvacanatvāt /
tathā coktaṃ"yaccāpnoti yadādattaḥ'; ityādi /
patirhi svīyatayā bhṛtyānādatte /
*12,28*
tataḥ kimityataḥ sūtrārthaṃ vivṛṇoti- svāmīti //
svāmī me viṣṇurityeva nityadopāsyamañjasā
NYĀYASUDHĀ:
atra sūtre dvāvātmaśabdau /
ekonuvādārtho dvitīyo vidhyatharḥ /
ātmātmetyupāsya iti dvāvapi viṣṇuviṣayau /
tatrādyo 'vivakṣitāvayavārthaḥ saṃjñātvena vartate /
dvitīyo vivakṣitāvayavārthaḥ svāminaṃ vadati /
tathā cātmā viṣṇurātmeti svāmītyupāsya iti sūtrārtho bhavatītyarthaḥ /
añjasā paramādareṇa /
nanvetadānandādayaḥ pradhānasyetyanenaiva gatam /
satyam /
sarvathopāsyatvasya jñāpanāya punarvacanam /
tadidamuktaṃ nityadaivāñjaseti /
*12,29*
asya sarvathopāsyatve kiṃ pramāṇamityata āha- svāmīti //
svāmī viṣṇuriti dhyānaṃ viśeṣaṇaviśeṣyataḥ /
kartavyaṃ sarvathaivaitanna kathañcana vismaret
iti sattattvavacanaṃ ṣāḍguṇyavacanaṃ param /
mama svāmī harirnityaṃ sarvasya patireva ca /
iti dhyeyaḥ sarvadaiva bhagavān viṣṇuravyayaḥ
NYĀYASUDHĀ:
viśeṣaṇaviśeṣyata iti svāmitvaṃ viśeṣaṇaṃ viṣṇurviśeṣya iti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvenaiva /
natu taṭasthaṃ svāmitvaṃ nirguṇasya viṣṇorupalakṣaṇamityevamityarthaḥ /
kathañcana ādhivyādhisatve 'pi /
param uparitanam /
mama svāmītyanena prasaktamalpatvaṃ nivārayati- sarvasyeti //
// iti śrīmannyāsudhāyāṃ ātmopagamādhikaraṇam //
[======= JNys_4,1.III: pratīkādhikaraṇam =======]
*12,30*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ pratīkādhikaraṇam //
// oṃ na pratīke na hi saḥ oṃ //
mano brahmetyupāsītetyādiśrutiprāptaṃ manaḥprabhṛtipratīkānāṃ brahmatvenopāsanamatra pratiṣidhyate /
tatra pratīka ityadhikaraṇasaptamīti pratītiḥ syāt /
pratīkādhikaraṇasya copāsanaṃ brahmaṇo yuktameva /
ato 'nyathā pratijñāṃ vyākhyāti- pratīketi //
na pratīke na hi saḥ
pratīkaviṣayatvena na kāryā viṣṇubhāvanā
NYĀYASUDHĀ:
itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā /
idaṃ manaādikaṃ viṣṇurityevaṃrūpopāsanā na kāryetyarthaḥ /
na hi sa iti hetuṃ vyācaṣṭe- pratīkamiti //
pratīkaṃ naiva viṣṇuryan ...
NYĀYASUDHĀ:
yadyasmātpratīkaṃ, brahmaṇaḥ pratimātmakaṃ, manaḥprabhṛti, sa viṣṇurnaiva tasmāditi pūrveṇānvayaḥ /
nanvasaṅgato 'yaṃ hetuḥ /
pratīkasya viṣṇoścābhedābhāvo hyabhedasya tatpramiteśca nivārako na tvabhedabhāvanāmātrasyetyata āha- mithyeti //
... mithyopāsā hyanathardā
NYĀYASUDHĀ:
nahi sa viṣṇuḥ pratīkam /
atastayorabhedabhāvanā mithyopāsanā /
sā cānarthasyaiva hetuḥ /
ato na kartavyetyevaṃ hetuhetumadbhāvaḥ
sūtrakṛto 'bhipreto na punaḥ sākṣāt /
ato nāsaṅgatiḥ /
*12,31*
mithyopāsanasyānarthahetutvaṃ kuta ityatastadupapādanapūrvakamimameva sūtrābhiprāyaṃ spaṣṭamācaṣṭe- yo 'nyathetyādinā bhagavanprabhurityantena //
yo 'nyathā santamātmeśamanyathā pratipadyate /
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā
yo 'nyathā santamātmānamanyathā pratipadyate /
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇeśāpahāriṇā
*12,32*
NYĀYASUDHĀ:
yo 'nyathaiva sthitaṃ viṣṇumanyathā pratipadyate /
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇa brahmacāriṇā
NYĀYASUDHĀ:
anyathāsantaṃ pratīkabhinnatvādiprakāraṃ santam /
ātmanāṃ jīvānām īśam /
anyathā pratīkatvādinā /
pratipadyate jānāti dhyāyati ca /
coratvasyaiva vivaraṇaṃ ātmāpahāriṇeti /
abhede khalvekāvaśeṣaḥ syāt /
tatra pratīkāvaśeṣe dhyāte sphuṭaṃ paramātmāpahāritvam /
pratīkapravilaye 'pyaiśvaryāpalāpātparamātmāpahāritvameva /
ātmānaṃ paramātmānam /
etāni trīṇi vākyāni viṣṇoḥ pratīkatādhyāne bādhakāni /
pratīkasya viṣṇutvadhyāne tu na bādhakamityataḥ svātmanamiti vākyaṃ paṭhitam /
svātmānaṃ pratimāṃ vāpi devatāntarameva vā /
cetanācetanaṃ vānyad dhyāyed yaḥ keśavastviti /
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ cāreṇeśāpahāriṇā
NYĀYASUDHĀ:
yo 'nyaditi trīṇyubhayārthe /
yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyejjānīyād vā hariṃ tathā /
andhe tamasi majjet sa yatra naivotthitiḥ kvacit
yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyed viṣṇuranyaditi sma vā /
anyathā dhyānadoṣeṇa mahātamasi majjati
yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyed viṣṇuranyaditi sma vā /
mahātamasi magnasya tasya naivotthitiḥ kvacit
NYĀYASUDHĀ:
yatra patitasya /
anyathādhyānameva doṣo 'nyathādhyānadoṣaḥ /
yatkiñcidityādīni prathamārtha eva kaimutyārthāni /
yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā dhyātamañjasā /
