Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Chapter 3.3

3.3.1

NYĀYASUDHĀ:
māhātmyaṃ śaktiḥ guṇā ānandādyāḥ /
ārādhya upāsya ityuttarapādārthena saṅgatimasya sūcayati /
// iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā //
kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau tṛtīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ //
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ tṛtīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ //
*10,1*
upāsanāsminpāda ucyata iti bhāṣyam /
tatropāsanārthasyāsya pādasya kā pūrveṇottareṇa vā saṅgatirityato 'sya pādasya saṅgatiṃ vadanprasaṅgādetadadhyāyagatapādacatuṣyayasyāpyāha- vairāgyata iti //
vairāgyato bhaktidārḍhyaṃ tenopāsā yadā bhavet /
āparokṣyaṃ bhaved viṣṇoriti pādakramo bhavet

3.3.2

NYĀYASUDHĀ:
mīmāṃsāsādhyādvairāgyāttprāgeva bhakterbhāvyatvāddārḍhyamityuktam /
yadāśabdo yasmādityarthe /
tayāparokṣyaṃ bhavet /
iti tasmāt /
ayamarthaḥ /
sādhanavicāro 'yaṃ tāvadadhyāyaḥ /
mokṣasādhanaṃ ca bhagavatprasāda eva /
tatsādhanāni ca viṣayavairāgyaṃ bhagavadbhaktistadupāsanā tatsākṣātkāra iti catvāri /
tāni ca na samakakṣyāṇi /
kintvādau vairāgyaṃ sādhyam /
tena bhaktiḥ /
na hi heye rāgavata upādeye pramotpattirasti /
dṛśyate tāvaditi cet /
nāsau dṛḍha(ḥ) premā /
ata evaṃ coktaṃ bhaktidārḍhyamiti /
tena vairāgyeṇa bhaktidārḍhyena copāsā bhavet /
na hyanyatra rāgavatastatra bhaktirahitasyādaranairantaryābhyāmanucintanamupapa(tpa)dyate /
upāsanayā cātidīgharkālamanuṣṭhitayā prasanno bhagavānātmānaṃ darśayati /
yasmādevaṃ vairāgyādīnāṃ kramastasmāttadviṣayāṇāmeṣāṃ pādānāmapyayaṃ kramo bhavediti /
*10,4f.*
evametadadhyāyagatānāṃ caturṇāmapi pādānāmānantaryalakṣaṇāṃ saṅgatimabhidhāya tatprasaṅgātprathamasūtramārabhyātītānāṃ sarveṣāmapi sūtrāṇāṃ parasparaṃ saṅgatiṃ vivakṣuḥ prathamasūtrārthaṃ tāvadanuvadati yuktita ityārabhya(viśiṣya) ācāryasampadetyantena /
yuktito jñātavedārtho nirasya samayān parān /
parasparavirodhaṃ ca praṇudyāśeṣavākyagam

3.3.3

adhyātmapraṇavo bhūtvā tasya sannihitatvataḥ /
bahuyuktivirodhānāṃ bhānāt tatsahitaśruteḥ

3.3.4

virodhaṃ ca nirākṛtya śrutīnāṃ prāṇatastvagān /
parihṛtya virodhāṃśca tatprasādānurañjitaḥ

3.3.5

dehakartṛtvamīśasya jñātvā tatpitṛtāsmṛteḥ /
viśeṣasnehamāpādya sarvakartṛtvato 'dhikam

3.3.6

niṣpādya bahumānaṃ ca tadanyatrātiduḥkhataḥ /
utpādyādhikavairāgyaṃ tadguṇādhikyavedanāt

3.3.7

sarvasya tadvaśatvācca dārḍhyaṃ bhakteravāpya ca /
yatetopāsanāyaiva viśiṣṭācāryasampadā

3.3.8

*10,5*
NYĀYASUDHĀ:
tatra yatetopāsanāyaivetyanena brahmajijñāsā kartavyetyetadvayākhyātam /
anyatsarvamapyathaśabdavyākhyānam /
yadyapi saṅgatimātravivakṣayedamārabdham /
tathāpi prāgathaśabdasyāvyākhyātatvāt tasya ca kevalasya vyākhyātumaśakyatvātsūtrārthānuvādaḥ kṛtaḥ /
atītena sārdhenādhyāyadvayena yāvānartho mīmāṃsitastāvataḥ sāmānyato jñānādimattvamathaśabdasyārtha iti saṅkṣepaḥ /
viśiṣyācāryasampadeti sarvatrānvayaḥ /
tatra jñātavedārtha iti sarvavedānāṃ bhagavānevārtha iti jñānavānityanena prathamādhyāyaprameyamuktam /
yaktita iti lyablopanimittā pañcamī /
vedārthavirodhiyuktīḥ sāmānyato nirākṛtyeti dvitīyā(dhyāyā)dyapādasya /
parānvaiṣṇavasamayādanyānsāṅkhayādisamayānsāmānyato(nirākṛtye)nirasyeti dvitīyapādasya /
parasparavirodhañceti tṛtīyacaturthayoḥ /
kathaṃ tarhi pādabheda ityato 'dhyātmapravaṇo bhūtveti bahuyuktivirodhānāṃ bhānātkāraṇācchatīnāṃ yuktisahitaśrutervirodhaṃ ca nirākṛtyeti
caturthasya viśeṣo darśitaḥ /
adhyātmaviṣayaśrutivirodhaparihārajñānasya caramatvopapādanāya tasyetyuktam /
ādhyātmikā(hi)bhāvā mithyā samyagvā viditā bandhamokṣayorantaraṅgatāmaśnuvate /
na tathā bāhyāḥ /
prāṇatattvagānityanena caturthapādagatānāmeva mukhyaprāṇaviṣayāṇāmadhikaraṇānāṃ prameyamadhyātmetyanenaiva labdhametatkasmātpunarucyata ityato viśeṣeṇaitadbhāvyaṃ tatprasādāyattatvājjijñāsāyā ityāśayavatoktaṃ tatprasādeti /
anurañcitaḥ samīcīnaḥ kṛta iti yāvat /
dehakartṛtvamityādinā trivṛtkurvata ityadhikaraṇasya sarvakartṛtvata iti sarvakartṛtvaṃ vijñāya tataśca bhagavadbhaktimānbhūtvetyarthaḥ /
atrāpi punarvacanasya tātparyaṃ pūrvavadavadheyam /
atiduḥkhasādhanatvaṃ vijñāya /
tadanyatra bhagavato 'nyatrādhikaṃ vairāgyamutpādyeti tṛtīyādyasya /
ajijñāsūnāmapi kadācitkvacidvairāgyaṃ jāyate 'to 'dhikamityuktaṃ atīti ca /
tadguṇādhikyeti dvitīyasya /
tadvaśatvāttadvaśatvaṃ vijñāya bhakteḥ prāk siddhatvāddārḍhyamityuktam /
na caitatsarvamanupāsitagurorbhavatītyato viśiṣyetyabhihitamiti /
*10,9*
kathamayamathaśabdasyārtha iti cet /
ucyate /
yadyapyathaśabdo 'nekārthaḥ /
tathāpyarthāntarāṇāmatrāyogādānantaryārthaḥ parigṛhyata ityavivādam /
ānantaryaṃ na yataḥ kutaśricadabhidhātavyam /
vaiyarthyāt /
kintu yena vinā na brahmajijñāsā bhavati yasmiṃśca sati bhavatyeva tadānantaryam /
tathāvidhaṃ ca vedārthajñānādīti /
kiñca jijñāsā nāma vicārāparaparyāyaṃ mananam /
naca tacchravaṇamantareṇa sambhavatītyato yāvadarthajātamatra śāstre vicāryaṃ tāvataḥ śravaṇajanyaṃ jñānaṃ pūrvavṛttam /
sati ca tasmiñjanmāntarānuṣṭhitasatkarmaṇaḥ satkulaprasūtasya sāttvikaprakṛtervairāgyādikamavaśyaṃ bhavatyeva /
yattu parairnityānityavastuvivekaḥ śamadamādisādhanasampadihāmutraphalabhogavairāgyaṃ mumukṣutā ceti sādhanacatuṣyayaṃ pūrvavṛttamuktaṃ tadasmādukta evāntarbhavatītyaviruddham /
uttamabhaktānāṃ mumukṣutā nāstītyācāryeṇa na saṅkīrtitā /
etena jijñāsāsādhyasya vairāgyādestatsādhanatve 'nyonyāśrayatvaṃ syādityapi nirastam /
sāttvikaprakṛteḥ satsaṅgavaśādīṣadvairāgyādimataḥ śravaṇena tadabhivṛddhau kṛtamananāderbhūyastadabhivṛddhiriti /
*10,11*
evaṃ prathamasūtrārthamabhidhāya tena dvitīyasūtra(sya)saṅgatimāha- kartavyeti //
kartavyā brahmajijñāsetyukte kimiti saṃśaye
NYĀYASUDHĀ:
ukte sati kimiti kartavyā prayojanābhāvānna kartavyeti saṃśayo bhavati /
saṃśayaśabdenātra viparyayo 'bhidhīyate /
mithyājñānatvasāmyāt /
saṃśaye sati tatparihārāya janmādyasya yata ityāheti śeṣaḥ /
yadvā kiṃ kartavyā na veti saṃśaye prayojanābhāvānna kartavyeti pūrvapakṣe ca satīti vyākhyeyam /
ityāheti vakṣyamāṇenaiva(vā) sambandhaḥ /
*10,12*
prathamasūtre 'taḥ śabdena jijñāsāyā mokṣārthatvātkathaṃ punarāśaṅketyata āha- ata iti //
ata ityudite 'pyasya viśeṣānuktitaḥ punaḥ

3.3.9

NYĀYASUDHĀ:
ataḥśabdena jijñāsāyā mokṣārthatve udite 'pyasya mokṣārthatvasya viśeṣānuktito hetoḥ punaḥ saṃśaya iti pūrveṇa sambandhaḥ /
evaṃ tarhi janmādisūtreṇāpi naiṣā śaṅkā nivartate /
tatrāpi(hi) mokṣaḥ samāsārthatayā vyākhyātavya eva /
na tu viśeṣeṇokta iti cenna /
pramāṇaviśeṣānuktita iti vyākhyānāt /
etaduktaṃ bhavati /
mokṣaprayojanatvādbrahmajijñāsākartavyetyataḥśabdenodite 'pi punarāśaṅkā bhavatyeva /
tatra pramāṇasyānuktatvāditi /
*10,13*
evañced dvitīyasūtramapi kathametadāśaṅkāṃ nivartayet /
na hyatrāyamarthaḥ pramāṇenopapādita ityatastadvayācaṣṭe- sṛṣṭīti //
sṛṣṭibandhanamokṣādikartṛtvasya śrutatvataḥ /
yato mokṣādidātāsāvato jijñāsya eva vaḥ /
ityāha tat paraṃ brahma vyāsākhyaṃ jñānaraśmimat

3.3.10

NYĀYASUDHĀ:
śrutatvatoab 'sau mokṣādidātā /
yataśca mokṣādidātāsāvato vo yuṣmākaṃ mumukṣūṇāṃ jijñāsya evetyetamarthaṃ janmādisūtreṇāhetyarthaḥ /
ayamabhisandhiḥ /
janmādyasya yata iti sūtre śrutamiti vākyaśeṣaḥ /
tathāca parameśvarasya mokṣadātṛtve śrutiḥ pramāṇamityuktaṃ bhavati /
kiñcātra mokṣadātṛtvaṃ pradhānam /
sṛṣṭayādikartṛtvaṃ tu tatra hetutvenoktam /
kevalavyatirekī cāyaṃ hetuḥ /
tasya cāsiddhiparihārāya śrutatvamabhihitamiti /
kṛtyānāṃ kartari veti va iti ṣaṣṭhī /
*10,15*
nanu mokṣādikartṛtvasyetyādi katham /
kartari ceti tṛjantena ṣaṣṭhayāḥ samāsapratiṣedhāt /
tṛnnayaṃ tacchīlādau vihitaḥ /
tena ca śritādiṣu gāmigamyādīnāmupasaṅkhayānamiti dvitīyāyāḥ samāsaḥ /
*10,25*
jñānaṃ raśmaya iva jñānaraśmayaḥ /
vyāptajñānavadityarthaḥ /
apāṃ taratamo nāma"kaścana munirvyāpto babhūva'; iti pravādadarśanācchiṣyāṇāṃ sūtrakāre bhaktimāndyaṃ mā bhūdityato viśeṣeṇopādanam /
*10,26*
jijñāsāyā mokṣasādhanatve pramāṇābhāvenākṣipte bhagavato mokṣasādhanatvasamarthanamasaṅgatamityata āha- yenaiveti //
yenaiva bandhamokṣaḥ syāt sa ca jijñāsayā gataḥ /
suprasanno bhavedīśo jijñāsāto 'sya muktidā

3.3.11

NYĀYASUDHĀ:
bandhānmokṣo bandhamokṣa /
pañcamīti yogavibhāgātsamāsaḥ /
ṣaṣṭhīsamāso vā /
yena prasanneneti śeṣaḥ /
gato jñātaḥ /
gatyarthānāmavagatyarthatvāt /
co yasmādityarthe /
prasādamātrasya mokṣasādhanatvābhāvātsuśabdaḥ /
asyeśasya jijñāsāsya jīvasya muktidā /
etaduktaṃ bhavati /
jijñāsā tāvanna sākṣānmokṣasādhanatvenāsmākamabhimatā /
kintu (su)prasanno bhagavāneva /
sa cotkṛṣṭatayā jñātaḥ suprasanno bhavati /
utkarṣajñānaṃ ca jijñāsayetyevamparamparayā /
tatra bhagavato mokṣadātṛtvaṃ tāvatpramāṇaiḥ samarthitam /
prasanna eva dadātītyutkarṣajñānātprasīdatīti jijñāsayotkṛṣṭatayā jñāyata iti ca lokata eva siddham /
kiṃ tatra pramāṇopanyāsena /
ato bhagavajjijñāsāya mokṣahetutvaṃ pramitamiti manyate sūtrakāra iti /
nanu sthānāntare 'sya sūtrasyānyathāsaṅgatiruktā /
satyam /
satyāṃ tasyāmiyamaparātrokteti /
*10,29*
tṛtīyasūtranivartyāmāśaṅkāmabhidhāya tatparihāratvena tat paṭhati- mokṣādīti //
mokṣādidatvamīśasya kathamevāvagamyate /
iti cecchāstrayonitvācchāstragamyo hi mokṣadaḥ

3.3.12

NYĀYASUDHĀ:
pradhānaṃ mokṣadātṛtvaṃ tatsādhanaṃ sṛṣṭayādikartṛtvaṃ ceśasyaiveti sambandhaḥ /
kathamavagamyate /
na kathañcit /
anumānaistattadāgamaiścānyeṣāṃ tathāvagamāditi bhāvaḥ /
iti cettatroktamiti śeṣaḥ /
kathamidaṃ sūtrametadāśaṅkāyā nivartakamityatastadvyācaṣṭe- śāstragamyo hīti //
mokṣagrahaṇaṃ sṛṣṭayāderapyupalakṣaṇam /
yasmānmokṣādidaḥ puruṣaḥ śāstramātrasya viṣayo 'to vedādikaṃ yaṃ tathāvidhaṃ pratipādayati sa eva tathā pratipattavyo nānumādinā kalpanīya iti /
*10,30*
mokṣādidātuḥ śāstraikasamadhigamyatvaṃ kutaḥ /
pariśeṣādityāśayavānpratyakṣagamyatvaṃ tāvaddūṣayati- pratyakṣeti //
pratyakṣāvasitebhyaḥ syād yadi mokṣaḥ kathañcana /
kimityanādisaṃsāramagnāḥ sarvā imāḥ prajāḥ

3.3.13

NYĀYASUDHĀ:
yadi mokṣādidātā pratyakṣaḥ syāditi yāvat /
kathañcana tatsevādinā /
tadā sarve'pi yuktāḥ syurityarthaḥ /
mokṣadātuḥ pratyakṣatve kutaḥ sarvairmuktairbhāvyamityata āha- yasmāditi /
yasmānniyamato duḥkhahāniḥ pratyakṣato bhavet /
dhāvantyeva tamuddiśya rājādyamakhilāḥ prajāḥ

3.3.14

NYĀYASUDHĀ:
yasmātpuruṣāddhetoḥ /
amumukṣutvānna dhāvantītyāśaṅkānivāraṇāya mokṣasvarūpaṃ vyākhyātaṃ duḥkhahāniriti /
na hi ko 'pi duḥkhī duḥkhaṃ na jihāsati iti sambhavati /
pratyakṣataḥ pratyakṣagamyāt /
rājādyamiti sambhāvanayoktam /
dāridrayaduḥkhaṃ jihāsavo vadānyaṃ rājādyamiveti vā /
anumānagamyatvaṃ dūṣayati- anumeti //
anumānagamyato mokṣo yadi tasyānumaiva hi /
dṛṣṭapūruṣavanmokṣadātṛtāṃ vinivārayet

3.3.15

tacchāstragamya evaiko mokṣado bhavati dhruvam
NYĀYASUDHĀ:
yadi kaścinmokṣadātṛtvenānumīyata ityarthaḥ /
anumaiva puruṣatvādikā /
anumānaṃ sapratipakṣatvānna tatra bhavatītyarthaḥ /
āgamāstvāpteraniścayādasamarthā evetyāśayavānpariśeṣamupasaṃharati- taditi //
tattasmānmokṣadaḥ puruṣo dhruvaṃ lokaṃ śāstragamya eva bhavediti yojanā /
*10,31*
astvevaṃ tathāpi mokṣadatvena śāstragamyatvamanyeṣāṃ bhaviṣyati /
tathā pratibhāsāditi caturthasūtrasya saṅgatiṃ sūcayaṃstattviti padadvayaṃ vyākhyāti- śāstreti //
śāstragamyaśca nānyo 'sti mokṣadatvena keśavāt

3.3.16

NYĀYASUDHĀ:
mokṣadatvena śāstragamyaśca keśavādanyo nāsti /
kintu sa eva kuta ityataḥ sautraṃ hetuṃ vyākhyāti- mokṣado hīti //
mokṣado hi svatantraḥ syāt ...

3.3.17

NYĀYASUDHĀ:
svatantra eva hi mokṣadaḥ syādityanvayaḥ /
svātantryeṇa samanvayaśca bhagavata eva nānyeṣām /
yasya ca pratīyate śrutyādau sa eva bhagavānviṣṇuriti bhāvaḥ /
paratantro mokṣadaḥ kinna syāditi cet /
sa kiṃ svatantramanāśritya svayameva mokṣaṃ dadyāduta svatantramanyamāśritya /
ādye doṣamāha- paratantra iti //
... paratantraḥ svayaṃ sṛtau /
vartamānaḥ kathaṃ śaktaḥ paramokṣāya kevalam // MAnuv_3,3.16b-d //
NYĀYASUDHĀ:
paratantra eva /
kevalaṃ parānapekṣayā /
yadyasau svatantramanapekṣyaiva svabhaktamokṣāya śaktaḥ syāttarhi svātmānamapi mocayediti na saṃsārī syādityāśayaḥ /
dvitīyaṃ dūṣayati- anyeti //
anyāśrayeṇa yadyeṣa dadyānmokṣaṃ sa eva hi /
tenānanusṛto mokṣaṃ na dadyādanyavākyataḥ // MAnuv_3,3.17a-d //
NYĀYASUDHĀ:
eṣo 'vāntareśvaro 'nyasya svatantrasya viṣṇorāśrayeṇa svabhaktāya mokṣaṃ dadyāditi yadyucyate tadā sa svatantrastena mumukṣuṇānusṛto 'sevito 'nyasyāvāntareśvarasya mama bhaktāya mokṣaṃ dehīti prārthanāvākyamātreṇa mokṣaṃ naiva dadyādityapi sambhāvitameva /
tathā loke darśanāditi hiśabdaḥ /
tataḥ kimityata āha- ata iti //
*10,32*
atastadarthamapi sa jñeyo viṣṇurmumukṣibhiḥ

3.3.18

NYĀYASUDHĀ:
tadarthamapyavāntareśvarānmokṣaprāptyarthamapi sa svatantraḥ /
tathāca bhagavajjijñāsāyā aparihāryatvādvayarthāvāntareśvarasya mokṣadatvakalpaneti bhāvaḥ /
prakārāntareṇa hetuṃ vyācaṣṭe- yameveti //
JOSHI-21
*10,33*
yamevaiṣa iti śrutyā tameveti ca sādaram /
śāstrayonitvamasyaiva jñāyate vedavādibhiḥ

3.3.19

NYĀYASUDHĀ:
anena yamevaiṣa vṛṇute tena labhya iti śrutimupādatte /
tameva ceti śrutyā /
"tamevaṃ viditvāpi mṛtyumeti'; iti śrutiranenopāttā /
"nānyaḥ panthā vidyate'; iti vākyaśeṣeṇādaro gamyate /
mokṣadatvena śāstrayonitvamasya viṣṇoreva /
anena śrutīnāṃ samyak sādaramanvayaḥ samanvaya ityuktaṃ bhavati /
nanvetayoḥ śrutyoreṣa iti tamiti ca bhagavānucyata ityetatkutaḥ /
prakaraṇādiparyālocanayā tadavadhāraṇam /
tadidamuktaṃ vedavādibhiriti //
atra śrutyantaramāha- ya enamiti //
ya enaṃ viduramṛtā ...
NYĀYASUDHĀ:
"ya enaṃ viduramṛtāste bhavanti'; iti ca śrutyeti pūrveṇa sambandhaḥ /
mīmāṃsārthamasyāḥ śruteḥ pṛthaggrahaṇam /
atrainamityukto harirityetatkuta ityata āha- ityukta iti //
... ityuktastu samudragaḥ
NYĀYASUDHĀ:
ya enaṃ viduriti śrutau mokṣahetujñānatvenoktastu"yamantaḥ samudre kavayo vayanti'; iti samudraga uktaḥ /
tacca harerliṅgamityarthaḥ /
pramāṇāntaramāha- tadeveti //
tadeva brahma paramamiti śrutyāvadhāritaḥ

3.3.20

NYĀYASUDHĀ:
ityukta iti vartate /
"tadeva brahma paramaṃ kavīnāmiti'; śrutyā brahmatvenāvadhāritaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
enamityukte brahmapadaśravaṇāttasya ca bhagavannāmatvādbhagavānevāyamiti jñāyate /
yadyapi brahmapadasyānyatrāpi vṛttirasti tathāpyamukhyaiva /
nacaivamatra śakyate grahītum /
tadevetyavadhāraṇavirodhāt /
idaṃ khalvasya mukhyato brahmatvamācaṣṭe /
anyatra brahmaśabdavṛttimātrasya prāmāṇikatvena niṣedhānupapatteriti /
yuktyantaramāha- yata iti //
yataḥ prasūteti tataḥ sṛṣṭimāha ...

3.3.21

NYĀYASUDHĀ:
"yataḥ prasūtā jagataḥ prasūtiḥ'; iti śrutistato ya etamityuktānmūlaprakṛteḥ sṛṣṭimāha /
naca mūlaprakṛteḥ kāraṇatvaṃ paramapuruṣādanyasya sambhavati /
ato 'pyayaṃ bhagavāniti /
etena mokṣādikartṛtvasya śrutatvata ityuktamapi vivṛtaṃ veditavyam /
*10,35*
dvitīyaṃ hetuvyākhyānamupasaṃharati- tata iti //
... tato hariḥ /
śāstrayonirnacānyo 'sti mukhyatastviti gamyate // MAnuv_3,3.20b-d //
NYĀYASUDHĀ:
mukhyata iti mokṣadatveneti yāvat /
viṣṇorivānyeṣāmapi śāstrayonitvaṃ pratīyata iti yaduktaṃ tatparihārāthartvenāpi sautraṃ hetuṃ vyācaṣṭe- śāstreti //
śāstrayonitvametasya jñāyate hi samanvayāt
*10,36*
NYĀYASUDHĀ:
anvaya upapattyādiliṅgam /
yato vāco nivartante ityādiśrutibhirbrahmaṇo 'vācyatvamāśaṅkaya vācyatvamīkṣatyadhikaraṇe sādhyate /
tadasaṅgatam /
prāgvācyatāyā anuktatvāt /
śāstrayonitvasya lakṣaṇādināpi sambhavādityato 'dhikaraṇaṃ saṅgamayituṃ saṃśabdaṃ vyākhyāti- samiti //
samiti hyupasargeṇa paramukhyāthartocyate

3.3.22

NYĀYASUDHĀ:
paramamukhyārthatocyate /
saṅkoce(pramāṇā)kāraṇābhāvāt /
tataḥ kimityata āha- evamiti //
evaṃ paramamukhyārtho nārāyaṇa iti śruteḥ /
nirdhāraṇāya nāśabdamiti vedapatirjagau

3.3.23

NYĀYASUDHĀ:
evaṃ mokṣādidatvena nārāyaṇaḥ śruteḥ paramamukhyārtha ityasyārthasya nirdhāraṇāyeti sambandhaḥ /
yasmātsamityupasargeṇa paramamukhyārthatocyate, evaṃ tasmātsaṅgatisadbhāvāt nāśabdamiti jagāviti vā /
*10,37*
atrādhikaraṇe gatisāmānyāditi sūtram /
tatprāgvācyatāsamarthanaparaṃ na bhavatīti na vyākhyātam /
tasyedānīṃ saṅgatimāha- kathamiti //
kathaṃ samanvayo jñeyaḥ svalpaśākhāvidāṃ nṛṇām
NYĀYASUDHĀ:
saṃśabdo dvayartho mukhyavṛttyeti sarvavedānāmiti ca /
tatra dvitīyārtho 'trākṣipyate /
atra evaikādhikaraṇatvameṣāṃ sūtrāṇām /
saṃśabdārthākṣepasamādhānasyaikatvāt /
upakramādiliṅgairjagajjanmādikāraṇatvena parameśvare sarvavedānāṃ samanvayo na jñātuṃ śakyaḥ /
kutaḥ /
nṛṇāṃ svalpāyuḥ prajñādimatāṃ svalpaśākhāvedi(ta)tvasyaiva sambhavena sarvavedajñānāsambhavāt /
vedānāmapi svalpatve śakyata eva tatsamanvayo jñātumasmadādibhirapītyata āha- vedā iti //
vedā hyanantā iti hi śrutirāhāpyanantatām

3.3.24

NYĀYASUDHĀ:
anantā vai vedā iti śrutimanenopādatte /
ādyo hiśabdaḥ śrautavaiśabdārthaḥ /
dvitīyaḥ śruteḥ prasiddhatvaṃ dyotayati /
apiḥ samuccaye /
na kevalaṃ puruṣāḥ svalpavedavidaḥ /
kintu vedā apyanantā iti /
anantatā vedānāmiti śeṣaḥ /
santu puruṣāḥ svalpavido vedāścānantāstathāpi kathaṃ samanvayajñānamaśakyamityata āha- ananteti //
anantavedanirṇītirmahāpraḷayavāridheḥ /
uttāraṇopamā ... // MAnuv_3,3.24a-c //
NYĀYASUDHĀ:
svalpaśākhāvidāmiti vartate /
mahāpralayavāridheruttāraṇopameti gamakatvātsamāsaḥ /
devadattasya gurukulamiti yathā /
yo yadvākyaṃ svarūpato na jānāti sa tatropakramādyanusandhāya vākyārthamavadhārayatītyasambhāvitametaditi bhāvaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
vimatāḥ puruṣā na sarvavedasamanvayajñānārhāḥ sarvavedājñatvāt /
yo yadvākyaṃ na jānāti nāsau tatsamanvayamapi jānāti /
yathā sammataḥ /
vimatā na sarvavedavedanārhā alpaprajñādimattvāt yo yadapekṣayālpaprajñādimānnāsau tadveti yathā sammataḥ /
vedā vā naitatpuruṣavedyāḥ /
etatprajñādyatikrāntatvāt /
ākṣepamupasaṃharati- ityasmāditi //
... ityasmānna jñeyo 'tra samanvayaḥ

3.3.25

*10,38*
NYĀYASUDHĀ:
atra viṣṇau /
tataśca śākhāntare pratipādyāntaraśaṅkayā noktārthāvadhāraṇaṃ sambhavatīti bhāvaḥ /
*10,39*
etatparihārārthatvena sūtramavatārayati- ityāśaṅketi //
ityāśaṅkāpanodārthaṃ sa āha karuṇākaraḥ

3.3.26

NYĀYASUDHĀ:
āha gatisāmānyāditi sūtramiti śeṣaḥ /
nanvasya sūtrasya ko 'rthaḥ /
sarvābhiḥ śākhābhirutpādyāyā brahmāvagaterekarūpatvātsarvā api śākhāḥ paramapuruṣamekameva jagajjanmādikāraṇatvenāvagamayantīti na kvacida(pya)nyathāpratipādanaṃ śaṅkanīyamiti cet /
nanvetadeva vedānāmanantatvena jñātumaśakyatvādupakramādibhistannirṇayo dūre nirasta ityākṣiptam /
punastadevocyata iti kimanena kṛtaṃ syādityataḥ sūtrakṛto 'bhisandhimāha- aśakyeti //
aśakyottaraṇatve 'pi hyāgamāpāravāridheḥ /
nirṇīyate mayaivāyaṃ romakūpalayodinā // MAnuv_3,3.25c-f //
*10,39f.*
NYĀYASUDHĀ:
madanyairiti śeṣaḥ /
hiśabdena paropanyastaṃ pramāṇamabhyupaiti /
uttāraṇaṃ pāragamanam /
upakramādibhirnirṇayanamiti yāvat /
udamudakamasyāstītyudī /
bhūmavivakṣāyāminiḥ /
samudra ityarthaḥ /
romakūpe layodī yasyāsau tathoktaḥ /
pralayasamudrasamāno 'pi vedo madīyajñāne 'ntarbhavatīti bhāvaḥ /
etadeva vivṛṇoti- yadyapīti //
*10,40*
yadyapyaśeṣavedārtho durgamo 'khilamānavaiḥ /
majjñānāvyākṛtākāśe prāpnoti paramāṇutām

3.3.27

NYĀYASUDHĀ:
avyākṛtākāśe paramāṇuriva majjñāne 'ntarbhavati /
bhūtākāśasya parimitatvādavyākṛtagrahaṇam /
vivaraṇābhāve pūrvaślokoktaṃ kiñcidvyāhataṃ kiñciccāsaṅgataṃ pratīyeta /
abhiprāyamupasaṃharati- itīti //
iti prakāśayan viśvapatirāha prameyatām /
nikhilasyāpi vedasya gatisāmānyamañjasā

3.3.28

NYĀYASUDHĀ:
uktaprakāreṇa nikhilyāpi vedasya svenāñjasā prameyatāṃ prakāśayansūcayangatisāmānyamāha na tu nirabhisandhiryenoktadoṣaḥ syāt /
viśvapatiriti sarvavedavittve pramāṇam /
nahi pālanīyamavidvānpālako bhavati /
viśvāntargatāśca sarve vedā iti /
etaduktaṃ bhavati sūtrakāreṇa /
sarvavedajñānāsambhavena sarvavedasamanvayajñānaṃ kiṃ mānavādīnāmucyate uta sūtrakarturmama /
ādye 'pi kiṃ viśeṣato 'tha sāmānyato 'pi /
ādyo 'bhyupagamyata eva /
dvitīye tu vakṣyāmaḥ /
na tṛtīyaḥ /
mama sarvajñatvenāsiddhayādiprāpteriti /
*10,43*
evaṃ cedyadi kaścidanyaḥ sūtrakāravadviṣayāntare gatisāmānyaṃ brūyāttadā punaranirṇaya evetyata āha- ko nāmeti //
ko nāma gatisāmānyamanantāgamasampadaḥ /
jñānasūryamṛte brūyāt tamekaṃ bādarāyaṇam

3.3.29

*10,43f.*
NYĀYASUDHĀ:
jñānena sūyar iva jñānasūryaḥ /
yathā sūryaḥ svatejasā viśvasya prakāśakastathāyaṃ jñāneneti /
"vinā vātam'; ityādiprayogadarśanādvināyoga iva ṛte 'pi dvitīyā bhavatyeva /
idamuktaṃ bhavati /
kiṃ sarvajño viparītaṃ gatisāmānyaṃ brūyāt /
utāparaḥ /
nādyaḥ /
sarvajñoktyorvirodhāyogāt /
yoge vā dvayoḥ sārvajñānupapatteḥ /
dvitīye sampratipannasarvajñasūtrakāravacanavirodhānmithyādṛṣṭirvāpratārako vāsau syāditi kathamanirṇaya iti /
*10,46*
astu bhagavataḥ sarvajñatvena gatisāmānyajñānaṃ, parasya tu kathaṃ yadarthamidaṃ śāstramityataḥ sūtrasyārthāntaramāha- anyo 'ṣīti //
anyo 'pyalpamatiḥ śākhācatuṣpañcagataṃ vasu /
jānannānumitatvena brūyāt tasya prasādataḥ

3.3.30

*10,46f.*
NYĀYASUDHĀ:
alpamatirapyanyastasya prasādataḥ śākhācatuṣpañcagataṃ vasu jānannanumitatvenānantāgamasampado gatisāmānyaṃ brūyāditi yojanā /
yāsāṃ śākhānāmudāharaṇena sūtrakṛtā parameśvarasamanvayo 'bhihitastaddṛṣṭāntīkṛtya śākhātvādvipratipannaśākhānāmapi tatparatvānumānasambhavādanyeṣāmapi gatisāmānyajñānaṃ yuktamiti bhāvaḥ /
anena gatisāmānyānumānāditi sūtraṃ vyākhyātamiti /
nanu catuṣpañcaśākhāgatamiti vaktavyam /
taddhitārthottarapadasamāhāre ceti saṅkhayāyā upasarjanatvāt /
kaḍārāḥ karmadhāraya ityupasarjanasya paranipāto bhaviṣyati /
vargārthau vā catuṣpañcaśabdau /
prapañco yadi vidyeteti yathā /
*10,55*
idamevāstu sūtravyākhyānaṃ śrotṛpratyāyanāṅgatvāt /
na pūrvam /
śaṅkānirāsāhetutvāt /
na hi sūtrakāraḥ sarvajñatvāt sarvavedagatagatisāmānyaṃ vettītyetāvatānyeṣāṃ śaṅkā nivartata ityata āha- iti mukhyatayeti //
iti mukhyatayāśeṣagatisāmānyavit prabhuḥ /
pratijajñe dṛḍhaṃ yasmād devānāmapi pūryate

3.3.31

NYĀYASUDHĀ:
iti pratijajña iti sambandhaḥ /
mukhyatayetyanumānādinā vināśeṣavedagatisāmānyavit /
devānāmityuttamādhikāriṇām /
apiḥ padārthe /
śaṅketyarthaḥ /
madhuno 'pi syāditi yathā /
pūryate nivāryate /
ye sūtrakārasya paramāptatvaṃ jānantyuttamādhikāristeṣāṃ tadīyapratimāmātreṇa śaṅkā nivartata eveti tānprati pūrvavyākhyānam /
anyānprati tu dvitīyam /
tathā bhāṣyoktaṃ gatisāmānyaśruteriti tṛtīyaṃ ceti bhāvaḥ /
*10,57*
nanvanayā pañcādhikaraṇyā vaktavyasyoktvatvātkimadhyāyaśeṣeṇetyataḥ prapañcyaprapañcanarūpāṃ saṅgatiṃ darśayannāha- ata iti //
ato nikhilavedānāṃ siddha evaṃ samanvayaḥ /
iti sujñāpitārtho 'pi pṛthak cāha samanvayam