dhyāturmahādoṣakaraṃ kimu sarveśvaro hariḥ
*12,33*
NYĀYASUDHĀ:
yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā jñātamañjasā /
mahādoṣakaraṃ viṣṇuḥ kimu sarveśvareśvaraḥ
yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā jñātamañjasā /
anarthakāraṇaṃ loke kimu sarveśvareśvaraḥ
na kiñcidanyathā jñeyaṃ dhyeyaṃ vā tena kutracit /
kimu sarvottamo viṣṇurjñeyo nīcatayā kvacit
tasmād vastu yathārūpaṃ jñeyaṃ dhyeyaṃ ca sarvadā /
kāraṇaṃ puruṣārthasya nānyathā bhavati kvacit
NYĀYASUDHĀ:
yatkiñcidgaṅgodakādikamanyathāsaṃsthaṃ pavitraṃ sat anyathāpavitraṃ dhyātaṃ dhyāturañjasā mahādoṣakaraṃ kimu sarveśvaro hariraprakṛṣṭatayā dhyātaḥ /
tena anarthaprasaṅgena /
iti śrutipurāṇoktibalato na pratīkatā /
dhyeyā viṣṇoḥ kvacid yasmānmithyājñānamanarthadam
ityabhipretya na hi sa ityāha bhagavān prabhuḥ
NYĀYASUDHĀ:
iti śrutipurāṇoktibalato mithyājñānamanarthapadaṃ pratīyate yasmāttasmādviṣṇoḥ pratīkatā na dhyeyeti paramparayā hetuhetumadbhāvamabhipretya bhagavānsūtrakāro na hi sa iti hetumāha /
ato nāsaṅgatirityarthaḥ /
vakṣyamāṇaprakāreṇa dvirūpasyāpi dhyānasya sāmyāt balata ityuktam /
dhyānasyāpi jñānaviśeṣatvātsaṅkīrṇoktiḥ /
*12,36*
evaṃ tarhi mano brahmetyādiśrutīnāṃ ko 'rtha ityata āha- pratīketi //
pratīkasaṃsthitatvena dhyeyo viṣṇurnacānyathā
NYĀYASUDHĀ:
vyatyayo bahulaṃ, saptasu prathamā, ṣaṭsu dvitīyā, ityādismaraṇādvibhaktivyatyayenādhikaraṇārthatayā śrutayo vyākhyeyā iti bhāvaḥ /
// iti śrīmannyāsudhāyāṃ pratīkādhikaraṇam //
[======= JNys_4,1.IV: brahmadṛṣṭyadhikaraṇam =======]
// atha śrīmannyāsudhāyāṃ brahmadṛṣṭayadhikaraṇam //
// oṃ brahmadṛṣṭirutkarṣāt oṃ //
atra brahmadṛṣṭiḥ kartavyetyucyate /
kutretyākāṅkṣāyāṃ sannidhānātpratīka iti prāpnoti /
tacca yogyatāvirahānnirākṛtam /
ataḥ sākāṅkṣaṃ pratijñāvākyaṃ vyākhyāti- brahmeti ceti //
brahmadṛṣṭir utkarṣāt
brahmeti ca sadā dhyeyo bhagavān viṣṇurañjasā
NYĀYASUDHĀ:
atra caśabdaṃ prayuñjānenātmetyanena vyavahitenāpyasya yogyatayānvayaḥ /
ātmaśabdaśca prathamāntaḥ prakṛtaḥ, saptamyantena cehārthaḥ /
arthavaśādvibhaktivipariṇāmaḥ /
ataḥ saptamyanto 'tra anuvartata iti sūcitam /
bhagavānviṣṇurbrahmeti dhyeya iti tātparyakathanaṃ, nākṣarārthaḥ /
nanvetat bhūmnaḥ kratuvajjyāyastvamityanenaiva gatamityataḥ sadāñjasetyuktam /
utkarṣāditi hetuḥ /
tatra na jñāyate kasyotkarṣa iti /
ato vyācaṣṭe- utkṛṣṭa iti //
utkṛṣṭo brahmaśabdārthaḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
yata iti vakṣyamāṇamihāpi sambaddhayate /
utkarṣādutkarṣasya brahmaśabdapravṛttinimittatvāditi sūtrakṛtotkarṣasya brahmaśabdapravṛttinimittatvamuktam /
anuvyākhyānakṛtā tūtkarṣavān brahmaśabdābhidheya ityabhihitam /
phalatastveka evārthaḥ /
kathamutkarṣo brahmaśabdapravṛttinimittamityata āha- pūrṇatvamiti //
*12,38*
... pūrṇatvaṃ brahmatā yataḥ
NYĀYASUDHĀ:
vṛddhayarthāt bṛhateranyebhyo 'pi dṛśyanta iti maninpratyayaḥ dṛśigrahaṇasāmarthyāddhātoramāgamaśca /
vṛddhiḥ pūrṇatvamityeka evārthaḥ /
brahmatā brahmaśabdapravṛttinimittam /
pūrṇatvameva cotkarṣaḥ /
hetuhetumadbhāvaśca bhāṣya eva samarthitaḥ /
*12,40*
brahmatvasya sarvathāra dhyeyatve kiṃ pramāṇamityata āha- ādhivyādhīti //
ādhivyādhinimittena vikṣiptamanaso 'pi tu /
dhyeyaiva brahmatā nityaṃ viṣṇorbhaktayā nirantaram /
iti prakāśikāyāṃ ca vacanaṃ viṣṇuneritam
NYĀYASUDHĀ:
ādhivyādhīti dvandvaikavadbhāvaḥ /
tacca tannimittaṃ ca, tena /
kṛtyānāṃ kartari veti ṣaṣṭhī /
caśabdena bhāṣyodāhṛtāni vacanāni samuccinoti /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ brahmadṛṣṭayadhikaraṇam //
*12,43*
[======= JNys_4,1.V: ātmopagamādhikaraṇam =======]
// atha śrīmannyāsudhāyāṃ ātmopagamādhikaraṇānyathāvyākhyānanirākaraṇam //
"ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca',"na pratīke na hi saḥ'"brahmadṛṣṭirutkarṣāt'; iti trisūtrīmeke 'nyathā vyācakṣate /
tathāhi /
paramātmā kimahamiti grahītavyaḥ /
kiṃ vā madanya iti saṃśaye nāhamiti grāhya iti prāptam /
kutaḥ /
apahatapāpmatvādiguṇo hi paramātmā /
tadviparītaguṇaśca śārīraḥ /
ataḥ kathaṃ tayorabhedo bhavet /
īśvarasya ca saṃsāryātmatve īśvarābhāvastataḥ śāstrānarthakyam /
saṃsāriṇo 'pīśvaratve 'dhikāryabhāvācchāstrānarthakyameva /
pratyakṣādivirodhaśca /
evaṃ prāpte brūmaḥ /
ātmetyeva parameśvaraḥ pratipattavyaḥ /
tathāhi /
parameśvaraprakriyāyāṃ jābālā ātmatvenaivainamupagacchanti /
"tvaṃ vāhamasmi bhagavo devate ahaṃ vai tvamasi devate'; iti /
tathānye 'pi"ahaṃ brahmāsmi'; ityevamādaya ātmatvopagamā draṣṭavyāḥ /
grāhayanti cātmatvenaiveśvaraṃ vedavākyāni /
"eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ',"tattvamasi'; ityādīni /
"atha yo 'nyāṃ devatāmupāste'; ityādikā śrutirapavadati ca bhedadarśanam /
yattūktaṃ viruddhaguṇayoranyonyātmatvaṃ na sambhavatīti tadasat /
viruddhaguṇatayā mithyātvāt /
na ceśvarābhāvaprasaṅgaḥ /
nahīśvarasya saṃsāritvaṃ pratipādyate kiṃ tarhi saṃsāritvāpoheneśvaratvam /
nacādhikāryabhāvaḥ pratyakṣādivirodhaśca /
prāk prabodhātsaṃsāritvābhyupagamāt /
tadviṣayatvācca pratyakṣādivyavahārasya /
prabodhe tu pratyakṣādyabhāva eva /
tathā satyadvaitaśruterapyabhāvaprasaṅga iti cet /
iṣyamevaitat /
tasmādātmetyeveśvare mano dadhīteti prathamasūtrārthaḥ /
*12,44f.*
mano brahmetyupāsītetyevamādiṣu pratīkopāsaneṣu saṃśayaḥ kiṃ teṣvapyātmagrahaḥ kartavyo na veti /
kiṃ tāvatprāptam /
teṣvapyātmagraha eva yuktaḥ /
kasmāt /
brahmaṇa ātmatvāt, pratīkānāmapi brahmavikāratvāt brahmatve satyātmatvopapatteriti /
brūmaḥ /
na pratīkeṣvātmamatiṃ badhnīyāt /
nahi sa upāsakaḥ pratīkāni yattānyātmatvenākalayet /
yatpunarbrahmavikāratvātpratīkānāṃ brahmatvaṃ tataścātmatvamiti tadasat /
pratīkābhāvaprasaṅgāt /
vikārasvarūpopamardena hi nāmādijātasya brahmatvamevāśritaṃ bhavati /
svarūpopamarde ca nāmādīnāṃ kutaḥ pratīkasvarūpatvamātmagraho vā /
kiñca yathā rucakasvastikayornetarātmatvam /
dvayorapi vikāratvāt /
tathā pratīkātmanorapi /
suvarṇātmaneva brahmātmanaikatve pratīkābhāvaprasaṅgamavocāma /
ato na pratīkeṣvātmadṛṣṭiḥ kartavyeti dvitīyasūtrārthaḥ /
*12,46*
teṣvevodāharaṇeṣvanyaḥ saṃśayaḥ /
kimādityādidṛṣṭayo brahmaṇi kāryāḥ kiṃvā brahmadṛṣṭirādityādiṣviti /
sāmānādhikaraṇyasyobhayathopapatteḥ /
tatrāniyamo niyamakāriṇaḥ śāstrasyābhāvāt /
athavādityādidṛṣṭaya eva brahmaṇi kartavyāḥ /
evaṃ hi brahmopāsitaṃ bhavati /
brahmopāsanaṃ ca phalavaditi prāpte brūmaḥ /
brahmadṛṣṭirevādityādiṣu syāt /
kasmāt /
utkarṣāt /
evamutkarṣeṇādityādayo dṛṣṭā bhavanti /
tathā ca laukiko nyāyo 'nugato bhavati /
kṣattari khalu rājadṛṣṭiḥ kriyate na tu rājñi kṣattṛṣṭirviparyaye pratyavāyaprasaṅgāt /
yattu phalavattvayā brahopāsanaṃ yuktamiti tadayuktam /
ādityādyupāsanasyāpi phalavattvopapatteḥ /
brahmaiva ca sarvādhyakṣatvātphalaṃ dāsyati /
idameva ca brahmopāsanaṃ yadādityādiṣu taddṛṣṭiḥ pratimādiṣviva viṣṇvādīnāmiti tṛtīyasūtrā(syā)rtha iti /
*12,48*
tatra tāvatprathamasūtrasyāpavyākhyānaṃ dūṣayati- neti //
nātmeti sūtramīśasya jīvatvapratipādakam
NYĀYASUDHĀ:
atra pratipattirnāma pramitereva parasyābhimatā /
pratīkadaśarnamityāśaṅkaya nirākaraṇāt /
ato jīvatvena pratipattavyatvasya pratipādakamiti, jīvatvasya pratipādakamiti caika evārthaḥ /
*12,50*
kuto netyataḥ padārthajñānapūrvakatvādvākyārthajñānasya prathamaṃ padārthaṃ nirākaroti- ātmaśabdamiti //
ātmaśabdaṃ yato hetuṃ kṛtvā jīvaṃ nyavārayat /
svaśabdāt prāṇabhṛccaiva nokta ityeva vedarāṭ // MAnuv_4,1.34c-f //
NYĀYASUDHĀ:
svaśabdādeva prāṇabhṛcca nokta iti vedarāḍevātmaśabdaṃ hetuṃ kṛtvā jīvaṃ nyavārayadyatastasmādātmaśabdodito viṣṇureva na cāparo jīva iti yojanā /
*12,50f.*
etaduktaṃ bhavati /
bhavedayaṃ sūtrārtho yadyātmaśabdo jīvavācī bhavet /
na caivam /
sūtrakāravacanasāmarthyādeva tasya tadvācitvābhāvāvagamāt /
tathā hi /
yasmindyauriti vākyamudāhṛtya kimatra dyubhvādyāyatanatvena pradhānamucyate uta jīvaḥ kiṃvā paramātmeti saṃśaye pradhānādau prāpte siddhāntitam /
"dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt'; iti /
svaśabdāt"tamevaikaṃ jānatha ātmānam'; iti dyubhvādyāyatane ātmaśabdaśravaṇāt dyubhvādyāyatanaṃ paramātmaiveti /
tato"nānumānamatacchabdāt'; iti pradhānaṃ nirākṛtya jīvanirākaraṇārthaṃ sūtritam /
prāṇabhṛcceti /
tatra caśabdo netyasya svaśabdāditi hetoścānukarṣaṇārthaḥ /
tataścātmaśabdājjīvo 'pi netyarthaḥ /
yadevamātmaśabdaṃ hetuṃ kṛtvā jīvaṃ nivāritavānsūtrakāraḥ, tadanyathānupapattyā jānīmaḥ sūtrakārasyātmaśabdo na jīvavācītyabhipretamiti /
tathāca kathaṃ svācaritaviruddhamidānīmācarediti /
*12,51*
etadeva viśadayati- yadīti //
yadyātmaśabdo jīve 'pi kathaṃ sa vinivārayet /
ātmaśabdoditastasmād viṣṇureva nacāparaḥ
NYĀYASUDHĀ:
jīve 'pi vartata iti sūtrakṛto 'bhipretamiti śeṣaḥ /
tarhi kathaṃ sūtrakāro jīvamātmaśabdena vinivārayet /
nahi gandhavattvena ghaṭo nivārayituṃ śakyate /
athavā yadyātmaśabdo jīve 'pi varteta tadā sa ātmaśabdaḥ kathaṃ jīvaṃ nivārayet /