3.3.32

NYĀYASUDHĀ:
atītaprabandhenetyarthaḥ /
pṛthag vistareṇādhyāyaśeṣeṇeti śeṣaḥ /
tatra prathamapāde anyatra prasiddhānāṃ śabdānāṃ samanvayo 'bhidhīyate /
dvitīye 'nyatra prasiddhānāṃ liṅgātmakānām /
tṛtīye tatrānyatra prasiddhānāmubhayarūpāṇām /
caturthe 'nyatraiva prasiddhānāmityuktam /
tametaṃ kramamupapādayannāha- tatreti //
tatra prathamato 'nyatra prasiddhānāṃ samanvayaḥ /
śabdānāṃ vācya evātra mahāmalleśabhaṅgavat

3.3.33

NYĀYASUDHĀ:
tatra prathamādhyāye, prathamapāde, śabdānāṃ nāmātmakānām, atra viṣṇau /
mahāmalleśabhaṅgena tulyaṃ vartate iti tathā /
yathānekeṣu malleṣu pratyarthitayāvasthiteṣvapi bhagavatā kṛṣṇena pradhānatvāccāṇūrādimallānāmevādau bhaṅgo vihitastathetyarthaḥ /
ubhayatra prasiddhānāṃ hi śabdānāṃ samanvaye 'nyatraprasiddhinivāraṇamātre yatno vidheyaḥ /
anyatra prasiddhānāṃ tu bhagavati prasiddhirapyupapādanīyeti /
tataḥ eteṣāṃ prādhānyam /
liṅgātmakaśca dharmavacanā vyavadhānenānyabuddhiṃ janayanti /
nāmātmakāstu sattvavacanāḥ sākṣādeveti tatsamanvaye yatnagauravamastīti liṅgātmakebhyo nāmātmakānāṃ prādhānyamiti /
*10,60*
yadi prādhānyādanyatra prasiddhānāṃ nāmātmakānāṃ śabdānāṃ samanvayaḥ prathamapāde vaktavyaḥ syāttadā caturthaṣādoditasyānyatraiva prasiddhānāṃ śabdānāṃ samanvayasyeto 'pi prādhānyātprāthamyaṃ bhavet /
anyatra prasiddheranyatraiva prasiddhirbalīyasītyata āha- ita iti //
ito 'tyabhyadhikatve 'pi turyapādoditasya tu
NYĀYASUDHĀ:
turyapādoditasya samanvayasyeto('tya)pyabhyadhikatve 'pyasāvatrādhyāye prāthamyena naivodita iti sambandhaḥ /
tattu samanvayāditi saṅkṣepeṇa tasyāpyatroktatvādañjasetyuktam /
kuto nodita utsargasyāpavādaviśeṣasadbhāvāditi tuśabdaḥ /
tamevāpavādahetuṃ darśayati- mahāsamanvaya iti //
mahāsamanvaye tasmin nādhikāro 'khilasya hi

3.3.34

brahmaivādhikṛtastatra mukhyato 'nye yathākramam /
durgamatvācca naivātra prāthamyenodito 'ñjasā

3.3.36

NYĀYASUDHĀ:
tarhi na vaktavya eva niradhikārikatvāt /
nahi gāyamāno badhireṣu gāyatītyata uktaṃ brahmaiveti /
naikādhikārikaṃ śāstramityato 'nya ityādyuktam /
sarvādhikārisādhāraṇamarthamādāvabhidhāyāsādhāraṇaṃ paścādvakṣyāmītyāśayaḥ sūtrakārasya /
tatra sādhāraṇe tvidaṃ tāratamyaṃ cintitamiti /
durgamatvācceti hetvantaram /
prathamaṃ buddhāvanārohādityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
brahmādīnāmeva tatra yadyapi mukhyādhikāritā /
tathāpyasmadādīnāmīṣadadhikāro 'styeva /
naca mandānāmasau samanvayaḥ prathamaṃ buddhimadhirohati /
sādhāraṇasamanvayajñānena vaidikavyutpattyanuraktā tu buddhiḥ krameṇa tatrāpyavataratīti /
tataḥ kimityata āha- ata iti //
ato 'nyatra prasiddhānāṃ śabdānāṃ nirṇayāya tu /
pravṛttaḥ prathamaṃ devas ... // MAnuv_3,3.35a-c //
*10,61*
NYĀYASUDHĀ:
prādhānyādatiprādhānyānyasyopapāditatvāccetyarthaḥ /
tuśabdo 'vadhāraṇe /
*10,62*
tatrānandamayādhikaraṇasyādyatve hetuṃ sūcayannāha- tatreti //
... tatrānandādayo guṇāḥ /
īśasyaiveti nirṇītāḥ śrutiyuktisamāśrayāt // MAnuv_3,3.35d-f //
NYĀYASUDHĀ:
tatra samanvayaprapañcane /
prathamamityanuvartate /
sarveṣu hi śubheṣu mūrdhābhiṣiktā ānandavijñānādayaḥ /
ato māṅgalikaṃ ācāryastacchabdasamanvayamādāvāheti /
antaradhikaraṇasyākāśādhikaraṇasya cānandamayādhikaraṇasaṅgatatve samāne kutaḥ krama ityatastatra hetuṃ sūcayannantaradhikaraṇatātparyamāha- devateti //
devatāntaragāḥ sarve śabdavṛttinimittataḥ /
viṣṇumeva vadantyaddhā ... // MAnuv_3,3.36a-c //
NYĀYASUDHĀ:
devatāḥ khalu jaḍebhyo mukhyāḥ /
atastadvācināmākāśādijaḍavācibhya utkarṣaḥ /
sarve śabdā addhā vacanavṛttyaiva nopacāreṇa /
katham /
śabdavṛttyoryogarūḍhyornimittānāṃ bahulaprayogādīnāṃ harau vidyamānatvāt /
*10,62f.*
tatkimanyatra śabdānāṃ vṛttireva nāsti /
yena viṣṇumevetyavadhāryata ityata āha- tatsaṅgāditi //
... tatsaṅgādupacārataḥ

3.3.37

anyadevān vadantīha viśeṣaguṇavaktṛtaḥ /
viṣṇumeva paraṃ brūyur ... // MAnuv_3,3.37a-c //
NYĀYASUDHĀ:
upacāraprakāraśca prāgeva vivṛtaḥ /
akṣādiśabdavadubhayatra sāmyena pravṛttiḥ kiṃ na syādityata āha- iheti //
indrādiśabdā hi paramaiśvaryādiguṇānvadati /
te ca bhagavata evāsādhāraṇā iti tameva paraṃ mukhyaṃ brūyuḥ /
iha devatāntare /
tathā neti śeṣaḥ /
yadvā iha deveṣu tatsaṅgāditi pūrvatra sambandhaḥ /
rūḍhinimittātiśayasyāpyetadupalakṣaṇam /
uttarādhikaraṇeṣvapyevaṃ kramanimittādikaṃ svayamūhanīyamityāśayavānāha- evamiti //
... evamanye 'pyaśeṣataḥ

3.3.38

NYĀYASUDHĀ:
viṣṇumeva paraṃ brūyuriti vartate /
*10,65*
anyatra prasiddhānāṃ nāmātmakānāṃ śabdānāmanantatvātkathaṃ pādaparisamāptirityāśaṅkāṃ nirākurvanprathamapādārthamanūdya dvitīyapādasya saṅgatimāha- ityanyatreti //
ityanyatraprasiddhoruśabdarāśeraśeṣataḥ /
jñāte samanvaye viṣṇau liṅgairhyeṣa samanvayaḥ

3.3.39

teṣāmanyagatatve tu na syāt samyak samanvayaḥ /
ityevāśeṣaliṅgānāṃ brahmaṇyeva samanvayam

3.3.40

āha ...
NYĀYASUDHĀ:
samānanyāyasañcāraviṣayatvāditi bhāvaḥ /
jñāte prathamapādena /
śaṅkā jāyata iti śeṣaḥ /
kathaṃ(iti) /
prāyeṇa liṅgabalena hyeṣa nāmātmakaśabdasamanvayo 'bhihitaḥ /
liṅgānāṃ cānyagatatvaṃ pratīyate /
tataśca viruddhatavāttaiḥ pratītaḥ samanvayaḥ samyaṅ na syādeva /
nahi kṛtakatvena nityatvajñānaṃ samyagutpadyate /
itiśabdaḥ śaṅkāsamāptau /
tatparihārāyānyatra prasiddhānāmaśeṣaliṅgānām /
āha dvitīyapāde /
nanvevaṃ tarhi yāni antastaddharmopadeśādityādau samudrāntasthatvādīni liṅgāni sādhanatvenoktāni teṣāmiha vicāraḥ karaṇīyaḥ /
na caivam /
kintu yānyuktāni na tāni vicāryante /
yāni ca vicāryante na tānyaktāni /
ucyate /
sarvaśrutigatāḥ sarve 'pyanyatra prasiddhāḥ nāmātmakāḥ śabdā bhagavadviṣayā eva tatra tatra śrutaiḥ sarvairliṅgairiti hi prathamapādasyārthaḥ /
tatra yāni liṅgānyasandigdhāni tāni vihāyetarāṇi vicāryanta iti ko virodhaḥ /
ata evāśeṣata ityuktaṃ prāk /
*10,66*
tṛtīyapadāsya prathamadvitīyābhyāṃ saṅgatimāha- ubhayeti //
... ubhayagatatvaṃ ca syādato liṅgaśabdayoḥ /
iti saṃśayanuttyartham ... // MAnuv_3,3.40a-c //
NYĀYASUDHĀ:
bhagavattaditaraviṣayatvam /
ato 'nyatra prasiddhānāṃ bhagavatparatvasya samarthanam /
liṅgātmakānāṃ ca śabdānām /
*10,66*
nanvanyavācitvanirāso 'pi tatraiva netara ityādinā vihita eva /
tatkathaṃ śaṅkodayaḥ /
maivam /
anyatra tātparyābhāvo hi netara ityādinā darśitaḥ /
śaktistūbhayatra syādeva /
tarhi ta eva punarvicāryāḥ /
satmay /
teṣveva yatra yatra vicāyaprāptiste vicāryante /
yadā yatrānupapattyādīnāṃ sañcāraḥ sugamastanvihāyānyatrobhayagatatvaṃ śaṅketaiveti yuktamuktam /
tathā ca tattvityavadhāraṇānupapattiriti śaṅkāśeṣaḥ /
ityāśaṅkānivṛttyarthaṃ tṛtīyapādamārabdhavāniti śeṣaḥ /
ityāheti vakṣyamāṇena vā sambandhaḥ /
kathamiyamāśaṅkā tṛtīye parihṛtetyatastātparyamāha- ubhayatreti //
*10,67*
... ubhayatra pratītitaḥ

3.3.41

śabdānāṃ vartamānānāṃ saliṅgānāṃ viśeṣataḥ /
samanvayo harāveva ... // MAnuv_3,3.41a-c //
NYĀYASUDHĀ:
harau taditaratra ca /
pratītito na tu vastuto vartamānānāṃ saliṅgānāṃ śabdānāṃ nāmnāṃ liṅgānāṃ ca harāveva viśeṣataḥ paramamukhyayā vṛttyā tātparyeṇa ca samanvayaḥ /
kuta ityata āha- yaditi //
... yannaivānyatra mukhyataḥ

3.3.42

śabdā liṅgāni ca ...
NYĀYASUDHĀ:
yadyasmādvartata iti śeṣaḥ /
etadapi kuta ityata āha- yata iti //
... yato naivānyatra svatantratā
NYĀYASUDHĀ:
svatantratāstīti śeṣaḥ /
svātantryābhāve 'pi kuto 'nyatra śabdānāṃ mukhyavṛttyabhāva ityata āha- asvatantreṣviti //
asvatantreṣu śabdasya vṛttiheturna mukhyataḥ

3.3.43

yato 'to ...

3.3.44

NYĀYASUDHĀ:
nanvanyeṣāmasvatantratvātteṣu mukhyataḥ śabdapravṛttihetorguṇāderabhāvānmukhyataḥ śabdā na vartanta iti cet /
mā vartiṣata /
tathāpi viśeṣataḥ samanvayo harāvevetyetatkuta ityata āha- ata iti //
itarasya mukhyārthatvābhāvādityarthaḥ /
bhāvyaṃ khalu śabdasya mukhyārthena /
anyathā tadapekṣasyāmukhyasyānupapatteḥ /
tathāca dvayoḥ prasaktayorekasya mukhyārthatvānupapattāvitarasya mukhyārthatvamāvaśyakameva /
yadadhīnāsta ityādinā yuktyantaramāha /
*10,68*
... yadadhīnāste śabdārthatvamupāgatāḥ /
atyalpenaiva śabdasya vṛttihetuguṇena tu // MAnuv_3,3.43a-d //
ayo yathā dāhakatvaṃ sa eveśaḥ svatantrataḥ /
mukhyaśabdārtha iti hi svīkartavyo manīṣibhiḥ

3.3.45

ityāha ...

3.3.46

NYĀYASUDHĀ:
te bhagavato 'nye padārthā bhagavadapekṣayātyalpenaiva śabdapravṛttihetunā guṇādinā yasminbhagavatyāyattāḥ santaḥ śabdāthartvamupagatāḥ sa bhagavāneveśo niravadhikaśabdapravṛttinimittatvāt /
svatantratvataśca mukhyaśabdārtha iti hi svīkartavyaḥ /
itareṣu śabdapravṛttinimittānyalpānyeva tānyapi bhagavadadhīnāni /
bhagavati tu niravadhikaparādhīnāni cetyetadasiddhamityata uktaṃ manīṣibhiriti /
śrutyādiparicayavadbhiḥ /
yo yadadhīnaḥ śabdārthaḥ so 'mukhya itarastu mukhya ityatra dṛṣṭāntaḥ /
ayo yathānyādhīnaṃ sad dāhakatvaṃ dāhakaśabdārthatvamupagatam ata eva dahatīti śabdastasminnamukhyo 'gnau tu mukhyastathetyarthaḥ /
atretarasyāmukhyārthatvamanūdyata eveti na punaruktiḥ ka ityāha tṛtīyapādeneti śeṣaḥ /
*10,69*
caturthapādasya saṅgatiṃ karoti- evañceti //
... evañca śabdānāṃ nārāyaṇasamanvaye /
siddhe 'pyaśeṣaśabdānāṃ na kathañcana yujyate // MAnuv_3,3.45a-d //
virodhāvavaratvāderapi prāptiryato bhavet /
iti ced ... // MAnuv_3,3.46a-c //
NYĀYASUDHĀ:
evañcetyasyaiva vivaraṇamatītena pādatrayeṇa keṣāñcicchabdānāṃ nārāyaṇasamanvaye siddhe 'pīti /
aśeṣaśabdānāṃ nārāyaṇe samanvayo na yujyate /
yaḥ pratijñāto duḥkhibaddhāvarādiśabdānāṃ karmādiviṣayāṇāṃ ca kathañcana yogena rūḍhyā vā pravṛttyanupapatteriti śeṣaḥ /
katham /
yato 'varādiśabdavācyatve bhagavato 'varatvāderdeṣasya prāptirbhavet /
tasyāśca sarvapramāṇavirodhāt /
karmakramādivirodhācceti /
iti cettatra prativihitaṃ sūtrakāreṇeti śeṣaḥ /
kathamityataḥ prathamādhikaraṇatātparyamāha- avaratvādīti //
... avaratvādi dvividhaṃ hyupalabhyate

3.3.47

*10,70*
NYĀYASUDHĀ:
avarādiśabdāpravṛttinimittamupalabhyate pramāṇaiḥ /
hiśabdasteṣāṃ prasiddhiṃ dyotayati /
kathaṃ dvividhamityata āha- parasyeti //
parasyāvaratāheturyaḥ svayaṃ para eva san /
so 'pi hyavaraśabdārtho yathā rājā jayī bhavet

3.3.48

anyo 'varatvānubhavī ...
NYĀYASUDHĀ:
svayaṃ para eva sanniti na pravṛttinimittakathanaṃ kintu svasyāvaratvābhāve 'pīti pradaśarnārtham /
parasminnavaratvādidharmaniyantṛtvamekaṃ nimittamityarthaḥ /
tasya pramitatvadarśanaṃ yatheti /
paragatasya jayasya rājādhīnatvena yathā rājā jayiśabdavācyo bhavettathetyarthaḥ /
avaratvānubhavī anvayo 'varaśabdārthaḥ /
avaratvādimattvamaparaṃ nimittamiti yāvat /
etacca suprasiddhamiti na pramāṇamuktam /
tataḥ kiṃ prakṛta ityata āha- tayoriti /
... tayoḥ pūrvo 'sti keśave
NYĀYASUDHĀ:
tayoḥ pravṛttihetvormadhye /
tenāvarādiśabdavācyatva ceti śeṣaḥ /
kutaḥ pūrva evāṅgīkriyate na dvitīya ityata āha- dvitīya iti //
dvitīyo jīva evāsti ...
NYĀYASUDHĀ:
jīva iti jaḍasyāpyupalakṣaṇam /
tathāca satīśvaratvahāniḥ syādityarthaḥ /
adhikaraṇaphalamāha- svātantryāditi //
... svātantrānnaca dūṣaṇam

3.3.49

harer ...

3.3.50

NYĀYASUDHĀ:
paragatāvaratvādau svātantryasyaiva nimittatvāṅgīkārāddhareravaratvādikaṃ dūṣaṇaṃ na prasajyata iti /
evamuttarādhikaraṇatātparyamapi vaktavyam /
*10,71*
prathamādhyāyārthānuvādena dvitīyādhyāyasya saṅgatimāha- evamiti //
... evamaśeṣeṇa sarvaśabdasamanvaye /
ukte virodhahīnasya syāt samanvayatā yataḥ /
ato 'śeṣavirodhānāṃ kṛteśena nirākṛtiḥ // MAnuv_3,3.49a-f //
*10,72*
NYĀYASUDHĀ:
sarvaśabdārthavivaraṇamaśeṣeṇeti /
ukte sati dvitīye 'śeṣavirodhānāṃ nirākṛtirīśena kṛteti sambandhaḥ /
virodhahīnasyaiva samanvayasya /
samanvayāvirodhābhyāṃ sañjāte vastunirṇaye
NYĀYASUDHĀ:
tṛtīyādhyāyasya saṅgatimāha- samanvayeti //
kiṃ mayā kāryamityeva syād buddhiradhikāriṇaḥ

3.3.51

NYĀYASUDHĀ:
tadarthayoradhyāyayorupalakṣaṇametat /
vastunirṇaye brahmanirṇaye /
kiṃ mayā kāryamiti /
ayamarthaḥ /
yadyapi brahmavicāraḥ kartavya ityuktam /
kṛtaścāsau /
tathāpi sādhanaphalavicārasahitasya brahmavicārasya kartavyatayoktatvātkṛtabrahmavicārasyādhikāriṇo yanmayā kāryaṃ sādhanaṃ tatkiṃ kathambhūtamiti /
buddhiḥ syāditi /
phalaviṣaye kuta evaṃ buddhirna syāditi cetsyādeva /
kintu phalāpekṣayā sādhanasya pūrvabhāvitvāttadviṣayaivādau syāt /
tadidamuktamevaśabdena /
tadarthaṃ tṛtīyo 'dhyāyaḥ pravṛtta iti śeṣaḥ /
*10,73*
etadgatānāṃ trayāṇāṃ pādānāṃ prāguktāmeva saṅgatiṃ sphuṭīkaroti- tatreti //
tatra bhaktividhānārthamabhaktānarthasantatau /
uktāyāṃ bhaktidārḍhyāya prokte 'śeṣaguṇoccaye /
vaktavyopāsanā nityaṃ kartavyetyādareṇa hi

3.3.52

NYĀYASUDHĀ:
tatra tṛtīye 'dhyāye /
bhaktividhānārthaṃ bhaktyutpādanārthaṃ vairāgyārthamiti yāvat /
abhaktānāṃ kāmyārthakarmiṇāṃ pāpināṃ dveṣiṇāṃ ca /
uktāyāṃ prathamapādena /
aśeṣaguṇocyate parameśvarasya prokte dvitīyena /
upāsanāsminpāde vaktavyāvasaraprāptā /
nanūpāsanāyāṃ ko bhakterupayogo yatastadānantaryasyetyata āha- nityamiti //
yasmādupāsanā nityamādareṇa kartavyā /
ādaranairantaryābhyāmeva saṃskārātiśayasyotpādāt /
ādaranairantarye copāsanāyāṃ nābhaktasya bhavataḥ /
iti tasmādidānīmupāsanā vaktavyeti sambandhaḥ /
*10,74*
evaṃ tarhyupāsanaiva vicāraṇīyā /
sarvaśāstraparijñānaṃ prathamādhikaraṇe kasmādvicāryata ityata āha- seti //
*10,75*
sopāsanā ca dvividhā śāstrābhyāsasvarūpiṇī /
dhyānarūpā parā caiva ... // MAnuv_3,3.52a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yā vaktavyatayāvasaraprāptā sā copāsanā dvividhaiva /
na tvekarūpaiva /
katham /
ekā śāstrābhyāsasvarūpiṇī /
parā ca dhyānarūpā /
ato yuktaḥ prathamādhikaraṇasyātrāntarbhāvaḥ /
tathāpyayaṃ kramaḥ kutaḥ /
dhyānasya śāstrābhyāsasādhyatvāt /
tadidamuktaṃ pareti /
dhyānasamādhyoranatibhinnatvaddhayānaśabdena samādhirapi gṛhyate /
dhāraṇāpratyāhāraprāṇāyāmā'sanayamaniyamānāmapyupāsanābhedānāṃ sattvātkathaṃ dvaividhyamityata āha- tadaṅgamiti //
... tadaṅgaṃ dhāraṇādikam

3.3.53

NYĀYASUDHĀ:
tasya dhyānasyāṅgameva natu svatantramupāsanam /
yogaśāstre caitatspaṣṭamavagantavyam /
śāstrābhyāsasya dhyānāṅgatve 'pi svatantropāsanatvaṃ cāsti /
brahmasākṣātkārahetutvāt /
cittavṛttinirodhā(katvā)cca /
"athavā satataṃ śāstravimarśena bhaviṣyati'; iti /
*10,77*
kimato yadyupāsanāvasaraprāptā dvividhā ceti /
tatrāha- tatheti //
tathobhayātmakaṃ caiva pāde 'smin bādarāyaṇaḥ /
āhopāsanamaddhava vistarācchrutipūrvakam

3.3.54

NYĀYASUDHĀ:
tathā tasmādavasaraprāptatvāt /
asminneveti sambandhaḥ /
upāsanameveti ca (vā) /
tena pareṣāmidānīṃ tu prativedāntaṃ vijñānāni bhidyante na veti vicāryata iti pādārthakathanaṃ nirākaroti /
tathāhi /
kiṃ bhedābhedau, virodhāvirodhau, uta vilakṣaṇatvāvilakṣaṇatve /
nādyaḥ /
gatārthatvāt /
dvitīye brahmaṇo 'khaṇḍatvena prāptyabhāvaḥ /
saguṇabrahmaviṣayā prāṇādiviṣayā ceyaṃ cinteti cenna /
prakṛtaviṣayaprayojanaviruddhatvenākartavyatvāditi /
addhā upayuktaprameyeṇa saha /
ata eva vistarāt /
anena keṣāñcidadhikaraṇānāmanantarbhāvaśaṅkā nirākṛtā bhavati /
śrutigrahaṇamupalakṣaṇam /
atra saṅgatikathanaprastāve 'pi keṣāñcitsūtrāṇāmarthavyākhyānaṃ saṅgatisamarthanārthameveti na doṣaḥ /
*10,79f.*
evaṃ saṅgatimabhidhāyaitatpādādhikaraṇeṣu pūrvapakṣayuktīḥ siddhāntayuktīśca saṅgraheṇāha- pṛthagdṛṣṭirityādinā //
pṛthagdṛṣṭiraśakyatvamanirṇītiḥ samuccayaḥ /
viśeṣadarśanaṃ kāryalopo nānoktirāśutā

3.3.55

vibhramo 'pākṛtirliṅgamanavasthāviśeṣitā /
aprayojanatā cātiprasaṅgo 'dūrasaṃśrayaḥ

3.3.56

viśiṣṭakāraṇaṃ ceṣyā dṛṣṭavairūpyamunnatiḥ /
anuktiraprayatnatvaṃ dṛḍhabandhaparābhavau

3.3.57

puṃsāmyaṃ prāptasantyāgaḥ kāraṇānirṇayo bhramaḥ /
viśeṣadarśitā'lāpo guṇasāmyaṃ pṛthagdṛśiḥ

3.3.58

agamyavartma sandhānamiṣṭaṃ phalamakalpanā /
śuddhavairūpyamaṅgatvamaviśeṣadṛśiḥ kriyā

3.3.59

yuktayaḥ pūrvapakṣasthāḥ sujñeyatvaṃ vidhikriyā /
māhātmyamalpaśaktitvaṃ yathāyogyaphalaṃ bhavaḥ

3.3.60

phalasāmyaṃ viśeṣaśca guṇādhikyaṃ pradhānatā /
yathāśaktikriyā sandhiḥ pramāṇabalamānatiḥ

3.3.61

kāraṇaṃ kāryavaiśeṣyaṃ svabhāvo vastudūṣaṇam /
pratikriyāvirodhaśca pratisandhiranūnatā

3.3.62

saṃskārapāṭavaṃ svecchāniyatirvastuvaibhavam /
viśeṣoktiramānatvaṃ prādhānyaṃ prītirāgamaḥ

3.3.63

susthiratvaṃ kṛtaprāptiranādiguṇavistaraḥ /
sādhanottamatā nānādṛṣṭiḥ śiṣṭiranūnatā

3.3.64

avighnatvavirodhau ca guṇavaiśeṣyamāgamaḥ /
siddhāntanirṇaye hyetā yuktayo 'vyāhatāḥ sadā

3.3.1

NYĀYASUDHĀ:
avyāhatāḥ sadeti siddhāntayuktitvasamarthanam /
// iti nyāyamālāsthalāni //
*10,81*
[======= JNys_3,3.I: sarvavedā(ntapratyayā)dhikaraṇa =======]
// atha sarvavedā(ntapratyayā)dhikaraṇam //
// oṃ sarvavedāntapratyayaṃ codanādyaviśeṣāt oṃ //
atra dhyānopāsanārthibhiḥ kiṃ svaśākhā evādhyayanaśravaṇamananairjñātavyāḥ kiṃ vā sarve 'pi vedā iti saṃśaye śākhābhedasya suprasiddhatvādanyathā tadanupapatteḥ prathamapakṣa eva jyāyāniti prāpte siddhāntitam sarvavedāntapratyayamiti /
tatra sarvaśabdo 'saṅkucitavṛttiriti pratītinirāsāya vyācaṣṭe- yaśaśaktīti //
sarvavedāntapratyayaṃ codanādyaviśeṣāt

3.3.65

yathāśaktayakhilān vedān vijñāyopāsanaṃ bhavet
NYĀYASUDHĀ:
vijñāyāvasthitasyetyadhyāhārātsamānakartṛkatāsiddhiḥ /
upāsanaṃ kurvāṇo bhavediti vā /
upāsanaṃ kurvīteti vā /
bhavedityasyottaravākye 'nvayaḥ /
atra yathāśaktyakhilānvedānvijānīyādityeva vaktavyam /
tathāpyatrocyamānaṃ sarvaparijñānaṃ dhyānopāsanāṅgamiti daśaryitumevamuktam /
tataśca paretyuktaṃ vivṛtaṃ bhavati /
*10,83*
yathāśruta evārtho 'stu kiṃ viśeṣeṇenetyata āha- tatreti //
tatrākhilasya vijñaptiḥ samyag brahmaṇa eva hi

3.3.66

tadanyeṣāṃ yathāyogyamakhilajñaptiriṣyate
NYĀYASUDHĀ:
tatropāsakeṣu yasmātsamyagakhilasya vedasya vijñaptirbrahmaṇa eva yuktā bhavennānyeṣāṃ tasmādanyeṣāṃ yathāyogaṃ yathāśaktyevākhilajñaptireṣyavyā /
etaduktaṃ bhavati /
sarvādhikārisādhāraṇaṃ tāvadidaṃ sūtram /
codanādyaviśeṣādiyuktibhistadavagamāt /
saṃśayapūrvapakṣāsaṅgatatvaprasaṅgācca /
naca sarveṣāṃ sarvavedavijñānaṃ sambhavati /
vedānāmanantatvāt /
alpaprajñādimattvāccā puṃsām /
tato yuktamuktamiti /
yadvā prathamavākya eva bhavedityanenaivaiṣo 'bhihitaḥ /
yasmādevamevopapannaṃ bhavediti /
tataḥ kasya kīdṛśī śaktiriti jijñāsāyāmidaṃ vākyam /
hiśabdaḥ prasiddhau /
yogo yogyatā /
jñaptirjñaptiśaktiḥ /
*10,85*
upāsanāyogyatāsamanvaye khalvatra sarvavijñānamucyate /
nacālpavedajñasya sā bhavati /
"sarvaiśca vedaiḥ paramo hi devo jijñāsyo 'sau nālpavedaiḥ prasiddhayet'; ityādiśruteḥ /
ataḥ sarvaśabdo mukhyārtha eva vyākhyātavyaḥ /
ata eva yadyapyasmadādīnāmasmiñjanmani sarvavedajñānamasambhavi /
tathāpi tādṛśaṃ janma kalpanīyaṃ yatredaṃ sambhavatītyata āha- tāvateti //
tāvatopāsane yogyo bhavedevākhilaḥ pumān

3.3.67

NYĀYASUDHĀ:
yathāśakti vijñānamātreṇa /
ayamabhisandhiḥ /
dhyānopāsane vedajñānasya kathamupayogaḥ /
dhyeyājñāne dhyānāyogāditi cet /
tarhi sarveṣāṃ sarvavedārthadhyānābhāvasya vakṣyamāṇatvānna sarvavedajñānamupayuktam /
satyam /
tathāpyadhigataikaśākhasya śākhāntare 'nyathoktiśaṅkayā dhyānāsambhavātsarva(veda)parijñānamāvaśyakamiti cenna /
gatisāmānyānumānenaiva śaṅkānirāsasyoktatvāt /
anyathā parasparavirodhena vedāprāmāṇyāpatteḥ /
tataḥ śrutiryathāśaktītyeva vyākhyeyeti /
*10,86f.*
yathāśakti vedajñānaṃ bhagavadupāsanopayuktaṃ na sarvavedajñānāvaśyambhāva ityatra purāṇavākyamapi paṭhati- mahattvasyeti //
mahattvasya paraṃ pāraṃ viditvaiva janārdanaḥ /
stoṣyatāmeti tuṣṭatvamiti nāstyeva nārada

3.3.68

kintu niścalayā bhaktayā hyātmajñānānurūpataḥ /
yaḥ stoṣyati sadā bhaktastuṣyastasya sadā hariḥ

3.3.69

ityādivākyasandarbhād yathāyogyākhilajñatā
NYĀYASUDHĀ:
mahattvasya paraṃ pāraṃ viditveti sarvavedajñatvamucyate /
vedena vinā bhagavanmahattvasya jñātumāśakyatvāt /
stoṣyatāmiti dhyānasyāpyupalakṣaṇam /
samānanyāyatvāt /
nāstyeveti niyamaniṣedhaḥ yathāyogyākhilajñatā dhyānopayoginīti vijñāyata iti śeṣaḥ /
yathāyogyeti katham /
avyayībhāvasya napuṃsakatvena yathāyogyamiti bhāvyam /
satyam /
yathāyogyākhilajñateti samāso 'yamityadoṣaḥ /
yadvā yathā yādṛśī yogyā tathaiveti bhinne evaite pade /
*10,89*
nanvatrātmajñānamevopāsanopayogitvenocyate /
natu yathāśaktijñānam /
ato na prakṛtopayogīdaṃ vākyamityata āha- ātmeti //
ātmajñānānurūpatvaṃ yathāśakti vicāraṇāt

3.3.3

NYĀYASUDHĀ:
atropāsanasyātmajñānānurūpatvaṃ nāma yathāśakti vedavicāraṇādbhāvitvameva /
anyathā vākyasyāsaṅgatatvaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
sarvajñānaniyame nirākṛte kintvityāśaṅkāyāṃ yathāśaktijñānaṃ hi vaktavyam /
na tvātmajñānam /
nahi parajñānaṃ prāṅ nirākṛtam /
tasmādātmajñānaṃ nāmātmayogyaṃ jñānamityeva vyākhyeyamiti /
kutaḥ savarvedajñānamityataścodanādyaviśeṣādityuktam /
tatra śākhābhedasya suprasiddhatvāccodanādikamapi viśeṣaniṣṭhaṃ vyākhyātamityato yuktyantaramāha sūtrakāraḥ oṃ svādhyāyasya tathātvena hi samācāre 'dhikārācceti oṃ //
tatra hīyantaṃ vyācaṣṭe- veda iti //
svādhyāyasya tathātvena hi samācāre 'dhikārāc ca savavac ca

3.3.70

vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ svādhyāyādhyayanaṃ bhavet /
ityādivākyavaiyarthyamanyathā na nivāryate

3.3.3

NYĀYASUDHĀ:
anena"vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ sarahasyo dvijanmanā'; iti smṛtimupādatte /
svādhyāyādhyayanaṃ kartavyaṃ bhavedityanena"svādhyāyo 'dhyetavyaḥ'; iti śrutim /
anyathā svasvaśākhāmātrajñānāṅgīkāre /
*10,90*
etaduktaṃ bhavati /
svādhyāyasya svādhyāyavidhestathātvena sāmānyataḥ sarvavedādhyayanavidhāyakatvena hetunā sarvajñānamaṅgīkaraṇīyam /
adhyayanasyārthajñānaparyantanāsthiteḥ /
svasvaśākhāmātrajñānāṅgīkāre cāsya vidhervaiyarthyāpatteḥ /
naca vācyaṃ śākhābhedasya prasiddhayā svādhyāyapadakṛtsnapadadarśanāt /
śākhābhedasyāśaktinimittatvopapatteriti /
*10,97*
nanu śrutyantaraṃ hiśabdena smṛtiḥ sūtrakṛtopāttā tatkathamatra viparyayaḥ /
ucyate /
ākāṅkṣākrameṇa sūtram /
vyākhyānaṃ tūpodghātaprakriyayeti na virodhaḥ /
śrutismṛtibalādeva yathāśakti savarvijñānasyaiva niśśaṅkatāhetutvaṃ kalpyate /
bhūyodarśanaṃ cānumānāṅgamiti suprasiddham /
*10,99*
āha nādhyayanavidhiprayuktamadhyayanam /
kintvadhyāpanavidhiprayuktameva /
adhyayanavidherniyojyarahitatvāt /
nahyatra svargakāmo yajetetivatkaścinniyojyaḥ śrūyate /
nāpi viśvajidādāviva kalpayituṃ śakyate /
adhyāpanavidhinaivādhyayanasiddhau kalpakābhāvāt /
nacādhyāpanavidhirapi niyojyarahita iti vācyam /
ācāryakaraṇakāmasya tatra niyojyatvāt /
naṣṭavarṣaṃ brāhmaṇamupanayītetyātmanepadaśravaṇāt /
"sammānanotsañjanācāryakaraṇajñānabhṛtivigaṇanavyayeṣu niyamaḥ'; ityācāyarkaraṇe nayaterātmanepadavidhānāt /
tamadhyāpayītetyupanayanādhyāpanayorekakartṛkatāpratīteḥ /
na hyadhyāpanamadhyayanena vinā bhavatīti svasiddhaye parā(pekṣa kṣepa)lakṣaṇenopādānopādānenādhyāpanavidhirevādhyāpanavidhirevādhyayanaṃ prayuṅkte /
kiñcādhyayane sati vidhijñānaṃ tataścādhyayanamitītaretarāśrayatvaṃ syāt /
ato naitadvākyodāharaṇamatra saṅgatamiti /
ucyate /
syādevaṃ yadyadhyāpanavidhiprayuktamadhyayanaṃ syāt /
nacaivam /
adhyāpanasya jīvīkārthatvāt /
trīṇi karmāṇi jīviketi vacanāt /
adhyayanasya ca nityatvāt /
"yo 'nadhītya dvijo vedān'; ityakaraṇe pratyavāyaśravaṇāt /
naca nityamanityena prayujyate /
kiñcaikasya māṇavakasyādhyāpanena caritārthatve māṇavakāntarasyānadhyayanaprasaṅgaḥ /
yo yenopanītaḥ sa tenādhyāpanīya iti cet /
*10,100*
tarhyupanāyake parete 'dhyayanābhāvaḥ syāt /
yatpunaritaretarāśrayatvamuktaṃ tat prātaḥsandhyāmupāsītetyādāvapi samānam /
ayamapyācāryasyaiva vidhiḥ /
śaucācārāṃśca śikṣayedityāderiti cenna /
ācārye parete tadabhāvāpātāt /
ato 'dhyayanādividhiṃ vṛddhāḥ kathañcinmāṇavakaṃ bodhayantītyaṅgīkāryamityalam /
JOSHI-22
*10,106*
samācāredhikārācca ityetadvayācaṣṭe- adyāpīti //
... samācāre 'dhikārāc ca ...