pratyuta pratipādayediti yojanā /
*12,52*
āgamavākyamapyatra paṭhati- ātmeti //
ātmabrahmādayaḥ śabdāstamṛte viṣṇumavyayam /
na vadanti yato nāptā kvāpi tairguṇapūrṇatā /
nārāyaṇādhyātmagatamiti yad vaiṣṇavaṃ vacaḥ
NYĀYASUDHĀ:
anyānna vadanti kuto yata ātmādiśabdāḥ pūrtivācinastairanyairguṇapūrṇatā kvāpyavasthāyāṃ na prāptā /
yatkiñcitpūrṇatārthatve cāmukhyārthatāpāta iti /
ātmaśabdo 'pyāṅpūrvāttanotermanin pratyaye ṭilope ca sati niṣpannaḥ pūrṇatāvacanaḥ /
yadyasmādevaṃ vaco 'sti tasmādapīti pūrveṇaiva anvayaḥ /
*12,53*
idānīṃ vākyārthaṃ dūṣayati- yadīti //
yadi jīveśayorvedapatiraikyaṃ ca manyate /
ātmaśabdaṃ kathaṃ tasmānnivārayati yuktitaḥ
NYĀYASUDHĀ:
manyate(atra) tatra sūtre tadā tasmāt jīvādātmaśabdaṃ kathaṃ nivārayati /
kutra nivāritavānityata uktam- yuktita iti //
jīvanirākaraṇayuktitvenoktatvāditi yāvat /
idamuktaṃ bhavati /
ātmaśabdaśravaṇāt dyubhvādyāyatanaṃ na jīva iti ātmaśabdaṃ jīvanivāraṇe hetuṃ vadatā sūtrakāreṇātmaśabdo jīvānnivārita iti gamyate /
nāyaṃ puruṣo viṣāṇitvāditi yathā /
nahi tatrasthena tannirāso yujyate /
nāyaṃ gaurviṣāṇitvādityapi prasaṅgāt /
prathamasūtre ca dyubhvādyāyatanaṃ parameśvaro na jīva ātmaśabdādityātmaśabdasya parameśvare pravṛttirabhyupagatā /
anyathā tena tatsādhanānupapatteḥ /
tatra yadi jīveśvarāvekameva tattvamiti sūtrakārasya mataṃ syāt /
tadā tenātmaśabdastatraiva vartate, na vartate cetyuktaṃ bhavati /
naca vyāhataṃ sūtrakāro bhāṣata iti yuktam /
tasmānna jīveśvaraikyaṃ tasya matamiti gamyata iti /
upalakṣaṇaṃ caitat /
dyubhvādyāyatanaṃ parameśvaro, na jīva iti, pratijñādvayaṃ ca vyāhatamityapi draṣṭavyam /
*12,54*
sūtrāntaravirodhaṃ cāha- bhedasyeti //
bhedasya vyapadeśaṃ ca sthitiṃ cādanameva ca /
bhedadārḍhye hetumāha satātparyaṃ jagatpatiḥ
NYĀYASUDHĀ:
yadi jagatpatiḥ sūtrakāro jīveśvarayoraikyaṃ manyate tarhi kathaṃ sa eva"bhedavyapadeśāt'; iti bhedasya vyapadeśaṃ ca"sthityadanābhyāṃ ca'; iti sthitiṃ cādanaṃ ca satātparyaṃ jīveśabhedaṃ dṛḍhayituṃ hetumāha /
bhedasya prāgapi pratipāditatvāddarḍhya ityuktam /
atrāpyanekapramāṇopanyāsātsatātparyamiti /
*12,55*
na ko 'pyayaṃ virodho 'sti /
paramārthato jīveśayorekatve 'pi hi vyāvahārikabhedo 'sti tadapekṣayā tāni sūtrāṇi /
idaṃ tu paramārthāpekṣayeti vyavasthopapatterityāśayena śaṅkate- vyāvahāriketi //
vyāvahārikabhedaścet ...
NYĀYASUDHĀ:
atra vyāvahārikaśabdena bhrāntisiddho 'bhipreyate /
prāk prabodhādityuktānuvādatvāt /
jīveśvarabhedo bhrāntisiddha iti vadanpraṣṭavyaḥ /
kimayameva bhedo bhrāntisiddhaḥ kiṃ vā bhedamātramiti /
nādyaḥ /
apasiddhāntāt /
dvitīye doṣamāha- kveti //
... kvāsāvavyāvahārikaḥ
NYĀYASUDHĀ:
bhrānterabhrāntipūrvakatvāt /
jīveśvarabhedasya bhrāntikalpitatve kvacitsatyo bhedo 'ṅgīkartavyaḥ /
kvāsau na kvāpi /
kutrāpi bhedasya satyatvāṅgīkāre jīveśabhedāropo 'pi na sambhavatīti bhāvaḥ /
*12,57*
syādetat /
nāstyeva ko 'pi bhedaḥ satyaḥ /
tathāpi jīveśabhedabhrāntirupapadyate /
bhrāntirhi saṃskāramapekṣyate /
saṃskāraśca jñānamātram /
ataḥ pūrvapūrvamasaṃskārāduttarottarabhrāntyutpādaḥ /
anādiścāyaṃ saṃsāra iti /
maivam /
bhedamātrasya mithyātve pramite khalu tadbalādeṣā kalpanopapadyate /
na caivam /
sarvo 'pi bhedo bhrānta iti hi pratijñaiva tāvadvayahatā /
dūre pramāṇopanyāsa ityāśayavānsopapattikaṃ tāvatpṛcchati- vyāvahārikamiti //
vyāvahārikamityeva vacanaṃ vyāvahārikam
uta neti vikalpe tu ...
NYĀYASUDHĀ:
bhedamātramiti śeṣaḥ /
tiṣṭhatu tāvadanyadityevārthaḥ /
iti vikalpe tu pakṣadvaite (dvaye)(dvaidhe) sambhavati kaṃ pakṣamavalambya iti śeṣaḥ /
atra sarvatra vacanaśabdena tadartho lakṣyate /
sarvo 'pi bhedo bhrāntikalpita iti vākyārtho bhrāntikalpito 'tha paramārtha iti praśnārthaḥ /
*12,58*
ādyaṃ śaṅkate- yadīti //
... yadi syād vyāvahārikam
*12,59*
NYĀYASUDHĀ:
etadvacanamiti vartate /
atrāpi pṛcchāmo vākyārtho 'yaṃ bādhyo na veti /
neti pakṣe bhrāntikalpito 'pi na bhavet /
kutrāpi kadāpi kenāpyabādhyasya bhrāntikalpitatve brahmaṇo 'pi tathātvāpatteḥ /
prathamaṃ śaṅkate- tasyeti //
tasyāpi bādhyatā cet syād ...
NYĀYASUDHĀ:
tasya vacanasya na kevalaṃ bhrāntikalpitatvaṃ kintu bādhyatāpi syāccedityarthaḥ /
dūṣayati- bheda iti //
... bhedaḥ syāt pāramārthikaḥ
NYĀYASUDHĀ:
sarvo 'pi bhedo bhrānta iti vākyārthasya bhrāntatve bādhyatve ca sakala(lo)bhedaḥ pāramārthikaḥ syāt /
*12,60*
dvitīyamāśaṅkate- avyāvahārikatvamiti //
avyāvahārikatvaṃ ced ...