3.3.72

adyāpi tena devādyāḥ śṛṇvate manvate sadā /
dhyāyanti ca yathāyogaṃ // MAnuv_3,3.71a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yataḥ sarvavijñānamāvaśyakam /
tenaiva hi kāraṇena devādyā adyāpi śravaṇamanane kurvanti sadā dhyāyanti ca /
anyathā mahāmatīnāṃ teṣāmekaikaśākhāśravaṇāderalpīyasaiva kālena kartuṃ śakyatvenādyāpi tatkaraṇaṃ na syāditi /
yathāyogaṃ yathāśaktīti pratyekaṃ viśeṣaṇam /
śṛṇvanta ityātmanepada uktam /
samācāraccetyevokte devādīnāṃ vedādhikāritvābhāvātkathametadityato devatādhikaraṇanyāyaṃ mā vismārṣīriti sūcayituṃ sūtrakṛtā samācāre 'dhikārāccetyuktam /
*10,108*
yadi brahmasākṣātkāravanto 'pi devādyāḥ śravaṇādyanutiṣṭhanti tarhi tasya niravadhikatvaṃ prasaktamityata āha- tathāpīti //
... tathāpyā vastunirṇayāt /
śravaṇaṃ mananaṃ caiva kartavyaṃ sarvathaiva hi // MAnuv_3,3.71d-f //
NYĀYASUDHĀ:
yadyapi sūtrakāreṇa devādyācāraḥ pramāṇīkṛtastathāpi, vastu parabrahmādikam /
nirṇayo yathārthaḥ parokṣo niścayaḥ /
prathamasyaivaśabdasyāvastunirṇayādeveti sambandhaḥ /
vastunirṇayahetutvācchravaṇāderiti hiśabdātharḥ /
vastunirṇayaparyantaṃ śravaṇamanane kartavye ityasat /
nirṇīte 'pyarthe punaḥ kāraṇāntaropanipātena saṃśayādyutpādasya darśanena vastunirṇayasyāvadhārayitumaśakyatvādityata āha- matīti //
matiśrutidhyānakālaviśeṣaṃ gururuttamaḥ /
vetti tasyoktimārgeṇa kurvataḥ syāddhi darśanam

3.3.73

NYĀYASUDHĀ:
matirmananaṃ śrutiḥ śravaṇam /
uttamaḥ śiṣyayogyatābhijñaḥ /
kurvataḥ śravaṇādikam /
darśanaṃ brahmasākṣātkāḥ /
etaduktaṃ bhavati /
brahmadarśanārthaṃ hi śravaṇādikam /
naca tadyathākathañcidanuṣṭhitaṃ tatsādhanam /
kintu śiṣyayogyatābhijñagurupradānapūrvakameveti vakṣyati /
atastādṛśo gurureva śravaṇādikālaviśeṣamupadekṣyati /
yataḥ paraṃ kāraṇaśatopanipāte 'pi na saṃśayādyutpādaḥ syāditi /
*10,109*
devādyāḥ śravaṇādikamadyāpi kurvantīti na yuktam /
syāddhi darśanamiti śravaṇādestattvadarśanasādhanatvasyoktatvāt /
devādīnāṃ ca tattvadarśanasyautpattikatvāt /
yathoktam"naiva devapadaṃ prāptā brahmadarśanavarjitāḥ'; ityādi /
naca prāptasādhyaḥ sādhanamutiṣṭhatītyata āha- śravaṇamiti //
śravaṇaṃ dṛṣṭatattvasya mananaṃ dhyānameva ca /
viśeṣānandasamprāptyā ... // MAnuv_3,3.73a-c //
NYĀYASUDHĀ:
dṛṣṭatattvasyāpi puṃsaḥ śravaṇaṃ mananaṃ dhyānaṃ ca viśeṣānandasamprāptyai yujyata eveti yojanā /
evaṃ tarhi śravaṇāderdarśanasādhanatvoktirvyāhanyata ityata āha- anyasyeti //
... anyasyaitāni dṛṣṭaye

3.3.74

NYĀYASUDHĀ:
adṛṣṭatattvasyaitāni śravaṇādīni dṛṣṭaye bhavanti /
yathā khalu samuccayavādināṃ jñānātpūrvāṇi karmāṇi jñānārthīni /
tataḥ parāṇi tu mokṣārthāni /
yathā ca sakāmāni karmāṇi saṃsārakāraṇāni niṣkāmāni tu jñānakāraṇāni /
tathā śravaṇādīnyadṛṣṭatattvasya jñānārthānīti na taduktivyāghātaḥ /
dṛṣṭatattvasya tu viśeṣānandārthānīti devādīnāṃ tadanuṣṭhānaṃ ca yuktam /
samācārakathanaṃ ca yathāśakti vedārthaśravaṇamananayoḥ kartavyatāmātropodbalanāya kṛtamiti nāsaṅgatam /
viśeṣānandaṃ tu vakṣyāmaḥ /
*10,110*
śiṣyayogyatābhijñagurūpadeśānusāreṇa śravaṇādikaṃ kartavyamityayuktam /
tādṛśasya gurordulabhatvena śravaṇādyabhāvāpatteḥ /
labhyamāno 'pyasāvanuṣṭhitaśravaṇādinā ādhyātmikaśaktisampannenaiva śiṣyeṇa labhyate nānyena /
tathācānyonyāśraya ityata āha- yadīti //
*10,111*
yadi tādṛg gururnāsti nirṇītaśravaṇādikam /
tatsiddhāntānusāreṇa nirṇayajñāt samācaret

3.3.75

NYĀYASUDHĀ:
dvividhaṃ śāstraṃ nirṇītaṃ nirṇetavyaṃ ca /
tatrādyaṃ brahmasūtrādikaṃ, dvitīyaṃ vedādikam /
tatra nirṇītasya śravaṇādikaṃ samācaret /
sarvajñānāṃ siddhāntānusāreṇa yo nirṇayaṃ jānāti tasmāt /
idamuktaṃ bhavati /
mukhyasya guroḥ prathamamalābhe 'pi na śravaṇādyabhāvāpattiḥ /
amukhyādapi gurostadupapatteḥ /
tatra mukhyavadamukhyasyātigahanavedādivyākhyānasāmarthyābhāve 'pi nirṇītavyākhyānamupapadyata eva /
naca nirṇītaśāstrasyāpi vyākhyānavipratipattyābhiprāyo duradhigama iti vācyam /
sarvajñapraṇītopāyagranthānusāreṇāmukhyasyāpi gurostadavagamasambhavāt /
evaṃ cāmukhye śravaṇādāvanuṣṭhite mukhyo 'pi gururlabhyata iti /
*10,112*
sarvajñasya guroḥ śravaṇādyaṅgatve tadabhāve śravaṇādyabhāva eva kuto nāṅgīkriyate kimanenāmukhyena śravaṇādinā /
sarvajñaguruprāptistu puṇyopacayenāpi bhaviṣyatītyata āha- śravaṇādīti //
śravaṇādi vinā naiva kṣaṇaṃ tiṣṭhedapi kvacit
NYĀYASUDHĀ:
santi tāvatsarvadā śravaṇādikaṃ kartavyaṃ kṣaṇamapi na tyājyamityevamarthāḥ śrutismṛtayaḥ svādhyāyapravacane eveti nāko maudgalya ityādyāḥ /
tatra ca sarvajño gururaṅgam /
tadalābhe tu guṇe tvanyāyyakalpanamiti nyāyena yādṛśatādṛśamapi śravaṇādikaṃ kāryamevetīti bhāvaḥ /
nanvetāḥ śrutaya evānupapannārthāḥ /
aparihāryanidrādyupadravaprāptau śravaṇādeḥ kartumaśakyatvāt /
na hyākāśaromanthanaṃ śakyavidhānamityata āha- atīti //
atyaśakye tu nidrādau punareva samārabhet

3.3.76

NYĀYASUDHĀ:
parihartumaśakye nidrādau prāpte tu punareva tadapagamanānantarameva śravaṇādikaṃ samācaret /
ayamabhiprāyaḥ /
yathā sāyamprātaragnihotraṃ juhotītyādividhayaḥ sannipātādyupaplavasambhave 'pi nānupapannastathā prakṛte 'pīti /
*10,114*
nirṇayajñasya gurorabhāve kiṃ śravaṇādyabhāva eva, netyāha- abhāva iti //
abhāve nirṇayajñasya sacchāstrāṇyeva sarvadā /
śṛṇuyād ...
NYĀYASUDHĀ:
nirṇayajñasya gurorabhāve 'pi yādṛśatādṛśātsarvadā śṛṇuyāt /
manvīta ca /
nahi guṇālābhe mukhyaparityāgo yukta iti bhāvaḥ /
vedādiśravaṇe sarvajño gururapekṣitaḥ /
taditaraśravaṇe tu nirṇayajñaḥ sarvajñakalpaḥ /
dvayorabhāve 'pi śravaṇādikaṃ cedanuṣṭheyaṃ tadāsacchāstrāṇāmiti pratītiḥ syāt /
ataḥ sacchāstrāṇyevetyuktam /
yādṛśatādṛśāt śṛṇuyādityanenātiprasaktau satyāmāha- yadīti //
... yadi sajjñānaprācuryamupalabhyate

3.3.77

NYĀYASUDHĀ:
yadi tasminpuruṣe svāpekṣayā samyagjñānādiprācuryamupalabhyate tarhi tataḥ śṛṇuyāt /
na tvadhamāt /
vaiyarthyāt /
na hyadṛṣṭamātrārthaṃ śravaṇādikamiti bhāvaḥ /
*10,115*
svato 'dhikasya puruṣasya prabandhena vyākhyānāsāmbhave kiṃ śravaṇādyabhāva evetyākāṅkṣāyāmāha- mahadbhaya iti //
mahadbhayo viṣṇubhaktebhyo yathāśakti ca saṃśayān /
chindyāt ... // MAnuv_3,3.77a-c //
NYĀYASUDHĀ:
svato mahadbhayo, mahattvaṃ ca na sajjñānamātreṇa kintu viṣṇubhaktyādiguṇaiścetyuktaṃ viṣṇubhaktebhya iti /
tādṛśa eva hyādaramutpādayanvyākhyāti /
sādarameva ca śravaṇādikaṃ phalāyālam /
saṃśayān ajñānaviparyayāṃśceti śravaṇādiphalamuktam /
ekasmātprabandhena śravaṇādyasambhave 'pi bahubhyo mahadbhayo yathāśakti yathāsambhavamekaikadeśaśravaṇādikamapi kuryādeva /
tenāpi saṃśayādicchedasya śravaṇādiphalasya lābhāditi bhāvaḥ /
svato 'dhikābhāve kathaṃ śravaṇādītyata āha- svata iti //
... svato 'dhikābhāve svayameva samabhyaset /
brūyādapi ca śiṣyebhyaḥ ... // MAnuv_3,3.77c-e //
*10,116*
NYĀYASUDHĀ:
apicāvitaretarayoge /
śrutā'vṛttipravacanābhyāmabhinavotprekṣodayātte 'pi śravaṇādiphalaṃ prasuvāte /
samyak śravaṇādirahito vyācakṣāṇaḥ skhalanena pratyaveyāt /
tatkathamucyate śiṣyebhyo brūyāditi tatrāha- saditi //
... satsiddhāntamahāpayan

3.3.78

NYĀYASUDHĀ:
brūyāditi sambandhaḥ /
prāmāṇikatayābhimāno 'rthaḥ siddhāntaḥ /
natu prāmāṇika eveti niyama; /
tathātve śabdanityatvaṃ keṣāñcitsiddhāntaḥ /
keṣāñcittadanityatvamiti na syāt /
dvayoḥ prāmāṇikatvāyogāt /
ayaṃ tu na tathā /
api tu prāmāṇika evetyataḥ sadityuktam /
svārthiko ṇic /
ajahadityarthaḥ /
yadvā śiṣyairahāpayan /
satsiddhāntahānireva mahataḥ pratyavāyasya heturiti vakṣyāmaḥ /
kṣudrasskhalitaṃ tvalpīyasa eva /
naca tāvatā mahāprayojanavyākhyānatyāgaḥ /
tathā sati mṛgabhayādbījānāvāpaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
*10,118*
ko 'sau satsiddhānto yo na hātavyaḥ /
dvividhaḥ satsiddhāntaḥ parāparabhedāt /
pratyekaṃ dvividho vācanika ānuṣaṅgikaśca /
tatra vācanikaṃ paraṃ satsiddhāntaṃ tāvadāha- aśeṣeti //
aśeṣaguṇapūrṇatvaṃ sarvadoṣasamujkhitiḥ /
viṣṇoranyacca tattantramiti samyag vinirṇayaḥ

3.3.79

NYĀYASUDHĀ:
anyattattantramiti sakalajagajjanmādikāraṇatvamucyate /
nirṇīyata iti nirṇayaḥ /
samyagvinirṇayo vācanikaḥ parasiddhāntaḥ /
sākṣādbrahmasvarūpāvadhāraṇapare janmādisūtre khalvabhihito 'yamarthaḥ /
ānuṣaṅgikaṃ parasiddhāntamāha- svatantratvamiti //
svatantratvaṃ sadā tasya tasya bhedaśca sarvataḥ
NYĀYASUDHĀ:
svatantratvaṃ svādhīnasattvādimattvam /
tasya viṣṇoḥ /
dvitīyastasyetiśabda uttaratra sambaddhayate /
sarvato bhedaśceti /
prakṛtijīvajaḍebhyo 'tyantabhinnatvam /
nanvetadapyasambhavastu sato nātmāśruteḥ pṛthagupadeśādityādinābhihitameva /
tatkathamānuṣaṅkikaḥ siddhāntaḥ /
satyam /
tathāpi pradhānaprameyopayogitayoktatvādadoṣaḥ /
svagatabhedavarjitatvāderupalakṣaṇametat /
iti samyak sthitiriti vakṣyamāṇenānvayaḥ /
*10,121*
kathamasyātharsyānuṣaṅgikatvamityata āha- adoṣatvasyeti //
adoṣatvasya siddhayarthaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
viṣṇoradoṣatvasya siddhayarthamaṅgīkāryo 'yamartha iti śeṣaḥ /
upalakṣaṇametat /
aśeṣaguṇapūrṇatvasya sakalajagajjanmādikāraṇatvasya cetyapi draṣṭavyam /
anena kathaṃ tatsiddhirityata āha- yadīti //
... yadabhede tadanvayaḥ

3.3.80

NYĀYASUDHĀ:
yasmājjagatābhede viṣṇordeṣasambandhaḥ prasajyate tasmāditi pūrveṇa sambandhaḥ /
atrāpyabheda ityasvātantryasyāpyupalakṣaṇam /
tadanvaya iti ca guṇapūrtyādyabhāvasyāpi /
anyattattantramityanyaśabdo 'muktaviṣaya iti pratītiḥ syāttadarthamāha- tattantratvaṃ ceti //
tattantratvaṃ ca muktānāmapi ...
NYĀYASUDHĀ:
caśabdo vakṣyamāṇena bhedena saha samuccayārthaḥ /
aṅgīkāyarmiti śeṣaḥ /
kimarthamidamaṅgīkāryaṃ janmādisūtrasyāmuktaviṣayatayāpyupapatterityata āha- taditi //
*10,122*
... tadguṇapūrtaye
NYĀYASUDHĀ:
nahi muktānāṃ tattantratvena vinā tasya nirargalamaiśvaryaṃ siddhayati /
naca tadantareṇa guṇapūrtirbhavatīti /
syādetat /
yadi muktāḥ paramātmano bhinnāḥ syuḥ /
naca tathā /
tatkiṃ tattantratvenetyata āha- muktānāmapīti //
muktānāmapi bhedaśca ...
NYĀYASUDHĀ:
paramātmano 'tyantabhedaścāṅgīkāryaḥ /
anena"tasya bhedaśca sarvataḥ'; ityetadapi vivṛtaṃ bhavati /
kimarthamityataḥ prayojanaṃ vaktuṃ pīṭhamāracayati- nahīti //
... nahi bhinnamabhinnatām /
gacchad dṛṣṭaṃ kvacit ...
NYĀYASUDHĀ:
muktānāṃ paramātmanābhedo bhavanna tāvatprāgbhinnānām /
bhinnasyābhedāvāpteḥ kvāpyadarśanāt /
na kevalamadarśanaṃ kiṃ tarhītyata āha- tasyeti //
... tasyāpyabhāvo 'nubhavopagaḥ

3.3.81

NYĀYASUDHĀ:
bhinnamabhinnatāṃ gacchatītyasyārthasyābhāvo 'nubhavasiddho 'pi /
tataḥ saṃsāre 'pyabhinnānāmeva muktāvabhedo vyajyata ityeva vaktavyam /
tathaivāstvityata āha- pūrveti //
pūrvābhede doṣavattvamīśasyetyatibhinnatā /
nārāyaṇena muktānāmapi samyagiti sthitiḥ

3.3.82

NYĀYASUDHĀ:
samarthitaṃ tāvadduḥkhādirūpo 'yaṃ saṃsāraḥ satya iti /
tataḥ saṃsāre 'pi jīvānāṃ paramātmanā bhede tasya doṣavattvaṃ syāt /
itiśabdo hetau /
samyak sthitiḥ satsiddhāntaḥ ānuṣaṅgikaḥ para iti śeṣaḥ /
*10,124*
nanvatibhinnatā kimarthā bhedābhedopapatterityata āha- bhedeti //
bhedābhede 'pyabhedena doṣāṇāmapi sambhavaḥ
NYĀYASUDHĀ:
bhedena sahito 'bhedo bhedābhedaḥ /
"vipratiṣiddhaṃ cānadhikaraṇavācī'; iti dvandvaikavadbhāvo vā /
atrāpi pūrvanyāyena saṃsāre 'pi bhedābhedāvaṅgīkāryau /
tataścābhedena doṣāṇāmapi sambhavaḥ /
bhedena tatparihāro bhaviṣyatīti cettarhi kimajāgalastanāyitenābhedeneti /
idānīmaparaṃ siddhāntamāha- nirdeṣatvamiti //
nirdoṣatvaṃ ramāyāśca ...
*10,125*
NYĀYASUDHĀ:
tathā parameśvaravadramāyāśca nirdeṣatvam /
yathoktam"kāmādiratatra tatra cāyatanādibhyaḥ'"samanā cāsṛtyupakramādamṛtatvaṃ cānupoṣya'; iti /
nirdeṣatvamityuktyā pāratantryamapi nāstīti pratītinirāsārthamāha- taditi //
... tadanantaratā tathā

3.3.83

NYĀYASUDHĀ:
parameśvarānantaratā tadadhīnateti yāvat /
yadvānenāparasiddhāntāntaramāha- ekasmādbhagavata evāvaratvamiti /
tadapyuktam asyaiva copapatterūṣmā'; iti /
siddhāntāntaramāha- brahmeti //
brahmā sarasvatī vīndraśeṣarudrāśca tatsriyaḥ /
śakrakāmau tadanye ca kramānmuktāvapīti ca

3.3.84

satsiddhānta iti jñeyo
NYĀYASUDHĀ:
muktau saṃsāre 'pi /
proktātkramāttiṣṭhantītyarthaḥ /
atra dvandvanirdiṣyānāṃ sāmyamanyeṣāṃ tāratamyamiti jñeyam /
etaccoktamiyadāmananāditi /
upalakṣaṇaṃ caitat /
prapañcasatyatvādikamapi grāhyam /
kuto 'yamaśeṣaguṇetyādisatsiddhānta ityata āha- nirṇīta iti //
... nirṇīto hariṇā svayam
NYĀYASUDHĀ:
hariṇā sūtrakāreṇa svayaṃ sākṣānnirṇīto na tu balātsūtrārthatayā kalpitaḥ /
etacca tatra tatra darśitameva /
*10,128*
satsiddhāntamahāpayannityuktam /
taddhānau ko doṣa ityata āha- etaditi //
etadvirodhi yat sarvaṃ tamase 'ndhāya kevalam

3.3.85

NYĀYASUDHĀ:
jñātaṃ sadityarthaḥ /
virodhi jñānameva hi /
asya tyāgaḥ /
andhāya bhavatīti śeṣaḥ /
kevalamiti na kadāpi na sukhāyetyarthaḥ /
kuta etadityata āha- andhamiti //
andhaṃ tamo viśantīti prāha śrutiratisphuṭam
NYĀYASUDHĀ:
anenāndhantamaḥ praviśanti ye 'vidyāmupāsata iti śrutimupādatte /
uktārthasya prāmāṇikatvaṃ vakṣyate /
atastadviruddhapratītiravidyā bhavatyeva /
atisphuṭamityanena pareṣāṃ vyākhyānaṃ parācaṣṭe /
tathāca vakṣyāmaḥ /
*10,129*
nanu ca vastutaḥ prāmāṇikaḥ satsiddhāntaḥ /
prakṛtasya kathaṃ prāmāṇikatvamityata āha- ityevetyādinā sādaramityantena /
ityeva śrutayo 'śeṣāḥ pañcarātramathākhilam

3.3.86

mūlarāmāyaṇaṃ caiva bhārataṃ smṛtayo 'khilāḥ /
vaiṣṇavāni purāṇāni sāṅkhayayogau parāvapi

3.3.87

brahmatarkaśca mīmāṃsetyanantaḥ śabdasāgaraḥ /
anantara yuktayaścaiva pratyakṣāgamamūlakāḥ

3.3.88

pratyakṣamaiśvaraṃ caiva ramādīnāmaśeṣataḥ /
muktānāmapyamuktānāmetamevārthamuttamam

3.3.89

NYĀYASUDHĀ:
ityevetyuktaprakārāvadhāraṇam /
etamevārthamiti prakṛtadharmyavadhāraṇam /
tena vyatyāsamapi vārayati /
aśeṣā iti śrutibhāgasya karmādiparyavasāyitvanirāsārtham /
athaśabdaḥ samuccaye /
akhilamiti jīvajananādivākyānāmapyupādanārtham /
mūlarāmāyaṇamevetyavāntararāmāyaṇānāṃ vyudāsaḥ /
akhilā iti bahuvacanaviṣayavivaraṇārtham /
itarapurāṇānāṃ pāśupatādimūlatvenāprāmāṇyādvaiṣṇavānītyuktam /
parāviti arvācīnasāṅkhayayogavyāvṛttaye /
tayorapramāṇatvāt /
mīmāṃsā trividhā /
śabdasāgaraḥ prakāśayatīti sambandhaḥ /
yuktayaśca prakāśayanti pratyakṣāgamamūlakā eva /
na tvābhāsāḥ /
pratyakṣaṃ ca prakāśayati /
evaśabdeneśvarapratyakṣasya prābalyaṃ sūcayati /
karmakāṇḍādīnāmetadarthaprakāśakatvaṃ kathamityata uktamuttamamiti /
karmāderuttānārthatve 'pyuttamo 'rtho 'yamiti bhāvaḥ /
vedādīnāmanyathāvyākhyānaṃ vārayati- anyāvakāśarahitamiti //
*10,130*
anyāvakāśarahitaṃ prakāśayati sādaram
NYĀYASUDHĀ:
kriyāviśeṣaṇametat /
sādaramiti tatra tātparyasadbhāvamācaṣṭe /
etadartharṃ(the) ca śrutyādikamanyatra paṭhitameva draṣṭavyam /
*10,132*
satsiddhāntamahāpayansacchāstrāṇyeva sarvadā śṛṇuyādityuktam /
tatra sa(ta)tsiddhāntasvarūpaṃ nirūpya sacchāstrāṇyeva sarvadā śruṇuyādityetadvivṛṇoti- etadeva ceti //
etadeva ca sacchāstraṃ duḥśāstraṃ tu tataḥ param

3.3.90

sacchāstramabhyasennityaṃ duḥśāstraṃ ca parityajet
NYĀYASUDHĀ:
etadvedādikam /
tataḥ paraṃ tadviruddhaṃ tadudāsīnaṃ ca /
ṛgādyā bhārataṃ caivetyādyāgamo 'tra sphuṭa eva /
duśśāstraṃ nābhyasediti vaktavye parityajediti vacanaṃ na kevalaṃ tatrodāsīnatvaṃ kintu hetutayā jñānamapi bhāvyamiti jñāpayitum /
atra cāsacchāstrādhigamanamiti pātakeṣu parigaṇanaṃ pramāṇam /
sphuṭāni cācāryeṇānyatrātrārthe vākyānyudāhṛtāni /
*10,133*
sacchāstramabhyasediti śravaṇamananayoḥ kartavyatvamuktaṃ tadayuktam /
nididhyāsanenaiva brahmadarśanopapatteḥ /
anyathā tadvaiyarthyādityata āha- asaṃśayeneti //
asaṃśayena tattvasya nirṇaye brahmadarśanam

3.3.91

NYĀYASUDHĀ:
saṃśayaśabdena viparyayo 'pi lakṣyate /
nirṇaye sati nididhyāsanena brahmadarśanaṃ bhavatīti yojyam /
etaduktaṃ bhavati /
satyaṃ nididhyāsanaṃ brahmadarśanasādhanamiti /
kintu tatsiddhaye śravaṇamanane api kartavye /
avitathaṃ brahmānucintanaṃ hi nididhyāsanam /
vitathānucintanasya caturthe nirākariṣyamāṇatvāt /
nacāviditasyānucintanaṃ sambhavatīti /
tadvedanārthaṃ śravaṇamabhyarthanīyam /
śrute cārthe liṅgābhāsapratibhāsena saṃśayaviparyayodayena vitathaṃ tadbhavatīti tadvyudāsaheturmananamapyeṣyavyamiti /
*10,135f.*
anye punarmanyante /
śravaṇameva brahmāparokṣajñānasādhanam /
manananididhyāsane śravaṇaṃ prati phalopakāryaṅgabhūte /
asambhāvanāviparītabhāvanākhyacittavikṣepapratibaddhaṃ hi brahmāparokṣajñānaṃ nāvidyānirmūlanasyeṣyam /
mananādikaṃ ca pratibandhaṃ nivartayatīti /
tadasat /
śabdasya sākṣātkārakāraṇatāyāḥ kvāpyadarśanāt /
brahmaviṣayaśabdavaddharmādiviṣayasyāpi tathātvāpatteśca /
naca viśeṣaheturasti /
yena brahmaviṣayasyaiva tadbhāvo na dharmādiviṣayasyeti pratīmaḥ /
pratyakṣalakṣaṇākrāntatayā śabdasya tatrāntarbhāvaścāpadyeta /
atha matam /
dṛśyate tāvaddaśamastvamasītyādivākyasya sākṣātkārakaraṇatvam /
naca tatrāpīndriyameva karaṇaṃ na śabda iti sāmpratam /
śabdasyāpyanvayavyatirekasiddhatvāt /
astu tarhīndriyameva karaṇaṃ śabdastu sahakārīti cenna /
vaiparītyasyāpi suvacatvāt /
tathāpi kutā vinigamanamiti cet /
kvacidbahalatame tamasi kvacicca locanavirahiṇo 'pi vākyāddaśamo 'smītyaparokṣapratītidarśanāditi vadāmaḥ /
dharmādiviṣayasyāpi śabdasyāparokṣajñānasādhanatvāpādanaṃ cāsat /
vaiṣamyāt /
prakṛto hi śabdo 'parokṣabrahmātmaviṣayaḥ /
na tathānyaḥ /
asti cāsyāparokṣajñānasādhanatve pramāṇam /
nānyasya /
tathāhi /
vimataṃ śa(śā)bdajñānamaparokṣam, aparokṣaviṣayatvāt sukhādijñānavat /
aparokṣatvaṃ vedāntavākyajanyajñānavṛtti, aparokṣajñānaniṣṭhātyantābhāvāpratiyogitvāt jñānatvavaditi /
naca vivādādhyāsitaḥ śabdo 'parokṣajñānajanako na bhavati, śabdatvāt, jyotiṣyomādivākyavaditi yuktam /
daśamastvamasītyādau vyabhicārāt /
śrūyate ca"taddhāsya vijijñau tamasaḥ pāraṃ darśayati'; ityupadeśamātradevāparokṣapramitijanma /
ata eva brahmātmaviṣayavākyānyatvena pratyakṣalakṣaṇaṃ viśeṣaṇīyamiti /
*10,139*
atrocyate /
yattāvaduktaṃ daśamastvamasītyādivākyādaparokṣajñānajanmopabdhamiti tadasaṅgatam /
daśatvasaṅkhayā khalvapekṣābuddhijanyā tadvayaṅgayā vetyato nāpātato rūpādikamiva pratyakṣeṇopalabhyate /
tato daśānāṃ pūraṇo daśamo 'pi tathā /
ataḥ prathamaṃ śabdena parokṣajñāne jāte 'nantaraṃ labdhasahāyena pratyakṣeṇāparokṣajñānaṃ jāyate /
ābhāvādekamevāparokṣaṃ jñānamityabhimānaḥ /
andhakārādau tu vākyādutpannasya jñānasyāparokṣatvaṃ nāstyeva /
pratītikalaho 'yaṃ niravadhika iti cet /
atredaṃ vaktavyam /
śabdasyāparokṣajñānasādhanatvaṃ kiṃ svabhāvaḥ kiṃ vā aparokṣajñānasādhanatvamasyāpyagantukam /
ādye sarveṣāmapi śabdānāṃ tathābhāvaḥ syāt /
dvitīye nimittaṃ vaktavyam /
brahmātmaviṣayatvamiti cet /
tarhi daśamastvamasītyāderatathābhūtasya nāparokṣajñānasādhanatvaṃ syāt /
aparokṣaviṣayatvamiti cenna /
aparokṣajñānaviṣayatvātiriktasyārthe aparokṣatvasyābhāvāt /
tatraitajjñānaviṣayatvena taduktāvitaretarāśrayatvam /
jñānāntarābhiprāye tu svargādayo 'pi keṣāñcidaparokṣajñānaviṣayā ityasmākaṃ tadviṣayaḥ śabdo 'parokṣajñānaṃ janayet /
ekapuruṣābhiprāye 'pi keṣāñcidaparokṣajñānaviṣayā ityasmākaṃ tadviṣayaḥ śabdo 'parokṣajñānaṃ janayet /
ekapuruṣābhiprāye 'pi pratyakṣāvagate 'gnau dhūmadarśanenāparokṣajñānajanmaprasaṅgaḥ /
śabdasyaivaṃbhāva iti cet /
tathāpyagnau śabdenāparokṣajñānotpattiḥ syāt /
aparokṣatayā jñāyamāne tatheti cenna /
dharmimātrābhiprāye pratyakṣeṇāvagamyamāne ghaṭe śatapalaparimito 'yamiti śabdasyāparokṣajñānakāraṇatāpatteḥ /
prakārābhiprāye tu prakṛte 'bhāvāt /
nahi tattvamasītyādivākyapratipādyaṃ brahmātmaikyamaparokṣatayāvabhāsate /
tathā sati śabdavaiyarthyāpatteriti /
*10,142*
etenāparokṣaviṣayatvānumānamapi parāstam /
yaccāparokṣatvamityādi /
tajjyotiṣyomādivākye 'pi tathā prayogasambhavādābhāsasamānayogakṣemam /
jyotiṣyomādivākyasyāparokṣajñānasādhanatvābhāve na kiñcidbādhakamiti cet /
samametadvedāntavākyeṣvapi /
saṃsārasyāvidyāmayatvādavidyāyāścāparokṣajñānena vinā nibarhaṇāyogādvedāntavākyasyāparokṣajñānasādhanatvābhāve mokṣābhāvaprasaṅga iti cenna /
jñānanivartyatāyā nirastatvāt /
cittaikāgṣarūpanididhyāsanasyāparokṣajñānasādhanatvopapatteśca /
manaso 'parokṣajñānasādhanatvaṃ kvāpi nopalabdhamiti cet /
tatkiṃ śabdasyopalabdham /
yanmanasā na manuta iti śrutiviruddhaṃ taditi cenna /
śrutermanasaivedamāptavyamiti śrutyā satpratipakṣatvāt /
cittaikāgṣasya antaraṅgatāpareyaṃ śrutiriti cet /
sāpyapakvamanoviṣayeti syāt /
*10,145*
kiñca śabdasyāpi brahmajñānasādhanatvaṃ yato vāco nivartanta iti śrutiviruddhaṃ kathamaṅgīkāryam /
taddhāsya vijijñāvityādiśrutayastu parokṣajñānenāpi sārthakāḥ /
paramparayā aparokṣajñānasādhanatvavādinyo vā /
spaṣṭaṃ hi smṛtayo vadanti"śrutvā matvā tathā dhyātvā tadajñānaviparyayau /
saṃśayaṃ ca parāṇudya labhate brahmadarśanam'; iti,"śṛṇuyādyāvadajñānaṃ matiryāvadayuktatā /
dhyānaṃ ca yāvadīkṣā syānnekṣarā kva ca na bādhyate'; iti ca /
etena dharmādivākye 'tiprasaṅgaḥ śabdatvānumānaṃ ca samāhitaṃ veditavyam /
ata eva pratyakṣalakṣaṇe viśeṣaprakṣeṇe 'pi nirastaḥ /
nirnibandhanatvāt /
*10,147*
ye tu śabda evāparokṣajñānajananāya pravṛtto 'sambhāvanādipratibaddho manananididhyāsanābhyāṃ pratibandhāpagame sajjanayatīti manyante te praṣṭavyāḥ /
prāṅmanananididhyāsanābhyāṃ kimasau kimapyakṛtvā parastādaparokṣajñānaṃ janayatyuta parokṣajñānaṃ kṛtvā /
nādyaḥ /
gṛhītasaṅgateḥ śabdādbodhodayābhāvasya pramāṇaviruddhatvāt /
dvitīye 'pi viramyavyāpārāpattiḥ /
tato varaṃ śabdasya tāvataiva caritārthatvakalpanamityeṣā dik /
*10,147f.*
yaduktaṃ yathāśakti śravaṇamanane kartavye iti tadayuktam /
puruṣaśaktīnāṃ tāratamyavattvena śravaṇāderapi tāratamyāpatteḥ /
naca tathāstviti vācyam /
tatsādhyasya jñānasyaikavidhatvena vaiyarthyaprasaṅgāt /
naca vācyaṃ jñātavyasya brahmaṇo 'parimitatvāttattajjñānānyapi tāratamyavantīti /
tatphalasya mokṣasya tāratamyarahitatvena vaiyarthyāparihārāt /

na khalu bandhavidhvaṃsasya tāratamyamupapadyata ityata āha- samyagiti //
*10,148*
samyagviṣamavijñānatāratamyānusārataḥ /
phalaṃ bhavet tāratamyāt sukhaduḥkhātmakaṃ nṛṇām

3.3.92

NYĀYASUDHĀ:
viṣamaṃ viparītam /
jñānameva vijñānam /
tato na punaruktirvirodhaśca /
tāratamyāditi tāratamyenopetamityarthaḥ /
samyagviparītajñānayostāratamyamityukte parasparamiti pratītiḥ syāt /
tannirāsārthamuktaṃ vivṛṇoti- samyakceti //
samyak cādhikavijñānāt sukhādhikyaṃ bhavennṛṇām
NYĀYASUDHĀ:
samyagityavyayaṃ samīcīnādityarthaḥ /
caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ /
madhyamātsamyagjñānāttathāvidhaṃ sukhaṃ bhavet /
alpācca samyagjñānādalpam /
evamadhikānmithyājñānādadhikaṃ duḥkhamityādi /
atra mithyājñānatāratamyena duḥkhatāratamyasyābhidhānaṃ dṛṣṭāntatvenopayujyate /
yadvā duśśāstraṃ tu parityajedityuktam /
tatrātyantaparityāgārtho 'rthavādo 'yam /
na bandhapradhvaṃsamātraṃ mokṣaḥ kintu sukhamapi /
tasya ca tāratamyamupapadyata iti bhāvaḥ /
*10,149*
adhikaraṇārthamupasaṃharati- ata iti //
ato yathātmaśaktayaiva śravaṇaṃ mananaṃ tathā

3.3.5

*10,149f.*
NYĀYASUDHĀ:
nanvatrātmaśaktimanatikramya yathātmaśaktītyavyayībhāve sati, tasyāvyayībhāvaśceti avyayatvādavyayādāpsupa iti tṛtīyāyā lukā bhavitavyam yathā'tmaśaktyaiveti katham /
ucyate /
yatheti bhinnaṃ padaṃ samyagvāci /
nivṛttimārgaḥ kathita ādau bhagavatā yatheti, yathā śravaṇamityādinā ca sambaddhayate /
sādṛśyārthaṃ vā /
ātmaśaktyaiva śravaṇaṃ mananaṃ cācaret /
natu sarvaśākhāviṣayam /
nāpi svasvaśākhāmātraviṣayam /
yathā ca śravaṇaṃ manana cātmaśaktyaiva /
nididhyāsanamapi tathā'caret /
tacca śravaṇaṃ mananaṃ ca kṛtvā kuvarnveti /
yadvā yathā'tmaśaktītyavyayībhāvātpara āśabdaḥ samyagvācī /
śravaṇamityādinā sambaddhayate /
athavā yathāśabdasyātmaśabdenāvyayībhāvaḥ /
tataḥ śaktiśabdena karmadhārayaḥ /
yogyatānusāriṇyā śaktyetyarthaḥ /
atra yathā'tmaśaktyaiva śravaṇaṃ mananaṃ tathā'cataredityetāvataivopasaṃhāre kartavye 'dhikamucyate yattacchravaṇamananayoruktasya nididhyāsanāṅgatvasyāpyupasaṃhārātharm /
kṛtvā athavā kurvannapīti viśeṣajñāpanārthaṃ ca /
ayaṃ ca vikalpo gurūpadeśānurodhena vyavatiṣṭhate /
athavā pūrvārdha evādhikaraṇārthopasaṃhāraḥ /
tatrācarediti vakṣyamāṇaṃ siṃhāvalokanena sambaddhayate /
iti siddhamiti śeṣaḥ /
// iti sarvavedā(npratyayā)dhikaraṇam //
*10,152*
[======= JNys_3,3.II: upasaṃhārādhikaraṇa =======]
// atha upasaṃhārādhikaraṇam //
// oṃ upasaṃhāro 'rthābhedādvidhiśeṣavatsamāne ca oṃ //
atra sarvavedoktānguṇāndoṣābhāvāṃścopasaṃhṛtyaiva paramātmopāsya ityuktam /
ihāpi sarvaśabdo nāsaṅkucitavṛttiruktanyāyādityāśayavāṃstātparyamāha- kṛtveti //
upasaṃhāro 'rthābhedād vidhiśeṣavatsamāne ca

3.3.93

kṛtvātha kurvannapi vā nididhyāsanamācaret // 3-3-2 //
śravaṇaṃ mananaṃ tatheti vartate /
yathā'tmaśaktyaiveti ca /
anena"prāpteśca samañjasam'; ityādīnāṃ sūtrāṇāmapi tātparyamuktaṃ veditavyam /
tathā"tannirdhāraṇārthaniyamaḥ'; ityādīnāṃ, prathamādhikaraṇavyākhyāneneti /
// iti upasaṃhārādhikaraṇam //
*10,154*
[======= JNys_3,3.III: anubandhādhikaraṇa =======]
// atha anubandhādhikaraṇam //
// oṃ anubandhādibhyaśca oṃ //
yogaśāstre yamādikamupāsanāṅgatayopadiśyate /
tatra pūrvapakṣavādī manyate /
yamānuṣṭhānaṃ tāvadasat /
viṣṇubhaktyādiguṇasampattirviṣayasaṃsargādidoṣavarjanaṃ ca yamaśabdābhidheyam /
deśakālāvastāvyavasthayā vinānuṣṭheyasya tathātvāt /
ahiṃsādiparigaṇanaṃ tu tatpradarśanārthamiti hi yogānuśāsanāni /
tatra yamānāṃ kimupāsanotpattāvupayogaḥ /
kiṃvā tatphalajñānotpattau /
nādyaḥ /
vidveṣiṇāmapi satatānucintanadarśanāt /
tanmātratvāccopāsanāyāḥ /
na dvitīyaḥ /
bhaktyādisahitamevopāsanaṃ brahmasākṣātkāraṃ janayati nānyathetyatra pramāṇābhāvāt /
kiñca"dveṣāccaidyādayo nṛpāḥ'; /
"vaireṇa yannṛpatayaḥ'; ityādau dveṣasya tāvanmokṣasādhanatvaṃ pratīyate /
dṛṣṭvaiva taṃ mucyate nāpareṇeti mokṣasya darśanaikasādhyatvaṃ ca /
tadubhayaparyālocanayā dveṣasya darśanasādhanatvamavagamyate /
evaṃ niyamāsanaprāṇāyāmapratyāhārāṇāmapyaṅgatā nirasanīyeti /
tatra samādhānamanubandhādibhya iti /
tasyārtho bhaktyādibhya iti /
tatra na jñāyate kaḥ pakṣo 'ṅgīkṛtaḥ kathaṃ ca tatroktadoṣaḥ parihṛta iti /
ato vyācaṣṭe- viṣayeṣvityādinā //
anubandhādibhyaśca | BBs_??? |
viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya ca saṃśayāt /
manasā cānyadākāṅkṣāt paraṃ na pratipādyate

3.3.94

iti bhāratavākyaṃ hi tenaitaddoṣavarjitaḥ /
sadopāsanayā yukto vāsudevaṃ prapaśyati

3.3.95

NYĀYASUDHĀ:
viṣayasevanāt /
śāśvatasya brahmaṇaḥ mokṣādanyadviṣayajātaṃ prati /
ākāṅkṣāditi ghañantaḥ paraṃ brahma na pratipadyate na paśyati /
mithaḥ samuccaye caśabdaḥ /
hiśabdo yasmādityarthe /
viṣayasaṃsargādidoṣāṇāṃ jñānavirodhitvamāheti śeṣaḥ /
etaddoṣavarjita eva sadopāsanayā yukto bhavati /
tathāvidha eva sadopāsanayā yukto vāsudevaṃ prapaśyatīti yojyam /
etaduktaṃ bhavati /
upāsanotpattau tāvadyamānāmaṅgatvaṃ brūmaḥ /
viṣayasaṃsargādimato bhaktirahitasya sadopāsanānupapatteḥ /
na hyanyatra(vyā) āsaktamanāstatra snehavidhuraśca tatsantataṃ cintayatīti yujyate /
*10,154f.*
yadatroktaṃ snigdhavatkruddhānāmapi santatānucintanaṃ dṛṣṭamiti tatsatyam /
tathāpi taditarasaṃsargavarjanādikamaṅgīkāryameva /
naca bhagavati vidveṣasya kāraṇamasti /
keṣāñcidāśayadoṣavaśāddveṣasambhave 'pi na tathāvidhamanucintanaṃ jñānasādhanaṃ bhavati /
kintūktayamādisahitameveti dvitīyapakṣamapi svīkurmaḥ /
naca tatra pramāṇābhāvaḥ /
bhāratavākyasya vidyamānatvāt /
tatra (ca) viṣayasaṃsargādipadānāṃ yamamātrābhāvopalakṣaṇatvāditi /
bhaktyādyabhāvasyāpi doṣatvenaitaddoṣavarjita ityuktam /
*10,160*
yamānāmavaśyānuṣṭheyatve yuktimapyāha- doṣā iti //
doṣā anādisambaddhāste muktiparipanthinaḥ /
santyeva prāyaśaḥ puṃsu tena mokṣo na jāyate

3.3.96

*10,160f.*
NYĀYASUDHĀ:
te viṣṇubhaktyabhāvādyā viṣayasaṃsargādyāśca doṣā muktiparipanthinaḥ prācuryeṇa puruṣeṣvanādisambandhāḥ santyeva /
tena kāraṇena teṣāṃ mokṣo na jāyate /
etaduktaṃ bhavati /
mokṣayogyānāṃ mumukṣūṇāmapīdānīṃ tāvanmokṣo na jāyate /
tatkuta iti cintyam /
bhagavatprasādābhāvāditi cetso 'pi kutaḥ /
jñānābhāvāditi cedasāvapi kutaḥ /
dhyānābhyāsāsattvāditi cenna /
vidveṣiṇāṃ tatsattve 'pyasattvasya vakṣyamāṇatvāt /
api ca dhyānābhyāso 'pi kuto neti vācyam /
śravaṇādyabhāvāditi cet /
tadbhāvo 'pi na kutaḥ /
ato doṣā eva tattadutpattiṃ pratibadhnanto mokṣaparipanthina iti jñāyate /
na ca doṣāṇāmāgantukānāmanādimokṣābhāvahetutvaṃ na sambhavatīti sāmpratam /
pravāhato 'nāditvāditi /
tathā coktam /
doṣagṛhītaguṇāmiti /
*10,162*
syādetat /
santi kecitsaṃsāriṇo 'pi rāgādidoṣarahitā jīvā bālamugdhādayaḥ /
tatkathaṃ doṣāṇāṃ mokṣābhāvahetutvamityata āha- sarva iti //
sarve ta ete jīveṣu dṛśyante tāratamyataḥ
NYĀYASUDHĀ:
udāhṛteṣvapi bālamugdhādijīveṣu ta ete magavadbhaktyabhāvādyā doṣāstāvatpratyakṣānumānābhyāṃ dṛśyanta eva /
rāgadveṣādayo 'pi puruṣeṣu tāratamyataḥ santi /
caturvidhā hi te prasuptatanuvicchinnodārabhedena /
ato bālādiṣūdārāṇāṃ teṣāmabhāvādabhāvābhimānaḥ /
stanyādikāmādesteṣvapi darśanāt tathā cāgamaḥ /
garbhe bālye 'pyapauṣkalyādityādiḥ /
tadevaṃ sarve 'pi doṣāḥ sarveṣvapi pramitā iti yuktamuktam /
JOSHI-23
athāpi syāt /
ṛjavo nāma hiraṇyagarbhapadaprāptiyogyāḥ santi saṃsāriṇaḥ puruṣāḥ /
naca te doṣiṇa iti yuktam /
ṛjutvavirodhāt /
ṛjavaḥ samīcīnā nirdeṣā ityanarthāntaram /
tatkathamityata āha- ṛjūnāmiti //
ṛjūnāmeka evāsti paramotsāhavarjanam
NYĀYASUDHĀ:
ṛjūnāmapi mokṣārthaṃ mahodyogavarjanaṃ nāma doṣo 'stītyato noktamayuktam /
anyathā mokṣavilambāsambhavāt /
na caivamṛjutvavirodhaḥ /
yato 'sāveka eva /
doṣabāhulyābhāvābhiprāyamṛjutvavacanam /
alpasve niḥsvaprayogadarśanāditi bhāvaḥ /
*10,165*
prakārāntareṇa virodhaṃ pariharati- sa iti //
sa guṇālpatvamātratvānnarjatvena viruddhayate

3.3.97

NYĀYASUDHĀ:
sa paramotsāhavarjanaṃ nāma doṣaḥ /
yadyapi mahodyamābhāvo doṣa eva heyatvāt /
tathāpi na rāgādiriva bhāvarūpaḥ /
nāpi guṇābhāvarūpaḥ /
kinnāmotsāhalakṣaṇaguṇālpatāmātramityadoṣo 'pyucyata iti narjutvena viruddhayate /
kimato yadyevaṃ doṣāḥ saṃsārahetavo muktiparipanthina ityata āha- ata iti //
ato viṣṇau parā bhaktistadbhakteṣu ramādiṣu /
tāratamyena kartavyā puruṣārthamabhīpsitā

3.3.98

*10,166*
NYĀYASUDHĀ:
idaṃ ca sarvayamopalakṣaṇam /
puruṣārthaṃ mokṣam /
ayamatra saṅkṣepaḥ /
viṣṇubhaktyabhāvādyā viṣayasaṃsargādyāśca doṣā mumukṣādimatā tyājyāḥ /
mokṣādivirodhitvāt /
yadyadvirodhi tattadarthinā tyājyaṃ dṛṣṭam /
yathā'rogyavirodhyapathyaṃ tadarthinā /
tathāca viṣṇubhaktyādikaṃ kāryamiti siddhayati /
bhāvānuṣṭhānena vinābhāvaparityāgāyogāditi /
viṣṇau parānyatra tāratamyenetyuktaṃ vivṛṇoti- svādara iti //
svādaraḥ sarvajantūnāṃ saṃsiddho hi svabhāvataḥ /
tato 'dhikaḥ svottameṣu tadādhikyānusārataḥ

3.3.99

kartavyo vāsudevāntaṃ sarvathā śubhamicchatā
NYĀYASUDHĀ:
ādaraḥ snehaḥ /
svabhāvataḥ saṃsiddha ityupakārādikaraṇamanapekṣyānādisiddha ityarthaḥ /
anyathā sukhinaiva mayā bhāvyaṃ na jātu duḥkhinetyāśīrna syāditi hiśabdārthaḥ /
tataḥ svaviṣayādādarādadhika ādaraḥ sākṣātsvottameṣu kartavyaḥ /
evaṃ teṣāṃ teṣāmādhikyānusārato 'dhikaḥ kartavyo vāsudevāntam /
vāsudeve tu niratiśayaḥ /
śubhaṃ dhyānādikam /
etaccopapādadiṣyate /
*10,167*
sakṛdanuṣṭheyāsakṛdanuṣṭheyasadānuṣṭheyabhedādaṅgamanekavidham /
ayaṃ tu kathamityapekṣāyāmāha- neti //
na kadācit tyajet taṃ ca krameṇainaṃ vivardhayet

3.3.100

NYĀYASUDHĀ:
taṃ viṣṇvādyādaram /
na kevalaṃ na tyajetkintu kālakrameṇainaṃ vivardhayecca /
svasameṣu svato 'dhameṣu ca kathamityapekṣāyāmāha- sameṣviti /
sameṣu svātmavat snehaḥ satsvanyatra tato dayā /
kāryaivamāparokṣyeṇa dṛśyate kṣipramīśvaraḥ

3.3.101

*10,167f.*
NYĀYASUDHĀ:
kartavya iti vartate /
tata uttamasamebhyo 'nyatrādhameṣu satsu dayā kāryā /
yadi satsvityevocyeta tadottamasameṣvapi prasaṅgaḥ /
tato 'nyatretyevoktāvasatsvapi prasaktiḥ /
tato vargatrayādanyatrājñeṣvodāsīnyam /
viparīteṣu vaiparītyaṃ cetyapi yojyam /
evaṃ kriyamāṇe yamānāmupāsanotpattau jñānotpāde mokṣatiśaye cāṅgatvamiti sūcanāya puruṣārthamabhīpsatā śubhamicchatā dṛśyate kṣipramīśvara iti vicitroktiḥ /
ata evopasaṃhāre trayasyāpi saṅkīrtanam /
*10,169*
doṣaparityāge 'pyasti viśeṣaḥ /
rāgādayo hi saṃsāramātanvate /
viparītajñānādayastu nityaṃ narakaṃ prāpayantītyato rāgādito 'tiśayena tyājyā ityāśayavāṃstatra śrutimāha- taditi //
tat tamo 'ndhaṃ vrajed viṣṇusamatvaṃ yo 'nupaśyati /
ramābrahmaśivādīnāmapi muktau kathañcana

3.3.102

kimutādhikyadṛṣṭestad guṇābhāvamaterapi /
doṣavetturabhedasya draṣṭurdraṣṭustathobhayoḥ

3.3.103

ityāha sacchrutis ...

3.3.104

NYĀYASUDHĀ:
tatprasiddham /
na kevalaṃ saṃsāre kintu muktāvapi kathañcana kenāpi dharmeṇa samatvam /
ramābrahmaśivādīnāṃ viṣṇorādhikyadṛṣṭeḥ puruṣasyāndhatamasāvāptirbhavatīti kimuteti yojyam /
viṣṇorguṇābhāvamaterviṣṇorjīvairjaḍaiścābhedasya draṣṭuḥ /
ubhayorbhedābhedayoḥ /
svapakṣasādhanamupasaṃharati- teneti //
... tena samproktaguṇasaṃyutam /
upāsīta hariṃ dṛṣṭvā muktistenaiva jāyate // MAnuv_3,3.103a-d //
*10,170*
NYĀYASUDHĀ:
prāk samproktairviṣayasaṃsargavarjanādibhirguṇaiḥ saṃyutaḥ /
yadvā yogaśāstre samproktairyamādibhirguṇairaṅgaiḥ saṃyutaḥ /
tenaiva tathāvidhenaivopāsena hariṃ dṛṣṭvā karmāṇi kṣapayato muktirjāyate /
idānīṃ yatpūrvapakṣiṇoktaṃ bhagavaddveṣiṇāmapi purāṇe muktiḥ kathyata iti tannirākaroti- dveṣāditi //
dveṣād yanmuktikathanaṃ śrutivākyavirodhi yat

3.3.105

NYĀYASUDHĀ:
tasmādanyathā vyākhyātavyamiti bhāvaḥ /
tatprakāraṃ ca vakṣyati /
kiṃ tacchativākyamityato"mā nastenebhyo ye abhidruhaspade nirāmiṇo ripavo 'nneṣu jāgṛdhuḥ'; ityetadarthataḥ paṭhati- ripava iti //
*10,170f.*
ripavo ye tu rāmasya vimukhatvānnirāmiṇaḥ /
abhidrohapade nityamandhe tamasi te sthitāḥ // MAnuv_3,3.104c-f //
haridviṣastamo yānti ye caiva tadabhedinaḥ /
tannirguṇatvavettārastasya doṣavido 'pi ca

3.3.106

NYĀYASUDHĀ:
rāmo ramaṇaṃ tadasyāstīti rāmī bhagavannāmastasmānniṣkrāntāstasya vimukhā nirāmiṇa ityarthaḥ /
ata eva tasya ripavaḥ /
abhidrohapada ityasyaiva vyākhyānamandhetamasīti /
nityaṃ sthitā bhavantīti śeṣoktiḥ /
anena ye nirāmiṇo ripavo 'nneṣu bhogeṣu jāgṛdhurabhikāṅkṣāvantaste 'bhidruho 'bhito drohasya pade sthāne sthātuṃ yogyā yato 'tastebhyaḥ stenebhyo 'smānmāvocaḥ /
na hyasmacchravaṇavānduḥkhamarhatīti yojanā sūcitā bhavati /
idaṃ ca vāyuṃ prati vidyādevatāyā vacanam /
tadabhedinastasya harerjīvādyabhedavādinaḥ /
*10,172*
kathametacchativirodha ityata āha- ityādīti //
ityādiśrutisandarbhād dveṣiṇastama īyate

3.3.107

NYĀYASUDHĀ:
smṛtiviruddhaṃ ca dveṣiṇāṃ mokṣakathanamityāśayavāṃstāḥ paṭhati- hiraṇyakaśipuśceti //
*10,172f.*
hiraṇyakaśipuścāpi bhagavannindayā tamaḥ /
vidhikṣuratyagāt sūno prahlādasyānubhāvataḥ // MAnuv_3,3.106c-f //
yadanindat pitā mahyaṃ tvadbhakte mayi cāghavān /
tasmāt pitā me pūyeta durantād dustarādaghāt

3.3.108

nindāṃ bhagavataḥ śṛṇvaṃstatparasya janasya vā /
tato nāpaiti yaḥ so 'pi yātyaghaḥ sukṛtāccyutaḥ

3.3.109

avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam /
paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram

3.3.110

moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ /
rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ

3.3.111

māmātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ /
tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān /
kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu

3.3.112

āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani /
māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim

3.3.113

yo dviṣṭād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum /
kathaṃ sa na bhaved dveṣya ālokāntasya kasyacit

3.3.114

yo dviṣṭād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum /
majjanti pitarastasya narake śāśvatīḥ samāḥ /
ityādivākyasandohād dveṣiṇastama eva tu
*10,173*
NYĀYASUDHĀ:
vivikṣurveśanasambhāvanāviṣayaḥ /
āśaṅkāyāmacetaneṣūpasaṅkhayānamiti vacanāt /
śvā mumūrṣatīti yathā /
atyāgāttamaḥ /
mama pitā mahyaṃ mannimittaṃ tvamanindat /
mayi madviṣaye cāghavānaparādhavān /
tasmādviṣṇuvaiṣṇavanindāparādhajādaghānnityanirayāt /
nindādikaṃ ca dveṣamūlamiti prasiddhameva /
narahariṃ prati prahlādasya vākyamidam /
tataḥ sthānāt /
nindāṃ śṛṇvato yadādhaḥpātastadā nindakasya kimu /
mānuṣīṃ manuṣyasadṛśīm /
ye māmavajānanti te moghāśādimanto bhavanti /
teṣāṃ sukhaleśo 'pi na bhavati /
ātmaparadeheṣu prerakatvena sthitam /
saṃsarantyatreti saṃsārā dehāḥ /
tasya vivaraṇamāsurīṣvevetyādi /
loko janastasyāntaścaṇḍālādistatparyantasya /
kathametatsmṛtivirodha ityata āha- ityādīti //
ityādivākyasandohād dveṣiṇastama eva tu

3.3.47

NYĀYASUDHĀ:
jñāyata iti śeṣaḥ /
tamo 'pi nirutthānamiti tuśabdaḥ /
ato yamādyaṅgamavaśyānuṣṭheyamiti siddham /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ anubandhādhikaraṇam //
*10,177*
[======= JNys_3,3.IV: vidhyādhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vidyādhikaraṇam //
// oṃ vidyaiva tu nirdhāraṇāt oṃ //
yadyapīdamadhikaraṇamanubandhādibhya ityataḥ pūrvaṃ tathāpyupāsanasvarūpāvagame satyeva tatsātharkyasamarthanasyāvasaro nānyatheti vyutkrameṇa vyākhyātam /
tathāhi /
na bhagavadupāsanaṃ kartavyaṃ vaiyarthyāt /
naca sākṣātkārārtham /
tasyāpi vyarthatvāt /
naca mokṣaprayojano 'sāviti vācyam /
cārvākadiśā mokṣasyaivābhāvāt /
bhāve vā jainādimatānusāreṇa sādhanāntarasādhyatvāditi prāpte mokṣasadbhāvaṃ tasyāpi bhagavaddarśanasādhyatvaṃ ca sādhayitumidamārabhyate /
yadyapi samayapāde cārvākādimatāni nirākṛtāni /
tathāpi mokṣatatsādhanaviyadūṣaṇaviśeṣavyutpādanārtho 'yaṃ prayatnaḥ /
tatra cārvākamataṃ tāvadanuvadati- naiveti //
vidyaiva tu nirdhāraṇāt

3.3.115

naiva mokṣa iti prāhurlokāyatamate sthitāḥ
NYĀYASUDHĀ:
evaśabdaḥ svarūpaniṣedhadyotanārthaḥ /
anyathā puruṣaviśeṣādisambandhena niṣedho 'pi jñāyeta /
tasmādupāsanaṃ vyarthamiti śeṣaḥ /
*10,178*
tarhi kaḥ puruṣārtho 'stītyata āha- bhoga iti //
bhogaḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
srakcandanādiviṣayasukhānubhavo bhogaḥ sa puruṣārtho 'stīti prāhuriti sambandhaḥ /
bhogaścaihika eva na tu svargādigata ityāha- śarīreti //
... śarīraparyantaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
śarīrapātaparyantamityarthaḥ /
kutaḥ svargāpavargayorasattvamityata āha- bhasmībhāva iti //
... bhasmībhāvastato bhavet

3.3.116

iti ...
*10,179*
NYĀYASUDHĀ:
tataḥ pātānantaraṃ śarīrasya bhasmībhāvo bhavet /
idamuktaṃ bhavati /
śarīrapātottarakālamātmanaḥ svargāpavargau vaktavyau /
ātmā ca na śarīrātirikto 'sti /
śarīraṃ ca pātottarakālaṃ naśyatyeva /
tataḥ kasya tau syātāmiti /
iti prāhuriti sambandhaḥ /
śaṅkāsamāptau vetiśabdaḥ /
tadetatpramāṇābhāvena dūṣayaṃstāvatpṛcchati- taditi //
... tat kena mānena dṛṣṭaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
mokṣo naivāstīti vākyārthaṃ taditi parāmṛśati /
kena māneneti /
pratyakṣeṇa vā taditareṇa vetyarthaḥ /
dṛṣṭamavagatam /
dvitīyastāvaccārvākeṇa nāṅgīkartuṃ śakyata ityāśayavānāha- pratyakṣeti //
... pratyakṣavādinā
NYĀYASUDHĀ:
pratyakṣamekameva pramāṇaṃ nānyadityabhyupagacchatā /
pūrveṇa sambandhaḥ /
ādyaṃ nirākaroti- nahīti //
nahi pratyakṣamānena mokṣābhāvo 'vasīyate

3.3.117

*10,179f.*
NYĀYASUDHĀ:
anumānādikaṃ tāvatparasya mānaṃ na bhavati /
yacca mānatvenāṅgīkṛtaṃ pratyakṣaṃ teneti yāvat /
mokṣo hi nāma paramānandāvāptiviśiṣyātyantikī duḥkhanivṛttiḥ /
tadabhāvaścaivamavagantavyaḥ /
nāsti ko 'pi puruṣaḥ paramānandānubhavī sarvo 'pi duḥkhī ceti /
naca puruṣāntaravartinī sukhaduḥkhe tadabhāvau vā puruṣāntarapratyakṣaviṣayāviti kathaṃ mokṣābhāvaḥ pratyakṣeṇāvasīyeteti hiśabdārthaḥ /
*10,181*
mā bhūtpramāṇābhāvena mokṣābhāvaniścayaḥ /
tatsadbhāvaniścayo 'trapa durghaṭa eva /
pramāṇābhāvāt /
tāvattatra pratyakṣaṃ pramāṇam /
parapuruṣavartinoḥ paramānandaduḥkhābhāvayoḥ parapratyakṣasya sāmarthyābhāvāt /
svaniṣṭhastu tadabhāva eva pratyakṣeṇokṣyate /
nāpi pratyakṣādanyat /
tatprāmāṇyasiddheḥ /
tataśca sādhakabādhakapramāṇābhāvādapratipattirnityasaṃśayo vā mokṣe syāditi nopāsanānuṣṭhānaṃ sambhavatīti /
maivam /
pratyakṣeṇa tāvanmokṣaniścayopapatteḥ /
*10,182*
nanūktamatra pratyakṣasya tatra sāmarthyaṃ nāstīti tatrāha- ghaṭata iti //
ghaṭate muktidṛṣṭistu puruṣeṇa mahīyasā
NYĀYASUDHĀ:
yadyapi prākṛtānāṃ pratyakṣaṃ na mokṣaṃ gocarayituṃ kṣamate /
tathāpi mahattamapuruṣapratyakṣeṇa mokṣaniścayo yujyata eva /
tadīyapratyakṣāvagamaśca pareṣāṃ tadvākyena bhaviṣyatīti bhāvaḥ /
nanu kartṛkarmaṇoḥ kṛtītyatra ṣaṣṭhayā bhavitavyaṃ kathaṃ tṛtīyā /
śeṣavivakṣāyāṃ ṣaṣṭhī vihitā /
nacātra śeṣavivakṣeti cenna /
asminyoge śeṣagrahaṇasya nivṛttatvāt /
ucyate /
hetāveṣā tṛtīyā /
na kartari karaṇe vā /
mahīyasā puruṣeṇa hetunā karaṇena vā tadīyapratyakṣeṇeti yāvat /
itareṣāṃ muktidṛṣṭirmuktisadbhāvaniścayo ghaṭata iti /
yadvā muktiviṣayā pratyakṣadṛṣṭirghaṭate /
katham /
yato mahīyasā puruṣeṇaṣakṣyate mokṣa iti vadāma iti yojanā /
athavā kriyamāṇeti padādhyāhāre na doṣaḥ /
*10,187*
evaṃ tarhi mayāpi vaktuṃ śakyata eva /
yadyapi parapuruṣavartī mokṣābhāvo 'smadādīnāṃ na pratyakṣaḥ /
tathāpi mahīyasaḥ puruṣasya lokāyatācāryasya pratyakṣa eva /
tadavagamaścāsmākaṃ tadvākyena bhaviṣyatīti /
tathāca satpratipakṣatayā punaraniścaya evetyata āha- netīti //
neti vakturmahattvaṃ tu kathañcana na vidyate

3.3.118

NYĀYASUDHĀ:
kasminnapi puruṣe vartamāno 'nāgato vā mokṣo nāstyevetyahaṃ pratyakṣeṇekṣa iti vaktustviti sambandhaḥ /
mahattvameva na vidyate kuto mahīyastvamityevaśabdārtho vā tuśabdaḥ /
mahattvamiha bahuprakāramapekṣitam /
itarapuruṣāpratyakṣārthasākṣātkāritvaṃ tadupayuktāsādhāraṇadharmavattvaṃ yathārthavāditvaṃ ceti /
tatraikaprakāramapi na lokāyatācāryasya vidyate /
kutastena satpratipakṣatāśaṅkā mokṣavādināṃ mahāpuruṣāṇām /
kuta ityata āha- sādhayanniti //
sādhayan sarvasāmānyaṃ kathameva viśeṣavān
*10,187f.*
NYĀYASUDHĀ:
dharmādyabhāvapratipādanena sarveṣāṃ puṃsāṃ samānatvaṃ sādhayaṃllokāyatācāryaḥ kathamevetarebhyo 'tiśayavānbhavati /
na kathañcit /
etaduktaṃ bhavati /
puruṣāntarāpratyakṣasya parapuruṣagatasya mokṣābhāvasya sākṣātkaraṇe lokāyatācāryasyetarebhyo viśeṣeṇa bhāvyam /
anyathetareṣāmapi tatprasaṅgāt /
na cāsāvasti /
tapasā yogena vā janito dharmaviśeṣastathā /
sa cetareṣāmiva svātmano 'pi nāstīti tenaiva sādhitam /
ataḥ kāraṇābhāvāditaravattasyāpi parapuruṣavartimokṣābhāvasākṣātkaraṇaṃ nāstyeveti niścīyate /
tata evāhaṃ mokṣābhāvaṃ sākṣātkaromīti tadīyavacanamayathārthameva /
bhūtapariṇāmaviśeṣa evātiśayo 'stviti cet /
sa kiṃ pratyakṣo 'pratyakṣo vā /
nādyaḥ /
anupalambhāt /
yādṛśatādṛśasya prakṛtaphalahetutve mānābhāvāt /
anyathātiprasakteḥ /
na dvitīyaḥ /
atīndriyārthaṃ nirākurvatā tenaivetaravadātmanyapi tadabhāvasya sādhitatvāditi /
*10,189*
yathā yuṣmābhirabhidhīyate nāstyeva mokṣābhāvasākṣātkārī mahāpuruṣa iti tathā ahamapi vadāmi /
nāstyevāsau mahīyānpuruṣo yaḥ pratyakṣeṇa mokṣamīkṣeta /
pramāṇābhāvāditi /
tathāca punaraniścaya evetyata āha- dṛśyanta iti //
dṛśyante puruṣā loke parāvaravido 'pica

3.3.119

aparokṣadṛśo yoganiṣṭhāścāmalacakṣuṣaḥ /
pratyakṣaṃ devatāṃ dṛṣṭvā tatprasādāptabhūtayaḥ

3.3.120

jñānavijñānapārajñā ...
NYĀYASUDHĀ:
na kevalameka iti bhāvaḥ /
loke 'sminneva bhūmaṇḍale /
te ca vasiṣṭhādayaḥ /
teṣāṃ mahīyastvamāha- jñānavijñānapārajñā iti //
atra viṣayibhyāṃ viṣayāvupalakṣyete /
sāmānyaviśeṣākārapārajñāḥ /
na kevalaṃ vartamānāśeṣavidaḥ kinnāma parāvaravido 'pi /
tatkimanumānādinā netyāha- aparokṣadṛśaśceti //
asmadādibhyaḥ ko viśeṣasteṣāmityata uktaṃ yoganiṣṭhāścāmalacakṣuṣa iti /
yoganiṣṭhājanitaviśiṣyādṛṣṭena divyadṛṣṭayaḥ /
kintenaiva netyāha- pratyakṣamiti //
yogasāmarthyena paradevatāṃ sākṣādupalabhya tanprasādāsāditaprakāśādyaiśvaryavantaḥ /
vasiṣṭhādayo yogardhisampannayā divyayā dṛṣṭayā paramapuruṣavartinaṃ mokṣaṃ sākṣātkurvāṇāḥ pratyakṣeṇaiva dṛśyante 'to na mokṣāniścaya iti /
asmadādibhiranupalabdhatvātte na santītyata āha- niṣiddhayanta iti //
... niṣiddhayante kathaṃ nṛbhiḥ