NYĀYASUDHĀ:
tasya vacanasyeti vartate /
nirākaroti- bheda iti //
... bhedo 'yaṃ satyatāṃ gataḥ
NYĀYASUDHĀ:
tiṣṭhatu tāvadanyaḥ /
vākyārthasya satyatve tasya brahmaṇaśca yo bhedo, yaśca padārthānāmasatyatve vākyārthasya satyatvānupapatteḥ padārthānāṃ parasparaṃ vākyārthādbrahmaṇaśca bhedaḥ, sa tāvat satyatāṃ gataḥ /
ubhayathāpi vākyārtho vyāhata ityarthaḥ /
*12,61*
sarvo 'pi bhedo bhrānta iti vākyārthasya bhrāntatve bādhyatve ca sarvasyāpi bhedasya satyatā syādityuktam /
tatkuta ityatastadupapādanāya vyāptiṃ tāvadāha- ekasyeti //
ekasyāsatyatāyāṃ hi dvayoreva viruddhayoḥ /
anyasya satyataiva syāditi kena nivāryate // MAnuv_4,1.41c-f //
NYĀYASUDHĀ:
yau dvāveva viruddhau tayormadhye ekasyāsatyatāyāṃ satyāmanyasya satyatā syādeveti vyāptiḥ kena nivāryate /
upādhivyabhicārayorabhāvānna kenāpi /
purovartinaḥ puruṣatve 'sati sthāṇutvameva bhavatīti niyamo nāsti /
valmīkatvasyāpi sambhavāt /
ato dvayoreva viruddhayorityuktam /
dvayoriti viśeṣaṇasyāsamarthatāparihārāya viruddhagrahaṇam /
yaḥ padārtho dvayoreva viruddhayorekasya asatyatvavān asāvanyasya satyatvavānityuktaṃ bhavati /
*12,62*
nidarśanamāha- anityamiti //
asatyaṃ noktamityukte satyamuktamiti prajāḥ /
jānantyuktaṃ tu no satyamityukte 'satyatāmapi
NYĀYASUDHĀ:
āptenoktamasatyaṃ netyukte satyuktaṃ satyamiti prajā jānanti /
tathā vipralambhakenoktaṃ satyaṃ no ityukte tu tasyāsatyatāmapi jānanti /
satyatvāsatyatvayordvayoreva viruddhatā /
tatra āptokte 'rthe 'satyatāyāmasatyāṃ satyatāyāḥ satvamanāptokte ca satyatāyāmasatyāmasatyatāyāḥ satvaṃ ca prasiddhamityarthaḥ /
ityukta iti pramitatvopalakṣaṇam /
prajā jānantītyanena
āvipālāṅganameṣā vyāptiḥ siddhā na kevalaṃ parīkṣakāṇāmiti sūcayati /
*12,64*
nanu svapne 'tra ghaṭa iti dṛṣṭvā nātra ghaṭa ityapi paśyati /
tatra ghaṭaḥ tadabhāvaśca dvayamapi mithyā /
ato vyāptibhaṅga ityata āha- neti //
na svapne 'pi dvayaṃ mithyā ...
NYĀYASUDHĀ:
tatkiṃ dvayamapi satyamityata āha- tatreti //
... tatraikaṃ satyameva hi
NYĀYASUDHĀ:
tatra ghaṭatadabhāvayormadhye /
yadābhāvasyāsatyatā tadā ghaṭaḥ satya eva /
yadā ca ghaṭasya asatyatā tadābhāvaḥ satya evetyatharḥ /
tasmānna vyāptibhaṅga iti hiśabdārthaḥ /
kuto na dvayamapi mithyetyata āha- bhāveti //
*12,65*
bhāvābhāvāvubhau tatra kathaṃ mithyā bhaviṣyataḥ
NYĀYASUDHĀ:
yo yasyābhāvo yaśca yasyābhāvasya pratiyogī tāvubhāvapyekatraikadaiva na mithyeti vyāpteḥ /
svapne 'pi ghaṭatadabhāvau kathaṃ tathā bhaviṣyata iti bhāvaḥ /
vyāhataṃ ca bhāvābhāvayorubhayorasattvavarṇanamityāśayenāha- bhāvasya hīti //
bhāvasya hi niṣedhe tu nābhāvasya niṣedhanam
NYĀYASUDHĀ:
hiśabdo hetau /
bhāvasya niṣedhe kṛte tu abhāvasyaiva vihitatvāt /
punarnābhāvasya niṣedhanaṃ kartuṃ śakyate vyāghātāt /
evamabhāvasya niṣedhe kṛte 'bhāvābhāvo bhāva eva tadvayapto veti bhāvasya vihitatvāt punarna bhāvasya niṣedhanaṃ yuktaṃ vyāhatatvāditi /
astvevaṃ vyāptistataḥ kimityata āha- svavaca iti //
svavāco 'satyatā cet syāt tasmād bhedasya satyatā
NYĀYASUDHĀ:
svaśabdena prativādyucyate /
tadvāgarthasya sakalabhedamithyātvasya /
tasmāt vyāptisadbhāvāt mithyātvaṃ satyatvaṃ ca dvau viruddhadharmau /
bhede tayoḥ, mithyātve 'sati satyatvaṃ satsyādevoktavyāptibalādityarthaḥ /
*12,70*
prakṛtamupasaṃharati- tasmāditi //
tasmājjīveśayorbheda uktanyāyena gamyate
NYĀYASUDHĀ:
bhedamithyātvāsambhavājjīveśayoḥ pāramārthikabheda evoktanyāyena dyubhvādisūtrairgamyate /
tathāca tadvirodhānnedamabhedaṃ pratipādayati sūtramiti siddham /
śrutayastu prāgeva samyagvyākhyātāḥ /
viruddhaguṇasatyatā copapāditā /
pratyakṣādīnāmatattvāvedakatvamapi ni(rastaṃ)rākṛtam /
śrutimithyātvasyāniṣṭatvaṃ ca samarthitamityukta eva sūtrārthaḥ /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ ātmopagamādhikaraṇānyathāvyākhyānanirākaraṇam //
*12,71*
[======= JNys_4,1.VI: pratīkādhikaraṇam =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ pratīkādhikaraṇānyathāvyākhyānirākaraṇam //
evaṃ prathamasūtrasyāpavyākhyāṃ pratyākhyāya dvitīyasyāpi pratyākhyāti- etasmāditi //
etasmādātmaśabdo 'yaṃ paramātmābhidhā bhavet
NYĀYASUDHĀ:
etasmāduktanyāyādātmeti sūtragato 'yamātmaśabdaḥ paramātmābhidhā paramātmana evābhidhāyakastāvadbhavet /
tataḥ kimityata āha- pratīketi //
pratīkaviṣayatvena viṣṇudṛṣṭirna tad bhavet
NYĀYASUDHĀ:
tat tasmātpūrvasūtragatasyātmaśabdasya paramātmavācitvānna pratīka iti pratijñāvākyasya pratīkaviṣayatvena viṣṇudṛṣṭiḥ kartavyā na bhavedityevārthaḥ /
idamuktaṃ bhavati /
na pratīka ityatra tāvadātmetītyanuvartanīyaṃ pūrvasūtrāt /
anyathā pratijñāvākyasyāparipūrṇatvāt /
pūrvasūtre cātmaśabdo viṣṇuviṣaya iti samarthitam /
tathāca pratīkaviṣayāyā viṣṇudṛṣṭerevāyaṃ pratiṣedho vyākhyeyaḥ /
na pratīkeṣu jīvamatiṃ badhnīyāditi tu pratijñāvyākhyāne prakṛtaparityāgo 'prakṛtasvīkāraśca prasajyeyātāmiti /
*12,72*
mano brahmetyādiśrutyarthatvena yatpratīkasaṃsthitatvenetyuktam /
tadapi notsūtra(trita)m /
kintu pratīka iti saptamyantaṃ padamāvartate /
tatrādyaṃ viṣayasaptamyantaṃ netyanena sambaddhayate /
dvitīyamadhikaraṇasaptamyantaṃ śrutivyākhyānam /
ubhayatrātmetīti padadvayaṃ pūvarsūtrādanuvartata ityāśayavānprasaṅgād dvitīyaṃ vyākhyāti- pratīka iti //
pratīke viṣṇurityeva tasmāt kāryā hyupāsanā
*12,73*
NYĀYASUDHĀ:
yasmātpratīkaviṣayatvena viṣṇudṛṣṭiḥ kartavyā na bhavettasmāditi śrutyartha iti śeṣaḥ /
hiśabdena prathamādivibhakteḥ saptamyarthavācitvaṃ śābdikānāṃ prasiddhamiti dyotayati /
*12,74*
itaśca nāyaṃ pratijñārtha ityāha- naceti //
na ca viṣṇuḥ pratīkaṃ yat tasmān ...