3.3.121

NYĀYASUDHĀ:
nṛbhirityanena mandabhāgyaiḥ parimitā viviktadeśaparicayavadbhiriti sūcayati /
nahi te vaṇigvīthyāṃ vartante /
yena yuṣmābhirupalabhyeran /
ato viprakarṣādanupalabhyamānā na niṣeddhuṃ śakyanta iti bhāvaḥ /
*10,190*
nanu puruṣasvarūpamātre na vipratipattiḥ /
teṣāṃ mahīyastvaṃ tu kuta ityata āha- dṛśyate ceti //
*10,191*
na kevalaṃ puruṣāḥ kintu teṣāmatimāhātmyaṃ mahīyastvaṃ ca dṛśyate /
katham /
atimahaujasām /
etaduktaṃ bhavati /
dṛśyante tāvadvindhyasthaganasamudrapānādīni teṣāmatimahāntyojāṃsi /
tāni ca mahaiśvaryakāryāṇi /
naca kāryāṇi vinā kāraṇairbhavitumarhanti /
mahaiśvaryeṣu ca sārvajñāparanāmakaṃ prākāśyamiti teṣāṃ mahīyastvasiddhiriti /
*10,192*
nanu tadīyaṃ mokṣaviṣayaṃ pratyakṣaṃ pareṣāṃ kutaḥ siddham /
tadvākyāditi cenna /
teṣāṃ vipralambhakatvopapatterityata āha- yadīti //
yadi te 'pi niṣiddhayante kiṃ noktiste niṣiddhayate
NYĀYASUDHĀ:
vipralambho hi prayojanamūlo bhavati /
naca teṣāṃ prayojanānusandhānaṃ sambhavati /
āptasamastaiśvayartvāt /
prayojanāntarasya cāpramitatvāt /
evaṃbhūtā api te yogino yadi vipralambhakā iti niṣiddhayante /
tadīyaṃ vākyaṃ vipralambhamūlatvena nirākriyata iti yāvat /
tadā te tvadabhyupagatā lokāyatācāryoktiḥ kiṃ tathaiva na niṣidhyate /
sāpi vipralambhamūleti kalpayitvānādaraṇīyā syāt /
aviśeṣāditi yāvat /
etenaitadapi nirastam /
viprakaṣarvaśādasmābhiranupalabhyamānā api yoginastanmāhātmyaṃ tadīyaṃ svapratyakṣaviṣayaṃ vākyaṃ cāsmābhiḥ kuto 'vagantavyam /
itihāsapurāṇebhya iti cenna /
teṣāmapramāṇatvāditi /
doṣadarśanena hi teṣāmaprāmāṇyaṃ kalpyam /
naca tatra pramāṇamasti /
vākyatvenaiva prāmāṇyapratiṣedhe lokāyatācāryokterapi tatpratiṣedhaprasaṅgāditi /
*10,193*
na lokāyatācāryoktirvipralambhaśaṅkayā nirākriyate /
pratyakṣasaṃvādena prāmāṇyaniścayāditi cetsamaṃ prakṛte 'pītyāha- yadukteti //
yaduktavākyaprāmāṇyaṃ pratyakṣeṇopalabhyate

3.3.122

NYĀYASUDHĀ:
yairyogibhiruktānāṃ vākyānāṃ prāmāṇyaṃ pratyakṣeṇa pratyakṣasaṃvādenopalabhyante te 'pīti pūrveṇānvayaḥ /
kathamityata āha- varādayo 'pīti //
varādayo 'pi taddattāḥ sadā satyā bhavanti hi
NYĀYASUDHĀ:
tairyogibhirdattā varāḥ śāpāśca sadāvyabhicāreṇa satyā bhavanti /
hi yasmāttasmāditi pūrveṇaiva sambandhaḥ /
te prasannāḥ santastavedaṃ bhadraṃ bhaviṣyatīti vā kupitāḥ santastavedamabhadraṃ bhaviṣyatīti vā yadāhustattathaiva bhavatpratyakṣeṇopalabhyata iti /
syādetat /
pratyakṣayogyārthe bhavatu tatsaṃvādena tadīyaṃ vākyaṃ pramāṇam /
atīndriye tu mokṣādau kathamiti /
evaṃ tarhi lokāyatācāryavacanamapi pratyakṣayogyārthe tatsaṃvādena pramāṇamastu /
atīndriye tu mokṣābhāvādau kathamiti samānam /
atha manyase pratyakṣayogyārthe tāvattadīyaṃ vacanaṃ pratyakṣasaṃvādyevopalabdham /
tenātīndriyārthaviṣaye 'pi tatra viśvasimaḥ /
loke tathopalambhāditi /
tadidaṃ prakṛte 'pi samānam /
tadidamuktamanuktasamuccayārthenāpipadena /
*10,194*
evaṃ satpratipakṣatānirāsāya yogināṃ mokṣapratyakṣavādasya prāmāṇyam, aprāmāṇyaṃ ca lokāyatācāryasya mokṣābhāvapratyakṣokterupapāditam /
hetvantareṇāpi tadaprāmāṇyamupapādayati- aprāmāṇyamiti //
aprāmāṇyaṃ tadukteśca vṛthāvācāvasīyate

3.3.123

NYĀYASUDHĀ:
hetusamuccaye caśabdaḥ /
vṛthāvāceti bhāvapradhāno nirdeśaḥ /
vṛthātvādityevokte tṛṇādidarśane vyabhicāraḥ syāt /
tadarthaṃ vāggrahaṇam /
kathaṃ lokāyatācāryoktervṛthātvamityata āha- na hīti //
na hi prayojanaṃ kiñcit paralokanivāraṇāt
NYĀYASUDHĀ:
paralokasya mokṣādernivāraṇāt nāstitvapratipādanāllabhyaṃ kiñcitprayojanaṃ nāstītyetatprasiddhameva /
tathāhi /
tadukteradṛṣṭaṃ vā prayojanaṃ syāddṛṣṭaṃ vā /
na tāvadadṛṣṭam /
paralokanivāraṇāt /
adṛṣṭaṃ hi svargādāvupabhogyaṃ vā syāddehāntareṇehaiva vā /
nādyaḥ /
svargādeḥ paralokasya pareṇa pratiṣiddhatvāt /
na dvitīyaḥ /
dehātmavādināsyātmanaḥ paralokasya dehāntarasya nivāraṇāt /
nāpi dṛṣṭam /
pratipādakapratipādyayorarthakāmalābhānupalambhāditi /
*10,195*
vaidikānāṃ dharmādharmavyavasthāpakairvavacanairuparuddhakāmabhogānāṃ prāṇināṃ dharmādyabhāvāpratipādanena kāmopabhogoparodhanivṛttirūpaparopakārastāvadācāryasya prāṇināṃ dharmādyabhāvapratipādanena kāmopabhogoparodhanivṛttirūpaparopakārastāvadācāryasya prayojanamasti /
yadyapyupakāro na svarūpeṇa prayojanam /
nāpyadṛṣṭahetutvena /
tathāpyupakartāraṃ pratyupakurvantyeva /
vineyānāṃ ca kāmopabhogoparodhanivṛttirevāsti prayojanam /
tatkathaṃ vṛthātvamityata āha- vṛthā vācamiti //
vṛthāvācaṃ vṛthā hanyād yadi tasya kimuttaram
NYĀYASUDHĀ:
atra vṛthāvācamiti sādhyanirdeśaḥ /
evamapi vṛthāvāktvaṃ na parihāryamiti /
adṛṣṭaprayojanarahitavācamiti vā /
yadi kaścittamācāryaṃ vineyaṃ vā vṛthaiva hanyāttadā taṃ prati tasya kimuttaram /
na kiñcit /
etaduktaṃ bhavati /
na sta eva dharmādharmau, atastvayā niraṅkuśena kāmopabhogaḥ karaṇīya ityācāryeṇa bodhito 'ntevāsī tadīyakamanīyakāntādyapahārārthaṃ taṃ hanyādeva, tadāsya kā pratikriyā /
upakarturapakāro mahāpratyavāyaheturiti chāndasoktestenaiva tyājitatvāt /
upakartāraṃ pratyupakurvantītyetadapi dharmādivāsanāyāṃ satyāmeva /
sā tu tenaiva niśśeṣitā /
ato nāstyevācāryasya prayojanam /
pratyuta svajīvanahānilakṣaṇo 'nartha eva evaṃ vineyānāmapyanyonyadhanavanitādyapahārāyaparasparavadhādāveva pravṛttiḥ na tu kāmopabhogāvasaraḥ /
mahatānarthenākrānto 'lpīyānkāmopabhogo 'nartha eveti /
*10,196*
astvevaṃ lokāyatācāryoktervṛthātvamanarthahetutvaṃ ca /
tathāpyaprāmāṇyaṃ kuta ityata āha- sveti //
svajīvanavirodhāya vadan kiṃ nāma buddhimān

3.3.124

NYĀYASUDHĀ:
svaśabdaḥ pareṣāmapyupalakṣakaḥ /
vyarthaṃ ceti śeṣaḥ /
vyarthānarthahetuvāktvena lokāyatācāryasyāprekṣāvattvamanumīyate /
tatastadvacanasyāprāmāṇyamiti śeṣaḥ /
uktaścāyamarthaḥ prayojanādhikaraṇe /
*10,197*
uktamarthaṃ buddhayārohāya saṅkṣipyāha- prāmāṇyaṃ iti //
prāmāṇye saṃśayaḥ kiṃ syāt tayoḥ puruṣayorapi /
svajīvanaviruddhoktirajño dṛṣṭasya cāpi saḥ

3.3.125

yaścātīndriyadevoktiśrotā dṛṣṭaparāvaraḥ /
atītānāgataṃ sarvaṃ lokānubhavamāpayan // MAnuv_3,3.125a-c //
*10,198*
NYĀYASUDHĀ:
(atra) prāmāṇyaśabdenāptatvamucyate /
kimityākṣepe /
apiśabdo garhāyām /
svetyupalakṣaṇam /
dṛṣṭasya darśanayogyasyāpi bahorarthasya /
caśabdo viśeṣaṇasamuccaye /
devoktītyatīndriyāntarasyāpyupalakṣaṇam /
svoktaṃ sarvaṃ pratyakṣasaṃvādena lokānubhavaṃ lokāśvāsaṃ prāpayan /
yaḥ svajīvanaviruddhoktitvādiviśeṣaṇo lokāyatācāryo yaścātīndriyadevoktiśrotṛtvādiviśeṣaṇo yogī tayorapi puruṣayoḥ prāmāṇye saṃśayaḥ syātkiṃ, na syādeva /
kintvādyasyāprāmāṇyameva dvitīyasya prāmāṇyameva niścīyata iti yojanā /
*10,199*
evaṃ nimittābhāvenāsambhāvitātīndriyajñānasya kāmukatvādinā sambhāvitavipralambhasya lokāyatācāryasya yogardhisampadā sambhāvitasārvajñāvāptasamastaiśvaryavattvādinātyantāsambhāvitavañcakatvātpratyakṣasaṃvādivacaso yoginaḥ prati, pratipakṣatvāsambhave (na) tadvacanāvagatena tatpratyakṣeṇa mokṣaḥ siddhayatītyuktam /
idānīṃ vedenāpi taṃ siṣādhayiṣustatprāmāṇye vipratipannaṃ prati kiṃ saṃvādarahitatvādvedasyāprāmāṇyamucyate /
uta vākyatvādunmattavākyavat /
athavonmattavākyādaniścitaviśeṣatvādatha(vā) bādhitatvaditi vikalpyādye 'pi kiṃ sarvasya saṃvādo nāsti utaikadeśasyeti vikalpyādyaṃ nirācaṣṭe- ata iti //
ataḥ pratyakṣagamyatvād vedamātvasya ca sphuṭam

3.3.126

NYĀYASUDHĀ:
vaidikānuṣṭhānavatāṃ tatphalasiddherdṛṣṭatvādityarthaḥ /
pratyakṣagamyatvāt pratyakṣasaṃvādena siddhatvāt /
pramāṇasamuccaye caśabdaḥ /
vedena ca mokṣasiddhiriti /
anena sarvasyāpi vedasya pramāṇāntarasaṃvādo nāstītyetadasiddham /
aiśvaryādisādhanatayā yogādikamupadiśato vedabhāgasya saṃvādadarśanādityuktaṃ bhavati /
mokṣapratipādakāni ca vedavākyāni tatra tatrodāhṛtānyeva draṣṭavyāni /
phalavisaṃvādo 'pi vedasya dṛśyata iti cenna /
tasya kartṛkarmādivaiguṇyahetutāyāḥ prāguktatvāt /
tadidamuktaṃ sphuṭamiti /
ādye dvitīyaṃ dūṣayati- yadīti //
yadyāgamasya no mātvamakṣajasya tathā bhavet
NYĀYASUDHĀ:
yadi bhāgaviśeṣasya saṃvādābhāvena kṛtsnasyāpi āgamasya no mānatvam apramāṇatvamityucyate tarhi akṣajasya pratyakṣamātrasya tathā apramāṇatvaṃ bhavet /
asthātsukhādiviṣayasya pratyakṣasya saṃvādābhāvāt /
yadi ca saṃvādarahitasyaiva vedabhāgasya no mānatvamityucyate tadāsmatsukhādiviṣayasya pratyakṣasyāprāmāṇyaṃ bhavedeveti /
yadyapi yogipratyakṣasaṃvā(do 'sti tathā)daḥ prāguktastathāpi taditarapramāṇāpekṣayedamuditaṃ veditavyam /
syādetat /
pratyakṣaṃ svata eva pramāṇaṃ tatra kiṃ saṃvādenetyata āha- yadyakṣajasyeti //
*10,200*
yadyakṣajasya mātvaṃ syādāgamasya kathaṃ na tat
NYĀYASUDHĀ:
yadi saṃvādena vinākṣajasya svata eva pramāṇatvaṃ syāttarhi āgamasya tat svata eva prāmāṇyaṃ kathaṃ na bhavet- aviśeṣādbhavedeva /
*10,201*
dvitīyaṃ nirākaroti- yadyāgamasyeti /
yadi vākyatvamātreṇonmattavākyavadāgamasya na mānatvamityucyate /
tarhyakṣajatvena śuktirajatādiviṣayākṣajavatstatstambhādyakṣajasyāpyaprāmāṇyaṃ syādaviśeṣāt /
nirdeṣatvātstambhādiviṣayamakṣajaṃ pramāṇamityata āha- yadyakṣajasyeti //
yadi nirdeṣatvātstambhādiviṣayasyākṣajasya pramāṇatvaṃ syāttarhyāgamasyāpi tata eva kathaṃ na bhavet /
na hyapauruṣeyasya sadoṣatā sambhavati /
veda ityupakramāttathaiva vaktavye yadāgamasyeti vadati tadanenaiva nyāyena pauruṣeyāgamasyāpi prāmāṇyaṃ sādhanīyamiti sūcayitum /
*10,202*
tṛtīyaṃ nirākaroti- loketi //
lokavākyād viśeṣaścāvyabhicāreṇa siddhayati

3.3.127

NYĀYASUDHĀ:
unmattādivākyāt /
viśeṣo vedasya /
avyabhicāreṇa bādharāhityena /
nahi vaidiko 'rthaḥ pratyakṣasiddho yena tattatra bādhakatayāvakāśaṃ labheta /
etena caturtho 'pi nirastaḥ /
tadevaṃ pratyakṣāgamābhyāṃ mokṣaṃ sādhayatehāmutra phalabhogavairāgyavatāṃ yogināṃ pravṛttiḥ saphalā prekṣāvatpravṛttitvātsammatavadityanumānamapi sūcitam /
anumānaprāmāṇyaṃ ca prāgeva samarthitam /
*10,203*
apare purananumimate /
duḥkhasantatiratyantamucchidyate santatitvāddīpajvālāsantativaditi /
tadasat /
sakalajīvagataduḥkhasantatipakṣīkāreṃ'śe bādhitatvāt /
nityasaṃsāriṇāṃ keṣāñcitsattvasya tairapyaṅgīkṛtatvātsamarthayiṣyamāṇatvācca /
tadvayatiriktajīvagataduḥkhasantatipakṣīkāre tu tatraiva vyabhicārāt /
pārthivaparamāṇurūpādisantāne vyabhicārācca /
sarvamuktipakṣe phalamūlayorabhāvena so 'pyatyantamucchidyata eveti cenna /
sarvamuktipakṣasyaiva nirākariṣyamāṇatvāt /
kālakṣaṇasantāne vyabhicārācca /
kiñca duḥkhasantatiśabdena duḥkhānyevocyante uta taddharmaḥ kaścit /
ādye siddhasādhanatā /
mokṣamanaṅgīkurvatāpi duḥkhānāṃ vināśitābhyupagamāt /
ata evātyantamityuktamiti cet /
ko 'syārthaḥ /
kiṃ sarvāṇyapi duḥkhānyucchidyanta iti /
uta niḥśeṣatayocchidyanta iti /
athavā tatra duḥkhāntarānutpādeneti /
na prathamaḥ /
siddhasādhanatānistārāt /
sarveṣāmapi duḥkhānāṃ pareṇānityatāyāḥ svīkṛtatvāt /
ata eva na dvitīyaḥ /
na hi duḥkhaṃ sāvayavadravyam /
yena saśeṣamucchidyata iti śaṅkayeta /
na tṛtīyaḥ /
dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvāt /
nahi dīpajvālāsantatirevamucchidyate /
tatraiva punarjvālāntarodayasambhavāt /
na dvitīyaḥ /
duḥkhadharmo hi jātirvā tadanyo vā /
ādye 'pasiddhāntaḥ /
jāternityatvāṅgīkārāt /
na dvitīyaḥ /
āśrayāsiddheḥ /
guṇeṣu jātivyatiriktadharmānaṅgīkārāt /
aṅgīkāre 'pyarthāntaratā syāt /
nahi duḥkhadharmasya kasyacidvināśasiddhau mokṣasiddhiriti /
*10,206*
ātmā kadāciddhvastāśeṣaviśeṣaguṇo vibhutve sati kāryaviśeṣaguṇavattvāt mahāpralayāvasthāyāmākāśavaditi cāsat /
sarvātmapakṣīkāre parameśvarātmani bādhāt /
asiddheśca /
jīvātmapakṣīkāre 'pi saṃsāryekasvabhāvānāṃ jīvānāṃ svayamevorarīkṛtatvena tatra bādhāt /
tadatiriktajīvapakṣīkāre tatraivānaikāntyāt /
jīvātmanāṃ vibhutvābhāvenāsiddheśca /
ātmatvaṃ kadāciddhvastāśeṣaviśeṣaguṇadravyaniṣṭhamiti pratijñārtha iti cenna /
tathā sati hetorasiddhiprasaṅgāt /
jātitvaṃ heturiti cenna /
pūrvānumānadoṣāparihārāt /
ghaṭatvādāvanaikāntikatvācca /
aśeṣaviśeṣaguṇaśūnyadravyaniṣṭhamiti pratijñārtha iti cenna /
saguṇānāmeva dravyāṇāmutpādasya samarthitatvāt /
vibhukāryaviśeṣaguṇavadvṛttijātitvasya hetutvānna ko 'pi doṣa iti cenna /
kāryaviśeṣaguṇavatpadasya vaiyarthyāt /
tattyāge 'pyarthāntaratvāt /
aśeṣaviśeṣaguṇadhvaṃso na mokṣa iti vakṣyamāṇatvāt /
*10,212*
etena devadatto devadattādharmasamānakālīnadevadattagatatvānadhikaraṇaduḥkhadhvaṃsādhikaraṇaṃ duḥkhitvādyajñadattavaditi viśiṣyavyatirekyanumānamapi nirastam /
arthāntaratāparihārādityāstāṃ prapañcaḥ /
*10,213*
idānīṃ jainoktamokṣasādhanaṃ dūṣayitumanuvadati- astīti //
asti mokṣo 'pi dharmeṇa yathārthajñānato 'pi ca
*10,214*
NYĀYASUDHĀ:
yadidaṃ mokṣāstitvaṃ samarthitaṃ tatsādhviti jaināḥ prāhuriti sambandhaḥ /
aṅgīkṛtaścenmokṣasadbhāvastadā tatsādhanamapi kiñcidaṅgīkāyarmeva /
tathāca kā vipratipattirityāśayavānpṛcchati- apīti //
kiṃ tarhītyarthaḥ /
uttaramāha- dharmeṇeti //
labhyata ityāhuḥ /
apicāvitaretarasamuccaye /
yadyapi mokṣaṃ tatsādhanaṃ cābhyupayanti jaināstathāpi tadviśeṣe vipratipadyante /
yataḥ samyagjñānasamyakcāritryasamuccayasādhyaṃ mokṣamāhurityāśayaḥ /
samyagdarśanaṃ yadyaparokṣajñānaṃ tadā yathārthagrahaṇenaiva gṛhītam /
yadi ca svasamayaparipālanaṃ tadā dharmagrahaṇeneti pṛthaggrahaṇaṃ vyarthamiti sūcayituṃ dvayoreva grahaṇam /
dharmajñānasamuccayasādhyatvaṃ mokṣasya kathañcidasmābhirapyaṅgīkriyate /
ato vipratipattyanantaraṃ darśayati- prāmāṇyamiti //
prāmāṇyamanumāyāśca jinasyāptatvasādhane

3.3.128

tadvākyād dharmasajjñānavijñaptirbhavatīti ca
NYĀYASUDHĀ:
jina āpto 'ssvalitavākyatvādityādyanumāyāḥ /
caśabdājjinadarśināṃ vākyasya ca /
tadvākyāt jinavākyāt /
iti ca jaināḥ prāhuḥ /
anumā(nā)dyavagatāptabhāvajinavākyānmokṣasādhanasiddhimāhuḥ /
natu svataḥ pramāṇādvedādityāśayaḥ /
mokṣasādhanaviṣayāṃ vipratipattiṃ darśayitumupakramya pramāṇavipratipattipradarśanamasaṅgatamiti cenna /
sādhanajñāpakasyāpi sādhanatvāt /
dharmajñānasvarūpe 'pi vipratipattiṃ darśayati- dharma iti //
dharmo 'hiṃsāparo nānyo jñānaṃ pudgaladarśanam

3.3.129

iti jaināḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
ahiṃsā parā pradhānabhūtā yasminsa tathoktaḥ /
etadasmākamapi sammatamityata uktamanyo hiṃsāsahito yajñādirna dharma iti /
ātmaviviktatvādirūpeṇa pudgalasya dehasya darśanam /
yadvā pudgalasyātmano dehādiviviktatayā darśanam /
atrāpi nānyadyatsiddhāntinā vivakṣitamityanuvartate /
*10,217*
dūṣayati- kathamiti //
... kathaṃ tat syāt pramāṇamanumānataḥ

3.3.130

NYĀYASUDHĀ:
tajjinavākyamanumānena pramāṇamiti pratipattavyaṃ kathaṃ syāt /
anumānena vākyena ca jinasyāptatvamavadhāryāptavākyatvānumānena mokṣasādhanaṃ dharmaṃ jñānaṃ ca pratipādayato jinavākyasya prāmāṇyāvadhāraṇaṃ yaduktaṃ tannopapadyata ityarthaḥ /
kuto nopapadyata ityato hetuṃ vaktumupodghātatvena pratyakṣānumānāgamasvarūpaṃ krameṇa tāvadāha- viṣayāniti //
viṣayān prati sthitaṃ hyakṣaṃ pratyakṣamiti gīyate /
pratyakṣaśabdānusārādanumeti prakītirtā // MAnuv_3,3.129c-f //
ā samantād gamayati dharmādharmau paraṃ padam /
yaccāpyatīndriyaṃ tvanyat tenāsāvāgamaḥ smṛtaḥ

3.3.131

NYĀYASUDHĀ:
viṣayānnirdeṣānprati sthitaṃ taiḥ sannikṛṣṭamakṣamaduṣyamindriyam /
jātāvekavacanam /
yasyendriyasya yo viṣayo 'nvayavyatirekābhyāmavagatastenādoṣeṇa sannikṛṣṭamaduṣyaṃ tatpratyakṣamityarthaḥ /
anena prādisamāso 'yaṃ nāvyayībhāva iti sūcitam /
tathā sati pratyakṣasyeti ṣaṣṭhī na śrūyeta /
yadyapi pratisthitamakṣaṃ pratyakṣam /
tathāpi yogyatayā viṣayāṇāṃ sambandha iti hiśabdenācaṣṭe /
*10,218*
pratyakṣaśabdānusārāt /
pratyakṣāgamānusāreṇaiva mānatvam /
anusaraṇaṃ ca tadgṛhītadharmyādimattvaṃ tadabādhitāpratibaddhaviṣayatvaṃ ca /
prakīrtitānumeti śeṣaḥ /
yānumā prasiddhā sāsmānnimittādanumeti prakītirtā /
yadyapyanusṛtā mānumā tathāpi sāmarthyātpratyakṣādisambandhaḥ /
anumānamūlānumāpyantataḥ pratyakṣādimūlaivetyuktaṃ prāk /
ā ityanuvādena samantāditi vyākhyānam /
samyak cetyapi grāhyam /
gamayati jñāpayati /
karaṇe kartṛtvopacāraḥ /
grahavṛdṛniścigamaścetyakartari kārake bhāve vā apo vidhānāt /
anupramāṇaviṣayaṃ cedaṃ vyākhyānaṃ jñātavyam /
yacca dharmādibhyo 'nyadatīndriyamapiśabdādananumitaṃ ca /
tuśabdo 'vadhāraṇe /
tenaiveti sambaddhayate /
yadyapyā samyak samantātsarvaṃ gamyate anenetyāgamaḥ /
tathāpi pratyakṣānumānāgate 'rthe tasya vaiyarthyādatīndriyamapītyuktam /
tasya vivaraṇaṃ dharmetyādi /
ya āgamaḥ prasiddho 'sau /
JOSHI-24
*10,225*
nirvacanamātramevaitatpratyakṣādiśabdānām /
naca nirvacanalabhyo 'rtho 'tivyāptiparihāreṇāvaśyambhāvītyasti niyamaḥ /
vyāghraparṇyādiṣvabhāvāditi na mantavyamityāśayavānāha- eteneti //
*10,226*
etena kāreṇenaiva tattanmānatvamiṣyate
NYĀYASUDHĀ:
tattanmānatvaṃ pratyakṣādīnāṃ pratyakṣāditvaṃ pratyakṣādiśabdavācyatvamiṣyate prāmāṇikaiḥ /
pratyakṣādiṣu pratyakṣādiśabdapravṛttau nimittamevaitat /
natu nirvacanamātralabhyo 'rtha ityarthaḥ /
kuta ityata āha- svarūpaṃ hīti //
svarūpaṃ hi tadeteṣām ...
NYĀYASUDHĀ:
tat nirdeṣaviṣayasannikṛṣṭanirdeṣendriyatvādikam eteṣāṃ pratyakṣādīnāṃ svarūpaṃ lakṣaṇaṃ hi ityarthaḥ /
lakṣaṇaṃ hi śabdapravṛttinimittaṃ bhavati /
etadapi kuta ityata āha- anyatheti //
... anyathāsiddhimānataḥ

3.3.132

NYĀYASUDHĀ:
anyathāsiddhiśca tanmānaṃ ca /
prakārāntareṇa pratyakṣādilakṣaṇānāṃ nirūpayitumaśakyatvādityarthaḥ /
tathācoktam /
*10,227*
tataḥ kiṃ yadyevaṃ pratyakṣādisvarūpamityata āha- ata iti //
ato 'numā kathaṃ dharmaṃ pudgalaṃ cāpi darśayet
NYĀYASUDHĀ:
anumetyanumānāvagataprāmāṇyaṃ jinavākyamucyate /
cāpiśabdāvitaretarasamuccaye /
darśayet pratipādayet /
idamuktaṃ bhavati /
jinavākyāddharmādisiddhiriti vadatā kiṃ pramāṇamuktaṃ bhavati /
āgama iti cenna /
samyak pratyakṣādyana(vaga)dhigatārthapratipādakasyaivāgamatvāt /
jinavākyasya ca tadasiddheḥ /
jino hi pramāṇenārthamupalabhya vākyaṃ praṇītavānanyathā vā /
dvitīye pauruṣeyasya nirmūlasyonmattavākyavatsamyaktvaṃ durlabham /
ādye pratyakṣeṇānumānena vāvagatau tadanadhigatārthār(thatā)'sambhavaḥ /
vākyāntareṇa cedandhaparamparāpattyā punarasamyaktvameva /
*10,229*
etena vimataṃ pramāṇamāptavākyatvāt, jina āpto 'sskhalitavākyatvādityanumānaṃ jinadarśināṃ vākyaṃ ca pratyuktam /
tathā hi /
āptatvaviṣayaṃ vākyaṃ tāvannirmūlaṃ cedasamyageva /
vākyāntaramūlatve 'pi tathā /
naca pratyakṣaṃ mūlam /
viṣayānprati sthitasyākṣasya pratyakṣatvāt /
nacāptatvarūpāparacittavṛttiraparokṣaviṣayatāmaśnute /
ato 'sskhalitavāktvādyanumānamūlamityeva vaktavyam /
nacaitadanumānam /
pratyakṣādyanusaraṇenārthagamakasyānumānatvāt /
nacaitatprakṛte asti /
āptavākyatvādityasya hi yathāśrutārthatve kvacidāptasya vipralambhakasyājñasya vākye vyabhicāraḥ /
āptimūlavākyatvādityabhiprāye viśeṣaṇāsiddhiḥ /
tattvajñānādilakṣaṇā khalu āptiḥ /
tatra dharmādiviṣayaṃ tattvajñānaṃ tāvanna jinasya pratyakṣajanyam /
viṣayānprati sthitasya akṣasya pratyakṣatvāt /
dharmādeścākṣāviṣayatvāt /
tathātve vānyeṣāmapi tadadhigatiprāpteḥ /
ata eva nānumānajanyam /
vākyāntarābhyupagame tvandhaparamparaiva /
evamavipralipsāpi duradhigamā /
ata evāptatvasādhakamanumānaṃ kālātyayāpadiṣyam /
āpteruktavidhayā bādhitatvāt /
anyeṣāmapratyakṣe 'rthe 'sya pratyakṣaṃ pravartata ityato na virodha iti cenna /
puruṣatvādinā satpratipakṣatvāt /
asskhalitavākyaṃ ca kvacidvā prakṛte vā sarvatra vā /
nādyaḥ /
yaḥ kvacidasskhalitavāgasau viṣayaviśeṣa āpta iti vyāptyabhāvāt /
na dvitīyaḥ /
nirdhāraṇopāyābhāvāt /
phalaprāptyanumeyaṃ khalvetat /
ata eva na tṛtīyo 'pi /
yattu niḥsvedatvādikaṃ liṅgamucyate tattāvatsandigdhāsiddham /
auṣadhādinā sambhavadanyathāsiddhaṃ ca /
nacāyaṃ manvādivākyeṣvapi prasaṅgaḥ /
apauruṣeyatayā mūlānapekṣavedamūlatvāt /
"yadvai kiñcana manuravadattadbheṣajam'; ityādivedenaivāptatvādiniścayācca /
ataḥ pratyakṣādīnāmuktalakṣaṇatvājjinataddarśitapratyakṣe paropanyastānumāne jinādivākye ca tadabhāvādanumānādisiddhāptabhāvajinavākyāddharmādisiddhirityasaditi /
*10,231*
na kevalaṃ jinasyāsskhalitavāktvaṃ niścāyakābhāvādisiddham /
kintu sskhalanadaśarnādapītyāśayenāha- svarūpa iti //
*10,232*
svarūpaṃ pudgalasyoktā doṣā ...
NYĀYASUDHĀ:
viṣayasaptamīyam /
apudgalaśabdena tañivayuktanyāyena pudgalāddehādanyastatsadṛśaścātmocyate pudgalaśabdenaiva vā /
uktāḥ"evaṃ cātmā kātsnaryam'; ityādinā /
ayamarthaḥ /
jinenātmasvarūpaṃ śarīraparimāṇaṃ rūpavaccoktam /
tatprāgdūṣitamiti skhalitavāgasāviti /
yadyapi saptabhaṅginayo 'pi tadukto dūṣitastathāpi mokṣasādhanaṃ yatpudgaladaśarnamuktaṃ tatraiva skhalanapradarśanāyeyamuktiḥ /
nanu etadapi pūrvavākyena siddham /
satyam /
prapañcārtha uttarabandha ityadoṣaḥ /
*10,233*
prakārāntareṇātmasvarūpe jinavacanaskhalanaṃ darśayati- ānandameveti //
... ānandameva ca /
na manyate pudgalaṃ sa ...
*10,233f.*
NYĀYASUDHĀ:
atrāpyapudgalapudgalaśabdābhyāmātmocyate /
tattvavida ātmānamānāndamevānandenātyantābhinnaṃ manyante /
sa jinastamānandameva na manyante /
bhinnatvādinā saptaprakāraṃ bravīti /
tatsaptabhaṅgīnayanirāsena puṃstvādivadityātmanaḥ sukhādyatyantābhedasādhanena ca nirastam /
ataśca skhalitavāgasāviti bhāvaḥ /
*10,234*
itaśca tathetyāha- duḥkheti //
... duḥkhābhāvaḥ sukhaṃ tviti

3.3.133

NYĀYASUDHĀ:
tuśabda ātmavyāvṛttyarthaḥ /
itiśabdo hetau /
pūrveṇaiva sambandhaḥ /
yasmādātmā bhāvaḥ /
sukhaṃ tu duḥkhābhāvaḥ /
naca viruddhasvabhāvayoratyantābhedo dṛṣṭaḥ /
tasmādātmā na sukhātyantābhinna iti jino brūte /
taccāyuktamityataḥ skhalitavāgasau /
kutastadayuktamityata āha- mātreti //
mātrābhogātirekeṇa sukhādhikyasya darśanāt
NYĀYASUDHĀ:
mīyanta iti mātrāḥ śabdādyā viṣayāḥ /
bhogo 'nubhavaḥ /
upalakṣaṇaṃ caitat /
viṣayabhogālpatvena sukhālpatvadarśanatvādityapi grāhyam /
sukhaṃ bhāvastāratamyopetatvādduḥkhādivaditi pramāṇaviruddhatvātsukhasya duḥkhābhāvatvavacanamayuktamityarthaḥ /
sukhasya tāratamyopetatvasamarthanāya darśanāditi sākṣī tatra pramāṇatvena darśitaḥ /
yastu tatrāpi vipratipannastaṃ pratyaniṣyaprasaṅgaṃ sūcayituṃ mātrābhogātirekeṇetyuktam /
yadi sukhaṃ niratiśayaṃ syāttadā prekṣāvatāṃ viṣayabhogātirekopādanaṃ vyarthaṃ syāt /
dṛśyate ca taditi /
*10,235*
nanu na sukhaṃ tāratamyopetaṃ kintu duḥkhaṃ bhāvabhūtaṃ tāratamyopetaṃ tadabhāvaśca sukham /
tad yāvadyāvannivartate tāvattāvatsukhamiti pratīyate /
naca pratiyogarūpopādhinimittā tāratamyopalabdhistāttvikaṃ tadupapādayitumīṣye /
viṣayabhogātirekopādānaṃ ca duḥkhātirekavyāvṛttyartham /
viṣayabhogasādhyatvādduḥkhābhāvasyetyata āha- sukhasyeti //
sukhasyābhāvatā kena ...
NYĀYASUDHĀ:
bhavedetatpratītyāderaupādhikatvavarṇanam /
yadi sukhasyābhāvatā pramāṇena siddhā syāt /
sukhasyābhāvatā kena na kenāpi pramāṇena siddhetyarthaḥ /
evameva pratītyāderaupādhikatvavarṇane bādhakamāha- naceti //
... naca syāt kiṃ viparyayaḥ

3.3.134

*10,235f.*
NYĀYASUDHĀ:
yadi nirnibandhanameva sukhatāratamyadaśarnāderaupādhikatvaṃ kalpyate /
tadā sukhaṃ bhāvarūpaṃ duḥkhaṃ tadabhāvaḥ /
tatra tāratamyadarśanaṃ pratiyogisukhopādhinimittam /
sukhanivṛttyarthāni cāhikaṇṭakādīnīti paroktavipayaryaśca kinna syāt /
syādeva /
ato dvayorapyanupalabhyamānaviśeṣatvātsvābhāvikatāratamyorbhāvatvamaṅgīkartavyamiti /
*10,236*
sukhamabhāvo vastutvātsammatābhāvavaditi pramāṇasadbhāvātkathaṃ sukhasyābhāvatā kenetyuktamiti cet /
kimevaṃvādino mate kaścidbhāvo vidyate /
uta sarve 'pyabhāvāḥ /
ādye doṣamāha- yadīti //
yadi bhāvo 'pi kaścit syāt tasyaivābhāvatā kutaḥ
NYĀYASUDHĀ:
vastutvena sukhasyābhāvatāmanumimānasya mate yadi kaścitpadārtho bhāvo 'pi syāt /
tarhi tasya sukhasyaivābhāvatā kutaḥ /
api tu bhāvatvenāṅgīkṛtasyāpi padārthasyābhāvatā syāt /
anyathā vastutvasya tatra vyabhicārāpatteḥ /
nanu sarve 'pi padārthā abhāvā bhavantyevati nokto doṣaḥ /
yadyapi ghaṭādīnāmanāditvādyāpattyā prāk pradhvaṃsātyantābhāvatvamanupapannam /
tathāpyanyonyābhāvatvaṃ yujyata eva /
ghaṭe hi paṭādyanyonyābhāvaḥ pramāṇasiddhaḥ /
nacānyonyābhāvo dharmiṇo 'nyo 'sti /
ato ghaṭa eva paṭādyanyonyābhāvaḥ /
evaṃ paṭādayo 'pīti dvitīyaṃ śaṅkate- yadi sarve 'pīti //
yadi sarve 'pyabhāvāḥ syuranyonyamiti
NYĀYASUDHĀ:
sarve'pi padārthā anyonyābhāvāḥ syuriti yadi manyasa ityarthaḥ /
uttaramāha- bhāvateti //
... bhāvatā

3.3.135

abhāvābhāvatā yat syāt kiṃ naśchinnaṃ tadā bhavet
*10,237*
NYĀYASUDHĀ:
tadaivaṃ sarvapadārthānāmanyonyābhāvatvavyutpādanena no 'smākaṃ kiṃ chinnaṃ bhavet /
na kimapi /
katham /
yato 'bhāvābhāvatā bhāvataiva syāt /
idamuktaṃ bhavati /
sukhasya vastutvena sādhyamānamabhāvatvaṃ kiṃ prāgabhāvāditrayānyatamatvam /
athavānyonyābhāvatvam /
uta sāmānyam /
ādye prāguktadoṣaparihāraḥ /
dvitīyatṛtīyayoḥ siddhasādhanam /
asmābhirapi sukhādīnāṃ sarvapadārthānāmanyonyābhāvatāsvīkārāt /
naca bhāvatvāṅgīkāravirodhaḥ /
sukhaṃ hi svānyonyābhāvaduḥkhā(dya)nyonyābhāvaḥ /
abhāvābhāvaśca bhāva eva /
evambhūtaṃ cābhāvatvaṃ sukhasya nātmasvarūpatāṃ viruṇaddhi /
ātmano 'pi tathātvāditi /
*10,239*
abhāvābhāvatā bhāvataiva syādityuktam /
tadupapādayituṃ bhāvābhāvasvarūpaṃ tāvadāha- bhāvatvamiti //
bhāvatvaṃ vidhirūpatvaṃ niṣedhatvamabhāvatā

3.3.136

NYĀYASUDHĀ:
bhāvatvaṃ nāma vidhirūpatvamabhāvatvaṃ nāma niṣedhatvamiti yojanā /
śabdapravṛttinimittaniṣkarṣārthaṃ bhāvapratyayaḥ /
anyathendraḥ purandara itivatsyāt /
tataḥ kimityata āha- niṣedhasyeti //
niṣedhasya niṣedho 'pi bhāva eva balād bhavet
NYĀYASUDHĀ:
yasmādabhāvo nāma niṣedhastasmādabhāvasyābhāva iti niṣedhasyāpi niṣedha ityuktaṃ syāt /
sa ca vidhireva syāt /
darśanabalāt /
dṛṣṭo hi"neyaṅuvaṅsthānau'; iti niṣedhasyāstrīti niṣedho vidhiḥ /
vakṣyate caitat /
vidhiśca bhāva evetyuktam /
tasmādabhāvābhāvatā bhāvataiveti yuktam /
*10,240*
evaṃ tarhi dravyādayo bhāvāḥ prāgabhāvādayo 'bhāvā ityanyatroktaniyamo na syāt /
ghaṭasyāpi na paṭa iti niṣedharūpatāyāḥ prāgabhāvasyāpi prameya iti vidhirūpatāyā darśanādityataḥ prāguktaṃ smārayati- prathameti //
prathamapratipattistu bhāvabhāvaniyāmikā

3.3.137

NYĀYASUDHĀ:
kṛtavyākhyānametat /
*10,241*
evaṃ jinasya skhalitavāktvapradarśanena taduktasya mokṣasādhanasyāprāmāṇikatvamuktam /
yuktiviruddhatvaṃ ca darśayannātmajñānasya yanmokṣasādhanatvamuktaṃ tatkiṃ sākṣādutātmaprasādadvāreti vikalpyādyaṃ tāvannirākaroti- naceti //
na ca pudgalavijñānaṃ mokṣadaṃ bhavati kvacit
NYĀYASUDHĀ:
ātmavijñānaṃ mokṣadaṃ na bhavati acetanatvātpaṭavaditi śeṣaḥ /
asya vyāptimucapapādayati- kvaciditi //
neti vartate /
mokṣadamiti ca /
tacca bhāvapradhānam /
nahi kvacidapyacetane mokṣadatvaṃ dṛṣṭam /
yena vyāptirna syāt /
karmaṇastathātvaṃ nirākariṣyate /
jñānaṃ tu caitanyameva na cetanamiti prasiddhameva /
*10,242*
ātmā jñātaḥ prasanno mokṣaṃ dadātīti dvitīyaṃ dūṣayati- asvātantryāditi //
asvātantryāt pudgalasya jñāto 'pi sukhado na hi

3.3.138

NYĀYASUDHĀ:
jñāta ātmāpi sukhado mokṣado na bhavati /
kutaḥ pudgalasyātmano 'svātantryāt /
hiśabdena paṭādau vyāptiḥ sphuṭeti sūcayati /
asvātantryaṃ cānupadameva jñāsyate /
ātmanaḥ sukhamātradānaṃ nopapadyate /
kimutānantasukhamokṣadānamiti sūcayituṃ sukhada ityuktam /
pakṣadvayaṃ hetvantareṇa nirākaroti- na hīti //
*10,243*
na hi duḥkhiparijñānād duḥkhitvaṃ vinivartate

3.3.139

NYĀYASUDHĀ:
ātmajñānamātyantikaduḥkhanivṛttiheturna bhavati duḥkhijñānatvāddevadattajñānavat /
jainenāpi svātmajñānameva mokṣasādhanamucyate nātmajñānamātram /
īśvarajñāne vyabhicāranirāsāya duḥkhītyuktam /
tasyāpi sākṣānmokṣasādhanatvābhāvavivakṣāyāṃ jñānatvādityeva vaktavyam /
yadvā'tmā duḥkhaṃ nivartayitumaśaktaḥ /
duḥkhitvādyo yadanarthavānnāsau tannivartate śakto yathā daridro dāridrayanivartane iti tātparyātharḥ /
duḥkhitvoktyāsvātantryaṃ samarthitaṃ svātantrye hi jātu na duḥkhī bhavediti /
*10,244*
syādetat /
nātmajñānaṃ devadatto gāmiva mokṣaṃ dadāti /
kintu prakāśo 'ndhakāramiva virodhād duḥkhaṃ nivartayati /
tatra kimacaitanyaṃ kariṣyati /
svātmajñānameva ca svaduḥkhavirodhi nātmajñānamātramiti dvitīyaheturapyaprayojaka ityāśaṅkayāha- yadīti //
yadi pudgalavijñānādaduḥkhī syāt kathañcana /
dehavānapi nāduḥkhī kiṃ jñānāduttaraṃ sadā // MAnuv_3,3.138c-f //
*10,244f.*
NYĀYASUDHĀ:
kathañcana duḥkhātmajñānayorviruddhatvena /
tarhi jñānāduttarakālaṃ dehavānapi sadā nirantaramaduḥkhī kinna syāt, syādeva /
etaduktaṃ bhavati /
prakāśaḥ khalvandhakāravirodhitvāttannivartayan utpattyanantarameva nivartayati na tu vilambena /
vilambe virodhasyaivānirvāhāt /
tathātmatattvajñānaṃ yadi duḥkhādyanarthavirodhitvāttannivartyātmānaṃ muktaṃ kuryāt /
tarhi jinādayastattvajñānasampannā jñānotpattyanantarameva muktāḥ syuḥ /
na caivam /
dehādimattvenopalambhāt /
tathāvidhānāṃ ca duḥkhāderavarjanāditi /
iṣyāpattinirāsāya sadetyādyuktam /
ayamatra prayogaḥ /
duḥkhādikamātmatattvajñānavirodhi na bhavati bahulaṃ kālaṃ tena saha sthitatvātsammatavaditi /
kiñcātmatattvajñānaṃ na tāvadāmokṣādekam /
jñānānāṃ kṣaṇikatvadarśanāt /
tathāca yadanantaraṃ mokṣo 'bhilaṣṭate tajjinasya caramajñānaṃ na mokṣasādhanamātmajñānatvātprathamādijñānavat /
anyathā prathamameva mokṣaṃ sādhayedaviśeṣāditi /
*10,246*
nanu bhavadbhirīśvarajñānaṃ mokṣasādhanamabhyupeyate /
tatrāpi samānamidaṃ dūṣaṇamityata āha- īśeti //
īśakḷptyanusāreṇa syāt kālādīśavādinaḥ
*10,247*
NYĀYASUDHĀ:
īśavādino mama mate tadicchāviśeṣānusāreṇa kālātkañcana kālamativāhya muktiḥ syāt /
ayamabhisandhiḥ /
na vayamīśvarajñānaṃ mokṣasādhanamācakṣmahe /
kinnāma prasannaḥ parameśvara eva /
jñānaṃ tu prasādasādhanatvānmokṣasādhanamiti gīyate /
sa ca cetanaḥ kāmapi kālakalpanāṃ karoti /
asminsamaye 'muṃ muktaṃ kariṣyāmīti /
tatkalpanānusāreṇa bhavatyevāsau mukta iti na kaściddoṣaḥ /
yathā brāhmaṇasya vidyācaraṇādinā prasanno 'pi prabhuścetasā kalpayati /
āgāmini sūryoparāge 'smai gāṃ dāsyāmīti /
sa brāhmaṇasya vidyācaraṇādinā prasanno 'pi prabhuścetasā kalpayati /
āgāmini sūryoparāge 'smai gāṃ dāsyāmīti /
sa tadanusāreṇa tasmādgāṃ labhate tathaiveti /
evamātmajñānasya mokṣasādhanatvaṃ nirākṛtya dharmasyāpi taṃ nirācaṣṭe- karmeti //
*10,248*
karmahetutvamapi tu niścaitanyānnahi kvacit

3.3.140

NYĀYASUDHĀ:
karmaṇā hetutvaṃ karmahetutvaṃ mokṣaṃ prati /
yadvā karmahetutvamiti bahuvrīhiḥ /
mokṣasyeti śeṣaḥ /
tuśabdo 'vadhāraṇe /
naiveti sambandhaḥ /
niścaitanyātkarmaṇaḥ /
vimataṃ karma na mokṣasādhanaṃ bhavati acetanatvātpaṭavadityarthaḥ /
vyāptimupapādayati- nahīti //
netyubhayatra sambaddhayate /
nahi kvacidacetane mokṣasādhanatvamāvayoḥ sammatam /
yenātra vyāptirna syādityarthaḥ /
nanvacetanatve 'pi viśiṣyaṃ karmedaṃ mokṣasādhanaṃ kinna syāditi cet /
kimāmokṣaprāpteḥ kriyamāṇamekameva karmotānekāni /
nādyaḥ /
kriyāṇāmanekatvadarśanāt /
pratikriyaṃ karmotpatteḥ /
ekatve ca jātasyaiva janma vā kriyāṇāṃ vaiyarthyaṃ vā viramyavyāpāro vā'padyeta /
abhyupagamyaikatvaṃ bādhakamāha- aśeṣeti //
*10,249*
aśeṣaduḥkhavilaye nedānīṃ kāraṇaṃ yathā /
tathottaraṃ ca naiva syād ... // MAnuv_3,3.140a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yathedānīṃ prathamakriyottarakālaṃ jātaṃ karmāśeṣaduḥkhavilaye mokṣasya kāraṇaṃ na bhavati /
tathottarakālaṃ vivakṣitakāle 'pi mokṣakāraṇaṃ na syāt /
karmatvāditi śeṣaḥ /
ekasyāpi karmaṇaḥ kālabhedena bhedātpakṣasapakṣatvaṃ yujyate /
vipakṣe tūtpattyanantarameva mokṣaṃ sādhayedaviśeṣāditi /
dvitīye 'pi bādhakaṃ pramāṇamāha- aśeṣeti //
atredānīmitīdānīntanī karmavyaktirucyate /
uttaramityantimā /
anyatsamānam /
nacāntimakarmavyatiriktānāṃ karmaṇāṃ mokṣasādhanatvamasti /
tathā sati tadanantarameva mokṣaprasaṅgāt /
naca pūrvasahakṛsyāntimasya karmaṇo mokṣasādhanatvaṃ vācyam /
iyattābhāvenāniyatakāraṇakatvāpatteḥ /
nahi jñānodayānantaramiyataiva kāleneyantyeva karmāṇi kṛtvāpavrajyata iti niyamaḥ pramāṇavān /
naca jainairiṣyate /
jinānāṃ viṣamakālatvābhyupagamāt /
*10,254*
ābhāsoddhāraṃ karoti- dṛṣṭīti //
... dṛṣṭipūrvānumā yataḥ

3.3.141

NYĀYASUDHĀ:
yasmādiyaṃ dṛṣṭipūrvā pramāṇagṛhītavyāptyādimatī /
tato 'numā na tvābhāsa ityarthaḥ /
yaduktamīśakḷptyanusāreṇeti tadasat /
jñānādīśvaraprasādastato muktirityatra pramāṇābhāvāditi cenna /
śruteḥ sadbhāvāt /
tatprāmāṇyasya sādhitatvāt /
ābhāsādanuddharanneva(vā) cānumānamapyāha- dṛṣṭīti //
śaktasyānyasya vijñānaṃ tatprītijanakaṃ yadi /
tayaiva bandhahāniḥ syāditi kiṃ nāma dūṣaṇam

3.3.142

NYĀYASUDHĀ:
śaktasyānyasya vijñānaṃ viśiṣyajñānaṃ guṇotkarṣādijñānamiti yāvat /
tatprītijanakamiti yadyanumīyate /
yadi ca tayā tatprītyaiva bandhahāniḥ syādityanumīyate /
tadā kinnāma dūṣaṇam /
na kimapi /
kutaḥ /
yato dṛṣṭipūrvā pramāṇagṛhītavyāptyādimatīyamanumetyarthaḥ /
arthamātramidamuktam /
eṣā tu prayogaprakriyā /
saṃsārabandhahāniḥ samarthapuruṣāntaraprītinibandhanā bandhahānitvāt rājaprasādādhīnabhṛtyanigaḍabandhahānivat /
yaścāsau puruṣaḥ sa eveśvaraḥ /
vipratipannā prītirguṇotkarṣādijñānajā anijaprītitvādrājaprītivat /
karmādinā bhavannīśvaraprasādo 'pi guṇotkarṣādijñāne satyeveti na doṣaḥ /
yadveśvaraviṣayaṃ guṇotkarṣādijñānatvātsaṃmatavat /
naceśvarasiddhayā doṣaḥ /
prathamānumānena tasya siddhatvāt /
tadidamuktaṃ śaktasyānyasyeti /
*10,255*
nanvetadviparītamapi mayānumīyate /
tataḥ satpratipakṣateti cet /
kiṃ vimatā bandhahāniḥ svajñānanibandhanetyanumīyate uta paraprasādanibandhanā na bhavatīti /
ādye doṣamāha- svajñānāditi //
svajñānād bandhahānistu dṛśyate kasya kutracit
NYĀYASUDHĀ:
dṛśyata ityetatkākvā na dṛśyata iti vyākhyeyam /
tathāca vyāptyabhāva iti bhāvaḥ /
dvitīye tu bandhahānitvāde rājaprasādādhīnanigaḍabandhahānyādau vyabhicāraḥ /
paraprasādanirapekṣaiva kācidbandhahānirdṛśyate /
tatra bhavatāmapi vyabhicāra iti cenna /
pakṣatulyatvāt /
sarvāpyaniṣyanivṛttirīśvaraprasādādhīneti hi tattvavidāṃ panthāḥ /
*10,257*
yaduktaṃ dharmajñānayormokṣasādhanatve tadaiva mokṣaḥ syāditi tadasat /
karmaṇaḥ pratibandhakasya sadbhāvāt /
nahi pratibandhakavaśātkāryamakurvāṇo heturaheturbhavati /
atiprasaṅgāt /
anekavidhaṃ khalu kamar /
tatra yadyapi jñānāvaraṇā(ṇīyā)dikaṃ jñānādeva nivṛttam /
tathāpyāyurādikāraṇamastyeveti cet /
syādidaṃ pratibandhakasadbhāvakalpanaṃ yadi"ahiṃsādirūpo dharmaḥ, śarīraparimāṇatvādinā'tmajñānaṃ ca tattvajñānam, ete ca dharmajñāne mokṣasādhane'; ityeṣo 'rthaḥ pramito bhavet /
nacaivam /
evameva kalyane 'tiprasaṅga ityāśayavāndharmādisvarūpe tāvatpramāṇaṃ nāstītyāha- ahiṃsāyāśceti //
ahiṃsāyāśca dharmatvaṃ kena mānena gamyate
NYĀYASUDHĀ:
caśabdo jñānasaṅgrahārthaḥ /
yadvā saptaghaṭikābhojanādisamuccayārthaḥ /
jñānaviśeṣasya copalakṣaṇam /
jinavākyenāvagamyata iti cenna /
tatprāmāṇyasādhakābhāvasyoktatvāt /
*10,260*
satpratipakṣaṃ ca jinavākyamityāha- hiṃsāyā eveti //
hiṃsāyā eva dharmatvamityukte syāt kimuttaram

3.3.143

NYĀYASUDHĀ:
atrāpi pūrvavadupalakṣaṇaṃ jñātavyam /
jinavākyādahiṃsāyā dharmatvaṃ pratipannasya bhinnakācāryeṇa hiṃsāyā eva dharmatvamityakte kimuttaraṃ syānna kimapi /
tathāca na dharmaniścayaḥ syāt /
bhinnakācāryo nāpta iti cet /
jino 'pi kathamāptaḥ /
(sārvajñagu)sarvaguṇopetatvāditi cet /
bhinnakācārye 'pi tulyametat /
aprāmāṇikāstatra te guṇā iti cet /
jine 'pi kiṃ pramāṇasiddhāḥ /
jinadarśināṃ vacanena teṣāṃ tatra siddhiriti cenna /
samānamanyatrāpi /
bhinnakācāryadarśino bhrāntāḥ pratārakā veti cet /
jinadarśino 'pi kuto na tatheti /
*10,261*
idānīṃ dharmādermokṣasādhanatvamapyaprāmāṇikamityāha- dharmasyeti //
dharmasya sukhahetutvamapi kenāvagamyate
NYĀYASUDHĀ:
sukhaṃ mokṣaḥ /
jinavākyenāvasīyata iti vadataḥ pūrvavatsatpratipakṣatetyāha- hatyāyā iti //
hatyayā mokṣahetutvaṃ kuto mānānnivāryate

3.3.144

NYĀYASUDHĀ:
mokṣahetutvaṃ kenacidācāryeṇoktamiti śeṣaḥ /
hanasta cetyatra supīti nānuvartate /
brahmahatyādayastu ṣaṣṭhīsamāsāḥ /
ato hatyeti sādhuḥ /
"santi khalvakṣayaṃ ha vai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtaṃ bhavati'; ityādiśrutimanusṛtya hiṃsātmakasya yāgasya mokṣahetutvaṃ vadanta ityayuktameva jainānāṃ mokṣasādhanamiti /
*10,264*
adhunā bauddhābhimataṃ mokṣasādhanaṃ nirākurvāṇaḥ śūnyavādyuktaṃ tāvadapākaroti- naceti //
na ca śūnyaparijñānācchūnyabhāvanayāpi ca /
mokṣaḥ kathañcana bhaved ... // MAnuv_3,3.144a-c //
NYĀYASUDHĀ:
śūnyameva tattvaṃ samastaṃ tatrādhyastamiti parijñānam /
tathaiva śūnyabhāvanayā śūnyadhyānena /
apicāvanyonyasamuccaye /
mokṣo na bhavediti sambandhaḥ /
kathaṃ ca netyanenedamācaṣṭe /
śūnyaparijñānādikaṃ mokṣasādhanamityatra pramāṇābhāvāttatraiva bandhahāniḥ syādityuktapramāṇavirodhācceti /
yadvā śūnyaparijñānādikaṃ kiṃ svayameva mokṣaṃ sādhayati kiṃvā śūnyaprasādajananena /
nādyaḥ /
acetanatvātpaṭavat /
na dvitīyaḥ /
śūnyasya prasādaguṇānaṅgīkārāt /
anyathā śūnyatvavyāghātāditi /
*10,265*
syādetat /
bandhastāvatsaṃvṛvināmakājñānanimitto 'dhyāsaḥ /
saṃvṛtiśca virodhinā śūnyajñānena nivartyate /
tatastanmūlo bandhādhyāso 'pīti kimacetanatvādikaṃ kariṣyati /
naca evambhāvanāvaiyarthyam /
asambhāvanāviparītabhāvanānivṛttyarthatvāditi /
maivam /
bandhasyādhyastatāyā nirastatvāt /
aṅgīkṛtya doṣamāha- yadīti //
... yadīdānīṃ kathaṃ na saḥ

3.3.145

NYĀYASUDHĀ:
śūnyaparijñānādityādikaṃ sarvamanuvartate /
śūnyajñānena kathañcaneti śaṅkitarītyā mokṣo bhavediti yadyucyate tarhi sa mokṣaḥ kathamidānīṃ jñānodayānantarakṣaṇe na bhavet /
tadaiva bhavitavyamityāśayaḥ /
nahi pradīpasya virodhyandhakāranivartane vilambo 'sti /
aṅgīkriyante ca śūnyajñānasamanantaramapi saṃsarantaḥ puruṣāḥ pareṇa /
asambhāvanāviparītabhāvanāsadbhāvādvilamba iti cet /
te kiṃ saṃvṛtikārye na vā /
dvitīye śūnyavadanivṛttireva /
ādye saṃvṛtau nivṛttāyāṃ kathaṃ tadanivṛttiḥ /
anyathā saṃvṛtyanivṛttirvā tadakāryatvametayorvā syāt /
saṃvṛteranivṛttau ca kathaṃ jñānavirodhitvam /
paścādapi kathaṃ nivṛttiḥ /
*10,266*
nanu yathā bhavanmate jñānodayānantaramapi saṃsārāvasthānaṃ tathāsmanmate 'pi kiṃ na syādityato vaiṣamyamāha- pareti //
paraprasādanecchostu viḷambo nāma yujyate /
pumicchādhīnatā no ced viḷambaḥ kiṅkṛto bhavet

3.3.146

NYĀYASUDHĀ:
anuṣṭhitasvakṛtyasyāpi tena paraprasādanecchostu phalāvāptau vilambo nāma yujyate /
loke tathā darśanāt /
mokṣasya puruṣāntaraprasādādhīnatā no cedāsthīyate kevalaṃ śūnyajñānaṃ bandhavirodhitvādbandhaṃ nivartayatītyaṅgīkriyate tadā jñānodayānantaraṃ mokṣasya vilambaḥ kiṃ nibandhano bhavet /
pratibandhakatvena kalpyamānasya saṃvṛtikāyartvena jñānavirodhitvāt /
nahi prabodhānantaraṃ svāpnabandhanivṛttervilambo 'sti /
paraprasādānapekṣeṣvapi kāryeṣu vilambo 'sti /
trivṛnmūlābhyavaharaṇādau kṛte 'pi virecanādevirlambadarśanāt /
tatkathamucyate pumicchādhīnatābhāve vilambo na bhavediti /
tatrāha- anyatrāpīti //
anyatrāpi viḷambāstu syurīśecchānimittataḥ
NYĀYASUDHĀ:
mokṣādanyatra /
etāvatā kālenedaṃ bhavatvitīśecchaiva nimittaṃ tataḥ /
kuto 'treśvarecchānimittaṃ kalpyata ityata āha- anyatheti //
anyathā kāraṇaṃ cet syāt kiṃ kāryaṃ nopajāyate
*10,267f.*
NYĀYASUDHĀ:
īśvarecchāyā akalpane kāraṇaṃ syāccettrivṛnmūlādanādimātraṃ virekādeḥ kāraṇaṃ yadi bhavettadā tasya sadbhāvātkāryaṃ virekādikaṃ kasmānnopajāyate /
upajāyetaiva /
kāryānudayenaiva sāmagrīvaikalyaṃ kalpyate /
na(cādṛṣṭavai)ca dṛṣṭasya vaikalyamatrāstīti parameśvarecchaiva kalpyā /
naca dharmavaikalyaṃ kalpayituṃ yuktam /
uttarakālamapi kāryānudayaprasaṅgāt /
nahi tanmadhye kaściddharmo 'nuṣṭhīyate / vidyamāna eva prāgalabdhavṛttirdharma iti cet /
keyaṃ vṛttirnāma /
kiṃ kāryakāraṇamuta sahakārisāhityam /
nādyaḥ /
karaṇameva kuto nāstīti vicāryamāṇatvāt /
dvitīye tadeva sahakārīśvarecchaivocyate /
auṣadhasya śarīrāśayavyāptyabhāvātkāryānudaya iti cenna /
tasyāpīśvarecchāmantareṇānupapatteriti /
*10,269*
kiñca prāptasādhanābhimatānāmapi mokṣavilambe sāmagrīvaikalyaṃ vā pratibandhakasadbhāvo vānyairvādibhiḥ kathañcicchakyate vaktum /
natu bauddhenetyāśayavānāha- kāraṇe satīti //
kāraṇe sati kāryasya bhāvaḥ suniyato 'sya hi

3.3.147

NYĀYASUDHĀ:
asya bauddhasya mate kāraṇe sati kāryasyotpādaḥ suniyato na tvanyeṣāmivāpratibaddhakāraṇasāmagṣāṃ satyām /
samarthasya kṣepāyogāditi tadvacanāditi hiśabdārthaḥ /
ataḥ śūnyavijñānādikaṃ na mokṣasādhanamiti siddham /
vijñānavādyuktaṃ mokṣasādhanaṃ dūṣayati- vijñāneti //
vijñānavādinaścaiva vijñānādvaitavedanāt /
vijñānabhāvanāccaiva mokṣo na ghaṭate kvacit

3.3.148

*10,269f.*
NYĀYASUDHĀ:
dvitaiva dvaitam /
svārthiko 'ṇ /
na dvaitamadvaitam /
vijñānasyādvaitaṃ vijñānādvaitam /
vijñānamekameva tattvaṃ na tato 'nyadastīti vedanāt /
vijñānabhāvanāt vijñānādvaitadhyānāt /
ādyaścaśabdo vādisamuccaye /
dvitīyaḥ sādhanasamuccaye /
evaśabdo naiva ghaṭata ityādyaḥ sambaddhayate /
dvitīyastu sādhananiyamārthaḥ /
vijñānavādina iti tenai(tābhyāṃ)va tābhyāṃ sādhanābhyāṃ bhavatīti pratipāditaḥ /
sāmarthyādvijñānādvaitavedanādikaṃ vijñānavādinoktaṃ mokṣasādhanaṃ naivopapadyata ityarthaḥ /
yadvā vijñānavādina iti tena pratipāditādvijñānādvaitavedanādikānmokṣo naiva ghaṭate naiva sampadyata iti yojanā /
kuta ityataḥ pūrvoktaṃ sarvaṃ smārayituṃ kvacitkāle hyasau, natu jñānodayottarakāla eva bhavatītyuktam /
*10,271*
vaibhāṣikasautrāntikābhimataṃ mokṣasādhanaṃ parācaṣṭe- antariti //
antarjñānasya bāhye ca kṣaṇikatvasya vedanāt /
bhāvanāccoktamārgeṇa mānābhāvānna mucyate

3.3.149

NYĀYASUDHĀ:
śarīrāntaḥsthitasya jñānasya /
upalakṣaṇametat /
vijñānavedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ bāhye sthitasya rūpasya ca yatkṣaṇikatvaṃ tasya vedanāt /
uktamārgeṇa kṣaṇikatvena /
na mucyate puruṣaḥ /
kuto 'trārthe mānābhāvāt /
akṛtābhyāgamakṛtavipraṇāśādayo doṣāḥ sphuṭā eveti noktaḥ /
*10,272*
evaṃ vedabāhyamatāni nirākṛtya vaidikāni nirākurvāṇaḥ sāṅkhayokteḥ mokṣasādhanaṃ tāvadanuvadati- prakṛteriti //
prakṛteḥ puruṣasyāpi viveko muktisādhanam /
iti śaṅkayā ... // MAnuv_3,3.149a-c //
NYĀYASUDHĀ:
prakṛterantaḥkaraṇādirūpāyāḥ puruṣasya svātmanaḥ vivekaḥ svarūpato dharmataśca bhedadarśanaṃ sāṅkhayāḥ prāhuḥ /
dūṣayati- na ceti //
*10,273*
etasmiṃścārthe mānaṃ nāsti /
kathaṃ nāsti /
"ya enaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha /
sarvathā vartamāno 'pi na sa bhūyo 'bhijāyate /
kṣetrakṣetrajñāyorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā /
bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param'; ityādyāgamānāṃ sattvādityata uktam- īśāprasādata iti //
... na caitasmin mānamīśāprasādataḥ

3.3.150

NYĀYASUDHĀ:
īśaprasādena vinā kevalaṃ prakṛtipuruṣaviveko mokṣasādhanamityasminnarthe mānaṃ nāstītyarthaḥ /
ayamabhisandhiḥ /
bhavatyeva prakṛtipuruṣaviveko mokṣasādhanam /
kintu bhagavatprasādasādhanatvena /
prakṛtipuruṣaviveke hi puruṣasya vairāgyaṃ sampadyate /
viraktasya bhaktyādidvārā bhagavatprasāda iti /
tadarthāni caitāni vākyāni /
nirīśvareṇa tu sāṅkhayena sākṣānmokṣasādhanatvaṃ prakṛtipuruṣavivekasyocyate /
naca tasminviśeṣe pramāṇamastīti /
nanvetāni vākyāni prakṛtipuruṣavivekasya mokṣasādhanatvaṃ tāvatpratipādayanti /
naca pāramparyakalpane kāraṇamasti /
ata eteṣāmeva sākṣātsādhanatve prāmāṇyamityata āha- śrutaya iti //
śrutayaḥ smṛtayaścaiva yadīśasya prasādataḥ /
vadanti niyamānmuktiṃ tamṛte 'taḥ kuto bhavet

3.3.151

NYĀYASUDHĀ:
yasya prasādādityādyāḥ śrutayaḥ /
ajñānāṃ jñānado viṣṇurityādyāśca smṛtayaḥ /
evaśabdasya na prākṛtapuruṣavākyānītyarthaḥ /
yadā yasmāt /
niyamātmasādhaśrāntaravyavacchedena /
nāpareṇa /
sa evaika iti vacanāt /
taṃ prasādam /
bhavenmuktiḥ /
balavadbādhakasadbhāvāt lāṅgalena vayaṃ jīvāma itivat pāramparatvameva teṣāṃ vākyānāṃ yuktamiti bhāvaḥ /
*10,274*
vaiśeṣikādyuktaṃ mokṣasādhanaṃ nirākaroti- kaṇādeti //
kaṇādayogākṣapādā api ...
NYĀYASUDHĀ:
yogaśabdena yogānuśāsanasya praṇetā patañjalirupalakṣyate /
anupapannabhāṣiṇa iti śeṣaḥ /
na kevalaṃ sāṅkhayādyā ityaperarthaḥ /
nanvete trayo 'pīśvaraprasādasādhyāṃ muktiṃ bruvate /
tathā hi vaiśeṣikeṇa yadyapi dravyādipadārthānāṃ sādharmyavaidhamyartattvajñānaṃ niḥśreyasaheturityuktam /
tathāpi na sākṣāt /
kintu dharmadvāraiva /
anyathā yato 'bhyudayaniḥśreyasasiddhiḥ sa dharma iti sūtravirodhāt /
naca dharmo 'pi sākṣānmokṣahetuḥ /
api tvīśvaraprasādasahakṛta eva /
yathoktam /
tacceśvaracodanābhivyaktāddharmādeveti /
spaṣṭaṃ ca"tuṣyermocayato baddhānatuṣyerbadhnataḥ punaḥ /
kārāgāramidaṃ viśvaṃ yasya vande tamīśvaram'; iti /
*10,280*
akṣapādo yadyapi pramāṇādiṣoḍaśapadārthatattvajñānānniḥśreyasādhigama ityāha- tathāpi pramāṇādipañcadaśapadārthatattvajñānasyātmādidvādaśavidhaprameyatattvajñānahetutvameva /
ātmaśarīrendriyātharbuddhimanaḥpravṛttidoṣapretyabhāvaphaladukhāpavargāstu prameyamiti tuśabdakaraṇāt /
ātmādijñānamapi na sākṣānmokṣasādhanam /
kinnāma parameśvaraprasādopetameva /
"svargāpavargayormārgamāmananti manīṣiṇaḥ /
yadupāstibhasāvatra paramātmā nirūpyate'; iti sampradāyavidvacanāt /
atha kathamanupapannabhāṣiṇa ityata āha- īśasyeti //
... īśasya prasādataḥ /
muktiṃ bruvāṇā apyāhur ...
NYĀYASUDHĀ:
īśa(sya)prasādato muktiṃ bruvāṇā apyete kiñcidayuktamāhuryato 'nupapannabhāṣiṇaityarthaḥ /
*10,284*
tathāhi /
yadyapi vaiśeṣikairīśvaraprasādo 'ṅgīkṛtastathāpi dharmasahakāritvenaiva /
īśvaracodanābhivyaktāditi vacanāt /
evaṃ patañjalirapi tapaḥsvādhyāyādisamānakakṣyatāmeveśvarapraṇidhānasyāha /
naiyyāyikā apyātmatattvajñānameva mokṣasādhanamīśvaraprasādastu sahakārimātramityāsthitāḥ /
dvitīyasūtre tathaiva vyutpāditatvāt /
śrutismṛtayastu dharmādikaṃ samastaṃ sākṣātparamparayā vā bhagavatprasādasādhanam /
bhagavatprasādastvananyāpekṣaḥ sākṣādeva mokṣasādhanamityācakṣate /
"sarvaṃ tadantarādhāya muktaye sādhanaṃ bhavet /
na kiñcidantarādhāya vimokṣāyāparokṣadṛk'; ityādyāḥ /
ataḥ kathaṃ nānupapannavādina iti /
*10,286*
itaścānupapannabhāṣiṇa ityāha- bhogādeva ceti //
JOSHI-25
... bhogādeva ca karmaṇām /
kṣayaṃ prāhuḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
vaiśeṣikādayastattvavida iva jñānātpūrveṣāṃ karmaṇāṃ jñānādeva vināśaṃ na manyante /
kintu samādhimahimnāparimitadehavyūhanirmāṇenānantānyapi viṣamavipākasamayānyapi karmāṇi piṇḍīkṛtya tatphalasukhaduḥkhabhogenaiva jñānino vināśayantīti prāhurato 'pyanupapannabhāṣiṇa ityarthaḥ /
nanvetadasaṅgatam /
mokṣasādhanavicārasya prastutatvāditi /
maivam /
avidyākāmakarmādilakṣaṇo hi bandhaḥ /
atastannivṛttirmokṣa iti kathaṃ kamarkṣayo na mokṣaḥ /
vakṣyati ca /
karmakṣayastathotkrāntirityādi /
ato mokṣasādhanaviṣayaiveyaṃ cinteti /
tathābruvāṇā api kathamanupapannabhāṣiṇa ityato 'syārthasyāprāmāṇikatvādityāha- kutaśceti //
*10,287*
... kutaścaitat prasanne jagadīśvare