NYĀYASUDHĀ:
yasmādviṣṇuḥ pratīkaṃ, caśabdājjīvasya na bhavati, tasmātpratīkeṣvātmeti jīva ityupāsanā na prasakteti śeṣaḥ /
ayamarthaḥ /
prāptau satyāṃ hi pratiṣedho vaktavyaḥ /
naca pratīkeṣūpāsakasya ātmadṛṣṭiḥ prasaktā prasañjakābhāvāt /
yattu prasañjakamuktaṃ brahmaṇa ātmatvaṃ pratīkānāṃ ca brahmavikāratvaṃ tadubhayamaprāmāṇikaṃ pramāṇaviruddhaṃ ca /
na hyatyantābhāsena prasaktirbhavati /
atiprasaṅgāt /
tataḥ prasaktayabhāvātpratiṣedho 'narthaka iti /
nahi sa iti hetuvyākhyānaṃ dūṣayati- naca viṣṇuḥ pratīkaṃ yattasmāditi //
tacchabdo hi prakṛtaparāmarśe vartate prakṛtaścātmā /
ātmaśabdaśca viṣṇuvācyeveti samarthitam /
tathāca hi yasmātsa viṣṇuḥ pratīkaṃ naiva tasmādityevārthaḥ sampadyate /
nahi sa upāsakaḥ pratīkānīti vyākhyāne tu prakṛtaparityāgenāprakṛtaparāmarśaḥ prasajyata iti /
// iti pratīkādhikaraṇānyathāvyākhyānanirākaraṇam //
*12,75*
[======= JNys_4,1.VII: brahmadṛṣtyadhikaraṇam =======]
// atha brahmadṛṣṭayadhikaraṇānyathāvyākhyānanirākaraṇam //
idanīṃ brahmadṛṣṭiriti sūtrasyāpavyākhyāmaṇakaroti- nātmeti //
... nātmetyupāsanā /
iti pakṣo yadā brahmadṛṣṭiścātra viruddhayate // MAnuv_4,1.47b-d //
NYĀYASUDHĀ:
nātmetyupāsanetyekadeśotkīrtanena"na pratīke na hi saḥ'; iti samagrasūtrārthamanuvadati /
pratīkeṣvātmeti jīva ityupāsanā na kāryā /
nahi sa upāsakaḥ pratīkāni iti pakṣo yadā ityevaṃ pūrvasūtravyākhyānaṃ yadā tadātra pratīkeṣu brahmadṛṣṭiśca viruddhayate /
caśabdo 'pavyākhyānanirāsasamuccaye /
*12,76*
etadvivṛṇoti- sa iti //
sa neti yuktistatrāpi sametyuktaviruddhatā
NYĀYASUDHĀ:
pratīkānāmātmatvenopāsanasyākartavyatve tvayā yā tādātmyābhāvalakṣaṇā sa neti yuktirabhihitā sā tatrāpi brahmapratīkayorapi sameti hetoḥ pratīkeṣu brahmadṛṣṭiḥ kartavyeti sūtre vyākhyāyamāne sati uktayuktiviruddhatā bhavatīti /
etaduktaṃ bhavati /
pratīkeṣu brahmadṛṣṭiḥ kartavyeti sūtravyākhyānamasat /
pratīkaṃ brahmatayā nopāsyam /
abrahmatvāt /
yadyanna bhavati na tattatvenopāsyamiti yuktiviruddhatvāt /
na ceyaṃ yuktirapramā /
pratīkānāmātmatvenopāsanasya akartavyatāyāṃ pūrvasūtre pareṇaivopanyastatvāt /
anyathānaikāntyena sādhikā na syāt /
naca brahmapratīkayorabhedaḥ brahmaṇaḥ satyatvāt pratīkānāṃ kalpitatvāt /
pāramārthikabhedābhāvaḥ tāvadastīti cet /
tarhi jīvapratīkayorapi sa nāstītyasiddhiḥ syāditi /
*12,77*
syādetat /
"nahi saḥ'; iti na nirviśeṣaṇo hetuḥ sūtrakārasyābhi(preto)mato yena brahmadṛṣṭiḥ pratīkeṣūktayuktiviruddhā syāt /
kiṃ tūpāsyasyotkarṣaprāptyabhāve satītyanena viśiṣyaḥ /
pratīkānāṃ brahmatvenopāsane tūtkarṣaprāptirasti /
ato 'tadbhāve 'pyupāsanā (kāryā)yujyata ityata āha- yadīti //
yadyapyutkarṣamātreṇa hyatadbhave 'pyupāsanā
NYĀYASUDHĀ:
ādye 'piśabdo 'tiprasaṅgasamuccayārthaḥ /
hiśabdasyottarārdhenānvayaḥ /
yadi viśiṣyahetuṃ vyākhyāya pratīkānāmatadbhāve 'brahmatve 'pyutkarṣaprāptimātreṇa brahmatvenopāsanāṅgīkriyate /
tadā ātmatvenāpi tadupāsanamaṅgīkāryaṃ natu nirākāryam /
kuta ityata āha- utkarṣa iti //
utkarṣa ātmano 'pi syāccetanatvādacetanāt
NYĀYASUDHĀ:
yasmādbrahmavadātmano 'pi pratīkādutkarṣo 'sti /
katham /
ātmanaścetanatvāt /
acetanaṃ khalu pratīkam /
tasyātmatvenopāsanāyāmutkarṣapraptiḥ syāditi /
atiprasaṅgasya viparyayapayarvasānamāha- tasmāditi //
tasamādatattvaṃ nopāsyamiti vedavido matam
NYĀYASUDHĀ:
yasmādviśiṣyahetau vyākhyāyamāne pūrvasūtre 'siddhiḥ syāt /
tata eva pratīkeṣu brahmopāsanavadātmopāsanaṃ ca prasajyeta /
tasmāt, atattvaṃ, yadyanna bhavati tattatvena nopāsyamiti sāmānyameva sūtrakārasyābhimatam /
natu viśeṣaṇaprakṣepaḥ /
tathāca brahmadṛṣṭiriti pratijñā svoktayuktiviruddhaiveti /
atra vyāpternirviśeṣaṇatvābhidhānasya hetornirviśeṣaṇatva eva tātparyam /
spaṣṭatvārthaṃ tu vyāptyabhidhānamiti vācyam /
*12,80*
pratijñāvyākhyānamapākṛtya utkarṣāditi hetuvyākhyānamapākaroti- utkarṣāditi //
utkarṣād brahmatādhyāne yadi syāt phalamañjasā /
brahmaṇo nīcatādhyānādanarthaḥ kiṃ na jāyate
NYĀYASUDHĀ:
brahmatādhyāne pratīkānāmutkarṣādutkarṣasya dṛṣṭatvādañjasā phalaṃ puruṣārtharūpaṃ phalaṃ yadi syāttadā, tadeva brahmaṇo nīcatādhyānamiti, tasmādanarthaḥ kiṃ na jāyate, jāyata eveti samavyayaphalatvādakāryamevedamiti /
abhyupagamyedaṃ samavyayaphalatvamuktam /
vastutastu na puruṣārthaḥ kiṃ tvanartha evetyāha- acetanasyeti //
acetanasya brahmatvadhyāne tuṣyirnahi kvacit /
nīcasya svātmatādhyāne kupyati brahma lokavat
NYĀYASUDHĀ:
tuṣṭyayabhāvācca na puruṣārthalābhastataḥ /
kvacidityanena yadacetanaṃ tadupacikīrṣālakṣaṇatuṣyirahitamiti vyāptiṃ sūcayati /
nīcasya pratīkasya svātmatādhyānādbrahma kupyati /
tataścānarthaṃ prayacchati /
tatra dṛṣṭānto lokavaditi /
yathā loke śilādikaṃ rājatvādinā cintitaṃ na prasīdati nāpi puruṣārthaṃ prayacchati /
yathā ca rājā caṇḍālatvena dhyātaḥ kupyati anarthaṃ ca dadāti tathetyarthaḥ /
anena pratīkānāmacetanatve 'pi brahmaiva sarvādhyakṣatvātphalaṃ dāsyatīti ca pratyuktam /
tasyānenopāsanena kupitatvāt /
*12,82*
na vayaṃ brahmaṇi pratīkatvopāsanaṃ brūmaḥ /
yena brahma kupitamanarthaṃ prayacchet kintu pratīke brahmatvopāsanam /
tataḥ puruṣārthaprāptirityata āha- caṇḍāla iti //
caṇḍālo nṛpa ityukte nṛpaścaṇḍāla ityapi /
ko viśeṣaḥ parijñāte nṛpeṇa syāt kathañcana
NYĀYASUDHĀ:
caṇḍālamuddiśya caṇḍālo nṛpa ityukte tathā nṛpamuddiśya nṛpaścaṇḍāla ityukte nṛpeṇa parijñāte satyanarthaprāptau kathañcana ko viśeṣaḥ syānna kathañcitko 'pi /
atroktaśabdena dhyānamupalakṣyate /
ajñātopāsano rājā nānarthaṃ karotīti nṛpeṇa parijñāta ityuktam /
tathāca pratīkaṃ brahmetyupāsane brahma pratīkamityupāsane ca sama evānartha iti vākyaśeṣaḥ /
*12,82f.*
nanu kṣattari rājadṛṣṭiḥ phalavatī, rājñi kṣattṛdṛṣṭiranarthaheturdṛṣṭā /
tatkathamubhayasya sāmyamucyata iti cenna /
tatra dṛṣṭerabhāvāt /
uktimātraṃ tūpacāreṇa /
siṃho devadatta iti yathā /
dṛṣṭau tu tatrāpyanarthasāmyamevetyāśayenāha- purata iti //
*12,83*
purato naradevasya caṇḍālo yadi pūjyate /
rājavat kiṃ na kopaḥ syād rājño loke hi paśyati
NYĀYASUDHĀ:
rājā yathā pūjyate tathā /
tadā rājñaḥ kopo na syātkim /
loke 'bhipaśyati satīti kopātiśayapradarśanārtham /
pūjayā darśanamunnīyata ityataḥ pūjyata ityuktam /
na kevalaṃ dṛṣṭerunnāyikāyāṃ pūjāyāmeva rājakopaḥ kintu tādṛśyāmuktāvapītyāha- rājñastviti //
rājñastu purataḥ prokte caṇḍālaṃ nṛpa ityapi /
ātmānaṃ sa iti proktamitivaddhayeva kupyati
NYĀYASUDHĀ:
nājñātā proktiḥ kopajananītyato rājñastu purata ityuktam /
caṇḍāle nṛpa iti prokte 'pi prakarṣeṇa na mayopacāreṇocyate api tu vastuta evetyukte 'pi rājā kupyatyeva hi /
ātmānaṃ prati hi sa caṇḍāla iti proktaṃ prakarṣeṇoktamitivadityatra yathā tathaivetyarthaḥ /
pūjaiva kopakāraṇaṃ na daśarnamityaśaṅkānirāsāya vivekārthamayaṃ ślokaḥ /
*12,85*
evamuddeśavidhānoktayā dvairūpyamaṅgīkṛtya phalataḥ sāmyamuktam /
idanīṃ tadapi nāstītyāha- abhedeneti //
abhede naitayordhyāne ko viśeṣo vacasyapi
NYĀYASUDHĀ:
etayorbrahmapratīkayorabhedena dhyāne 'ṅgīkṛte na kevalamanatharsāmyaṃ kintu vacasyāpi ko viśeṣaḥ /
vacanadvayārtho 'pyaviśiṣya evetyarthaḥ /
atraiva dṛṣṭāntamāha- ayamiti //
ayaṃ rājā tvamityukte caṇḍāle 'tha nṛpe 'pi ca /
caṇḍāla iti tu prokte samameva hi dūṣaṇam // MAnuv_4,1.54c-f //
NYĀYASUDHĀ:
vyaktibhedena dūṣaṇaparihāraḥ syādityato 'yamityuktam /
dūṣaṇaṃ nīcatvalakṣaṇam /
dvayorabhedena dhyāne dūṣaṇaṃ sambhavatyeva /
nacaivam /
pratīkasya hi brahmatvaṃ bhāvyate /
natu brahmaṇaḥ pratīkatvamityata āha- dhyāta iti //
dhyāte tvekasya tadbhāve tadbhāvo 'nyasya kiṃ na tat
NYĀYASUDHĀ:
tattayorbrahmapratīkayorekasya pratīkasya tadbhāve brahmabhāve dhyāte satyanyasya brahmaṇastadbhāvaḥ pratīkabhāvaḥ dhyāto na kim /
*12,86*
etaduktaṃ bhavati /
bhavedayaṃ parihāro yadi pratīka(sya) svarūpopamardena tasya brahmatvamupāsyamiti pakṣaḥ syāt /
na caivam /
pratīkābhāvaprasaṅgasya pareṇaivoktatvāt /
bhedābhedābhiprāyeṇāyaṃ parihāra ityapi nāsti /
nahi ghaṭo mṛdabhinno mṛdghaṭādbhinneti bhedābhedau kinnāma parasparam /
tasmādanupamarditasvarūpasya pratīkasya brahmatve dhyāte brahmaṇo 'pi pratīkatvaṃ dhyātameveti yuktamuktamiti /
nanvasminnupāsane brahmaṇā jñāte 'narthaḥ syānna tvajñāte /
atastathopāsanaṃ kariṣyata ityata āha- na caiveti //
nacaiva tadavijñātaṃ sarvajñabrahmaṇā kvacit
NYĀYASUDHĀ:
tat upāsanam /
brahmaṇo 'jñāne sarvādhyakṣaṃ brahmaiva phalaṃ dāsyatīti riktaṃ vacaḥ syāt /
*12,88*
nanu śrutivihitamācaratā kathaṃ brahmakopenānarthaprāptirityāśaṅkāṃ pariharannapavyākhyānanirākaraṇamupasaṃharati- tasmāditi //
tasmādapeśalaṃ sarvamanyasya brahmatāvacaḥ
NYĀYASUDHĀ:
sarvamiti śrutisūtravyākhyānarūpam /
etena sālagrāmādau viṣṇvādipratipattirapi parāstā veditavyā /
sūtravyākhyānamupakramyāpavyākhyānadūṣaṇamasaṅgatamityataḥ svoktadārḍhyārthamiti bhāvenāha- tasmāditi //
tasmād yathoktamārgeṇa brahmopāsyaṃ mumukṣubhiḥ
*12,89*
NYĀYASUDHĀ:
parakīyavyākhyānasya dūṣitatvāt /
yathoktamārgeṇa asmaduktaṃ sūtrārthamanatikramya vartamānena mārgeṇa /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ brahmadṛṣṭayadhikaraṇānyathāvyākhyānanirākaraṇam //
[======= JNys_4,1.VIII: ...dhikaraṇam =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ tadadhigamādhikaraṇam //
// oṃ tadadhigama uttarapūrvāghayoraśleṣavināśau tadvayapadeśāt oṃ //
nivṛttā sādhanacintā /
pratibandhā(kā)nāṃ pūrvottarāṇāmanantakarmaṇāṃ bhāvānna jñānino mokṣaḥ sambhavatītyāśaṅkānirāsāya karmanāśākhyaṃ jñānaphalamidānīṃ nirūpyate /
tatra jñānasāmarthyenaiva karmakṣayo bhavatīti pratītiṃ nirākartuṃ sūtratātparyamāha- tatheti //
tadadhigama uttarapūrvāghayor aśleṣavināśau tadvyapadeśāt
tathopāsyāñjasā dṛṣṭaṃ brahma pāpaṃ ca bhasmasāt /
karoti nikhilaṃ pūrvaṃ pāścāttyasyāpyasaṅgatām /
karoti ... // MAnuv_4,1.57a-e //
*12,90*
NYĀYASUDHĀ:
tathā uktaprakāreṇa, añjasā ādaranairantaryābhyāṃ, upāsya dṛṣṭaṃ, jñānāt pūrvaṃ, nikhilaṃ pāpaṃ, caśabdādaniṣyaṃ puṇyaṃ ca, pāścātyasya pāpasyāniṣyapuṇyasya ca /
anena"ato 'nyadapītyekeṣāmubhayoḥ'; iti sūtratātparyamuktaṃ bhavati /
// oṃ itarasyāpyevamasaṃśleṣaḥ pāte tu oṃ //
*12,90f.*
idaṃ sūtraṃ kecidbrahmavida evāghasyeva puṇyasyā(saṃśle)śeṣo vināśo bhavati, śarīrapāte pratyāsanne satīti vyācakṣate, tadasat /
ato 'nyadapītyasya punaruktatāprasaṅgāt /
vyākhyānavyākhyeyabhāvasya cānanyagatitvāt /
pūrvasūtra evāghapadasthāne karmapadaprakṣepeṇopapattau sūtrāntarārambhavaiyarthyāt /
asmākaṃ tvagnihotrādītyādisūtrāṇi puṇye 'pi vibhāgasūcanārthāni /
jñānottaraṃ puṇyārjanasyābhāvādaśleṣaśabdo vināśārtho vyākhyātavyaḥ /
tathāca prakṛtaparityāgo 'prakṛtasvīkāraścetyāśayavānanyathā sūtratātparyamāha- taddviṣaśceti //
itarasyāpy evam asaṃśleṣaḥ pāte tu
... taddviṣaścaivaṃ puṇyanāśo 'pyasaṅgatā
NYĀYASUDHĀ:
brahmadviṣaśca /
evaṃ jñānivat /
dveṣaparipūrteḥ pūrvasya puṇyasya nāśo bhavatyuttarasyāsaṅgatāpi /
atra sūtraṃ yadeva vidyayeti hīti, tatpunaruktam /
etadarthasya tacchruteriti sūtreṇa prāguktatvādityata āha- yadeveti //
yadeva vidyayetyatra pūrvoktāddhi viśiṣṭate
NYĀYASUDHĀ:
atroktaṃ prameyamiti śeṣaḥ /
ato na punaruktidoṣa iti heratharḥ /
vakṣyamāṇo 'rthavibhāgaḥ prakaraṇavaśāt prasiddha iti vā /
kathaṃ viśiṣyata ityataḥ pūrvasūtratātparyaṃ tāvadāha- pūrvamiti //
pūrvaṃ svargādilabdhyarthaṃ vīryavattvena coditam /
karma vidyāyutaṃ ... // MAnuv_4,1.58c-e //
NYĀYASUDHĀ:
svargādīti mokṣetarapuruṣārthagrahaṇam /
uttarasūtratātparyamāha- paścāditi //
... paścānmokṣe vīryapradaṃ tviti
NYĀYASUDHĀ:
paścāttviti sambandhaḥ /
vidyāyutaṃ karmeti vartate /
vīryapadaṃ ānandātiśayapradam /
iti coditamiti sambandhaḥ /
sakalakamarkṣaye tadaiva muktiḥ syāt /
na caivam /
jīvanmuktānāmupalambhādityāśaṅkāparihārāyoktam- sūtrakāreṇa anārabdhakārye eva tu pūrve tadavadheḥ iti //
tarhi prārabdhakarmabhāvātkathaṃ mokṣa ityāśaṅkaya punaḥ sūtritaṃ- bhogena tvitare kṣaparitvātha sampatsyata iti //
etadapi na brahmavinmātraviṣayamityāśayavān vyācaṣṭe- tata iti //
bhogena tv itare kṣapayitvātha saṃpadyate
tato bhogena puṇyaṃ ca kṣapayitvetarat tathā /
brahmadviḍ brahmadarśī ca tamomokṣāvavāpnutaḥ
NYĀYASUDHĀ:
anārabdhakṣayānantaram /
itaratpāpam /
*12,94*
prārabdhakarmaṇāmanantatve bhogena kṣayo na śakya(te)ityāśaṅkāmāgamavākyena pariharati- brahmaṇāmiti //
brahmāṇaṃ śatakālāttu pūrvamārabdhasaṅkṣayaḥ /
brahmaṇastveva tāvattvaṃ pañcāśad brahmaṇastathā /
rudrasya viṃśadeva syādindrasyārkādike daśa
anyeṣāṃ brahmamātrasya tvanta ārabdhasaṅkṣayaḥ /
brahmaṇaiva sahātaśca paraṃ nārāyaṇaṃ vrajet /
iti sattattvavacanaṃ svayaṃ bhagavatoditam
Original text: Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0