3.3.152

NYĀYASUDHĀ:
jñānino 'pi karmaṇāṃ phalabhogenaiva kṣaya ityetatkuta eva pramāṇātpratipattavyam /
na kutaścit /
akṣīṇakarmaṇāṃ mokṣānupapattestatkṣayahetoścānyasyābhāvādatyantasukhaduḥkhasaṃjñānameva tatkṣayakāraṇamiti kalpyata ityata āha- prasanna iti //
kuta etaditi vartate /
jñānena prasanno bhagavānevābhuktaphalānyeva karmāṇi vināśayatītyanyathaivopapatteḥ kuta etatkalpyata ityāśayaḥ /
bhagavānapi kathamadattaphalakarmakṣayasyeṣya iti na śaṅkanīyam /
tadaiśvaryasya kvāpyapratihatatvāditi bhāvenoktaṃ jagadīśvara iti /
sambhāvitamevaitanna tu pramitam /
tatkathamanyathaivopapattirityata āha- bhidyata iti //
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare

3.3.153

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi dṛṣṭa evātmanīśvare /
iti śrutipurāṇādivacanebhyo 'nyathāgateḥ

3.3.154

NYĀYASUDHĀ:
hṛdayagranthiravidyā /
parā apyavarā yasmātsa parāvaraḥ /
ātmanyātataguṇe jagadīśvare /
ādyaṃ kaṭhaśrutivacanam /
dvitīyaṃ bhāgavatavacanam /
ādipadena vakṣyamāṇānītihāsavacanāni gṛhyante /
anyathā phalabhogena vineśvaraprasādenaiva karmaṇāṃ gaterapagatervināśaniścayādanyathaivopapattiriti /
*10,288*
nanvatra parameśvare dṛṣṭe karmāṇi kṣīyanta ityucyate natu darśaneneti /
to bhogeneti vyākhyāne 'pi na virodha iti cenna /
tathā sati hṛdayagranthibhedanasaṃśayacchedanayorapyanyasādhyatāsvīkārāpātāt /
dṛṣṭa evetyevaśabdavirodhācca /
bhogena kṣayasya sarvasādhāraṇyāddarśanaviśeṣaṇasya vaiyarthyācca /
*10,288f.*
ajño na sarvāṇi karmāṇi bhogena kṣeptuṃ kṣamate /
bahutaratvādviṣamavipākasamayatvācca /
jñānī tu samādhisāmarthyātkāyavyūhaṃ nirmāya sarvāṇi samāhṛtya phalabhogena vināśayatītyato viśeṣaṇopapattiriti cetkuta eṣā kalpanā /
uktārthāpattyaiveti cenna /
asmadudāhṛtavacanānāmanyathāvyākhyānasthitāvarthāpattisthitiḥ /
tatsthitau ca vacanānāmanyathāvyākhyānasthitiriti parasparāśrayāpatteḥ /
vacanānāmanyathāvyākhyānanirāse satyarthāpattinirāsastannirāse (satyanya)nānyathāvyākhyānanirāsa iti bhavatāmapi parasparāśrayāpattiriti cenna /
avadhāraṇādinā niravakāśasyoktatvāt /
"bhinatti karmasaṅghātaṃ prasanno bhagavānhariḥ'; ityādīnāmatyantānavakāśānāmanyatrodāhṛtatvācca /
ata eva"nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi'; ityādisāmānyavacanamajñāniviṣayam /
jñānināmapi prārabdhakarmaviṣayam /
"ātmano vai śarīrāṇi bahūni manujādhipa /
prāpya yogabalaṃ kuryāttaiśca sarvāṃ mahīṃ caret /
bhuñjīta viṣayankaiścitkaiścidugraṃ tapaścaret /
saṃharecca punastāni sūryastejogaṇāniva'; ityādikaṃ jñānināṃ prārabdhakarmaviṣayam /
viśeṣavacanabalena prārabdhakarmavināśasya vakṣyamāṇatvāt /
ata eva"jñānādevāśeṣakamarkṣaye tadaiva muktiḥ syāt /
nacaivam /
jīvanmuktānāmupālabdheḥ'; ityanavakāśaṃ codyam /
*10,291*
vimataṃ karma phalabhogavināśyaṃ karmatvātsampratipannakarmavadityanumānaṃ tu kṛtaprāyaścittakarmaṇyanaikāntikam /
prāyaścittaṃ na karmakṣayaheturityetaduttaratra nirākariṣyāmaḥ /
akṛtaprāyaścittakarmatvaṃ heturiti cetkimidaṃ prāyaścittaṃ nāma /
pāpanivṛttyarthatvena vihito vrataviśeṣa iti cet /
tarhi mahānubhāvānāmanugrahādinā vinaṣṭe karmaṇi vyabhicāraḥ /
pāpanivṛttihetumātraṃ prāyaścittaṃ vivakṣitamiti cenna /
tathāpi mahadavajñādinā vinaṣṭe puṇye vyabhicāraḥ /
kṣayahetvantararahitakarmatvaṃ heturiti cet /
tatkiṃ vidhireva hetutvaṃ gamayati /
tathā sati samādherapi kāyavyūhanirmāṇādau hetutvaṃ na syāt /
ārthavādikaṃ phalamaviruddhaṃ svīkriyata iti cet /
samaṃ prakṛte 'pi /
na hyatra kaścidvirodho 'stītyuktam /
alaukikatvaṃ tūbhayatrāpi samānam /
*10,293*
kiñcāsminmate na kadāpi karmakṣayaḥ /
bhogakāle 'pi punaḥ karaṇāt /
na karotīti cāsambhāvitam /
"nahi kaścitkṣaṇamapi'; ityuktatvāt /
kriyamāṇāpi pravṛttirnādṛṣṭajananīti cenna /
śrutismṛtivirodhāt /
jñānināṃ jñānasāmarthyāttathetyanyaviṣayaṃ śrutyādikam /
"tadyathā puṣkarapalāśe',"brahmāṇyādhāya karmāṇi'; ityādiśrutismṛtibalāditthaṃ kalpyata iti cet /
prāktanakarmasvapyayaṃ prakāraḥ kuto nābhyupagamyate /
rāgadveṣayorabhāvānna pravṛttiradṛṣṭakāraṇam /
yathoktam /
"na pravṛttiḥ pratibandhāya hīnakleśasya'; iti /
maivam /
prāmādikabrahmahananādīnāmadharmahetutvābhāvaprasaṅga ityalam /
*10,294*
pāśupatādyuktaṃ mokṣasādhanaṃ nirākaroti- naceti //
na ca pāśupatādyuktaśivādīnāmanugrahāt
*10,295*
NYĀYASUDHĀ:
pāśupataśabdena caturvidhā api gṛhyante /
ādipadena skāndasaurādayaḥ /
dvitīyenādipadena skāndādayaḥ /
anugrahānmokṣo bhavatīti śeṣaḥ /
nanu ca pāśupatādyukteti tāvannānugrahasya viśeṣaṇam /
asāmarthyena samāsānupapatteḥ /
tathā sati pāśupatādyuktāditi syāt /
ata eva na mokṣasya viśeṣaṇam /
tathā sati pāśupatādyukta iti bhavet /
śivādiviśeṣaṇatve tu vaiyarthyamiti /
ucyate /
astu tāvadanugrahaviśeṣaṇam /
tatra śivādīnāmanugraha iti samāsa eva /
ṣaṣṭhayā ākrośa iti ṣaṣṭhayā aluk /
"jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti'; ityādiśrutivirodhaparihāraśca tatprayojanam /
yaḥ saṃsāradharmairīṣadapyaspṛṣṭaḥ paramaśivastatprasādānmuktiriṣyata eva /
yastvajñānādyupetastathā pramitastadanugrahānmokṣo netyucyata iti /
"mokṣo jñānaṃ ca kramaśo muktigo bheda eva ca /
uttareṣāṃ prasādena nīcānāṃ nānyathā bhavet'; ityādivākyavirodhaparihārāya pāśupatādyuktetyanugraho viśeṣitaḥ /
aṅgīkriyata eva śivādyanugraho bhagavatprasādasādhanabhūto mokṣahetuḥ /
natu pāśupatādyuktaḥ svatantrasādhanabhūta iti /
yadvā pāśupatādyuktetyapi bhinnaṃ padam /
supāṃ sulugiti pañcamyā luk /
yadvā prathamāyā luk /
mokṣasya cedaṃ viśeṣaṇam /
tatra vādinirdeśaprayojanaṃ vaktameva /
yadvāstu yathāśrutaṃ śivādīnāmeva /
ye śivādayaḥ pāśupatādibhiḥ svātantryeṇopāsyā uktāsteṣāṃ (ya)tathopāsitānāmanugraha eva nāsti pratyuta koṣa eva /
ato 'nugrahānmokṣo dūranirasta iti bhāvaḥ /
*10,298*
kutaḥ śivādīnāmanugrahānmokṣo netyata āha- nānya iti //
nānyaḥ panthā iti hyuktaṃ puruṣajñānataḥ śrutau

3.3.155

NYĀYASUDHĀ:
tamevamiti śrutau sahasraśīrṣā puruṣa iti prakatapuruṣajñānato 'nyaniṣedhenāmṛtatvamuktaṃ hi yasmāttasmātpuruṣottamānugraha eva jñānenerito mokṣaheturna śivādyanugraha iti /
nanu puruṣasūkte paśupuruṣa eva pratipādyate na viṣṇustatkathaṃ viṣṇujñānasya mokṣasādhanatve mantro 'yamudāhṛtaḥ /
paśupuruṣajñānamapi paśupateranugrahe paramopayogīti mokṣasādhanamucyate /
nānya iti ca na viruddham /
sādhanavatsādhanasādhanasya parityāge 'pi phalānudayāditi cet /
kimetatpuruṣaśabdasya viṣṇau śaktyabhāvātkalpane /
tātparyajñāpakābhāvādvā /
bādhakasadbhāvādvā /
nādyaḥ /
nārāyaṇānuvāke puruṣaśabdasya harau prayogādityāha- sarva iti //
sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādataḥ /
evaṃ puruṣaśabdaśca prayukto 'bdhiśaye harau

3.3.156

NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ puruṣajñānato 'mṛtatmuktam /
kintu puruṣaśabdaśca harau prayuktaḥ /
vidyutaḥ puruṣādityukto 'pi paśupuruṣa eva kinna syādityata uktamabdhiśaya iti ambhasya pāre, yamantaḥsamudre ityasminpuruṣe 'bdhiśayatvasya śravaṇāt /
mahodadhiśayontaka ityādinā tasya viṣṇuliṅgatvāvagamāt /
*10,299*
itaścāyaṃ nārāyaṇo na paśupatirityāha- na tasyeti //
na tasyeśe kaścana tasya nāma mahad yaśaḥ /
iti cādhipatistasya pratiṣiddhaḥ svayaṃ śrutau

3.3.157

viśvataḥ paramāṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim /
iti sarvādhikatvoktayā samo 'pi vinivāritaḥ // MAnuv_3,3.157a-d //
*10,299f.*
NYĀYASUDHĀ:
tasya puruṣasya /
īśe īṣye vyatyayo bahulamiti vacanāt /
adhīgarthadayeṣāṃ karmaṇīti ṣaṣṭhī /
mahaditi yaśaśceti tasya puruṣasya nāma /
śrutau nārāyaṇānuvāke na tasyeti vākyena tasya puruṣasyādhipatiḥ svayaṃ mukhata eva pratiṣiddhaḥ /
paramaścāsāvaśceti paramāstaṃ paramām /
liṅgavyatyayena paramamiti vā /
viśvaṃ pūrṇam /
nārāyaṇānuvāka eva viśvata iti śrutau tasya puruṣasya sarvādhikatvoktyā saso 'pi vinivāritaḥ /
nahi sarvādhikasya samo yujyate /
*10,301*
tataḥ kimityata āha- sameti //
samādhikasya rāhityānnopacārapumānasau

3.3.158

NYĀYASUDHĀ:
samādhikasyeti dvandvaikyavadbhāvaḥ /
asau nārāyaṇānuvākoktaḥ /
upa samīpe cāro yasyāsau pradhānasyopasarjanabhūta upacārapumān paśupuruṣo netyarthaḥ /
nārāyaṇanāmādinā harirevāyamiti śiṣyaireva jñātuṃ śakyata iti noktam /
*10,302f.*
adhipatirāhityasarvādhikatvayostato 'vagatasya samādhikarāhityasya ca paśāvanupapatterna tadviṣayo 'yaṃ puruṣaśabdaḥ /
kintu nārāyaṇādināmnābdhiśayatvādiliṅgena ca viṣṇuviṣaya evetyastu /
na tāvatā puruṣaśabdasya viṣṇau vācakatvaśaktiḥ siddhayati /
prayogasyāmukhyayā vṛttyāpyupapatterityata āha- sameti // asau viṣṇurupacāreṇa puruṣaśabdaviṣayo na bhavati kintu mukhyavṛttyaiva /
kutaḥ /
mukhyāsambhave hyupacāraḥ kalpyate /
puruṣaśabdasya mukhyārthaḥ pūrṇatvam /
tacca viṣṇoreva samādhikarāhityādyujyata iti /
*10,303*
astvevaṃ puruṣaśabdasya viṣṇau vācakatvaśaktistathāpi puruṣasūkte jñāpakābhāvāttatparatvaṃ nāstīti dvitīyaṃ nirākaroti- puruṣa eveti //
puruṣa evedaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yacca bhavyam /
utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati

3.3.159

muktāmuktapareśatvamiti tasyāha sā śrutiḥ
*10,304*
NYĀYASUDHĀ:
yadbhūtaṃ yacca bhavyaṃ yacca bhavadamuktaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ puruṣa eva /
puruṣādhīnameva /
yata evamannenānnamadanīyamamuktavargamatirohati atikrāmati /
amuktādhipatirita yāvat /
tasmādamṛtatvasyota bhāvabhavitrorabhedānmuktavargasyāpīśānaḥ /
saṃsāre svādhīnaṃ jagadyadi muktau svādhīnatvaṃ jagadyadi muktau svādhīnatvaṃ jahyāttadā prekṣāvānna mocayet /
ato muktāvapi tadadhīnameveti sā śrutiḥ puruṣasūktamantrastasya muktāmuktapareśatvamāha /
tacca muktānāṃ paramā gatirityādinā viṣṇorevāvagataṃ paśostvasambhāvitamevetyataḥ puruṣasūktaṃ viṣṇuparameveti jñāyate /
nanu ca puruṣa evedaṃ sarvamiti puruṣasyātra sar(vatvar)vātmakatvamevoditam /
tatkathaṃ muktāmuktapareśatvamāha śrutiriti tatrāha- amṛteti //
amṛteśānavacanāt sarvasyeśānatoditā

3.3.160

NYĀYASUDHĀ:
īśāneti bhāvapradhāno nirdeśaḥ /
uttarārdhe mukteśānatvasyoktatvātpūrvārdhe 'muktasya sarvasyeśānataivoditā jñātavyā /
natu sarvatvam /
nahi ko 'pi vādī muktau bhedamamuktāvabhedamaṅgīkaroti /
nāpi yujyate /
abhinnasya paścādbhedādarśanāt /
*10,305*
hetvantaramāha- yadīti //
yadi sarvatvamuditamuteśa iti tad vṛthā
NYĀYASUDHĀ:
pūrvārdhe yadi puruṣasya sarvatvamuditaṃ syāttattarhyuttarārdhe 'mṛtatvasyoteśāna ityutaśabdo vṛthā syāt /
tatkathamityata āha- utaśabda iti //
utaśabdo vadedeṣa hīśatvasya samuccayam

3.3.161

NYĀYASUDHĀ:
uttarārdhastha utaśabdo yasmādīśatvasya samuccayaṃ vadet /
arthāntarasyāsambhavāt /
naca dvayorīśatvayoranuktau tatsamuccayokteravakāśo 'sti /
tasmādutaśabdo vṛthaiveti /
yuktyantaramāha- puruṣeṇaiveti //
puruṣeṇedaṃ vyāptamiti brāhmaṇaṃ cāha taṃ prati
NYĀYASUDHĀ:
puruṣa evedaṃ sarvamiti puruṣeṇaivedaṃ sarvaṃ vyāptamātṛṇādākarīṣātsarvaṃ bhagavāniti mithyādṛṣṭireveti śākhāntarabrāhmaṇaṃ ca taṃ mantraṃ prati pravṛttaṃ tasya mantrasya vyākhyānarūpamevāha ataśca na sarvatvamarthaḥ /
vyāptaṃ vaśīkṛtam /
etena dharma(rmi)samuccayārtha utaśabda ityapi parāstam /
*10,306*
itaśca sarveśatvameva pūrvārdhārtho natu sarvatvamityāha- etāvāniti //
etāvānasya mahimeti mahimno vaco hi tat

3.3.162

NYĀYASUDHĀ:
iti vacanāditi śeṣaḥ /
asya puruṣasyaitāvānmahimā yaḥ pūrvavākyokta ityuttaravākyabalāt tat puruṣa evedamityetatpuruṣasya mahimno vācakaṃ vaca iti tāvajjñāyate /
tataśca mahimapratipādakaṃ yathā syāttathā vyākhyeyam /
na ca sarvātmatvaṃ mahimā /
apakaṣarhetutvāt /
kintu sarvādhipatyameva /
naca tadatirikta(ktaṃ)mahimno vacanam /
saṅkoce kāraṇābhāvāt /
*10,307*
ito 'pyetadevamityāha- so 'mṛtasyeti //
so 'mṛtasyābhayasyeśo martyamannaṃ yadatyagāt /
ityamuktādhipatyaṃ tu pūrvārdhoktamanūdya ca

3.3.163

utāmṛtasyeśa iti vidhatte muktigeśatām
NYĀYASUDHĀ:
iti bhāgavatavacanāditi śeṣaḥ /
anūdya yadannenātirohatīti vacanena hetutayeti śeṣaḥ /
vidhatte śrutiḥ /
ayamarthaḥ /
uttarārdhe tāvadamuktādhipatyaṃ hetutvenopādāya muktādhipatyaṃ prati jānīte śrutiriti jñāyate /
puruṣasūktavyākhyānaprasaṅge so 'mṛtasyeti bhāgavatavacanenottarārdhasya tathaiva vyākhyātatvāt /
ata eva"annena divyabhogena yadatirohatyadhirohatyedhate tasyāmṛtatvasya devatvasyeśānaḥ'; iti vyākhyānamayuktam /
bhāvabhavitrorekatvābhiprāyeṇāmṛtatvasyetyetadamṛtasyeti hi vyākhyātam /
devavyāvṛttyarthameva cābhayasyetyuktam /
anneneti tṛtīyā ca dvitīyārthetyabhihitam /
annaṃ ca na prasiddhamiti martyamityuditam /
so 'yamuttarārdhārthaḥ pūrvārdhasyāsmadvayākhyāna eva yujyate /
pūrvārdhe 'muktādhipatyaṃ vihitam /
uttarārdhe tatpūrvārdhoktamamuktādhipatyaṃ hetutvenānūdya puruṣasya muktigeśatāṃ vidhatte śrutiriti /
parakīyavyākhyāne tu parasparavyāghātenānupapanna eveti /
*10,308*
etena"puruṣaśabdasya viṣṇuviṣayatve sarvātmakatvaṃ bādhakam /
nahi viṣṇoḥ sarvātmakatvaṃ bhavadbhirapyabhyupagamyate /
paśostu dehayogavaśādbhūtatvādikaṃ yujyate'; iti tṛtīyapakṣo 'pi nirastaḥ /
upasaṃharati- ata iti //
*10,309*
ato viṣṇuparijñānādeva muktirnacānyataḥ

3.3.164

NYĀYASUDHĀ:
parijñānātparijñānoditātprasādāt /
anyataḥ śivādīnāmanugrahāt /
pāśupatā api jñānino bhogenaiva karmakṣayamācakṣate /
tadapyanupapannamityāha- tadyatheti //
"tadyatheṣīkātūlamagnau protaṃ padūyetaivaṃ haivāsya sarve pāpmanaḥ pradūyante'; iti śruteḥ /
"iṣyakeṣī kāmālānāṃ citatūlabhāriṣu'; iti hrasvatā śrutitvānna bhavati /
protaṃ praviṣyam /
pradūyeta paritaptaṃ bhavedbhasmībhavet /
iti tannidarśanaṃ yathā /
asya jñāninaḥ /
pradūyante vinaśyantītyatharḥ /
caśabdaḥ pūrvodāhṛtavākyasamuccayārthaḥ /
tata eva viṣṇuparijñānādeva /
*10,310*
nanvasyāṃ śrutau jñāninaḥ karmaṇāṃ paritāpaḥ śrūyate natu jñānena vināśa iti vivakṣito 'rtha ityato bhagavadvākyasamākhyāmāha- yatheti //
yathaidhāṃsi samiddho 'gnirbhasmasāt kurute 'rjuna /
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute tathā

3.3.165

NYĀYASUDHĀ:
yadyapyatra jñānasya kāraṇatvaṃ sphuṭaṃ pratīyate /
tathāpi karmaṇāṃ bhasmasātkaraṇaṃ nāma mukhyāsambhavātkiṃ kalpanīyamiti na jñāyate 'tovākyāntaraṃ paṭhati- sarveti //
sarvadharmān parityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja /
ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ /
ityādibhagavadvākyairuktārthaścāvasīyate

3.3.166

NYĀYASUDHĀ:
dharmānavaiṣṇavānkāmyārthāṃśca /
śaraṇaprāptiśca"sarvottamatvavijñānapūrvam'; ityādinānyatra bhagavatpādaireva vyākhyātā /
tataḥ prasanno 'ham /
mā śucaḥ /
na śociṣyasi mukto bhaviṣyasi /
ādipadena"gatasaṅgasya muktasya'; ityādeḥ saṅgrahaḥ bhagavadvākyaiśceti sambandhaḥ /
tadyatheti śruteruktārthaḥ bhagavadvākyairavasīyata iti vā /
*10,311*
bhāṭṭānāṃ mokṣasādhanamanuvadati- nityeti //
nityanaimittikaṃ karma kurvannanyat parityajan /
mucyate saṃsṛteśca ... // MAnuv_3,3.166a-c //
*10,312*
NYĀYASUDHĀ:
nityaṃ nāma yadakaraṇe pratyavāyo, brāhmaṇyādikameva ca nimittamupādāya vihitaṃ taducyate /
yathā sandhyāvandanādi /
naimittikaṃ nāma yadakaraṇe pratyavāyaḥ pitṛmaraṇādyāgantukaṃ ca nimittamupādāya vihitaṃ taducyate /
yathā pitṛśrāddhādi /
anyatkāmyaṃ niṣiddhaṃ ca /
tatra yatkāraṇe phalamakaraṇe na pratyavāyaḥ /
kāmānanimittaṃ tatkāmyāt /
yathā jyotiṣyomādi /
pratiṣiddhaṃ niṣiddham /
yathā brahmahatyādi /
upāttaṃ ca karma bhogena kṣapayanniti caśabdārthaḥ /
ayamāśayaḥ /
sukhaduḥkhatatkāraṇarūpo hi saṃsāraḥ /
sa ca karmanimitta eva /
nityanaimittikayorakaraṇe tvadharmapravacayena duḥkhatatsādhanāvāptirasya bhavati /
niṣiddhakaraṇe 'pi tathā /
kāmyakaraṇe tu dharmotpādanena sukhatatsādhanāvāptirjāyate /
mumukṣustu nityaṃ naimittikaṃ ca nityameva karoti /
parityajati ca niṣiddhamiti na duritopacaya; /
kāmyamapi parityajatīti na dharmopacayaḥ /
evamanāgatayordharmādharmayoranutpāde prāgupāttau ca bhogena kṣapayannirbījāyāḥ saṃsṛtermucyata iti /
yathoktam /
"mokṣārthī na pravarteta tatra kāmyaniṣiddhayoḥ /
nityanaimittike kuryātpratyavāya javāṃsayā'; iti /
naca pañcamī karmavidhāsti /
yatkaraṇe 'karaṇe vā dharmādharmodayaḥ syāditi /
*10,314*
nirākaroti- etadapīti //
... etadapyetena nirākṛtam /
vidyaivetīmamevārthaṃ svayamevāha vedarāṭ // MAnuv_3,3.166d-f //
NYĀYASUDHĀ:
etena nānyaḥ panthā iti śrautena bhagavajjñānavyatiriktamokṣasādhananiṣedhena /
api ca nityanaimittikakarmaṇāṃ niyamena samyaganuṣṭhānaṃ tāvadaśakyameva /
"caranti devā vihitaṃ samastamardhameva munayo daśāṃśato manuṣyāḥ'; ityādiśruteḥ /
nāpi niṣiddhākaraṇaṃ sambhāvitam /
prāmādikānāṃ mānasavācikakāyikānāmaparihāryatvāt /
prāyaścittāttatkṣaya iti cenna /
prāyaścittasyāpi samyaganuṣṭhātumaśakyatvāt /
pūrvopārjitakarmaṇāṃ bhogena kṣayastvatyantāsambhāvita eva /
anantatvādityalam /
nanvetatsarvaṃ sūtrānuktaṃ kasmādvarṇyata ityata āha- vidyaiveti //
vidyaivetīmamevārthaṃ svayamevāha vedarāṭ

3.3.167

*10,314f.*
NYĀYASUDHĀ:
vidyaiva tu nirdhāraṇāditi sūtreṇa /
svayameva na tvarthataḥ /
"vājasaneyino 'dhīyate /
ṣaṭtriṃśatsahasrāṇyapaśyadātmano 'gnīnarkānmanomayānmanaścitaḥ'; ityādi /
tatra saṃśayaḥ /
kimete 'gnayaḥ kriyānupraveśinastaccheṣabhūtā uta svatantrāḥ kevalavidyātmakā iti /
kriyāmayasyāgneḥ prakaraṇāttadviṣaya evāyamupadeśa iti prāpte 'bhidhīyate /
vidyātmakā evaite 'gnayo na kriyāśeṣabhūtāḥ /
te haite vidyācita eveti nirdhāraṇāt /
iti pareṣāṃ vyākhyānamasadeveti bhāvenoktamimamevārthamiti /
viphalatvādasyāścintāyāḥ /
pakṣadvaye 'pyabhyudaya eva hyasya prayojanam /
yastu nityānityavastuvivekavāñchamadamādisampannaḥ sarvabhogavairāgyopeto mumukṣurathaśabdenottaramīmāṃsāyāmadhikārī sūcitaḥ sa kathametāsu phalgucintāsu pravartata iti /
*10,316*
evaṃ sūtrakṛtā pūrvapakṣitāni matāni nirākṛtyedānīṃ ye sūtrāṇāṃ vṛttikārā anyathā bhāṣante teṣāṃ matāni nirākurvāṇaḥ samuccayaniyamavādināṃ mataṃ tāvadapākaroti- vineti //
vinā karma na mokṣaḥ syājjñānenetyapi sā śrutiḥ /
nānyaḥ panthā iti hyeva nivārayati sādaram

3.3.168

*10,316f.*
NYĀYASUDHĀ:
saṃsāranivṛttimātraṃ kevalena jñānena bhavati /
ānandavṛddhistu kamarsāpekṣeṇaiva jñāneneti bhagavataḥ panthāḥ /
yadvakṣyati sahakāritvena ceti /
ato jñānakarmabhyāṃ mokṣa ityanuktvā karma vinā kevalajñānena na mokṣaḥ kintu karmasahitenetyuktam /
ityetadapi mataṃ saiva sūtragṛhītaiva nānyaḥ panthā iti śrutiḥ spaṣṭaṃ nivārayati /
tamevaṃ viditveti jñānamātrasya mokṣasādhanatvamuktvā punarnānyaḥ panthā itrata vacanādādaro 'vagamyate /
naca samuccayaniyame kimapi pramāṇamasti /
andhantamaḥ praviśantītyādīnāmanyārthatvāt /
"yathānnaṃ madhusaṃyuktaṃ madhu cānnena saṃyutam /
evaṃ tapaśca vidyā ca saṃyukte bheṣajaṃ mahad'; ityādīnāṃ parokṣajñānaviṣayatvāt /
aparokṣajñānaviṣayatve 'pyānandavṛddhayarthatvāt /
*10,319*
māyāvādino vadanti /
dvividho mokṣaḥ parāparabhedāt /
tatrāparo vaikuṇṭhasatyalokādiprāptilakṣaṇaḥ /
parastvavidyāstamaye satyadvaitabrahmāvasthānarūpaḥ /
pratīkādiviṣayamanyathopāsanamaparasya sādhanam /
parasya tvekatvajñānamiti /
tatrānyathopāsanasya vaikuṇṭhādiprāptisādhanatvaṃ tāvadapākaroti- anyatheti //
anyathopāsanamapi tamevamitivādinī /
nivārayatyādareṇa ... // MAnuv_3,3.168a-c //
NYĀYASUDHĀ:
evaṃ yathāsthitenaiva prakāreṇa na tvanyatheti vadantī śrutiranyathopāsanamapi puruṣārthasādhanaṃ nivārayati /
na kevalaṃ paramapuruṣajñānavyatiriktapakṣān /
tamityanena yathārthajñānaṃ labdhameva /
saprakārasya prakṛtasya parāmarśopapattāvekadeśaviṣayatvakalpanānupapatteḥ /
tathāpi yadevamiti vadati tadā'darasūcanārthamiti /
paramamokṣaviṣayeyaṃ śrutirastu /
aparastu puruṣārtho 'nyathopāsanena bhaviṣyatītyata āha- neti //
... na pratīka iti prabhuḥ

3.3.169

NYĀYASUDHĀ:
"na pratīke na hi saḥ'; iti sūtrakāro 'nyathopāsanasya sarvathāpyakartavyatvaṃ vakṣyati /
ato na tatpuruṣārthaleśahetuḥ /
*10,320*
sūtrasyārthāntaraṃ vakṣyāmīti vadantaṃ prati śrutivirodhamāha- andhamiti //
andhaṃ tamaḥ praviśanti ye 'vidyāmupāsate /
iti śrutivirodhācca nānyathopāsanaṃ bhavet

3.3.170

NYĀYASUDHĀ:
puruṣātharsādhanamiti śeṣaḥ /
śrutistvanyatra smṛtisammatipradarśanena vyākhyātā /
*10,321*
idānīmekatvajñānasya paramokṣasādhanatvaṃ nirākaroti- naceti //
na cāpyekatvavijñānāduktanyāyena mucyate

3.3.171

NYĀYASUDHĀ:
co 'vadhāraṇe /
ekatvavijñānādapi puruṣaḥ saṃsārānna mucyate /
kutaḥ /
uktanyāyena"tamevaṃ vidvān'; itrata sahasraśirastvādimahāmahimopetasya bhagavato jñānamamṛtatvasādhanamabhidhāya"nānyaḥ panthāḥ'; iti sādhanāntarābhāvasyoktatvāt /
"puruṣa evedaṃ sarvam'; ityuktamekatvamevaṃśabdena parāmṛśyata iti cenna /
uktanyāyena tasya vākyasyaikatvaviṣayatāyā abhāvāt /
"tadyo yo devānāṃ pratyabuddhayate'; ityādiśrutayastu tadguṇasāratvādityuktanyāyena naikyajñānasya mokṣasādhanatāṃ vadanti /
kiñcaikyajñānamanyathājñānamiti pṛthagupadeśādityuktanyāyena siddham /
mithyājñānaṃ cānarthasādhanamityuktam /
*10,322*
api cādvaitajñānasya na tāvadyāgādivadrājasevādivadvā mokṣasādhanatvam /
kintu avidyāvirodhitvena /
virodhinādvaitasākṣātkāreṇāvidyāyāṃ nivṛttāyāṃ tadupādānako bandhaḥ svayameva nivartata iti /
tathāca sākṣātkṛtādvaitānāmuttarakṣaṇa eva dehādidvaitadarśanābhāvaḥ prāpnoti /
aṅgīkriyate ca jīvanmuktiḥ /
jñānenāvidyāyāṃ nivṛttāyāmapi tatsaṃskāreṇa dvaitadarśanānuvṛttirbhavatīti cenna /
saṃskārasyāvidyākāryatve 'vasthānānupapatteḥ /
na hyupādāne nivṛtte kāryamavasthitaṃ dṛṣṭam /
anyathā satyatvaprasaṅgaḥ /
jñānodaye 'pyanivṛttasya tasya nivartakāntarābhāvātsarvadā('nivṛ)nuvṛttau na kadāpi dvaitadaśarnanivṛttiḥ syāt /
asaṅgasyātmano vinaivāvidyāsambandhena saṃskārāśrayatvaṃ cāyuktameva /
etena prārabdhakarmavaśād dvaitadarśanā('nivṛ)nuvṛttirityapi nirastam /
jñānena nivṛttāpyavidyā dagdhapaṭanyāyena kiñcitkālamavatiṣṭhate /
tena dvaitadarśanānuvṛttirghaṭata iti cenna /
ātyantikanivṛttau kāraṇābhāvena dvaitadarśanānuparamaprasaṅgāt /
etena avidyāleśāvasthānapakṣo 'pi pratikṣiptaḥ /
leśaśca paṭasya tanturivāvayavo vā syātpradeśo vā dharmo vā /
nādyaḥ /
akāryatvādavidyāyāḥ /
na dvitīyaḥ /
pradeśānaṅgīkārāt /
pradeśino nivṛttau pradeśāvasthānāsambhavācca /
na tṛtīyaḥ /
dhamiṇo 'pagame dharmānapagamānupapatteḥ /
*10,324f.*
atha matam /
saṃsāramūlakāraṇabhūtāvidyā yadyapyekaiva /
tathāpi tasyāḥ santyeva bahava ākārāḥ /
tatraiko bandhasya paramārthasatyatvavibhramahetuḥ /
dvitīyo 'rthakriyāsamarthavastukalpakaḥ /
tṛtīyastvaparokṣyapratibhāsaviṣayākārakalpakaḥ /
tatrādvaitasya satyatvādhyavasāyena samastadvaitasatyatvakalpaka ākāro nivartate /
arthakriyāsamarthaprapañcopādānaṃ māyākārastattvasākṣātkāreṇa vilīyate /
aparokṣapratibhāsayogyārthāsajanakastu māyāleśo jīvanmuktasya nivṛttaḥ samādhyavasthāyāṃ tirohito 'nyadā dehābhāsajanakābhāsahetutayānuvartate /
prārabdhakarmaphalopabhogāvasāne tu nivartata iti /
tadayuktam /
asyāḥ kalpanāyāḥ niṣpramāṇakatvāt /
indro māyābhiḥ pururūpa īyata iti śrutiratra pramāṇamiti cenna /
atra pārameśvaraśaktipratipādanāt /
jñānabādhyānirvācyamāyākārapratipādanāpratibhāsanāt /
"tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvād bhūyaścānte viśvamāyānivṛttiriti śvetāśvataramantre 'pi bhūyobhūyastasminmanaso yojanādyo jāyate tattvabhāvastattvajñānaṃ tasmāduditāttasya parameśvarasyābhidhyānādanugrahātkarmakṣayānte viśvabandhakamāyānivṛttirbhavatītyucyate na tvanirvācyavidyākārāṇāṃ krameṇa nivṛttirbādhalakṣaṇā /
kiñca yo 'pi māyākāro 'nuvartata ityucyate tattvajñānaṃ tasya virodhi na vā /
ādye kathaṃ na nivartate /
dvitīye jñānena na nivarteta /
tathāca satyaḥ syāt /
karmakṣaye sati nivartata iti vadatā karmaṇāṃ tatkāraṇatvamuktaṃ syāt /
anyathā tannivṛttau nivṛtteranupapatteḥ /
*10,327*
atha manyase /
jñānamevāvidyaleśasya nivartakam /
kintu prabalena prārabdhakarmaṇā pratibaddhaṃ na nivartayati /
phalabhogena tu pratibandhake kṣīṇe nivartayatīti /
tadapyayuktam /
nirupādānakarmāvasthānānupapatteḥ /
sa evāvidyāleśaḥ karmopādānamiti cenna /
karmāvasthāne 'vidyāleśāvasthānaṃ tadavasthāne ca karmāvasthānamiti parasparāśrayatvāpatteḥ /
utpattyādāvivāvasthāne 'pi tasya doṣatvāt /
kiñcāsyārthasya na kiñcitsphuṭaṃ jñāpakāntaramasti /
tato mā nāma bhūdavasthitāvitaretarāśrayatvam /
jñaptau tu bhavatyeva /
jīvanmuktyanyathānupapattyaivaiṣo 'rthaḥ kalpyata iti cenna /
paramapuruṣānugraheṇaiva mokṣa ityasya sakalaśrutītihāsapurāṇādisiddhasyārthasyāṅgīkāreṇaiva sarvasyopapattāvasyāḥ kalpanāyā anavakāśāditi /
*10,328*
adhikaraṇārthamupasaṃharati- iti sarvamiti //
iti sarvaṃ pravijñāya sarvaistarkasadāgamaiḥ /
upāsīta hariṃ nityaṃ guṇaireva svayogataḥ // MAnuv_3,3.170c-f //
*10,328f.*
NYĀYASUDHĀ:
nāstyeva mokṣaḥ sattve vā sādhanāntarasādhya ityetadanupapannam /
kinnāma niṣkāmabhagavadarthaśrutyādivihitakarmānuṣṭhānena śuddhāntaḥkaraṇasya rāgādidoṣakṣaye jātabhagavadbhakteḥ śravaṇamanananididhyāsanābhyāsavataḥ paramabhāgavatasya bhagavatsākṣātkāre jāte prasanno bhagavānaprārabdhāni karmāṇi vināśya bhāgavatadharmapravṛttaye jñāninaṃ kamapi kālaṃ vyavasthāpayaṃstadarthaṃ prārabdhāni karmāṇyavaśeṣya tatphalopabhoge sati tānyapi vināśya prakṛtibandhānmocayatīti sarvaṃ pratijñāya guṇaireva natu so 'rodīdityādinā pratītairapyaguṇairiti samāne ceti sūtrakhaṇḍasyārthamanuvadati /
yuktamiti śeṣaḥ /
svayogyata eva natu yogyatātikrameṇeti prāpteśce(tyādisū)ti sūtrārthānuvādaḥ /
prayojanaṃ cottareṇa saṅgatisūcanamiti /
*10,329*
svayogyata ityuktam /
tāmeva yogyatāṃ vivṛṇoti- brahmeti //
brahmā sarvaiguṇaiścaiva kriyāsāmānyataśca gīḥ /
guṇasāmānyato rudro dravyasāmānyataḥ pare

3.3.32

*10,330*
NYĀYASUDHĀ:
brahmaiveti sambandhaḥ /
sarvairvedoditaiḥ /
caśabdaḥ kriyādravyasamuccayātharḥ /
harimupāsīteti vartate /
vedoktasamastaguṇakriyopetatayānantarūpaṃ harimupāsituṃ brahmaiva yogya ityarthaḥ /
castvarthaḥ /
sarasvatī tu kriyāsāmānyataḥ kriyāsaṅkocenopāste /
sakalavedoktaguṇopetatayānantarūpaṃ harimupāste /
trivikramatvādikriyāstu nityavikrāntyādiṣvantarbhāvayatītyarthaḥ /
guṇasāmānyataḥ samastarūpāṇyupāste /
guṇānkriyāṃśca saṅkocayatītyarthaḥ /
pare śakrādayaḥ /
dravyāṇi rūpāṇi guṇakriyāsaṅkocastu siddha eva /
etena"samāna evaṃ cābhedāt'; ityadhikaraṇatātparyamuktaṃ bhavati /
vidyaiva tu nirdhāraṇādityataḥ pūrvamevedamadikaraṇam /
tatkuto vyatyāsena vyākhyānam /
ucyate /
prakaraṇaśuddhau prameyaṃ sugrahaṃ bhavatītyataḥ kramabhaṅgaḥ /
tathāhi /
upāsanasvarūpāniścaye na ko 'pi vicāro 'vakāśaṃ labhata iti tatsvarūpamādau darśitam /
tatastasya kartavyatā samarthitā /
anantaraṃ taditikartavyatājijñāsāyāṃ yogyatādivicāra iti /
// iti vidyādhikaraṇam //
*10,332*
[======= JNys_3,3.V: yāvadadhikārādhikaraṇa =======]
// atha yāvadadhikārādhikaraṇam //
// oṃ yāvadadhikāramavasthitirādhikārikāṇām oṃ //
etadyathā yathetyādinā bhāṣye vyākhyātam /
tadavispaṣṭam /
adhikāraviśeṣasya kāraṇatvānabhidhānāt /
muktāvityuktyā saṃsāre naivamiti pratīteḥ /
ānandamātragrahaṇādguṇānantaravyāvṛttiprāpteḥ /
dharmiṇāmanirdeśācca /
ataḥ spaṣṭaṃ vyācaṣṭe- adhikāreti //
yāvadadhikāram avasthitir ādhikārikāṇām

3.3.172

adhikāraviśeṣeṇa bhaktijñānasukhādibhiḥ /
viśeṣo devatādīnāṃ ... // MAnuv_3,3.172a-c //
NYĀYASUDHĀ:
adhikāro yogyatā /
atra sāmānyoktyā muktau saṃsāre ceti gamyate /
tarhi muktāviti kasmāduktamityata āha- mokṣe ceti //
... mokṣe caiva viśeṣataḥ

3.3.33

NYĀYASUDHĀ:
castvarthaḥ /
viśeṣatastu mokṣa evetyanvayaḥ /
saṃsāre vikṣepavaśādyogyatānusāritvaṃ kiñcidvihanyate /
mokṣe tadabhāvādyogyatānusāryeva niyamena bhaktyādikaṃ bhavatītyato muktāvityuktamiti /
evaṃ tarhi muktānāṃ parasparaṃ dveṣerṣyādiprasaṅgena muktatvavirodhaḥ syādityāśaṅkāparihārārthaṃ sūtram"akṣaradhiyāṃ tvavirodhaḥ sāmānyatadbhāvābhyāmaupasadavattaduktam'; iti /
etadapyaviśadam /
doṣābhāvasāmyādityatra sāmyapadaprayojanādarśanāt /
uttamebhyo 'nyeṣāṃ bhāvādityasyotpatteriti pratīteḥ /
śiṣyavaditi cāyuktam /
kvacicchiṣyasyāpi gurau dveṣādidarśanāta /
ato vyākhyāti- neti //
akṣaradhiyāṃ tvavarodhaḥ sāmānyatadbhāvābhyāmaupasadavattaduktam

3.3.173

*10,333*
na tāvatā virodho 'sti nirdoṣatvāt samastaśaḥ /
ābhāsatvāt pareṣāṃ tadavarāṇāṃ ca sarvaśaḥ

3.3.174

NYĀYASUDHĀ:
tāvatā parasparamasāmyena dveṣādiprasaṅgena muktatvavirodho 'sti /
sāmyaśabdasyārthaḥ samastaśa iti /
uttamebhya ityasya vivaraṇamābhāsatvāditi /
tadavarāṇāṃ sarveṣāṃ parābhāsatvācceti yojanā /
etadeva vivṛṇvandṛṣṭāntaṃ vyākhyāti- yata iti //
yato 'varāṇāṃ sarve 'pi guṇāḥ sarvāḥ kriyā api /
niyamenaiva pūrveṣāṃ suprasādanibandhanāḥ /
ataḥ sacchiṣyavat teṣāṃ naiverṣyādiḥ kathañcana

3.3.175

NYĀYASUDHĀ:
gurau sacchiṣyasyevetyarthaḥ /
etaccottaratra sphuṭīkariṣyatyācāryaḥ /
*10,324*
cirantanāstu vṛttikārāḥ sūtradvayamidamanyathā vyācakṣate /
viduṣāṃ kiṃ jñānodayānantarameva muktiḥ kiṃvā neti saṃśaye pūrvasminpakṣe satīdamucyate /
ādhikārikāṇāṃ parameśvaradattādhikāre vartamānānāṃ viduṣāmapi devādīnāṃ yāvadadhikāraṃ saṃsāre 'vasthitiḥ /
na tadaiva muktiḥ /
tathā śrutyādiṣu darśanāt /
satyāmapi sādhanasampattau yadi na mokṣastadā na teṣāṃ kadāpi mokṣaḥ syādityāśaṅkāparihārāya dvitīyaṃ sūtram /
brahmavidāṃ na mokṣābhāvarūpo virodhaḥ /
kutaḥ /
sāmānyatadbhāvābhyāṃ sāmānyaviśeṣabhāvābhyām /
yadyapi kṣīyante cāsya karmāṇīti sāmānyataḥ sarvakarmaṇāṃ jñānena kṣayo 'bhihitastathāpi tasya tāvadeva ciramiti viśeṣavacanātprārabdhakarmaṇāmavaśeṣo gamyate /
etaduktaṃ bhavati /
aprārabdhāni karmāṇi nivartante /
prārabdhasya tu bhogenaiva kṣayaḥ /
atastatphalabhūte 'dhikāre sthitvā tatkṣaye pravrajyanta iti /
māyāvādinastu prathamasūtrasyaivāyaṃ samasto 'rtha iti varṇayanto 'kṣaradhiyāmityetadadhikaraṇāntaraṃ vyācakṣate /
JOSHI-26
*10,336*
trādyaṃ mataṃ nirākaroti- naceti //
na ca saṃsāridevānāṃ kāleyattāpare ime /
sūtre ... // MAnuv_3,3.175a-c //
NYĀYASUDHĀ:
saṃsārāvasthānasya kāleyattā kālamaryādā prārabdhakarmaphalabhogāvasānarūpā sā parā uddeśyā pratipādyā yayoste tathokte /
kuto netyata āha- hīti //
... hyārabdhamātrasya bhogenaiva kṣayo dhruvaḥ

3.3.176

anārabdhakārye bhogena tvitare iti coditaḥ
NYĀYASUDHĀ:
yasmādanārabdhasya jñānenaiva kṣaya ārabdhamātrasya bhogenaiva kṣayo dhruva ityeṣo 'tha"anārabdhakārye eva tu pūrve tadavadheḥ'; iti sūtreṇa,"bhogena tvitare kṣapayitvātha sampatsyate'; iti ca sūtreṇoditaḥ /
tasmānneti sambandhaḥ /
evamuditatve 'pi kuto netyāśaṅkāṃ pariharannapavyākhyānirāsasya prayojanamāha- paunaruktyeneti //
paunaruktayena tenaite uktārthe iti niścayaḥ

3.3.34

NYĀYASUDHĀ:
etena māyāvādināmapi (vyākhyānaṃ) mataṃ nirastam /
tātparyabhedātprapañcanabhāvādvā na paunaruktyamiti cet /
syādevam /
yadyasaṅkīrṇaṃ vyākhyānāntaraṃ na syāt /
tadidamuktam- iti niścaya iti //
// iti yāvadadhikarādhikaraṇam //
*10,340*
[======= JNys_3,3.VI: iyadāmananādhikaraṇa =======]
// atha iyadāmananādhikaraṇam //
// oṃ iyadāmananāt oṃ //
yeṣāṃ jñānayogyānāmidaṃ muktisaṃsārayostāratamyaṃ samarthitam /
te chandogānāmupaniṣadi nāmavāgādikrameṇa prāṇāntā uktāḥ /
tatra kiṃ prāṇa evādhikāritāratamyasyāvadhiḥ utādhiko 'pyastīti saṃśaye satīyadeva devatātāratamyamiti siddhāntitam /
tatra na jñāyate kāstā nāmādyā devatā iti /
kathaṃ ca pañcadaśaiva adhikānāmapi bhāvādityāśaṅkānirāsārthaṃ bṛhatsaṃhitāvacanameva paṭhati- uṣā iti //
iyadāmananāt

3.3.177

uṣāḥ svāhā ca parjanyo mitro 'gnirvaruṇo vidhuḥ /
pravaho 'niruddha indrome rudro vāṇī ca mārutaḥ /
uttarottaratastvete guṇaiḥ sarvaiśca muktigāḥ

3.3.178

NYĀYASUDHĀ:
uṣā aśvinorbhāryā /
svāhāgnerbhāryā /
parjanyo mitraścādityau /
pravaho marut /
aniruddhaḥ kāmasutaḥ /
ete muktigā saṃsāragāśca sarvairguṇairuktamevottarata eva vartanta ityarthaḥ /
*10,340*
adhikasadbhāvaśaṅkānirāsāyaiteṣāṃ samānantarāvasthitāṃścāha- sūryetyādinā //
*10,341*
sūryadharmau yathā somo manurdakṣo bṛhaspatiḥ /
śacī ratiścāniruddhasamāstārā ca mitravat

3.3.179

somavacchatarūpā tu prasūtirvahnivad virāṭ /
parjanyavad vāruṇī ca tathā sañjñā ca rohiṇī

3.3.180

dharmī ca mitravattvena prāvahī parikīrtitā /
mitrapajarnyamadhyasthāvaśvinau vighnavittapau

3.3.181

bhṛguragnisamo mitratanmadhye brahmaputrakāḥ /
varuṇāgnyantarā tatra nāradaḥ prāya indravat

3.3.182

kāmaḥ suparṇī comāvad vīndro rudravadīritaḥ /
niṛtirmitrasadṛśo viśvāmitraḥ kasūnuvat

3.3.183

vaivasvato manuścāśvipaścādanye tato 'varāḥ /
cyavanocathyavainyāśca śaśabinduśca haihayaḥ /
tadvacca viprarājanyaviśeṣo 'trāpi kaścana

3.3.184

tadvat priyavrataścāpi tadanyāḥ śatadevatāḥ /
pajarnyamitrāntarāḷe tadanye tu tato 'varāḥ

3.3.185

NYĀYASUDHĀ:
tatheti śeṣaḥ /
sūryadharmau somasamānau /
manvādayaḥ pañcāniruddhasamānāḥ /
manuratra svāyambhuvo vivakṣitaḥ /
tārā bṛhaspatibhāryā /
castvarthaḥ /
mitreṇa tulyaṃ vartata iti mitravat /
śatarūpā svāyambhuvasya patnī somavat /
sūryadharmāvityatraiveyaṃ vaktavyā /
satyam /
patīnāmuktau idānīmāsāṃ prastutatvātpṛthaguktiḥ /
prasūtirdakṣapatnī vahnivat /
virāḍaniruddhabhāryā parjanyavat /
varuṇasyeyaṃ vāruṇī /
puṃyoge tu varuṇānīti syāt /
indravaruṇeti smaraṇāt /
saṃjñā sūryabhāryā /
rohiṇī somabhāryā /
dharmasyeyaṃ dharmī /
vāruṇī saṃjñā rohiṇī dhārmī ca tathaiva parjanyavadeva /
pravahasyeyaṃ pravāhī tu mitravadeva prakīrtitā /
aśvinau vighnapavittapau mitraparjanyamadhyasthāviti pratyekaṃ sambandhaḥ /
ete catvāraḥ parasparaṃ samā mitrādadhamāḥ /
parjanyāduttamā ityatharḥ /
bhṛguragnisama iti vakṣyamāṇasyāpavādaḥ /
brahmaputrā marīcyādyā mitratanmadhye mitrāgnyormadhye /
parasparaṃ samā mitrāduttamā agneradhamā ityarthaḥ /
tatra teṣu brahmaputreṣu nārado varuṇāgnyantarā vāruṇādadhamo 'gneruttama ityarthaḥ /
tathāca dakṣabhṛgunāradānāṃ pṛthaguktatvādbrahmaputrakā marīcyādyāḥ saptaiva /
prāyagrahaṇeneṣannyūnaḥ /
suparṇī garuḍabhāryā /
viśvāmitraḥ kasūnuvat brahmaputrairmacīcyādyaiḥ samānaḥ /
vaivasvato manuśca kasūnuvaditi sambandhaḥ /
*10,342*
svāyambhuvādvaivasvatādbhagavadavatārāttāpasāccānye manavastato vaivasvatādavarāḥ /
te 'śvibhyāṃ paścātparjanyāduttamāḥ /
cyavanādyāśca tadvat /
ekādaśamanusamānāḥ /
atraiteṣvapi viprarājanyatvanimittaḥ kaścana viśeṣo 'sti /
muktāvapi vipratvāderbhāvāt /
atra cyavanocathyau viprau /
anye rājanyāḥ priyavrato 'pi tat avaramanuvadeva /
tadanyā uktebhyo 'nyāḥ śatadevatāḥ somārhadevatāḥ śatāntaragatāḥ parjanyamitrāntarāle /
parjanyāduttamā mitrādadhamā aśvinoḥ samānā ityarthaḥ /
tadanye uktebhyo 'nye tu devāstataḥ śatāntargatadevatābhyo 'varāḥ /
avaramanusamānā ityarthaḥ /
*10,350*
nanu mahālakṣmīḥ prāṇādapyuttamāsti /
tatkathaṃ prāṇāvasānatvamadhikāriṇāmityata āha- etebhya iti //
etebhyo 'bhyadhikā śrīrastu sadā muktā viśeṣataḥ /
tatsamo nāsti paramo harireva nacāparaḥ

3.3.186

saṃhitāyāṃ bṛhatyāṃ tu svayaṃ bhagavatoditam /
tadetadakhilaṃ ... // MAnuv_3,3.186a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yadyapi śrīretebhyo viśeṣato 'bhyadhikā /
tathāpi sadā muktā bandharahiteti nādhikārivarge gṛhyate /
tasyāḥ samo nāstīti svarūpakathanam /
etena kāmāditaratra tatra cāyatanādibhya ityadhikaraṇasya tātparyamuktaṃ bhavati /
paramo harireva na cāpara ityanena"vyatihāro viśiṃṣanti hītaravat'"saiva hi satyādayaḥ'; ityadhikaraṇadvayasya tātparyamuktaṃ veditavyam /
*10,351*
nanūpaniṣadi nāmādyāḥ prāṇāntāḥ pañcadaśoktāḥ /
atra coṣāḥ svāhetyādinā caturdaśaśaiva tatkathaṃ na visaṃvāda ityato bṛhatsaṃhitāvacanenānuktamekaṃ svayamāha- prāṇa iti //
... prāṇa āhaṅkārika eva ca /
indrādanantaro ... // MAnuv_3,3.186c-e //
NYĀYASUDHĀ:
taijasāhaṅkārādutpannaḥ prāṇaścāparo 'sti /
sa cendrādanantaraṃ evāniruddhāduttamo jñātavyaḥ /
paraprāṇavyāvṛttyarthamāhaṅkārika evetyuktam /
ayamatra saṅgrahaḥ /
puṣkaro nāma sarvāvaro devaḥ /
"kalābhyaścānyādevebhyaḥ karma pratyavaraṃ yataḥ /
kālābhyaḥ pṛthaguktaṃ tatpuṣkaraḥ karma cocyate'; ityanyatroktatvāt /
tataśśanaiścaro 'dhikaḥ /
pṛthivyātmā śaniśceti vacanāt /
tata uṣāḥ(upā) /
tato budhaḥ /
udakātmako budhaśceti vacanāt /
tataḥ svāhā /
tataḥ parjanyo vāruṇī saṃjñā rohiṇī dhārmī virāṭ /
tata ekādaśa manaścyavanocathyavainyaśaśabinduhaihayapriyavratagayā anuktadevāśca /
"priyavrato gayaścaiva karmadevasamau matau'; ityanyatroktatvāt /
tato 'śvinau vighneśavittapau viṣvaksenaśca /
viṣvakseno vāyujaḥ svena tulya iti vacanāt /
tato mitro nirṛtistārā prāvahīti ca /
tato marīciratryaṅgirāḥ pulastyaḥ pulahaḥ kraturvasiṣṭho viśvāmitro vaivasvatamanuśca /
tato 'gnirbhṛguḥ prasūtiśca /
tato nāradaḥ /
tato varuṇaḥ /
*10,352*
tataścandrasūryadharmāḥ śatarūpā ca /
tataḥ pravahaḥ /
tato 'niruddhasvāyambhuvabṛhaspatidakṣāḥ śacī ratiśca /
tata āhaṅkārikaḥ prāṇaḥ /
tata indrakāmau /
tata umā suparṇī umātmakatvāccheṣabhāryā ca /
tato jāmbavatyādyā bhagavanmahiṣyaṣṣaṭ /
anyatroktatvāt /
anyatroktatvāt /
tato rudrātmakatvāccheṣaśca /
tato bhāratī tadātmakatvātsarasvatī ca /
tato mukhyavāyustadātmakatvādbrahmā ca /
tato mahālakṣmīḥ /
tato bhagavāniti /
// iti iyadāmanādhikaraṇam //
*10,354*
[======= JNys_3,3.VII: darśanabhedādhikaraṇa =======]
// atha darśanabhedādhikaraṇam //
// oṃ prajñāntarapṛthaktvavaddṛṣṭiśca taduktam oṃ //
etadvayākhyātaṃ bhāṣye upāsanābhedavaddarśanabheda iti /
tadaspaṣṭam /
darśanabhede mūlakāraṇasyānuktatvāt /
tato vyākhyāti- dṛṣṭiriti //
prajñāntarapṛthaktvavaddṛṣṭiśca taduktam | BBs_??? |
... dṛṣṭirapi yogyānusārataḥ

3.3.43

NYĀYASUDHĀ:
nānāvidheti śeṣaḥ /
// iti darśanabhedādhikaraṇam //
*10,355*
[======= JNys_3,3.VIII: pradānādhikaraṇaguruprasādādhikaraṇa =======]
// atha pradānādhikaraṇaguruprasādādhikaraṇau //
// oṃ pradānavadeva taduktam oṃ //
atra prakṛṣṭaṃ dānaṃ pradānam /
praśabdo na sphuṭaṃ vyākhyāto bhāṣye /
ataḥ sūtrārthamāha- samyagiti //
pradānavad eva tad uktam

3.3.44

liṅgabhūyastvāt tad dhi balīyas tad api

3.3.187

samyag guruprasādaśca mukhyato dṛṣṭikāraṇam
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ śravaṇādi kintu samyagguruprasādaśca /
samyak prasādapūrvakaṃ guroryadvidyādānaṃ tacca bhagavaddṛṣṭeḥ kāraṇamityarthaḥ /
nanu"prajñāntarapṛthaktvavat'; iti sūtraṃ pradānavadevetyataḥ paścāttanaṃ tatkuto vyutkramaḥ /
ucyate /
yogyatācintāsaṅgataṃ taditi prakaraṇaśuddhaye pūrvameva vyākhyātamiti na doṣaḥ /
// oṃ liṅgabhūyastvāttaddhi balīyastadapi oṃ //
atra gurupra(sāda)dānasya balavattvamuktam /
tadayuktam /
śravaṇādito hi balavattvam /
tacca pradānaśabdārthāntargatameva /
nahi svasmādeva svaya balīya iti sambhavatītyato vyācaṣṭe- samyagiti //
mukhyataḥ śravaṇādyapekṣayātiśayena /
ayamabhisandhiḥ /
pradānaśabdena hi samyagguruprasādapūrvakaṃ dānaṃ prakṛtam /
tatra samyagguruprasādamātraṃ taditi atra parāmṛśyata iti /
liṅgabhūyastvādityuktam /
yāsvākhyāyikāsu liṅgāni dṛśyante tatra guruprasādenaiva jñānaprāptiśravaṇāt śravaṇādikaṃ na karaṇīyamiti śaṅkā syāttāṃ nivārayituṃ tadapītyuktam /
tadvayākhyāti- śravaṇādi ceti //
śravaṇādi ca kartavyaṃ nānyathā darśanaṃ kvacit

3.3.45

*10,355f.*
NYĀYASUDHĀ:
kuta ityata āha- nānyatheti //
anvayavyatirekābhyāṃ śrutyā ca pramāṇānāmeva prameyādhigatisādhanatvaniścayāditi bhāvaḥ /
ākhyāyikāsvapi śravaṇādīnāmanuktimātram /
na punarabhāvoktirasti //
iti pradānādhikaraṇaguruprasādādhikaraṇau //
*10,358*
[======= JNys_3,3.IX: pūrvavikalpādhikaraṇa =======]
// atha pūrvavikalpādhikaraṇam //
// oṃ pūrvavikalpaḥ prakaraṇātsyātkriyāmānasavat oṃ //
kiṃ prathamaprāpta eva gururuta taṃ parityajyānyo 'pi svīkartuṃ śakyata iti saṃśaye"gurumantraparityāgī rauravaṃ narakaṃ vrajet'; iti guruparityāge doṣasmaraṇātprathamaprāpta eveti prāpte vikalpa ucyate /
sa hīnasamottameṣu kiṃviṣaya iti na jñāyate /
doṣasmaraṇasya kā gatirityato vyaktaṃ vyākhyāti- guṇādhikamiti //
pūrvavikalpaḥ prakaraṇātsyāt kriyāmānasavat

3.3.188

guṇādhikaṃ guruṃ prāpya taddhīnaṃ nāpnuyāt kvacit
NYĀYASUDHĀ:
kvacitprayojanaviśeṣe 'pi /
doṣasmaraṇaṃ tadviṣayamiti bhāvaḥ /
evaṃ tarhi sautro vikalpo 'dhikaguruprāptiviṣayaḥ kimiti netyāha- viparyayastviti //
viparyayastu kartavyaḥ sarvathā muktimicchatā

3.3.189

NYĀYASUDHĀ:
adhamaguruparityāgenottamagurusvīkāra ityarthaḥ /
anyathā daivādādāvalpaṃ guruṃ prāptasya śiṣyasya prajñotkarṣavato jātayoḥ saṃśayaviparyāsayorajñānasya ca nivṛttirna syāt /
tadidamuktaṃ śubhamicchateti /
evaṃ tarhyanupadiśata uttamasya tyāgenopadiśato 'dhamasya svīkāro 'pi kartavyaḥ syāt /
satyam /
pratiṣedhavacanena tatrāpodito 'yaṃ nyāyaḥ /
tarhi sautrasya vikalpasya ko viṣaya ityata āha- sama iti //
*10,359*
same vikalpa eva syāt ...
NYĀYASUDHĀ:
pūrvasvīkṛtena guruṇā same gurau svayameva prāpte sati svīkārasya vikalpa eva syāt /
na tu niyamaḥ /
sama eveti vā sambandhaḥ /
doṣasmṛterviṣayāntaraṃ ca darśayitumāha- pūrveti //
... pūrvānujñā ca sarvathā
NYĀYASUDHĀ:
samagurvantarasvīkāre pūrvasyānujñā ca sarvathā bhāvyā /
vinānujñayā samānapūrvaparityāgaviṣayaṃ doṣasmaraṇamiti bhāvaḥ /
*10,360*
pūrvānujñā cetyetadgurvantaraprāptimātraviṣayamiti mandapratītinirāsāyāha- taduttameti //
taduttamaguruprāptyai pūrvānujñā na mṛgyate

3.3.190

NYĀYASUDHĀ:
taditi pūrvaprāptasya parāmarśaḥ /
tasmāduttamasya guroḥ prāptyai pūrvasyānujñā na mārgaṇīyā /
guruprasādaḥ sarvathā bhāvya iti sūtrakṛtoktam /
tadvidyādevatayorapi prasādasyopalakṣaṇamiti vivakṣurguruvidyādevatāsvarūpaṃ tāvadāha- gururiti //
gurubarrahmākhilānāṃ ca vidyā caiva sarasvatī /
devatā bhagavān viṣṇuḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ

3.3.191

*10,361*
NYĀYASUDHĀ:
yeṣāṃ teṣāmiti viśeṣaṃ vihāya sarveṣāmeva /
tataḥ kimityata āha- taditi //
tatprasādena muktiḥ syānnānyathā tu kathañcana
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ guruprasādena kintu vidyādevatayorapītyarthaḥ /
muktiriti jñānāderupalakṣaṇam /
sādhāraṇagurumuktvāsādhāraṇānāha- syottamāstviti //
svottamāstu krameṇaiva sarveṣāṃ guravaḥ śrutāḥ
*10,362*
NYĀYASUDHĀ:
krameṇaiveti sākṣāduttamo garustato 'pyuttamo gurutara ityādi /
evaṃ vidyāviśeṣe taddevatāviśeṣo 'pi jñātavyaḥ /
nanvastu vidyātvaṃ vidyābhimānitvātsarasvatyādīnām /
devatātvaṃ ca vidyāpratipādyatvādviṣṇoḥ /
brahmaṇo gurutvaṃ tu kutaḥ /
vidyopadeṣyṛtvaṃ hi gurutvam /
naca sarvānprati brahmaṇastadastītyata āha- upadeśa iti //
upadeśo brahmaṇastu sarveṣāmeva muktaye

3.3.52

NYĀYASUDHĀ:
iha janmāntare vā hiraṇyagarbhopadeśena vinā na kasyāpi muktirityatastasya gurutvamupapannam /
taditareṣāmapyuttamānāṃ vidyāsampradāyapravartakatvādgurutvamapravartakānāṃ tvanugrāhakatvādineti /
// iti pūrvavikalpādhikaraṇam //
*10,364*
[======= JNys_3,3.X: tādvidyādhikaraṇa =======]
// atha tādvidyādhikaraṇam //
// oṃ pareṇa ca śabdasya tādvidhvaṃ bhūyastvāttvanubandhaḥ oṃ //
bhaktirevainaṃ nayatītyādiśruterbhaktireva mokṣādisādhanaṃ na paramātmā /
yathaikalavyasya gurubhaktireva vidyāprāptisādhanaṃ na gururityevaṃ prāpte idamuktam /
tatra bhāṣyam /
pradhānasādhanatvādbhaktiḥ karaṇatvenocyata iti /
tatraprakṛtatvādbhagavadapekṣayaiva bhakteḥ prādhānyamiti pratītiḥ sayāttāṃ nivārayitumāha- sādhanebhya iti //
pareṇa ca śabdasya tādvidhyaṃ bhūyastvāt tv anubandhaḥ

3.3.192

sādhanebhyo 'dhikā bhaktir ...
NYĀYASUDHĀ:
mokṣasādhanebhyo jñānādibhyaḥ /
etadapi tādṛgeva bhagavato 'pi mokṣasādhanatvādityata āha- naiveti //
... naivānyat tādṛśaṃ kvacit
NYĀYASUDHĀ:
kvacinmuktau jñānādau vā bhagavatonyatsādhanaṃ bhaktisadṛśaṃ naivāstītyarthaḥ /
bhaktiriti sāmānyenoktaṃ na jñāyate kiṃviṣayā kathaṃ ceti /
ata āha- bhaktiśceti //
bhaktiścaiva harāveva mukhyānyatra yathākramam

3.3.193

NYĀYASUDHĀ:
harāveva mukhyā sarvādhikā na tathānyatra /
anyatrāpi yathākramameva na tu sāmyenākrameṇa vetyarthaḥ /
tadiyattāmāha- svādhiketi //
*10,365*
svādhikā tveva sarvatra svottameṣu krameṇa ca
NYĀYASUDHĀ:
sākṣātsvottame svādhikaiva kartavyā /
anyatra svottameṣu taduttamatvakrameṇetyarthaḥ /
yadyapyeṣo 'tharḥ prāguktastathāpi tātparyātiśayadyotanāya punaruktaḥ /
bhaktiḥ sādhanaṃ cenmuktiprāptyanantaraṃ nāstīti pratītiḥ syāt /
phalaprāptau sādhananivṛttidarśanāt /
tannivṛttyarthamāha- anuvartate ceti //
*10,366*
anuvartate ca sā bhaktirmuktāvānandarūpiṇī
NYĀYASUDHĀ:
premaviśeṣo hi bhaktirnāma /
upakārakatvajñānājjātā hi premā kṛtamahopakāre nitarāṃ vardhata ityeva khalu yuktaṃ na tu hīyata iti /
tadetat astītyanuktvānuvartata iti vadatā sūcitam /
tarhi tasyāḥ phalamapi kiñcitsyādityata āha- ānandarūpiṇīti //
prākkartavyatayā prakṛtā /
ataḥ sādhanarūpā /
muktau tu svabhāvabhūtāvirbhūtāphalarūpaiva /
pādārthamupasaṃharati- taditi //
tatpūrvakopāsanaivaṃ kartavyā muktaye guṇaiḥ

Original text: Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc