ન્યાયસુધા · અધ્યાય 3.4

ન્યાયસુધા:
ભક્તિપૂર્વા ।
એવમિતિ યોગ્યતાદેઃ ।
ગુણૈરુપેતસ્ય હરેઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમત્પૂર્ણપ્રમતિભગવત્પાદસુકૃતેરનુવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રગુણજયતીર્થાખ્યયતિના કૃતાયાં ટીકાયાં વિષમપદવાક્યાર્થવિવૃતૌ
તૃતીયે ઽત્રોપાસાવિષયચરણઃ પર્યવસિતઃ ॥
*11,1*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,4.ઇ: પુરુષાર્થાધિકરણ =======]
॥ અથ પુરુષાર્થાધિકરણમ્ ॥
જ્ઞાનસામર્થ્યમસ્મિન્પાદ ઉચ્યત ઇતિ પાદપ્રતિપાદ્યં ભાષ્યે ઽભિહિતમ્ ।
સઙ્ગતિસ્તુ પ્રાગુક્તૈવ ।
નનુ ચ જ્ઞાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ
મોક્ષસાધનત્વં સામર્થ્યમ્ ।
તચ્ચ વિદ્યૈવેત્યુક્તમ્ ।
કિમપરમવશિષ્યતે ।
યદર્થં પાદારમ્ભઃ ।
ઉચ્યતે ।
સિદ્ધે(દ્ધં) સ્વતન્ત્રસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનત્વે(ત્વમ્) ।
વિષયાન્તરે તુ સમર્થ્યતે ।
યદ્યપિ સાધકેન મોક્ષાર્થમેવેદં સાધિતં તથાપિ સ્વભાવબલાયતં તત્સામર્થ્યમુપપદ્યતે ।
યથા દહનાર્થમુત્પાદિતો ઽપિ દહનઃ સ્વભાવવશાત્પ્રકાશયત્યપીતિ ।
ઓં પુરુષાર્થો ઽતઃ શબ્દાદિતિ બાદરાયણઃ ઓં ॥
કિં કર્માનુપ્રવેશેન જ્ઞાનં મોક્ષસાધનં કિં વા સ્વતન્ત્રમેવેતિ સંશયે સ્વતન્ત્રસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનત્વમનેન સમર્થ્યત ઇતિ કેચિદ્વયાચક્ષતે ।
તદસત્ ।
વિદ્યૈવેત્યત્રૈવાસ્યાર્થસ્ય સમર્થિતત્વાત્ ।
કિન્તુ જ્ઞાનં કિં મોક્ષમેવ સાધયત્યુતાન્યમપિ પુરુષાર્થમિતિ સંશયે જ્ઞાનિનાં પુરુષાન્તરે રાગાભાવાન્મોક્ષસ્યૈવ સાધકં જ્ઞાનમિતિ પ્રાપ્તે સતીદમુચ્યત ઇત્યાશયવાન્પુરુષાર્થો ઽત ઇત્યેતાવદ્વયાચષ્ટે- એવમિતિ ॥
પુરુષાર્થો ઽતઃ શબ્દાદ્ ઇતિ બાદરાયણઃ

એવમુત્પન્નનિર્દોષભગવદ્દર્શનાત્ સદા ।
અપેક્ષિતફલપ્રાપ્તિર્ ... ॥ મનુવ્_3,4.1અ-ચ્ ॥
*11,2*
ન્યાયસુધા:
અત ઇતિ જ્ઞાનપરામર્શો નોપપદ્યતે ।
પૂર્વત્ર પ્રાધાન્યેનોપાસનસ્યૈવ પ્રકૃતત્વાદિત્યત ઉક્તમેવમુત્પન્નેતિ ।
ન ખલૂપાસનં સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રકૃતં કિન્નામ ભગવદ્દશર્નાર્થત્વેન ।
અતઃ સાધ્યતયા તદપિ પ્રકૃતમેવેતિ ભાવઃ ।
એવમુક્તરૂપોપાસનોત્પન્નાત્ ।
ભગવતો નિર્દેષત્વસઙ્કીતર્નં તદુપપાદનાય પાતનિકાર્થં જ્ઞાતવ્યમ્ ।
યદ્વા ભગવદ્દર્શનાદિત્યેવોક્તે દૈત્યાદીનાં યદવતારદર્શનં તસ્યાપિ પુરુષાથર્હેતુત્વં સ્યાત્ ।
એવમુત્પન્નેત્યનેનૈવ તત્પરિહૃતમિતિ ચેન્ન ।
તસ્ય પ્રકૃતતાપ્રદર્શન એવ ચરિતાર્થત્વાત્ ।
તન્ન તેષાં બિમ્બદર્શનમિતિ ચેત્ ।
મા ભૂત્ ।
તસ્ય મોક્ષાર્થત્વાત્ ।
અત્ર તુ પુરુષાર્થાન્તરસ્ય પ્રસ્તુતત્વાત્ ।
અતો નિર્દેષાદ્ભગવદ્દર્શનાદિત્યુક્તમ્ ।
ભગવદ્ગ્રહણેનાદ્વૈતજ્ઞાનમત્ર ગૃહ્યત ઇતિ નિરાચષ્ટે ।
સાદ જ્ઞાનોદયક્ષણાદારભ્ય સ્વોદયાત્ફલદં જ્ઞાનમિતિ વચનાત્ ।
અપેક્ષિતફલપ્રાપ્તિર્ભવતીતિ મોક્ષમાત્રં વ્યાવતર્યતિ ।
*11,4*
નન્વેતદસત્ ।
જ્ઞાનિનામપ્યભિપ્રાયસ્ય કદાચિન્મોઘત્વદર્શનાદિત્યત આહ- આરબ્ધસ્યેતિ ॥
... આરબ્ધસ્યાનતિક્રમાત્

ન્યાયસુધા:
પ્રારબ્ધકર્મણો ઽતિક્રમમવિધાયેતિ પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રારબ્ધપ્રતિબદ્ધં હિ જ્ઞાનં મોક્ષમપિ ન કરોતિ ।
અતસ્તત્પ્રતિબન્ધ(ક)વશાજ્જ્ઞાનિનામાપ્યભિપ્રાયા મોઘાઃ સ્યુઃ ।
જ્ઞાનસ્ય પુરુષાર્થહેતુત્વે ઽપિ વિશેષો ઽસ્તીત્યાહ- દેવેતિ ॥
દેવર્ષિમાનુષાદીનાં તત્તજ્જાત્યનુસારતઃ
ન્યાયસુધા:
જાતિશબ્દેનાત્ર યોગ્યોચ્યતે ।
અપેક્ષિતફલપ્રાપ્તિર્ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
એતેન નાવિશેષાદિત્યસ્યાપિ તાત્પર્યમુકતં ભવતિ ।
*11,5*
અત્ર ન જ્ઞાનં સ્વતન્ત્રમેવ સ્વર્ગાદિસાધનં કિન્તુ કર્મૈવ ।
જ્ઞાનં તુ કર્મશેષત્વાત્તત્સાધનત્વેનોચ્યતે ।
શેષત્વં ચ કર્મણૈવ સિદ્ધયતિ પુરુષાર્થે ઽતિશયાધાયકત્વમિતિ શેષત્વાત્પુરુષાર્થવાદો યથાન્યેષ્વિતિ જૈમિનિરિત્યાદિસૂત્રૈઃ પૂર્વપક્ષયિત્વાધિકોપદેશાત્તુ બાદરાયણસ્યૈવં તદ્દર્શનાદિત્યાદિના સ્વતન્ત્રસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય સ્વર્ગાદિસાધનત્વં પુનઃ સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
તત્ર પૂર્વપક્ષ્યુપન્યસ્તપ્રમાણનિરાસઃ સ્ફુટો ભાષ્યે ।
જૈમિનિમતવિરોધપરિહારસ્તુ કથમિત્યત આહ- જૈમિન્યુક્તમિતિ ॥
જૈમિન્યુક્તં માનુષાણાં તદ્વિશેષાશ્ચ કેચન

ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનશેષસ્ય કર્મણ એવ સ્વર્ગાદિસાધનત્વં માનુષજ્ઞાનિવિષયમ્ ।
ન કેવલં જૈમિન્યુક્તં કિન્તુ સ્વર્ગાદયઃ કર્મણૈવ નાન્યેનેત્યપરે વિદુઃ ।
"અદૃષ્ટમેવ જ્ઞાનેન દૃષ્ટં નૈવોપલભ્યતે ।
ઇતિ કેચિદ્વિદઃ પ્રાહુઃઽ; ઇત્યાદિનોક્તાસ્તદ્વિશેષા જૈમિનિમતૈકદેશા યે કેચન તે ઽપિ માનુષાણામ્ ।
કથમેતેષાં જૈમિનિમતૈકદેશત્વમિતિ ચેત્ ।
સ્વતન્ત્રસ્ય જ્ઞાનસ્ય ચ સ્વર્ગાદિસાધનત્વમિત્યેતાવત્યંશે સામ્યાદિતિ બ્રૂમઃ ।
માનુષા અપ્યુત્તમમધ્યમાધમભેદભિન્ના ઇતિ યથાયોગ્યં વિચિત્રમતવિષયા ભવન્યેવ ।
*11,8*
એવં જૈમિનિમતવિષયમુક્ત્વા સૂત્રકારમતવિષયં દર્શયતિ- સામાન્યમિતિ ॥
સામાન્યં ભગવત્પ્રોક્તં ...
ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનં સકલપુરુષાર્થસાધનં ભવતીતિ સામાન્યમેવ ભગવતા પ્રોક્તમ્ ।
નતુ પુરુષવિશેષનિષ્ઠં જ્ઞાનમિતિ ।
અતઃ સામાન્યવિશેષનિયતત્વાન્નૈતયોર્મતયોર્વિરોધઃ ।
નનુ સામાન્યેનાપિ ક્વચિદ્વિશેષે ઽવસ્થાતવ્યમ્ ।
તદિદમપિ ક્વાવતિષ્ઠત ઇત્યત આહ- દેવાદીનામિતિ ॥
... દેવાદીનાં વિશેષતઃ
ન્યાયસુધા:
ભગવન્મતં વિશેષતો ઽપવાદૈરપોદિતં દેવાદિવિષયં વ્યવતિષ્ઠતે ।
યદ્યપ્યયમર્થો લોકત એવ સિદ્ધઃ ।
યદપવાદવિષયં પરિત્યજ્ય સામાન્યં વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ ।
તથાપિ મન્દપ્રબોધનાયાચાર્યૈરભિહિતઃ ।
*11,9*
પ્રકારાન્તરેણ મતયોર્વિષયભેદં દર્શયતિ- બલવદિતિ ॥
બલવદ્વિરોધિસદ્ભાવે જૈમિન્યાદ્યુક્તિરિષ્યતે

ન્યાયસુધા:
અત્રાપિ સામાન્યં ભગવત્પ્રોક્તમિતિ વર્તતે ।
ભગવતા જ્ઞાનં સકલપુરુષાર્થસાધનમિતિ સામાન્યેનોક્તમ્ ।
જૈમિન્યાદયસ્તુ બલવત્પ્રતિબન્ધકકર્મસદ્ભાવે જ્ઞાનસ્ય પુરુષાર્થાસાધનત્વમભિપ્રેત્ય ન સ્વતન્ત્રજ્ઞાનાત્સ્વર્ગાદિપ્રાપ્તિર્ભવતીત્યુક્તવન્તઃ ।
તતશ્ચ સામાન્યવિશેષવિષયત્વાન્ન વિરોધઃ ।
તથા ચાપ્રતિબદ્ધજ્ઞાનવિષયં ભગવન્મતં વ્યવતિષ્ઠતે ।
યથોક્તમ્ ।
આરબ્ધસ્યાનતિક્રમાદિતિ ।
નનુ નાયં જૈમિન્યાદિમતસ્ય વિષયો વક્તું શક્યતે ।
બલવદ્વિરોધસદ્ભાવે કર્મણો ઽપિ સ્વર્ગાદિસાધનત્વાનુપપત્તેઃ ।
મૈવમ્ ।
નહિ યજ્જ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકં કમર્ તત્કર્મણો ઽપીત્યસ્તિ નિયમઃ ।
લોકે ઽન્યથા દર્શનાત્ ।
ફલપ્રતિબન્ધકકર્મસદ્ભાવે કથમિતિ ચેત્ ।
તદા સ્વર્ગાદિસાધનં કર્મૈવ નોત્પદ્યતે ।
ઉત્પન્નં વા પ્રતિબદ્ધં તિષ્ઠતીતિ કો વિરોધઃ ।
નહિ બલવદ્વિરોધિસદ્ભાવે સર્વત્રૈવ
જૈમિન્યાદ્યુક્તિરિષ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
ઇયં ચ વ્યવસ્થા પૂર્વવ્યવસ્થયોપસ્કતર્વ્યા ।
અન્યથા વિરોધાપત્તેરિતિ ।
॥ ઇતિ પુરુષાર્થાધિકરણમ્ ॥
*11,12*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,4.ઇઇ: કામચારાધિકરણ =======]
॥ અથ કામચારાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં સ્તુતયે ઽનુમતિર્વા ઓં ॥
અત્રાધિકરણે જ્ઞાનિનઃ સદસત્પ્રવૃત્તિભ્યાં વિશેષસદ્ભાવઃ સમર્થ્યતે ।
તથા ચાજ્ઞાનિસામાન્યસમર્થનાર્થસ્યાસ્ય ન જ્ઞાનસામર્થ્યપ્રતિપાદનાર્થે ઽસ્મિન્પાદે ઽન્તર્ભાવઃ સમ્ભવતીત્યતો ઽધિકરણસ્ય તાત્પર્યમાહ- વિકર્મેતિ ॥
સ્તુતયે ઽનુમતિર્ વા

વિકર્મલેપો નૈવાસ્તિ સમ્યગ્દૃષ્ટિમતાં ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
યદ્યપ્યત્ર મુખતો જ્ઞાનિનાં સદસત્પ્રવૃત્તિભ્યાં વિશેષસદ્ભાવઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
તથાપિ સમ્યગ્દૃષ્ટિમતાં ક્વચિદપિ વિકર્મલેપો વક્ષ્યમાણરૂપો નૈવાસ્તીત્યસ્યાર્થસ્ય ફલતો લાભાદ્યુક્તો ઽસ્યાન્તર્ભાવઃ ।
ન હ્યજ્ઞાનિનાં વિકર્મલેપાભાવો ઽસ્તીતિ ભાવઃ ।
યથોક્તમ્"કામચારેણ ચૈકેઽ; ઇતિ ।
વિકર્મલેપાભાવે કથમસત્પ્રવૃત્ત્યા વિશેષસદ્ભાવો ઽઙ્ગીક્રિયત ઇતિ ચેત્ ।
આનન્દાદિગુણહાનોવિર્કર્મકર્તુર્વિશેષસ્ય સ્વીકારાત્ ।
અલેપસ્ત તતો ઽન્ય ઇતિ વક્ષ્યતે ।
*11,13*
કિં સર્વેષામપિ જ્ઞાનિનાં વિકર્મસમ્ભવો ગુણહાનિશ્ચાસ્તીત્યપેક્ષાયામાહ- ગુણહાનિશ્ચેતિ ॥
ગુણહાનિશ્ચ નૈવાસ્તિ બ્રહ્મણસ્ત્વવિકર્મતઃ

દેવાનામપિ ન પ્રાયઃ ...
*11,13f.*
ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મણસ્તુ સર્વથા વિકર્મ નાસ્તિ ।
"ન ભારતી મે ઽઙ્ગ મૃષોપલક્ષ્યતેઽ; ઇત્યાદિવચનાત્ ।
અવિકર્મતો ગુણહાનિશ્ચ નૈવાસ્તિ ।
હિરણ્યગર્ભેતરદેવાનામપિ પ્રાયો વિકર્મગુણહાની ન સ્તઃ ।
ઈષદ્વિકમર્તન્નિમિત્તા ગુણહાનિશ્ચાસ્તીત્યર્થઃ ।
*11,14*
યદિ દેવાનાં વિકર્મ સમ્ભવતિ તેન ચાનન્દાદિગુણહાનિઃ સ્યાત્તદાયમસ્માદેતાવતા ન્યૂનો ઽસ્માદેતાવતાધિકો ઽનેન સમાન ઇતિ શાસ્ત્રીયનિયમો ભજ્યેત ।
તથાચ શાસ્ત્રસ્યાપ્રામાણ્યં સ્યાત્ ।
નચ તદૈવ પ્રતિયોગિપરમ્પરા વિકૃતિઃ પ્રમાણવતીત્યત આહ- કૢપ્તસ્યેતિ ॥
... કૢપ્તસ્ય તુ કથઞ્ચન
ન્યાયસુધા:
હાનિર્નેતિ વર્તતે ।
યસ્યા દેવસ્ય યાવદ્ ગુણત્વં કૢપ્તં તસ્ય તુ કથઞ્ચન કેનાપિ વિકર્મણા હાનિર્ન ભવતીત્યર્થઃ ।
*11,16*
તર્હિ દેવનાં વિકર્મણેષદ્ગુણહાનિર્ભવતીત્યસ્ય કો ઽથર્ ઇત્યત આહ- પ્રાપ્તેતિ ॥
પ્રાપ્તહ્રાસો ભવેત્ ક્વાપિ મહતા તુ વિકર્મણા
ન્યાયસુધા:
પ્રાપ્તશબ્દેન પ્રસક્તમુચ્યતે ।
દેવાનામલ્પેન વિકર્મણા ન કિઞ્ચિદ્ધીયતે ।
ક્વાપિ પ્રાપ્તેન મહતા તુ વિકર્મણા પ્રાપ્તસ્યૈવ ગુણસ્ય હ્રાસો
ભવેત્ ।
સ્વયોગ્યપરિપૂર્તયે યાવત્સાધનમનુષ્ઠેયં તતો ઽતિરિક્તેન સાધનેનાનુષ્ઠિતેન યદાનન્દાદિકં પ્રસક્તં તસ્યાભાવો ભવેત્ ।
યદિ સ્વયોગ્યપરિપૂર્ત્યર્થં સાધનાતિરિક્તમપિ સાધનં દેવૈરનુષ્ઠીયતે તદા તારતમ્યનિયમો ભજ્યેત ।
યો હિ દેવો ઽરતિરિક્તસાધનમનુષ્ઠાય ન મહદ્વિકર્મ કરોતિ તસ્યોત્પત્તવ્યમેવ તેન ગુણેન ।
ઈશ્વરારાધનસ્ય વૈફલ્યાનુપપત્તેઃ ।
નચ તદૈવાન્યેષાં વિક્રિયાયાં પ્રમાણમસ્તિ ।
તતશ્ચ શાસ્ત્રસ્યાપ્રામાણ્યમિત્યત આહ- તથાપીતિ ॥
તથાપિ તત્ કૢપ્તમેવ ...
ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ દેવૈઃ સ્વયોગ્યપરિપૂર્ત્યર્થં સાધનાતિરિક્તમપિ સાધનમનુષ્ઠીયતે ।
તથાપિ તેષાં તદ્વિઘાતકં તદ્વિકર્મ મહત્કૢપ્તં નિયતમેવ ।
"સ્વાધિકારાધિકો યત્નઃ કથઞ્ચિન્નોપપદ્યતે ।
કથઞ્ચિદધિકે યત્ને દોષઃ કશ્ચિત્સમાપતેત્ઽ; ઇતિ વચનાત્ ।
"કૢપ્તસ્ય તુ કથઞ્ચનઽ"તથાપિ તત્કૢપ્તમેવઽ; ઇત્યુક્તમ્ ।
દ્વયસ્યાપિ સાધ્યમાહ- તસ્માદિતિ ॥
... તસ્માન્ન નિયમોજ્ખિતિઃ

ન્યાયસુધા:
કૢપ્તહાયભાવાદધિકાનુષ્ઠાને વિકર્મપત્તિનિયમાચ્ચ ।
શ્રૌતતારતમ્યનિયમભઙ્ગો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
ઉક્તાર્થમુદાહરતિ- ચન્દ્રેતિ ॥
ચન્દ્રસુગ્રીવયોશ્ચૈવ સ્વોચ્ચદારપરિગ્રહાત્ ।
પ્રાપ્તહાનિરભૂન્નૈવ કૢપ્તહાનિઃ યથઞ્ચન

ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો યથેત્યર્થે ।
એવશબ્દસ્ય પ્રાપ્તહાનિરેવેત્યન્વયઃ ।
હ્રાસો ઽપિ માનુષાદીનામાનન્દસ્ય વિકર્મણા ।
ભવેન્મુક્તૌ વિશેષેણ સ્વોચ્ચાનામપરાધતઃ

ન્યાયસુધા:
દેવાનાં વિકર્મણા પ્રસક્તહાનિરેવ ભવતિ ન તુ કૢપ્તહાનિરિત્યુક્તમ્ ।
તદતિરિક્તાનાં તુ કથમિત્યપેક્ષાયામાહ- હ્રાસો ઽપીતિ ॥
કૢપ્તસ્યાપીત્યપેરર્થઃ ।
આનન્દસ્યેત્યુપલક્ષણમ્ ।
હ્રાસોનામાનભિવ્યક્તિઃ ।
સા ચેશ્વરેચ્છાધીના ।
પ્રકૃત્યાદ્યાવરણાનામપાસ્તત્વાત્ ।
વિકર્મસ્વપ્યધિકં નિર્ધારયન્નાહ- વિશેષેણેતિ ॥
સ્વોત્તમવિષયાપરાધાદ્વિશેષેણાનન્દહ્રાસો ભવતિ ।
॥ ઓં કામચારેણ ચૈકે ઓં ॥
સ્યાદેતત્ ।
અત્રાધિકરણે કામચારેણ ચૈક ઇતિ સૂત્રેણ જ્ઞાનોત્તરકાલં કૃતેન વિકર્મણા જ્ઞાનિનો લેપાભાવો ઽભિધીયતે ।
તથોપમર્દં ચેતિ સૂત્રેણ જ્ઞાનાત્પૂર્વેષાં કર્મણાં જ્ઞાનેન વિનાશઃ ।
એતદુભયં ચતુર્થે ઽધ્યાયે તદધિગમ ઉત્તરપૂર્વાઘયોરશ્લેષવિનાશાવિતિ સૂત્રેણોચ્યતે ।
તત્કથં ચ પુનરુક્તિદોષ ઇત્યતસ્તાવત્કામચારેણ ચૈક ઇત્યસ્ય પુનરુક્તિદોષં પરિહરતિ- જ્ઞાનોત્તરસ્યેતિ ॥
કામકારેણ ચૈકે

*11,20*
જ્ઞાનોત્તરસ્ય પાપસ્ય ચતુર્થે ઽલેપ ઉચ્યતે
ન્યાયસુધા:
ચતુર્થે ઽધ્યાયે ઉત્તરાઘસ્યાશ્લેષ ઇત્યનેન જ્ઞાનોત્તરસ્ય પાપસ્યાલેપસ્તત્ફલનરાકાદિપ્રાપ્ત્યભાવ ઉચ્યતે ।
વિષયાન્તરમાહ- અશુચિત્વાદિકં ચેતિ ॥
અશુચિત્વાદિકં તસ્ય ન ભવેદિતિ તત્ફલમ્
ન્યાયસુધા:
અસ્ય જ્ઞાનિનરસ્તત્ફલં જ્ઞાનોત્તરપાપફલમશુચિત્વાસમ્ભાષ્યત્વાદિકં ન ભવેદિતિ ચોત્તરાઘસ્યાશ્લેષ ઇત્યનેનોચ્યતે ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- અત્રેતિ ॥
અત્ર જ્ઞાનફલસ્યૈવ મુક્તેર્નિયતતોચ્યતે

ન્યાયસુધા:
અત્ર તૃતીયે ઽધ્યાયે કામચારેણ ચૈક ઇત્યનેન જ્ઞાનફલસ્ય મુક્તેર્નિયતતા ।
જ્ઞાનિના કૃતાનિ પાપાનિ જ્ઞાનફલં મોક્ષં ન વિહન્તુમલભિત્યેષો ઽર્થ ઉચ્યતે ।
અતો ન પુનરુક્તિદોષ ઇતિ ।
॥ ઓં ઉપમર્દં ચ ઓં ॥
દ્વિતીયાં પુનરુક્તિં પરિહર્તુમુપમર્દં ચેત્યસ્ય પ્રતિપાદ્યમાહ- પ્રારબ્ધેતિ ॥
ઉપમર્દં ચ

પ્રારબ્ધકર્મજસ્યૈવ વિષભક્ષાન્મૃતેરિવ ।
પ્રાપ્તસ્યાપ્યનિવર્ત્યસ્ય કિઞ્ચિદ્ ભુક્તસ્ય સંવિદા ।
ઉપમર્દ ઇહ પ્રોક્તો ... ॥ મનુવ્_3,4.9અ-એ ॥
*11,20f.*
ન્યાયસુધા:
ચતુર્થે ઽધ્યાયો પૂર્વાર્ધસ્ય સ્વરૂપવિનાશઃ કથ્યતે ।
અનારબ્ધકાર્યે એવેતિ વચનાત્ ।
ઇહ તૃતીયે ઽધ્યાયે તૂપમર્દં ચેતિ સૂત્રેણ પ્રારબ્ધકર્મજસ્ય ફલસ્યૈવ સંવિદોપમર્દઃ પ્રોક્તઃ ।
નતુ પ્રારબ્ધસ્યાપ્રારબ્ધસ્ય વા કર્મણો નાશ ઇતિ ન પુનરુક્તિદોષઃ ।
નન્વત્ર પ્રારબ્ધકર્મણ ઇત્યેવ કસ્માન્નોક્તં કિં તજ્જનિતફલગ્રહણેન ।
નૈવંય શઙ્કયમ્ ।
"ભોગેન ત્વિતરેઽ; ઇતિ પ્રારબ્ધસ્ય કર્મણો ભોગવિનાશ્યત્વોક્તેઃ ।
સંવિદ્વિનાશ્યત્વાઙ્ગીકારે તદ્વિરોધાત્ ।
ઈષદ્વિનાશસ્તુ ફલદ્વારેણૈવ ।
કર્મણાં નિર્ભાગત્વાત્ ।
નનુ ચ ફલોપમર્દે કર્મોપમર્દ એવોક્તો ઽર્થતઃ સ્યાત્ ।
તથાચ ભોગેનેતિ સૂત્રવિરોધસ્તદવસ્થ ઇત્યત ઉક્તં કિઞ્ચિદ્ ભુક્તસ્યેતિ ।
ન સર્વસ્ય પ્રારબ્ધકર્મફલસ્યોપમર્દઃ સંવિદોચ્યતે ।
કિન્નામ કિઞ્ચિદ્ભુક્તસ્યાતો ન સૂત્રવિરોધઃ ।
કર્માણિ જ્ઞાનિનં ન તાવત્સ્વફલં ભોજયન્તિ યાવદજ્ઞાનિનમિતિ ભાવઃ ।
યથોક્તમ્ ।
"ન વૈ જનો જાતુ કથઞ્ચનાવ્રજેન્મુકુન્દસેવ્યન્યવદઙ્ગ સંસૃતિમ્ઽ; ઇતિ ।
નનુ"અવશ્યમનુભોક્તવ્યં કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્ઽ; ઇતિ ।
પ્રારબ્ધકર્મફલોપભોગસ્યાપરિહાયર્ત્વસ્મરણાત્કથમેતદિત્યત ઉક્તમ્ અનિવર્ત્યસ્ય પ્રાપ્તસ્યાપીતિ ।
અપરિહાર્યતયા પ્રસક્તસ્યાપીત્યર્થઃ ।
અનિવર્ત્યતયા પ્રસક્તસ્યાપીત્યર્થઃ ।
અનિવર્ત્યસ્યાપીત્યેતાવત્યેવ વક્તવ્યે પ્રાપ્તસ્યેત્યનેન વિરોધપરિહારં સૂચયતિ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- વિષેતિ ॥
*11,21*
યથા વિષભક્ષણાન્મૃત્તિરનિવર્ત્યતયા પ્રસક્તૈવ ન પુનરતિવર્ત્યૈવ ।
વિષહરમન્ત્રૌષધાદિના નિવૃત્તેર્દર્શનાત્ ।
તથા પ્રારબ્ધકર્મફલભોગો ઽપ્યનિવર્ત્યતયા પ્રસક્ત એવ ન ત્વનિવર્ત્ય એવ ।
જ્ઞાનાદિના નિવૃત્તેરુપપાદયિષ્યમાણત્વાત્ ।
તથાચ વિષભક્ષણાન્મરણમવશ્યં ભાવીતિ વચનવદવશ્યમનુભોક્તવ્યમિતિ વચનસ્યાપ્યર્થો ઽવગન્તવ્યઃ ।
ઉત્સર્ગતઃ પ્રારબ્ધકર્મફલાનિ ભોક્તવ્યાન્યેવ ।
અપવાદેન તૂપમૃદ્યન્ત ઇતિ ।
કિં સર્વેષાં જ્ઞાનિનાં પ્રારબ્ધકર્મફલોપમર્દ એકવિધ એવોત નાનાવિધ ઇત્યપેક્ષાયામાહ- દેવાદીનામિતિ ॥
*11,22*
કિં સર્વેષાં જ્ઞાનિનાં પ્રારબ્ધકર્મફલોપમર્દ એકવિધ એવોત નાનાવિધ ઇત્યપેક્ષાયામાહ દેવાદીનામિતિ ।
... દેવાદીનાં યથાક્રમમ્

ન્યાયસુધા:
યેષામધિકં જ્ઞાનં તેષામધિક ઇત્યાદિ ।
એતેન"નાવિશેષાત્ઽ; ઇતિ મધ્યે પઠિતસ્ય સૂત્રસ્ય પૂર્વત્રોત્તરત્ર ચોપયોગ
ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
પ્રારબ્ધકર્મણાં ભોગેન વિના ન ક્ષયઃ ।
કિન્તુ બ્રહ્મજ્ઞાનેન ફલહ્રાસો ભવતીત્યુક્તમ્ ।
તત્રૈકે મન્યન્તે ।
અચિન્ત્યો હિ બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય મહિમા ।
અતસ્તત્સામર્થ્યાદપ્રારબ્ધાનીવ પ્રારબ્ધાન્યપિ કર્માણ્યભુક્તફલાનિ ક્ષીયન્તે ।
નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મેત્યાદિવાક્યાનિ ત્વજ્ઞાનિવિષયાણિ ।
તતશ્ચ જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણીતિ સર્વશબ્દો ઽયપીડિતઃ સ્યાદિતિ ।
અન્યે તુ પરમેશ્વરેચ્છોપોદ્બલિતાનિ પ્રારબ્ધાનિ ભોજયન્ત્યેવ સર્વં સ્વફલમ્ ।
ન કશ્ચિદપિ ફલહ્રાસો ઽસ્તીતિ ।
તત્રાદ્યં મતં તાવદપાકરોતિ- સર્વાત્મનેતિ ॥
સર્વાત્મના ત્વભોગો હિ પ્રારબ્ધસ્યૈવ કર્મણઃ ।
ન બ્રહ્મદર્શિનો ઽપિ સ્યાત્ ... ॥ મનુવ્_3,4.10અ-ચ્ ॥
*11,23*
ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મદર્શિનો ઽપિ પ્રારબ્ધસ્ય કર્મણઃ સર્વાત્મના ત્વભોગો ન સ્યાદેવ ।
વિના ભોગેન બ્રહ્મજ્ઞાનાદેવ પ્રારબ્ધાન્યપિ કર્માણિ ક્ષીયન્ત ઇતિ મતમનુપપન્નમિત્યર્થઃ ।
તથા સતિ બ્રહ્મવિદાં સંસારાવસ્થાનં ન સ્યાત્ ।
નિર્બીજત્વાત્ ।
લોકાનુગ્રહાર્થમેવ વિગ્રહાંસ્તે બિભ્રતીતિ ચેન્ન ।
શાપાદિનિમિત્તાનામાપાદામપીતિહાસપુરાણેષુ બહુલમુપલમ્ભાત્ ।
તસ્ય તાવદેવ ચિરમિત્યાદિશ્રુત્યા ચાવગમ્યતે કર્માવસ્થાનમિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
દ્વિતીયં મતમપાકર્તુમાહ- ફલેતિ ॥
... ફલહ્રાસસ્તુ વિદ્યતે

ન્યાયસુધા:
પ્રારબ્ધસ્ય કમર્ણ ઇતિ વર્તતે ।
ઓંમિત્યચ્ચાર્યાન્તરિમમાત્માનમભિપશ્યોપમૃદ્ય પુણ્યં ચ પાપં ચ કામમાચરન્તો બ્રહ્માનુવ્રજન્તિઽ; ઇત્યાગમાદિતિ ભાવઃ ।
યસ્ત્વાગમપ્રારબ્ધવિષયં વ્યાખ્યાય પ્રારબ્ધકર્મફલસ્યેષદપિ હ્રાસો નાસ્તીતિ બ્રૂયાન્તં પ્રત્યાહ- સર્વાત્મનેતિ ॥
સર્વાત્મના ફલહ્રાસો યદિ નારબ્ધકર્મણઃ ।
સ્યાત્ કામ્યવિધિવૈયર્થ્યમ્ ... ॥ મનુવ્_3,4.11અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ઈષદપીત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મહત્યાદિકર્મવિપાકક્ષયરોગાદિનિવૃત્ત્યર્થાઃ પ્રાયશ્ચિત્તવિધયો ઽત્ર કામ્યવિધયો વિવક્ષિતાઃ ।
*11,24*
અયમત્રોત્તરક્રમઃ ।
"બ્રહ્મહા ક્ષયરોગી સ્યાત્ઽ; ઇતિ સ્મરણાત્ક્ષયાદિકં તાવદ્બ્રહ્મહત્યાદેઃ ફલમ્ ।
તત ઉત્પાદિતક્ષયાદિકં બ્રહ્મહત્યાદિપ્રારબ્ધમેવ ।
તસ્ય ચ પ્રારબ્ધકર્મફલસ્ય ક્ષયાદેઃ પ્રાયશ્ચિત્તકરણે નિવૃત્તિર્દૃશ્યતે ।
તત્કથં પ્રારબ્ધકર્મકફલસ્ય સર્વથાપ્યનુપમર્દઃ ।
અથ મન્યેત ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ન ક્ષયનિવૃત્તિહેતુઃ કિન્તુ ભોગનિમિત્તકર્મક્ષય એવેતિ ।
તદા પ્રાયશ્ચિત્તવિષયો વ્યર્થાઃ સ્યુઃ ।
ગૃહદાહેષ્યયાદિવત્પ્રાયશ્ચિત્તાનાં નૈમિત્તિકત્વં ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન ।
ક્ષયાદિસંયોગેન વિધીયમાનાનામેષાં તદ્વિઘાતફલસમ્ભવે ફલાન્તરકલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
કિઞ્ચાત્ર નિયતપશ્ચાદ્ભાવિત્વમસમાહિતમેવ ।
તદિદમુક્તં કામ્યેતિ ।
તથાપિ બ્રહ્મજ્ઞાનં ન તદર્થં વિહિતમિતિ ચેન્ન ।
ફલશ્રયણેનૈવ વિધિકલ્પનાત્ ।
અનેનૈવ ન્યાયેન પ્રાયશ્ચિત્તાનાં કમર્ક્ષયહેતુત્વાભાવો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
તથા સતિ પ્રાયશ્ચિત્તવિધીનાં વૈયર્થ્યાપત્તેઃ ।
નૈમિત્તિકત્વપક્ષસ્ય ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટહાનોપાદાનપ્રસઙ્ગેન નિરસ્તત્વાત્ ।
અથ કર્મણો દ્વયી શક્તિઃ ।
એકા તાવત્ફલજનની અપરા ત્વસંવ્યવહાર્યત્વહેતુઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તૈર્દ્વિતીયાપાક્રિયત ઇતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ કર્મવિપાકપ્રાયશ્ચિત્તાનામપીયમેવ ગતિરિતિ કથં નોપમર્દઃ ।
કિઞ્ચ ન સર્વો રોગઃ સર્વં ચ દુરિતમસંવ્યવહાર્યતાહેતુરિતિ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તવૈયર્થ્યમેવ સ્યાત્ ।
અપિ ચ ક્ષયકુષ્ઠાદ્યુપહતો ઽપિ ન પ્રાયશ્ચિત્તાચરણમાત્રેણ સંવ્યવહાર્યઃ ।
કિન્તુ ક્ષયાદ્યપગમ એવેતિ તત્કારણત્વમેવ પ્રાયશ્ચિત્તાનામઙ્ગીકાર્યમ્ ।
મરણાન્તિકપ્રાયશ્ચિત્તાનામાનર્થક્યં ચ સ્યાત્ ।
શ્રાદ્ધાદિવ્યવહારસિદ્ધયર્થં તદિતિ ચેન્ન ।
પરિવ્રાજકાનાં તદભાવાપાતાદિત્યલમ્ ।
ઉપસંહરતિ- ઇત્યુક્તેતિ ॥
... ઇત્યુક્તનિયમો ભવેત્
*11,25*
ન્યાયસુધા:
ઇતિશબ્દસ્તસ્માદિત્યર્થે ।
પ્રારબ્ધકર્મણાં ભોગાદેવ ક્ષયસ્તથાપિ ફલહ્રાસો ઽપિ વિદ્યત ઇત્યુક્તનિયમો ભવેદુપપન્ન ઇતિ શેષઃ ।
જોસ્હિ-27
*11,30*
એવમુત્પન્નનિર્દેષઃઽ; ઇત્યાદિનોક્તાર્થે સ્મૃતિસમ્મતિમાહ- એવમાદીતિ ॥
એવમદ્યાપિ સમ્પ્રોક્તં તન્ત્રભાગવતે સ્ફુટમ્

ન્યાયસુધા:
આદિપદેનૈતદુપયુક્તમન્યત્ ।
ભાષ્યાદાવુદાહૃતૈવર્ચનૈરપીત્યપેરર્થઃ ।
યદ્વૈવમાદીત્યેતદધિકરણપ્રમેયં તદુપયુક્તં ચ ગૃહ્યતે ।
અપિપદેન પ્રથમાધિકરણપ્રમેયસ્ય સમુચ્ચયઃ ।
અથવાધિકરણપ્રમેયસ્ય સમુચ્ચયઃ ।
અથવાધિકરણદ્વયાથર્ એવમાદીત્યનેન ગૃહીતઃ ।
દ્વિતીયાદ્યધિકરણાર્થગ્રહણાયાપિશબ્દઃ ।
પુરુષાર્થાધિકરણે સ્તુત્યધિકરણે ચ જ્ઞાનફલસ્ય તારતમ્યમભિહિતમ્ ।
તત્સંસારિકફલસ્ય ન વિપ્રતિપન્નમિતિ મુક્તિગતસ્ય સાધયિતુમુત્તરો ગ્રન્થઃ ।
યે મોક્ષે ભેદમેવ નાઙ્ગીકુવર્તે યે ચાઙ્ગીકૃત્યાપિ ભેદમાનન્દાદિકં નાભ્યુપયન્તિ ન તાન્પ્રતિ તારતમ્યસાધનસ્યાવકાશઃ ।
કિન્તુ ભેદાદિસાધનમેવ કતર્વ્યમ્ ।
કરિષ્યતે ચ ચતુર્થે ઽધ્યાયે ।
યે પુનર્ભેદમાનન્દાદિકં ચાઙ્ગીકૃત્યાપિ તારતમ્યં ન મન્યન્તે તાન્પ્રત્યય પ્રયત્નઃ ક્રિયતે ।
યાવદધિકારમિત્યધિકરણાર્થસ્યૈવાયં પ્રપઞ્ચ ઇતિ ન દોષઃ ।
*11,31*
તત્ર તાવચ્છત્યા મુક્તાવાનન્દતારતમ્યમુપપાદયતિ- તારતમ્યમિતિ ॥
તારતમ્યં ફલે નો ચેદ્ બ્રહ્માદીનાં કથં શ્રુતિઃ ।
અવૃજિનો ઽકામહત ઇતિ મુક્તિં નિગદ્ય ચ ।
આનન્દતારતમ્યં ચ તેષાં બ્રૂયાત્ પૃથક્ પૃથક્

*11,32*
ન્યાયસુધા:
બ્રહ્માદીનાં જ્ઞાનફલે મુક્તિગામિત્યાનન્દે યદિ યદિ તારતમ્ય નો ભવેત્તર્હિ કથં"સ યો હવૈ મનુષ્યાણાં રાદ્ધઽ; ઇત્યાદિકા વાજસનેયિનાં સૈષાઽનન્દસ્ય મીમાંસા ભવતિઽ; ઇત્યાદિકા તૈત્તિરીયાણાં ચ શ્રુતિસ્તેષાં બ્રહ્માદીનામાનન્દસ્ય તારતમ્યં બ્રૂયાત્ ।
સર્વે ઽપ્યુત્તરોત્તરં શતગુણનન્દા ઇત્યનભિધાય પૃથક્પૃથગેવ બ્રવીતિ ।
તેન તત્ર તાત્પર્યસદ્ભાવશ્ચાવગમ્યતે ।
બ્રહ્માદીનામાનન્દસ્ય યશ્ચ શ્રુતિર્બ્રવીતિ મુક્તાનાં તુ તત્સાધ્યત ઇતિ કિં કેન સઙ્ગતમિત્યત ઉક્તમવૃજિન ઇતિ ।
યશ્ચ શ્રોત્રિયો ઽવૃજિનો ઽકામહત ઇત્યાદ્યા ।
શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્યેતિ દ્વિતીયા ।
યદ્યપિ શ્રોત્રિયત્વમપિ મુક્તિજ્ઞાપકમિત્યન્યત્રોક્તમ્ ।
તથાપિ બહુસંવિધાનસાધ્યં તદિતિ ન સઙ્કીતિર્તમ્ મુક્તિં ચ નિગદ્ય તેષાં મુક્તાનામાનન્દતારતમ્યં ચ બ્રવીતિ ।
ચશબ્દૌ મિથઃ સમુચ્ચયે ।
તૈત્તિરીયશ્રુતિરપ્યત્રોપલક્ષિતેત્યુત્તરત્ર જ્ઞાસ્યતે ।
*11,33*
શ્રુતિદ્વયોક્તમાનન્દતારતમ્યં સંસારવિષયમેવ ન મુક્તિવિષયમિત્યાશઙ્કય પરિહરતિ- સંસાર ઇતિ ॥
સંસાર એવ ચેદેતત્ તારતમ્યં ન મુખ્યતઃ ।
અકામહતશબ્દાર્થો ઽવૃજિનત્વં ચ નો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
એતચ્છત્યુક્તં તારતમ્યં સંસાર ઇત્યેવોક્તે સિદ્ધાન્તિનો નાનિષ્યમ્ ।
મુક્તામુક્તવિષયતાયા વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
અત એવેત્યુક્તં તસ્યૈવ વિવરણં ન મુખ્યત ઇતિ ।
સપ્તમ્યર્થે તસિઃ ।
એતત્તારતમ્યં સંસાર એવ ન તુ મુખ્યે પુરુષાર્થે મોક્ષે ઇતિ ચેદિત્યર્થઃ ।
તર્હ્યકામહતશબ્દાર્થો ઽકામહતત્વમવૃજિનત્વં ચ નો ભવેત્ ।
યુક્તમિતિ શેષઃ ।
તથાહિ ।
યશ્ચ શ્રોત્રિયો ઽવૃજિનો ઽકામહત ઇતિ શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્યેતિ ચોક્તાકામહતત્વાદિકં કિં પ્રકૃતાનાં સંસારિણામેવ વિશેષણમુત સંસાર્યન્તરસમુચ્ચયાર્થમ્ ।
નાદ્યઃ ।
યતઃ સમ્ભવે વ્યભિચારે ચ વિશેષણમર્થવત્ ।
નચ બ્રહ્માદયઃ કેચિદશ્રોત્રિયત્વાદિગુણાઃ સન્તિ ।
યેન વ્યભિચારનિવારણાર્થમેતત્સ્યાત્ ।
નાપિ સંસારિષ્વકામહતત્વાદિકં સમ્ભવતિ ।
અત એવ દ્વિતીયો ઽપિ પરાસ્તઃ ।
*11,34*
નનુ સંસારિષ્વપ્યકામહતત્વાદિકં કથઞ્ચિત્સમ્ભવતિ ।
સત્યમ્ ।
મુખ્યતો ન સમ્ભવતીતિ બ્રૂમઃ ।
નચ વિના બાધકેનામુખ્યાઙ્ગીકારો યુક્તઃ ।
એતેનાવૃજિનો ઽકામહત ઇતિ મુક્તિં નિગદ્યેત્યેતદ્વિવૃતં ભવતિ ।
કથમકામહતત્વાદેઃ સંસારિષ્વસમ્ભવ ઇત્યતો ઽકામહતત્વસ્ય તાવદુપપાદયતિ- કામસ્યેતિ ॥
કામસ્ય યત્રાપ્તાઃ કામાસ્તત્ર મામમૃતં કૃધિ ।
ઇતિ યલ્લક્ષણં મુક્તેઃ શ્રુતિરાહ બલીયસી

કામાહતિઃ કુતો ઽન્યત્ર ...
ન્યાયસુધા:
યત્ર લોકે કામસ્યેચ્છાયાઃ કામા વિષયા આપ્તાઃ પર્યાપ્તાસ્તત્ર મામમૃતં મુક્તં અપિ કુર્વિતિ વાયું પ્રતિ પ્રાર્થનમ્ ।
યદ્યસ્માદિતિ શ્રુતિરિત્યાપ્તકામત્વં મુક્તેર્લક્ષણત્વેનાહ ।
વિશેષણસ્યેતરવ્યાવૃત્ત્યર્થત્વાત્ ।
નિરવકાશત્વાદિના બલીયસાઃ શ્રુતેરન્યથયિતુમશક્યત્વાત્ ।
તસ્માત્કામાહતિરકામહતત્વં મુક્તાદન્યત્ર કુતઃ સમ્ભવેત્ ।
આપ્તકામત્વસ્ય મુક્તલક્ષણત્વેન શ્રુત્યુક્તત્વે તદેવં સંસારિષ્વસમ્ભવિ સ્યાત્ ।
અકામહતત્વં તુ કથમસમ્ભવીત્યત આહ- પ્રાપ્તેતિ ॥
... પ્રાપ્તકામસ્ય સા ભવેત્

ન્યાયસુધા:
સા કામહતિઃ ।
અકામહતત્વસ્યાપ્તકામત્વં હેતુઃ ।
નચ નિમિત્તાભાવે નૈમિત્તિકસ્ય સમ્ભવો ઽસ્તિ ।
તત્ર નિમિત્તં ચાપ્તકામત્વં સંસારિષુ ન સમ્ભવતીત્યુક્તમ્ ।
તતો નૈમિત્તિકમકામહતત્વમપિ તત્રાસમ્ભવીતિ ।
*11,36*
આપ્તકામત્વસ્યાકામહતત્વં પ્રતિ નિમિત્તત્વં વિવૃણોતિ- અપ્રયત્નેનેતિ ॥
અપ્રયત્નેન કામાનામવાપ્તિઃ સા યદા ભવેત્ ।
તદૈવાકામહતતા કુત એવાન્યથા ભવેત્ ॥ મનુવ્_3,4.15ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
સાકામહતેતિ સમ્બન્ધઃ ।
યાકામહતશબ્દાત્પ્રતીયતે સેત્યર્થઃ ।
અન્યથાપ્રયત્નેન કામાનામવાપ્ત્યભાવે કુત એવ કારણાત્સાકાશમહતયા ભવેન્ન કુતો ઽપીત્યન્વયવ્યતિરેકાવુક્તૌ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
કામેનોપદ્રવો હિ કામહતતા તદભાવશ્ચાકામહતતા ।
કામનિમિત્તોપદ્રવાભાવશ્ચાનાયાસેન તત્તદ્વિષયપ્રાપ્તાવેવ ભવતિ નાન્યથેત્યનુભવસિદ્ધમ્ ।
અતઃ પ્રાપ્તકામત્વાકામહતત્વયોર્નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવો યુક્ત એવેતિ ।
નાયમસ્તિ નિયમઃ, યદાપ્તકામસ્યૈવ, કામનિમિત્તોપદ્રવાભાવો નાન્યથેતિ ।
કામભાવે ઽપિ તન્નિમિત્તોપદ્રવાભાવસમ્ભવાદિતિ ચેત્ ।
કિમનેનોક્તસ્ય વ્યભિચારમાત્રં ચોદ્યતે કિં વા પ્રકૃતેષુ સંસારિષ્વપ્યાપ્તકામત્વાભાવે ઽપ્યકામત્વેનાકામહતતા સમ્ભવતીત્યાશાસ્યતે ।
નાદ્યઃ ।
વક્ષ્યમાણન્યાયેન વિશેષણપ્રક્ષેપાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
બ્રહ્માદયો ન કામરહિતા અસુપ્તામૂઢચેતનત્વાદ્દેવદત્તવદિત્યનુમાનવિરોધાદિત્યાશયવાનનુમાનસ્ય વ્યાપ્તિમુપપાદયતિ- ચેતનસ્યેતિ ॥
ચેતનસ્ય ત્વસુપ્તસ્ય કુત્ર દૃષ્ટા હ્યકામતા
*11,36f.*
ન્યાયસુધા:
ઘટાદૌ વ્યભિચારપરિહારાય ચેતનસ્યેત્યુક્તમ્ ।
સુપ્તમુગ્ધયોસ્તત્પરિહારાયાસુપ્તસ્યેતિ ।
અમુગ્ધસ્યેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ સુપ્તૌ મોહે ચ ન ચેતયત એવ ।
અતશ્ચેતનસ્યેત્યનેનૈવ તદ્વયવચ્છેદસિદ્ધેર્વ્યર્થં વિશેષણમિતિ ।
મૈવમ્ ।
ચેતનશબ્દેનાત્મત્વમાત્રસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
ચૈતન્યયોગે હિ વિવક્ષિતે કામાભાવાઙ્ગીકારસાહસાદબિભ્યત્પરશ્ચૈતન્યાભાવમપિ બ્રહ્માદીનામઙ્ગીકુર્યાદિત્યસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
તદિદમુક્તં તુશબ્દેન ।
કુત્રેત્યાક્ષેપે ।
હિશબ્દો યસ્માદ્વયાપ્તિ સિદ્ધેતિ શેષઃ ।
નોપાદેયમેવ વા હેતાવસુપ્તત્વાદિવિશેષણમ્ ।
નચ તથા સતિ વ્યભિચારાપાતઃ ।
સુપ્ત્યાદાવપ્યાત્મનઃ કામસદ્ભાવાત્ ।
નચૈવં સતિ યત્ર સુપ્તો ન કઞ્ચન કામં કામયત ઇત્યાદિશ્રુત્યાનુપલમ્ભેન ચ વિરોધઃ ।
વિદ્યમાનાનામપિ કામાનાં તદાનીમવ્યક્તત્વેન શ્રૌતાભાવવ્યવહારસ્યાનુપલમ્ભસ્ય ચોપપત્તેઃ ।
*11,38*
વ્યક્તકામાભિપ્રાયેણ પ્રાગ્વિશેષણમુપાત્તમિત્યાશયવાનાહ- અવ્યક્તિરેવેતિ ॥
અવ્યક્તિરેવ કામાનાં ન નાશો મોહસુપ્તયોઃ

ન્યાયસુધા:
નાશો ઽભાવઃ ।
સુપ્તં સુપ્તિઃ ।
નપુંસકે ભાવે ક્તઃ ।
*11,39*
સ્યાદેતત્ ।
સુપ્ત્યાદૌ કામસદ્ભાવે સિદ્ધે યુક્તમવ્યક્તિકલ્પનમ્ ।
સ એવ તુ કુતઃ સિદ્ધ ઇત્યત આહ- યત્કામ ઇતિ ॥
યત્કામઃ સ્વાપમાપ્નોતિ તદેવોત્થાપિતઃ કુતઃ ।
અવશો ઽપિ વ્યાહરતિ કુતઃ સુપ્તાવકામતા

ન્યાયસુધા:
મોહો ઽત્રાપિ ગ્રાહ્યઃ ।
વ્યાહરતીત્યતઃ પરં યતસ્તસ્માદિત્યધ્યાહાર્યમ્ ।
યદ્ભોજનાદિકં કામયમાનો દેવદત્તઃ સ્વાપાદિકમાપ્નોત્યુત્થાપિતઃ પુનસ્તદેવ કદાચિદ્વયાહરતીતિ તાવદનુભવસિદ્ધમ્ ।
તસ્માદ્વયાહરણવિશેષાચ્ચ તસ્ય તદા તત્ર કામો ઽસ્તીત્યનુમીયતે ।
સ ચ ન તાવદુત્થાનાનન્તરમુત્પન્નઃ ।
તદા દેવદત્તસ્યાવાશત્વાત્ ।
વસ્તુદર્શને ઽનુમાનાદિનેષ્યસાધનતાજ્ઞાને ચ સતિ ખલુ કામોદયઃ સ્યાત્ ।
નચાવશસ્યૈષા કામસામગ્રી કલ્પયિતું શક્યતે તતઃ પ્રાક્તન એવ કામઃ સુપ્ત્યાદૌ સન્નતરો(વ્યક્તો)ઽનુવર્તમાનઃ પુનઃ સહકારિલાભક્રમેણ વ્યજ્યત ઇત્યેવાઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તથાચાહ પતઞ્જલિઃ ।
અવિદ્યાક્ષેત્રત્વમુત્તરેષાં પ્રસુપ્તતનુવિચ્છિન્નોદારાણામિતિ ।
યત એવં તસ્માત્કુતઃ સુપ્ત્યાદાવાત્મનો ઽકામતા સ્યાત્ ।
*11,41*
નન્વયં કેવલો વિશિષ્યો વા ચેતનત્વહેતુર્મુક્તેષ્વનૈકાન્તિકઃ ।
તેષાં કામાભાવાદિત્યત આહ- સર્વેતિ ॥
સર્વકામાનવાપ્નોતિ બ્રહ્મણા સહ મુક્તિગઃ ।
પર્યેતિ તત્ર જક્ષંશ્ચ ક્રીડન્ રતિમવાપ્નુવન્

કામાન્ની કામરૂપી સન્નિમાન્ લોકાંશ્ચ સઞ્ચરન્ ।
આસ્તે ગાયન્ સામ મુક્ત ઇત્યાદિશ્રુતિસદ્બલાત્

અકામઃ સ્યાત્ કથં મુક્તઃ ...
ન્યાયસુધા:
અનેન"સો ઽશ્નુતે સર્વાન્કામાન્સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતાઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
પર્યેતીત્યનેન"સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષન્ક્રીડન્રમમાણઃઽ; ઇતિ ।
જક્ષન્નિતિ વૈદિકત્વાત્સાધુઃ ।
કામાન્નીત્યનેન"ઇમાંલ્લોકાન્કામાન્ની કામરૂપ્યમનુસઞ્ચરન્ ।
એતત્સામ ગાયન્નાસ્તેઽ; ઇતિ ।
આદિપદેન"સ એકધા ભવતીત્યાદેઃ સઙ્ગ્રહઃ ।
બલાત્કામસદ્ભાવાવગતેરિતિ શેષઃ ।
યદ્યેપ્યેતાઃ શ્રુતયો ન સાક્ષાન્મુક્તસ્ય કામસદ્ભાવમાચક્ષતે ।
તથાપિ સામર્થ્યાત્તં ગમયન્ત્યેવ ।
તદિદમુક્તં શ્રુતિબલાદિતિ ।
તચ્ચ સામર્થ્યમવ્યભિચરિતમેવ ન તુ સમ્ભાવનામાત્રમિતિ સચ્છબ્દેનાહ ।
તથાહિ ।
કામકર્મત્વાદ્ધિ વિષયાઃ કામાઃ ।
કર્મણિ ઘઞો વિધાનાત્ ।
તયા ચ સો ઽશ્નુતે સર્વાન્કામાનિત્યત્ર સન્નિધેસ્તત્કામકર્મભૂતાન્વિષયાનશ્નુત ઇત્યુક્તં સ્યાત્ ।
નિષ્કામસ્ય શિલાસમસ્ય કામાવાપ્તિઃ કીદૃશી સ્યાત્ ।
પર્યટનાદિકં ચ કામકાર્યં ન વિનાન કામેન સમ્ભવતિ ।
સ્ત્રીભિર્નિષ્કામસ્ય સ્મરણમત્યન્તાસમ્ભાવિતમ્ ।
અન્નાદીનાં ચ કામત્વં કામ્યતયૈવેતિ પૂર્વવત્કામાવગતિઃ ।
યદ્યપિ સ યદિ પિતૃલોકકામો ભવતીત્યાદ્યા વિસ્પષ્ટાઃ શ્રુતયો ઽત્ર સન્તિ તથાપિ શિષ્યૈર્ન્યાયમનુસન્દધાનૈર્ભાવ્યમિત્યેતાસામુદાહરણમ્ ।
મુક્તસ્યાકામત્વાભાવાન્નાનૈકાન્ત્યં હેતોરિતિ ।
*11,43*
નનુ મુક્તાનાં કામાભાવે ઽપિ"યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
અથ મર્ત્યો ઽમૃતો ભવત્યત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતેઽ; ઇત્યાદ્યા શ્રુતિરસ્તિ ।
તત્કથં કામવત્ત્વનિશ્ચય ઇત્યત આહ- કામા યે ઽસ્યેતિ ॥
... કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
ઇત્યન્તઃકરણસ્થાનાં કામાનાં મોક્ષમેવ હિ ।
આહ શ્રુતિર્ ... ॥ મનુવ્_3,4.20બ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
ઇતિ શ્રુતિરિત્યન્વયઃ ।
અન્તઃકરણસ્થાનામેવેતિ ચ ।
નતુ સર્વથાપીત્યેવાર્થઃ ।
હિશબ્દો યસ્માદિત્યર્થે ।
તસ્માદકામઃ સ્યાત્કથં મુક્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
કુતઃ શ્રુતેરર્થસઙ્કોચઃ ક્રિયત ઇત્યત આહ- હૃદીત્યેવેતિ ॥
... હૃદીત્યેવ ન ચેદ્ વ્યર્થં વિશેષણમ્

ન્યાયસુધા:
નચેદેષા શ્રુતિરુક્તરીત્યા વ્યાખ્યાયેત ।
સર્વથાપિ કામાભાવપરેતિ વ્યાખ્યાયેતેતિ યાવત્ ।
તદા હૃદિ શ્રિતા ઇતિ કામાનાં વિશેષણં વ્યર્થમેવ સ્યાત્ ।
વ્યાવર્ત્યાભાવાત્ ।
અતો વિશેષણં પ્રયુઞ્જાના શ્રુતિરન્તઃકરણપરિણતીનાં કામાનામેવ મુક્તાવભાવો ઽન્તઃકરણસ્યૈવાભાવાન્ન તુ સર્વેષાં સ્વરૂપભૂતાનાં કામાનામવસ્થાનાદિત્યેતમર્થં ગમયતીતિ ।
*11,44*
ભવેદેતત્ ।
યદીદં વિશેષણં સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
વ્યાવર્ત્યાભાવાત્ ।
એતત્સર્વં મન એવેતિ શ્રુત્યા સર્વેષામપિ કામાનાં મનઃપરિણામ(વ)ત્વમેવ ન ત્વાત્મધર્મઃ કામો ઽસ્તીત્યવગમાત્ ।
અતો હૃદિ શ્રિતા ઇત્યેતત્સ્વરૂપકથનમાત્રમિત્યાશયેનાશઙ્કય નિષેધતિ- હૃદ્યેવેતિ ॥
હૃદ્યેષ તેષાં શ્રયણમિતિ પક્ષો ન ભાસતે
ન્યાયસુધા:
અન્તઃકરણ એવ ।
તેષાં કામાનામ્ ।
ભાસતે શોભતે ।
કુતો ન ભાસત ઇત્યત આહ- મુક્તનામિતિ ॥
મુક્તાનાં કામિતામાહ પૃથક્છાખાસુ યચ્છ્રુતિઃ

ન્યાયસુધા:
અન્તઃકરણવિધુરાણામપીત્યર્થઃ ।
યદ્યસ્માત્તસ્માન્ન શોભત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
શ્રુતિઃ પૂર્વોદાહૃતા ।
નન્વેતદયુક્તમ્ ।
પ્રાગુદાહૃતશ્રુતેઃ પ્રતિપક્ષતયોદ્ભાવિતાયા અસ્યાઃ શ્રુતેસ્તથૈવ બાધસ્યોચ્યમાનત્વાત્ ।
મૈવમ્ ।
પ્રાગુદાહૃતશ્રુતેઃ પ્રબલત્વેન બાધકત્વોપપત્તેઃ ।
તથાહિ ।
કામશ્રુતિસ્તાવન્નિરવકાશા ।
તદભાવશ્રુતિસ્તૂક્તરીત્યા સાવકાશા ।
વિશેષણસ્વરૂપકથનત્વસન્દેહે ઽપિ ન નિરવકાશત્વમ્ ।
એતત્સર્વં મન એવેત્યપિ સાવકાશશ્રુતિરિતિ સાઙ્ખયાધિકરણે ઽભિહિતમ્ ।
કિઞ્ચ કામશ્રુતિઃ સર્વાસ્વપિ શાખાસ્વસ્તિ ।
તથૈવોદાહૃતત્વાત્ ।
તદભાવશ્રુતિસ્તુ ક્વચિદેવેતિ કથં ન બાધ્યબાધકભાવઃ ।
તદિદમુક્તં પૃથક્શાખાસ્વિતિ ।
*11,45*
કામસ્ય યત્રેત્યાદિનોક્તમર્થમુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતો ઽકામહતત્વં તુ મુક્તાનામેવ મુખ્યતઃ
*11,45f.*
ન્યાયસુધા:
કામનિમિત્તોપદ્રવાભાવસ્યાકામહતત્વસ્યાકામત્વાપ્તકામત્વાભ્યામેવોપપત્તેરકામત્વસ્ય ચેતનમાત્રે ઽસમ્ભવાદાપ્તકામત્વસ્ય ચ મુક્તલક્ષણત્વેન તત્રૈવ સમ્ભવાદમુક્તેષ્વસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
મુક્તાનામેવ ધર્મ ઇતિ સિદ્ધમિતિ શેષઃ ।
*11,46*
સત્યમ્ ।
મુખ્યયા વૃત્ત્યાકામહતત્વં મુક્તેષ્વેવ સમ્ભવતિ ।
તથાપિ કામનિમિત્તબહુતરોપદ્રવાભાવાદ્બ્રહ્માદિષ્વપ્યમુખ્યં યુજ્યત એવ ।
અતઃ સંસારિણ એવ શ્રુતિપ્રતિપાદ્યાઃ કિન્ન ભવન્તીતિ ચેત્ ।
કિં મુખ્યાર્થપરિગ્રહે બાધકસદ્ભાવાત્તત્પરિત્યાગઃ ક્રિયતે કિંવા વૃથૈવ ।
નાદ્યઃ ।
તદભાવાત્ ।
બાધકાભાસાનાં ચ નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- મુખ્યાર્થસ્યેતિ ॥
મુખ્યાર્થસ્ય વૃથા ત્યાગો માયિનામેવ ભૂષણમ્

ન્યાયસુધા:
અપરીક્ષકા એવ માયાવાદિપ્રભૃતયો વિના બાધકેન મુખ્યાર્થં ત્યજન્તિ ।
વાચ્યાર્થપરમેશ્વરપરિત્યાગેન નિર્ગુણલક્ષણાઙ્ગીકારાત્ ।
નતુ ન્યાયવિદ ઇતિ ।
અપાપત્વમદુઃખત્વં ચાવૃજિનત્વમિહોદિતમ્
ન્યાયસુધા:
એવમકામહતત્વસ્યામુક્તેષ્વસમ્ભવમભિધાયાવૃજિનત્વસ્યાપ્યભિધાસ્યન્નવૃજિનત્વં તાવદ્વયાખ્યાતિ- અપાપત્વમિતિ ॥
ઇહોદિતમવૃજિનત્વં તાવદપાપત્વમદુઃખત્વં ચેતિ યોજના ।
કુત એતદિત્યત આહ- અપ્રિયમિતિ ॥
અપ્રિયં વૃજિનં દુઃખમકં તોદ ઇતીયર્તે

તત્કારણત્વાત્ પાપં વા વૃજિનં નામ કથ્યતે ।
ઇત્યુક્તઃ સ્વયમીશેન નામાર્થઃ શબ્દનિર્ણયે

ન્યાયસુધા:
દુઃખમપ્રિયમિત્યાદિશબ્દૈરીર્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તત્કારણત્વાદ્ દુઃખકારણત્વાત્ ।
દધિત્રપુસં પ્રત્યક્ષો જ્વર ઇતિ યથા ।
એતેન વૃજિનશબ્દો દુઃખે મુખ્યઃ ।
પાપે તાદર્થ્યાત્તાચ્છબ્દ્યમિત્યુક્તં ભવતિ ।
અત એવ વાશબ્દઃ ।
નામાર્થો વૃજિનનામાર્થઃ ।
વૃજિનશબ્દસ્ય દુઃખાદ્યર્થત્વે ઽવૃજિનશબ્દસ્યાદુઃખાદ્યર્થત્વં સિદ્ધમેવેતિ ભાવઃ ।
*11,49*
તતઃ કિં યદ્યપાપત્વાદિકમવૃજિનશબ્દાર્થ ઇત્યત આહ- અપાપત્વં ચેતિ ॥
અપાપત્વં ચ નૈવાસ્તિ યાવત્સંસારમસ્ય હિ ।
આરબ્ધપાપમસ્ત્યેવ દુઃખં ચ જ્ઞાનિનો ઽપિ હિ

ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો વક્ષ્યમાણસમુચ્ચયાર્થઃ ।
અસ્ય જીવસ્ય ।
હિશબ્દઃ સંસારિત્વાદિતિ હેતુસૂચનાર્થઃ ।
તદ્યથા ઇષીકાતૂલમિત્યાદિશ્રૌતેર્જ્ઞાનિનઃ પાપાભાવાત્કથમેતદિત્યત ઉક્તમારબ્ધેતિ ।
અનારબ્ધવિષયા શ્રુતિરિતિ ભાવઃ ।
જ્ઞાનિનો ઽપ્યારબ્ધપાપમસ્ત્યેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
દુઃખં ચાસ્ત્યેવ પાપસદ્ભાવાદિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
તસ્માદવૃજિનત્વમપિ મુક્તેભ્યો ઽન્યત્રાસમ્ભવીતિ સિદ્ધમ્ ।
*11,50*
કેચિદેતાં શ્રુતિં અન્યથા વ્યાચક્ષતે ।
યશ્ચ શ્રોત્રિયો ઽવૃજિનો ઽકામહત ઇતિ શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્યેતિ ચ વાક્યં ન મુક્તસઙ્ગ્રહાર્થમ્ ।
કિન્નામ પ્રકૃતમનુષ્યગન્ધર્વાદિવિષયમેવ ।
નચ તત્રાસમ્ભવઃ ।
શ્રોત્રિયઞ્છન્દોધીત ઇતિ સ્મરણાચ્છ્રોત્રિયશબ્દસ્ય છન્દો ઽધિગતિનિમિત્તત્વાત્ ।
મનુષ્યગન્ધર્વાદીનાં ચ સર્વજ્ઞકલ્પત્વાત્પ્રારબ્ધપાપસદ્ભાવે ઽપિ ન તે તદા પાપમાચરન્તીત્યવૃજિના એવોચ્યન્તે ।
વિષયવૈરાગ્યોપેતત્વાદકામહતાશ્ચ ભવન્તીતિ ।
નચ વ્યાવર્ત્યાભાવેન વૈયર્થ્યમિતિ યુક્તમ્ ।
નહિ વયં શ્રોત્રિયત્વાદિકં વિશેષણત્વેન બ્રૂમઃ ।
કિન્તુ મનુષ્યેભ્યો મનુષ્યગન્ધર્વાણાં શતગુણાનન્દત્વે ઽભિહિતે તત્ર હેત્વાકાઙ્ક્ષાયામિદમુચ્યતે ।
એવં મનુષ્યગન્ધર્વેભ્યો દેવગન્ધર્વાણાં શતગુણાનન્દાભિધાને કુત ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં શ્રોત્રિયત્વાદિહેતુરુચ્યતે ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
નચ વાચ્યં સર્વેષ્વપિ વિદ્યમાનં શ્રોત્રિયત્વાદિકમાનન્દાતિશયે કથં હેતુઃ સ્યાદિતિ ।
મનુષ્યાદપ્યતિશયેન મનુષ્યગન્ધર્વઃ શ્રોત્રિયો ઽવૃજિનો ઽકામહતશ્ચ યતઃ ।
એવં પૂર્વપૂર્વનિર્દિષ્યાદપ્યતિશયેનોત્તરોત્તરઃ શ્રોત્રિયત્વાદિમાન્ યસ્માદિતિ વ્યાખ્યાનાદિતિ ।
તદેતન્ન્નિરાચષ્ટે તસ્માદિતિ ।
તસ્માત્ તસ્માદકામત્વમિતિ ચાશ્રુતકલ્પના
ન્યાયસુધા:
ચસ્ત્વર્થઃ ।
તસ્માત્તસ્માત્પૂર્વપૂર્વનિર્દિષ્યાદતિશયેનોત્તરોત્તરસ્યાકામત્વમ્ ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
શ્રોત્રિયાદિકં ચેતિ વ્યાખ્યાને ત્વશ્રુતકલ્પનં સ્યાત્ ।
તસ્માદિત્યતિશયેનેતિ ચાશ્રુતસ્ય કલ્પનીયત્વાત્ ।
અન્યથા વિવક્ષિતાર્થસ્યાલાભાત્ ।
દોષાન્તરમાહ- અકામેતિ ॥
અકામહત ઇત્યુક્તેઃ શ્રુતહાનિરપિ સ્ફુટા

ન્યાયસુધા:
શ્રુતાવકામહત ઇત્યુક્તેઃ પરેણ ચાકામ ઇતિ વ્યાખ્યાતત્વાચ્છતસ્ય હતશબ્દસ્ય હાનિરપિ સ્ફુટાઽપદ્યતે ।
નહિ હતશબ્દસ્ય કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમસ્તિ ।
અતઃ શ્રુતાશ્રુતત્યાગોપાદાનપ્રસઙ્ગાદયુક્તમિદં વ્યાખ્યાનમિતિ ।
*11,52*
અપરે તુ વ્યાચક્ષતે ।
યશ્ચો શ્રોત્રિય ઇતિ શ્રોત્રિયસ્ય ચેતિ ચ ન મુક્તવિષયં નાપિ પ્રકૃતમનુષ્યગન્ધર્વાદિવિષયં કિન્તુ પુરુષાન્તરવિષયમ્ ।
તથાહિ ।
મનુષ્યેભ્યો મનુષ્યગન્ધર્વાણાં શતગુણસ્તાવદાનન્દઃ ।
યશ્ચાપરઃ શ્રોત્રિયો ઽવૃજિનો મનુષ્યગન્ધર્વપદે કામરહિતશ્ચ ।
તસ્યાપિ મનુષ્યેભ્યઃ શતગુણો મનુષ્યગન્ધર્વસમાન એવાનન્દો ભવતીત્યેવં તેષુ તેષુ પદેષ્વકામસ્ય તત્તત્સમાનાનન્દત્વમત્રોચ્યતે ।
નચ વાચ્યં વિરક્તાનાં સર્વત્ર કામાભાવાત્કથમિયં તારતમ્યોક્તિરિતિ ।
તદતિરિક્તપદેષુ કામસદ્ભાવસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
યો યો યાવદાયાસાન્મુક્તો ઽસાવસૌ તાવદાનન્દવાનિત્યર્થો હ્યત્ર પ્રતિપિપાદયિષિત ઇતિ ।
એતદપિ શ્રુતહાનાશ્રુતકલ્પનાપ્રસઙ્ગાદેવ નિરસ્તમ્ ।
અત્રાપિ હતશબ્દસ્ય પ્રયોજનાભાવેન હ્યાતવ્યત્વાત્ ।
તસ્મિન્પદ ઇત્યસ્યાન્યત્ર સકામ ઇત્યસ્ય ચ કલ્પનીયત્વાત્ ।
અધિકં દોષમાહ- કુત્રચિદિતિ ॥
કુત્રચિત્ કામિનઃ પુંસઃ કામાભાવાત્ ક્વચિત્ ક્વચિત્ ।
ઇન્દ્રાદિસુખભોગો ઽસ્તીત્યનુભૂતિર્હિ કુપ્યતિ

*11,53*
ન્યાયસુધા:
કુત્રચિદિન્દ્રાદિપદવ્યતિરિક્તે કામિનઃ પુંસઃ ક્વચિત્ક્વચિદિન્દ્રાદિપદે કામાભાવાદિન્દ્રાદિસમાનસુખાનુભવો ઽસ્તીતિ વ્યાખ્યાને ઽનુભવવિરોધઃ સ્યાત્ ।
રાજ્યમકામયમાનસ્ય રાજસમાનસુખાનુભૂતેરનુભવબાધિતત્વસ્ય સ્પષ્ટત્વાત્ ।
વૈરાગ્યપ્રશંસાતો ન તત્ત્વં માર્ગણીયમિતિ ચેન્ન ।
નિરવધિકાનન્દસ્વરૂપો ઽયમાત્મા કામાદ્યુપદ્રવાવરણાત્તુ તથા ન ભાસતે ।
અતો યાવદ્યાવત્કામક્ષયસ્તાવત્તાવદાનન્દોત્કર્ષો દૃશ્યત ઇત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રદર્શનાર્થમસ્ય પ્રકરણસ્યાવતારિતત્વાત્ ।
આનન્દોત્કર્ષે(ઽત્ર)તુ તાત્પર્યં શતગુણત્વે તુ ન નિર્ભરઃ કાર્ય ઇતિ ચેન્ન ।
દેવપદાકામાદિન્દ્રપદાકામસ્યાનન્દવિશેષાદર્શનાદિતિ ।
*11,56*
તર્હિ કઃ શ્રુત્યર્થ ઇત્યત આહ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માદમુક્તસુખગં તારતમ્યં પૃથક્ પૃથક્ ।
ઉક્ત્વા યશ્ચેતિ મુક્તાનાં તારતમ્યં સુખે શ્રુતિઃ ।
આહેતિ પેશલં ... ॥ મનુવ્_3,4.28અ-એ ॥
ન્યાયસુધા:
અર્થાન્તરપ્રતીતેર્નિરસ્તત્વાત્ ।
અમુક્તમનુષ્યાદિસુખસમ્બન્ધિતારતમ્યં તે યે શતમિત્યાદિવાક્યૈઃ પૃથક્ પૃથગુક્ત્વા યશ્ચેતિ શ્રોત્રિયસ્ય ચેતિ ચ વાક્યેન મુક્તાનાં મનુષ્યગન્ધર્વાદીનાં સુખે તારતમ્યં શ્રુતિરતિદેશેનાહેતિ વ્યાખ્યાનમેવ પેશલમ્ ।
નન્વેવં સતિ વાક્યભેદો દોષઃ સ્યાત્ ।
મૈવમ્ ।
જ્ઞાપકસદ્ભાવાદિત્યાહ- તચ્ચેતિ ॥
... તચ્ચ ચશબ્દાદેવ ગમ્યતે

*11,56f.*
ન્યાયસુધા:
યશ્ચેતિ વાક્યસ્ય પ્રકૃતાદન્યો વિષય ઇત્યેતચ્ચ ચશબ્દેનૈવ ગમ્યતે ।
કિમુતૈકવાક્યગતાયામુક્તાનુપપત્ત્યેત્યેવાર્થઃ ।
ચશબ્દો હ્યયં સમુચ્ચયસ્ય દ્યોતકઃ પ્રતીયતે ।
દેવદત્તો ધનિકો યજ્ઞદત્તશ્ચેતિ તથા ।
નચૈકવિષયતાયામેવં યુજ્યતે ।
નહિ ભવતિ વસિષ્ઠો બ્રહ્મિષ્ઠો ઽરુન્ધતીપતિશ્ચ તથેતિ પ્રયોગઃ ।
વિશેષણસમુચ્ચયે ચશબ્દઃ કિન્ન સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
મુખ્યાર્થે બાધકાભાવેન ત્યાગાયોગાત્ ।
વચનવ્યત્યયશ્ચૈકવાક્યતાયાં સ્ફુટ એવ ।
તથાત્વે ખલુ તે યે શતં કર્મદેવાનામાનન્દાઃ ।
સ એક આજાન(જ)દેવાનામાનન્દો યે શ્રોત્રિયા અવૃજિના અકામહતાશ્ચેતિ સ્યાત્ ।
તથા તેત યે શતં માનુષા આનન્દાઃ સ એકો મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દઃ શ્રોત્રિયાણામકામહતાનામિતિ ભવેત્ ।
*11,57*
નન્વેવં તર્હિ કથં બૃહદારણ્યકવાક્યં ભાષ્યે મુક્તમાત્રવિષયં વ્યાખ્યાતમ્ ।
યશ્ચેતિ વિશેષણસમુચ્ચયપરમુક્તમ્ ।
અયમભિપ્રાયો ભાષ્યકારસ્ય ।
સર્વથા વાક્યદ્વયમેવેદં ભિન્નવિષયમ્ ।
એકવાક્યતાશ્રદ્ધાયામપિ મુક્તમાત્રવિષયમસ્તુ ।
તત્રાનુપપત્તીનામલ્પત્વાત્ ।
નામુક્તમાત્રવિષયમ્ અનુપપત્તિબાહુલ્યાદિતિ ।
*11,58*
માનુષાદિહિરણ્યગર્માન્તાનામમુક્તાનાં મુક્તાનાં ચોત્તરોત્તરં શતગુણાનન્દત્વં શ્રુતિદ્વયમાહેત્યયુક્તમ્ ।
માનુષાનન્દનિર્દેશો મુક્તજ્ઞાપકાભાવાત્ ।
નહિ તત્રાકામહતત્વાદિકમન્યદ્વા કિમપિ શ્રૂયતે ઇત્યાશઙ્કાં નિરાકુર્વન્ શ્રુત્યર્થં વિવૃણોતિ ।
રાદ્ધ ઇતયાદિનાભિવીક્ષત ઇત્યન્તેન ।
તત્ર તાવત્ બૃહદારણ્યકે મનુષ્યમુક્તસ્ય જ્ઞાપકં દર્શયતિ- રાદ્ધ ઇતિ ॥
રાદ્ધઃ સંસિદ્ધ ઇત્યેવ મુક્ત એવાવગમ્યતે ।
સાધુના વિષ્ણુના યુક્તો મુક્તઃ સાધુયુવા મતઃ
*11,59*
ન્યાયસુધા:
સ યો મનુષ્યાણાં રાદ્ધઃ સમૃદ્ધો ભવતીત્યુપક્રમવાક્યે રાદ્ધ ઇતિ પદેન મુક્ત એવ ગૃહ્યતે નામુક્તઃ ।
કયા વૃત્ત્યાભિધયૈવ ન તૂપચર્યતે ।
યેન મુખ્યાર્થાનુપપત્ત્યાદિકં વ્યુત્પાદનીયં સ્યાત્ ।
કથમ્? સંસિદ્ધ ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
રાધ સાધ સંસિદ્ધાવિતિ પઠ્યતે ।
રાધધાતોશ્ચ"ગત્યર્થાકર્મકશ્લિષશીઙ્સ્થાઽસવસજનરુહજીર્યતિભ્યશ્ચઽ; ઇત્યકર્મકત્વાત્કર્તરિ ક્તઃ ।
તતો રાદ્ધઃ સંસિદ્ધ ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
સંસિદ્ધિશ્ચ મુક્તિરેવ નિત્યત્વેન દુઃખાસમ્ભિન્નત્વેન ચ સમીચીનસિદ્ધિત્વાત્ ।
નેતરા, અનિત્યત્વેન દુઃખસમ્ભિન્નત્વેન ચાસમીચીનત્વાત્ ।
નચ મુખ્યે સમ્ભવત્યમુખ્યાર્થો ઽઙ્ગીકર્તું શક્યત ઇતિ ।
એવં સમૃદ્ધશબ્દો ઽપિ મુક્તસ્યૈવ વાચકઃ ।
મુક્તિં વિના સમ્યગૃદ્ધેરભાવાત્ ।
અન્યેષામધિપતિરિત્યાદિકં તુ મુક્તામુક્તસાધારણમ્ ।
યથા ચ મુક્તે સમ્ભવતિ તથોક્તં ભાષ્યે ।
*11,60*
ઇદાનીં તૈત્તિરીયશ્રુતૌ મુક્તમનુષ્યજ્ઞાપકં દર્શયન્યુવા સ્યાદિત્યાદીનિ પદાનિ વ્યાચષ્ટે- સાધુનેતિ ॥
સાધુના વિષ્ણુના યુક્તો મુક્તઃ સાધુયુવા મતઃ

યૌવનં નિત્યમેતસ્ય મુક્તસ્યેતિ યુવા સ ચ ।
ફલમધ્યયનસ્યાપ્તં તેનાધ્યાયક ઈરિતઃ

નિર્હ્રાસાનન્દસમ્પ્રાપ્ત્યા ચાશિષ્ટ ઇતિ ગીયતે ।
સ્થિતસ્યાનન્યથા પ્રાપ્તેર્દૃઢિષ્ઠ ઇતિ ચોદિતઃ

બલિષ્ઠશ્ચ સ્વભાવેન મુક્તો ભવતિ કેવલમ્
*11,60f.*
ન્યાયસુધા:
નિર્દેષો હિ સાધુરિત્યુચ્યતે ।
નચ વિષ્ણોરિતરો નિર્દેષો ઽસ્તિ ।
અતઃ સાધુના વિષ્ણુનેત્યુક્તમ્ ।
તૃતીયાન્તે સાધુશબ્દ ઉપપદે યુ મિશ્રણ ઇત્યસમાત્"અન્યેભ્યો ઽપિ દૃશ્યન્તેઽ; ઇતિ ક્વનિપ્પ્રત્યયે કૃતે સાધુયુવેતિ ભવતિ ।
યદ્વા યુજિર્ ।
યોગ ઇત્યસ્યેદં રૂપમ્ ।
દૃશિગ્રહણસામર્થ્યાદ્ધાતોરન્તલોપઃ ।
તથાચ ભગવત્સામીપ્યલક્ષણમોક્ષવાનિત્યુક્તં ભવતિ ।
યુવશબ્દાદપ્યતિશયેન સાધુયુવશબ્દો મુક્તસ્ય જ્ઞાપક ઇતિ ક્રમમતિલઙ્ઘયાદૌ વ્યાખ્યાતઃ ।
યદ્યપિ યુવશબ્દો યૌવનનિમિત્તસ્તથાપિ મુખ્યામુખ્યયોર્મુખ્યે સમ્પ્રત્યય ઇતિ નિત્યયૌવનમઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તચ્ચૈતસ્ય મનુષ્યસ્ય મુક્તસ્યૈવ યુજ્યતે ન સંસારિણ ઇતિ હેતોર્યુવા ચ સ મુક્ત એવ ।
અધ્યાયકશબ્દો યદ્યપ્યાઙધિપૂર્વાદિઙધ્યયન ઇત્યસ્માત્ ણ્વુલિ પ્રત્યયે સતિ નિષ્પન્નઃ સમ્યગધ્યયનસ્ય કર્તારમાહ ।
તથાપ્યત્ર પુરુષાર્થપ્રસઙ્ગાદધ્યયનસ્યાપુરુષાર્થત્વાદધ્યયનફલપ્રાપ્તેર્લક્ષકો વર્ણનીયઃ ।
અધ્યયનસ્ય ફલં ચ તેન મુક્તેનૈવાપ્તમ્ ।
મુક્તેરેવ તત્ફલત્વાત્ ।
તેન કારણેન મુક્ત એવાધ્યાપક ઈરિતઃ ।
આ સમ્યક્ સમન્તાચ્ચ શમસ્યેત્યાશઃ ।
અતિશયેનાશ આશિષ્ઠઃ ।
સમ્યક્ત્વાદિ ચ હ્રાસાભાવાદિકમેવ ।
તતો નિર્હ્રાસસ્ય યોગ્યતાનુસારેણ પૂર્ણસ્યાનન્દસ્ય સમ્પ્રાપ્ત્યા કારણેન મુક્ત એવાશિષ્ઠ ઇતિ ચ ગીયતે ।
અવિકારો હિ દૃઢો નામ ।
અતિશયેન દૃઢો દૃઢિષ્ઠઃ ।
છાન્દસત્વાત્"ર ઋતો હલાદેર્લઘોઃઽ; ઇત્યેતન્ન ભવતિ ।
મુક્ત એવ સ્થિતસ્યાનન્યથાપ્રાપ્તેઃ અતિશયેન નિર્વિકારત્વાત્ દૃઢિષ્ઠ ઇતિ ચોદિતઃ ।
બલમસ્યાસ્તીતિ બલી ।
અતિશયેન બલી બલિષ્ઠઃ ।
અતિશયશ્ચ સ્વાભાવિકત્વમ્ ।
સ્વભાવેન બલિષ્ઠશ્ચ કેવલં મુક્તો ભવતિ ।
નામુક્તઃ ।
અતો બલિષ્ઠ ઇતિ સ એવોચ્યત ઇતિ ।
*11,65*
નનુ મુક્તસ્ય"તસ્યેયં પૃથિવી સર્વા વિત્તસ્ય પૂર્ણા સ્યાત્ઽ; ઇતિ વિત્તપરિપૂર્ણપૃથિવીપતિત્વમુચ્યમાનં કથં યુજ્યત ઇત્યત આહ- તસ્યેતિ ॥
તસ્યેયં પૃથિવીત્યાદિ પૂર્વભાવવ્યપેક્ષયા

ન્યાયસુધા:
પૂર્વભાવો ઽમુક્તત્વં મુક્તામુક્તમનુષ્યયોર્વિવક્ષયા હિ યુવા સ્યાદિત્યાદિકમારબ્ધમ્ ।
તત્ર યુવા સ્યાદિત્યાદિકા મુક્તં પ્રતિપાદ્યામુક્તવિવક્ષયા તસ્યેત્યાદિવાક્યં પ્રવૃત્તમિત્યર્થઃ ।
અનેનૈવ ન્યાયેનાન્યેષામધિપતિરિત્યાદિકમમુક્તવિષયં પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
નન્વેવં યુવા સ્યાદિત્યાદેર્મુક્તામુક્તવિષયતાઙ્ગીકૃતાવેકવિષયતાપ્રતીતિવિરોધ ઇત્યાશઙ્કાનિરાસાયામુક્તેતિ વક્તવ્યે પૂર્વભાવેત્યુક્તમ્ ।
એક એવ ચેતનો યુવાદિશબ્દૈઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
તસ્ય ચાવસ્થાભેદેન વિશેષણાનિ વ્યવસ્થાપ્યતે ।
એક એવ ચેતનો યુવાદિશબ્દૈઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
તસ્ય ચાવસ્થાભેદેન વિશેષણાનિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે ।
તસ્માદેકવિષયતાપ્રતિભાસો નાનુપપન્ન ઇતિ ।
*11,66*
એવં વાજસનેયશ્રુતૌ"સ યો હ વૈ મનુષ્યાણામિત્યાદેઃ સમ્પન્નતમ ઇત્યન્તસ્ય, તૈત્તિરીયશ્રુતૌ ચ યુવા સ્યાદિત્યાદેઃ પૂર્ણા સ્યાદિત્યન્તસ્યઽ; મુક્તામુક્તપરત્વવર્ણનેન સ મનુષ્યાણાં પરમ આનન્દો ઽથ(તે)યે શતં મનુષ્યાણામાનન્દા ઇત્યેતત્સ એકો માનુષ આનન્દસ્તે યે શતં માનુષા આનન્દા ઇત્યેતચ્ચ મુક્તામુક્તવિષયમિતિ સિદ્ધે તૈત્તિરીયશ્રુતિગતં સ એકો મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દઃ શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્યેત્યેતાવદ્વયાચષ્ટે- સ એક ઇતીતિ ॥
સ એક ઇતિ સંસારગતમુક્તવા સુખં પુનઃ ।
શ્રોત્રિયસ્યેતિ વદતિ મુક્તાચ્છતગુણાત્મતામ્

ન્યાયસુધા:
સંસારગતં સુખમુક્ત્વેતિ સંસારિમનુષ્યસુખાચ્છતગુણં સંસારિણો મનુષ્યગન્ધર્વસ્ય સુખમુક્ત્વેત્યર્થઃ ।
મુક્તાચ્છતગુણાત્મતામિતિ મુક્તમનુષ્યસ્ય સુખાન્મુક્તમનુષ્યગન્ધર્વસ્ય શતગુણસુખાત્મતાં વદતીત્યર્થઃ ।
શ્રુતિરિતિ શેષઃ ।
સ એક ઇતિ વાક્યેન શ્રોત્રિયસ્યેતિ વાક્યેન ।
*11,67*
અનેનૈવ ન્યાયેન તે યે શતં મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દા ઇત્યાદિકં વ્યાખ્યેયમિત્યાશયવાનાહ- સંસારગાદિતિ ॥
સંસારગાચ્ચ સંસારગતસ્યૈવ શતાધિકમ્ ।
મુક્તાન્મુક્તસ્ય ... ॥ મનુવ્_3,4.34અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સંસારિમનુષ્યગન્ધર્વાદિસુખાદિત્યર્થઃ ।
સંસારગતસ્ય દેવગન્ધર્વાદેઃ શતાધિકં શતગુણાધિકં સુખમુક્ત્વેતિ વર્તતે ।
મુક્તાન્મુક્તસ્યેતિ મુક્તમનુષ્યગન્ધર્વાદિસુખાચ્છતગુણં મુક્તદેવગન્ધર્વાદેઃ સુખં વદતીત્યર્થઃ ।
અનેન તે યે શતમિત્યુભયમેકોક્ત્યા પરામૃશ્ય સ એક ઇતિ શ્રોત્રિયસ્યેતિ ચ યથાયોગ્યં પૃથક્ શતગુણાનન્દત્વમુચ્યત ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
અનયૈવ રીત્યા સ એકઃ પિતૄણામિત્યાદિ વાજસનેયશ્રુતિવાક્યમપિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
ઉપક્રમે મુક્તશ્રવણાદાજાન(જ)દેવાદૌ યશ્ચ શ્રોત્રિય ઇત્યાદિના તચ્છ્રવણાન્મધ્યે ઽપિ યશ્ચ શ્રોત્રિય ઇત્યનુવર્તનીયમ્ ।
શ્રુતિદ્વયવિસંવાદસ્તુ ભગવત્પાદૈરન્યત્ર પરિહૃત ઇતિ ।
*11,70*
શ્રુતિદ્વયવ્યાખ્યાનમુપસંહરતિ- યુક્તં સ્યાદિતિ ॥
... યુક્તં સ્યાચ્છ્રુત્યુક્તમભિવીક્ષિતઃ

ન્યાયસુધા:
શ્રુત્યુક્તમભિવીક્ષતો ઽભિવીક્ષમાણસ્ય સમ્યગ્વિચારયતો મતેનૈતદેવ વ્યાખ્યાનં યુક્તં સ્યાત્ ।
અથવાભિવીક્ષો ઽભિવીક્ષણં સમ્યગ્વિચારસ્તસ્માદિદમેવ શ્રુત્યુક્તં યુક્તં સ્યાદિતિ ।
*11,71*
એવં શ્રુત્યા મુક્તૌ તારતમ્યમુપપાદ્ય યુક્ત્યાપ્યુપપાદયતિ- યુક્તં ચેતિ ॥
યુક્તં ચ સાધનાધિક્યાત્ સાધ્યાધિક્યં સુરાદિષુ
ન્યાયસુધા:
સુરાદિષુ માનુષાદિભ્યઃ સાધ્યાધિક્યં મુક્તિગતફલાધિક્યં સાધનાધિક્યાદ્ધેતોર્યુક્તમનુમિતં ચેત્યર્થઃ ।
દેવાદયો માનુષાદિભ્યો ઽધિકમૌક્તફલભાજસ્તદપેક્ષયાધિકતત્સાધનવત્ત્વાદિત્યુક્તં ભવતિ ।
વિપક્ષે બાધકાભાવંદપ્રયોજકો ઽયં હેતુરિત્યત આહ- નાધિક્યમિતિ ॥
નાધિક્યં યદિ સાધ્યે સ્યાત્ પ્રયત્નઃ સાધને કુતઃ

ન્યાયસુધા:
સુરાદિષ્વિતિ વર્તતે ।
માનુષાદિભ્ય ઇતિ ચ ।
સાધને સાધનાધિક્યે ।
યદિ દેવાદયો માનુષાદિભ્યો ઽધિકમૌક્તફલભાજો ન સ્યુસ્તદા તદધિકતત્સાધનાર્થપ્રયત્નવન્તો ન સ્યુઃ ।
અનધિકફલાય ચાધિકં પ્રયત્નમાતિષ્ઠમાના ન પ્રેક્ષાવન્તો ભવેયુરિતિ વિપક્ષે બાધકાન્નાપ્રયોજકો હેતુઃ ।
*11,73*
પ્રમાણાભાવાત્સ્વરૂપાસિદ્ધો ઽસ્ત્વિત્યત આહ- યત્નશ્ચેતિ ॥
યત્નશ્ચ દૃશ્યતે તેષાં મહાનેવ મહાત્મનામ્
ન્યાયસુધા:
મહાત્મનાં મહાફલભાક્ત્વેનાનુમેયાનાં તેષાં દેવાદીનાં માનુષાદિભ્યો મહાન્યત્નો ઽધિકં મોક્ષસાધનાનુષ્ઠાનં ચ દૃશ્યત એવ પ્રમાણૈઃ ।
તાન્યપિ વક્ષ્યામ ઇતિ ભાવઃ ।
વ્યાપ્તિમુપપાદયતિ- યત્રેતિ ॥
*11,74*
યત્ર સાધનબાહુલ્યં સાધ્યબાહુલ્યમત્ર ચ ।
દૃષ્ટં નિયમતો ... ॥ મનુવ્_3,4.36ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
યત્ર પુરુષે યદપેક્ષયા સાધનાધિક્યમસ્ત્યત્ર તદપેક્ષયા સાધ્યાધિક્યં ચ નિયમેન દૃષ્ટમ્ ।
કર્ષકવાણિગ્રાજપુરુષાદિષુ લોકે, વેદે ચાગ્ન્યાહિતાદિષુ, યો યદધિકસાધનવાનસૌ તદધિકસાધ્યવાનિતિ નિયમેન તત્તત્પ્રમાણૈરુપલબ્ધમેવેત્યર્થઃ ।
યસ્ત્વગ્ન્યાધાનાદિફલાનાં તારતમ્યમજાનાનઃ કૃષ્ટાદિસ્થલે ચ ધાન્યાદૌ તારતમ્યં કારણાન્તરાયત્તં ન કૃષ્ટાદિસાધનતારતમ્યાધીનમિતિ મન્યમાનો દૃષ્ટાન્તેષ્વપિ વિપ્રતિપદ્યતે તં પ્રત્યાહ- નો ચેદિતિ ॥
... નો ચેન્ન યત્નં કુર્યરઞ્જસા

ન્યાયસુધા:
યદિ લોકે વેદે ચ સાધનાધિક્યાત્સાધ્યાધિક્યં નો ભવેત્ ।
તદા કે ઽપ્યઞ્જસા યત્નં સાધનાતિશયાનુષ્ઠાનં ન કુર્યુઃ કિન્તુ સમમેવ કુર્યુઃ ।
ઇતરથા પ્રેક્ષાવન્તો ન ભવેયુઃ ।
ન હ્યગ્ન્યાધાનેન યાવાન્સ્વર્ગો ઽશ્વમેધેનાપિ તાવત એવ લાભે ઽશ્વમેધે કશ્ચિત્પ્રવર્તેત ।
પ્રવર્તમાનો વાબુદ્ધિમાન્ભવેત્ ।
દ્રો(ણાવા)ણવાપમાત્રકર્ષણેન યાવાન્ધાન્યલાભસ્તાવત એવ સ્વાર્(યાવા)રીવાપકર્ષણેન ભાવે ન કશ્ચિત્તત્ર પ્રવર્તેત ।
તથાત્વે ચ મન્દઃ સ્યાત્ ।
દૃષ્ટં વૃષ્ટયાદિકમદૃષ્ટં ધર્માદિકં ચ સાધનાન્તર્ભૂતમેવેતિ ન વ્યભિચારઃ શઙ્કનીયઃ ।
એવં માનુષાદયો દેવાદિભ્યો ઽલ્પમુક્તિફલભાજસ્તદપેક્ષયાલ્પસાધનવત્ત્વાદ્યો યદપેક્ષયાલ્પસાધનવાન્સ તતો ઽલ્પફલવાન્દૃષ્ટઃ યથા સમ્મતઃ ।
દેવાદયો માનુષાન્તા મુક્તૌ ફલતારતમ્યવન્તઃ સાધનતારતમ્યોપેતત્વાદ્યે યત્સાધનતારતમ્યવન્તસ્તે તત્સાધ્યતારતમ્યવન્તો યથા સમ્મતાઃ ।
બ્રહ્માદીનાં માનુષાન્તાનાં મોક્ષફલાનિ તારતમ્યવન્તિ તારતમ્યવત્સાધનસાધ્યત્વાત્સમ્મતવદિત્યનુમાનાન્યપ્યત્ર દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
અનુકૂલતર્કાદિકં ચ પૂર્વવદૂહનીયમિતિ ।
જોસ્હિ-28
*11,76*
સ્યાદેતત્ ।
મુક્તા અપ્યુપાસનં કર્મ ચાનુતિષ્ઠન્તીતિ ગુણોપસંહારપાદે સમર્થિતમ્ ।
ન ચૈકપ્રકારમેવ તેષામનુષ્ઠાનમિતિ નિયામકમસ્તિ ।
તથાચ તેષામુપાસનાદિતારતમ્યે સત્યપિ તત્પ્રયુક્તફલતારતમ્યાભાવાદયુક્તાન્યેવ સતર્કાણ્યનુમાનાનિ ।
મુક્તૈરનુષ્ઠિતં સાધનમેવ ન ભવતિ સાધ્યાભાવાદિતિ ચેત્ ।
અમુક્તૈ(મુમુક્ષુભિ)રનુષ્ઠિતસ્યાપ્યધિકસ્ય તથાત્વોપપત્તેઃ ।
અનુષ્ઠાનં ચ મુક્તવલ્લીલાત્મકં ભવિષ્યતીત્યત આહ- કૃચ્છ્રેણેતિ ॥
*11,77*
કૃચ્છ્રેણ સાધનાદેવ ન મુક્તવદુદીર્યતે

ન્યાયસુધા:
મુમુક્ષુભિઃ કૃચ્છ્રેણૈવ સાધનાનાં સાધનાદનુષ્ઠાનાત્કારણાન્મુક્તવન્મુક્તાનામિવલીલયાનુષ્ઠાનં ન ભવતિ ।
અનેન વિશેષણપ્રક્ષેપાદનૈકાન્ત્યાદિ પરિહૃતમ્ ।
મુક્તાનાં કૃચ્છ્રાભાવાલ્લીલાવૈલક્ષણ્યદર્શનાદન્યથાસિદ્ધિરપ્યપાસ્તા ।
નહિ કૃચ્છ્રવતી લીલા ભવતીત્યુક્તં ભવતિ ।
કૃચ્છ્રેણ મુમુક્ષૂણાં સાધનાનુષ્ઠાને કિં પ્રમાણમિત્યત આહ- ઉદીર્યત ઇતિ ॥
એતદાગમેનોદીર્યત ઇત્યર્થઃ ।
તદાગમં પઠતિ- દશકલ્પમિતિ ॥
*11,78*
દશકલ્પં તપશ્ચીર્ણં રુદ્રેણ લવણાર્ણવે ।
ત્યક્તવા સુખાનિ સર્વાણિ ક્લિષ્ટેન લવણામ્ભસા ॥ મનુવ્_3,4.37ચ્-f ॥
શક્રેણ વર્ષકોટિશ્ચ ધૂમઃ પીતો ઽતિદુઃખતઃ ।
વર્ષાયુતં ચ સૂર્યેણ તપો ઽવાક્છિરસા કૃતમ્

સુદુઃખેન સુખં ત્યક્તવા ધર્મેણાકાશશાયિના ।
પીતા મયીચયો વર્ષસાહસ્રમતિસાદરમ્

અતિકૃચ્છ્રેણ કુર્વન્તિ યત્નં બ્રહ્મવિદો ઽપિ હિ ।
ઇત્ય્ ... ॥ મનુવ્_3,4.40અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
કલ્પો બ્રહ્મણો દિવસઃ ।
પાત્રાદિત્વાન્નપુંસકમ્ ।
કાલાધ્વનોરત્યન્તસંયોગ ઇતિ દ્વિતીયા ।
યદ્વા દશકલ્પમિતિ બહુવ્રીહિઃ ।
તપસો વિશેષણમ્ ।
સહસ્રં પરિમાણમસ્યેતિ સાહસ્રઃ સઙ્ઘઃ ।
તદસ્ય પરિમાણમિત્યર્થે શતમાનવિંશતિકસહસ્રવસનાદણિત્યણો વિધાનાત્ ।
અન્યે ઽપ્યતિકૃચ્છ્રેણ યત્નં કુવર્ન્તિ કિમૈહિકફલાર્થં નેત્યુચ્યતે બ્રહ્મવિદો ઽપીતિ ।
વિષયવૈરાગ્યમનેનોપલક્ષ્યતે ।
બ્રહ્મજ્ઞાનોત્ત(ર)રં સાધનાનુષ્ઠાનેન મોક્ષતારતમ્યસ્યોપરિ સાધયિષ્યમાણત્વાદત્ર સામાન્યમાત્રં વિવક્ષિતમ્ ।
ઇતિશબ્દો વાક્યસમાપ્તૌ ।
*11,86*
અનુમાનમુપસંહરતિ- એતદિતિ ॥
... એતદખિલં મોક્ષવિશેષાભાવતઃ કથમ્

ન્યાયસુધા:
એતદખિલં કૃચ્છ્રેણ સાધનાનુષ્ઠાનમ્ ।
વિશેષો વૈચિત્ર્યમ્ ।
સપ્તમ્યર્થે તસિઃ ।
કથં યુજ્યતે ।
તતો ઽનેન મોક્ષવિશેષઃ સિદ્ધ ઇતિ શેષઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
મુક્તૌ તારતમ્યાનુમાનં કાલાત્યયાપદિષ્યમ્ ।
પરમં સામ્યમુપૈતીત્યાદિશ્રુતિવિરુદ્ધત્વાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
શ્રુતેઃ શ્રુતિસ્મૃતિબાધિતત્વેન બાધકત્વાસમ્ભવાદિત્યાશયવાન્મોક્ષતારતમ્યવાદિનીઃ શ્રુતિસ્મૃતીસ્તાવત્પઠતિ- દૈવીતિ ॥
દૈવી સમ્પદ્ વિમોક્ષાય નિબન્ધાયાસુરી મતા ।
ઇતિ મોક્ષવિશેષશ્ચ સ્વયં ભગવતોદિતઃ

*11,87*
ન્યાયસુધા:
તમેવ યૂયં ભજતાત્મવૃત્તિભિર્મનોવચઃકાયગુણૈઃ સ્વકર્મભિઃ ।
અમાયિનઃ કામદુઘાઙ્ઘ્રિપઙ્કજં યથાધિકારાવસિતાર્થસિદ્ધયે

અક્ષણ્વન્તઃ કર્ણવન્તઃ સખાયો મનોજવેષ્વસમા બભૂવુઃ ।
આદઘ્નાસ ઉપકક્ષાસ ઉ ત્વે હ્રદા ઇવ સ્નાત્વા ઉ ત્વે દદૃશ્રે

ઇત્યાદીનિ ચ વાક્યાનિ તારતમ્યં વિમુક્તિગમ્ ।
વ્યક્તં વદન્તિ ...
ન્યાયસુધા:
સમ્પદ્યોગ્યતા ।
વિમોક્ષો વિશિષ્યમોક્ષઃ ।
નિબન્ધો નીચસ્થાને ઽન્ધે તમસિ બન્ધઃ ।
તાદર્થ્યે ચતુર્થી ।
ચશબ્દ એવાર્થે ।
ભગવતા સ્વયમેવોક્ત ઇતિ સમ્પદ્યતે ।
અન્યથા વીત્યુપસર્ગસ્ય વૈયર્થ્યાપત્તેઃ ।
તમેવેતિ મુનીન્પ્રતિ પૃથોર્વાક્યમ્ ।
તં વિષ્ણુમેવ ।
આત્મવૃત્તિભિરિત્યસ્યૈવ વિવરણં મનોવચઃકાયકાર્યૈઃ સ્વકર્મભિરિતિ ।
અમાયિનશ્છદ્મરહિતા નિષ્કામાઃ ।
યથાધિકારં યોગ્યતાનુસારેણાવસિતસ્ય નિશ્ચિતાર્થસ્ય મોક્ષસ્ય સિદ્ધય ઇતિ મોક્ષતારતમ્યોક્તિઃ ।
અમાયિન ઇત્યુક્તત્વાદર્થશબ્દેન મોક્ષસ્યૈવોક્તેઃ ।
અક્ષણ્વન્તો ઽક્ષિમન્તઃ ।
અનો નુડિતિ નુટ્ ।
કર્ણવન્તઃ પ્રાપ્તસમસ્તેન્દ્રિયફલાઃ ।
પરસ્પરં સખાયો મુક્તા ।
મનોજવેષુ મનોજવઃ પ્રજ્ઞાતિશયો બહુવચનમાદ્યર્થે જ્ઞાનાદિગુણેષુ અસમાસ્તારતમ્યોપેતા બભૂવુઃ ।
ભગવત્સામીપ્યે ચ તારતમ્યમુચ્યતે ।
તેષુ કેચિદાદધ્નાસ આસ્યશબ્દસ્યાઽભાવઃ ।
આસ્યં પરિમાણસ્યેત્યાદધ્નમમૃતં તદેતેષામસ્તિ સ્થાનમિત્યર્શઆદિભ્યો ઽચ્ ।
આસ્યપરિમાણે સુધાનિધૌ વિહરન્ત ઇતિ દૂરત્વમુચ્યતે ।
યદ્વા તરતમશબ્દ ઇવ દધ્નશબ્દો ઽપ્રત્યયો ઽપ્યસ્તિ ।
તતશ્ચ સમ્યગ્દધ્ના મગ્ના ઇત્યર્થઃ ।
ત્વે કેચિદુપગતાઃ કક્ષં વનમુપકક્ષાઃ ।
ઉશબ્દ એવાર્થઃ ।
શ્વેતદ્વીપગતવનક્રીડારતા એવેતિ મધ્યત્વમુચ્યતે ।
આઞ્જસેરસુગિત્યસુક્ ।
ત્વે(એવ)એકે સ્નાત્વાઃ સ્નાતવ્યાઃ ।
કૃત્યર્થે"તવૈકેન્ કેન્યત્વનઽ; ઇતિ ત્વન્ ।
હૃદા ઇવ ગમ્ભીરાઃ પરમેશ્વરં દદૃશ્રે દદૃશુઃ ।
હરયોરે ।
અનેનાતિસામીપ્યમુચ્યતે ।
"શ્રુત્વા વિષ્ણું કર્ણફલમ્ઽ; ઇત્યાદિસ્મૃત્યાસ્ય મન્ત્રસ્યૈવ વ્યાખ્યાતત્વાન્નાર્થાન્તરં કલ્પનીયમ્ ।
ઇત્યાદીનિ ચેતિ ચશબ્દેન પ્રાગુદાહૃતકાણ્વતૈત્તિરીયશ્રુતી સમુચ્ચિનોતિ ।
વ્યક્તં નિરવકાશમ્ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- તત્કેનેતિ ॥
*11,88*
... તત્ કેન સામ્યં મુક્તેષુ ગમ્યતે

ન્યાયસુધા:
તત્તસ્માન્નિરવકાશશ્રુતિસ્મૃતિબાધિતત્વાત્કેન ન કેનાપિ ।
યદુદાહૃતં વાક્યં તન્ન તત્પરમિતિ ભાવઃ ।
*11,97*
તર્હિ કસ્તસ્યાર્થ ઇત્યત આહ- દુઃખાદીતિ ॥
દુઃખાદ્યભાવસામ્યં ચ સામ્યવાક્યાર્થ ઈયતે
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો ઽવધારણે પરમાનન્દસામ્યસમુચ્ચયે વા ।
યથોક્તમ્ ।
"દુઃખાભાવઃ પરાનન્દો લિઙ્ગભેદઃ સમા મતાઽ; ઇતિ ।
કિઞ્ચનેદમનુમાનમુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
કિન્ત્વાગમસિદ્ધમ્ ।
તત્ર કથં કાલાતીતાશઙ્કેત્યાશયેનાહ- ભક્ત્યાદીતિ ॥
ભક્તયાદિગુણસદ્ભાવે હ્યતુલ્યત્વં ચ ભારતે ।
ઉક્તં ... ॥ મનુવ્_3,4.45ચ્-એ ॥
*11,97f.*
ન્યાયસુધા:
તારતમ્યેન ભક્ત્યાદિગુણસદ્ભાવે સતિ ભક્ત્યાદિસાધનગુણાનાં તારતમ્યેન હેતુનેતિ યાવત્ ।
અતુલ્યત્વં મોક્ષફલસ્ય ।
ન કેવલમસ્માભિઃ કિન્તુ ભારતે ચોક્તમ્ ।
હીતિ તદ્વાક્યસ્ય પ્રસિદ્ધાનાં સૂચયતિ ।
યથા સતિ હિ ગુણે પ્રવદન્ત્યતુલ્યતામિતિ ।
સતિ સાધૌ ગુણષ ભક્ત્યાદાવતુલ્યે સતિ ફલસ્યાપ્યતુલ્યતાં વદન્તિ હીત્યર્થઃ ।
સાધનતારતમ્યં પ્રમાણૈર્દૃશ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
કાનિ તાનીત્યતઃ કૃચ્છ્રેણાનુષ્ઠાનં પ્રદર્શયિતુમુદાહૃતં તાવદેકં વાક્યમ્ ।
અન્યાન્યપિ સન્તીત્યાહ- સાધનેતિ ॥
... સાધનવૈશેષ્યમપિ સર્વત્ર કથ્યતે

ન્યાયસુધા:
સાધકાનાં સાધનવૈચિત્ર્યં સર્વત્રાપિ ગ્રન્થેષુ ।
*11,99*
તાનિ વાક્યાનિ પઠતિ- દુર્જ્ઞેયમિતિ ॥
દુર્જ્ઞેયં ઘોરરૂપસ્ય ત્રૈલોક્યધ્વંસિનઃ પ્રભોઃ ।
દૈવતૈર્મુનિભિઃ સિદ્ધૈર્મહાયોગિભિરેવ ચ

ન્યાયસુધા:
પ્રભોર્નૃસિંહસ્ય ધ્યાનચક્રં દેવતાદિભિર્દુર્જ્ઞેયમ્ ।
કુતો ઘોરં ભયઙ્કરં રૂપમસ્યેતિ તથોક્તઃ ।
ત્રૈલોક્યં ધ્વંસિતું શીલમસ્યેતિ ।
એવશબ્દેન ન સંજ્ઞામાત્રેણ મહાયોગિનઃ કિન્ત્વર્થત એવેત્યાહ- તદેવોક્તં નિત્યમુક્તૈરિત્યાદિના ॥
નિત્યયુક્તૈર્મહાભાગૈર્વિમુક્તક્લેશસાધ્વસૈઃ ।
મહોત્સાહૈર્મહાધૈર્યૈઃ સત્ત્વસ્થૈર્વ્યવસાયિભિઃ

અતીતાનાગતજ્ઞાનપ્રભવાપ્યયવેદિભિઃ ।
શૌચસ્વાધ્યાયસન્તોષતપસ્સત્યદયાન્વિતૈઃ

કિમુ મર્ત્યૈર્ભયભ્રાન્તિધ્વંસમોહરુજાન્વિતૈઃ ।
અલ્પાયુર્વીર્યધીસત્ત્વવ્યવસાયશ્રુતિવ્રતૈઃ

ન્યાયસુધા:
સર્વદા ધ્યાનાદ્યુદ્યોગવદ્ભિઃ ।
ભાગો ભાગ્યમિન્દ્રિયજયાદિ ।
મોહો મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ।
ક્લેશા અવિદ્યાયાઃ ।
સાધ્વસં વિઘ્નાદિભયમ્ ।
ન કેવલં સદોદ્યુક્તાઃ કિન્તુ સ ચોદ્યોગો મહાનિત્યુચ્યતે મહોત્સાહૈરિતિ ।
સત્ત્વસ્યૈઃ સદા સત્ત્વગુણપ્રચુરૈઃ ।
વ્યવસાયો નિશ્ચયઃ ।
જ્ઞાનશબ્દેન જ્ઞેયમુપલક્ષ્યતે ।
અતીતાનાગતાનિ જ્ઞાનાનિ પ્રભાવાપ્યયૌ સૃષ્ટિસંહારૌ ચ વેત્તું શીલમેષામિતિ તથોક્તાઃ ।
પ્રભાવાપ્યયજ્ઞાનસ્ય મહાફલત્વાત્પૃથગુક્તિઃ ।
મર્ત્યૈર્દુર્જ્ઞેયમિતિ કિમુ વક્તવ્યમ્ ।
ધ્વંસો મનોવિશરણમ્ ।
મોહો ઽજ્ઞાનમ્ ।
શ્રુતિઃ શ્રવણમ્ ।
અત્ર વૈહાયસસંહિતાવાક્યે દેવાદિભ્યો મનુષ્યાણામલ્પં સાધનમિતિ સ્ફુટં પ્રતીયતે ।
માનુષત્વાપગમાનન્તરમાધિકં ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન ।
માનુષત્વાદેરનપગમસ્યાનન્તરમેવ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
*11,101*
કસ્તં મદામદં દેવં મદન્યો જ્ઞાતુમર્હતિ ।
બ્રહ્મૈવ કિઞ્ચિજ્જાનાતિ ન તદન્યો હિ કશ્ચન

ન્યાયસુધા:
કસ્તામિતિ શ્રુતિર્યમવાક્યમ્ ।
સુરાસુરાણાં સુખદુઃખહેતુત્વાન્મદામદઃ ।
અનેન યમસ્યાન્યેભ્યો જ્ઞાનાધિક્યમુચ્યતે ।
બ્રહ્મૈવેત્યનેન બ્રહ્મણઃ ।
અત એવ મદન્ય ઇતિ બ્રહ્માદીન્વિનેતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
મુક્તાનામપિ સિદ્ધાનાં નારાયણપરાયણઃ ।
સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા કોટિષ્વપિ મહામતે

ન્યાયસુધા:
મુક્તાનામિતિ ભાગવતવાક્યે મુક્તાનાં શરીરાદ્યભિમાનરહિતાનાં સિદ્ધાનાં જ્ઞાનિનાં કોટિષ્વપિ નારાયણપરાયણઃ પ્રશાન્તાત્મા સુદુર્લભઃ કશ્ચિદેવ ।
"નારાયણાયનાઃ શાન્તાત્માનસ્તુ સર્વે ઽપીતિઽ; સ્ફુટં સાધનતારતમ્યં પ્રતીયતે ।
અત્ર વિશેષણદ્વયેન વૈરાગ્યભક્તી કથ્યેતે ।
ઇયં વિસૃષ્ટિર્યત આ બભૂવ યદિ વા દધે યદિ વા ન ।
યો અસ્યાધ્યક્ષઃ પરમે વ્યોમન્ ત્સો અઙ્ગ વેદ યદિ વા ન વેદ

*11,102*
ન્યાયસુધા:
ઇયં વિસૃષ્ટિરિતિ મન્ત્રસ્યાયમર્થઃ ।
ઇયં પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધા વિવિધા સૃષ્ટિર્યતો હિરણ્યગર્ભાદા સમન્તાદ્બભૂવ ।
યશ્ચાસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યાધ્યક્ષો ઽધિપતિઃ સો ઽપિ પરમાત્માનં પરમે વ્યોમન્ વ્યામ્નિ હૃદયાકાશે યદિ વા દધે યદિ વા ન તથા વેદ યદિ વા ન ।
અઙ્ગેતિ કસ્યચિત્સમ્બુદ્ધિઃ ।
ઇતરાપેક્ષયાઽધિક્યેન ધ્યાયતિ જાનાતિ ચ કાર્ત્સ્યેન તુ ન ધ્યાયતિ ન જાનાતિ ચેતિ ।
વ્યોમન્નિતિ સપ્તમ્યા લુક્ યો અસ્ય સો અઙ્ગેતિ પ્રકૃત્યાન્તઃપાદમવ્યપર ઇતિ પ્રકૃતિભાવઃ ।
યઃ સ્વાત્મમાયાવિભવં સ્વયં ગતો નાહં નભસ્વાંસ્તમથાપરે કુતઃ ।
બ્રહ્માપિ યં વેત્તિ નૈવેહ સમ્યગન્યે કુતો દેવમુનીન્દ્રમર્ત્યાઃ

ન્યાયસુધા:
યઃ સ્વાત્મમાયેત્યાદિષુ ભાગવતવચનેષુ કૈમુત્યોક્ત્યા જ્ઞાનતારતમ્યમવગમ્યતે ।
યો ભગવાન્સ્વાત્મમાયાયા વિભવં સ્વરૂપમહિમ્નો વિસ્તરં સ્વયમેવ ગતો જ્ઞાનવાન્ ।
બ્રહ્મવાક્યમિદમ્ ।
યં હરિમિહ જીવેષુ ।
નમસ્તે ઽમિતતત્ત્વાય ધર્માદીનાં ચ સૂતયે ।
નિર્ગુણાય ચ સત્કાષ્ઠાં નાહં વેદાપરે કુતઃ

ન્યાયસુધા:
તત્ત્વં સ્વરૂપમ્ ।
સૂતિઃ કારણમ્ ।
યસ્ય સત્કાષ્ઠાં સમ્યગ્દિઙ્માત્રમ્ ।
બ્રહ્મવાક્યમિદમ્ ।
નાહં પરાયુર્ ઋષયો ન મરીચિમુખ્યા જાનન્તિ યદ્વિરચિતં ખલુ સત્ત્વસઙ્ગાઃ ।
યન્માયયા મુષિતચેતસ ઈશદૈત્યમર્ત્યાદયઃ કિમુત શશ્વદભદ્રવૃત્તાઃ

ન્યાયસુધા:
નાહં પરાયુરિતિ શિવવચનમ્ ।
યદ્વિરચિતં યસ્ય ચરિત્રમ્ ।
ઈશેતિ ભગવત્સમ્બુદ્ધિઃ ।
*11,102f.*
અહં મહેન્દ્રો નિરૃતિઃ પ્રચેતાઃ સોમો ઽગ્નિરીશઃ પવનો ઽર્કો વિરિઞ્ચઃ ।
આદિત્યવિશ્વે વસવો ઽથ સાધ્યા મરુદ્ગણા રુદ્રગણાઃ સસિદ્ધાઃ

અન્યે ચ યે વિશ્વસૃજો ઽમરેશા ભૃગ્વાદયો ઽસ્પૃષ્ટરજસ્તમસ્કાઃ ।
યસ્યેહિતં ન વિદુઃ સ્પૃષ્ટૃમાયાઃ સત્ત્વપ્રધાના અપિ કિં તતો ઽન્યે

સવર્સ્યાદૌ સ્મૃતો બ્રહ્મા તસ્માદ્ દેવાદનન્તરઃ ।
જાનાતિ દેવપ્રવરં ભૂયશ્ચાતો ઽધિકં નૃપ

*11,103*
ન્યાયસુધા:
અહમિતિ યમવચનમ્ ।
ઈહિતં ચેષ્યિતમ્ ।
સર્વસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યાદૌ સ્મૃતઃ ।
આદ્યતયા પ્રમિતઃ ।
અતો જ્ઞાનિવર્ગાત્ ।
ભૂયો ઽધિકમતિશયેનાધિકમ્ ।
ન ત્વામતિશયિષ્યન્તિ મુક્તાવપિ કથઞ્ચન ।
મદ્ભક્તિયોગાજ્જ્ઞાનાચ્ચ સર્વાનતિશયિષ્યસિ

યથા ભક્તિવિશેષો ઽત્ર દૃશ્યતે પુરુષોત્તમે ।
તથા મુક્તિવિશેષો ઽપિ જ્ઞાનિનાં લિઙ્ગભેદને

સાયુજ્યં સમનુપ્રાપ્તા અપિ દેવાદયો ઽખિલાઃ ।
તારતમ્યાદ્ધિ તિષ્ઠન્તિ તારતમ્યં હિ સાધને

મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્ યતતિ સિદ્ધયે ।
યતતામપિ સિદ્ધાનાં કશ્ચિન્માં વેત્તિ તત્ત્વતઃ

ન્યાયસુધા:
ન ત્વામિતિ બ્રહ્માણં પ્રતિ ભગવદ્વાક્યમ્ ।
અત્ર સંસારે ।
લિઙ્ગભેદને લિઙ્ગશરીરભઙ્ગે જાતે સતિ ।
સિદ્ધયે જ્ઞાનસ્ય ।
યતતામપિ મધ્યે કેચિત્સિદ્ધા ભવન્તિ ।
સિદ્ધાનાં મધ્ય ઇતિ યોજ્યમ્ ।
તત્ત્વતઃ પ્રાચુર્યેણ ।
એકં ચ તત્ત્વતો જ્ઞાતુમિતિ યથા ।
*11,103f.*
ય ઇમં પરમં ગુહ્યં મદ્ભક્તેષ્વભિધાસ્યતિ ।
ભક્તિં મયિ પરાં કૃત્વા મામેવૈષ્યત્યસંશયઃ

ન ચ તસ્માન્મનુષ્યેષુ કશ્ચિન્મે પ્રિયકૃત્તમઃ ।
ભવિતા ન ચ મે તસ્માદન્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ

અધ્યેષ્યતે ચ ય ઇમં ધર્મ્યં સંવાદમાવયોઃ ।
જ્ઞાનયજ્ઞેન તેનાહમિષ્ટઃ સ્યામિતિ મે મતિઃ

શ્રદ્ધાવાનનસૂયુશ્ચ શૃણુયાદપિ યો નરઃ ।
સો ઽપિ મુક્તઃ શુભાન્ લોકાન્ પ્રાપ્નુયાત્ પુણ્યકર્મણામ્

*11,104*
ન્યાયસુધા:
(ય)ઇમમિતિ વ્યાખ્યાતુરધ્યેતુઃ શ્રોતુશ્ચ તારતમ્યમુચ્યતે ।
વ્યાખ્યાનાદિપ્રાચુર્યં ચ પ્રત્યેકં મોક્ષસાધનમિત્યન્યત્રોક્તમ્ ।
ધ્યાનેનાત્મનિ પશ્યન્તિ કેચિદાત્માનમાત્મના ।
અન્યે સાઙ્ખયેન યોગેન કર્મયોગેન ચાપરે

અન્યે ત્વેવમજાનન્તઃ શ્રુત્વાન્યેભ્ય ઉપાસતે ।
તે ઽપિ ચાતિતરન્ત્યેવ મૃત્યું શ્રુતિપરાયણાઃ

ન્યાયસુધા:
ધ્યાનેનેત્યસ્ય ભગવત્પાદકૃતં ગીતાતાત્પર્યગતં વ્યાખ્યાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સુસૂક્ષ્મૈરપ્યશેષૈશ્ચ વિશેષૈઃ સહ પશ્યતિ ।
સ્વાત્માનં ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સર્વરૂપો ઽપિ સર્વદા

સવર્ત્ર ચાન્યદપ્યેવં તેનાદૃષ્ટં ન હિ ક્વચિત્ ।
સર્વત્ર સર્વદૈવેશં પશ્યત્યેવ રમાપિ તુ

નતુ સર્વૈર્વિશેષૈસ્તં પશ્યન્ત્યપ્યન્યતો ઽધિકમ્ ।
સ્વાત્માનમન્યચ્ચાશેષં પશ્યત્યેવ હિ સર્વદા

બ્રહ્મા તુ સર્વગં પશ્યેદ્ ગુણાનપ્યતો ઽધિકમ્ ।
નતુ સર્વેષુ કાલેષુ તથા પશ્યત્યમુક્તિગઃ

મુક્તસ્તુ સર્વદા પશ્યેત્ સર્વગત્વેન ચાપિ તુ ।
ન રમાવદ્ વિશેષાણાં દર્શનં શક્નુયાત્ ક્વચિત્

સ્વાત્માનમન્યચ્ચ સદા વિશેષૈરખિલૈરપિ ।
પશ્યન્ત્યઞ્જસ્તથા વાણી વિશોષાંસ્તાવતો નતુ ।
ત્રૈગુણ્યાત્ પરતઃ પશ્યેદ્ વ્યાપ્તં શતગુણં હરિમ્

*11,104f.*
ન્યાયસુધા:
સુસૂક્ષ્મૈરિત્યાદિના સર્વેષાં જ્ઞાનતારતમ્યમુચ્યતે ।
સ્વતો ઽન્યદ્વિશ્વમપ્યેવં પશ્યતિ ।
અપિ તુ કિન્તુ ।
તર્હિ ભગવત્સમાના કિમિતિ પ્રશ્નાર્થઃ ।
અન્યતો જ્ઞાનવર્ગાદધિકં પશ્યન્ત્યપિ સર્વૈર્વિશેષૈર્યુક્તં તં નૈવ પશ્યતિ વિષ્ણોઃ સ્વસ્માચ્ચાન્યદશેષમ્ ।
અન્યતઃ સરસ્વત્યાદેરધિકં પશ્યેત્ ।
બ્રહ્મણો ઽપ્યવસ્થાભેદેન વિશેષ ઉચ્યતે નતુ સર્વેષ્વિતિ ।
તથા સર્વગતત્વેન સરસ્વત્યાદિદૃષ્ટાધિકગુણત્વેન સવર્ગતત્વેન ચેતિ ।
ચશબ્દેનોક્તગુણવત્ત્વં સમુચ્ચિનોતિ ।
તર્હિ મુક્તસ્ય બ્રહ્મણો રમાસામ્યં કિમિતિ પ્રશ્નઃ- અપિ ત્વિતિ ॥
દર્શનં કર્તુમ્ ।
અન્યત્ ભગવતઃ ।
યથ બ્રહ્મ રમાદૃષ્ટાન્ન પશ્યતિ તથા ।
યાવન્તો બ્રહ્મદૃષ્ટાસ્તાવતઃ ।
*11,105*
ગિરિશો ગરુડશ્ચૈવ તમોમાત્રગતં હરિમ્ ।
પશ્યેદ્ વિશેષાનપિ હિ વાણીદૃષ્ટાન્ ન પશ્યતિ

ઉમા સુપર્ણી ચ મહત્તત્ત્વં યાવત્ પ્રપશ્યતિ ।
રુદ્રદૃષ્ટાન્ વિશેષાંશ્ચ નૈવ પશ્યેત્ કદાચન

સ્વરૂપમન્યરૂપં ચ મુક્તા દેવાઃ સમસ્તશઃ ।
જાનન્તીન્દ્રશ્ચ કામશ્ચ બ્રહ્મ યાવદહઙ્કૃતિઃ

પશ્યન્તો મનુદક્ષાદ્યા બુદ્ધિતત્ત્વસ્થિતં હરિમ્ ।
પશ્યન્તિ સોમસૂર્યૌ તુ મનસ્થં પરમેશ્વરમ્

અન્યે ભૂતસ્થિતં વિષ્ણું દેવાઃ પશ્યન્તિ સર્વદા ।
બહુસાહસ્રવર્ષેણ મહત્તત્ત્વે ક્વચિત્ ક્વચિત્

અન્યે ચૈવ યથાયોગ્યમણ્ડાન્તર્વર્તિનં હરિમ્ ।
શ્વેતદ્વીપપતિં ચૈવ હૃદ્યેવાન્યે તુ કેચન ।
કદાચિદેવ તત્રાપિ કેચિત્ પશ્યન્તિ કેશવમ્

ન્યાયસુધા:
તમોગુણમાત્રગતમેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
પશ્યેદિત્યાદેઃ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ ।
અન્યરૂપં સ્વાધમરૂપમ્ ।
બહુસાહસ્રવર્ષેણેતિ ।
બહુસહસ્રવર્ષાનુષ્ઠિતસાધનેન ।
ક્વચિત્ક્વચિદિતિ મહત્તત્ત્વપ્રવિભાગાનભિપ્રૈતિ ।
યથાયોગમેવ કેચન (તુ) શ્વેતદ્વીપપતિમેવ ।
તત્રાપ હૃદ્યપિ ।
*11,116*
પરિમાણદર્શનવદ્વિશેષદર્શને તારતમ્યં ન વિસ્પષ્ટમુક્તમત આહ- ઉમેતિ ॥
ઉમા યાવદનન્તાંશાન્ પૂર્વદૃષ્ટેભ્ય એવ તુ ।
વિશેષાન્ વાસુદેવસ્ય પશ્ચાદુક્તા વિચક્ષતે

શક્રકામાદયશ્ચૈવ વિશેષાન્ બ્રહ્મણિ સ્થિતાન્ ।
ઉમાદિભિઃ પ્રબુદ્ધેભ્યઃ શતાંશાનેવ ચક્ષતે

ન્યાયસુધા:
ઉમાપર્યન્તં તુ પશ્ચાત્પશ્ચાદુક્તાઃ પૂર્વપૂર્વૈર્દૃષ્ટેભ્યો દૃષ્ટાનામનન્તાંશાનેવ વાસુદેવસ્ય વિશેષશન્વિચક્ષતે ।
શક્રકામાદયશ્ચેતિ ચસ્ત્વર્થઃ ।
એવશબ્દસ્યોમાદિભિરેવેત્યન્વયઃ ।
પ્રબુદ્ધેભ્ય ઇતિ પૂર્વવત્ ષષ્ઠયર્થે ।
ચક્ષતે પશ્યન્તિ ।
*11,121*
ઉદાહૃતાનાં વચનાનાં પ્રયોજનમાહ- ઇત્યાદીતિ ॥
ઇત્યાદિવેદસ્મૃતિગવચનેભ્યો યથાર્થતઃ ।
તારતમ્યં વિમુક્તાનાં સાધનાનાં ચ દૃશ્યતે

ન્યાયસુધા:
યથાર્થત ઇતિ ॥
ન પરમતાનુવાદરૂપેણેત્યર્થઃ ।
મુક્તાનાં ચ સાધનાનાં ચેતિ યોજના ।
સાધનતારતમ્યપ્રતિપાદનાયોદાહૃતેષ્વેવે કેષુચિદ્વાક્યેષુ મુક્તાનાં તારતમ્યં પ્રતીયતે ।
તદપિ પ્રકૃતત્વાદ્ ગ્રાહ્યમિત્યર્થઃ ।
*11,122*
અસ્તુ મુમુક્ષૂણાં સાધનેષુ તારતમ્યં મા ચ ભૂમ્નોક્ષે તારતમ્યમિત્યાશઙ્કાયાં પ્રાગ્બાધકમુક્તમ્ ।
ઇદાનીં શઙ્કૈવૈષા નોપપદ્યતે દૂરે દૂષણાભિધાનમિત્યાહ- સાધ્યેતિ ॥
સાધ્યસાધનવૈરૂપ્યમ્ ...
ન્યાયસુધા:
સાધ્યમવિચિત્રં સાધનં વિચિત્રમિતિ સાધ્યસાધનયોર્વૈરૂપ્યં કેન બીજેન કલ્પ્યતે શઙ્કયતે ન કેનાપિ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
પક્ષે વિપક્ષત્વશઙ્કા ખલુ કેનચિદ્બીજેન સ્યાત્ ।
નિર્બીજં શઙ્કમાનો ન લૌકિકો નાપિ પરીક્ષક ઇત્યુન્મત્ત ઇવોપેક્ષણીયઃ ।
બીજં ચ વ્યભિચારદર્શનં વોપાધિદશર્નં વા તયોરન્યતરશઙ્કા વા ।
તત્રાદ્યં તાવદિહ નાસ્તિ ।
તદિદમાહ- અદૃષ્ટમિતિ ॥
... અદૃષ્ટં કેન કલ્પ્યતે
ન્યાયસુધા:
નાપિ દ્વિતીયમ્ ।
પક્ષે સાધ્યસદ્ભાવસ્ય શ્રુત્યાદિસિદ્ધત્વેન યસ્ય કસ્યચિદાશઙ્કયમાનસ્યાવશ્યં સાધ્યવ્યાપકત્વાભાવેનોપાધિત્વાસમ્ભવાત્ ।
પક્ષે ઽપિ તદ્વૃત્તૌ સાધનવ્યાપકત્વાત્ ।
અત એવોપાધિશઙ્કાપિ નિરસ્તા ।
તતો વ્યભિચારશઙ્કાપિ ।
ઉદાહૃતવાક્યૈર્વ્યાપ્તેરુક્તત્વાત્ ।
અતો બીજાભાવાચ્છઙ્કૈવૈષાનુપપન્નેતિ ।
*11,123*
ઈશ્વરો મુમુક્ષુભ્યો વિચિત્રં ફલં દદાતિ વિચિત્રસાધનૈરારાધિતત્વાત્ ।
વિચિત્રસાધનાન્યપેક્ષ્ય ફલદાતૃત્વાદિત્યનુમાનાન્તરં હૃદિ નિધાયાન્યથાસિસિદ્ધિનિરાસાર્થં વિપક્ષે બાધકમાહ- વૈષમ્યમિતિ ॥
વૈષમ્યં નિર્ઘૃણત્વં ચ તેન સ્યાતાં પરસ્ય ચ
ન્યાયસુધા:
તેન સાધ્યસાધનવૈરૂપ્યેણ ।
દ્વિતીયશ્ચશબ્દઃ પ્રમાણાન્તરસૂચનાર્થઃ ।
યદીશ્વરો ઽનુષ્ઠિતાલ્પસાધનાયાનુષ્ઠિતમહાસાધનસમાનફલં દદ્યાત્ ।
તદાસૌ વિષમઃ પ્રસજ્યેત ।
યદિ વાનુષ્ઠિતમહાસાધનાયાનુષ્ઠિતાલ્પસાધનસમાનફલં દદ્યાત્ ।
તદા નિર્ઘૃણઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઈશ્વરસ્ય વૈષમ્યાદ્યાપત્તિર્નાનિષ્યા ।
દુઃખાદ્યહેતુત્વાદિત્યત આહ- સાપેક્ષત્વાદિતિ ॥
*11,124*
સાપેક્ષત્વાદિતિ ચ તૌ વિદ્યાધીશેન વારિતૌ

ન્યાયસુધા:
અનેન"વૈષમ્યનૈર્ઘણ્યે વા સાપેક્ષત્વાત્ઽ; ઇતિ સૂત્રમુપાદત્તે ।
તૌ ચેતિ સમ્બન્ધઃ ।
તૌ વૈષમ્યનૈર્ઘણ્યલક્ષણૌ દોષૌ ।
યદ્ધિ પ્રમાણવિરુદ્ધમપ્રામાણિકં વા તદુચ્યતે ઽનિષ્યમિતિ ।
વૈષમ્યં(મ્યાદિકં)ચે(મી)શ્વરસ્ય સૂત્રકારેણ વારિતત્વાત્પ્રમાણવિરુદ્ધમિતિ કથં નાનિષ્યમ્ ।
અઙ્ગીકૃતસૂત્રપ્રામાણ્યાન્પ્રત્યયં યત્ન ઇતિ નાસઙ્ગતિઃ ।
યે તુ સૂત્રપ્રામાણ્યમનઙ્ગીકૃત્યેશ્વરસ્ય વૈષમ્યાદ્યાપત્તેરિષ્ટત્વં મન્યન્તે ।
તાન્પ્રતિ વેદાપ્રામાણ્યહેતુત્વેન વૈષમ્યાદેર્દેષત્વં સૂચયિતું પુલ્લિઙ્ગનિર્દેશઃ ।
અન્યથા પ્રકરણાત્તે વારિતે ઇત્યવક્ષ્યત્ ।
નપુંસકપ્રયોગે ઽપિ દૂષણે ઇતિ શક્યતે જ્ઞાતુમિતિ ચેન્ન ।
તે વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ઇતિ નિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્ ।
*11,127*
પ્રસઙ્ગસ્ય વિપર્યયે પયર્વસાનમુપપાદયતિ- તારતમ્યાદિતિ ॥
તારતમ્યાત્ સાધનાનાં સાધ્યતાદૃક્તવમીશતઃ ।
અવૈષમ્યાદિહેતુઃ સ્યાત્ સદૈવ પરમેશ્વરે

ન્યાયસુધા:
સાધનાનાં તારતમ્યાત્સદૈવ નિયમેનેશતો ભવતઃ સાધ્યસ્ય તારતમ્યં પરમેશ્વરે ઽવૈષમ્યાદિહેતુઃ સ્યાત્ ।
આપાદકવિપર્યયસ્ય ખલ્વાપાદ્યવિપયર્યં પ્રતિ નિર્વાહકત્વે ભવેત્પ્રસઙ્ગસ્ય વિપર્યયપર્યવસાનમ્ ।
નિરગ્નિકત્વવિપર્યયો હિ નિર્ધૂમત્વવિપર્યયં ઘટયતિ ।
અસ્તિ ચૈતત્પ્રકૃત ઇતિ ।
યદ્વા કથં વૈષમ્યાદિ સૂત્રકારેણ વારિતમિત્યતઃ સાપેક્ષત્વસ્ય વૈષમ્યાદ્યભાવેન સહ હેતુહેતુમદ્ભાવં વ્યુત્પાદયતિ- તારતમ્યાદિતિ ॥
પૂર્વૈવ યોજના ।
*11,128*
વ્યર્થમિદં સૂત્રકારસ્ય સાધનસંસ્કારપૂર્વકર્માપેક્ષાઙ્ગીકારેણ વૈષમ્યાદિનિવારણમ્ ।
ફલે તત્પરિહારે ઽપિ સાધનાદૌ પરિહર્તુમશક્યત્વાત્ ।
તથાહિ ।
સાધનાદૌ પરમેશ્વરસ્ય પ્રયોજકત્વમસ્તિ ન વા ।
નેતિ પક્ષે પરમેશ્વરત્વહાનિઃ ।
આદ્યે નિર્નિમિત્તં વિચિત્રાણિ સાધનાનિ પ્રયોજયતઃ કથં ન વૈષમ્યાદીત્યતો ઽનુપપન્નસ્ય સૂત્રસ્ય કથં બાધકત્વમિતિ ।
મૈવમ્ ।
અસ્યાક્ષેપસ્ય સૂત્રકૃતૈવ નિરસ્તત્વાદિત્યાહ- સ્વાતન્ત્ર્ય ઇતિ ॥
સ્વાતન્ત્ર્યે વિદ્યમાને ઽપિ સાધનાદૌ પરેશિતુઃ ।
અપેક્ષ્યાનાદિવૈચિતૃયં ન દોષ ઇતિ તદ્વચઃ ॥ મનુવ્_3,4.86અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સ્વાતન્ત્ર્યં પ્રયોજકકર્તૃત્વાત્ ।
વૈચિત્ર્યં સાધનાદેઃ ।
અપેક્ષ્ય પ્રેરણાદિતિ શેષઃ ।
દોષો વૈષમ્યાદિઃ ।
તદ્વચઃ સૂત્રકૃતો વચો ઽસ્તિ ।
*11,129*
નન્વેવં સવર્ત્ર સાપેક્ષસ્ય હરેઃ સ્વાતન્ત્ર્યહાનિર્દેષઃ સ્યાદિત્યત આહ- સ્વતન્ત્ર્ય ઇતિ ॥
અયમપિ દોષો નાસ્તિ ।
કથમ્ ।
પરેશિતુઃ સાધનાદૌ સ્વાતન્ત્ર્યે વિદ્યમાને ઽપિ સ્વેચ્છયાનાદિવૈચિત્ર્યમપેક્ષ્ય પ્રેરકત્વમિત્યેતદર્થપ્રતિપાદકં તદ્વચો ઽસ્તિ યત ઇતિ ।
કિં તદ્વચ ઇત્યતઃ ક્રમેણ સૂત્રદ્વયં પઠતિ- નાનાદિત્વાદિતિ ॥
નાનાદિત્વાદિતિ હ્યુક્તમુપપદ્યત ઇત્યપિ

ન્યાયસુધા:
તત્રાદ્યદોષપરિહારાય"ન કર્માવિભાગાદિતિ ચેન્નાનાદિત્વાત્ઽ; ઇત્રત સૂત્રં(મનેનો)ઉપાદત્તે ।
દ્વિતીયપરિહારાય"ઉપપદ્યતે ચઽ; ઇતિ ।
એવમનુમાનસ્યાન્યથાસિદ્ધિં નિરસ્ય બાધકપ્રતિરોધૌ નિરાકરોતિ- અપેક્ષ્યેતિ ॥
અપેક્ષ્યોપાયવૈષમ્યમુપેયસ્ય તથા સ્થિતિઃ ।
મયા કયા વિરુદ્ધા સ્યાદ્ ... ॥ મનુવ્_3,4.87અ-ચ્ ॥
*11,129f.*
ન્યાયસુધા:
તથાસ્થિતિર્વિષમતેશ્વરેણ ક્રિયત ઇતિ સાધ્યમાનેતિ શેષઃ ।
મયા પ્રમાણેન ।
કયા ન કયાપિ ।
પરમં સામ્યમિત્યાદેરન્યથાવ્યાખ્યાતત્વદિતિ ભાવઃ ।
અનુમાનાદેર્વ્યાપ્તિપ્રતિપત્તયે દૃષ્ટાન્તમાહ- રાજાદાવિતિ ॥
*11,130*
... રાજાદાવપિ દૃશ્યતે

ન્યાયસુધા:
પ્રેક્ષાવતિ રાજાદૌ સેવાનુરૂપફલદાનં વૈપરીત્યકર્તર્યપ્રેક્ષાવતિ વૈષમ્યાદિકં ચ દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સાધ્યસાધનવૈરૂપ્યકલ્પને બાધકાન્તરમાહ- ત્યાગ ઇતિ ॥
ત્યાગો દૃષ્ટસ્ય ચાદૃષ્ટકલ્પનેતિ સુદુષ્કરૌ ।
માયિભ્યો ઽન્યેન કેનાપિ ... ॥ મનુવ્_3,4.88અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સર્વત્ર સાધ્યસાધનૈકરૂપ્યસ્ય દૃષ્ટત્વાત્તદ્વૈરૂપ્યસ્ય ક્વાપ્યદૃષ્ટત્વાત્પ્રકૃતવૈરૂપ્યં શઙ્કમાનસ્ય દૃષ્ટત્યાગો ઽદૃષ્ટકલ્પના ચેતિ દોષૌ પ્રસજ્યેતે ।
નચ સ્યાતાં તાવિતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
પ્રેક્ષાવતા કેનાપ્યનઙ્ગીકૃતત્વાદિત્યાહ- સુદુષ્કરમિતિ ॥
માયાવાદિનો દૃષ્ટં પ્રપઞ્ચસ્ય સત્યત્વાદિકં ત્યજન્તિ ।
અદૃષ્ટમનિર્વાચ્યાદિકં કલ્પયન્તિ ।
અતો માયિભ્યો ઽન્યેનેત્યુક્તમ્ ।
અસ્ય ચોત્તરત્રોપયોગઃ ।
અન્યૈરકૃતમપિ દૃષ્ટત્યાગાદિકં કુર્વતાં કો દોષ ઇત્યત આહ- તત્કિમિતિ ॥
... તત્ કિમન્યૈશ્ચ વાદિભિઃ

માયિનો ઽત્રાનુગમ્યન્તે ...

ન્યાયસુધા:
તત્ તર્હિ ।
કિમિતિ ગૂઢાભિપ્રાયઃ પ્રશ્નઃ ।
અત્ર દૃષ્ટત્યાગાદ્યનુષ્ઠાનવિષયે ।
અનુગમ્યન્તે અનુસ્રિયન્તે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
દૃષ્ટત્યાગાદિપ્રસઙ્ગેન માયાવાદિનો દૂષયતાં પુનરત્ર દૃષ્ટત્યાગાદિકં સ્વયં કુર્વતાં વ્યાહતિઃ સ્યાદિતિ ।
*11,132*
સાધ્યસાધનયોર્વૈરૂપ્યં શઙ્કમાનસ્યાનિષ્યાન્તરમાહ- શ્રુતેતિ ॥
ઉક્તવિધયા સાધ્યસાધનસારૂપ્યસ્ય શ્રુતત્વાદન્યથા ચાશ્રુતત્વાદત્ર વૈરૂપ્યાઙ્ગીકારે શ્રુતહાન્યશ્રુતગ્રહાવપિ સ્યાતામ્ ।
માયિનાં લિઙ્ગે ઇતિ તયોર્વિશેષણં પ્રયુઞ્જાનસ્યોક્ત એવાભિસન્ધિઃ ।
માયાવાદિનો હિ શ્રુતં સાર્વજ્ઞાદ્યુપેતં બ્રહ્મ પરિત્યજ્યાશ્રુતં નિર્ગુણમુપયન્તિ ।
દૃષ્ટત્યાગાદિચતુષ્યયં કુર્વતાં બાધકાન્તરમાહ- તદિતિ ॥
... શ્રુતહાન્યશ્રુતગ્રહૌ ।
અપ્યત્ર માયિનાં લિઙ્ગે તત્ કે દોષાસ્તતો ઽધિકાઃ ॥ મનુવ્_3,4.89બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તત્ તત્ર પ્રકૃતદોષેષુ ।
તતો દૃષ્ટત્યાગાદેષઃ ।
અધિકા બહિર્ભૂતાઃ ।
દૃષ્ટત્યાગાદિકં કુર્વાણેનાન્યદપિ પ્રમિતં ત્યાજ્યં સ્યાત્ ।
અદૃષ્ટકલ્પનાદિકં ચ કુર્વતાપ્રામાણિકમન્યદપિ કલ્પનીયં ભવેદિતિ(ત્યર્થઃ) ભાવઃ ।
*11,133*
સ્યાદેતત્ ।
યદિ મુક્તાસ્તારતમ્યોપેતાઃ સ્યુસ્તદા પરસ્પરં દ્વેષવન્તઃ સ્યુરિતિ પ્રતિકૂલતર્કપરાહતં મુક્તતારતમ્યાનુમાનમિત્યત આહ- નિશ્શેષેતિ ॥
નિશ્શેષગતદોષાણાં બહુભિર્જન્મભિઃ પુનઃ ।
સ્યાદાપરોક્ષ્યં હિ હરેર્દ્વેષેર્ષ્યાદિસ્તતઃ કુતઃ

*11,133f.*
ન્યાયસુધા:
નિશ્શેષેણ ગતા અપગતા દોષા યેભ્યાસ્તે તથોક્તાઃ ।
પુનઃ શ્રવણાદિમતામિતિ શેષઃ ।
તેષાં હરેરાપરોક્ષ્યમિતિ તાન્પ્રતિ હરેરાપરોક્ષ્ય(રપરોક્ષત્વ)મિત્યર્થઃ ।
અનુબન્ધાદિભ્ય ઇત્યત્ર પ્રતિપાદિતો ઽયમર્થ ઇતિ હિશબ્દઃ ।
યસ્માદિત્યર્થે વા ।
દ્વેષેર્ષ્યાદિદોષસ્તતસ્તસ્માત્કુતો મુક્તાનાં નાપાદયિતું શક્યત ઇત્યર્થઃ ।
*11,134*
એતદુક્તં ભવતિ ।
યે તારતમ્યોપેતાસ્તે દ્વેષાદિમન્તો દૃષ્ટા યથા લૌકિકાઃ પુરુષા ઇતિ ખલ્વત્ર વ્યાપ્તિરભિધાતવ્યા ।
નચૈવમ્ ।
લૌકિકાનાં દ્વેષાદિમત્ત્વે દોષિત્વસ્યૈવ પ્રયોજકત્વાત્ ।
યત્ર દ્વેષાદિમત્ત્વં તત્ર દોષિત્વમિત વ્યાપ્તેર્દર્શનમ્ ।
નચ દોષિત્વં મુક્તેષુ સમ્ભવતિ ।
ઔપાધિકા હિ તેષુ દોષા વક્તવ્યાઃ ।
સ્વાભાવિકાનાં શઙ્કિતુમશક્યત્વાત્ ।
તે ચ ભગવત્સાક્ષાત્કારોદયાત્પ્રાગેવ પ્રાચુર્યેણ ગતાઃ ।
સાક્ષાત્કારેણ ચ સમૂલઘાતં હતાઃ ।
મુક્તૌ ચોપાધેરેવાપગતત્વાન્નેષદપિ સ્થાતુમર્હતિ ।
અતો વ્યાપકાભાવાદ્વયાપ્યસ્યાપ્યભાવ ઇતિ ।
નનુ પરેણાપિ ન મુક્તેષુ દ્વેષાદિમત્ત્વં સાધ્યતે કિન્ત્વાપાદ્યત ઇતિ ।
તતસ્સ્તેભ્યસ્તદ્વયાવૃત્તિસાધનમસઙ્ગતમ્ ।
મૈવમ્ ।
તર્કમૂલભૂતવ્યાપ્તાવુપાધિઃ ખલ્વત્ર કથિતઃ ।
તસ્ય ચ પક્ષાદ્વયાવૃત્તિઃ સ્વવ્યાવૃત્ત્યા વિવક્ષિતધર્મવ્યાવર્તનશક્તિશ્ચાવશ્યકેતિ તદ્વ્યુત્પાદનસ્ય ક્રિયમાણત્વાત્ ।
અત્ર દ્વેષેર્ષ્યાસન્તાપપરેષ્યપ્રતિઘાતપ્રયત્નેચ્છા વ્યાપ્યાઃ ।
અવિદ્યાહઙ્કારાદ્યા વ્યાપકા ઇતિ વિવેકઃ ।
*11,136*
દોષાણામેવ દ્વેષાદૌ પ્રયોજકત્વમિત્યેતમર્થં પરેણાપિ સ્વીકારયિતું પ્રતિબન્દી ગૃહ્ણાતિ- ભવેયુરિતિ ॥
ભવેયુર્યદિ ચેર્ષ્યાદ્યાઃ સમેષ્વપિ કુતો ન તે

ન્યાયસુધા:
તારતમ્યે ઽઙ્ગીકૃતે મુક્તાનામીર્ષ્યાદયો યદિ ભવેયુર્યદ્યાપાદ્યન્તે ।
તદા મુક્તેષુ સમેષ્વઙ્ગીકૃતેષ્વપિ કુતો ન ભવેયુઃ ।
યદિ મુક્તાસ્તારતમ્યોપેતાસ્તદા દ્વેષાદિમન્તઃ સ્યુરિતિ વદતા ન દ્વેષાદિમન્તસ્તસ્માત્સમા એવેતિ વાચ્યમ્ ।
નચ સામ્યમપ્યઙ્ગીકર્તું શક્યતે ।
યદિ મુક્તાઃ સમાઃ સ્યુસ્તદા દ્વેષાદિમન્તઃ સ્યુરિતિ તત્રાપ્યનિષ્યપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ ।
સામ્યે કથં દ્વેષાદિપ્રસઙ્ગ ઇત્યત પરપ્રસઙ્ગવત્સામ્યસ્યાપિ દ્વેષાદિસાહચર્યં દૃષ્ટમિત્યાહ- તપ્યમાના ઇતિ ॥
તપ્યમાનાઃ સમાન્ દૃષ્ટ્વા દ્વેષેર્ષ્યાદિયુતા અપિ ।
દૃશ્યન્તે બહવો લોકે દોષા એવાત્ર કારણમ્ ॥ મનુવ્_3,4.91ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
સમસત્તામાત્રં નાપાદકત્વેન વિવક્ષિતમ્ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિન્તુ સમદર્શનમેવેત્યાશયેનોક્તમ્- સમાન્દૃષ્ટ્વેતિ ॥
પ્રતિબન્દીગ્રહણસ્ય પ્રયોજનમાહ- દોષા ઇતિ ॥
દોષાણાં સમુદિતાનામેવ કારણત્વમિત્યેકવચનમ્ ।
એવમસ્માભિઃ સામ્યવાદિનં પ્રત્યતિપ્રસઙ્ગે ઽભિહિતે તેનૈતદેવ વક્તવ્યમ્ ।
અત્ર લોકે દોષા એવ દ્વેષાદેઃ કારણમ્ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તન્નિશ્ચયાત્ ।
નતુ સામ્યમ્ ।
સત્યપિ સામ્યે સખિષ્વભાવાત્ ।
અસત્યપિ ક્વચિદ્ભાવાત્ ।
નચ મુક્તેષુ દોષાસ્સન્તિ ।
અતઃ સામ્યે ઽપિ ન (દ્વૈ)દોષાદિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
*11,137*
અતઃ કિમિત્યત આહ- યદીતિ ॥
યદિ નિર્દોષતા તત્ર કિમાધિક્યેન દૂષ્યતે
ન્યાયસુધા:
યદ્યેવં દોષાણામેવ દ્વેષાદિકારણત્વમ્ ।
તત્ર મુક્તેષુ ।
નિર્દેષતા ચાઙ્ગીકૃતા ।
તદા આધિક્યેન હીનાધિકભાવેનાઙ્ગીકૃતેન ।
કિં દૂષ્યતે ન કિમપિ ।
સામ્યમઙ્ગીકુર્વાણેનાપિ નિર્દેષતયૈવ દ્વેષાદિપ્રસઙ્ગો વારણીયઃ ।
તારતમ્યમઙ્ગીકુર્વાણૈરસ્માભિરપિ તથૈવ નિરાકરિષ્યતે ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ ।
યત્તારતમ્યં પ્રમિતં ન સામ્યમિતિ સમુદાયાર્થઃ ।
શઙ્કતે- યદીતિ ॥
યદ્યન્યદર્શનાભાવાદીર્ષ્યાદિર્વિનિવાર્યતે
*11,138*
ન્યાયસુધા:
ભવેદેતદ્યદિ સામ્યેન પ્રસક્તં દ્વેષાદિકં નિર્દેષતયા નિવારયામઃ ।
નચૈવમ્ ।
કિન્નામ સમસત્તામાત્રં હિ ન દ્વેષાદિકારણમતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપિ તર્હિ સમદર્શનમ્ ।
નચ મુક્તઃ સમં મુક્તાન્તરં પશ્યત્યતો ન દ્વેષાદીતિ ।
એવં તર્હિ ન તારતમ્યસત્તામાત્રં દ્વેષાદિકારણં કિન્તુ સ્વતો ઽધિકદર્શનમેવ ।
નચ મુક્તઃ સ્વતો ઽધિકં મુક્તાન્તરં પશ્યતિ ।
તસ્માત્સત્યપિ તારતમ્યે ન દ્વેષાદિપ્રસઙ્ગ ઇતિ કુતો ન સન્તોષ્યવ્યમિતિ પરિહારો ઽત્ર શક્યતે વક્તુમ્ ।
તથાપિ નાસૌ તાત્ત્વિક ઇત્યન્યદર્શનાભાવમેવ દૂષયતિ- અદર્શનાદિતિ ॥
અદર્શનાદરત્યાદિઃ કથં તેન નિવાર્યતે

ન્યાયસુધા:
એવમન્યદર્શનાભાવેન દ્વેષાદિકં નિવારયતા તેનાદર્શનાત્પ્રસક્તમરત્યાદિકં કથં નિવાર્યતે ।
અરતિઃ સુખાભાવઃ ।
આદિપદેન તન્દ્રી ભયં ચ ગૃહ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સ્યાદયં પરિહારો યદિ મુક્તસ્યાન્યદર્શનાભાવઃ સમ્ભવેત્ ।
નચૈવમ્ ।
મુક્તો હિ ન તાવદચેતનઃ ।
અપસિદ્ધાન્તપ્રસઙ્ગાત્ ।
તતશ્ચેતનસ્ય સતો ઽન્યદર્શનાભાવે ઽરત્યાદિકં પ્રસજ્યત ઇતિ ।
નનુ બહિર્મુખા એવાન્યદર્શનાભાવે ઽરત્યાદિકં પ્રાપ્નુવન્તિ નચ મુક્તાસ્તથાતો નારત્યાદિપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ- બ્રહ્મણો ઽપીતિ ॥
બ્રહ્મણો ઽપ્યરતિર્દૃષ્ટ્વા પૂર્વમેકાકિનઃ શ્રુતૌ

ન્યાયસુધા:
"જ્ઞાનમપ્રતિઘં યસ્ય વૈરાગ્યં ચ જગત્પતેઃ ।
ઐશ્વર્યં ચૈવ ધર્મશ્ચ સહસિદ્ધં ચતુષ્યયમ્ઽ; ઇત્યેવં પ્રમિતસ્યાપીત્યર્થઃ ।
પૂર્વમ્ આદિકાલે ।
શ્રુતાવિતિ જાતાવેકવચનમ્ ।
તાઃ શ્રુતીરર્થતઃ પઠતિ- નૈવેતિ ॥
*11,139*
નૈવ રેમે સ ચૈકાકી તસમાન્ન રમતે ક્વચિત્ ।
દ્વિતીયમૈચ્છત્ તેનાસાવિતિ શ્રુતય ઊદિરે ॥ મનુવ્_3,4.93ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
અનેન સ વૈ નૈવ રેમે તસ્માદેકાકી ન રમતે સ દ્વિતીયમૈચ્છદિતિ વાક્યમુપાદત્તે ।
સ્યાદેતત્ ।
યદ્યન્યદર્શનાભાવમાત્રમરત્યાદેઃ કારણં સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
કિન્ત્વન્યદર્શનેચ્છાયાં તદભાવઃ ।
મુક્તસ્ય ત્વિચ્છૈવ નાસ્ત્યતો ઽન્યદર્શનાભાવે ઽપિ નારત્યાદિકં પ્રસજ્યત ઇત્યાશઙ્કયાહ- યદીતિ ॥
યદીચ્છા તત્ર નૈવાસ્તીત્યેવ તત્ કલ્પ્યતે મૃષા ।
શ્રુત્યુક્તનિર્દોષતૈવ કિં નાઙ્ગીક્રિયતે સ્વયમ્

ન્યાયસુધા:
તત્ તત્ર મુક્તૌ ।
તત્ર અન્યદર્શનવિષયે ।
ઇચ્છા નૈવાસ્તીતિ મૃષૈવ કલ્પ્ય તેયદીતિ યોજના ।
ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિરિત્યાદિશ્રુત્યુક્તા ।
સ્વયં સાક્ષાચ્છત્યુક્તેતિ સમ્બન્ધઃ ।
તર્હીતિ શેષઃ ।
તચ્છબ્દો વા તર્હ્યર્થઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
મુક્તાનાં સામ્યમઙ્ગીકૃત્યાન્યદર્શનાભાવેન દ્વેષાદિપરિહૃત્યાન્યદર્શનેચ્છાભાવેન ચારત્યાદિકં પરિહરતો ઽપ્રામાણિકાનેકકલ્પનં પ્રામાણિકપરિત્યાગશ્ચ સ્યાતામ્ ।
*11,140*
સામાન્યદર્શનાભાવેનાભાવવતદિચ્છાભાવાનામપ્રામાણિકત્વાત્ ।
તારતમ્યાદેઃ પ્રામાણિકત્વાત્ ।
તતો વરં તારતમ્યમઙ્ગીકૃત્ય દ્વેષાદિનિરાસાય શ્રૌતનિર્દેષતાસ્વીકાર ઇતિ ।
એતેન તારતમ્યં સામ્યં વાઙ્ગીકૃત્ય નિર્દેષત્વેન દ્વેષાદિસમાધાનં વિધાતવ્યમિતિ સન્દેહો ઽપિ નિરસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
ઉક્તમેવ સ્પષ્ટમાહ- તારતમ્યં ચેતિ ॥
તારતમ્યં ચ કામં ચ શ્રુતમેવાતિહાય તુ ।
અશ્રુતા સમતા કેન કલ્પ્યતે યુક્તિમાનિના

*11,141*
ન્યાયસુધા:
અન્યદર્શનં ચેત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
"સ યો મનુષ્યાણાં રાદ્ધઃ ।
કામસ્ય યત્રાપ્તાઃ કામાઃ ।
અક્ષણ્વન્તઃ કર્ણવન્તઃ સખાયઃઽ; ઇત્યાદ્યૌ શ્રુતમ્ ।
ન હ્યન્યદર્શનાભાવે સખ્યં સમ્ભવતિ ।
સમતેત્યન્યદર્શનાભાવેચ્છાભાવયોરપ્યુપલક્ષણમ્ ।
યુક્તિં મન્યત ઇતિ યુક્તમાની ।
યુક્તૌ બહુમાનવતા કેનાપ્યેવં ન કલ્પ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રામાણિકપરિત્યાગાપ્રામાણિકસ્વીકારપ્રસઙ્ગો હિ તર્કાપરનામિકા યુક્તિઃ ।
નનુ સમતાયા અશ્રુતત્વે ઽપિ નાપ્રામાણિકત્વમ્ ।
નહિ શ્રુતિરેવ પ્રમાણમિત્યત આહ- કિં તદિતિ ॥
કિં તન્માનં સમત્વે તે મુક્તાનામુપલભ્યતે
ન્યાયસુધા:
ન કિઞ્ચિત્તચ્છતેરન્યત્ ।
અતઃ પ્રમાણાન્તરાભાવે ઽશ્રુતત્વેનાપ્રામાણિકત્વમેવ સિદ્ધયતિ ।
યદ્યન્યદર્શનાભાવાદિત્યાદિનોક્તમુપસંહરતિ- વૃથેતિ ॥
વૃથાયમાગ્રહઃ કેન શ્રુતહાન્યશ્રુતગ્રહે

ન્યાયસુધા:
કેન ન કેનાપિ કારણેન ।
શ્રુતહાન્યશ્રુતગ્રહ ઇતિ દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવઃ ।
શ્રુતહાનિસહિતો ઽશ્રુતગ્રહ ઇતિ વા ।
વિષયસપ્તમીયમ્ ।
તતો ન કાર્ય ઇતિ ભાવઃ ।
મુક્તાનાં તારતમ્યે ઽનુમાનાન્તરમાહ- મોક્ષે ઽપીતિ ॥
*11,142*
મોક્ષે ઽપિ તારતમ્યેતશ્ચેતનત્વાત્ પુરા યથા
ન્યાયસુધા:
તારતમ્યેનેતઃ પ્રાપ્તસ્તારતમ્યવાનિતિ યાવત્ ।
પુરા સંસારે ।
નન્વત્ર સંસારે વર્તમાનં કમપિ પક્ષીકૃત્યાયં તારતમ્યેત ઇતિ સાધ્યતે તત્ર ચ મોક્ષે ઽપીતિ સિદ્ધસાધનતાપરિહારાય વિશેષણમુપાદીયત ઇતિ વા ।
મોક્ષે ઽપીત્યનેન મુક્તં પક્ષીકૃત્ય તારતમ્યેત ઇતિ વા ।
મુક્તં પક્ષીકૃત્ય તારતમ્યેત ઇતિ સાધ્યતે ।
તત્ર પ્રાચીનેન તારતમ્યેન સિદ્ધસાધનતાપરિહારાય મોક્ષે ઽપીતિ વિશેષણમુપાદીયત ઇતિ વા ।
નાદ્યઃ ।
તસ્ય નિત્યસંસારિત્વસ્યાપિ સમ્ભવેન બાધાપત્તેઃ ।
નિશ્ચિતમોક્ષપુરુષવિશેષપક્ષીકારે ઽપિ દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલત્વાત્ ।
નહિ સંસારી મુક્તિગતતારતમ્યોપેતઃ ।
દ્વિતીયે અપિપદવૈયર્થ્યમ્ ।
પ્રાક્તનતારતમ્યોપેતત્વેન સિદ્ધસાધનતા ચ ।
તૃતીયે ઽપિ દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલતૈવ ।
તારતમ્યોપેતત્વં ચ હીનાધિકસદ્ભાવો વાન્યતરસદ્ભાવો વા ।
*11,143*
આદ્યે પરમેશ્વરે ઽનૈકાન્ત્યમ્ ।
દ્વિતીયે સિદ્ધસાધનતા ।
મુક્તાનામપ્યમુક્તેભ્યો ઽધિકત્વસ્ય પરેણાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
મુક્તાધિકત્વસાધને દેવદત્તે વ્યભિચારસ્તત્કથમેતત્ ।
ઉચ્યતે ।
મુક્તાસ્તદાનીન્તનેન પરસ્પરં તારતમ્યેનોપેતાશ્ચેતનત્વાત્સંસારિણો યથેત્યયમર્થો ઽત્ર વિવક્ષિતઃ ।
તારતમ્યં ચ કુતશ્ચિદ્ધીનત્વં કુતશ્ચિદધિકત્વમિત્યેતયોરન્યતરદિતિ નોક્તદોષઃ ।
સામાન્યસ્ય ચ વિશેષનિરાસેનાપાકરણે ચાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
યદ્વા મક્ત્યુત્તરક્ષણવર્તી મુક્તઃ પ્રાગ્ યતો ઽધિકત્વહીનત્વાભ્યામુપેતસ્વરૂપો ઽભૂદિદાનીમપિ તાભ્યામુપેત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાર્થો વણર્નીયઃ ।
સામાન્યત એવ વ્યાપ્તિરભિધાતવ્યેતિ ।
*11,147*
આભાસાનુદ્ધરતિ- ઇત્યુક્ત ઇતિ ॥
ઇત્યુક્ત ઉત્તરં કિં તે ...
ન્યાયસુધા:
ઉક્તે પ્રત્યુક્તે ।
વ્યાપ્તિપક્ષધર્મત્વયોઃ પ્રમિતત્વાન્ન કિમપ્યુત્તરમસ્તીતિ ભાવઃ ।
બાધિતવિષયમનુમાનમિત્યત આહ- કલ્પનેતિ ॥
... કલ્પનામાત્રવાદિનઃ

ન્યાયસુધા:
કલ્પનામાત્રેણ વદતીતિ તથોક્તઃ ।
પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ ।
શ્રુતીનામન્યાર્થત્વાત્પ્રમાણાન્તરસ્ય ચાભાવાત્સ્વોત્પ્રેક્ષયૈવ મુક્તાનાં તારતમ્યાભાવં વદતસ્તવોત્તરં કિમિતિ ।
યદ્યેવમનુમીયેત તદા મુક્તા દુઃખાદ્યુપેતાશ્ચેતનત્વાત્સંસારિવદિત્યપ્યનુમીયેતેત્યતિપ્રસઙ્ગપરાહતમનુમાનમિત્યત આહ- નચેતિ ॥
ન ચ દુઃખાદિકં કલ્પ્યં ...
ન્યાયસુધા:
કલ્પ્યં અનુમેયં મુક્તસ્ય ।
આદિપદેનાપરિપૂર્ણાનન્દત્વાદેઃ સઙ્ગ્રહઃ ।
કુત ઇત્યત આહ- નિર્દુઃખત્વેતિ ॥
... નિર્દુઃખત્વશ્રુતેર્બલાત્
ન્યાયસુધા:
અત્રાપ્યાદિપદં ગ્રાહ્યમ્ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
સમાનયોગક્ષેમત્વાભિપ્રાયેણ ખલ્વયમતિપ્રસઙ્ગો વાચ્યો નાન્યથા વ્યાપ્ત્યભાવાત્ ।
નચ પ્રકૃતે તદસ્તિ ।
દુઃખાદિસાધકસ્ય નિર્દુઃખત્વાદિકં પ્રતિપાદયન્ત્યા શ્રુત્યા બાધિતત્વાત્ ।
શ્રુતેરપૌરુષેયત્વેન ધર્મિગ્રાહકત્વેન ચાનુમાનતો બલવત્ત્વાત્ ।
તારતમ્યાનુમાનસ્ય ચાબાધિતત્વાદિતિ ।
*11,148*
એતદેવ વિવૃણ્વન્મુક્તસ્ય નિર્દુઃખત્વાદિ પ્રતિપાદયન્તીઃ શ્રુતીસ્તાવત્પઠિત્વા તાસાં તાત્પર્યમાહ- શોકમિતિ ।
*11,149*
શોકં તરત્યાત્મવેત્તા તીર્ણઃ સર્વાનદુઃખભાક્

યેનાનન્દ્યેવ ભવતિ ન શોચતિ કદાચન ।
કિલ્બિષસ્પૃત્ પિતુષણિરરં હિત ઇહેશ્વરઃ

યં યમન્તમભિપ્રેપ્સુઃ સ સઙ્કલ્પાદ્ ભવેદિહ ।
ઇત્યાદિશ્રુતયો માનં નિર્દુઃખત્વાદિસમ્પદિ

ન્યાયસુધા:
અનેન તરતિ શોકમાત્મવિદિતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
વેત્તા વેદિતા ।
વિચારણાર્થસ્ય વિન્દતેર્વા રૂપમેતત્ ।
તીર્ણઃ સર્વાનિત્યનેન તીર્ણો હિ તદા સર્વાઞ્છોકાનિતિ ।
અદુઃખભાગિત્યનેન નાનાનન્દં કઞ્ચિદુપસ્પૃશતીતિ ।
યેનેત્યનેન તદ્વૈ જૈવં મનો યેનાનન્દ્યેવ ભવતીત્યથો ન શોચતીતિ ।
એવશબ્દેન શોકાભાવે લબ્ધે ઽપિ યત્પુનઃ"ન શોચતિઽ; ઇત્યુક્તં તસ્યાભિપ્રાયઃ કદાચનેતિ ।
કિલ્પિષસ્પૃદિત્યનેન સર્વે નન્દન્તિ યશસાઽગતેન સભાસાહેન સખ્યા સખાયઃ ।
કિલ્બિષઽસ્પૃત્પિતુઽષણિર્હ્યેષામરં હિતો ભવતિ વાજિનાયેતિ મન્ત્રમ્(ઋ 10-71010) પરસ્પરં સખાયઃ સર્વે મુક્તા આગતેન સ્વાગતેન યશસા (યશસ્વતા)(શસ્વિના) યશોવતા સભાં સહત ઇતિ સભાસહઃ કર્મણ્યણ્ ।
તેન સખ્યા પરમેશ્વરેણ નિમિત્તેન નન્દન્તિ ।
કથમ્ ।
હિ યસ્માદીશ્વર એષાં મુક્તાનાં કિલ્બિષસ્પૃદ્ ।
દુઃખં ન સહતે ।
સ્પર્ધતેરર્થે સ્પર્ધેતિ ધાત્વન્તરં તતઃ ક્વિપ્ ।
પિતુષણિઃ અન્નસ્ય દાતા ।
અન્નં વૈ પિતુરિતિ શ્રુતેઃ ।
ષણુ દાને ।
અસ્માદિકારપ્રત્યયઃ ।
અર(મલં) મત્યર્થમ્ ।
વાજિનાયેન્દ્રિયાય હિતો ભવતિ ।
ઇન્દ્રિયં વૈ વાજિનમિતિ શ્રુતેઃ ।
ઇહ મુક્તવિષયે ।
યં યમિત્યનેન યં યમન્તમભિકામો ભવતિ સો ઽસ્ય સઙ્કલ્પાદેવ ભવતીતિ ।
અન્તં સ્થાનમ્ ।
ઇહ મુક્તૌ ।
નિર્દુઃખત્વાદિસમ્પદિ મુક્તાનામ્ ।
જોસ્હિ-29
*11,154*
તતઃ કિમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અતો દુઃખાદ્યનુમયા નાવકાશો ઽત્ર લભ્યતે
ન્યાયસુધા:
શ્રુતિબાધિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
અત્ર મુક્તેષુ ।
મુક્તા દુઃખાદ્યુપેતા ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયાઃ સ્વવ્યાહતત્વાચ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તતો ઽપિ કિમિત્યત આહ- તારતમ્યેતિ ॥
તારતમ્યાનુમા તેન ભવેન્નાતિપ્રસઙ્ગિની

ન્યાયસુધા:
તસ્માત્ બાધાભાવેન સમાનયોગક્ષેમત્વાભાવાત્ ।
*11,155*
મુક્તતારતમ્યસાધનમુપસંહરતિ- શ્રુતીતિ ॥
શ્રુતિયુક્તિબલાદેવં તારતમ્યં વિભાવ્યતે ।
મુક્તાવપિ તતઃ કે ઽત્ર વિરોધં કર્તુમીશતે

ન્યાયસુધા:
વિભાવ્યતે સમ્યગનુભૂયતે ।
કે વાદિનો ન કેઽપિ ।
અત્ર મુક્તતારતમ્યવિષયે ।
॥ ઇતિ કામચારાધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_3,4.ઇઇઇ: ઉભયલિઙ્ગાધિકારિકાધિકરણે =======]
॥ અથ ઉભયલિઙ્ગાધિકારિકાધિકરણે ॥
॥ ઓં સર્વથાપિ તુ ત એવોભયલિઙ્ગાત્ ઓં ॥
ઓં ન ચાધિકારિકમપિ પતનાનુમાનાત્તદયોગાત્ ઓં ॥
અત્ર પ્રથમાધિકરણે ઽનાદિજ્ઞાનયોગ્યતાવતામેવજ્ઞાનપ્રાપ્તિર્નાન્યેષામિત્યુક્તમ્ ।
દ્વિતીયે ચ દેવતાદિપદપ્રાપ્તિરનાદિતદ્યોગ્યતોપેતાનામેવ નેતરેષામિત્યભિહિતમ્ ।
સેયં જીવાનાં નાનાવિધાનાદિયોગ્યતા પ્રસિદ્ધૈસ્તૈસ્તૈઃ કારણૈરુત્કર્ષાપર્કપ્રાપ્તિર્ભવતીતિ વદદ્ભિર્વાદિભિર્નાભ્યુપગમ્યતે ઽતસ્તાં સાધયિતુમાહ- અનાદીતિ ॥
સર્વથાપિ ત એવોભયલિઙ્ગાત્

ન ચાધિકારિકમ્ અપિ પતનાનુમાનાત્ તદયોગાત્

અનાદિયોગ્યતાં ચૈવ કલિવાણીશ્વરાવધિમ્ ।
કો નિવારયિતું શક્તો યુક્તયાગમબલોદ્ધતામ્

*11,156*
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં મુક્તાનાં તારતમ્યમિતિ ચાર્થઃ ।
અનેન મુક્તતારતમ્યસ્યાપીદં સાધકમિત્યુક્તં ભવતિ ।
અનાદેર્નિત્યત્વાત્ ।
એવશબ્દસ્ય ક એવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
કલિવાણીશ્વરાવધી યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
યોગ્યતાપકર્ષપરમ્પરાયાઃ કલિરવધિસ્તદુત્કર્ષપરમ્પરાયા વાણીશ્વરઃ ।
ઉદ્ધતાં અપ્રતિહતામ્ ।
કથં યુક્ત્યાગમસિદ્ધેત્યત આગમાનાં સાવકાશત્વાભિમાનેન યુક્તાવેવ બહુમાનવન્તં પ્રત્યાદૌ તામાહ- બ્રહ્મણ ઇતિ ॥
બ્રહ્મણો ઽન્યત્ર આધિક્યયુક્તઃ કાલો વિવાદવાન્ ।
કાલો હ્યયં યથેત્યાદિ માનુમામાનિનો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
વર્તમાનકાલે બ્રહ્મા સર્વાધિક ઇતિ સમ્પ્રતિપન્નમ્ ।
અતો વિવાદવાન્વિવાદવિષયઃ કાલ ઇત્યુક્તમ્ ।
વર્તમાનમહાકલ્પવ્યતિરિક્તો ઽતીતો ઽનાગતશ્ચ કાલ એતસ્ય બ્રહ્મણો યદન્યત આધિક્યં તેન યુક્તઃ ।
કાલો હીતિ કાલત્વાદિત્યર્થઃ ।
અયં વર્તમાનઃ કાલો યથા ।
આદિપદેનાયં બ્રહ્માતીતાદિકાલે ઽપ્યન્યતો ઽધિકો બ્રહ્મત્વાત્તત્કાલવર્તિબ્રહ્મવદિત્યાદેઃ સઙ્ગ્રહઃ ।
અનુમામાનિનો ઽનુમાયાં બહુમાનવતો બોધાય પ્રયોક્તવ્યા ભવેત્ ।
અનુમામાનિનઃ પ્રતીતિં વા ।
બ્રહ્મગતેનાધિક્યેન કાલસ્ય સમ્બન્ધાભાવાત્કથમનુમાનમિતિ ચેન્ન ।
પરમ્પરાસમ્બન્ધેનાનુમાનપ્રામાણ્યવાદિભિરયં કાલો વેદવ્યતિરિક્તેદાનીન્તનત્વરહિતપૌરુષેયવાનિત્યાદ્યનુમાનાપ્રવૃત્તેઃ અઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમનુમામાનિન ઇતિ ।
બ્રહ્મણ પદાદ્યભાવકાલે ઽપિ સર્વોત્કર્ષસિદ્ધૌ યોગ્યતૈવ સર્વોત્કૃષ્ટાનાદિનિત્યા સિદ્ધા ભવતિ ।
*11,159*
સ્યાદેતત્ ।
પ્રમાણબાધિતેયં પ્રતિજ્ઞા ।
દૃષ્ટાન્તશ્ચ સાધ્યવિકલઃ ।
અન્યશબ્દો હ્યયં પ્રકરણાદ્બ્રહ્મવ્યતિરિક્તં સર્વમાહ ।
તત્ર હરેર્મહાલક્ષ્મ્યા ઋજુભ્યશ્ચાધિક્યં બ્રહ્મણઃ કાલત્રયે ઽપિ નાસ્તિ ।
હરેઃશ્રિયશ્ચાધિકત્વેન ઋજૂનાં સમત્વેન પ્રમિતત્વાદિત્યત આહ- અન્યશબ્દ ઇતિ ॥
અન્યશબ્દો હરિશ્રીસ્વસમેભ્યો ઽન્યવિવક્ષયા ।
પ્રયુક્તો નૈવ દોષાય ...
ન્યાયસુધા:
સ્વશબ્દેન બ્રહ્મોચ્યતે ।
સ ચાવર્તનીયઃ ।
સ્વશ્ચ સ્વસમાશ્ચેતિ ।
યદા વક્તા સ્વવિવક્ષાં સ્વયમેવ વ્યાખ્યાતિ કાત્ર પ્રકરણાદ્યપેક્ષા ।
તદભાવે તસ્યોપયોગાત્ ।
કથાયાં તુ વ્યક્તમેવ વક્તવ્યમ્ ।
અન્યથા પ્રતિજ્ઞાન્તરાદીનામપ્યેવં પરિહારપ્રસઙ્ગાત્ ।
નૈવ દોષાય બાધાદિહેતુર્નૈવ ભવતિ ।
*11,161*
ઉક્તન્યાયમન્યત્રાપ્યતિદિશતિ- રુદ્રાદિષુ ચેતિ ॥
... રુદ્રાદિષુ ચ યુક્તિતઃ

ન્યાયસુધા:
અનયૈવ રીત્યા રુદ્રાદિષ્વપિ સાનાદિયોગ્યતા યુક્ત્યા સાધનીયેત્યર્થઃ ।
વિમતઃ કાલો ઽસ્ય રુદ્રસ્યેશ્વરાદિવ્યતિરિક્તાદ્યદાધિક્યં તેન યુક્તઃ કાલત્વાદેતત્કાલવદિત્યાદિ ।
(નનુ) મુક્તાસ્તાવત્સર્વે ઽપિ બ્રહ્મણો ઽધિકાસ્તેષાં મુક્તત્વાદસ્ય સંસારિત્વાત્ ।
અતો ઽન્યશબ્દવ્યાખ્યાને તે ઽપિ કુતો ન ગૃહ્યન્ત ઇત્યત આહ- ઉત્તમત્વં ત્વિતિ ॥
ઉત્તમત્વં તુ મુક્તાનામપિ ન બ્રહ્મણો ભવેત્
ન્યાયસુધા:
અતસ્તદગ્રહે ન દોષ ઇતિ શેષઃ ।
તત્કથમિત્યત આહ- વ્યક્તિરિતિ ॥
વ્યક્તિઃ સુખસ્ય તુ ભવેન્નત્વાધિક્યં સુખસ્ય ચ

ન્યાયસુધા:
આદ્યસ્તુશબ્દો ઽવધારણાથર્ઃ ।
વ્યક્તિરેવેતિ સમ્બદ્ધયતે ।
ચશબ્દો ગુણાન્તરસમુચ્ચયાથર્ ઉભયત્રાન્વેતિ ।
પ્રાગ્વિદ્યમાનસ્યૈવ સ્વરૂપસુખાદેર્મુક્તાવવિદ્યાદ્યાવરણાપાયેન વ્યક્તિરનુભવલક્ષણા ભવેન્ન તુ કિમપ્યધિકમુત્પદ્યતે ।
તથા સત્યનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપાદિતરેષાં સ્વરૂપમધિકમ્ ।
નચ નિર્ણિક્તં કાંસ્યમનિર્ણિક્તાત્સુવર્ણાદધિકં ભવતિ ।
એતેન મુક્તત્વહેતુરપિ પ્રત્યુક્તઃ ।
*11,162*
ન કેવલં મુક્તાનાં બ્રહ્મણો ઽધિકત્વં નાસ્તિ કિં તર્હીત્યત આહ- બલેતિ ॥
બલજ્ઞાનાધિકત્વં ચ તેભ્યો હિ બ્રહ્મણઃ સદા
ન્યાયસુધા:
ગુણાન્તરોપલક્ષણમેતત્ ।
સદા સંસારે મુક્તૌ ચ ।
એતેન સમશબ્દેનાપિ તત્પરિગ્રહો નિરસ્તઃ ।
*11,163*
નન્વેવમનુમાને વિમતઃ કાલો ઽસ્ય રાજ્ઞઃ સમ્પ્રતિપન્નાધિક્યેન યુક્તઃ કાલત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નકાલવદિત્યપ્યનુમાનપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ- આધિક્યસ્યેતિ ॥
આધિક્યસ્ય ત્વનિત્યત્વે ન કિઞ્ચિન્માનમીયતે

ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મણ ઇતિ શેષઃ ।
અનિત્યત્વ ઇતિ સાદિત્વસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
તુશબ્દો રાજાદ્યાધિક્યસ્ય વ્યાવર્તકઃ ।
બાધકભાવાભાવાભ્યાં વિશેષાન્નાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ ।
*11,164*
એવં બ્રહ્માદિજીવેષ્વનાદિનિત્યં નાનાવિધાં યોગ્યતાં પ્રસાધ્યેદાનીમાગમેનાપિ સાધયન્નાદૌ તાવત્ શ્રુતીઃ પઠતિ- શૃણ્વે વીર ઇતિ ॥
શૃણ્વે વીર ઉગ્રમુગ્રં દમાયન્નન્યમન્યમતિનેનીયમાનઃ ।
એધમાનદ્વિળુભયસ્ય રાજા ચોષ્કૂયતે વિશ ઇન્દ્રો મનુષ્યાન્

ન્યાયસુધા:
વીરો ઽધ્યવસિતાન્તગામી ।
ઇન્દ્રઃ પરમેશ્વરઃ ।
ઉગ્રમુગ્રં સર્વાન્દુષ્યપ્રકૃતીન્દમયન્નિત્યનરકં પ્રાપયન્નન્યમન્યં સર્વાન્સત્સ્વભાવાનતિનેનીયમાનઃ સંસારં ભૃશમતિક્રામયન્ સ્વયોગ્યતાતિરેકેણૈધમાનં દ્વેષ્યીત્યેધમાનદ્વિટ્ ।
શૃણ્વે શ્રૂયતે ।
કુત ઉભયસ્ય દેવતાસુરવર્ગસ્ય રાજા યતઃ ।
કિઞ્ચ મનુષ્યાન્વિશઃ પ્રજાશ્ચોષ્કૂયતે નિત્યં પરિવર્તયતિ ।
પરા પૂર્વેષાં સખ્યા વૃણક્તિ વિતર્તુરાણો અપરેભિરેતિ ।
અનાનુભૂતીરવધૂન્વાનઃ પૂર્વીતિન્દ્રઃ શરદસ્તર્તરીતિ

ન્યાયસુધા:
પરા પૂર્વેષામ્ ।
અતીતમન્ત્રે પૂર્વેષાં પૂર્વનિર્દિષ્યાનામુગ્રાણાં સખ્યા સખ્યાનિ પરાવૃણક્તિ પરિત્યજતિ ।
અપરેભિરપરૈઃ સાધુભિઃ સહ સખ્યાનિ વિતર્તુરાણો ઽતિશયેન ત્વરમાણ એત્યાનાનુભૂતીઃ સમ્યગનુભવરહિતાનવધૂન્વાનો ઽવમે સંસારે વર્તયન્નિન્દ્રઃ પૂર્વીઃ શરદો ઽતીતાન્સંવત્સરાંસ્તીર્ણો વર્તમાનાંશ્ચ તર્તરીતિ ।
આગામિનશ્ચ તરિષ્યતીતિ ।
અત્ર મન્ત્રદ્વયે ઽસુરાણામનાદિતો ભગવદ્ભજનાભાવો નિત્યનરકાવાપ્તિશ્ચ શ્રૂયતે ।
દેવાનાં સદા ભગવદ્ભજનં મોક્ષાવાપ્તિશ્ચ ।
મનુષ્યાણાં સર્વદા સંસાર ઇતિ ।
દિવેદિવે સદૃશીરન્યમર્ધં કૃષ્ણા અસેધદપ સદ્મનો જાઃ ।
અહન્ દાસા વૃષભો વસ્નયન્તોદવ્રજે વર્ચિનં શમ્બરં ચ

ન્યાયસુધા:
દિવે દિવે વર્ષણાદ્વૃષભઃ પરમેશ્વરો દિવે દિવે સર્વદા સદૃશીશ્ચેતનત્વમાત્રેણ કૃષ્ણાસ્તમોમયીર્જાઃ પ્રજાઃ કાસ્તા દેવેભ્યો ઽન્યમર્ધં સ્વીયાત્સદ્મનોપાસેધત્ ।
નિવર્તયતિ ।
કિઞ્ચ દાસૌ દસ્યૂ વસ્નયન્તા જગચ્છાયદન્તૌ વર્ચિનં શમ્બરં ચોદવ્રજે જલરાશૌ સમુદ્રતીરે ઽહન્હિંસિતવાનિતિ ।
અત્ર દૈત્યાનાં કદાપિ ન મોક્ષ ઇતિ પ્રતીયતે ।
*11,164f.*
તં ભૂતિરિતિ દેવા ઉપાસાઞ્ચક્રિરે તે બભૂવુસ્તસ્માદ્ધાપ્યેતર્હિ સુપ્તો ભૂભ્રૂરિત્યેવ પ્રશ્વસિત્યભૂતિરિત્યસુરાસ્તે હ પરાબભૂવુઃ

તદ્ યથા પેશસ્કરી પેશસો માત્રામપાદાયાન્યન્નવતરં કલ્યાણતરં રૂપં તનુત એવમેવાયમાત્મેદં શરીરં નિહત્યાવિદ્યાં ગમયિતવાન્યન્નવતરં કલ્યાણતરં રૂપં કુરુતે પિતૃયં પિતૃયં વા ગાન્ધર્વં વા દૈવં વા પ્રાજાપત્યં વા બ્રાહ્મં વાન્યેષાં વા ભૂતાનામ્

*11,165*
ન્યાયસુધા:
તં ભૂતિરિતિ ।
તં પરમેશ્વરમ્ ।
ભૂતિરૈશ્વર્યરૂપઃ ।
બભૂવુર્મુક્તા ઇતિ શેષઃ ।
એતર્હીદાનીં સુપ્તઃ સુપ્તસ્થો વાયુઃ ।
પરાબભૂવુર્નિત્યનિરયં પ્રાપ્તાઃ ।
અત્ર દેવાસુરાણાં સમ્યગ્વિપરીતોપાસનાભ્યાં મોક્ષતમસોઃ પ્રાપ્તિઃ શ્રૂયતે ।
તેન દેવત્વમસુરત્વં ચ સહજમિતિ જ્ઞાયતે ।
તદ્યથા તદ્વક્ષ્યમાણં નિદર્શનં યથા ।
પેશસ્કારી સુવર્ણકારઃ પેશસઃ સુવર્ણસ્ય માત્રામંશમ્ ।
અન્યદિવ નવતરં પ્રાગનનુભવાત્ ।
કલ્યાણતરં મલાપકર્ષાત્ ।
રૂપં રુચકાદિકમ્ ।
આત્મા પરમાત્મા ।
અન્યેષાં ભૂતાનાં મનુષ્યોત્તમાનામ્ ।
અત્ર સુવર્ણસ્યૈવ યથા રુચિકાદિભાવઃ સુવર્ણકારેણ ક્રિયતે ન યસ્ય કસ્યચિદ્દ્રવ્યસ્ય તથા મુક્તિયોગ્યાનામેવેશ્વરેણ મુક્તત્વં ક્રિયતે નાન્યેષામિતિ પ્રતીયતે ।
*11,170*
અધુનાત્રૈવ સ્મૃતીઃ પઠતિ- પ્રયાન્તીતિ ॥
પ્રયાન્તિ પરમાં સિદ્ધિમૈહિકામુષ્મિકીં દ્રુતમ્ ।
યા ન પ્રાપ્યાસુરૈઃ સર્વૈરક્ષયા ક્લેશવર્જિતા ।
ન તાં ગતિં પ્રપદ્યન્તે વિના ભાગવતાન્ નરાન્

ન્યાયસુધા:
પુરા સત્યે યુગ ઇતિ પ્રકૃતાનાં દેવતાસ્વભાવાનાં પ્રયાન્તીત્યનેન મોક્ષાદિફલપ્રાપ્તિમુક્ત્વા યા ન પ્રાપ્યેત્યસુરાણાં ન તાં ગતિમિતિ મનુષ્યાણાં ચ કદાચિત્તત્પ્રાપ્તિર્નાસ્તીત્યુચ્યતે ।
અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમાશ્રિતમ્ ।
પરં ભાવમજાનન્તો મમ ભૂતમહેશ્વરમ્

મોઘાશા મોઘકર્માણો મોઘજ્ઞાના વિચેતસઃ ।
રાક્ષસીમાસુરીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહનીં શ્રિતાઃ

*11,171*
ન્યાયસુધા:
અવજાનન્તીત્યનેન ભગવદવજ્ઞાદિલક્ષણરાક્ષસાદિસ્વભાવવતાં કદાપિ પુરુષાર્થાવાપ્તિર્નાસ્તીવતિ કથ્યતે ।
પ્રકૃતિઃ સ્વભાવઃ ।
મહાત્માનસ્તુ માં પાર્થ દૈવીં પ્રકૃતિમાશ્રિતાઃ ।
ભજન્ત્યનન્યમનસો જ્ઞાત્વા ભૂતાદિમવ્યયમ્

ન્યાયસુધા:
મહાત્મન ઇત્યત્ર ભગવદ્ભજનાદિલક્ષણદેવત્વં સ્વભાવ ઇતિ પ્રતીયતે ।
અભયં સત્ત્વસંશુદ્ધિર્જ્ઞાનયોગવ્યવસ્થિતિઃ ।
દાનં દમશ્ચ યજ્ઞશ્ચ સ્વાધ્યાયસ્તપ આર્જવમ્

અહિંસા સત્યમક્રોધસ્ત્યાગઃ શાન્તિરપૈશુનમ્ ।
દયા ભૂતેષ્વલોલુત્વં માર્દવં હ્રીરચાપલમ્

તેજઃ ક્ષમા ધૃતિઃ શૌચમદ્રોહો નાતિમાનિતા ।
ભવન્તિ સમ્પદં દૈવીમભિજાતસ્ય ભારત

ડમ્ભો દર્પો ઽતિમાશ્ચ ક્રોધઃ પારુષ્યમેવ ચ ।
અજ્ઞાનં ચાભિજાતસ્ય પાર્થ સમ્પદમાસુરીમ્

ન્યાયસુધા:
અભયમિત્યનેનાભયાદિલક્ષણં દેવત્વં દમ્ભાદિલક્ષણં ચાસુરત્વં સ્વભાવ એવેતિ જ્ઞાયતે ।
મામાત્મપરદેહેષુ પ્રદ્વિષન્તો ઽભ્યસૂયકાઃ ।
તાનહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સંસારેષુ નરાધમાન્ ।
ક્ષિપામ્યજસ્રમશુભાનાસુરીષ્વેવ યોનિષુ

આસુરીં યોનિમાપન્ના મૂઢા જન્મનિ જન્મનિ ।
મામપ્રાપ્યૈવ કૌન્તેય તતો યાન્ત્યધમાં ગતિમ્

ન્યાયસુધા:
મામાત્મેત્યનેનાસુરસ્વભાવાનામન્ધતમસાવાપ્તિપર્યવસાનમભિધીયતે ।
દ્વિવિધો ભૂતસર્ગો ઽત્ર દૈવ આસુર એવ ચ ।
વિષ્ણુભક્તિપરો દૈવો વિપરીતસ્તથાઽસુરઃ

*11,172*
ન્યાયસુધા:
દેવાનાં પરમો ધર્મઃ સદા યજ્ઞાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
સ્વાધ્યાયસ્તત્ત્વવેદિત્વં વિષ્ણુપૂજારતિઃ સ્મૃતિઃ

દૈત્યાનાં બાહુષાળિત્વં માત્સર્યં યુદ્ધસત્ક્રિયા ।
નીતિશાસ્ત્રપ્રવેદિત્વં શિવપૂજારતિઃ સ્મૃતિઃ

વર્ણાશ્રમાચારવત્ત્વં સ્વાધ્યાયો ભક્તિરચ્યુતે ।
શિવે સૂર્યે તથા દેવ્યાં સ્વભાવો માનુષઃ સ્મૃતઃ

અનાદિવૈષ્ણવા એવ દેવતાસ્તુ સ્વભાવતઃ ।
વિપરીતાસ્તતો દૈત્યાઃ સદૈવાનાદિકાલતઃ

માનુષા મિશ્રમતયો વિમિશ્રગતયો ઽપિ ચ
ન્યાયસુધા:
દ્વિવિધ ઇતિ સ્પષ્ટં દેવાસુરત્વયોઃ સ્વભાવત્વમાખ્યાયતે ।
સર્ગશબ્દસ્ય સ્વભાવવાચિત્વાત્ ।
દ્વિવિધ એવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
સર્ગાણાં સુબહુત્વે ઽપિ"શુભાશુભફલાધિકૌ ।
દેવાસુરાખ્યૌ દ્વાવેવ ગન્ધવદ્યાસ્તદન્તરા ઇતિ વચનાદવધારણોપપત્તિઃ ।
સ્વભાવ ઇત્યેતદ્દેવાનાં દૈત્યાનામિત્યત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
પરમો ધર્મ ઇતિ યજ્ઞાદિકાનાં ક્રિયાણાં વિશેષણમ્ ।
ભગવદર્પણાદિના પરમધર્મરૂપયજ્ઞાદિકાઃ ક્રિયા ઇતિ ।
રતિઃ સ્મૃતિશ્ચ વિષ્ણોઃ શિવસ્ય ચેતિ શેષઃ ।
બહુશાલિત્વમિત્યસ્થાને બાહુબલપ્રયોગો ઽભિપ્રેયતે ।
યુદ્ધસત્ક્રિયા યુદ્ધકૌશલમ્ ।
વર્ણાશ્રમેતિ તદનુષ્ઠાનમાત્રપર્યવસાયિત્વમાચષ્ટે ।
અચ્યુતાદૌ સામ્યેન ભક્તિરિત્યર્થઃ ।
અનાદીતિ સ્પષ્ટમ્ ।
અનાદિત્વાદેવ સ્વભાવતો ઽનાદિકાલત ઇત્યેતન્માનુષા ઇત્યનેન સમ્બદ્ધયતે ।
મિશ્રમતયઃ સમ્યગસમ્યગ્જ્ઞાનાઃ ।
વિમિશ્રગતયઃ સુખદુઃખાત્મકસંસારફલાઃ ।
દેવાદીનામપ્યેવં ફલં જ્ઞાતવ્યમ્ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યુદાહરણફલં દર્શયતિ- ઇત્યાદીતિ ॥
ઇત્યાદિવાક્યસન્દર્ભે જ્ઞાયતે ઽનાદિયોગ્યતા

ન્યાયસુધા:
સન્દર્ભૈરિત્યતિબહૂનિ વાક્યાન્યત્રાર્થે ઽન્યત્રોદાહૃતાનિ દ્રષ્ટવ્યાનીતિ સૂચયતિ ।
*11,176*
ઉક્તાનામનુમાનાનાં વ્યાપ્ત્યવધારણાદ્યર્થમાગમાનાં ચાન્યાર્થવ્યાખ્યાનનિરાસાર્થમનુગ્રાહકં તર્કમાહ- યદીતિ ॥
યદ્યનાદિર્વિશેષો ન સામ્પ્રતં કથમેવ સઃ
ન્યાયસુધા:
વિશેષઃ સ્વરૂપગતો યોગ્યતાલક્ષણો ઽતિશયઃ ।
સ વિશેષઃ પરિદૃશ્યમાનો ઽતિશયઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદિ હિરણ્યગર્ભસ્યાનાદિઃ સર્વોત્કૃષ્ટો યોગ્યતાલક્ષણો વિશેષો ન સ્યાત્તદા સામ્પ્રતં દૃશ્યમાનં સર્વોત્કૃષ્ટત્વં ન સ્યાત્ ।
તસ્યૈતદ્બીજત્વાત્ ।
કારણાભાવે ચ કાર્યાભાવસ્ય નિયમત્વાત્ ।
અન્યથા સર્વેષામપિ સર્વોત્કૃષ્ટત્વાપત્તેઃ ।
એવમન્યત્રાપિ વક્તવ્યમિતિ ।
*11,177*
નનુ બ્રહ્માદીનાં યોગ્યતાલક્ષણાનાદિવિશેષાભાવે ઽપિ સાદિનો વિશિષ્યાદૃષ્ટાદેવ સર્વોત્કૃષ્ટત્વાદિકં ભવિષ્યતિ ।
તથાચ સ્મૃતિઃ"સ્વધર્મનિષ્ઠઃ શતજન્મભિઃ પુમાન્વિરિઞ્ચતામેતિઽ; ઇત્યાદિકેતિ ચેત્ ।
અત્ર વક્તવ્યમ્ ।
કિં તદ્વિરિઞ્ચસ્ય સર્વોત્કર્ષબીજં વિશિષ્યમદૃષ્ટં તતઃ પ્રાક્તનતથાવિધમદૃષ્ટમનપેક્ષ્યૈવ જાયતે ।
ઉતાપેક્ષ્યેતિ ।
આદ્યં દૂષયતિ- અદૃષ્ટાદેવ ચેતિ ॥
અદૃષ્ટાદેવ ચાદૃષ્ટં સ્વીકૃતં સવર્વાદિભિઃ

ન્યાયસુધા:
તાનિ તાનિ દ્રવ્યાદીનિ ખલ્વદૃષ્ટોત્પત્તૌનિમિત્તાનિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામુપલભ્યન્તે ।
તત્સમ્પત્તિશ્ચાદૃષ્ટનિમિત્તૈવ ।
તસ્માન્ન કેવલં ફલં કિન્નામોત્તરોત્તરમદૃષ્ટં ચ પૂર્વપૂર્વાદૃષ્ટાદ્ભવતીતિ ચાર્વાકવ્યતિરિક્તસર્વવાદિભિઃ સ્વીકૃતમ્ ।
અતઃ સર્વોત્કર્ષહેતોર્વિશિષ્યાદૃષ્ટસ્ય તથાવિધપ્રાક્તનાદૃષ્ટાનપેક્ષોત્પત્તિકત્વાભ્યુપગમે ઽપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાત્ ।
ભવત્વન્યેષાં વાદિનામિત્થં સિદ્ધાન્તો મમ તુ સર્વોત્કર્ષાદિફલોત્પત્તાવેવ વિશિષ્યાદૃષ્ટાપેક્ષા નતુ તદુત્પત્તાવપીતિ ।
યદ્વા યદ્વિરિઞ્ચસ્ય સર્વોત્કર્ષનિમિત્તં વિશિષ્યમદૃષ્ટં તસ્ય તથાવિધાદૃષ્ટકાર્યત્વે ઽપિ તસ્ય નાદૃષ્ટકાર્યત્વમિતિ ।
*11,178*
સર્વસ્યાપિ પ્રવાહસ્ય તથાત્વે હિ ભવતામિષ્યસિદ્ધિરિતિ વદન્તં પ્રત્યતિપ્રસઙ્ગમાહ- આકસ્મિક ઇતિ ॥
આકસ્મિકો વિશેષશ્ચેદદૃષ્ટે ક્વચિદિષ્યતે ।
સર્વત્રાકસ્મિકત્વં સ્યાન્નાદૃષ્ટાપેક્ષતા ભવેત્ ॥ મનુવ્_3,4.130અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ક્વચિદ્વિરિઞ્ચોત્કર્ષહેતૌ તદ્ધેતૌ વાદૃષ્ટે વિશેષો ઽતિશયો યદ્યાકસ્મિકો ઽદૃષ્ટનિરપેક્ષ એવેષ્યતે, યદિ કિમપિ વિશિષ્યમદૃષ્ટં તથાવિધાદૃષ્ટનિરપેક્ષમેવોત્પદ્યતે ઇત્યઙ્ગીક્રિયત ઇતિ યાવત્ ।
તર્હિ સર્વત્ર ફલાદાવપ્યાકસ્મિકત્વમઙ્ગીકાર્યં સ્યાદવિશેષાત્ ।
આપાદ્યં વિવૃણોતિ- નેતિ ॥
સર્વત્રેત્યનુવર્તતે ।
યદ્યેવં ન વિવ્રીયેત તર્હિ પરેણાદૃષ્ટસ્ય નિષ્કારણતાયા અનઙ્ગીકૃતત્વાદસઙ્ગતો ઽયં પ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
એવમેવાપદાકમપિ વ્યાખ્યેયમિતિ ભાવઃ ।
*11,178f.*
અસ્તુ વિરિઞ્ચોત્કર્ષસ્યાપ્યદૃષ્ટાનપેક્ષતેતિ ચેન્ન ।
પ્રાગ્ભવીયસ્ય દૃષ્ટકારણકલાપસ્ય નષ્ટત્વેન નિષ્કારણતાપાતાત્ ।
કિઞ્ચ વિશિષ્યો દૃષ્ટકારણકલાપો ઽપિ તસ્ય કુત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
નિર્નિમિત્તશ્ચેદતિપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્વભાવનિમિત્તશ્ચેત્સિદ્ધં નઃ સમીહિતમ્ ।
એતેન દૃષ્ટવ્યાપારપરિતુષ્યાદીશ્વરાદ્વિરિઞ્ચસ્ય સર્વોત્કર્ષસમ્પત્તિરિત્યપિ નિરસ્તમ્ ।
અનાદિયોગ્યતાપરિહારાદિતિ ।
*11,181*
અસ્તુ તર્હિ દ્વિતીયઃ પક્ષ ઇતિ તત્રાહ- અદૃષ્ટાચ્ચેદિતિ ॥
અદૃષ્ટાશ્ચેદ્ વિશેષો ઽયમનાદિત્વં કુતો ન તત્
ન્યાયસુધા:
ભવતીતિ શેષઃ ।
વિશિષ્યત ઇતિ વિશેષો વિશિષ્યમદૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
અયમિતિ વિરિઞ્ચસ્ય સર્વોત્કષર્હેતુઃ ।
અનાદિત્વં તથાવિધાદૃષ્ટપરમ્પરાયાઃ ।
અનાદિયોગ્યતાવત્ત્વમિતિ ચ ।
તત્તર્હિ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યથા વિરિઞ્ચસ્ય સર્વોત્કર્ષે કારણં વિશિષ્યમદૃષ્ટં તથા(વિધાદૃષ્ટપૂર્વકં)વિધપૂર્વાદૃષ્ટહેતુકમ્ ।
તથા તદપિ તદપીતિ સ્વીકાર્યમ્ ।
સમાનન્યાયત્વાત્ ।
તથા ચાનાદિવિશિષ્યાદૃષ્ટપ્રવાહાશ્રયત્વં તસ્યૈવ કુત ઇત્યનુયોગસ્ય નાન્યદુત્તરમનાદેર્વિશિષ્યસ્વભાવાત્ ।
તત્તત્ફલપ્રાપ્ત્યુપાયયોઃ પ્રયત્નાદૃષ્ટયોરાગન્તુકયોર્બીજભૂતો ઽનાગન્તુકસ્વભાવવિશેષ એવાનાદિયોગ્યતોચ્યતે ।
યથોક્તમ્ ।
*11,182*
"સ્વભાવાખ્યા યોગ્યતા યા હઠાખ્યાઽ; ઇત્યાદિ ।
અતઃ સિદ્ધા બ્રહ્માદિકલિપર્યન્તેષુ જીવેષ્વનાદિયોગ્યતેતિ ।
*11,182f.*
ભગવાન્નિર્દેષ ઇતિ યત્પ્રાગુક્તં તત્સમર્થનાર્થમુત્તરો ગ્રન્થઃ ।
નનુ"ન સ્થાનતો ઽપિઽ; ઇત્યાદિનૈવ સમર્થિતમેતત્ ।
સત્યમ્ ।
યુક્ત્યાદિના પ્રાપ્તં સદોષત્વં તત્રાપાકૃતમ્ ।
અત્ર તુ પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તમિતિ ભેદાત્ ।
એતદપિ તત્રૈવ કુતો ન દૂષિતમિતિ ચેત્ ।
વિશ્વાદિષુ પ્રત્યક્ષસ્યાપ્રવૃત્તેઃ ।
પ્રાસઙ્ગિકં તુ નિરાકરણં તત્ર વાત્ર વા ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
પ્રાગુક્તાર્થપ્રપઞ્ચશ્ચાત્રાનુભાષ્યકૃતા ક્રિયતે ।
મુક્તતારતમ્યાદેઃ પ્રપઞ્ચનાદેઃ ।
અતો ઽત્રૈવ નિર્દેષતાપ્રપઞ્ચનં યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચાત્ર જ્ઞાનસ્વરૂપનિરૂપણં ભવિષ્યતિ તત્પ્રસઙ્ગશ્ચ જ્ઞાનપાદે સમુચિતઃ ।
અપિ ચ ન ભગવત્સાક્ષાત્કારમાત્રેણાશેષપુરુષાર્થપ્રાપ્તિઃ કિન્તુ નિર્દેષાદ્ભગવદ્દર્શનાદિત્યુક્તમ્ ।
તચ્ચાનેન નિર્દેષભગવદ્દર્શનમુપદર્શિતં ભવતિ ।
તર્હિ તત્રૈવાયં ગ્રન્થસન્દર્ભઃ કુતો ન નિવેશિત ઇતિ ચેત્ ।
દેવદાનવમાનવસ્વભાવપ્રપઞ્ચનસ્યાત્રોપયુક્તત્વેન તદાનન્તર્યોપપત્તેઃ ।
તથાચ વક્ષ્યામઃ ।
*11,184*
ઇદમત્ર શઙ્કયતે ।
રામકૃષ્ણાદયો ભગવદવતારા ભગવતાત્યન્તાભિન્ના ઇતિ તાવત્સમર્થિતમ્ ।
તેષાં ચ પરસ્પરં ભેદસ્તકાલવર્તિનાં પુરુષાણાં પ્રત્યક્ષેણ દૃશ્યતે ।
નચ તે દેહવન્ત ઇતિ ચોક્તમ્ ।
તતો દેહગત એવ ભેદ ઇત્યનવકાશાત્ ।
તતશ્ચ સર્વેષાં સ્વાતન્ત્ર્યાનુપપત્તેઃ ।
કેષાઞ્ચિત્પારતન્ત્ર્યમ્ ।
એવમન્યે ઽપિ ભેદાનુષઙ્ગિણો દોષા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
સમાનન્યાયત્વાત્ ।
વેદાધિદોષાશ્ચ પ્રત્યક્ષેણેક્ષ્યન્ત ઇતિ ન ભગવતો નિર્દેષત્વમિતિ ।
તત્ર તાવદ્ભેદસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધતાં નિરાકર્તુમાગમવાક્યં પઠતિ- નચેતિ ॥
નચાન્યભેદવદ્ વિષ્ણૌ ભેદસ્તદ્દર્શિનામપિ ।
દૃશ્યતે ... ॥ મનુવ્_3,4.130અ-ચ્ ॥
*11,185*
ન્યાયસુધા:
ચો ઽવધારણે ।
અન્યભેદવદિતિ વ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તઃ ।
અન્યેષાં ઘટાદીનાં યથાનેકત્વાતિરિક્તો ઽન્યોન્યાભાવલક્ષણો ભેદો દૃશ્યતે ન તથેતિ ।
વિષ્ણૌ ભેદો ન દૃશ્યત ઇત્યેવોક્તે ઽનેકત્વસ્યાપ્યદર્શનં પ્રતીયેત તદર્થમિદં વચનમ્ ।
યદ્વા યથા વિષ્ણાવન્યપ્રતિયોગિકો ભેદો દૃશ્યતે ન તથા સ્વપ્રતિયોગિક ઇતિ યોજના ।
અન્યથા ઘટાદિપ્રતિયોગિકો ઽપિ ભેદો ન દૃશ્યત ઇત્યપિ પ્રતીયેત ।
અથવાન્યપ્રતિયાગિકભેદવતિ વિષ્ણાવિત્યૈકપદ્યેન વ્યાખ્યેયમ્ ।
પ્રયોજનં તૂક્તમેવ ।
વિષ્ણૌ રામકૃષ્ણાદિરૂપે ।
અધુનાતનૈર્ભેદો ન દૃશ્યત ઇતિ પરસ્યાપિ સમ્મતમ્ ।
અતસ્તદ્દર્શિનામપીત્યુક્તમ્ ।
તૃતીયાર્થે ષષ્ઠી ।
અવતારદર્શિભિરપીત્યર્થઃ ।
તદ્દર્શિનાં પ્રત્યક્ષેણાપીતિ વા ।
સ્વભાવત એવ જીવાસ્ત્રિવિધાઃ ।
દેવદાનવમાનવભેદાત્ ।
તત્ર દૈવં પ્રત્યક્ષં તાવદવતારાણાં પરસ્પરં ન ભેદં ગોચરયતીતિ ભાવઃ ।
*11,186*
ન કેવલમેતાવત્કિં તર્હીત્યત આહ- પ્રત્યભિજ્ઞૈવેતિ ॥
... પ્રત્યભિજ્ઞૈવ બહુરૂપેષુ દૃશ્યતે

ન્યાયસુધા:
ઉત્તમાનાં પુરુષાણાં ભગવતો બહુરૂપેષુ તદેવેદમિત્યભેદવિષયા પ્રત્યભિજ્ઞૈવ પુરાણાદૌ દૃશ્યતે ।
યથા જામ્બવતઃ સ રામ એવાયં કૃષ્ણ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞા ।
તથાચ કુતો ભેદજ્ઞાનસ્યાવકાશ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ બહુત્વં ભેદેન વિનાઽનુપપદ્યમાનં તમાક્ષિપતિ ।
તથા ચ બહુરૂપેષુ પ્રત્યભિજ્ઞા ન સમ્ભવત્યેવ ।
સમ્ભવન્તી વા ભ્રાન્તિઃ સ્યાદિત્યત આહ- બહુત્વં ચેતિ ॥
બહુત્વં ચ વિશેષેણ ...
ન્યાયસુધા:
ભગવદ્રૂપાણામિતિ શેષઃ ।
અન્યથોપપત્તિકુણ્ઠિતાર્થાપત્તિર્ન ભેદં પ્રમાપયતીત્યર્થઃ ।
અન્યથાપ્યુપપત્તિપક્ષે ભેદસન્દેહઃ સ્યાત્સો ઽપ્યનિષ્ય ઇત્યન્યથૈવોપપત્તિં સૂચયતિ- ન ભેદેનેતિ ॥
... ન ભેદેન કથઞ્ચન
ન્યાયસુધા:
ઉપપદ્યત ઇત્યુભયત્ર શેષઃ ।
કુતઃ ।
ભગવદ્રૂપાણાં ભેદે નિરવકાશપ્રમાણાભાવાત્તદ્વિરોધાચ્ચ ।
તદિદમાહ- કથઞ્ચનેતિ ॥
*11,187*
એવમુત્તમાનાં પુંસાં ભગવદેકરૂપદર્શનસમયે રૂપાન્તરપ્રતીતાવસત્યાં તતો ભેદજ્ઞાનમસમ્ભાવિતમ્ ।
પ્રતિયોગિજ્ઞાનાભાવે ભેદજ્ઞાનાભાવસ્ય નિયતત્વાત્ ।
સત્યામપિ તથા વિરોધિન્યાઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયા ભાવાદિત્યુક્તમ્ ।
તથાપિ મધ્યમાદિજનાનાં પ્રત્યક્ષં ભગવદ્રૂપભેદે પ્રમાણં ભવિષ્યતિ ।
એકરૂપદર્શનસમયે રૂપાન્તરપ્રતીત્યભાવે ભેદદર્શનાનુપપત્તાવપિ તદ્ભાવે સમ્ભવત્યેવ ।
નચ તેષામપિ પ્રત્યભિજ્ઞા ભવદ્ભિરભ્યુપેતું શક્યતે ।
ઉત્તમત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યતો મધ્યમાનપેક્ષ્ય તાવદાહ- પ્રત્યભિજ્ઞા ચેતિ ॥
પ્રત્યભિજ્ઞા ચ યેષાં ન તે ઽપિ તન્મુષ્યદૃષ્ટયઃ

ન્યાયસુધા:
ચસ્ત્વર્થઃ ।
યેષાં તુ મધ્યમાનાં જનાનાં પ્રત્યભિજ્ઞા ભગવદ્રૂપેષુ નાસ્તિ તે ઽપિ તત્ર ભેદં નૈવ પશ્યન્તીતિ યોજના ।
પ્રત્યભિજ્ઞાભાવે કારણં તેન ભગવતા મુષ્યાપહતા દૃષ્ટિરેષામિતિ ।
તેન બહુત્વેનેતિ વા ।
ભગવદિચ્છાયા તેષાં યોગ્યતયા ચોપોદ્બલિતં બહુત્વમુપલભ્યમાનં પ્રતીયમાને(ઽપિ) વસ્તુનિ વિદ્યમાનસ્યાપ્યભેદસ્ય જ્ઞાનં પ્રતિબધ્નાતિ ।
અત્ર તન્મુષ્યદૃષ્ટયસ્તે ઽપીત્યનુવાદાત્તન્મુષ્યદૃષ્ટિત્વાત્પ્રત્યભિજ્ઞૈષાં નાસ્તીતિ લભ્યતે ।
*11,188*
ભગવદ્રૂપે ભેદં નૈવ પશ્યન્તીત્યુક્તે ઘટાદિભ્યો ઽપિ ભેદં ન પશ્યન્તીતિ મન્દસ્ય પ્રતીતિઃ સ્યાત્તાં નિવારયિતુમાહ- ભેદમિતિ ॥
ભેદં નૈવ પ્રપશ્યન્તિ ભેદમન્યેભ્ય એવ ચ ।
પશ્યન્ત્યેવં હરિસ્તેષાં સન્દર્શયતિ નાન્યથા

ન્યાયસુધા:
અન્યેભ્યો ભેદં પશ્યન્ત્યેવ ચેતિ યોજના ।
નનુ પ્રતીયમાનં વસ્તુદ્વયં ભેદેન વા પ્રતીયતે ઽભેદેન વા ।
ભેદાભેદોદાસીનતયા તુ પ્રતીતિઃ કથમિત્યત આહ- એવમિતિ ॥
એવં બૃહત્સંહિતાયાં વચનં ...

*11,188f.*
ન્યાયસુધા:
તેષાં યોગ્યતેતિ શેષઃ ।
અન્યથા ગતિબુદ્ધીત્યાદિના કર્મસંજ્ઞાયાં દ્વિતીયા સ્યાત્ ।
વિભક્તિવ્યત્યયો વા છાન્દસઃ ।
અન્યથા ભેદેનાભેદેન ચ દર્શયતિ ।
યથા ખલ્વખ્યાતવાદિનાં સહકારિસામર્થ્યાદ્ભેદાભેદૌદાસીન્યેન વસ્તુપ્રતીતિઃ ।
યથા વાન્યેષાં શુક્તિકાશકલદર્શનાનન્તરં વ્યાસક્તૌ ।
તથા પરમેશ્વરશક્ત્યાત્રાપિ તથા પ્રતીતૌ કો વિરોધઃ ।
અધમજીવપ્રત્યક્ષસ્ય ત્વન્યા ગતિર્ભવિષ્યતિ ।
એવમીશ્વરરૂપભેદે પ્રત્યક્ષં નિરાકુર્વતાનુમાનમપિ નિરાકૃતમ્ ।
બહુત્વસ્યાન્યથાસિદ્ધેરુક્તત્વાત્ ।
તન્ન્યાયેન ચાકારવિશેષાદીનામન્યથાસિદ્ધત્વાદિતિ ।
વચનમ્ અસ્તીતિ શેષઃ ।
*11,191*
મા ભૂદ્ભગવદ્રૂપભેદઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનસિદ્ધઃ ।
આગમસિદ્ધસ્તુ ભવિષ્યતિ ।
પુરાણેષુ તત્ર તત્રાન્યાદિશબ્દશ્રવણાદિતિ ચેન્ન ।
નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચનેત્યાદિવેદવાક્યવિરોધાત્ ।
પુરાણમેવ વેદસ્ય કિન્ન બાધકં ભવતીત્યત આહ- નેતિ ॥
... ન પુરાણગમ્ ।
લોકદર્શનવાદ્યેવ વેદરોધાય શક્નુયાત્ ॥ મનુવ્_3,4.134બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
વચનમિતિ વર્તતે ।
પુરાણવચનં ખલુ લોકાનાં યદ્ભગવદ્રૂપેષુ ભેદદર્શનં તદનુવાદપરમેવ ।
ન વસ્તુનિષ્ઠમ્ ।
ઉપક્રમાદિના તથાવગમાત્ ।
વેદસ્તુ વસ્તુતથાત્વે તાત્પર્યવાન્ ।
લિઙ્ગૈઃ તથાધ્યવસાયાત્ ।
અતો ન તત્ તદ્બાધનાય શક્નોતિ ।
નન્વેતદ્વયાહતમ્ ।
યત્પ્રાગ્ભગવદ્રૂપભેદવિષયં પ્રત્યક્ષં નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીન્તુ તદસ્તીતિ ।
તસ્યૈવાભાવે પુરાણવચનસ્ય તદનુવાદિત્વાનુપપત્તેઃ ।
મૈવમ્ ।
બહુત્વાદ્યનુમાનાભાસજનિતભેદદશર્નાનુવાદિત્વોપપત્તેઃ ।
કિઞ્ચોત્તમમધ્યમાનાં ભેદવિષયં પ્રત્યક્ષં નાસ્તીત્યભિહિતમ્ ।
અધમાનાં તુ તદસ્તીત્યધુના અઙ્ગીક્રિયતે ।
તર્હિ તદેવ ભગવદ્રૂપભેદે પ્રમાણં ભવિષ્યતીત્યપિ ન વાચ્યમ્ ।
ઉત્તમાનામભેદવિષયેણ પ્રત્યક્ષેણ બાધિતત્વાત્ ।
નચ તદેવ નાસ્તિ ।
પ્રત્યભિજ્ઞૈવ બહુરૂપેષુ દૃશ્યત ઇત્યાગમોક્તત્વાત્ ।
તથાચ ભીષ્મવાક્યમ્ ।
"તમિમમહમજં શરીરભાજાં હૃદિ હૃદિ વિષ્ઠિતમાત્મકલ્પિતાનામ્ ।
પ્રતિદૃશમિવ નૈકધાર્કમેકં સમધિગતો ઽસ્મિ વિધૂતભેદમોહઃ ॥
ઽ; ઇતિ ।
*11,193*
અથ ભેદદર્શનમેવાભેદદર્શનસ્ય બાધકં કુતો ન ભવતીત્યત આહ- અપરીક્ષિતેતિ ॥
અપરીક્ષિતદૃષ્ટિશ્ચ પરીક્ષાપૂર્વદર્શનમ્ ।
નિષેદ્ધું શક્નુવાત્ક્વાપિ ... ॥ મનુવ્_3,4.135અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અપરીક્ષિતા પરીક્ષયા પ્રમાણત્વેનાનિશ્ચિતા ।
નેત્યસ્યાનુકર્ષણાર્થશ્ચશબ્દઃ ।
પરીક્ષાપૂર્વઃ પ્રામાણ્યનિશ્ચયો યસ્ય દર્શનસ્ય તત્પરીક્ષાપૂર્વદર્શનમ્ ।
પરીક્ષાપૂર્વં દર્શનં પ્રામાણ્યનિશ્ચયો યસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યેતિ વા ।
ક્વાપીત્યનેન નિયમમાહ ।
તદનેન યત્પરીક્ષયા ન નિશ્ચિતપ્રામાણ્યં જ્ઞાનં ન તન્નિમિત્તપ્રામાણ્યં જ્ઞાનાન્તરં બાધત ઇતિ વ્યાપ્તિરુક્તા ।
પરીક્ષાગ્રહણં પ્રામાણ્યનિશ્ચયોપલક્ષણમેવ, નતુ નિયમાર્થમિત્યુત્તરત્ર સ્ફુટીભવિષ્યતિ ।
*11,194*
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- દેવદત્તેતિ ॥
... વેદદત્તાદિદૃષ્ટિવત્

ન્યાયસુધા:
યથા યજ્ઞદત્તાદાવનિશ્ચિપ્રામાણ્યા દેવદત્તાદિદૃષ્ટિર્ન નિશ્ચિતપ્રામાણ્યાં યજ્ઞદત્તાદિદૃષ્ટિં બાધતે તથેત્યર્થઃ ।
તતઃ કિં યદ્યેવં વ્યાપ્તિરિતિ ચેત્ ।
ભેદદર્શનમનિશ્ચિતપ્રામાણ્યમભેદદશર્નં તુ નિશ્ચિતપ્રામાણ્યમ્ ।
અતો ન તત્તસ્ય બાધકં કિન્તુ વૈપરીત્યમેવેતિ વદામઃ ।
કુતો ભેદદર્શનમનિશ્ચિતપ્રામાણ્યમિત્યત આહ- ન ચેતિ ॥
ન ચ નિશ્ચિતભેદસ્ય દર્શને ઽસ્તિ પુરાણગમ્ ।
વાક્યં ક્વચિદ્ધિ ... ॥ મનુવ્_3,4.136અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ચો ઽવધારણે ।
ક્વચિત્પ્રદેશે ।
હિશબ્દો હેતૌ ।
પરમેશ્વરરૂપભેદવિષયં પ્રત્યક્ષં તાવદસ્માકં પુરાણવાક્યાદેવ સિદ્ધમ્ ।
પુરાણવાક્યં ચ કેચિદ્ભેદં પશ્યન્તીતિ વા પ્રતિપાદયતુ ।
અનુવાદકતયા લિઙ્ગત્વેન વા ।
અતસ્તત્પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્તત એવાન્વેષ્યવ્યઃ ।
નચ ભેદદર્શનસ્ય પ્રામાણ્યં નિશ્ચાયયત્પુરાણવાક્યમસ્તિ ।
અતઃ પ્રમાણાભાવાન્ન ભેદદશર્નસ્ય પ્રામાણ્યનિશ્ચય ઇતિ ભાવઃ ।
*11,195*
પ્રામાણ્યનિશ્ચયો દ્વાભ્યાં પ્રકારાભ્યાં ભવતિ ।
અર્થતથાત્વનિશ્ચયેન વા જ્ઞાનપરીક્ષયા વા ।
આદ્યાભિપ્રાયેણોક્તં સત્યતયા નિશ્ચિતભેદસ્યેતિ ।
દ્વિતીયાભિપ્રાયેણ તુ ભેદસ્ય દર્શન ઇતિ સમાસઃ ।
ષષ્ઠયા આક્રોશ ઇત્યલુક્ ।
નિશ્ચિતં પરીક્ષિતં ચ તદ્ભેદસ્યદર્શનં ચેતિ તથોક્તમ્ ।
તત્ર સ્વાભિપ્રાયેણાક્રોશઃ પરાભિપ્રાયેણ નિશ્ચિતત્વમિત્યવિરોધઃ ।
*11,196*
યદિ પુરાણવાક્યા(દેવ)ન્નિશ્ચિતપ્રામાણ્યં ભેદદર્શનં ન પ્રતીયેત તર્હિ કીદૃશં તત્પ્રતીયત ઇત્યત આહ- સમ્મુગ્ધમિતિ ॥
... સમ્મુગ્ધદર્શનં તત્ર ગમ્યતે

ન્યાયસુધા:
પ્રમાણત્વાપ્રમાણત્વાભ્યાં સન્દિગ્ધમ્ ।
દશર્નં ભેદસ્ય ।
તત્ર પુરાણવાક્યે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પુરાણવાક્યં ભેદદર્શનમાત્રં ગમયતિ ।
ન તુ તસ્ય પ્રામાણ્યમપ્રામાણ્યં વા ।
તતઃ પ્રાગભેદદર્શનાવગમાત્તત્ર પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યસન્દેહ એવ યુક્તઃ ।
અવગતે ત્વભેદદર્શને તસ્યાપ્રામાણ્યમેવ નિશ્ચીયતે ।
પુરાણવાક્યાદેવ તત્પ્રામાણ્યસ્ય નિશ્ચિતત્વાત્ ।
સમધિગતોસ્મીતિ સંશબ્દશ્રવણાત્ ।
હૃદિ હૃદિ નૈકધા સ્થિતમપીત્યનુમાનાનામાભાસત્વસ્યોક્તત્વાત્ ।
વિધૂતભેદમોહ ઇતિ ભેદજ્ઞાનસ્ય મોહત્વાભિધાનાચ્ચેતિ ।
એવં ભગવદ્રૂપેષુ ભેદાભાવઃ સિદ્ધઃ ।
તથા વેધાદિદોષાભાવશ્ચ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
*11,197*
નન્વસ્તિ તદ્દર્શિતા પ્રત્યક્ષમત્ર પ્રમાણમ્ ।
મૈવમ્ ।
મહતાં પ્રત્યક્ષેણ વેધાદ્યભાવગ્રાહિણા બાધિતત્વાત્ ।
ઇદમેવ તસ્ય બાધકં કિન્ન સ્યાદિત્યત આહ- અપરીક્ષિતમેવેતિ ॥
અપરીક્ષિતમેવાત્ર વેધાદિકમધીશિતુઃ ।
પરીક્ષાદર્શને નૈવ દૃશ્યતે કેનચિત્ ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
અત્ર વેધાદિ(દોષ)તદભાવયોર્મધ્યે ।
અધીશિતુરત્રાવતારેષ્વિતિ વા ।
દૃશ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
યદ્વા વેધાદિકમિતિ તદ્દર્શનમુપલક્ષ્યતે ।
પરીક્ષયા યુક્તં દર્શનં પરીક્ષાદર્શનમ્ ।
યદ્વા પરીક્ષ્યત ઇતિ પરીક્ષા ।
ગુરોશ્ચ હલ ઇત્યકારપ્રત્યયઃ ।
પરીક્ષા ચ તદ્દશર્નં ચ તસ્મિન્ ।
દૃશ્યતે વેધાદિકં ક્વચિત્ ।
દોષદર્શનમપરીક્ષિતં નિર્દેષત્વદર્શનં તુ પરીક્ષિતમિતિ ભાવઃ ।
*11,198*
નનુ દોષાભાવવિષયં મહતાં પ્રત્યક્ષં તાવત્કુતઃ સિદ્ધમિત્યત આહ- નિર્દેષમેવેતિ ॥
નિર્દોષમેવ તં બ્રહ્મા દદર્શાશેષરૂપિણમ્ ।
નિર્દોષમેવ રુદ્રો ઽદ્રાઙ્ નિર્દોષં તં પુરન્દરઃ

નિર્દોષાણ્યસ્ય રૂપાણિ દૃષ્ટાન્યેવં સુરોત્તમૈઃ ।
અન્યે સદોષાઃ સર્વે ઽપિ નિર્દોષો હરિરેકલઃ ।
ઇતિ બર્કુશ્રુતેશ્ચૈવ સદોષં નાસ્ય દર્શનમ્

ન્યાયસુધા:
અદ્રાક્ અદ્રાક્ષીત્ ।
અનિત્યમાગમશાસનમિતિ વચનાત્ ।
પુરન્દરો ઽદ્રાક્ષીત્ ।
અન્યૈરપિ સુરોત્તમૈઃ ।
સદોષા દૃષ્ટાઃ ।
તસ્માન્નિર્દેષો હરિરેક એવ ।
ચશબ્દઃ શ્રુત્યન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ ।
અસ્ય પરમેશ્વરસ્ય વિષયે મહતાં દર્શનં સદોષં દોષગ્રાહિ નૈવ, કિન્તુ નિર્દેષમેવ ગૃહ્ણાતીતિ ।
*11,200*
દોષદશર્નમપરીક્ષિતં તદભાવદર્શનં તુ પરીક્ષિતમેતત્કુત ઇત્યત આહ- અવિદ્ધ ઇતિ ॥
અવિદ્ધો વિદ્ધવદ્ વિષ્ણુરજાતો જાતવન્મૃષા ।
અબદ્ધો બદ્ધવચ્ચૈવ દર્શયત્યમિતદ્યુતિઃ ।
ઇતિ પૈઙ્ગિશ્રુતિશ્ચૈવ પ્રાહ નિર્દોષતાં હરેઃ

*11,201*
ન્યાયસુધા:
અવિદ્ધમિવ વિદ્ધવત્ ।
છાન્દસો દ્વિતીયાન્તાદ્વતિઃ ।
એવશબ્દસ્યાવિદ્ધ ઇત્યાદિના સમ્બન્ધઃ ।
દર્શયત્યાત્માનમ્ ।
પૂર્વશ્રુત્યાપ્યયમર્થો ઽર્થાત્સિદ્ધયતીતિ પૈઙ્ગિશ્રુતિશ્ચેત્યુક્તમ્ ।
નિર્દેષતામિતિ ફલોક્ત્યા વિવક્ષિતમર્થમુપલક્ષયતિ ।
અત્રૈવ સ્પષ્ટાં શ્રુતિમુદાહરતિ- અપરીક્ષિતેતિ ॥
અપરીક્ષિતદૃષ્ટયૈવ સદોષો દૃશ્યતે હરિઃ ।
પરીક્ષાદર્શને નૈવ દૃશ્યો દોષો હરેઃ ક્વચિત્ ।
ઇતિ પૈઙ્ગિશ્રુતિશ્ચાહ ... ॥ મનુવ્_3,4.141અ-એ ॥
ન્યાયસુધા:
આહ દોષદર્શનસ્યાપરીક્ષિતત્વં નિર્દેષતાદર્શનસ્ય પરીક્ષિતત્વં ચ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- પ્રમાણં હીતિ ॥
... પ્રમાણં હિ પરીક્ષિતમ્

ન્યાયસુધા:
યત્પરીક્ષિતં પરીક્ષયા પ્રમાણત્વેનાવધૃતં તદેવ પ્રમાણમ્ ।
અપરીક્ષિતં ત્વાપાતતઃ સન્દિગ્ધમ્ ।
નિશ્ચિતવિરોધ્યુપનિપાતે ત્વપ્રમાણમેવ ।
અતઃ પરીક્ષિતેન નિર્દેષતાદર્શનેનાપરીક્ષિતં દોષદર્શનમેવ બાધ્યતે ।
નતુ વિપર્યયઃ ।
પ્રામાણ્યનિશ્ચયે પરીક્ષોપયોગઃ પ્રમાણસિદ્ધ ઇતિ હિશબ્દઃ ।
તથાચ વક્ષ્યતે ।
*11,205*
અત્ર કેચિદાહુઃ ।
સ્વત એવ જ્ઞાનાનાં પ્રામાણ્યં (ગૃહ્યતે) નતુ પરીક્ષાધીનમ્ ।
સકલમપિ જ્ઞાનં સ્વપ્રકાશં યથાર્થં ચ ।
અતઃ સ્વેનૈવ સ્વયં સ્વપ્રામાણ્યં ચ સિદ્ધયતિ કા તત્ર પરીક્ષાપેક્ષેતિ ।
અન્યે તુ બ્રુવતે ।
જ્ઞાનં તત્પ્રામાણ્યં ચાનુમાનેનૈવ ગૃહ્યત ઇતિ ।
અપરે તુ વદન્તિ ।
જ્ઞાનં તત્પ્રામાણ્યં ચ સાક્ષિણૈવ જ્ઞાયત ઇતિ ।
યદિ ચ સ્વતઃપ્રામાણ્યગ્રહો ન સ્યાત્તર્હિ ન સ્યાદેવ ।
તસ્ય પરીક્ષાધીનત્વે ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ ।
અનુમાનવિશેષઃ ખલુ પરીક્ષા નામ ।
તત્પ્રામાણ્યાવધારણં ચ પરીક્ષાન્તરેણેતિ કથં નાનવસ્થા સ્યાદિતિ ।
તત્ર પામાણ્યગ્રહસ્ય પરીક્ષાધીનત્વે ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગં તાવત્પરિહરતિ- નેતિ ॥
ન પરીક્ષાનવસ્થા સ્યાત્ ...
ન્યાયસુધા:
પ્રામાણ્યગ્રહણસ્ય પરીક્ષાધીનત્વાઙ્ગીકારે ઽપીતિ શેષઃ ।
તત્ર હેતુમાહ- સાક્ષીતિ ॥
... સાક્ષિસિદ્ધે ત્વસંશયાત્
ન્યાયસુધા:
દ્વિવિધં ખલુ જ્ઞાનમન્તઃકરણપરિણામરૂપં સાક્ષિરૂપં ચેતિ ।
તત્રાદ્યાદ્વિશેષ્યું તુશબ્દઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સ્યાદિયમનવસ્થા યદિ સવર્ત્ર પરીક્ષાપેક્ષા સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
સન્દિગ્ધે ખલ્વર્થે પરીક્ષાપેક્ષ્યતે ન ત્વસન્દિગ્ધે ।
સંશયશ્ચ મનોવૃત્તિવિષયે પાનીયાદૌ ભવતિ ન પુનઃ સાક્ષિસિદ્ધે સુખાદૌ ।
અતસ્તાવદેવ પરીક્ષા યાવત્સાક્ષિગૃહીતેષુ સુખાદિષ્વવતાર ઇતિ કુતો ઽનવસ્થેતિ ।
પ્રપઞ્ચિતશ્ચાયમર્થો ઽસ્માભિઃ પ્રકૃત્યધિકરણે ।
*11,207*
મનોવૃત્તિવિષય એવ સંશયો ન સાક્ષિસિદ્ધ ઇત્યત્ર કિં કારણમિત્યત આહ- માનસ ઇતિ ॥
માનસે દર્શને દોષાઃ સ્યુર્નવૈ સાક્ષિદર્શને
*11,207f.*
ન્યાયસુધા:
મનઃપરિણતિરૂપે દોષાઃ કારણતયા સમ્ભાવિતાઃ સ્યુઃ ।
વૈશબ્દસ્તુશબ્દાર્થે ।
અયમર્થઃ ।
દ્વિવિધો હિ સંશયો ભવતિ ।
એકસ્તાવદાદિત એવ ।
યથા સ્થાણુર્વાઽયં પુરુષો વેતિ ।
અપરસ્તુ નિશ્ચયપૃષ્ઠભાવી ।
યથા સ્થાણુતયા(વદયં) પ્રતીયતે સ્થાણુર્ભવતિ ન વેતિ ।
તત્રાદ્યો વિશેષાદર્શનાદિદોષમૂલઃ ।
દ્વિતીયો ઽપિ પ્રથમજ્ઞાનસ્ય દોષજન્યત્વશઙ્કામૂલઃ ।
દોષાશ્ચ માનસ એવ દર્શને સમ્ભવન્તિ ।
અતસ્તત્સંશયાત્મકં વા જાયતે નિશ્ચયતયા જાતસ્ય વિષયે વા આહાયર્ઃ સંશયો ભવતિ ।
નતુ સાક્ષિ(સિદ્ધે)દર્શને દોષસમ્ભવઃ ।
અતો ન તત્સંશયાત્મકં નાપિ (સાક્ષિસિદ્ધે)તત્સિદ્ધે ઽર્થે સંશય ઇતિ ।
*11,208*
માનસે દર્શને દોષાઃ સમ્ભવન્તીતિ સ્ફુટમ્ ।
સાક્ષિદર્શને ન સમ્ભવન્તીત્યેતત્કુત ઇત્યત આહ- સુદૃઢ ઇતિ ॥
સુદૃઢો નિર્ણયો યત્ર જ્ઞેયં તત્ સાક્ષિદર્શનમ્

ન્યાયસુધા:
સુદૃઢઃ કદાપિ બાધરહિતઃ ।
નિર્ણયો ઽવધારણાત્મકઃ પ્રત્યયઃ ।
યત્રેતિ નિપાતો ય ઇત્યર્થે ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
દોષાસ્તાવજ્જ્ઞાનસ્ય ડોલાયમાનતાદર્શનેન બલવદ્બાધકોપનિપાતેન વા કલ્પ્યાઃ ।
યથોક્તમ્ ।
"બલવત્પ્રમાણતશ્ચઽ(શ્ચૈવ જ્ઞેયા દોષા ન ચાન્યતાઽ) ઇતિ ।
સાક્ષિદર્શનં ચ નિર્ણયાત્મકમેવ ભવતિ ન ચ બાધ્યત ઇત્યુપપાદિતં પૃથગધિકરણે ।
અતઃ પ્રમાણાભાવાન્ન તત્ર દોષઃ સમ્ભવતિ ।
*11,209*
સાક્ષિસિદ્ધે ઽર્થે સંશયો નાસ્તીત્યુક્તં તદનુભવારૂઢં કર્તું સાક્ષિસિદ્ધમર્થં તાવદાહ- ઇચ્છેતિ ॥
ઇચ્છા જ્ઞાનં સુખં દુઃખભયાભયકૃપાદયઃ ।
સાક્ષિસિદ્ધા ... ॥ મનુવ્_3,4.143અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
આદિપદેન પ્રયત્નદ્વેષાવેતદભાવાશ્ચ ગૃહ્યન્તે ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- નેતિ ॥
... ન કશ્ચિદ્ધિ તત્ર સંશયવાન્ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
તત્ર ક્વચિદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ન જાતુ મમ સુખમસ્તિ ન વેતિ સંશયો નાપિ પ્રતીયમાનમિદં સુખં સદસદ્વેતિ સંશય ઇતિ હિશબ્દેનાહ ।
સાક્ષિદર્શનમબાધિતમેવેતિ ન યુજ્યતે શુક્તિરજતાદૌ બાધદર્શનાત્ ।
નહિ પ્રતીતિસમયમાત્રવર્તિનિ તત્રાન્યજ્ઞાનં સમ્ભવતીત્યત આહ- યદીતિ ॥
*11,210*
યત્ ક્વચિદ્ વ્યભિચારી સ્યાદ્ દર્શનં માનસં હિ તત્

ન્યાયસુધા:
યદ્દર્શનં ક્વચિચ્છુક્તિરજતાદૌ વિષયે વ્યભિચારિ બાધિતં સ્યાત્તચ્ચક્ષુરાદિકરણકં મનઃપરિણતિરૂપમેવ ન સાક્ષિરૂપમ્ ।
કુત એતત્ ।
માનસદર્શનસ્ય બાધ્યત્વાઙ્ગીકારે ઽનિષ્યાભાવાત્ ।
સાક્ષિણસ્તુ તથાત્વે સર્વવ્યવહારવિલોપપ્રસઙ્ગસ્યોક્તત્વાત્ ।
તદિદમુક્તં હિશબ્દેન ।
સમ્ભવતિ ચાસ્ય માનસત્વમન્યથાખ્યાતિસમર્થનાદિતિ ।
*11,211*
માનસસ્ય દર્શનસ્ય દોષબાધસમ્ભવો ઽભિહિતઃ ।
કીદૃશસ્ય તર્હિ પ્રામાણ્યમિત્યત આહ- મન ઇતિ ॥
મનશ્ચક્ષુર્દર્શનાદેરપિ યત્રૈવ સાક્ષિણા ।
પ્રામાણ્યં સુગૃહીતં સ્યાત્ તત્ પરીક્ષિતદર્શનમ્

ન્યાયસુધા:
મનશ્ચક્ષુશ્શબ્દૌ શ્રોત્રાદેરુપલક્ષકૌ ।
દર્શનં સાક્ષાત્કારઃ ।
આદિપદેન લૈઙ્ગિકશબ્દજ્ઞાનસઙ્ગ્રહઃ ।
ઇન્દ્રિયલિઙ્ગશબ્દકરણકસ્ય મનોવૃત્તેર્જ્ઞાનસ્યેત્યથર્ઃ ।
નિર્ધારણે ષષ્ઠી ।
સમ્ભાવિતદોષબાધસ્યાપીત્યપેરર્થઃ ।
યત્ર જ્ઞાને સુગૃહીતં પરીક્ષયા નિશ્ચિતં તત્પરીક્ષિતદર્શનં પ્રમાણમિતિ શેષઃ ।
પ્રત્યક્ષાગમજ્ઞાનપ્રામાણ્યગ્રહણ એવ પરીક્ષોપયોગઃ, ધર્મિજ્ઞાનાનુમાનોપમાનાનુવ્યવસાયાનાં તુ પ્રામાણ્યગ્રહણં ન પરીક્ષાપેક્ષમિતિ કેચિન્મન્યન્તે ।
તન્નિરાસાય સર્વમાનસસઙ્ગ્રહાર્થં મનશ્ચક્ષુર્દર્શનાદેર્મધ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
અન્યથા યત્ર જ્ઞાન ઇત્યાદિકમેવાવક્ષ્યત્ ।
તદેવે પ્રમાણમિત્યેતાવતા પૂર્ણે પરીક્ષિતદર્શનમિત્યનુવાદેન સુગૃહીતમિત્યેતદ્વિવૃણોતિ ।
*11,212*
એવં માનસપ્રત્યક્ષાદિજ્ઞાનપ્રામાણ્યગ્રહસ્ય પરીક્ષાધીનત્વે ઽપિ સાક્ષિપ્રામાણ્યગ્રહસ્ય તદનપેક્ષત્વાન્ન પરીક્ષાનવસ્થેત્યુક્તમ્ ।
તત્ર કિમનયા દ્વિવિધકલ્પનયા ।
સાક્ષિવત્પ્રત્યક્ષાદિજ્ઞાનસ્યાપિ પ્રામાણ્યગ્રહઃ પરીક્ષાનપેક્ષ એવોક્તવિધયા સ્વતઃ કિન્ન સ્યાદિત્યાશઙ્કાં પરિહરતિ- નેતિ ॥
ન જ્ઞાનદૃષ્ટિમાત્રેણ પ્રામાણ્યં તસ્ય દૃશ્યતે
ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનસ્ય દૃષ્ટિર્જ્ઞાનદૃષ્ટિઃ ।
તસ્ય જ્ઞાનસ્ય ।
*11,213*
એતદુક્તં ભવતિ ।
વૃત્તિજ્ઞાનાનાં સ્વપ્રકાશત્વમેવ તાવદસત્ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
જ્ઞાનવ્યવહારસ્ય સાક્ષિવેદ્યત્વેનૈવોપપત્તેઃ ।
ઇદમહં જાનામીત્યનુભવસ્ય સાક્ષિરૂપત્વાત્ ।
વિમતં જ્ઞાનં ન સ્વપ્રકાશમનાત્મત્વાત્કાર્યત્વાદનિત્યત્વાન્મનોરૂપત્વાત્સુખાદિવદિત્યાદિપ્રમાણવિરોધાચ્ચ ।
ભવતુ વા જ્ઞાનં સ્વપ્રકાશં તથાપિ સ્વરૂપમાત્ર એવ ન તુ સ્વધર્મે પ્રામાણ્યે ઽપિ ।
તથા હિ ।
વેદવાક્યશ્રવણે સતિ બાહ્યસ્ય વાક્યાર્થજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ન વા ।
ન દ્વિતીયઃ ।
સત્યાં સામગ્ષાં કાર્યાનુદયાનુપપત્તેઃ ।
અન્યથા મીમાંસકસ્યાપિ તદનુદયપ્રસઙ્ગાત્ ।
આદ્યે ઽપિ તત્પ્રકાશતે ન વા ।
નેતિ પક્ષે ઽપસિદ્ધાન્તઃ ।
પ્રથમે તત્પ્રામાણ્યં પ્રકાશતે ન વા ।
નાદ્યઃ ।
તન્નિરા(સસ્યાનુ)સાનુપપત્તેઃ ।
તતો જ્ઞાનદૃષ્ટિમાત્રેણ ન જ્ઞાનપ્રામાણ્યં દૃશ્યત ઇતિ દ્વિતીય એવાઙ્ગીકાર્યઃ ।
તથાચ સ્વપ્રકાશજ્ઞાનેનૈવ પ્રામાણ્યગ્રહ ઇતિ કથં સ્યાત્ ।
અપૌરુષેયત્વાદિયુક્તિભિઃ પ્રબોધિતો બાહ્યઃ પ્રતિપદ્યતે ચ તત્પ્રામાણ્યમિતિ કથં ન પરીક્ષાપેક્ષત્વમ્ ।
અન્યથા વૈદિકજ્ઞાનપ્રામાણ્યે વિપ્રતિપત્તિરેવ ન સ્યાત્ જ્ઞાનસ્વરૂપવત્ ।
કિઞ્ચૈવંવાદિનો મતે શુક્તિરજતાદિવિભ્રમો ન સ્યાત્ ।
ઇદમનુભવસ્ય રજતસ્મરણસ્ય ચ ભેદાગ્રહો હિ વિભ્રમઃ ।
તત્ર પ્રામાણ્યવદ્ભેદસ્યાનુભવત્વસ્મરણત્વયોશ્ચ પ્રકાશો ઽવશ્યમ્ભાવીતિ કથં વિભ્રમાવકાશઃ ।
નહિ પ્રામાણ્યસ્ય ભેદાદેશ્ચ કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તીતિ ।
જોસ્હિ-30
*11,215*
જ્ઞાનપ્રામાણ્યે સહૈવાનુમેયે ઇત્યપ્યસત્ ।
જ્ઞાનસ્યા(પ્ય)નુમેયત્વે પ્રમાણાભાવાત્ ।
તદ્વયવહારસ્યાન્યથૈવોપપત્તેઃ ।
આશુતરવિનાશિનો જ્ઞાનસ્ય જાનામીતિ વર્તમાનતયા પ્રતિભા(સા)ઽનુપપત્તેશ્ચ ।
અપરોક્ષાવભાસવિરોધાચ્ચ ।
અનુમેયત્વે ઽપિ જ્ઞાનસ્ય ન જ્ઞાનાનુમિતિમાત્રેણ પ્રામાણ્યં તસ્ય દૃશ્યતે ।
તદ્ધિ જ્ઞાતતયા વ્યવહારેણ કાર્યેણ વાનુમાતવ્યમ્ ।
નચ તાવતા પ્રામાણ્યમનુમાતું શક્યતે ।
વ્યભિચારાત્ ।
તતો જ્ઞાતતાદિમાત્રેણ પ્રતીતે જ્ઞાને બાધાભાવાદિના પ્રામાણ્યમનુમેયમ્ ।
અન્યથા બાહ્યાનામપિ વૈદિકજ્ઞાનપ્રામાણ્યાનુમાનપ્રસક્તેઃ ।
પ્રસક્તમપ્યપોદ્યત ઇતિ ચેત્ ।
તર્હ્યપવાદનિરાસાય પરીક્ષાપેક્ષાવશ્યમ્ભાવિનીત્યાગતમ્ ।
ઇદમેવ ચાસ્માભિરભિધાસ્યતે, સર્વથા પરીક્ષાનપેક્ષેતિ તુ ન ક્ષમ્યતે ।
*11,216*
એતેન સાક્ષિવેદ્યતાપક્ષો ઽપિ પ્રતિક્ષિપ્તઃ ।
ઔપનિષદજ્ઞાનદૃષ્ટિમાત્રેણ બાહ્યૈસ્તત્પ્રામાણ્યસ્યાદર્શનાત્ ।
*11,217*
ચતુર્થપક્ષસ્ત્વતિમન્દઃ ।
અનુમાનાદિજ્ઞાનદૃષ્ટિમાત્રેણ તત્પ્રામાણ્યસ્ય ચાર્વાકાદિભિરદૃષ્ટત્વાત્ ।
વિભાગે માનાભાવાચ્ચ ।
ધર્મિજ્ઞાનાદિપ્રામાણ્યે વિગાનાભાવાદિતિ ચે(ત્)ન્ન ।
નિરાલમ્બનાદિમતદર્શનાત્ ।
ઉપપત્તિબાધિતં તદિતિ ચેત્ ।
તર્હિ સ્વીકૃતાઽપ્યુષ્મતૈવ પરીક્ષાપેક્ષેત્યલં પલ્લવેનેતિ ।
*11,218*
એવં તર્હિ પ્રત્યક્ષાદિવત્સાક્ષિણો ઽપિ પ્રામાણ્યં પરીક્ષાપેક્ષગ્રહણમેવાઙ્ગીક્રિયતામ્ ।
દ્વિધા કલ્પનસ્યાન્યાય્યત્વાદિત્યત આહ- નિયમેનેતિ ॥
નિયમેન સુખાદ્યેષુ પ્રામાણ્યં સાક્ષિગોચરમ્

*11,219*
ન્યાયસુધા:
દૃશ્યત ઇતિ વર્તતે ।
સાક્ષી ગોચરો યસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
ગોચરત્વં ચાશ્રયતયા વિવક્ષિતમ્ ।
સુખાદિવિષયે યત્સાક્ષિગતં પ્રામાણ્યં તન્નિયમેન દૃશ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદિ વૃત્તિજ્ઞાનાનામિવ સાક્ષિજ્ઞાનસ્યાપિ પ્રામાણ્યં તદ્દર્શનમાત્રેણ ન દૃશ્યતે તદાધિકમપિ કારણં કલ્પયામઃ ।
નચૈવમ્ ।
સુખજ્ઞાને દૃષ્ટે તત્પ્રામાણ્યાજ્ઞાનસંશયવિપર્યયાણાં કદાપ્યદર્શનાદ્ ।
કલ્પકસદ્ભાવે દ્વિધા કલ્પનસ્યાદૂષણત્વાદિતિ ।
*11,220*
કિઞ્ચ સાક્ષિપ્રામાણ્યસ્યાપિ પરીક્ષાપેક્ષગ્રહણત્વે ઽનવસ્થા ચ સ્યાત્ ।
નનુ પ્રામાણ્યગ્રહણમભિલષતા નાનવસ્થાતો ભેત્તું યુક્તમ્ ।
પરીક્ષાનવસ્થાભાવે ઽપિ ગ્રાહકાનવસ્થાયા દુષ્પરિહરત્વાદિત્યત આહ- સ્વપ્રામાણ્યમિતિ ॥
સ્વપ્રામાણ્યં સદા સાક્ષી પશ્યત્યેવ સુનિશ્ચયાત્
ન્યાયસુધા:
સાક્ષ્યેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
સદા સુનિશ્ચયાદિતિ ।
પરીક્ષાનપેક્ષમેવેતિ યાવત્ ।
એતચ્ચાનુભવાન્યથાનુપપત્તિભ્યાં કલ્પ્યતે ।
*11,221*
નન્વેવં સતિ વૃત્તિજ્ઞાનાનાં પરતઃપ્રામાણ્યમુક્તં સ્યાત્ ।
જ્ઞાનસ્વરૂપસ્ય સાક્ષિવેદ્યત્વાત્ ।
પ્રામાણ્યસ્ય પરીક્ષાગમ્યત્વાત્ ।
તથાચ ન વિલક્ષણત્વાદિતિ યત્સ્વતઃ પ્રામાણ્યમિષ્યં તત્ત્યક્તં સ્યાદિત્યત આહ- જ્ઞાનસ્યેતિ ॥
જ્ઞાનસ્ય ગ્રાહકેણૈવ સાક્ષિણા માનતામિતેઃ

ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનસ્ય ગ્રાહકેણ સાક્ષિણૈવ જ્ઞાનસ્ય માનતાયા મિતેઃ કારણાત્સ્વતઃપ્રામાણ્યમિષ્યત એવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ભવેત્સ્વતઃપ્રામાણ્યત્યાગો યદિ જ્ઞાનમેવ સાક્ષિવેદ્યં ન પ્રામાણ્યમિતિ બ્રૂમઃ ।
ન ચૈવમ્ ।
જ્ઞાનવત્તત્પ્રામાણ્યસ્યાપિ સાક્ષિવેદ્યત્વાભ્યુપગમાદિતિ ।
કિમર્થં તર્હિ પરીક્ષાવશ્યમ્ભાવો ઽભ્યુપગમ્યત ઇત્યત આહ- દોષેતિ ॥
દોષાભાવે પ્રમાણત્વં ...

ન્યાયસુધા:
સાક્ષિણા નિશ્ચિતત્વમિતિ વક્ષ્યમાણમિહાપિ યોજ્યમ્ ।
ઇતિ પ્રામાણ્યસ્યેતિ પદદ્વયમધ્યાહાર્યમ્ ।
જ્ઞાનં ગૃહ્ણન્સાક્ષી કરણદોષાભાવે ઽસ્ય પ્રામાણ્યમિત્યેવ પ્રામાણ્યં નિશ્ચિનોતિ ।
નતુ પ્રમાણમેવેદમિતિ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- દોષાભાવસ્યેતિ ॥
... દોષાભાવસ્ય સાક્ષિણા ।
નિશ્ચિતત્વં ક્વચિચ્ચૈવ સ્વતઃ પ્રામાણ્યમિષ્યતે ॥ મનુવ્_3,4.147બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
પરીક્ષયેતિ શેષઃ ।
ચો ઽવધારણે ।
ક્વચિદેવ પ્રયોજનવશાજ્જિજ્ઞાસાયાં જાતાયાં પરીક્ષાલાભે ચેત્યર્થઃ ।
દોષાભાવનિશ્ચયાર્થા પરીક્ષા ન તુ પ્રામાણ્યગ્રહણાર્થા ।
તત્પુનર્જ્ઞાનમિવ સાક્ષિવેદ્યમેવ ।
અતો ન સ્વતઃપ્રામાણ્યપરિત્યાગ ઇતિ ભાવઃ ।
*11,222*
સ્યાદેતદ્યદીયં પ્રક્રિયા પ્રમાણવતી સ્યાન્ન ચ તદસ્તીત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અતો ન સર્વમાનાનાં પ્રામાણ્યં નિશ્ચિતં ભવેત્ ।
સાક્ષિણા નિશ્ચિતં યત્ર તત્ પ્રામાણ્યસ્વલક્ષણમ્

*11,223*
ન્યાયસુધા:
અત એવ હિ સર્વેષાં જ્ઞાનાનાં પ્રામાણ્યં પ્રથમતો ન નિશ્ચિતં ભવેત્ ।
કિન્નામ યત્ર યદા પરીક્ષાસહકૃતેન સાક્ષિણા પ્રામાણ્યં નિશ્ચિતં ભવતિ તત્તદૈવ પ્રામાણ્યં સ્વલક્ષણં પ્રામાણ્યસ્વરૂપમપ્રામાણ્યવિવિક્તં પ્રામાણ્યં સિદ્ધયતિ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યદિ સાક્ષી દોષાભાવે પ્રમાણમેતદિતિ પ્રથમં સમ્મુગ્ધં પ્રામાણ્યં ગૃહીત્વા પશ્ચાજ્જિજ્ઞાસાયાં સત્યાં પરીક્ષયા પ્રમાણમેવેત્યવધારયતીત્યેષા પ્રક્રિયા નાઙ્ગીક્રિયેત તદાનભ્યસ્તવિષયાણાં શબ્દાદિના જાતાનાં સર્વેષામપિ જ્ઞાનાનાં પ્રથમમેવ પ્રામાણ્યમવધાર્યેત ।
નચૈતદસ્તિ ।
તેન જાનીમો ઽસ્તીયં પ્રક્રિયેતિ ।
ઉક્તમર્થં બુદ્ધયારોહાય સઙ્ક્ષિપ્યાહ- નહીતિ ॥
ન હિ કશ્ચિત્ સુખાદ્યેષુ સંશયં કુરુતે જનઃ ।
નચૈવાખિલમાનાનિ નિશ્ચિનોત્યખિલો જનઃ

તસ્માદનુભવારૂઢં કિમર્થમુપલપ્યતે
ન્યાયસુધા:
યસ્માત્સુખાદ્યેષુ કશ્ચિત્સંશયં ન કરોતિ યસ્માચ્ચાખિલાનિ વૃત્તિજ્ઞાનાનિ દર્શન એવ પ્રમાણતયાખિલો જનો ન નિશ્ચિનોતિ તસ્માત્સાક્ષિપ્રામાણ્યં પરીક્ષાનપેક્ષેણ સાક્ષિણૈવ ગૃહ્યતે ।
વૃત્તિજ્ઞાનાનાં તુ તત્સાપેક્ષેણેત્યનુભવારૂઢં પ્રમેયં કિમર્થમપલપ્યતે ।
નિર્નિમિત્તમપલપિતું ન શક્યત ઇતિ ।
*11,224*
"ન પરીક્ષાનવસ્થા સ્યાત્ઽ; ઇત્યુક્તમુપસંહરતિ- દોષાભાવાદિકં ચેતિ ॥
દોષાભાવાદિકં ચૈવ સાક્ષી સમ્યક્ પ્રપશ્યતિ

ન્યાયસુધા:
સાક્ષ્યેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
સ્વસ્ય પરીક્ષાયાશ્ચ દોષાભાવં પ્રામાણ્યં ચ પરીક્ષાનિરપેક્ષઃ સાક્ષ્યેવ સમ્યક્ પ્રપશ્યતિ ।
તસ્માન્ન કાપ્યનવસ્થેતિ ।
"અપરીક્ષિતમેવઽ; ઇત્યાદિનોક્તમુપસંહરતિ- તદિતિ ॥
તત્ પરીક્ષિતમાનેન ન દોષો વિષ્ણવિ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
તત્તસ્માત્પરીક્ષિતમેવ માનમ્ ।
તેન ચ ભગવતિ ક્વચિદપિ દોષો નાસ્તીતિ સિદ્ધમ્ ।
તદ્વિરોધાદપરીક્ષિતં દોષદર્શનમપ્રમાણમેવેત્યર્થઃ ।
એવમપરીક્ષિતં દોષદર્શનં પરીક્ષિતેન નિર્દેષતાદર્શનેન બાધિતં ન ભગવતો દોષિત્વં સાધયિતું શક્તમિત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં તાદૃશસ્યાપિ સાધકત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગં સૂચયતિ- અપરીક્ષિતેતિ ॥
અપરીક્ષિતદૃષ્ટિસ્તુ કસ્મિન્નર્થે ન વિદ્યતે

ન્યાયસુધા:
શુક્ત્યાદીનાં રજતત્વાદાવપિ વિદ્યત એવ ।
તતશ્ચ તથા તદપિ સિદ્ધયેદવિશેષાદિતિ ભાવઃ ।
*11,225*
તદેવં દોષદર્શનં પરીક્ષિતપ્રત્યક્ષવિરોધાદપ્રમાણમિત્યભિહિતમ્ ।
નિરનિષ્યો નિરવદ્ય ઇત્યાદ્યાગમવિરોધાચ્ચ ।
સ્યાદેતત્ ।
પ્રાક્ તત્ત્વમસ્યાદ્યાગમસ્ય પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધત્વાત્પ્રતીતાર્થે ન પ્રામાણ્યમિત્યુક્તમ્ ।
તત્કથં તદ્વિપરીતં પ્રત્યક્ષસ્યાગમવિરોધેનાપ્રામાણ્યમિદાનીમુચ્યત ઇત્યાશઙ્કાં પરિહર્તુમાહ- તદિતિ ॥
તત્ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધાર્થે નાગમસ્યાપિ માનતા ।
ઉપજીવ્યમક્ષજં યત્ર તદન્યત્ર વિપર્યયઃ

ન્યાયસુધા:
યત્ર યદાક્ષજમાગમસ્યોપજીવ્યં તત્ તદા પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધાર્થે જાત્યા પ્રબલસ્યાપ્યાગમસ્ય માનતા નાસ્તિ ।
તસ્માદુ(ક્તાદુ)પજીવ્યોપજીવકભાવાદન્યત્ર વિપરીતોપજીવ્યોપજીવકભાવે બાધ્યબાધકભાવસ્યાપિ વિપર્યયઃ ।
યદાઽગમઃ પ્રત્યક્ષસ્યોપજીવ્યસ્તદાઽગમવિરુદ્ધાર્થે પ્રત્યક્ષસ્ય ન માનતેત્યર્થઃ ।
*11,226*
તતઃ કિમિત્યત આહ- લૌકિક ઇતિ ॥
લૌકિકે વ્યવહારે ઽત્ર પ્રત્યક્ષસ્યોપજીવ્યતા ।
અવતારાદિદષ્ટૌ સ્યાદાગમસ્યોપજીવ્યતા

ન્યાયસુધા:
લૌકિકે પ્રત્યક્ષસિદ્ધજીવાદિવિષયે બ્રહ્માત્મકત્વાદિબોધનરૂપે વ્યવહારે તત્ત્વમસ્યાદ્યાગમેન ક્રિયમાણે અત્ર આગમે આગમં પ્રતિ પ્રત્યક્ષસ્યોપજીવ્યતા ।
અવતારાણાં વિશ્વાદીનાં ચ દોષદૃષ્ટૌ પ્રત્યક્ષાદિકં પ્રત્યાગમસ્યોપજીવ્યતા સ્યાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રાક્ પ્રત્યક્ષવિરોધેનાગમસ્યાપ્રામાણ્યમભિધાયેદાનીમાગમવિરોધેન પ્રત્યક્ષસ્યાપ્રામાણ્યાભિધાનં ન વિરુદ્ધમ્ ।
નહિ નિર્વિશેષણયોઃ પ્રત્યક્ષાગમયોઃ પરસ્પરં બાધ્યબાધકભાવો ઽભિહિતઃ ।
કિન્તૂપજીવકત્વેન બાધ્યત્વમુપજીવ્યત્વેન બાધકત્વમ્ ।
તચ્ચ તત્રાન્યથાત્રાન્યથેતિ કથં વિરોધ ઇતિ ।
અનેન દોષવિષયપ્રત્યક્ષવિરોધાદાગમસ્યૈવાપ્રામાણ્યં કિન્ન સ્યાદિતિ ચોદ્યં ગર્ભસ્રાવેણૈવ ગતમ્ ।
આગમસ્યોજીવ્યતયા પ્રત્યક્ષતઃ પ્રાબલ્યસ્યોક્તત્વાત્ ।
*11,227*
કથં પ્રત્યક્ષં પ્રત્યાગમસ્યોપજીવ્યત્વમિત્યત આહ- આગમેનેતિ ।
આગમેન હિ વિષ્ણુત્વં જ્ઞાત્વા દોષો ઽત્ર કલ્પ્યતે
ન્યાયસુધા:
અત્ર વિષ્ણૌ ।
વસ્તુતઃ કલ્પનૈવૈષા ન પ્રમિતિરિતિભાવેન કલ્પ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
ભવેદાગમસ્યોપજીવ્યત્વં યદિ
વિષ્ણુત્વં જ્ઞાતવ્યં ભવેત્ ।
તદેવ ન જ્ઞાતવ્યમિત્યત આહ- ન ચેદિતિ ॥
ન ચેત્ સ્યાત્ દોષવાનન્યઃ ...
ન્યાયસુધા:
યદિ વિષ્ણુત્વં રામકૃષ્ણાદૌ ન જ્ઞાતં તદા દોષગ્રાહિણા પ્રત્યક્ષેણ વિષ્ણોરન્યો દોષવાનિતિ ગૃહીતં સ્યાત્ ।
નતુ વિષ્ણુર્દેષવાનિતિ ।
નહિ દેવદત્તે દેવદત્તત્વાજ્ઞાને દેવદત્તો ઽયમાગત ઇત્યાકારં જ્ઞાનમુત્પત્તુમર્હતીતિ ।
તથાપિ નાગમસ્યોપજીવ્યત્વમ્ ।
યતઃ શ્રીવત્સકૌસ્તુભાદિલક્ષણેન વિષ્ણુત્વમનુમાય વિષ્ણુર્દેષવાનિતિ પ્રત્યક્ષેણ જ્ઞાસ્યત ઇત્યત આહ- શાસ્ત્રેતિ ॥
... શાસ્ત્રસિદ્ધં હિ લક્ષણમ્

ન્યાયસુધા:
શ્રીવત્સાદિકં લક્ષણં વિષ્ણુત્વેન વ્યાપ્તમિત્યેતચ્છાસ્ત્રેણૈવ સિદ્ધમ્ ।
યદ્યપ્યસ્મિન્પક્ષે સાક્ષાદાગમો નોપજીવ્યઃ ।
તથાપ્યનુમાનમૂલવ્યાપ્તિગ્રહણાય તદુપજીવનમપરિહાર્યમેવેતિ ભાવઃ ।
નનુ વિષ્ણુત્વાજ્ઞાને વિષ્ણોરન્યો દોષવાનિતિ જ્ઞાનેન કુતો ભાવ્યમ્ ।
વિષ્ણુત્વવત્તદન્યત્વસ્યાપ્યજ્ઞાતત્વાદિતિ ચેત્ ।
એવં તર્હ્યજ્ઞાતં પ્રસજ્યત ઇત્યાહ- કસ્યચિદિતિ ॥
કસ્યચિદ્ દોષવત્ત્વં સ્યાદિતિમાત્રે ઽક્ષજં ભવેત્
ન્યાયસુધા:
ઇતિમાત્રે એતાવત્યેવ વિષયે ।
વિષ્ણુર્દેષવાનિતિ જ્ઞાના(સ્યા)નુત્પાદનપ્રસઙ્ગ એવ તાત્પર્યમિતિ ભાવઃ ।
નનુ યથા પટો ઽયં છિન્નો દગ્ધો મલિન ઇતિ પરાનુપજીવિના પ્રત્યક્ષેણૈવ ગૃહ્યતે ।
તથાઽગમાદિકમનુપજીવ્ય પ્રત્યક્ષેણૈવ વિષ્ણુર્દેષવાનિતિ જ્ઞાસ્યત ઇત્યત આહ- નેતિ ॥
ન વિષ્ણોર્દેષવત્ત્વે હિ પ્રત્યક્ષં વર્તતે સ્વતઃ

ન્યાયસુધા:
સ્વતઃ પરાનુપજીવનેન ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
પટત્વમવયવસન્નિવેશવ્યઙ્ઘયં પ્રત્યક્ષમેવેતિ યુજ્યતે તથા જ્ઞાનમ્ ।
વિષ્ણુત્વં તુ સમસ્તગુણપરિપૂર્ણત્વનિર્દેષત્વજગજ્જન્માદિકારણત્વલક્ષણં ન પ્રત્યક્ષમ્ ।
અતો ન તથાવિધં જ્ઞાનમુપપદ્યતે ।
યથા પઞ્ચપલપરિમિતો ઽયં પટો મલિન ઇતિ જ્ઞાનમિતિ ।
*11,228*
અયં સમુદાયાર્થઃ ।
રામકૃષ્ણાદિદોષગ્રાહિણા પ્રત્યક્ષેણ ત્રેધોત્પત્તવ્યમ્ ।
વિષ્ણુરયં દોષવાનિતિ વા વિષ્ણોરન્યો ઽયં દોષવાનિતિ વા કશ્ચિદયં દોષવાનિતિ વા ।
પ્રકારાન્તરાભાવાત્ ।
તત્ર દ્વિતીયતૃતીયયોર્ન વિષ્ણોર્દેષવત્ત્વે તદુદ્ભાવયિતું (શક્યતે) શક્યમ્ ।
વિષ્ણુર્દેષવાનિતિ તેનાનવગાહનાત્ ।
વસ્તુવૃત્ત્યાસૌ વિષ્ણુરેવેતિ ચેત્ ।
કિં તતઃ ।
નહિ વસ્તુવૃત્તિસહિતં યત્કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનં વિવક્ષિતવિશે(ષણં સા)ષં સાધયતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
આદ્યે વિષ્ણુત્વં સર્વથા જ્ઞાતવ્યમ્ ।
નચૈતત્પ્રત્યક્ષવેદ્યં નાપ્યનુમેયમિત્યુક્તં શાસ્ત્રયોનિસૂત્રે ।
તસ્માદ્"દેવક્યાં દેવરૂપિણ્યાં વિષ્ણુઃ સર્વગુહાશયઃ ।
આવિરાસીદ્ઽ; ઇત્યાગમેન વાઽગમાવગતવ્યાપ્તિકાનુમાનેન વાવગન્તવ્યમ્ ।
તતઃ સર્વથા પ્રત્યક્ષસ્યાગમોપજીવ્યત્વમઙ્ગીકાર્યમ્ ।
સર્વો ઽપ્યાગમસ્તાવદેકમેવ વાક્યમ્ ।
સ ચ સર્વરૂપોપેતસ્ય વિષ્ણોર્નિર્દેષત્વં પ્રતિપાદયતીતિ તદ્વિરોધાદપ્રમાણમેવ દોષવિષયં પ્રત્યક્ષમિતિ ।
*11,229*
ઇતશ્ચ તદપ્રમાણમિતિ દર્શયિતુમાહ- કેચિદિતિ ॥
કેચિત્ પશ્યન્તિ દોષાનિત્યત્રાપિ સ્યાન્નચાક્ષજમ્
*11,230*
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં દોષેષ્વિત્યપિશબ્દઃ ।
ચશબ્દો ઽનુમાનાદિસમુચ્ચયાર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષં ભગવદ્રૂપાણાં દોષિત્વે પ્રમાણમિતિ વદન્પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કેચિત્તત્કાલવર્તિનઃ પુરુષા ભગવદ્રૂપેષુ દોષાન્પશ્યન્તીત્યત્રાર્થે ઽસ્માકં કિં પ્રમાણમ્ ।
પ્રત્યક્ષમનુમાનમાગમો વેતિ ।
ન તાવત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
પરપુરુષવર્તિનિ પ્રત્યક્ષે પરેષાં પ્રત્યક્ષાયોગાત્ ।
દૂરે કાલભેદે ।
નાપ્યનુમાનં લિઙ્ગાભાવાત્ ।
આગમો ઽપિ વેદઃ પુરાણાદિર્વા ।
નાદ્યઃ ।
તસ્યાદર્શનાત્ ।
તસ્માદ્દ્વિતીય એવાઙ્ગીકાર્ય ઇત્યાહ- પૌરાણમિતિ ॥
પૌરાણં વાક્યમેવાત્ર ...
ન્યાયસુધા:
અત્ર ભગવદ્રૂપદોષગ્રાહિપ્રત્યક્ષસદ્ભાવે ।
વક્તવ્યમિતિ શેષઃ ।
તતઃ કિમિતિ ચેત્ ।
તત્પુરાણવાક્યં તદ્દોષદર્શનં કિં પ્રત્યક્ષલક્ષણં પ્રમાણતયા મન્યતે, ઉતાપરીક્ષિતપ્રમાણાપ્રમાણાભાવપ્રતીતિમાત્રતયા, અથાપ્રમાણતયા ।
*11,231*
આદ્યે દોષમાહ- તદિતિ ॥
... તચ્છ્રુત્યૈવ વિરુદ્ધયતે

ન્યાયસુધા:
ભગવદ્રૂપેષુ દોષગ્રાહિણીં પ્રતીતિં પ્રમાણતયા પ્રતિપાદયત્પુરાણવાક્યં દોષસદ્ભાવં મન્યત એવ ।
ન હિ સમ્ભવતિ તદ્ગ્રાહિણઃ પ્રામાણ્યમઙ્ગીકરોતિ નાઙ્ગીકરોતિ ચ તદિતિ ।
દોષસદ્ભાવં મન્યમાનં ચ તત્પ્રાગુદાહૃતયા શ્રુત્યૈવ વિરુદ્ધયત ઇતિ ।
પુરાણવાક્યસ્ય શ્રુતિવિરુદ્ધત્વે કો દોષ ઇત્યત આહ- પુરાણસ્યેતિ ॥
પુરાણસ્યોપજીવ્યશ્ચ વેદ ...
ન્યાયસુધા:
પૌરુષેયેણ ખલુ વાક્યેન સમૂલેન ભાવ્યમ્ ।
યતઃ કેનચિત્કારણેન કઞ્ચિદર્થં બુદ્ધિસ્થીકૃત્ય વાક્યં પ્રયુઞ્જ્મહે ।
અન્યથોત્પત્તેરેવાસમ્ભવઃ ।
પુરાણવાક્યસ્ય ચ વેદ એવ મૂલં કુત ઇત્યત આહ- નચેતિ ॥
... એવ નચાપરઃ
ન્યાયસુધા:
અપરઃ પૌરુષેયો ગ્રન્થઃ ।
ચશબ્દઃ પ્રત્યક્ષા(ગમા)દિસમુચ્ચયાર્થઃ ।
પૌરુષેયસ્તાવદાગમો ન પુરાણસ્ય મૂલમ્ ।
તસ્યાપિ મૂલા(ન્તરા)પેક્ષાયામન્ધપરમ્પરાપાતાત્ ।
ન(ચ) પ્રત્યક્ષાનુમાને ।
તદર્થસ્ય તદગોચરત્વાત્ ।
નાપ્યુત્પ્રેક્ષા ।
પ્રતારકવાક્યવદપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ પરિશેષાદ્વેદ એવ પુરાણસ્યોપજીવ્ય ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- તદ્વિરોધ ઇતિ ॥
તદ્વિરોધે કથં માનં તત્ તત્ર ચ ભવિષ્યતિ

ન્યાયસુધા:
ઉપજીવ્યવેદવિરોધે ।
તત્ પુરાણવાક્યમ્ ।
તત્ર ભગવતઃ સદોષત્વે ।
ઉપજીવ્યવિરુદ્ધસ્યોપજીવકસ્યાપ્રામાણ્યાવશ્યમ્ભાવાદિતિ ચાર્થઃ ।
*11,231f.*
નન્વીશ્વરપ્રણીતાનાં પુરાણાનાં તદીયં નિજં જ્ઞાનમેવ મૂલં ન વેદઃ ।
અનીશ્વરપ્રણીતાનામપિ યોગિપ્રત્યક્ષમેવ ।
અતો વેદવિરોધે ઽપિ કો દોષઃ ।
ઉચ્યતે ।
વેદસ્તાવત્પ્રમાણમેવેતિ નિષ્યઙ્કિતમ્ ।
નચ પ્રમાણયોર્વિરોધો ઽસ્તિ ।
વસ્તુવિકલ્પપ્રસઙ્ગાત્ ।
તતો વેદવિરોધે નિજજ્ઞાનાદિમૂલત્વમેવાપનીયતે ।
તથાપિ વેદ એવ પુરાણસ્યોપજીવ્ય ઇતિ કથમ્ ।
અમીશ્વરપ્રણીતપુરાણાભિપ્રાયેણેતિ ન દોષઃ ।
અનીશ્વરા હિ સ્વયંપ્રતિભાતે ઽપ્યર્થે (સમાશ્વા) આશ્વાસાર્થં વેદમુપજીવન્તિ ।
યથોક્તમ્"યત્સ્વયંપ્રતિભાતસ્ય સંશયાર્તં ગુરોર્વચઃઽ; ઇતિ ।
યદ્વેશ્વરપ્રણીતપુરાણાનામપિ પ્રામાણ્યાવધારણાય વેદસંવાદો ઽપેક્ષિતઃ ।
અન્યથોત્પ્રેક્ષામૂલત્વશઙ્કનાત્ ।
તદભિપ્રાયેણ"પુરાણસ્યોપજીવ્યશ્ચ વેદ એવઽ; ઇત્યુક્તમ્ ।
*11,234*
દ્વિતીયં નિરાકરોતિ- અપરીક્ષિતેતિ ॥
અપરીક્ષિતદૃષ્ટિશ્ચ કથમેવાક્ષજં ભવેત્
ન્યાયસુધા:
અક્ષજં કથમેવ ભવેદિતિ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણતયાભિલષિતાર્થે નોદ્ભાવયિતું શક્યતે ।
નહિ પ્રમાણત્વેનાનવધારિતં પ્રમાણત્વેનોદ્ભાવયન્પરીક્ષકઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
વિપક્ષે બાધકમાહ- યદ્યેવમિતિ ॥
યદ્યેવં દેવદત્તાદિભ્રમઃ કિં નાક્ષજં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
પ્રમાણત્વેનાપરીક્ષિતમપિ યદિ પ્રત્યક્ષતયોદ્ભાવ્યત ઇત્યર્થઃ ।
દેવદત્તાદિભ્રમ ઇતિ ।
યજ્ઞદત્તશુક્ત્યાદૌ દેવદત્તરજતાદિભ્રમ ઇત્યર્થઃ ।
બાધિતત્વાત્તન્નાક્ષજં પ્રમાણમિતિ ચેત્ ।
તત્કિં બાધાભાવમાત્રં વસ્તુવ્યવસ્થાહેતુઃ ।
તથાત્વે નિશ્ચાયકપ્રમાણવૈયર્થ્યાપત્તેઃ ।
અસ્તિ ચ પ્રકૃતે વેદબાધ ઇતિ ।
*11,236*
ઉપજીવ્યવેદવિરોધાદુપજીવકયોઃ પ્રત્યક્ષપુરાણવાક્યયોરપ્રામાણ્યમિત્યુક્તમ્ ।
તદસત્ ।
ઉપજીવકમુપજીવ્યવિરોધેન બાધ્યત ઇતિ નિયમાભાવાત્ ।
દૃશ્યતે હ્યુપજીવ્યસ્યાપીદં રજતમિતિ જ્ઞાનસ્યોપજીવકેન નેદં રજતમિતિ જ્ઞાનેન બાધ ઇતિ ચેત્ ।
કથમત્રોપજીવ્યોપજીવકભાવ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
અપ્રાપ્તસ્ય પ્રતિષેધાયોગાત્પ્રાપ્તિરૂપમિદં રજતમિતિ જ્ઞાનમાદ્યમુપજીવ્યં, પ્રતિષેધાત્મકં તુ નેદં રજતમિતિ જ્ઞાનમુપજીવકમિતિ વા, અસિદ્ધે ધર્મિણિ પ્રતિષેધાસમ્ભવાદ્ધર્મિજ્ઞાનમાદ્યમુપજીવ્યં દ્વિતીયં તૂપજીવકમિતિ વા ।
આદ્યે સમાધિમાહ- યાવચ્છક્તીતિ ॥
યાવચ્છક્તિ પરીક્ષાયામુપજીવ્યસ્ય બાધને ।
દોષો નાશોધિતે દોષ ઉપજીવ્યત્વમસ્વલમ્

ન્યાયસુધા:
પરીક્ષાયાં સત્યાં પ્રમાણતયા પ્રતીતસ્યેતિ શેષઃ ।
બાધને ઉપજીવકેન કુત ઇતિ શેષઃ ।
દોષો ઽસ્મદભિમત(તો)નિયમભઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
ઉપજીવ્યે ઽશોધિતે પરીક્ષયાપ્રમાણાદવિવિક્તે ઉપજીવકેન બાધિતે ન દોષઃ ।
ઉપજીવ્યત્વમસ્ત્વલમિતિ ।
પ્રકૃતોદાહરણે પ્રથમપુપજીવ્યોપજીવકભાવમભ્યુપૈતિ ।
ઉપજીવ્યત્વમિત્યુપલક્ષણમ્ ।
ઉપજીવકત્વં ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પૂર્વોત્તરજ્ઞાનયોરિતિ શેષઃ ।
અલંશબ્દો ઽવધારણે ।
*11,236f.*
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
(અસ્ત્વેવ) અસ્ત્યેવેદં રજતં નેદં રજતમિતિ જ્ઞાનયોરુપજીવ્યોપજીવકભાવ ઉપજીવ્યસ્યોપજીવકેન બાધશ્ચ ।
તથાપ્યુપજીવ્યવિરોધેનોપજીવકં બાધ્યત ઇતિ નિયમભઙ્ગો નાસ્તિ ।
અયં ખલ્વસ્ય નિયમસ્યાર્થઃ ।
પરીક્ષયા શોધિતમુપજીવ્યં વિરોધ્યુપજીવકં બાધતે સ્વયં તેન ન બાધ્યત ઇતિ ।
નતુ યથાશ્રુતઃ ।
અસ્ય તુ તદા ભઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
યદિ પરીક્ષિતમુપજીવ્યં વિરોધિનોપજીવકેન બાધ્યં (બાધિતં) ક્વચિદુપલભેમહિ ।
નચૈવમ્ ।
ઇદં રજતમિતિ જ્ઞાનં તુ ન શોધિતમ્ ।
તતસ્તસ્મિન્નુપજીવકેન બાધિતે ન નિયમભઙ્ગઃ ।
નહિ નિર્વિશેષણસ્ય વ્યભિચારે વિશિષ્યં વ્યભિચરત્યતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ વાચ્યં વિશિષ્યસ્ય પ્રયોજકતાકલ્પનં નિર્મૂલમિતિ ।
ઉભયથા(પિ) બાધ્યબાધકભાવદર્શનાત્ ।
વિશેષણાનપેક્ષાયામવ્યવસ્થાપાતાત્ ।
નનુ પરીક્ષાયામઙ્ગીકૃતાયાં તયૈવાલમ્ ।
પરીક્ષિતેનાપરીક્ષિતં બાધ્યત ઇત્યેતાવતઃ ક્વચિદ્વયભિચારાભાવાત્કિમુપજીવ્યોપજીવકભાવેન ।
ઉચ્યતે ।
ભવેદેવં યદ્યાત્યન્તિકીં પરીક્ષામત્રાઙ્ગીકુર્મઃ ।
નચૈવમ્ ।
કિન્તુ યાવચ્છક્તિપરીક્ષામેવ ।
નચ તાવન્માત્રસ્ય બાધકત્વનિયમો ઽસ્તિ ।
યાવચ્છક્તિપરીક્ષિતસ્યાપિ બાધદર્શનાત્ ।
અતો યુક્તં વિશિષ્યસ્યોપાદાનમ્ ।
આત્યન્તિકપરીક્ષૈવ બાધકત્વોપયોગિની ભવતુ કિમુપજીવ્યત્વેનેત્યપિ ન વાચ્યમ્ ।
તસ્યાપિ સાંવ્યાવહારિકત્વાત્ ।
યથોક્તમ્ ।
"સન્નિપાતલક્ષણો વિધિરનિમિત્તં તદ્વિઘાતસ્યઽ; ઇતિ ।
પ્રકૃતે તુ વેદઃ પરીક્ષિત ઉપજીવ્યશ્ચેતિ ।
*11,241*
દ્વિતીયે પરિહારમાહ- ભ્રમે ઽપીતિ ॥
ભ્રમે ઽપ્યભ્રમભાગો ઽસ્તિ ...
ન્યાયસુધા:
હીતિ વક્ષ્યમાણમત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
યદ્યપ્યેકમેવેદં રજતમિતિ જ્ઞાનં તથાપિ વિષયોપાધિવશાદ્ વિભાગમ્ ।
તત્ર પ્રકારે ભ્રમત્વે ઽપિ સ્વરૂપે ઽભ્રમત્વમેવ ।
તત્ર કદાપિ બાધાભાવાત્ ।
તથાન્યેપ્યાહુઃ ।
સર્વં જ્ઞાનં ધર્મિણિ પ્રમાણં પ્રકારે તુ વિપર્યય ઇતિ ।
ભાગાભ્યુપગમાદેવ ન વિરોધચોદનાવકાશઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- તન્માત્રમિતિ ॥
... તન્માત્રમુપજીવ્ય હિ ।
બાધકજ્ઞાનવૃત્તિઃ સ્યાન્ ...
ન્યાયસુધા:
અભ્રમભાગમાત્રમ્ ।
તેનૈવ ધર્મિણઃ સિદ્ધેઃ ।
રજતાકારસ્ય નિષેધ્યત્વેન ધર્મિત્વાભાવાદિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અસ્મિન્પક્ષે યદુપજીવ્યં ન તદુપજીવકેન બાધ્યતે યચ્ચ બાધ્યતે ન તદુપજીવ્યમિત્યતો નેદમસ્મદીયનિયમભઙ્ગસ્યોદાહરણમિતિ ।
*11,241f.*
અત્રાન્તરે માયાવાદિનશ્ચોદયન્તિ ।
યદુક્તમુપજીવ્યવિરોધાદદ્વૈતશ્રુતીનામપ્રામાણ્યમિતિ ।
તદસત્ ।
તત્રાપ્યસ્ય સમાધાનસ્ય સુવચત્વાત્ ।
તથાહિ ।
યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદીનાં તત્ત્વમસ્યાદીનાં ચ કથમુપજીવ્યોપજીવકભાવ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
સિદ્ધં ન નિવર્તકત્વાદિત્યાદિવચનાત્ ।
તત્ત્વમસ્યાદિવાકયમૈક્યવિરોધિનાં સાવર્જ્ઞાદીનાં દુઃખાદીનાં ચ પ્રતિષેધકમઙ્ગીકૃતમ્ ।
નચ પ્રાપ્તિં વિના પ્રતિષેધો ઽસ્તીતિ પ્રાપ્તિરૂપં યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિકમુપજીવ્યમ્, તત્ત્વમસ્યાદિકં તૂપજીવકમિતિ વા, અસિદ્ધે ધમિર્ણિ પ્રતિષેધાનુપપત્તેર્ધર્મિપ્રતિપાદકમાદ્યમુપજીવ્યમુપજીવકં ચોત્તરમિતિ વા ।
આદ્યે રજતજ્ઞાનસ્યેવાપરીક્ષિતત્વાદુપજીવ્યસ્યાપિ પ્રથમસ્યોત્તરેણ બાધે ન કાપ્યનુપપત્તિઃ ।
દ્વિતીયે શુક્તિસ્વરૂપમાત્રમિવ બ્રહ્મસ્વરૂપમાત્રમુપજીવ્યં ન સાર્વજ્ઞાદિવિશિષ્યમ્ ।
તથાચ યદુપજીવ્યં ન તદુત્તરેણ બાધ્યતે ।
યદ્બાધ્યતે સાર્વજ્ઞાદિકં ન તદુપજીવ્યમિતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇતિ ।
*11,242*
અત્ર પરિહારદ્વયમપિ પ્રતિષેધતિ- નચૈવમિતિ ॥
... નચૈવં ...
ન્યાયસુધા:
પ્રસિદ્ધયોર્ભ્રાન્તિબાધયોરિવાત્ર સમાધાનં ન વક્તું શક્યતે ।
વૈષમ્યાદિતિ ભાવઃ ।
*11,244*
તત્કથમિત્યતઃ પ્રથમપક્ષે તાવદ્વૈષમ્યં દર્શયતિ- સુપરીક્ષિત ઇતિ ॥
... સુપરીક્ષિતે
ન્યાયસુધા:
પ્રથમપ્રમાણે સુપરીક્ષિતે સતિ ન ચૈવમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ઇદં રજતમિતિ જ્ઞાનમુપજીવ્યમપ્યપરીક્ષિતત્વાદુપજીવકેન નેદં રજતમતિ જ્ઞાનેન બાધ્યતે ।
ઉપજીવ્યોપજીવકન્યાયસ્ય યાવચ્છક્તિપરીક્ષાવિષયત્વાતિ હ્યસ્માભિરભિહિતમ્ ।
અસ્મન્ન્યાયેન ચ પરેણ પ્રત્યવસ્થાયતે ।
નચ તદ્યુક્તમ્ ।
યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદીનામહં દુઃખીત્યાદીનાં ચ સુપરીક્ષિતત્વાત્ ।
ઉપપાદિતં ખલુ યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિશ્રુતીનાં તત્ત્વાવેદકત્વં સાક્ષિણશ્ચ નિયમેનાવ્યભિચારિત્વમિતિ ।
દ્વિતીયપક્ષે વૈષમ્યં દર્શયતિ- સર્વમિતિ ॥
સર્વં તદુપજીવ્યૈવ પ્રમાણં વર્તતે યતઃ

*11,244f.*
ન્યાયસુધા:
યતઃ કારણાત્તત્સર્વં સાર્વજ્ઞાદિકમુપજીવ્યૈવ તત્ત્વમસીત્યાદિકં પ્રમાણં પ્રવર્તતે ઽતો ન ચૈવમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યથા નેદં રજતમિતિ જ્ઞાનં પુરોવર્તિનઃ સ્વરૂપમાત્રં ધર્મીકૃત્ય પ્રવર્તતે ન તુ રજતત્વવિશિષ્યં ન તથા તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યં પ્રવર્તિતુમર્હતિ ।
કિન્તુ સર્વજ્ઞત્વાદિવિશિષ્યં બ્રહ્મસ્વરૂપં દુઃખાદિવિશિષ્યં જીવસ્વરૂપં ચ ધર્મીકૃત્યૈવ ।
તથાચ ધર્મિગ્રાહકવિરોધો ઽપરિહાર્ય ઇતિ ।
અત્ર સર્વમિતિ સર્વજ્ઞત્વાદ્યન્યતમસ્યોપલક્ષણમ્ ।
*11,247*
નનુ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યમપિ યદિ સ્વરૂપમાત્રમુપજીવ્ય પ્રવર્તેત તદા કીદૃશો દોષ ઇત્યત આહ- કથમિતિ ॥
કથં બ્રહ્મેતિ તજ્જ્ઞેયં સર્વજ્ઞત્વાદિલક્ષણમ્ ।
વિહાય યસ્માત્કસ્માચ્ચિત્ સ્વરૂપસ્યૈવ ચેદ્ યદિ

ઉપજીવ્યત્વમ્ ...
ન્યાયસુધા:
વાક્યદ્વયમેતત્ ।
તત્રૈકસ્યાર્થઃ ।
ધર્માન્વિહાય સ્વરૂપસ્યૈવોપજીવ્યત્વં ચેત્તર્હિ તત્કથં જ્ઞેયં યત્તત્ત્વમસીતિ બોધ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
શબ્દેનાનૂદ્ય હિ સ્વરૂપં તત્ત્વમસીતિ વક્તવ્યમ્ ।
નચ નિર્ધર્મસ્ય પ્રતિપાદકઃ શબ્દો ઽસ્તિ ।
અતઃ સ્વરૂપમાત્રસ્ય બુદ્ધાવનારોહાદ્બોધનમેવાનુપપન્નમિતિ ।
ન બ્રૂમઃ સ્વરૂપમાત્રસ્યોપજીવ્યત્વમ્ ।
કિન્તુ ભેદકાન્સર્વજ્ઞત્વાદિધર્માન્વિહાય તત્ત્વાદિના વિશિષ્યસ્ય ।
તથાચ ન કશ્ચિદ્દોષ ઇત્યતઃ શિષ્યં વાક્યમ્ ।
યદિ તત્ત્વાદિધર્મોપેતસ્યોપજીવ્યત્વં તર્હિ સર્વજ્ઞત્વાદિકં વિહાય યસ્માત્કસ્માચ્ચિત્તત્ત્વાદેસ્તદ્બ્રહ્મેતિ કથં જ્ઞેયમ્ ।
યદ્યપ્યસ્મિન્પક્ષે નોક્તદોષસ્તથાપિ બોધ્યસ્ય બ્રહ્માસ્મીતિ જ્ઞાનમનુપપન્નમેવ ।
સર્વજ્ઞત્વાદેર્બ્રહ્મલક્ષણત્વેન તદનુપાદાને બ્રહ્મણો બુદ્ધાવનારોહાત્ ।
તત્ત્વાદેર્ઘટાદિસાધારણત્વાદિતિ ભાવઃ ।
સર્વજ્ઞત્વાદિપરિત્યાગેનોપજીવને બાધકમભિધાય વિપર્યયે પર્યવસાનમાહ- એતસ્માદિતિ ॥
... એતસ્માદ્ વ્યાવૃત્તં યાવતા ભવેત્ ।
તાવતૈવોપજીવ્યત્વં ... ॥ મનુવ્_3,4.162અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અપરથા જ્ઞાનાસમ્ભવાત્ ।
યાવતા ધર્મેણ ।
તાવતોપેતસ્યૈવ ।
નનુ નેદં રજતમિતિ જ્ઞાનં યથા સ્વરૂપમાત્રમુપજીવ્ય પ્રવૃત્તમ્ ।
તથેદમપિ પ્રવર્ત્સ્યતિ કો દોષ ઇત્યત આહ- સ્વરૂપસ્યૈવેતિ ॥
... સ્વરપસ્યૈવ ન ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
ઉપજીવ્યત્વમિતિ વર્તતે ।
ઉક્તાનુપપત્તેરેવ દૃષ્ટાન્તો ઽપિ ન સમસ્ત ઇત્યર્થઃ ।
*11,249*
નનુ યત્સર્વજ્ઞં તત્ત્વમસીતિ ન બોધનીયમ્ ।
કિન્તુ તત્ત્વમસીત્યેવ ।
ન ચોક્તદોષઃ ।
તચ્છબ્દો બ્રહ્મ વદતિ ।
યોગ્યાન્વિતાભિધાયિનશ્ચશબ્દાઃ ।
લક્ષણં ચ બ્રહ્મણાન્વેતું યોગ્યમ્ ।
તતશ્ચ તચ્છબ્દેનૈવ વ્યાવૃત્તસ્ય પ્રતીતેરિત્યાશયવાનાશઙ્કતે- સર્વેતિ ॥
સર્વલક્ષણયુક્તં તુ સ્વરૂપં યદિ ભણ્યતે
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો ઽવધારણે ।
ભણ્યતે તચ્છબ્દેન ઇતિ યદિ ભણ્યતે ઇત્યાવૃત્ત્યા યોજ્યમ્ ।
સમ્પ્રતિપત્તિમુત્તરમાહ- અસ્ત્વિતિ ॥
અસ્તુ ...
ન્યાયસુધા:
યત્પરેણોક્તં તદસ્ત્વિત્યર્થઃ ।
પ્રતિવાદ્યુક્તાર્થાઙ્ગીકારે પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ કથં ન ભવેદિત્યત આહ- ન ઇતિ ॥
... નો નૈવ હાનિઃ સ્યાત્ ...
ન્યાયસુધા:
અનભિમતપ્રમેયાઙ્ગીકારે હિ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ સ્યાત્ ।
અનેન ચાઙ્ગીકૃતેન નો ઽસ્માકં (ન પ્રતિજ્ઞાહા)નૈવ હાનિઃ સ્યાત્ ।
પરસ્ય ધર્મિગ્રાહિવિરોધો હ્યસ્માભિરુચ્યતે ।
તત્પરિહારાય પરેણ ચેદમુદિતમ્ ।
નચાનેન તત્પરિહારમ્ ।
પ્રત્યુત દૃઢીકૃતમિતિ ભાવઃ ।
કિં પ્રકૃતપ્રમેયાવિરોધિત્વમાત્રેણેદમઙ્ગીક્રિયતે ઉત તથાભૂતત્વેનેતિ જિજ્ઞાસાયામાહ- સ્વપક્ષશ્ચેતિ ॥
... સ્વપક્ષશ્ચાયમઞ્જસા

ન્યાયસુધા:
અઞ્જસેતિ નાભ્યુપગમમાત્રેણેત્યર્થઃ ।
તદુપપાદયતિ- યસ્માદિતિ ॥
યસ્માદન્વિત એવાર્થઃ શબ્દાનામપિ સર્વશઃ
ન્યાયસુધા:
સર્વશો ઽપીતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇત્યેતત્સૂત્રસામર્થ્યેન પ્રાગુપપાદિતમિતિ શેષઃ ।
*11,251*
કિઞ્ચાસ્મિન્નપિ પક્ષે બ્રહ્મણો બુદ્ધાવનારોહસ્તદવસ્થ એવ ।
યતસ્તદાદિશબ્દાઃ સામાન્યત એવ યોગ્યાન્વિતં બ્રુવતે ।
સર્વજ્ઞાદિશબ્દા એવ વિશેષતઃ ।
તથાનુભવાત્ ।
નચ સામાન્યતો ઽન્વિતાભિધાયિના વ્યાવૃત્તપ્રતીતિરિત્યાશયવાનાહ- વિશેષેતિ ॥
વિશેષસામન્યતયા સ્વરૂપમખિલં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
અખિલં યોગ્યાન્વિતં સ્વરૂપં વિશેષસામાન્યતયા શબ્દબોધ્યં ભવેત્ ।
*11,252*
અન્વિતાભિધાનમાત્રમઙ્ગીક્રિયત એવ ।
તચ્ચૈકસ્ય પદસ્ય સામાન્યત એવ ન વિશેષત ઇતિ ન બુદ્ધૌ બ્રહ્મારોહઃ ।
યદિ ચ વિશેષસ્તદા ધર્મિગ્રાહિવિરોધસ્તદવસ્થ એવેતિ સમુદાયાર્થઃ ।
કેચિન્માયાવાદિનો ઽન્વિતાભિધાનમઙ્ગીકુર્વતે વિજ્ઞાનઘનાદય સતિ નાપ્રાપ્તશઙ્કેયમ્ ।
*11,253*
વ્યાવર્તકધર્મૈર્વ્યાવૃત્તસ્યૈવોપજીવ્યત્વમિતિ યદુક્તં તન્નાસ્તિ ।
બાધકજ્ઞાનેષુ તદભાવાત્ ।
નચ તત્રાપિ વ્યાવૃત્તસ્યૈવોપજીવ્યત્વં ન સ્વરૂપમાત્રસ્યેત્યુક્તમિતિ વાચ્યમ્ ।
પૂર્વસ્મિન્ભ્રમજ્ઞાને વ્યાવૃત્તત્વ(સ્ય)સ્યૈવાસિદ્ધત્વાત્ ।
સિદ્ધૌ ચ ભ્રમત્વાનુપપત્તેઃ ।
"તન્માત્રમુપજીવ્ય હિઽ; ઇત્યુક્તવિરોધાચ્ચેત્યત આહ- પુરોવર્તિત્વેતિ ॥
પુરોવર્તિત્વપૂર્વાણિ દેવદત્તાદિકભ્રમે ।
વ્યાવર્તયન્તિ તદ્રૂપં ચૈત્રમાત્રદ્ વિનૈવ હિ

ન્યાયસુધા:
દેવદત્તાદૌ યશ્ચૈત્રાદિભ્રમસ્તત્ર પુરોવર્તિત્વપૂર્વાણિ વિશેષણાનિ દેવદત્તાદિસ્વરૂપં દેવદત્તાદેરવિદિતત્વાચ્ચૈત્રમાત્રાદ્વિનૈવાપુરોવર્ત્યાદિભ્યો વ્યાવર્તયન્તિ યસ્માત્તસ્માદ્બાધકજ્ઞાનં વ્યાવૃત્તમેવોપજીવતીતિ નિયમો નાનુપપન્નઃ ।
નાપિ ભ્રમાનુપપત્તિઃ ।
આરોપ્યવ્યાવૃત્તેરનઙ્ગીકરણાત્ ।
તન્માત્રશબ્દેન ચારોપ્યમાત્રવ્યાવર્તનાન્નોક્તવિરોધો ઽપીતિ ભાવઃ ।
*11,254*
નન્વનેન નાત્યન્તવ્યાવૃત્તિરુ(પજીવ્યત્વો)પયોગિની ।
કિન્તુ વ્યાવૃત્તિમાત્રમિત્યુક્તં ભવતિ ।
તત્પ્રકૃતે ઽપ્યસ્તિ ।
તત્ત્વાદિના બ્રહ્મણો ઽપિ વ્યાવૃત્તત્વેનોપજીવ્યત્વસમ્ભવાદિતિ ચેન્ન ।
તાવન્માત્રેણ બોધ્યસ્યાપિ બ્રહ્માસ્મીતિ જ્ઞાનાનુપપત્તેરુક્તત્વાત્ ।
*11,255*
દોષાન્તરં ચાહ- બ્રહ્મણ ઇતિ ॥
બ્રહ્મણો નિર્વિશેષત્વાદ્ વ્યાવર્તયતિ કિં પુનઃ
ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મણઃ પુનરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
કિં કર્તૃ, બ્રહ્મ વ્યાવર્તયતિ, ન કિમપિ ।
તત્ત્વાદીનામઙ્ગીકારે ઽપિ દોષમાહ- યસ્માદિતિ ॥
યસ્માત્કસ્માચ્ચિદપ્યર્થાત્ તાવચ્ચેત્ સિદ્ધસાધનમ્

ન્યાયસુધા:
તત્ત્વાદિ વિશેષણેન યસ્માત્કસ્માદપ્યર્થાત્તત્ત્વાદિરહિતમ્ ।
તાવદ્વયાવૃત્તં ચેદુપજીવ્યત્વમસ્તીતિ બોધ્યતે ।
તદેદં વાક્યં સિદ્ધસાધનં જ્ઞાતસ્યૈવ જ્ઞાપકં સ્યાત્ ।
બોધ્યેનાસ્યાર્થસ્ય પ્રાગેવ વિદિતત્વાત્ ।
તથા ચાશાસ્ત્રં સ્યાત્ ।
*11,256*
મા ભૂત્તત્ત્વાદિના વ્યાવૃત્તં બ્રહ્મોપજીવ્યમ્ ।
વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેત્યાદિશ્રુત્યા બ્રહ્મલક્ષણત્વેનોક્તેન ચિન્માત્રત્વાદિના તુ ભવિષ્યતીત્યત આહ- ચિન્માત્રત્વં ચેતિ ॥
ચિન્માત્રત્વં ચ નૈવેષ્યમવિશેષત્વવાદિનઃ
ન્યાયસુધા:
માત્રશબ્દેન ચિતઃ સર્વવિષયત્વાદિકં વ્યાવર્તયતિ ।
આનન્દત્વાદેરપ્યુપલક્ષણમેતત્ ।
બ્રહ્મણ ઇતિ શેષઃ ।
ચિન્માત્રત્વાદિકં ન બ્રહ્મણો ભિન્નમ્ અતો નિર્વિશેષત્વાવિરોધાત્તદઙ્ગીક્રિયત ઇત્યત આહ- તાવન્માત્રમિતિ ॥
તાવન્માત્રં યદીષ્યં સ્યાત્ સર્વજ્ઞત્વં કુતો ન તત્

ન્યાયસુધા:
તત્તર્હિ તસ્યાપિ શ્રુતત્વાદભિન્નત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
અભેદે કથં લક્ષણત્વમિતિ ચેત્ ।
સમં વિજ્ઞાનાદાવપિ ।
ઉક્તશ્ચ લક્ષ્યલક્ષણપ્રકારો લક્ષણસૂત્ર ઇતિ ।
*11,257*
શ્રુતત્વસામ્યે ઽપિ ચિન્માત્રત્વાદિકમેવ ધર્મિણિ નિવેશ્યતે ।
અવિરુદ્ધત્વાત્ ।
ન સર્વજ્ઞત્વાદિકં વિરુદ્ધત્વાત્ ।
યથા નેદં રજતમિતિ જ્ઞાને ઽવિરુદ્ધપુરોવર્તિત્વાદ્યુપેતસ્ય ધર્મિત્વં ન વિરુદ્ધરજતત્વાદ્યુપેતસ્યેત્યત આહ- ચિન્માત્રેતિ ॥
ચિન્માત્રાભેદસાધ્યે ઽપિ ...
ન્યાયસુધા:
ચિન્માત્રેણાભેદશ્ચિન્માત્રાભેદઃ સઃ સાધ્યઃ પ્રતિપાદ્યો યસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યે ચિન્માત્રાભેદસાધ્યે ઽઙ્ગીકૃતે ઽપિ તદ્વાક્યં સિદ્ધસાધનં ભવેદિત્યન્વયઃ ।
તત્કથમિત્યત આહ- સિદ્ધમિતિ ॥
... સિદ્ધં તત્ પ્રતિવાદિનઃ
ન્યાયસુધા:
તચ્ચિદૈક્યં પ્રતિવાદિનો બોધ્યસ્ય યત ઇતિ શેષઃ ।
કથં સિદ્ધમિત્યત આહ- સ્વેતિ ॥
સ્વાભેદાઙ્ગીકૃતેરેવ ...
ન્યાયસુધા:
સ્વસ્ય સ્વેનાભેદાઙ્ગીકૃતેઃ ।
એવશબ્દસ્ય સિદ્ધમિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
સ્વાભેદાઙ્ગીકૃતૌ ચિદભેદઃ કથં સિદ્ધ ઇત્યત આહ- ચિત્ત્વમિતિ ॥
... ચિત્ત્વં સ્વસ્યાપિ યન્મતમ્

*11,258*
ન્યાયસુધા:
સ્વસ્ય બોધ્યસ્ય યદ્યસ્માન્મતં સમ્મતમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
વિરોધભયાત્સર્વજ્ઞત્વાદિવિશિષ્યં ન ધર્મીક્રિયતે ઇતિ વદતા ચિદાનન્દરૂપમપિ ન ધર્મીકર્તવ્યમ્ ।
જ્ઞાતજ્ઞાપનપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિરોધ ઇવ જ્ઞાતજ્ઞાપનસ્યાપ્યશાસ્ત્રતાહેતુત્વે વિશેષાભાવાત્ ।
ચિન્માત્રં ત્વદતિરિક્તં નાસ્તીતિ વાક્યાર્થ ઇતિ ચેન્ન ।
અપ્રતિભાસનાત્ ।
ગત્યન્તરાભાવાદિત્થં કલ્પ્યત ઇતિ ચેત્(ન્ન) ।
સૂત્રકૃતૈવાર્થાન્તરસ્યોક્તત્વાત્ ।
*11,259*
ન વિરોધભયાદ્વયં સાર્વજ્ઞાદિકં ધર્મિણિ ન નિવેશયામઃ ।
કિન્તુ સર્વજ્ઞત્વાદિકં (હિ) ન બ્રહ્મણો ભિન્નમ્ ।
નેહ નાનેત્યાદિશ્રુતિવિરોધાત્ ।
નાપિ સ્વરૂપમ્ ।
તસ્ય વિયદાદિસર્વસાપેક્ષત્વાત્ ।
સર્વસ્ય ચ મિથ્યાત્વાત્ ।
નહિ તથાભૂતસ્ય સત્યસ્વરૂપતા સમ્ભવતિ ।
ચિદાનન્દાદેસ્તુ બ્રહ્મસ્વરૂપત્વે ન ક્વાપ્યનુપપત્તિરિત્યાશયવાનાશઙ્કતે- સર્વેતિ ॥
સર્વાપેક્ષતયા સર્વજ્ઞત્વમિત્યેવ તન્નહિ ।
ઇતિ ચેચ્ ... ॥ મનુવ્_3,4.169અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સર્વજ્ઞત્વં વર્તત ઇતિ શેષઃ ।
ઇતિશબ્દો હેતૌ ।
એવશબ્દસ્ય તદેવેત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
નહિ મિથ્યેત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ- ચેતનત્વં ચેતિ ॥
... ચેતનત્વં ચ ...
ન્યાયસુધા:
યત્પરસાપેક્ષં તન્ન સદિત્યઙ્ગીકારે બ્રહ્મણશ્ચેતનત્વં ચ ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યતો (લ્યુટ્ પ્રત્ય)યુપ્રત્યયસ્યાનેકાર્થત્વાત્કર્તૃવાચિતાં તાવદુપાદાય વ્યાચષ્ટે- જ્ઞત્વમિતિ ॥
... જ્ઞત્વં ...
ન્યાયસુધા:
ચેતનત્વં નામ તાવજ્જ્ઞત્વમિત્યર્થઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- નેતિ ॥
... ન જ્ઞેયવર્જિતમ્

ન્યાયસુધા:
જ્ઞત્વમિતિ વર્તતે ।
કિન્તુ જ્ઞેયસાપેક્ષમેવ ।
જ્ઞાનક્રિયાં પ્રતિ કર્તૃત્વં ખલુ જ્ઞત્વમ્ ।
સકર્મકક્રિયાવચનશ્ચ જાનાતિઃ ।
અતઃ કર્માપેક્ષક્રિયાકર્તૃત્વમપિ સાપેક્ષમેવ ।
*11,261*
તથાપિ કુતશ્ચેતનત્વં ન સ્યાદિતિ ચેત્ ।
જ્ઞસ્ય બ્રહ્મણો જ્ઞેયં સ્વયમેવ વા સ્યાત્પરં વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- સ્વેતિ ॥
સ્વજ્ઞેયત્વં ચ નૈવાસૌ મન્યતે સવિશેષતઃ
ન્યાયસુધા:
ચસ્ત્વર્થઃ ।
અસૌ માયાવાદી ।
કુતો ન મન્યત ઇત્યત આહ- સવિશેષત ઇતિ ॥
સવિશેષત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રત્યક્ પરાગ્ભાવલક્ષણો હિ કર્તૃકર્મભાવો નૈકત્રૈકસ્ય યુજ્યતે ।
યદિ ચ સ્યાત્તદા ભેદપ્રતિનિધિના વિશેષેણ ઘટનીયઃ ।
અતો બ્રહ્મણો જ્ઞત્વજ્ઞેયત્વયોરઙ્ગીકારે વિશેષો ઽઙ્ગીકર્તવ્યઃ સ્યાત્ ।
નિવિર્શેષં ચ બ્રહ્માઙ્ગીકૃતમિતિ સ્વજ્ઞેયત્વં ન મન્યતે ।
તતશ્ચ પરમેવ જ્ઞેયં વક્તવ્યમ્ ।
તચ્ચ મિથ્યાભૂતમિતિ કથં તદપેક્ષં ચેતનત્વં સત્સ્યાદિતિ ।
એવં જ્ઞત્વસ્ય જ્ઞાનસાપેક્ષત્વમપિ વક્તવ્યમ્ ।
*11,262*
કિઞ્ચૈવં વદતા સ્વરૂપમાત્રમુપજીવ્યમિત્યપિ વક્તું ન શક્યતે ।
તસ્યાપિ સ્વશબ્દેન પરાપેક્ષતાપ્રતીતેરિત્યાહ- સ્વશબ્દો ઽપીતિ ॥
સ્વશબ્દો ઽપિ પરાપેક્ષસ્ ...
ન્યાયસુધા:
પરેપેક્ષઃ પરાપેક્ષસ્યાર્થસ્ય પ્રતિપાદકઃ ।
કથમિત્યત આહ- તસ્માદિતિ ॥
... તસ્માદ્ વ્યાવૃત્તિરેવ હિ ।
સ્વશબ્દાર્થ ઇતિ પ્રોક્તઃ ...
ન્યાયસુધા:
પરસ્માત્ ।
હિશબ્દો હેતૌ ।
અર્થઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
ઇતિ પ્રોક્તઃ શબ્દશક્તિજ્ઞૈઃ ।
સ્વં ચ તદ્રૂપં ચેતિ હિ સ્વરૂપમ્ ।
રૂપશબ્દશ્ચ સ્વપરસાધારણઃ ।
તેન સ્વસ્મિન્પ્રાપ્તે ઽપ્યુચ્યમાનઃ સ્વશબ્દઃ પરિસઙ્ખયાન્યાયેન પરવ્યાવૃત્તિમેવ પ્રતિપાદયતીતિ જ્ઞાયતે ।
જોસ્હિ-31
*11,264*
સત્યમેતદેવં વ્યાખ્યાને ।
નચૈવમિત્યત આહ- સ્વરૂપમિતિ ॥
... સ્વરૂપં નામ કિં ન ચેત્

ન સ્વરૂપાભિધાયિ સ્યાદ્ વૈયર્થ્યં સ્વરવસ્ય યત્ ।
રૂપશબ્દેન પૂર્ણત્વાત્ તચ્ચ સામાન્યતાવચઃ

ન્યાયસુધા:
અસ્મદભિપ્રેતં વ્યાખ્યાનં ન ચેદઙ્ગીક્રિયતે તદા સ્વરૂપં નામ કિં, ન કિમપિ ।
સ્વરૂપશબ્દો નિરર્થકઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
રૂપશબ્દસમાનાર્થઃ સ્વરૂપશબ્દ ઇત્યતઃ કથમેતદિતિ ચેદત્ર વક્તવ્યમ્ ।
સ્વં ચ તદ્રૂપં ચેતિ વ્યુત્પત્તિમઙ્ગીકૃત્યૈવમુચ્યતે ।
ઉતાખણ્ડ એવાયં શબ્દ ઇત્યુપેત્ય ।
આદ્યે દોષમાહ- વૈયથ્યર્મિતિ ॥
યસ્માદસ્મિન્પક્ષે સ્વશબ્દસ્ય વૈયર્થ્યં તસ્માત્સ્વરૂપં નામ કિમિત સમ્બન્ધઃ ।
કુતો વૈયર્થ્યમિત્યત આહ- રૂપેતિ ॥
સ્વરૂપશબ્દે યો રૂપશબ્દસ્તેનૈવ રૂપશબ્દાર્થાભિધાનસ્ય પૂર્ણત્વાત્ ।
નહિ રૂપશબ્દો રૂપશબ્દાર્થં નાભિધવ ઇતિ સમ્ભવતિ ।
અન્યથોત્પલનીલોત્પલશબ્દાવપ્યેકાર્થૌ સ્યાતામ્ ।
દ્વિતીયં નિરાકરોતિ- તચ્ચેતિ ॥
તત્ રૂપપદમ્ ।
ચો યસ્માદિત્યર્થે ।
સામાન્યતાવચઃ સામાન્યાકારસ્ય વાચકમ્ ।
ચાતુર્વર્ણ્યાદિત્વાત્સ્વાર્થે ષ્યઞ્પ્રત્યયઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રતીતિપ્રમાણક એવ શબ્દાર્થનિશ્ચય ઇતિ હિ શાબ્દાઃ ।
તત્ર રૂપશબ્દઃ સામાન્યાકારસ્યાભિધાયકઃ ।
સર્વેષાં તતસ્તત્પ્રત્યયાત્ ।
સ્વરૂપશબ્દશ્ચાસાધારણાકારસ્ય ।
તસ્માત્તત્પ્રતીતેઃ ।
તસ્માન્ન તયોરેકાર્થત્વમિતિ ।
*11,266*
યદુક્તં ચેતનત્વં બ્રહ્મણો ન સ્યાદિતિ તદિષ્યાપાદનમ્ ।
ન હિ વયં બ્રહ્મણશ્ચેતનત્વમઙ્ગીકુર્મઃ ।
ક્રિયાવેશલક્ષણસ્ય કર્તૃત્વસ્ય નિર્વિકલ્પકે ઽભાવાત્ ।
કિન્તુ ચૈતન્યમેવ બ્રહ્મ ।
તદર્થા એવ ચેતનત્વવાદા વ્યાખ્યાતવ્યા ઇત્યતશ્ચૈતન્યમપિ ન પરેણ શક્યાઙ્ગીકારમિતિ ભાવેન તદ્વયાખ્યાતિ- ચેતનસ્યેતિ ॥
ચેતનસ્ય સ્વભાવો હિ ચૈતન્યમિતિ ગીયતે
ન્યાયસુધા:
ભાવઃ શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
તસ્યાત્રાનાગન્તુકત્વં જ્ઞાપયિતું સ્વશબ્દઃ ।
ઇતિ હિ ગીયત ઇત્યનેન ગુણવચનબ્રાહ્મણાદિભ્યઃ કર્મણિ ચેતિ સ્મૃતિં સૂચયતિ ।
ચેતનશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં ચ જ્ઞાનમ્ ।
ચિતી સંજ્ઞાન ઇતિ પાઠાત્ ।
તતશ્ચ જ્ઞાનં બ્રહ્મેત્યુક્તં ભવતિ ।
*11,267*
તતઃ કિમિત્યત આહ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માદ્ વિશેષબાહુલ્યં ચૈતન્યસ્ય વિશેષતઃ

ન્યાયસુધા:
યસ્માચ્ચૈતન્યં નામ જ્ઞાનં તસ્માચ્ચૈતન્યસ્ય બ્રહ્મણો, વિશેષતો ઽતિશયેન, વિશેષબાહુલ્યં પ્રસજ્યતે ।
જ્ઞાનં હિ જ્ઞેયજ્ઞાતૃકરણસાપેક્ષં ભવતિ ।
જ્ઞાનત્વાદિધર્માશ્ચાનિવાર્યાઃ ।
નચ સવિશેષં બ્રહ્મ પરેણાઙ્ગીક્રિયતે ।
જ્ઞેયાદિકં ચ ન સ્વયમ્ ।
વિરોધાત્ ।
પરન્તુ મિથ્યેતિ તત્સાપેક્ષં જ્ઞાનં કથં સત્સ્યાત્ ।
બ્રહ્મણો જ્ઞાનત્વે જ્ઞેયાદ્યુપેતતા કુત ઇતિ ચેત્ ।
જ્ઞાનત્વાત્ ।
પ્રસિદ્ધજ્ઞાનવત્ ।
નચ જ્ઞાનત્વમસિદ્ધમિતિ યુક્તમ્ ।
અઙ્ગીકારવિરોધાત્ ।
વ્યાપ્તિમુપપાદયતિ- નેતિ ॥
ન જ્ઞેયજ્ઞાતૃહીનં હિ જ્ઞાનં નામ ક્વચિદ્ ભવેત્
ન્યાયસુધા:
યદુક્તં પ્રાગ્બ્રહ્મણશ્ચેતનત્વે જ્ઞેયજ્ઞાનોપેતત્વેન ભાવ્યમિતિ, તત્રાપિ જ્ઞત્વાત્સમ્મતવદિતિ નિયામકમભિપ્રેતમ્ ।
પ્રસઙ્ગાત્તસ્યાપિ વ્યાપ્તિમુપપાદયતિ- જ્ઞેયેતિ ॥
જ્ઞેયજ્ઞાનવિહીનશ્ચ જ્ઞ ઇત્યત્ર ચ ન પ્રમા

ન્યાયસુધા:
આદ્યશ્ચશબ્દો જ્ઞેયાદિરાહિત્યજ્ઞત્વયોઃ સમુચ્ચયે ।
દ્વિતીયસ્તુ વ્યભિચારદ્વયસમુચ્ચયે ।
*11,268*
નનુ પ્રસિદ્ધસ્ય જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયાદ્યુપેતત્વે ઽપીદં બ્રહ્મસ્વરૂપં જ્ઞાનં તદ્રહિતં ભવતુ કિં બાધકમિત્યત આહ- જ્ઞાતૃજ્ઞેયેતિ ॥
*11,269*
જ્ઞાતૃજ્ઞેયવિહીનં ચ જ્ઞાનં ચેદ્ ભોક્તૃભોજ્યતઃ ।
હીનં ભોજનમેવ સ્યાત્ તાડનં કર્તૃતાડ્યતઃ

ન્યાયસુધા:
હીનમેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
કર્તૃ તાડ્યત ઇતિ તાડયિતૃતાડ્યાભ્યાં હીનં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ધાત્વર્થો ઽપિ જ્ઞાનં યદિ કર્તૃરહિતં સ્યાત્ ।
આકાઙ્ક્ષાવશાત્સકર્મકતયા પ્રતીયમાનમપિ ચ યદિ નિષ્કર્મકં સ્યાત્તદોક્તો બહુતરો ઽતિપ્રસઙ્ગઃ, વિશેષાભાવાદિતિ ।
જ્ઞવિષયે ઽપ્યેવં ભોજ્યભોજનવિહીનો ભોક્તાપિ સ્યાદિત્યાદિરતિપ્રસઙ્ગો વાચ્યઃ ।
નહિ સકર્મકક્રિયાયાઃ કર્તા ક્રિયાદિરહિતો યુક્ત ઇતિ ।
*11,270*
જ્ઞાતા જ્ઞેયમિતિ ચ કારકાભિધાનમેતત્ ।
કારકમુત્પાદકમિતિ ચ પર્યાયાવેતૌ ।
કાર્યમેવ ચોત્પાદકમપેક્ષતે ।
અકાર્યં ચ બ્રહ્માખ્યં જ્ઞાનમિતિ ન તસ્ય કર્ત્રાદ્યપેક્ષેત્યાશયવાન્ શઙ્કતે- નિત્યત્વાદિતિ ॥
નિત્યત્વાત્ તાદૃશં ચ સ્યાદિતિ ચેન્ ...
ન્યાયસુધા:
નિત્યત્વમકાર્યત્વસ્યોપલક્ષણમ્ ।
અનિત્યસ્ય ભોજનાદેર્ભોક્ત્રાદ્યપેક્ષાયામપીદં નિત્યત્વાત્તાદૃશં જ્ઞાત્રાદિરહિતં ચ સ્યાદિત્યનેન વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યા વ્યાપ્યવિપર્યયઃ શઙ્કિતઃ ।
નોત્પાદકમેવ કારકમ્ ।
તથા સત્યસ્તિ ગગનમિત્યાદૌ ગગનાદીનામકારકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિન્તુ ધાત્વર્થાશ્રયઃ કર્તા, તદ્વિષયઃ કર્મેત્યાદિ ।
આકાઙ્ક્ષાનાકાઙ્ક્ષે એવ ચ તદન્વિતત્વાનન્વિતત્વયોઃ પ્રયોજકે ।
નતુ કાર્યત્વાકાર્યત્વે ।
અત એવ કશ્ચિદ્ધાત્વર્થઃ કર્માદ્યન્વિતઃ કશ્ચિન્નેતિ યુજ્યત ઇત્યાશયવાનાકાઙ્ક્ષામપ્રયોજકીકૃત્ય કાર્યત્વાદ્યેવ પ્રયોજકીકુર્વાણસ્યાતિપ્રસઙ્ગમાહ- નિત્યેતિ ॥
... નિત્યવાગપિ ।
વાચ્યવક્તૃવિહીના સ્યાન્ ...
ન્યાયસુધા:
અકાર્યસ્ય કારકાનન્વિતત્વે ઽકાર્યા વેદવાક્ વાચ્યવક્તૃવિહીના સ્યાત્ ।
કાર્યસ્ય ચ કારકાન્વિતત્વે કર્માદ્યન્વિતતાનિયમો ઽપિ સ્યાદિત્યપેરર્થઃ ।
વિપર્યયે પર્યવસાનમાહ- નહીતિ ॥
... નહિ સા ચૈવ તાદૃશી

ન્યાયસુધા:
સા તાદૃશી નૈવ હીતિ સમ્બન્ધઃ ।
દ્વિતીયપ્રસઙ્ગસ્ય વિપર્યયપર્યવસાનં ચશબ્દેનાહ ।
કથં ન સા તાદૃશીત્યત આહ- દ્રષ્ટાર ઇતિ ॥
*11,271*
દ્રષ્ટારો વેદવાચો હિ સન્તિ વાચ્યાનિ ચાઞ્જસા
ન્યાયસુધા:
વક્તાર ઇતિ વક્તવ્યે દ્રષ્ટાર ઇત્યુક્તમપૌરુષેયત્વાવિઘાતાર્થમ્ ।
અઞ્જસેતિ વાચ્યસદ્ભાવે ન કાચિદનુપપત્તિરિત્યુક્તમ્ ।
*11,272*
નનુ સન્તિ સ્થિતિસમયે વેદવાચો વસિષ્ઠાદયો દ્રષ્ટાર ઇન્દ્રાદયશ્ચ વાચ્યાઃ ।
નતુ મહાપ્રલય ઇત્યત આહ- નિત્ય ઇતિ ॥
*11,273*
નિત્યો દ્રષ્ટા ચ વાચ્યશ્ચ ભગવાનેવ ચ સ્વયમ્

ન હિ વક્તૃવિહીના ચ વાચ્યહીનાપિ વાક્ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
દ્વૌ ચશબ્દાવન્યોન્યસમુચ્ચયે ।
તૃતીયો યસ્માદિત્યર્થે વેદવાચ ઇતિ વર્તતે ।
હિશબ્દઃ તસ્માદિત્યર્થે ।
વાક્ વેદવાક્ ।
ક્વચિત્ પ્રલયે ઽપિ ।
યથા વેદવાગ્વાચ્યાદ્યુપેતાપિ ક્વચિત્તદ્રહિતા તથા બ્રહ્મ (સ્વ)રૂપં જ્ઞાનં વ્યવહારે જ્ઞેયાદ્યન્વિતમપિ પરમાર્થતસ્તદ્રહિતં ભવિષ્યતીતિ પ્રત્યાશાં વારયિતુમિદં વચનમ્ ।
યસ્માદેવં કાર્યત્વાદિકમપ્રયોજકં કિન્ત્વાકાઙ્ક્ષાનિમિત્તો નિયતસમ્બન્ધ એવ ।
તસ્માન્નિત્યવાગિવ નિત્યમપિ જ્ઞાનં જ્ઞેયાદ્યુપેતમેવાઙ્ગીકાર્યમિત્યુપસંહરતિ-જ્ઞાતૃજ્ઞેયેતિ ॥
જ્ઞાતૃજ્ઞેયવિહીનં ચ જ્ઞાનમેવં ન તદ્ ભવેત્

ન્યાયસુધા:
નનુ વાઙ્ ન ધાત્વર્થઃ ।
અપિ તુ ધાત્વર્થં પ્રતિ કર્મ ।
તત્કથમત્રોદાહરણમ્ ।
ઉચ્યતે ।
આકાઙ્ક્ષાનિમિત્તં પ્રતિસમ્બન્ધ્યન્વિતત્વં નિત્યત્વેન ન હીયત ઇત્યેતાવન્માત્રે(ણ) વાગુદાહરણસ્ય ગૃહીતત્વાન્ન દોષઃ ।
વાગિત્યુક્તે હિ કિંવક્તૃકા કિંવાચ્યેત્યાકાઙ્ક્ષા ભવત્યેવ ।
વર્ણાનામપ્યથર્વત્ત્વસ્ય સ્થિતત્વાન્ન નિત્યત્વવાચ્યવત્ત્વયોર્વ્યધિકરણત્વમ્ ।
*11,275*
જ્ઞસ્યાપિ નિત્યત્વેન જ્ઞેયાદિરહિતત્વશઙ્કૈવમેવ પરિહાર્યેત્યાહ- નહીતિ ॥
ન હિ નિત્યો ઽપિ વક્તાસ્તિ વાક્યવાચ્યવિવર્જિતઃ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયવિહીનશ્ચ જ્ઞો ઽપ્યેવં નૈવ વિદ્યતે

ન્યાયસુધા:
નિત્યો ઽપિ વક્તા પરમેશ્વરો વાક્યવાચ્યવિવજિર્તો નાસ્તિ ।
યસ્માત્તસ્માદેવં નિત્યો ઽપિ જ્ઞો જ્ઞાનજ્ઞેયવિહીનો નૈવ વિદ્યતે ।
શક્તિઃ કારકમિતિ પક્ષસ્ય સ્થિત્વાન્નિત્યો વક્તેતિ યુજ્યતે ।
અનેનોભયત્ર વ્યાપ્ત્યભાવેન વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિરસિદ્ધેત્યુક્તં ભવતિ ।
*11,283*
મિથ્યાભૂતપરસાપેક્ષસ્ય સાર્વજ્ઞસ્યાપિ મિથ્યાત્વમઙ્ગીકુર્વાણસ્ય ચેતનત્વાદ્યભાવપ્રસઙ્ગો ઽભિહિતઃ ।
ઇદાનીં પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વં ચાપ્રામાણિકમિત્યાહ- કિઞ્ચેતિ ॥
કિઞ્ચ સર્વવિલોપશ્ચ કેન માનેન ગમ્યતે

*11,284*
ન્યાયસુધા:
સર્વવિલોપઃ સર્વસ્ય મિથ્યાત્વમ્ ।
ન તાવત્પ્રત્યક્ષેણ, તસ્ય સત્યતાગ્રાહિત્વાત્ ।
નાપ્યનુમાનેન, પ્રત્યક્ષબાધિતસ્ય તસ્ય પ્રામાણ્યાભાવાત્ ।
નચાગમેન ।
પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વં પ્રતિપાદયતઃ તસ્યાભાવાદિત્યાક્ષેપાર્થઃ ।
નનુ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચનેત્યાગમસ્ય સદ્ભાવાત્કથં વિશ્વમિથ્યાત્વે માનાભાવ ઇતિ ચેદત્ર પૃચ્છામઃ ।
અત્ર સર્વસ્ય મિથ્યાત્વં પ્રતિપાદયતિ વાક્યે સર્વાન્તર્ગતત્વેનેદં વાક્યમેતદ્વાક્યાર્થશ્ચ ગૃહ્યતે ન વેતિ ।
આદ્યમનૂદ્ય દૂષયતિ- સર્વેણેતિ ॥
સર્વેણ સહ તદ્ વાક્યામર્થશ્ચ યદિ ગૃહ્યતે ।
તદભાવેન સર્વસ્ય નાપલાપો ભવેત્ તદા ॥ મનુવ્_3,4.179ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
તદભાવેન વાક્યવાક્યાર્થયોર્મિથ્યાત્વેન કારણેન ।
વાક્યાભાવે પ્રતિપાદકાભાવાદ્વાક્યાર્થસ્ય સર્વમિથ્યાત્વસ્યાભાવે ચ વ્યાઘાતાત્ ।
દ્વિતીયમનૂદ્ય દૂષયતિ- ન ગૃહ્યતે ચેદિતિ ॥
ન ગૃહ્યતે ચેદ્ તન્ન્યાયાદપલાપો ન હિ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
ક્વચિદ્વિયદાદિવિષયે ઽપ્યપલાપો નિષેધો ન યુજ્યતે ।
તન્ન્યાયાદ્વાક્યાદિન્યાયાત્ ।
અયમર્થઃ ।
વાક્યવાક્યાર્થૌ કુતઃ સર્વસ્માદ્બહિષ્ક્રિયેતે ઇતિ વાચ્યમ્ ।
અનુપપત્તેરિતિ ચેત્ ।
કિમનુપપન્નં ન પ્રતિપાદનીયમ્ ।
અદ્ધેતિ ચેત ।
એવં તર્હિ વિયદાદિમિથ્યાત્વમપ્યનુપપન્નત્વાન્ન પ્રતિપાદનીયમિતિ ।
*11,285*
નનુ વાક્યોદાહરણે કૃતે નૈવંવિધં વાક્યમસ્તીતિ વા (એ)નૈષાં પદાનામત્ર શક્તિરર્(ના)સ્તીતિ વા નાસ્ય વાક્યસ્યાત્ર તાત્પર્યમસ્તીતિ વા વક્તવ્યમ્ ।
અનેન વિકલ્પનિરાકરણેન તુ કિં કૃતં સ્યાદિત્યત આહ- ઉપપત્તીતિ ॥
ઉપપત્તિવિહીનસ્ય વાક્યસ્યાર્થો ન ગમ્યતે

ન્યાયસુધા:
વિહીનસ્ય વિરુદ્ધસ્ય ।
અર્થસ્તાત્પર્યમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ન બ્રૂમો વયં નાસ્તીદં વાક્યમિતિ ।
નાપ્યેષાં પદાનામત્ર શક્તિર્નાસ્તીતિ ।
કિન્ત્વસ્ય વાક્યસ્ય પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વે તાત્પર્યં નાસ્તીતિ ।
ઉપપત્તિવિરોધાભાવો હિ પ્રતીતાર્થે તાત્પર્યસ્ય જ્ઞાપકઃ ।
અત્ર ચાસ્ત્યુપપત્તિવિરોધ ઇતિ જ્ઞાપનાય વિકલ્પ્ય દૂષણાભિધાનં કૃતમિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાસાપૂર્વતાફલાર્થવાદોપપત્તયઃ શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યપ્રકરણસ્થાનસમાખ્યાશ્ચ તાત્પર્યલિઙ્ગાનિ ।
તત્રોપપત્તિવિરોધે ઽપ્યન્યૈર્લિઙ્ગૈરસ્ય વાક્યસ્ય પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વે તાત્પર્યમવગમ્યતામિત્યત આહ- ઉપક્રમાદીતિ ॥
ઉપક્રમાદિલિઙ્ગાનાં બલીયો હ્યુત્તરોત્તરમ્ ।
શ્રુત્યાદૌ પૂર્વપૂર્વં ચ ... ॥ મનુવ્_3,4.181અ-ચ્ ॥
*11,285f.*
ન્યાયસુધા:
ઉપક્રમાદિલિઙ્ગાનાં મધ્યે યદ્યદુત્તરં તત્તદ્બલીય ઇત્યુપપત્તિરેવ બલીયસી ।
શ્રુત્યાદૌ લિઙ્ગસમૂહે ચ યદ્યત્પૂર્વં તત્તદ્બલીય ઇતિ ।
તત્રાપિ લિઙ્ગશબ્દોદિતોપપત્તિરેવ બલવતી ।
તતો બલવદ્વિરોધે સતામન્યેષાં લિઙ્ગાનાં ન તાત્પર્યનિશ્ચાયકત્વં યુક્તમ્ ।
કુત એતદિત્યત આહ- બ્રહ્મતર્કેતિ ॥
*11,286*
... બ્રહ્મતર્કવિનિર્ણયાત્

ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મતર્કાખ્યે તર્કશાસ્ત્રે તથા નિર્ણીતત્વાત્ ।
એતેનોપક્રમસ્યોપસંહારાત્પ્રાબલ્યં વદન્તો નિરસ્તાઃ ।
યથા ચૈતત્તથોક્તં ન્યાયવિવરણે ।
*11,287*
ઇતશ્ચ નાપ્યસ્ય વાક્યસ્ય પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વે તાત્પર્યમાહ- પ્રત્યક્ષમિતિ ॥
*11,287f.*
પ્રત્યક્ષમુપપત્તિશ્ચ બહવશ્ચાગમા યદા ।
વિરુદ્ધયન્તે નચાર્થો ઽસ્તિ યત્ર લિઙ્ગવિરોધિતા

સ એવાર્થઃ કથં ગ્રાહ્ય ...
*11,288*
ન્યાયસુધા:
સદ્ગગનમિત્યાદિ પ્રત્યક્ષમ્ ।
તચ્ચ સાક્ષિરૂપત્વાદ્બલવત્ ।
ઉપપત્તિશ્ચાર્થક્રિયાકારિત્વાદિકા ।
સા ચ વ્યાપ્ત્યાદિમત્ત્વાદ્બલવતી ।
આગમાશ્ચ વિશ્વં સત્યમિત્યાદ્યાઃ ।
તેષા પ્રાબલ્યવ્યુત્પાદનાય બહવ ઇત્યુક્તમ્ ।
નિરવકાશત્વાદ્યુપલક્ષણમેતત્ ।
યદા યસ્મિન્નર્થે ઽઙ્ગીકૃતે ।
યત્ર યદર્થપ્રતિપાદને ઽર્થઃ પ્રયોજનં ચ નાસ્તિ ।
બ્રહ્મણો ઽદ્વિતીયતાસિદ્ધિઃ પ્રયોજનમિતિ ચેન્ન ।
તસ્યા એવાપ્રામાણિકત્વાત્ ।
આત્મનો મુક્તિસિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
વિનાશેનાપિ તત્સિદ્ધેઃ ।
બહુજીવવાદિનામિવાદર્શનેનાપ્યુપપત્તેઃ ।
વૈરાગ્યાર્થમિતિ ચેન્ન ।
દુઃખસાધનતાજ્ઞાપનેન તત્સિદ્ધેઃ ।
અર્થગ્રહણમુપલક્ષણમ્ ।
ઉપક્રમાદીનામપ્યાનુકૂલ્યં નાસ્તીતિ ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન કેવલં લિઙ્ગાનુકૂલ્યાભાવઃ ।
કિન્નામ યત્ર લિઙ્ગવિરોધિતા ચ ।
એતદ્દ્વયં ગ્રન્થાન્તરે તત્ર તત્રોક્તં જ્ઞાતવ્યમ્ ।
*11,289*
તર્હિ નિરવકાશં વાક્યમપ્રમાણં પ્રસજ્યત ઇત્યત આહ- ઉપપન્ન ઇતિ ॥
... ઉપપન્ને ઽવિરોધિની
ન્યાયસુધા:
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણોપક્રમાદિલિઙ્ગાવિરોધિનિ તદાનુકૂલ્યોપપન્ને ચ ભગવતિ સ્વગતભેદાભાવે ઽર્થે વાક્યસ્ય સતિ સ એવાર્થઃ કથં ગ્રાહ્યઃ ।
નેહ નાનેતિ વાક્યસ્યાપવ્યાખ્યાને નિરાકૃતે લબ્ધમાહ- મુખ્યાર્થ ઇતિ ॥
મુખ્યાર્થે વિદ્યમાને તુ ક્વ સાવર્જ્ઞ્યં નિષિદ્ધયતે

ન્યાયસુધા:
પ્રતિષેધસ્ય સઙ્કોચે કારણાભાવેન પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વં મુખ્યો ઽર્થઃ ।
તસ્મિન્નવિદ્યમાને તુ સાવર્જ્ઞં ન પ્રતિષેદ્ધું શક્યતે ।
મિથ્યાર્થસાપેક્ષતયા હિ તન્નિષેધ્યમ્ ।
યદ્વોપપન્ન ઇત્યાદિકમેકં વાક્યમ્ ।
ઉપપન્ને ઽવિરોધિનિ ચ ।
અત એવ મુખ્યાર્થે વાક્યસ્ય વિદ્યમાને સતિ ।
અનેન પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વાસિદ્ધેઃ ક્વ સાર્વજ્ઞં નિષિધ્યત ઇતિ યોજના ।
સઙ્ગતિસ્તૂક્તસઙ્ગતિસમાહારેણ દ્રષ્ટવ્યા ।
*11,290*
સર્વં તદુપજીવ્યૈવેત્યાદિનોક્તમર્થમુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતઃ સર્વગુણૈર્યુક્તં બ્રહ્માઙ્ગીકાયર્મેવ હિ
ન્યાયસુધા:
અઙ્ગીકાર્યમ્ ધર્મિતયેતિ શેષઃ ।
તથા ચોપજીવ્યવિરોધસ્તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યસ્ય દુર્વાર ઇતિ હેરર્થઃ ।
*11,291*
સ્યાદેતત્ ।
સાર્વજ્ઞાદિગુણોપેતમેવ બ્રહ્મ ધર્મીકુર્મઃ ।
કિન્તુ તેષાં મિથ્યાત્વાન્નોપજીવ્યવિરોધો ઽદ્વૈતાગમસ્ય ।
યથા યઃ પુરુષઃ સ સ્થાણુરિત્યત્રારોપિતેન પુરુષત્વેન વ્યાવૃત્તં વસ્તુ ધર્મીકૃત્ય પ્રવૃત્તાવપિ નોપજીવ્યવિરોધ ઇત્યત આહ- અપલાપો ઽપીતિ ॥
અપલાપો ઽપિ સર્વસ્ય ન કથઞ્ચન યુજ્યતે

ન્યાયસુધા:
મિથ્યાત્વાભિધાનમ્ ।
અપિશબ્દઃ પૂર્વવાક્યાર્થસમુચ્ચયે ।
સર્વશબ્દેન પ્રકૃતં ગુણજાતમુચ્યતે ।
કથઞ્ચનેતિ પ્રમાણાભાવાત્ શ્રુત્યાદિપ્રમાણવિરુદ્ધત્વાચ્ચ ।
અપ્રાપ્તત્વેનાનુવાદત્વાભાવસ્ય ચોક્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
*11,292*
નનુ ચ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યમેવ જીવબ્રહ્મણોરેકતાં પ્રતિપાદયત્સાર્વજ્ઞાદિગુણજાતસ્ય મિથ્યાત્વં ગમયતિ ।
નહિ તસ્ય સત્યત્વે જીવબ્રહ્મૈકત્વમુપપદ્યતે ।
તત્કથં ગુણાનાં મિથ્યાત્વે પ્રમાણાભાવ ઇતિ ચેન્ન ।
સિદ્ધે તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યસ્ય જીવબ્રહ્મૈકત્વનિષ્ઠત્વે ગુણાનાં મિથ્યાત્વસિદ્ધિઃ ।
તત્સિદ્ધૌ ચ તત્સિદ્ધિરિતિ પરસ્પરાશ્રયતાદોષાત્ ।
દોષાન્તરં ચાહ- અનાદીતિ ॥
અનાદિયોગ્યતા ચોક્તા તેન ગ્રાહ્યૈવ સર્વથા
ન્યાયસુધા:
યસ્માજ્જીવાનામનાદિયોગ્યતોક્તા પ્રમાણૈરુપપાદિતા ।
તેન કારણેન સા ગ્રાહ્યૈવ સર્વથા ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદા દેવમાનવદાનવરૂપા તદવાન્તરભેદરૂપા ચ જીવાનાં યોગ્યતાનાદિનિત્યા પ્રમિતા તદા કા વાર્તા જીવબ્રહ્મણોરેકત્વસ્ય ।
તથા ચ કથં તત્સિદ્ધયે ગુણાનાં મિથ્યાત્વકલ્પનમિતિ ।
અત્રૈવ હેત્વન્તરમાહ- મુક્તાનામિતિ ॥
મુક્તાનાં તારતમ્યં ચ માનૈરુક્તૈર્ન ચાલ્યતે

ન્યાયસુધા:
માનૈરુક્તૈરિતિ માનાનામુક્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
ન ચાલ્યતે નાન્યથયિતું શક્યતે ।
યદા મુક્તાવપિ તારતમ્યં પ્રમિતમ્ ।
તદા કા જીવબ્રહ્મૈક્યપ્રત્યાશા ।
કથં ચ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યસ્ય તત્પરત્વમ્ ।
યતો ગુણાનાં મિથ્યાત્વકલ્પનં યુક્તં સ્યાદિતિ ।
*11,293*
મુક્તાનાં તારતમ્યે પ્રમાણાન્તરમાહ- જ્ઞાનિનો ઽપીતિ ॥
જ્ઞાનિનો ઽપિ યતો નિત્યં કુર્વન્તિ શુભમેવ હિ ।
તારતમ્યં તુ મુક્તૌ ચ તેનૈવાધ્યવસીયતે

ન્યાયસુધા:
એવશબ્દેન પાપં પરિહરન્તિ ચેતિ સૂચયતિ ।
તુશબ્દેન શુભાશુભકરણપરિત્યાગયોઃ તારતમ્યં દ્યોતયતિ ।
હિશબ્દેન તત્ર પ્રમાણપ્રસિદ્ધિમ્ ।
પ્રમાણાનિ તુ દશકલ્પમિત્યાદીનિ પ્રાગુદાહૃતાન્યેવ ।
તેનૈવેત્યસ્ય પ્રમાણસ્ય નિરવકાશતામાહ ।
પ્રાઙ્મોક્ષસાધનાનાં તારતમ્યાન્મોક્ષતારતમ્યમુક્તમ્ ।
ઇદાનીં તુ જ્ઞાનેન નિશ્ચિતમોક્ષાણામપિ શુભાશુભકરણપરિત્યાગતારતમ્યાદુચ્યત ઇતિ ભેદઃ ।
વિપક્ષે બાધકમાહ- તારતમ્યમિતિ ।
*11,294*
તારતમ્યં ન ચેન્મુક્તૌ કુતઃ કુર્યુઃ શુભં પુનઃ
ન્યાયસુધા:
પુનરિતિ જ્ઞાનોત્તરમ્ ।
યદિ બ્રહ્માદ્યા મુક્તૌ તારતમ્યવન્તો ન સ્યુસ્તદા જ્ઞાનમાત્રેણ મોક્ષસ્ય પ્રાપ્તપ્રાયત્વાજ્જ્ઞાનોત્તરકાલં શુભં ન કુર્યુઃ ।
અશુભં ચ ન પરિત્યજેયુરિત્યથર્ઃ ।
વિપર્યયપર્યવસાનમાહ- કૃચ્છ્રેણેતિ ॥
કૃચ્છ્રેણાપિ તપો જ્ઞાનં કર્માપ્યેતે ચરન્તિ હિ

બિભ્યતિ સ્માશુભાન્નિત્યં સકામાશ્ચ શુભે સદા
ન્યાયસુધા:
તપો જ્ઞાનં કર્માપીત્યનેન શુભમિત્યુક્તં ભવતિ ।
જ્ઞાનમિતિ શ્રવણાદિકમુચ્યતે ।
કર્મેતિ યજ્ઞાદિ એતે જ્ઞાનિનઃ કૃચ્છ્રેણાપીત્યાદિવિશેષણાનાં ફલમનુપદમેવ જ્ઞાસ્યતે ।
સકામાશ્ચ શુભે સદેત્યેકસ્ય તપઆદેશ્ચરણકાલે તપઆદ્યન્તરં કામયન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનોત્તરકાલાનુષ્ઠિતેન વિચિત્રેણ શુભેન વિચિત્રામાનન્દબુદ્ધિં પ્રાપ્નુવન્તીતિ શેષઃ ।
*11,295*
ભવેદેતદ્યદિ જ્ઞાનોત્તરકાલકૃતાનાં શુભાનાં ફલવત્ત્વં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
તેષાં કર્મસ્વનધિકારાત્ ।
અનધિકારિણા ચ કૃતં વિફલમિતિ પ્રસિદ્ધમેવ ।
અનુષ્ઠાનં ત્વન્યથાપ્યુપપદ્યતે ।
તે હિ પ્રાગ્જ્ઞાનોદયાદાદરનૈરન્તર્યાભ્યાં શુભાન્યનુષ્ઠિતવન્તસ્તત્સ્વાભાવ્યમાપન્ના જ્ઞાનોદયાનન્તરમપ્યનુતિષ્ઠન્તીત્યાઙ્કય પરિહરતિ- નચેતિ ॥
ન ચ સ્વભાવ એવાયં ભયપૂર્વપ્રવૃત્તિતઃ
ન્યાયસુધા:
અયં જ્ઞાનિનાં શુભાચરણરૂપઃ ।
અકરણે પ્રત્યવાયો ભવિષ્યતીત્યેવં ભયપૂર્વપ્રવૃત્તિતઃ કૃચ્છ્રેણૈવાચરણાચ્ચ, શુભસ્યૈવેતિ પ્રેક્ષાપૂર્વમશુભપરિત્યાગેનેત્યર્થઃ ।
*11,296*
કૃચ્છ્રેણાચરણાચ્ચૈવ શુભસ્યૈવ પુનઃ પુનઃ

ન્યાયસુધા:
એતેન કૃચ્છ્રેણાપીત્યાદિવિશેષણફલમુક્તં ભવતિ ।
નહિ સ્વભાવકૃતા પ્રવૃત્તિરેવં ભવિતુમર્હતિ ।
*11,297*
નન્વેતે પ્રાગનુષ્ઠાનકાલે ભયપૂર્વં કૃચ્છ્રેણાશુભપરિત્યાગેનૈવાનુષ્ઠિતવન્તઃ ।
અતઃ તત્સ્વભાવા એવ સંવૃત્તાર ઇદાનીમપિ તત્સ્વાભાવ્યેન તથૈવ કુર્વન્તીત્યઙ્ગીકારે કો દોષ ઇત્યાશઙ્કયાહ- તાદૃશો ઽપીતિ ॥
તાદૃશો ઽપિ સ્વભાવશ્ચેદજ્ઞસ્યાપિ ભવેત્ તથા
ન્યાયસુધા:
ભયપૂર્વપ્રવૃત્ત્યાદિરૂપો ઽપિ ।
જ્ઞાનિનસ્તાવદનુષ્ઠાને ઽજ્ઞેભ્યો ન વિશિષ્યન્તે ।
તત્ર જ્ઞાનિનાં શુભપ્રવૃત્તિઃ પૂર્વતરપૂર્વતમસ્વભાવબલાયાતૈવ નતુ ફલવતીત્યઙ્ગીકુર્વાણં પ્રતિ યદિ કશ્ચિદ્ બ્રૂયાત્ અજ્ઞાનિનામપિ શુભા પ્રવૃત્તિઃ પૂર્વતરપૂર્વમસ્વભાવગતૈવ ન તુ ફલવતી વિશેષાભાવાદિતિ, તદા કિં વાચ્યમિતિ ।
પ્રતિબન્દીં મોચયિતુમાશઙ્કતે- ફલવત્ત્વ ઇતિ ॥
ફલવત્ત્વે પ્રમાણં ચેત્ તત્ર જ્ઞસ્ય સમં હિ તત્

ન્યાયસુધા:
અજ્ઞાનિનાં કર્મણો ઽસ્તીતિ શેષઃ ।
સામ્યે હિ પ્રતિબન્દીગ્રહઃ ।
નચ તદત્રાસ્તિ ।
યતો ઽજ્ઞાનિકૃતકર્મણાં સફલત્વે"કર્મજં બુદ્ધિયુક્તા હિઽ; ઇત્યાદિકં પ્રમાણમસ્તિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
અધિકારિણશ્ચૈતે વિધિગોચરાશ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નહ્યેવં સતિ સ્વભાવકલ્પનાવકાશો ઽસ્તીતિ ।
એવં તર્હિ જ્ઞાનિષ્વપિ ન સ્વભાવકલ્પના યુક્તેત્યાશયવાનાહ- તત્રેતિ ॥
તત્ર કર્મણઃ ફલવત્ત્વે ।
તત્ પ્રમાણમ્ ।
અત્રાપ્યધિકારાદિકમુપલક્ષણીયમ્ ।
*11,298*
કિં તત્પ્રમાણમિત્યતસ્તદ્દર્શયતિ- નિષ્કામમિતિ ।
નિષ્કામં જ્ઞાનપૂર્વં ચ નિવૃત્તમિહ ચોચ્યતે ।
નિવૃત્તં સેવમાનસ્તુ બ્રહ્માભ્યેતિ સનાતનમ્

ન્યાયસુધા:
ઇહ પ્રવૃત્તનિવૃત્તયોર્મધ્યે ।
અભ્યેતિ અતિશયેનૈતિ ।
આનન્દોદ્રેકસાહિત્યેન મુક્તો ભવતીત્યર્થઃ ।
એતત્સ્મૃતિવાક્યાર્થવિવરણાય વાક્યાન્તરં પઠતિ- શુભેનેતિ ॥
શુભેનાનન્દવૃદ્ધિ સ્યાદ્ઘ્રાસશ્ચૈવાશુભેન હિ ।
જ્ઞાનિનો ઽપિ યતસ્તેન કર્તવ્યં શુભમેવ તૈઃ

ન્યાયસુધા:
હ્યાસશ્ચાનન્દસ્ય ।
શુભમેવ કર્તવ્યમશુભં ત્યાજ્યં ચ ।
અનેન વિધિસદ્ભાવો ઽપિ સિદ્ધઃ ।
તતો ઽધિકારશ્ચ ।
અત્ર શ્રુતિમપ્યાહ- ઉપાસ્ત ઇતિ ॥
ઉપાસ્તે સ ય આત્માનં ક્ષીયતે નાસ્ય કર્મ હ ।
અસ્માદ્ધયેવાત્મનો યદ્યત્ કામયેત્ સૃજતે ચ તત્

*11,298f.*
ન્યાયસુધા:
અનેન"સ ય આત્માનમેવ લોકમુપાસ્તે ન હ્યસ્ય કર્મ ક્ષીયતે ઽસ્માદ્ધયેવાત્મનો યદ્યત્કામયતે તત્તત્સૃજતેઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
આત્માનં પરમાત્માનમ્ ।
લોકં સર્વાશ્રયમ્ ।
ઉપાસ્તે કારણેન કાર્યોપલક્ષણં પશ્યતીત્યર્થઃ ।
સ વિદ્વાન્મુક્તો ભૂત્વા યદ્યત્કામયતે તત્તત્કર્માસ્માદ્ધયેવાત્મનો ઽસ્યાત્મનઃ પ્રસાદેન સૃજતે ।
*11,299*
અવિદ્વાન્ બહુકર્માપિ હ્યન્તવત્ ફલમાપ્નુયાત્

ન્યાયસુધા:
અવિદ્વાનિત્યનેન"યદ્યપ્યનેવંવિન્મહત્પુણ્યં કર્મ કરોતિ તદ્ધાસ્યાન્તતઃ ક્ષીયત એવઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
અનયા ચાર્થાજ્જ્ઞાનિકર્મણઃ સાફલ્યં સિદ્ધયતિ ।
ઉપરિ ચોપયોગો ભવિષ્યતિ ।
યદેવ વિદ્યયા કુર્યાત્ તદેવ હ્યતિવીર્યવત્ ।
ઇત્યાદિવાક્યસામર્થ્યાત્ તારતમ્યં વિમુક્તિગમ્ ॥ મનુવ્_3,4.193ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
યદેવેત્યનેન"યદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
વિદ્યયા બ્રહ્મસાક્ષાત્કારપૂર્વકમુપનિષદા સ્વયોગ્ય(મ્)યા વીર્યવત્તરમધિકફલમિત્યાદિવાક્યસામર્થ્યાજ્જ્ઞાનિકૃતકર્મણાં ફલવત્ત્વં તાવત્પ્રતીયતે ।
તતસ્તેષાં વૈચિત્ર્યાદ્વિમુક્તિગં તારતમ્યં ચ સિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
*11,300*
સ્યાદેતત્ ।
નૈતાનિ વાક્યાનિ જ્ઞાનિકર્મણાં સાફલ્યં પ્રતિપાદયન્તિ ।
સ ય આત્માનમિત્યત્ર તાવદુપાસકકર્મણામક્ષયફલત્વશ્રવણાત્ ।
ઇતરત્ર ચ જ્ઞાનવિદ્યાશબ્દયોઃ પરોક્ષજ્ઞાનાર્થત્વસ્યાપ્યુપપત્તેરિત્યાશઙ્કાં પરિહરતિ- નચેતિ ॥
નચાત્રોપાસકસ્યૈવ ફલમક્ષયમુચ્યતે
ન્યાયસુધા:
અત્ર વાક્યેષુ ।
ફલં કર્મણામ્ ।
તથા જ્ઞાનાદિપદં પરોક્ષજ્ઞાનાર્થતયા ન વ્યાખ્યેયમિત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
કુતો નેત્યત આહ- નહીતિ ॥
ન હિ જ્ઞાનં વિના ક્વાપિ ફલસ્યાક્ષયતા ભવેત્
ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનં બ્રહ્મસાક્ષાત્કારમ્ ।
ક્વાપિ મોક્ષે ઽન્યત્ર ચ ।
ફલસ્ય કર્મણામ્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારરહિતેનોપાસકેન કૃતાનિ કર્માણ્યક્ષયફલાનિ કેન પ્રકારેણેતિ ચિન્ત્યમ્ ।
કિમક્ષયં મોક્ષં કુર્વન્તીતિ ।
ઉત સ્વર્ગાદિકમ્ ।
નાદ્યઃ ।
નાન્યઃ પન્થા ઇતિ શ્રુતિવિરોધાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પુણ્યચિતો લોકઃ ક્ષીયત ઇતિ સ્વર્ગાદિફલાનાં ક્ષયિત્વશ્રવણાત્ ।
"અનેવંવિન્મહત્પુણ્યં કર્મ કરોતિઽ"તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિઽ; ઇત્યુદાહૃતશ્રુતિવિરોધશ્ચ પક્ષદ્વયે ઽપિ ।
તદેવમજ્ઞપક્ષે વાક્યાર્થાનુપપત્તેરુપાસકપદસ્ય જ્ઞાન્યુપલક્ષકત્વમેવ યુક્તમ્ ।
તથા બ્રહ્માભ્યેતીતિ શ્રવણાજ્જ્ઞાનપદસ્ય સાક્ષાત્કારવાચિત્વમેવ યુક્તમિતિ ।
અત એવ વાક્યસામર્થ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
યદ્યપિ પશ્યન્નપીમમાત્માનમિત્યાદ્યાઃ સ્પષ્ટાર્થાઃ શ્રુતયો ઽત્ર સન્તિ ।
તથાપિ મીમાંસાર્થમેતાસામુદાહરણમ્ ।
*11,301*
નન્વજ્ઞપક્ષે ઽપિ નાનુપપત્તિઃ ।
ઉપાસકેન કૃતાનિ ખલ્વસઙ્કલ્પિતફલાનિ કર્માણિ જ્ઞાનમુપજનયન્તિ ।
કર્મણા જ્ઞાનમાતનોતીતિ શ્રુતેઃ ।
જ્ઞાનેન મોક્ષો ભવતીત્યજ્ઞકૃતકર્મણામપિ જ્ઞાનદ્વારેણાક્ષયફલત્વોપપત્તેરિત્યાશઙ્કયાહ- જ્ઞાનેતિ ॥
જ્ઞાનદ્વારેણ ચેત્ તસ્ય નાસ્મત્પક્ષપ્રતીપતા

ન્યાયસુધા:
કર્મફલસ્યાક્ષયતેતિ વર્તતે ।
તસ્ય પરકૃતવ્યાખ્યાનસ્ય ।
અસ્મત્પક્ષપ્રતીપતા મુક્તતારતમ્યવિરોધિતા ।
પ્રત્યુત તદનુકૂલતૈવ ।
મુક્તૌ તારતમ્યમસહમાનેન ખલ્વેવમન્યથા વ્યાખ્યાનં ક્રિયતે તન્મુક્તતારતમ્યમેવ સાધયતિ ।
કર્માણિ હિ જિજ્ઞાસવો વિચિત્રાણિ કુર્વન્તિ ।
તૈશ્ચ જાયમાનેન જ્ઞાનેન વિચિત્રેણૈવ ભાવ્યમ્ ।
અન્યથા કૃતવિપ્રાણાકૃતાભ્યાગમાપત્તે ।
વિચિત્રેણ જ્ઞાનેન વિચિત્ર એવ મોક્ષો ભાવનીયઃ ।
પૂર્વોક્તાદેવ હેતોરિતિ ।
તદેવં સ્વમતવિરોધિપરાનુકૂલમન્યથાવ્યાખ્યાનં ન કાર્યમેવ ।
તથા ચાસ્મદ્વયાખ્યાને સ્થિતે પ્રકૃતં યુક્તમિતિ ।
*11,302*
અસ્તુ વાન્યથાવ્યાખ્યાનં યુક્તમ્ ।
તતશ્ચૈતેષાં વાક્યાનાં પ્રકૃતાસાધકત્વમ્ ।
એવમપિ જ્ઞાનોત્તરકર્મણો મોક્ષાન્તર્ગતફલહેતુતાયાઃ પ્રમાણાન્તરેણ સિદ્ધેર્મુક્તતારતમ્યં ન હાતું શક્યમિત્યભ્યુપગમવાદેનાહ- જ્ઞાનોત્તરસ્યેતિ ॥
જ્ઞાનોત્તરસ્યૈવમપિ હ્યક્ષયત્વં ...
ન્યાયસુધા:
કર્મણો ઽક્ષયત્વમક્ષયમોક્ષાનુપ્રવેશિફલત્વં સિદ્ધયતિ ।
કથમિત્યત આહ- નચેતિ ॥
... નચાન્યથા
ન્યાયસુધા:
પ્રકારાન્તરાભાવાત્ ।
પરિશેષપ્રમાણાદિતિ યાવત્ ।
એતેન જ્ઞાનોત્તરસ્ય કર્મણઃ સાફલ્યે ઽપિ તસ્ય ફલસ્ય મોક્ષાનુપ્રવેશિતાયાં પ્રમાણાભાવાન્ન મોક્ષતારતમ્યસિદ્ધિરિત્યપિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
*11,303*
પરિશેષમેવ દર્શયતિ- પૂર્વેતિ ॥
પૂર્વભાવિશુભાનાં હિ જ્ઞાનેનૈવ કૃતાર્થતા

પ્રારબ્ધાનાં તુ ભોગેન તજ્જ્ઞાનોત્તરકર્મણામ્ ।
મુક્તાવનુપ્રવેશઃ સ્યાદન્યથા તત્કૃતિર્નહિ

ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનિકૃતેષુ કર્મસ્વેતા વિધાસ્તાવત્સમ્ભવન્તિ ।
જ્ઞાનાર્થત્વં વા ભોગાર્થત્વં વા વ્યર્થત્વં વેતિ ।
તત્ર જ્ઞાનિકર્મણાં જ્ઞાનાર્થત્વં તાવન્નોપપદ્યતે ।
પૂર્વભાવિશભૈરેવ જ્ઞાનસ્ય કૃતત્વાત્ ।
તત્ર હેતુઃ પૂર્વભાવીતિ ।
જ્ઞાનાત્પૂર્વભાવિનાં શુભાનાં યસમાજ્જ્ઞાનેનૈવ કાર્યેણ કૃતાર્થતા નાન્યેન ।
તેષાં કાર્યાન્તરાભાવાત્ ।
જ્ઞાનાર્થત્વાભાવે વૈયર્થ્યં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વજાતં પ્રતિ પશ્ચાદ્ભાવિનઃ કારણત્વાયોગાચ્ચ ।
નાપિ ભોગાર્થત્વમ્ ।
પ્રાચીનપ્રારબ્ધકર્મભિરેવ ભોગસ્ય જાયમાનત્વાત્ ।
તત્ર હેતુઃ પ્રારબ્ધાનાં ચ કર્મણાં ભોગેનૈવ કૃતાર્થતેતિ ।
પૂર્વવત્તાત્પર્યમ્ ।
વૈયર્થ્યનિરાસહેતુરન્યથેતિ ।
જ્ઞાનિકર્મણાં વ્યર્થત્વે તદનુષ્ઠાનં ન સ્યાત્ ।
નહિ પ્રેક્ષાવન્તો વ્યર્થં (કર્મ) કુર્વન્તિ ।
કરણસ્વાભાવ્યાદિતિ ચેત્ ।
અબુદ્ધિપૂર્વતાપ્રસઙ્ગાત્ ।
લોકસઙ્ગ્રહાર્થમિતિ ચેન્ન ।
તત્પ્રયોજનસ્યાપિ વાચ્યત્વાત્ ।
ઈશ્વરવદિતિ ચેન્ન ।
મુક્તાવપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
પરિશેષફલકથનં તત્તસ્માજ્જ્ઞાનોત્તરકર્મણાં મુક્તાવનુપ્રવેશો મુક્તિગતાનન્દવૃદ્ધયર્થત્વં સ્યાદિતિ ।
*11,304*
પૂર્વભાવિશુભાનિ જ્ઞાનાર્થાનીત્યુક્તમ્ ।
તત્ર સર્વેષાં જ્ઞાનાર્થતાયાં પ્રસક્તાયાં વિશેષમાહ- જ્ઞાનાદીતિ ॥
જ્ઞાનાત્ પૂર્વાણિ સર્વાણિ શુભાનિ જ્ઞાનસિદ્ધયે ।
અકામ્યાનિ ... ॥ મનુવ્_3,4.197અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનાત્પૂર્વાણ્યકામ્યાન્યેવ શુભાનિ કર્માણિ પુણ્યકર્માણિ જ્ઞાનસિદ્ધયે ભવન્તિ ન તુ કામ્યાનિ ।
શુભાનીતિ વિશેષણસ્ય કૃત્યમાહ- નિષિદ્ધાનીતિ ॥
... નિષિદ્ધાનિ જ્ઞાનરોધાય ભુક્તયે

*11,305*
ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનાનુત્પાદ ઉત્પન્નસ્યાપ્યભિભવો વા જ્ઞાનરોધઃ ।
ભુક્તયે દુઃખસ્ય ।
એવં કામ્યસ્યાપિ વિનિયોગો જ્ઞાતવ્યઃ ।
એતચ્ચ(ચ)તુર્થે વ્યુત્પાદનીયમ્ ।
*11,306*
નનુ યથાકામ્યાનિ શુભાનીતિ ચ વિશેષણમુપાદીયતે તથા નિત્યનૈમિત્તિકવ્યતિરિક્તાનીત્યપિ વિશેષણમુપાદેયમ્ ।
નિત્યાદેરપિ પ્રત્યવાયપરિહારાથર્ત્વેન જ્ઞાનકારણત્વાભાવાદિત્યત આહ- યોગ્યતાયા ઇતિ ॥
યોગ્યતાયા બલાદ્ યચ્ચ શુભબાહુલ્યમાદિતઃ ।
જ્ઞાનબાહુલ્યમેવૈતત્ કુર્યાન્નાન્યસ્ય ... ॥ મનુવ્_3,4.198અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યોગ્યાત બ્રાહ્મણત્વાદિરૂપા પિતૃમરણાદિરૂપા ચ ।
આદિતો જ્ઞાનાત્પૂર્વં કૃતમ્ ।
અન્યસ્ય પ્રત્યવાયમાત્રપરિહારસ્ય ।
"આધ્યાનાય પ્રયોજનાભાવાત્ઽ; ઇત્યત્રાસ્યાર્થસ્ય સમર્થિતત્વાન્નેહ હેતુરુક્તઃ ।
અત્ર યોગ્યતાયા બલાચ્છુભમાદિતઃ કૃતમેતચ્ચ જ્ઞાનમેવ કુર્યાદિતિ ચ વક્તવ્યે યદુભયત્ર બાહુલ્યગ્રહણં કૃતં તત્તસ્ય નાસ્મત્પક્ષપ્રતીપતેત્યુક્તપ્રપઞ્ચનાર્થમિતિ ।
*11,308*
અત્ર"પુરુષાર્થો ઽતઃશબ્દાદ્ઽ; ઇત્યાદિના જ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનત્વમુક્તમ્ ।
અત્ર ચ કર્મતારતમ્યાજ્જ્ઞાનતારતમ્યં જ્ઞાનતારતમ્યાન્મોક્ષતારતમ્યમિતિ વદતા ચ સૂચિતમ્ ।
જ્ઞાનપદં ચાવબોધમાત્રસ્ય પ્રતિપાદકમિતિ પ્રતીતિનિરાસાર્થમાહ- જ્ઞાનસ્યેતિ ॥
જ્ઞાનસ્ય ભક્તિભાગત્વાદ્ ભક્તિર્જ્ઞાનમિતીર્યતે
ન્યાયસુધા:
અસ્મિઞ્છાસ્ત્રે યત્ર યત્ર જ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનત્વમુચ્યતે તત્ર તત્ર જ્ઞાનમિતિ પદેન ભક્તિરીર્યતે લક્ષ્યતે ।
કુતઃ ।
સમ્બન્ધાત્ ।
જ્ઞાનસ્ય ભક્તિભાગત્વાત્ ।
માહાત્મ્યજ્ઞાનસ્નેહસમુદાયો હિ ભક્તિરિત્યુક્તમ્ ।
તતો જ્ઞાનં ભક્તેર્ભાગ એકદેશઃ ।
તથા ચૈકદેશૈકદેશિત્વલક્ષણાત્સમ્બન્ધાદિત્યુક્તં ભવતિ ।
એકદેશેનૈકદેશિલક્ષણા ચ દ(શમ)શામાત્રં દત્તમિત્યાદૌ પ્રસિદ્ધૈવ ।
*11,311*
પ્રકારાન્તરમાહ- જ્ઞાનસ્યૈવેતિ ॥
જ્ઞાનસ્યૈવ વિશેષો યદ્ ભક્તિરિત્યભિધીયતે

ન્યાયસુધા:
યદ્યદા જ્ઞાનસ્યૈવ વિશેષઃ સ્નેહાદિસાહિત્યલક્ષણો ધર્મો ભવતિ તદા સ પિણ્ડો ભક્તિરિત્યભિધીયતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
જ્ઞાનં સ્નેહશ્ચ ભક્તેરંશૌ ।
તત્રૈકેનાંશેનાંશાન્તરસ્યોપલક્ષણમ્ ।
તથાચાહજલ્લક્ષણયા ભક્તિરેવ સિધ્યતીતિ ।
એકદેશાન્તરેણૈકદેશાન્તરસ્યોપલક્ષણે દૃષ્ટાન્તમાહ- પરોક્ષત્વેતિ ॥
પરોક્ષત્વાપરોક્ષત્વે વિશેષૌ જ્ઞાનગૌ યથા
ન્યાયસુધા:
યથા જ્ઞાનસ્ય પરોક્ષત્વાપરોક્ષત્વલક્ષણૌ દ્વૌ ધર્મૌ ।
તત્ર તમેવં વિદ્વાનિતિ પરોક્ષજ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનત્વે ઽભિહિતે પરોક્ષત્વેનાપરોક્ષત્વં લક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
દાર્ષ્યાન્તિકં દશર્યતિ- સ્નેહયોગો ઽપીતિ ॥
સ્નેહયોગો ઽપિ તદ્વત્ સ્યાદ્ વિશેષો જ્ઞાનગોચરઃ

ન્યાયસુધા:
સ્નેહશ્ચાસૌ યોગ ઉપાયશ્ચેતિ સ્નેહયોગઃ ।
સ્નેહેન યોગઃ સમ્બન્ધ ઇતિ વા ।
તત એ(કેનૈ)કદેશેનૈકદેશાન્તરલક્ષણા ચ સ્યાદિતિ શેષઃ ।
*11,313*
લાક્ષણિકપ્રયોગે સૂત્રકારસ્ય કિં પ્રયોજનમિત્યત આહ- ઇત્યભિપ્રાયત ઇતિ ॥
ઇત્યાભિપ્રાયતઃ પ્રાયો જ્ઞાનમેવ વિમુક્તયે ।
વદન્તિ શ્રુતયઃ ... ॥ મનુવ્_3,4.201અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
દ્વિવિધલક્ષણાભ્કિમયેણ શ્રુતયઃ તરતિ શોકમાત્મવિદિત્યાદ્યાઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
દ્વિવિધા લક્ષણા ભવતિ રૂઢારૂઢભેદાત્ ।
તત્ર દ્વિતીયાયાં પ્રયોક્તુઃ પ્રયોજનાનુસન્ધાનેન ભાવ્યમ્ ।
ન ત્વાદ્યાયામભિધાતુલ્યાયામ્ ।
ઇયં ચ રૂઢલક્ષણા ।
શ્રુતિષુ પ્રાયિકવ્યવહારાદર્શનાત્ ।
અતઃ કિં પ્રયોજનાન્વેષણેનેતિ ।
*11,314*
ભક્તિશબ્દો માહાત્મ્યજ્ઞાનપૂર્વકસ્ય સ્નેહસ્ય વાચક ઇત્યુક્તં તથા જ્ઞાનશબ્દો ભક્ત્યર્થ ઇતિ ।
તદુભયમપ્યનુપપન્નમ્ ।
ભક્તિજ્ઞાનાભ્યાં મોક્ષો ભવતીત્યપિ દર્શનાત્ ।
તત્ર ભક્તિશબ્દસ્યોક્તાર્થત્વે જ્ઞાનગ્રહણવૈયર્થ્યાત્ ।
(તસ્ય તત્રાન્તર્ભૂતત્વાત્) ।
જ્ઞાનપદસ્ય ચોભયાર્થત્વે ભક્તિગ્રહણવૈયર્થ્યાદિત્યત આહ- સો ઽયમિતિ ॥
... સો ઽયં વિશેષો ઽપિ હ્યુદીર્યતે

ભક્તિર્જ્ઞાનમિતિ ક્વાપિ ...

ન્યાયસુધા:
ક્વાપિ ભક્તિર્જ્ઞાનમિતિ પદાભ્યાં સો ઽયં સ્નેહલક્ષણો બોધલક્ષણશ્ચ વિશેષો ઽપ્યુદીર્યતે ।
ન તૂક્ત એવાર્થ ઇતિ નિયમસ્તસ્માન્નાનુપપત્તિઃ ।
યત્ર ભક્તિજ્ઞાને(જ્ઞાનં) સહોચ્યતે તદા પુનરુક્તિપ્રસઙ્ગાદ્ભક્તિપદં સ્વાર્થૈકદેશત્યાગેન સ્નેહાંશસ્ય લક્ષકમ્ ।
નતુ મુખ્યાર્થનિષ્ઠમ્ ।
જ્ઞાનપદં ચાનુપપત્ત્યભાવાન્મુખ્યાર્થમેવ નતુ લક્ષકમિતિ ભાવઃ ।
નનુ વિના સ્નેહાજ્જ્ઞાનમાત્રેણ યદિ મુક્તિરનુપપન્ના સ્યાત્ ।
તદા જ્ઞાનપદસ્ય લક્ષકત્વમાશ્રયણીયમ્ ।
નચૈવમ્ ।
પુરુષાર્થસ્ય ભક્ત્યેકસાધ્યત્વે પ્રમાણાભાવાત્ ।
દ્વેષિણામપિ શિશુપાલાદીનાં મોક્ષદર્શનાચ્ચ ।
દ્વેષિણઃ સ્નિગ્ધા ઇત્યસ્ય ચ વિપ્રતિષિદ્ધત્વાત્ ।
અતો ઽનુપપન્નં લક્ષણાશ્રયણમિત્યતો દ્વેષસ્ય મોક્ષસાધનત્વં તાવન્નિરાકરોતિ- ન હીતિ ॥
... ન હિ દ્વેષયુતા દૃશિઃ ।
પુરુષાર્થાય ભવતિ સર્વશ્રુતિવિરોધતઃ ॥ મનુવ્_3,4.202બ્-દ્ ॥
*11,315*
ન્યાયસુધા:
અત્ર દ્વેષસ્ય પુરુષાર્થસાધનત્વ નિષિદ્ધયતે ।
દૃશિરિતિ તુ પ્રસઙ્ગાદુક્તમ્ ।
જ્ઞાનસ્યાવશ્યકતામુપાદાય સ્નેહનિરાસાય હિ પરઃ પ્રત્યવસ્થિતઃ ।
કૈમુત્યાર્થં વા ।
માહાત્મ્યજ્ઞાનમપિ ન દ્વેષયુક્તં મોક્ષહેતુઃ ।
કિમુત કેવલો દ્વેષ ઇતિ ।
યથોક્તમ્ ।
"નૈષ્કર્મ્યમપ્યચ્યુતભાવવર્જિતં ન શોભતે જ્ઞાનમલં વિરઞ્જનમ્ઽ; ઇતિ ।
*11,316*
દ્વેષસ્ય મુક્તિસાધશ્રત્વાઙ્ગીકારે કથં સર્વશ્રુતિવિરોધ ઇત્યતસ્તાવદેકાં શ્રુતિં પઠતિ- ચેતનસ્યેતિ ॥
ચેતનસ્ય દ્વયં ભોગ્યં સંસારો મુક્તિરેવ ચ ।
સંસારસ્ત્રિવિધસ્તત્ર સ્વર્ગો મધ્યમધસ્તથા

મુક્તિશ્ચ દ્વિવિધા તત્ર સુખં નિત્યં તથાપરમ્ ।
નિત્યદુઃખમિતિ જ્ઞેયં સાધનં સંસૃતાવપિ ।
કામ્યં કર્મ નિષિદ્ધં ચ સાજ્ઞાનમિતિ નિશ્ચયઃ

દ્વેષો ભક્તિશ્ચ મુક્તૌ તુ મુક્તિદ્વયવિધાયકમ્ ।
ઇતિ પૈઙ્ગિશ્રુતેર્દ્વેષો નૈવ સન્મુક્તિકારણમ્

ન્યાયસુધા:
જીવજાતસ્ય ।
દ્વયમેવ ।
તત્ર મુક્તિસંસારયોર્મધ્યે ।
મધ્યં માનુષત્વમ્ ।
અધો નરકાદિ ।
નિત્યં સુખમેકં મુક્તિત્વેન જ્ઞેયમ્ ।
તથા નિત્યદુઃખમપરમિતિ જ્ઞેયમ્ ।
સંસૃતૌ સંસૃતિવિષયે, સાધનમપિ દ્વેષો ભક્તિશ્ચેતિ યોગ્યતયા સમ્બન્ધઃ ।
વિધાયકં કારકમ્ ।
નિત્યસુખરૂપા સન્મુક્તિઃ ।
ઇતિ જ્ઞાયત ઇતિ શેષઃ ।
*11,317*
સન્મુક્તિકારણત્વસ્યાપ્રતિષેધાત્કથમેવમુચ્યત ઇત્યત આહ- અસદિતિ ॥
અસન્મુક્તેઃ કારણં ચ ...
ન્યાયસુધા:
નિત્યદુઃખસ્વરૂપાણાં મુક્તેઃ કારણત્વેન તાવદ્ દ્વેષ ઉક્તઃ ।
તેન સન્મુક્તિકારણં ન ભવતીતિ જ્ઞાયતે વિરોધાદિતિ ।
નન્વસ્યાં શ્રુતૌ મુક્તિવિષયૌ ભક્તિદ્વેષૌ સદસન્મુક્તિકારણત્વેનોચ્યેત ।
વિષ્ણુવિષયૌ તુ પ્રકૃતૌ ।
અતઃ કિં કેન સઙ્ગતમિત્યત આહ- મુક્તાવિતિ ॥
... મુક્તાવિત્યત્ર કેશવઃ ।
મુક્તિશબ્દોદિતો ...
*11,318*
ન્યાયસુધા:
મુક્તાવિત્યત્ર સપ્તમ્યન્તે પદે મુક્તીતિ પ્રાતિપદિકેનોદિતઃ ।
કેવલં મુક્તિશબ્દોદિત ઇત્યુક્તે મુક્તિદ્વયેત્યત્રાપિ પ્રાપ્તિઃ ।
અતો મુક્તાવિત્યત્રેત્યુક્તમ્ ।
કેન નિમિત્તેનેત્યત આહ- મોક્ષમિતિ ॥
... મોક્ષં સ્વભક્તાનાં કરોતિ યત્

ન્યાયસુધા:
મુચૢ મોક્ષણ ઇત્યસ્માત્સ્ત્રયાં ક્તિનિતિ ક્તિન્પ્રત્યયઃ ।
સ ચ બહુલગ્રહણાત્કર્તર્યપિ ભવતિ ।
યદ્વા કરોતીતિ કરણે કર્તૃત્વોપચારઃ ।
મુચ્યતે ઽનેનેતિ મુક્તિરિત કરણે ક્તિન્પ્રત્યયઃ ।
જોસ્હિ-32
*11,319*
દ્વેષસ્ય મોક્ષસાધનત્વાઙ્ગીકારે યુક્તિવિરોધં ચાહ- દ્વેષતો ઽપીતિ ॥
દ્વેષતો ઽપિ વિમુક્તિશ્ચેન્મહાતાત્પર્યરોધનમ્

ન્યાયસુધા:
ન કેવલં ભક્ત્યા કિન્તુ દ્વેષતો ઽપિ વિશિષ્યા મુક્તિશ્ચેદઙ્ગીક્રિયતે તદા યત્સર્વશ્રુત્યાદીનાં ભગવદ્ગુણોત્કર્ષ એવ મહાતાત્પર્યં તદ્વિરુદ્ધમાપદ્યેત ।
કથમિત્યત આહ- ભક્ત્યેતિ ॥
ભક્તયા પ્રસન્નતો દેવાન્મુક્તિરિત્યેવ તદ્ગુણાન્ ।
વદન્તિ શ્રુતયઃ સર્વાઃ પુરાણાન્યાગમા અપિ ॥ મનુવ્_3,4.207ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
અન્યે ઽપ્યાગમાઃ ।
શ્રુત્યાદયો મુક્તિપ્રયોજનાઃ પરમેશ્વરગુણવિષયાશ્ચેતિ તાવત્પ્રસિદ્ધમ્ ।
તત્ર સમ્બન્ધો ઽયમેવ ।
યદ્ભગવત એવ જીવાનાં મુક્તિઃ ।
સા ચ પ્રસન્નાદેવ ।
પ્રસાદશ્ચ ભક્ત્યૈવ ।
ભક્તિશ્ચ ગુણજ્ઞા(નાદેવે)ન એવેત્યેવં શ્રુત્યાદ્યાસ્તદ્ગુણાન્વદન્તીતિ ।
તથાચ કથં દ્વેષતો મુક્ત્યઙ્ગીકારે ન મહાતાત્પર્યવિરોધઃ ।
*11,320*
ભક્તેર્મોક્ષસાધનત્વમનેન ગમ્યતે ।
નચ તદસ્માભિરપાક્રિયતે ।
કિન્તુ ભક્તિવદ્ દ્વેષસ્યાપીત્યત આહ- યદીતિ ॥
યદિ દ્વેષેણ મુક્તિઃ સ્યાદ્ વક્તવ્યો દોષસઞ્ચયઃ

ન્યાયસુધા:
તદા દ્વેષોત્પાદનાર્થમિતિ શેષઃ ।
નચૈવમ્ ।
ગુણમાત્રપ્રતિપાદનસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્ ।
તતો મોક્ષાર્થં પ્રવૃત્તો વેદાદિર્ગુણાનેવ પ્રતિપાદયન્મોક્ષસ્ય ભક્તિમાત્રસાધ્યત્વમભિપ્રૈતીતિ ગમ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ દ્વેષાચ્ચૈદ્યાદયો નૃપા ઇત્યાદીનિ દ્વેષસ્યાપિ મોક્ષસાધનતાં પ્રતિપાદયન્તિ વાક્યાનિ સન્તિ ।
તત્કથં દ્વેષસ્ય મુક્તિસાધનત્વાભાવ ઇત્યત આહ- સ્મર્તવ્ય ઇતિ ॥
સ્મર્તવ્યો ભગવાન્ નિત્યમિત્યર્થેનૈવ હિ ક્વચિત્ ।
દ્વેષાદિવ ગુણાનાહ પુરાણે ક્રુદ્ધવાક્યવત્ ॥ મનુવ્_3,4.208ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
પુરાણે ક્વચિત્પ્રદેશે ।
ભગવાન્નિત્યં સ્મર્તવ્ય ઇત્યભિપ્રાયેણૈવ દ્વેષાન્મુક્તિમાહેવ પુરાણકૃદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
તસ્માન્નોક્તવિરોધ ઇતિ હેરર્થઃ ।
*11,320f.*
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
પુરાણવાક્યં દ્વેષસ્ય મુક્તિસાધનત્વં પ્રતિપાદયદિવાપાતતો યદ્યપિ પ્રતીયતેત ।
તથાપિ તન્ન તદભિપ્રાયમ્ ।
કિન્તુ મુમુક્ષુણા ભગવન્સર્વદા સ્મર્તવ્ય ઇતિ તસ્યાભિપ્રાયઃ ।
યથા"વૃદ્ધૌ ચ માતાપિતરૌ સાધ્વી ભાર્યા સુતઃ શિશુઃ ।
અપ્યકાર્યશતં કૃત્વા ભર્તવ્યા મનુરબ્રવીત્ઽ; ઇત્યત્ર નાકાર્યકરણે તાત્પર્યં કિન્તુ સર્વથા ભર્તવ્યત્વે, તથેહાપીતિ ।
ગુણાનાહેતિ તાત્પર્યાન્તરમ્ ।
ચૈદ્યાદીનાં દ્વેષતો મુક્તિં પ્રતિપાદયદ્વાક્યં ભગવતઃ કૃપાલુત્વાદીન્ગુણાનાહેતિ ।
શાપાદિના દ્વેષિણો ઽપિ ચૈદ્યાદ્યાસ્તાત્કાલિકદ્વેષમનિરૂપ્ય પૂર્વતનીં ભક્તિમેવાપેક્ષ્ય ભગવતા સૂચિતાઃ ।
અહો કૃપાલુત્વં નિર્વિકારત્વં સત્યસઙ્કલ્પત્વં ચ તસ્યેત્યત્ર તાત્પર્યં તેષાં વાક્યાનામિત્યર્થઃ ।
દ્વિવિધાનિ વાક્યાનિ, વૈરેણ યન્નૃપતય ઇત્યાદીનિ સ્મરણપ્રધાનાનિ તેષાં પ્રથમા ગતિઃ ।
દ્વેષાચ્ચૈદ્યાદય ઇત્યાદીનિ દ્વેષપ્રધાનાનિ તેષાં દ્વિતીયેતિ હૃદયમ્ ।
પ્રથમવ્યાખ્યાને લૌકિકદૃષ્ટાન્તમાહ- ક્રુદ્ધવાક્યવદિતિ ।
ક્રુદ્ધવાક્યસ્ય યથા ન પ્રતીત એવાર્થપ્રમાણ્યમ્ કિન્ત્વન્યત્ર, તથૈવેત્યર્થઃ ।
*11,323*
એતદ્વિવૃણોતિ- યથેતિ ॥
યથા ક્રુદ્ધઃ પિતા પુત્રં મરેત્યાક્ષેપપૂર્વકમ્ ।
પ્રોક્તસ્યાન્યસ્ય કૃત્યર્થં વદત્યેવં પુરાણગમ્

વાક્યં ...

ન્યાયસુધા:
મરેતિ પ્રકૃત્યન્તરસ્યૈતદ્રૂપમ્ ।
"જીવ વા મર વા સાધો વ્યાધ મા જીવ મા મરઽ; ઇતિ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
આક્ષેપો નિન્દા ।
સ્વેન પ્રોક્તસ્યાન્યસ્ય કાર્યસ્ય ।
પિતા કિઞ્ચિત્પુત્રં પ્રતિ વિધત્તે ઇદં કુર્વીતિ ।
સ તુ શ્રમાદિભીરુરકુર્વાણ એવાવતિષ્ઠતે ।
તદા ક્રુદ્ધઃ પિતા બ્રવીતિ ।
અરે જાલ્મ વૈધવેય મ્રિઅયસ્વેતિ ।
તસ્ય વાક્યસ્ય યથા ન પુત્રમરણવિધાને તાત્પર્યં કિન્તુ સ્વવિહિતકરણે ।
તથાચ દ્વેષેણ સ્મરણે મુક્તિર્ભવતીતિ પુરાણવાક્યસ્યાપિ ન દ્વેષસ્ય મુક્તિસાધનત્વે તાત્પયર્મ્ ।
કિન્તુ સ્મરણસ્ય કર્તવ્યતાયામિતિ ।
*11,324*
ઇયં ચ વ્યઞ્જનાવૃત્તિરિતિ કેચિત્ ।
તાત્પર્યવૃત્તિરિત્યપરે ।
વાક્યલક્ષણા(અ)નુમા(નમિત્યા)નં ચેત્યાચાર્યાઃ ।
પ્રતીત એવાર્થઃ કિન્ન સ્યાદિત્યત આહ- શ્રુતીતિ ॥
... શ્રુતિવિરોધેન સ્વવિરોધેન ચાઞ્જસા ।
બહ્વાગમવિરોધાચ્ચ ન દ્વેષાન્મુક્તિવાચકમ્ ॥ મનુવ્_3,4.210અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
પુરાણગં વાક્યમિતિ વર્તતે ।
શ્રુતયો ઽતીતપાદે ઽત્ર ચોદાહૃતાઃ ।
યત્ર દ્વેષસ્ય મુક્તિસાધનત્વમુચ્યતે તત્રૈવ તદ્વિરુદ્ધમુચ્યત ઇતિ સ્વવિરોધઃ ।
સો ઽપિ હિરણ્યકશિપુશ્ચેત્યાદિભાગાવતવાક્યાનાં પઠિતત્વાત્પ્રદર્શિત એવ ।
અઞ્જસા મુખ્યયા વૃત્ત્યા ।
દ્વેષાન્મુક્તિં પ્રતિપાદયન્ન ભવતિ ।
*11,329*
આગમવિરોધં દર્શયતિ- તમ ઇતિ ॥
તમો દ્વેષેણ સંયાન્તિ ભક્તયા મુક્તિં તથૈવ ચ ।
વિષ્ણૌ વિષ્ણુપ્રસાદેન વિલોમત્વેન ચાઞ્જસા ।
ઇતિ ષાડ્ગુણ્યવચનમપ્યુક્તાર્થનિયામકમ્

ન્યાયસુધા:
વિષ્ણૌ ભક્ત્યા જાતેન વિષ્ણુપ્રસાદેનૈવ મુક્તિં સંયાન્તિ ।
તથા વિષ્ણૌ દ્વેષેણ જાતેન વિલોમત્વેન વિષ્ણુકોપેનાઞ્જસા તમઃ સંયાન્તીતિ યોજના ।
ચશબ્દૌ સમુચ્ચયાર્થૌ ।
ઉક્તાર્થનિયામકં વિષ્ણુભક્તિરેવ મુક્તિસાધનં ન દ્વેષ ઇત્યસ્યાર્થસ્ય નિયામકમ્ ।
એતદ્વાક્યસમાખ્યયા ચેતનસ્યેતિ શ્રુતૌ મુક્તાવિતિશબ્દો વિષ્ણોર્વાચક ઇતિ સિદ્ધયતિ ।
તથાચ દ્વેષો ભક્તિશ્ચેત્યેતદ્ દ્વયં સન્મુક્તેઃ કેવલો દ્વેષસ્ત્વસન્મુક્તેઃ કારણમિત્યન્યથાપ્રતીતિરપાસ્તા ભવતિ ।
ઇતશ્ચ નૈતદ્વાક્યં પતીતાર્થપરમિત્યાહ- મહાતાત્પર્યેતિ ॥
મહાતાત્પર્યરોધે ચ કથં વાક્યં પ્રમાણતામ્ ।
યાતિ ... ॥ મનુવ્_3,4.212અ-ચ્ ॥
*11,330*
ન્યાયસુધા:
મોક્ષપ્રયોજનાનાં સર્વાગમાનાં ભગવદ્ગુણેષ્વેવ યન્મહાતાત્પર્યં તદન્યથાનુપપત્ત્યા ભક્તિરેવ મુક્તિસાધનં ન દ્વેષ ઇત્યવગમ્યતે ।
અતો મહાતાત્પર્યવિરોધેન ચ દ્વેષવાક્યં પ્રતીતાર્થે કથં પ્રમાણતાં યાતિ ।
નનુ શ્રુત્યાદીનાં કથં પ્રાબલ્યમ્ ।
યેન તદ્વિરોધાદિદં વચનં સ્વાર્થાત્પ્રચ્યાવ્યતે ।
ઉચ્યતે ।
શ્રુતેઃ શ્રુતિત્વાદ્ એવ પ્રાબલ્યમ્ ।
સ્વવાક્યસ્ય નિરવકાશત્વાત્ ।
અત એવ તત્રોક્તમઞ્જસેતિ ।
ઇતરાગમાનાં ચ બહુત્વેન ।
અત એવ બહ્વાગમેત્યભિહિતમ્ ।
મહાતાત્પર્યયુક્તેર્વાક્યતઃ પ્રાબલ્યમુપપાદયિતુમાહ સર્વેતિ ।
... સર્વાર્થરૂપં હિ મહાતાત્પર્યમિષ્યતે

ન્યાયસુધા:
સર્વેષાં શાસ્ત્રાણામનન્યાર્થતયા યદેકાર્થપ્રતિપાદકત્વં તદ્રૂપમિત્યર્થઃ ।
*11,331*
કથમિદં લભ્યતે ।
અર્થશબ્દો મુખ્યં પ્રતિપાદ્યમાહ ।
"સત એવ પદાથર્સ્યઽ; ઇતિ યથા ।
સ ચૈકવચનાન્તઃ ।
તેન ચ તત્પ્રતિપાદકત્વં લક્ષ્યત ઇતિ ।
કથમયં મહાતાત્પર્યશબ્દાર્થ ઇત્યત આહ- વાચકત્વં હીતિ ॥
વાચકત્વં હિ તાત્પર્યં ...
ન્યાયસુધા:
તત્ પરં પ્રતિપાદ્યં યસ્ય તત્તત્પરમ્ ।
તસ્ય ભાવસ્તાત્પર્યમિત્યે(વમર્થવા)વં વાચકત્વં પ્રતિપાદકત્વં હિ તાત્પર્યમુચ્યતે ।
તસ્ય ચ મહચ્છબ્દેન વિશેષણે યોગ્યતયૈષો ઽર્થો મહાતાત્પર્યશબ્દસ્ય ભવતીતિ ભાવઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- યદર્થા ઇતિ ॥
... યદર્થા અખિલા રવાઃ ।
સો ઽર્થઃ કથં પરિત્યાજ્ય એકશબ્દસ્ય સંશયે ॥ મનુવ્_3,4.213બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યો ઽર્થો યેષાં તે યદર્થાઃ ।
રવા આગમાઃ ।
એકશબ્દસ્ય સંશયે એકવાક્યસમ્બન્ધિનિ સંશયે સત્યેકં સન્દિગ્ધં વિરુદ્ધાર્થં વાક્યમાદાયેત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સર્વાણિ વાક્યાનિ સમ્ભૂયાનન્યાર્થતયા યમેકમર્થં પ્રતિપાદયન્તિ તદ્વિરુદ્ધાર્થં પ્રતિપાદયત્તદવાન્તરવાક્યં યદુણ્લભ્યતે સાવકાશં ચ તન્મહાવાક્યાર્થવિરોધાદન્યથા ક્રિયતે ન તુ તદ્વિરુદ્ધો મહાવાક્યાર્થસ્ત્યજ્યત ઇતિ તાવત્પ્રસિદ્ધમ્ ।
મહાવાક્યસ્ય પ્રધાનત્વાદુપક્રમાદિભિર્નિશ્ચિતાર્થત્વાચ્ચ ।
અવાન્તરવાક્યસ્યાપ્રધાનત્વાત્સન્દિગ્ધાર્થત્વાચ્ચ ।
પ્રકૃતે તુ ભક્તિરેવ મુક્તિસાધનં ન દ્વેષ ઇતિ સર્વૈર્વાક્યૈઃ સમ્ભૂય પ્રતિપાદિતો ઽર્થઃ ।
અર્થાક્ષિ(અક્ષિ)પ્તસ્યાપિ પ્રતિપાદ્યસ્યેવ તદર્થત્વાત્ ।
દ્વેષાન્મુક્તિં પ્રતિપાદયદેકં તદવાન્તરવાક્યં સાવકાશં ચોક્તપ્રકારેણ ।
તસ્માદિદમેવ બાધ્યત ઇતિ ।
*11,334*
દ્વેષસ્ય મુક્તિસાધનત્વનિરાકરણમુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતો વિજ્ઞાનભક્તિભ્યાં પુરુષાર્થઃ પરો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
માહાત્મ્યજ્ઞાનસ્નેહાભ્યામેવ ન તુ દ્વેષેણેત્યર્થઃ ।
મોક્ષ ઇતિ વક્તવ્યે પરઃ પુરુષાર્થ ઇતિ વદતા જ્ઞાનાદિકમપિ દ્વેષિણાં ન ભવતીતિ સૂચિતમ્ ।
જ્ઞાનાદેરપિ ધર્માદ્યપેક્ષયા પરપુરુષાર્થત્વાત્ ।
*11,335*
એવં દ્વેષસ્ય મુક્તિસાધનત્વં નિરાકૃત્યેદાનીં ભક્તેઃ પરમપુરુષાર્થસાધકત્વે પ્રમાણં નાસ્તીતિ યદુક્તં તન્નિરાસાય પ્રમાણાન્તરમાહ- યસ્યેતિ ॥
યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ ।
તસ્યૈતે કથિતા હ્યર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ

ભક્ત્યા જ્ઞાનં તતો ભક્તિસ્તતો દૃષ્ટિસ્તતશ્ચ સા ।
તતો મુક્તિસ્તતો ભક્તિઃ સૈવ સ્યાત્ સુખરૂપિણી

ભક્તયા પ્રસન્નો ભગવાન્ દદ્યાજ્જ્ઞાનમનાકુલમ્ ।
તયૈવ દર્શનં યાતઃ પ્રદદ્યાન્મુક્તિમેતયા

નાહં વેદૈર્ન તપસા ન દાનેન નચેજ્યયા ।
શક્ય એવંવિધો દ્રષ્ટું પ્રદદ્યાન્મુક્તિમેતયા

ભક્તયા ત્વનન્યયા શક્ય અહમેવંવિધો ઽર્જુન ।
જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્યું ચ પરન્તપ

ઇત્યાદિવાક્યતશ્ચૈવ સો ઽયમુક્તાર્થ ઈયતે

ન્યાયસુધા:
યથા દેવે દેવયોગ્યા તથા ગુરૌ ગુરુયોગ્યેત્યર્થઃ ।
અનેન જ્ઞાનસ્ય ભક્તિસાધ્યત્વમુચ્યતે ।
ભક્ત્યા જ્ઞાનમિત્યનેન જ્ઞાનાદેઃ ।
જ્ઞાનં પરોક્ષનિશ્ચયો જાયતે ।
તતો જ્ઞાનાત્પક્વા ભક્તિર્ભવતિ ।
તતો દૃષ્ટિસ્તતશ્ચ સા પરિપક્વા ભક્તિઃ ।
તતો મોક્ષાનન્તરં ભક્તિરવતિષ્ઠતે ।
સા સુખરૂપિણ્યેવ સ્યાન્ન ફલવતી ।
ભક્ત્યા પ્રસન્ન ઇત્યનેનાપીદમેવોચ્યતે ।
જ્ઞાનાભાવે ભક્ત્યાભાવાદનાકુલમિત્યુક્તમ્ ।
તયૈવ પક્વયા એતયા પરિપક્વયા ।
વેદૈરિતિ ભક્તિરહિતશ્રવણાદિભિરિત્યર્થઃ ।
ન વિદ્યતે ઽન્યો વિષયો યસ્યાઃ સાનન્યા ।
"યાદૃશી તત્ર ભક્તિઃ સ્યાત્તાદૃશ્યન્યત્ર નૈવ ચેત ।
અનન્યભક્તિ સા જ્ઞેયા વિષ્ણાવેવ ચ સા ભવેત્ઽ; ઇતિ ચ સ્મૃતિઃ ।
વિવક્ષિતસ્તુ સન્ધિભર્વતીતિ વચનાચ્છક્ય અહમિતિ યુજ્યતે ।
તત્ત્વેન યાથાર્થ્યેન જ્ઞાતુમ્ ।
ઇત્યાદિવાક્યતશ્ચેતિ ચશબ્દેન ચેતનસ્ય દ્વયમિત્યાદીનિ પૂર્વોદાહૃતવાક્યાનિ સમુચ્ચિનોતિ ।
વાક્યત એવ ન ત્વર્થાત્ ।
*11,337*
અનુમાનેનાપ્યુક્તમર્થં સાધયતિ- નચેતિ ॥
ન ચ પ્રસાદમાપ્નોતિ દ્વેષાદ્ ભક્ત્યા તમાપ્નુયાત્ ।
ઇતિ દૃષ્ટાનુસારિત્વમપ્યસ્મિન્નર્થ ઈયતે ॥ મનુવ્_3,4.219ચ્-f ॥
*11,338*
ન્યાયસુધા:
ભગવદ્દ્વેષાદ્ભગવત્પ્રસાદં નૈવમાપ્નોતિ ।
ભગવદ્ભક્ત્યા તં ભગવત્પ્રસાદં પ્રાપ્નુયાદિત્યસ્મિન્નર્થે દૃષ્ટાનુસારિત્વં પત્યક્ષદૃષ્ટવ્યાપ્તિકાનુમાનાનુસારિત્વમપીયતે જ્ઞાયતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ભગવત્પ્રસાદાદેવ મોક્ષ ઇતિ તાવન્નિષ્યઙ્કિતમ્ ।
ભગવત્પ્રસાદો ભગવદ્દ્વેષસાધ્યો ન ભવતિ ।
ભગવત્પ્રસાદત્વાત્ ।
યો યત્પ્રસાદો નાસૌ તદ્દ્વેષસાધ્યો યગા ગુરુપ્રસાદઃ ।
યદ્વા ભગવદ્દ્વેષો ભગવત્પ્રસાદસાધનં ન ભવતિ ।
ભગવદ્દ્વેષત્વાત્ ।
યો યદ્દ્વેષઃ સ તત્પ્રસાદસાધનં ન ભવતિ ।
યથા ગુરુદ્વેષઃ ।
અથવા ભગવાન્સ્વદ્વેષિણિ ન પ્રસીદતિ પ્રેક્ષાવત્પુરુષત્વાત્ દેવદત્તવત્ ।
યદ્વા ભગવદ્દ્વેષી ભગવત્પ્રીતિવિષયો ન ભવતિ ભગવદ્દ્વેષિત્વાત્ ।
યો યદ્દ્વેષી નાસૌ તત્પ્રીતિવિષયઃ ।
યથા સમ્પ્રતિપન્ન ઇતિ દ્વેષસ્ય પ્રસાદસાધનત્વે ઽપાસ્તે મુક્તિસાધનત્વમેવાપાસ્તં ભવતિ ।
તથા ભગવત્પ્રસાદો ભગવદ્ભક્તિસાધ્યો ભગવત્પ્રસાદત્વાત્ ।
યો યત્પ્રસાદઃ સ તદ્ભક્તિસાધ્યો યથા ગુરુપ્રસાદઃ ।
યદ્વા ભગવદ્ભક્તિઃ ભગવત્પ્રસાદસાધનં ભગવદ્ભક્તિત્વાત્ ।
યા યદ્ભક્તિઃ સા તત્પ્રસાદસાધનં યથા ગુરુભક્તિઃ ।
અથવા ભગવાન્સ્વભક્તે પ્રસીદતિ પ્રેક્ષાવત્પુરુષાર્થત્વાત્ ।
સમ્મતવત્ ।
યદ્વા ભગવદ્ભક્તો ભગવત્પ્રીતિવિષયો ભગવદ્ભક્તત્વાત્ ।
યો યદ્ભક્તો ઽસૌ તત્પ્રીતિવિષયઃ ।
યથા ગુરુભક્ત ઇતિ ।
ભક્તેઃ પ્રસાદસાધનત્વે સિદ્ધે મુક્તિસાધનત્વમેવ સિદ્ધં ભવતીતિ ।
નન્વલૌકિકે ભગવતિ લોકદૃષ્ટાન્તેનૈવમનુમાનં ન યુજ્યતે ।
અન્યથાણુત્વાદિનિયમસ્યાપ્યનુમાનાપત્તેઃ ।
અતો લોકવિલક્ષણો દ્વિષ્યો ઽપિ પ્રસીદતીત્યાઙ્ગીકારે ન બાધકમિતિ શઙ્કામાગમવાક્યેન પરિહરતિ- ય ઇતિ ॥
યે પૃથગ્ વિહિતા વિષ્ણોર્ગુણા વેદેન સાદરમ્ ।
ત એવ દૃષ્ટવૈલોમ્યાદઙ્ગીકાર્યા નચાપરમ્

અન્યદ્ દૃષ્ટાનુસારેણ વાસુદેવે ઽપિ ગૃહ્યતે
ન્યાયસુધા:
પૃથગ્ લોકવૈલક્ષણ્યેન, સાદરં તાત્પર્યેણ, દૃષ્ટવૈલોમ્યાદ્ દૃષ્ટવૈલોમ્યમનાદૃત્ય ।
અપરં વેદાનુક્તં લોકવિલક્ષણં ગુણજાતં નૈવાઙ્ગીકાર્યમ્ ।
કિન્તુ વેદોક્તાદણુત્વમહત્ત્વયૌગપદ્યાદેરન્યદ્ગુણજાતમ્ ।
ગુણા ઇત્યસ્ય પ્રયોજનમુચ્યતે- દોષાભાવ ઇતિ ॥
દોષાભાવાશ્ચ યે વેદૈરુદિતા અવિહાય તાન્
*11,339*
ન્યાયસુધા:
દોષાભાવાશ્ચ યે વેદૈરુદિતા અવિહાય તાન્

અનુક્તા અપિચ ગ્રાહ્યા મહાતાત્પર્યશક્તિતઃ ।
એવં બૃહત્સંહિતાવાક્ સિદ્ધાન્તો હિ તદીરિતઃ

ન્યાયસુધા:
ચસ્ત્વર્થઃ ।
લોકવિલક્ષણા અવિલક્ષણાશ્ચેતિ શેષઃ ।
મહાતાત્પર્યશક્તિત સતિ ॥
સર્વથાપિ દોષો ભગવતિ નાસ્તીત્યત્ર સામાન્યતઃ સર્વશાસ્ત્રાણાં તાત્પર્યસ્ય નિર્ણીતત્વાદિત્યર્થઃ ।
વેદાનુક્તસ્યાપ્રામાણિકાર્થસ્ય ગ્રહણમયુક્તમિત્યાશઙ્કામનેન નિરાચષ્ટે ।
વિશેષતો ઽનુક્તાવપિ સામાન્યતઃ સિદ્ધેરિતિ ભાવઃ ।
તત્ તસ્માદીરિતો ઽર્થઃ સિદ્ધાન્તઃ પ્રામાણિકઃ ।
યદ્વા બૃહત્સંહિતેરિતો ઽર્થો હિ સિદ્ધાન્ત ઇતિ તત્ર બહુમાનમુત્પાદયતિ ।
*11,340*
એવં ભક્તેરેવ મોક્ષસાધનત્વમુપપાદિતમ્ ।
ભક્તિશ્ચ કેવલં ભગવદ્વિષયૈવેતિ પ્રતીતિમપાકર્તુમાહ- તારતમ્યેનેતિ ॥
તારતમ્યેન તદ્ભક્તેષ્વપિ ભક્તિર્વિનિશ્ચયાત્ ।
કર્તવ્યા ... ॥ મનુવ્_3,4.223અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં વિષ્ણૌ કિન્તુ તદ્ભક્તેષુ રમાદિષ્વપિ, વિનિશ્ચયાત્ સર્વથા, સા ચ ક્રિયમાણા તારતમ્યેનૈવ ।
કુત ઇત્યત આહ- એષાપીતિ ॥
... એષાપિ તદ્ભક્તિર્ ...
ન્યાયસુધા:
યતસ્તદ્ભક્તેષુ ક્રિયમાણૈષાપિ ભગવદ્ભક્તિરેવાતસ્તદ્વિષયે ઽપિ ભક્તિઃ કર્તવ્યા ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
વિષ્ણુભક્તિસ્તાવત્કર્તવ્યેત્યુપપાદિતમ્ ।
સા ચ તદ્ભક્તભક્ત્યૈવ સાઙ્ગા નાન્યથેતિ ।
એતદપિ કુત ઇત્યત આહ- લોકેતિ ॥
... લોકવેદાનુસારતઃ

*11,341*
ન્યાયસુધા:
લોકશબ્દેન લેકસિદ્ધવ્યાપ્તિમદનુમાનમુચ્યતે ।
વેદશબ્દેનાગમમાત્રમ્ ।
લોકાનુસારિતાં દર્શયતિ- યો હીતિ ॥
યો હિ ભક્તઃ પ્રધાને સ્યાત્ તદીયેષ્વપિ ભક્તિમાન્ ।
દૃશ્યતે ઽસૌ નિયમતો વિપરીતો વિપર્યયે

ન્યાયસુધા:
પ્રધાને રાજાદૌ ।
વિપર્યયે તદીયભક્તિરાહિત્યે ।
વિપરીતઃ પ્રધાનભક્તિરહિતઃ ।
નિયમેન દૃશ્યતે ।
અનેનાન્વયવ્યતિરેકાવુક્તૌ ।
તથા ચાયં પ્રયોગઃ ।
વિમતો ભગવદ્ભક્તભક્તિમાન્ભવેત્ ભગવદ્ભક્ત્યા પુરુષાર્થભાક્ત્વાત્ ।
યો યદ્ભક્ત્યા પુરુષાથર્ભાગ્યથા સમ્મત ઇતિ ।
નનુ દૈત્યાદયો બ્રહ્માદિષુ ભક્તિમન્તો ઽપિ તદ્ભક્તેષ્વિન્દ્રાદિષુ ભક્તિરહિતા દૃશ્યન્તે ।
તતો વ્યભિચાર ઇત્યત આહ- વ્યભિચાર ઇતિ ॥
વ્યભિચારો યદિ ક્વાપિ ભક્તિહ્રાસો ઽત્ર કલ્પ્યતે
*11,342*
ન્યાયસુધા:
યદિ ક્વાપિ પરેણ વ્યભિચારશ્ચોદ્યતે તદાસ્માભિરત્ર પુરુષે ભક્તિહ્રાસઃ કલ્પ્યતે વિફલભક્તિત્વમુચ્યતે ।
તથાચ વિપક્ષે વિશિષ્યસ્ય હેતોરભાવાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
કુત એવં કલ્પ્યત ઇત્યત આહ- ભક્તીતિ ॥
ભક્તિદોષો હ્યસૌ યન્ન તદ્ભક્તેષ્વપિ ભક્તિમાન્

ન્યાયસુધા:
તદ્ભક્તેષ્વપિ ભક્તિમાન્નેતિ યદસૌ પ્રધાનભક્તેરેવ દોષો હિ ।
તેન પ્રધાનભક્તિરેવ દુષ્યા ન ફલાયાલમિતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
હિરણ્યગર્ભાદિભિર્દૈત્યાદિભ્યો ઽમરત્વાદિકં સચ્છલમેવ દીયતે મૃષા ન ભવતીતિ પુરાણેષુ સુપ્રસિદ્ધમેવેતિ ।
વેદાનુસારિત્વં તૂત્તરત્ર પ્રદર્શયિષ્યતે ।
તદ્ભક્તભક્તિઃ કર્તવ્યેત્યેતદનુમાનેનોપપાદ્ય સા ચ તારતમ્યેન કાર્યેત્યેતદનુમાનેન સાધયતિ- તારતમ્યેનેતિ ॥
તારતમ્યેન તેષ્વદ્ધા ભક્તિર્દૃષ્ટાનુસારતઃ ।
વિષ્ણુપ્રસાદાનુસારાત્ કાર્યા દોષસ્તદન્યથા

*11,343*
ન્યાયસુધા:
તેષુ તદ્ભક્તેષુ ક્રિયમાણા ભક્તિરદ્ધા સર્વથા તારતમ્યેન કાર્યા ।
કુતઃ દૃષ્ટાનુસરતઃ ।
તારતમ્યેનેત્યસ્યૈવ વિવરણં વિષ્ણુપ્રસાદાનુસારાદિતિ ।
યસ્મિન્નધિકો વિષ્ણુપ્રસાદસ્તસ્મિન્નધિકેત્યાદિ ।
તદન્યથા સામ્યેન વૈપરીત્યેન ચ કરણે ઽનર્થો ભવતિ ।
દૃષ્ટાનુસારત ઇત્યુક્તં દર્શયતિ- સ્વેતિ ॥
સ્વપ્રીત્યનુસૃતૌ પ્રીતિર્લોકે ઽપ્યદ્ધૈવ દૃશ્યતે
ન્યાયસુધા:
અત્ર સ્વશબ્દેન રાજાદિઃ કથ્યતે ।
તત્પ્રીત્યનુસારેણ તસ્ય યસ્મિન્યથા પ્રીતિસ્તદનુસારેણ ભક્તિકરણે સતિ તસ્મિન્ભક્તે તસ્ય રાજાદેઃ પ્રીતિરદ્ધા નિયમેનૈવ દૃશ્યતે ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
ઈશ્વરઃ સ્વપ્રીત્યનુસારેણ સ્વભક્તેષુ ભક્તેઃ પ્રસીદતિ ।
પ્રેક્ષાવત્પુરુષત્વાદ્રાજવદિતિ ।
અનેન પ્રમેયાન્તરમપિ સિદ્ધમિત્યાહ- તારતમ્યેતિ ॥
તારતમ્યપરિજ્ઞાનમપ્યેતેનૈવ સાધનમ્

ન્યાયસુધા:
એતેનૈવ ભગવદ્ભક્તેષુ રમાબ્રહ્માદિષુ તારતમ્યેનૈવ મુક્તિઃ કરણીયેતિ સમર્થિતેનૈવ દેવતાતારતમ્યપરિજ્ઞાનં યત્પ્રાગુક્તં તદપિ મોક્ષસ્ય સાધનમિતિ સિદ્ધમ્ ।
ન હ્યવિદિતે તારતમ્યે તારતમ્યાનુરોધેન મુક્તિકરણં સમ્ભવતિ ।
અનેનૈવ પ્રકારેણાનુમાનસમ્ભવાદિતિ વાતિદેશાર્થઃ ।
*11,344*
ભગવત્પ્રસાદતારતમ્યાનુસારેણ તદીયેષુ મુક્તિઃ કાર્યેત્યત્રાગમમપ્યાહ- લક્ષ્મીતિ ॥
લક્ષ્મીવિરિઞ્ચવાણીશગિરિજેન્દ્રાઙ્ગિરસ્સુતાઃ ।
સૂર્યાદયશ્ચ ક્રમશો ભગવત્પ્રીતિગોચરાઃ

તેષુ ભક્તિઃ ક્રમેણૈવ કાર્યા નિત્યં મુમુક્ષુભિઃ
ન્યાયસુધા:
તેન ભગવત્પ્રીતિક્રમેણૈવ ।
તિષ્ઠતુ ક્રમસ્તેષુ ભક્તિકરણમેવ કુતઃ ।
ભગવત્પ્રીતિગોચરત્વાદેવ ।
કારણાન્તરં ચોચ્યતે- સર્વે ઽપીતિ ॥
સર્વે ઽપિ ગુરવશ્ચૈતે પુરુષસ્ય સદૈવ હિ

તસ્માત્ પૂજ્યાશ્ચ નમ્યાશ્ચ ધ્યેયાશ્ચ પરિતો હરિમ્ ।
ઇતિ ષાડ્ગુણ્યવચનાદપ્યેષો ઽર્થો ઽવસીયતે

હરિભક્તિઃ ક્રમેણૈવ તદીયેષુ હરિસ્મૃતિઃ ।
હરિસ્તુતિસ્તત્સ્મૃતિશ્ચ તત્સ્તુતિર્હરિપૂજનમ્

તત્પૂજાવિહિતત્યાગ ઇતિ મુક્તેઃ ક્રમેણ હિ ।
નિયમાત્ સાધનાન્યેવ નિત્યસાધ્યાનિ ચાખિલૈઃ

ઇતિ પ્રવૃત્તવચનં સાધનસ્ય વિનિર્ણયે
ન્યાયસુધા:
ગુરુત્વં વિદ્યાપ્રવર્તકત્વેન પ્રસિદ્ધમેવ ।
પૂજ્યાશ્ચેત્યાદિના ભક્તેરેવ પ્રપઞ્ચનં હરિં પરિતો ન તુ પૃથક્ ।
વેદાનુસારત ઇતિ યદુક્તં તદપ્યનેન દશિર્તં ભવતિ ।
ક્રમેણૈવ તયીયેષુ ભક્તિસ્તત્સ્મૃતિરિત્યાદૌ તચ્છબ્દેન તદીયા ઉચ્યન્તે ।
ક્રમેણૈવેતિ સર્વત્ર સમ્બદ્ધયતે ।
ક્રમેણેતિ હરિવિષયાણિ ભક્ત્યાદીનિ મુખ્યસાધનાનિ તદીયવિષયાણિ ત્વમુખ્યસાધનાનીત્યર્થઃ ।
મુક્તિસાધનત્વાદખિલૈર્મુમુક્ષુભિર્નિત્યસાધ્યાનિ ।
સાધનસ્ય વિનિર્ણય ઇતિ સાધનવિનિર્ણયાખ્યે ઽવાન્તરપ્રકરણે ઽસ્તીત્યર્થઃ ।
એતદેવ વિવૃણોતિ- પ્રવૃત્ત ઇતિ ॥
પ્રવૃત્તે પઞ્ચરાત્રે હિ સાધનસ્ય વિનિર્ણયઃ

*11,345*
ન્યાયસુધા:
પઞ્ચરાત્રે પ્રવૃત્તં નામાવાન્તરો ગ્રન્થઃ ।
તત્રાપિ સાધનસ્ય વિનિર્ણયો નામ પ્રકરણમસ્તીત્યર્થઃ ।
ઉક્તાર્થેષ્વનુમાનાન્તરાણ્યાહ- હરીતિ ॥
*11,346*
હરિદ્વેષો ન શુભદ ;સદ્દ્વેષત્વાદ્ યથા ગુરોઃ ।
ક્રમાદ્ ભક્તિર્હરિપ્રીતિકારણં તત્પ્રિયૌપગા ।
ભક્તિર્યતો યથા સ્વસ્મિન્નિત્યાદ્યા યુક્તિરત્ર ચ

ન્યાયસુધા:
સદ્દ્વેષત્વાત્ ઉત્તમપુરુષદ્વેષત્વાત્ ।
વૈષ્ણવૈર્દૈત્યાદિષુ ક્રિયમાણે દ્વેષે વ્યભિચારં વારયિતું સદિત્યુક્તમ્ ।
ગુરોર્દ્વેષઃ ।
પ્રાગ્દ્વેષસ્ય ભગવત્પ્રસાદસાધનત્વાભાવે સામાન્યવ્યાપ્તિમાશ્રિત્ય ભગવદ્દ્વેષત્વં હેતુરુક્તઃ, અત્ર તુ શુભમાત્રસાધનત્વાભાવે વિશેષવ્યાપ્તિમેવાશ્રિત્ય સદ્દ્વેષત્વમિતિ મહાન્ભેદઃ ।
ક્રમાદ્ભક્તિરિતિ ।
ક્રમમનુસૃત્ય રમાદિષુ ભક્તિર્ધર્મિણીત્યર્થઃ ।
તત્પ્રિયોપગા ભક્તિર્યત ઇતિ ।
હરિપ્રિયવિષયભક્તિત્વાદિત્યર્થઃ ।
તત્પ્રિયાનુગચ્છતિ વિષયીકરોતીતિ તત્પ્રિયોપગા ।
યા યત્પ્રિયવિષયા ભક્તિઃ સા તત્પ્રીતિકારણાત્ ।
યથા સ્વસ્મિન્ભક્તિઃ ।
અત્ર સ્વશબ્દેન દેવદત્ત ઉચ્યતે ।
યથા રાજપ્રિયે દેવદત્તે ભક્તી રાજપ્રીતિકારણમિત્યર્થઃ ।
ઇહ ક્રમાદિતિ પ્રતિજ્ઞાયાં વિશેષણપ્રક્ષેપેણ ભગવદ્ભક્તભક્તેઃ કર્તવ્યત્વં તત્તારતમ્યસ્ય ચાવશ્યકત્વં સિદ્ધયતિ ।
યદ્વાનેન પ્રયોગદ્વયં સૂચયતિ ।
ભાગવતભક્તિર્ભગવત્પ્રીતિકારણં ભગવત્પ્રિયભક્તિત્વાદિતિ ।
ભગવાન્રામાદિષુ તારતમ્યોપેતભક્ત્યૈવ પ્રસીદતિ ।
તારતમ્યેનૈવ તદ્વિષયપ્રીતિમત્ત્વાદિતિ ચ ।
યુક્તિશ્ચેતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર પ્રાગુક્તે ઽર્થે ।
કિં સામાન્યવ્યાપ્ત્યા, વિશેષવ્યાપ્તિરપ્યસ્તીત્યાશયેન પ્રયોગાન્તરમુચ્યતે- પ્રાધાન્યેતિ ॥
પ્રાધાન્યતારતમ્યાનુસારિણી ભક્તિરુત્તમા ।
પ્રીતિદૈવ હરેર્યસ્માદ્ ભક્તિઃ સા સ્વોપગા યથા

ઇતિ વા ...

ન્યાયસુધા:
ઉત્તમત્વતારતમ્યાનુસારિણી રમાદિષુ ભક્તિર્હરેઃ પ્રીતિદૈવ ।
યસ્માત્સોત્તમા ભક્તિઃ ।
શાસ્ત્રવિહિતભક્તિત્વાદિત્યર્થઃ ।
સ્વોપગા સા વિષ્ણુવિષયા ભક્તિર્યથેત્યર્થઃ ।
ઇતિ વા અનુમાતવ્યમિતિ શેષઃ ।
અત્રાપિ પૂર્વવદ્વિશિષ્યસાધાત્પૃથક્પ્રયોગદ્વયેન વા સાધ્યદ્વયસિદ્ધિઃ ।
॥ ઇતિ ઉભયલિઙ્ગાધિકારિકાધિકરણે ॥
*11,348*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,4.ઇવ્: ફલશ્રુત્યધિકરણ =======]
॥ અથ ફલશ્રુત્યધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં સ્વામિનઃ ફલશ્રુતેરિત્યાત્રેયઃ ઓં ॥
જ્ઞાનં મહાફલકારણમિતિ પુરુષાર્થાધિકરણે પ્રતિપાદિતમ્ ।
જ્ઞાનોત્તરમનુષ્ઠિતં વર્ણાશ્રમકર્મ શમદમાદિકં ચાનન્દાતિશયકારણમિતિ સ્તુત્યધિકરણે ।
તદેતજ્જ્ઞાનકર્માદિફલં કિં પ્રેરકત્વાદ્દેવાનાં ભવતિ ઉત કર્તૃત્વાદ્દેવદત્તસ્યેતિ સંશયે પ્રથમસૂત્રેણ દેવાનામેવેતિ પૂર્વપક્ષયિત્વા ।
"આર્ત્વિજ્યમિત્યૌડુલોમિસ્તસ્મૈ હિ પરિક્રિયતેઽ; ઇત્યેકદેશિમતેન સિદ્ધાન્તમભિધાય"સહકાર્યન્તરવિધિઃ પક્ષેણ તૃતીયં તદ્વતો વિધ્યાદિવત્ઽ; ઇતિ પરમસિદ્ધાન્તો ઽભિહિતઃ ।
તત્ર દેવાનાં જ્ઞાનાદિફલમિતિ પૂર્વપક્ષાંશો ગ્રાહ્ય એવ ।
અવધારણમાત્રમેવ ત્યાજ્યમ્ ।
અતઃ પૂર્વપક્ષસૂત્રાર્થં વિવૃણોતિ- જ્ઞાનેતિ ॥
સ્વામિનઃ ફલશ્રુતેર્ ઇત્ય્ આત્રેયઃ

... જ્ઞાનકર્માદિફલં ચૈષુ ક્રમોપગમ્
ન્યાયસુધા:
ફલં ચ દેવાનાં ભવતીતિ શેષઃ ।
ભવચ્ચૈષુ દેવેષુ ક્રમોપગં ક્રમેણૈવોપગચ્છતિ ।
*11,349*
દેવદત્તેનાનુષ્ઠિતસ્ય જ્ઞાનાદેઃ ફલં દેવાનાં ભવતીત્યેકા પ્રતિજ્ઞા ।
ભવચ્ચ તત્ક્રમેણૈવ ન તુ સામ્યેન વૈપરીત્યેન વેતિ દ્વિતીયા ।
તત્રાદ્યાયાં હેતું સૂચયન્દ્વિતીયમુપપાદયતિ- સ્વાતન્ત્ર્યેતિ ॥
સ્વાતન્ત્ર્યતારતમ્યેન ફલં હિ ફલિનાં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
ફલિનાં ફલભાજાં, સ્વાતન્ત્ર્યતારતમ્યેન સ્વામ્યતારતમ્યાનુસારેણૈવ હિ ફલેન ભાવ્યમ્ ।
નતુ સામ્યેન વૈપરીત્યેન વેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્માદયસ્તારતમ્યેનૈવ ફલવન્તસ્તત્ર તારતમ્યેનૈવ સ્વાતન્ત્ર્યાદિત્યુક્તં ભવત ।
અનેન પ્રથમપ્રતિજ્ઞાયાં સ્વાતન્ત્ર્યહેતુઃ સૂચિતો ભવતિ યઃ સૂત્રે સ્વામિપદેનોક્તઃ ।
યદ્યપિ ફલપ્રાપ્તૌ તારતમ્યં ન સૂત્રિતમ્ ।
તથાપિ ફલપ્રાપ્તાવુક્તસ્ય સ્વામિત્વહેતોઃ સામર્થ્યેન પ્રાપ્તમિતિ તદપ્યુપપાદિતમ્ ।
યદિ સ્વાતન્ત્ર્યાદ્દેવદત્તાનુષ્ઠિતજ્ઞાનાદિફલં દેવાનાં સ્યાત્તર્હિ તદનુષ્ઠિતમિથ્યાજ્ઞાનાદિફલમપિ પ્રસજ્યેતાવિશેષાદિત્યત આહ- અશુભં ત્વિતિ ॥
*11,350*
અશુભં ત્વશુભે ઽપ્યેષાં સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પ્રીતિતો હરેઃ ।
આજ્ઞયા ચાન્યગં નૈવ ભોગાય ભવતિ ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
અન્યગમશુભં ત્વેષાં દેવાનાં ક્વચિદપિ ભોગાય ન ભવતિ ।
કુતઃ ।
હરેઃ પ્રીતિતો ઽશુભે ઽપ્યેષાં સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ભગવત્પ્રસાદેન મૈતદસ્માન્પ્રાપદિતિ નિવારણે તેષાં સામર્થ્યસદ્ભાવાત્ ।
મૈતદેતાન્પ્રાપદિતિ હરેરેવાજ્ઞયા ચ ।
અન્યગમિતિ વદતા સ્વગતં તુ ભવતીતિ સૂચિતમ્ ।
અનેનાસતિ નિવારણકારણ ઇતિ સ્વામિત્વહેતુર્વિશેષિતો ભવતિ ।
યદુક્તમવિશેષાદિતિ તદસિદ્ધમ્ ।
વ્યવસ્થાપકશ્રુતિસદ્ભાવાદિત્યાહ- પુણ્યમેવેતિ ॥
પુણ્યમેવામુમાપાનોતિ ન દેવાન્ પાપમાપ્નુયાત્ ।
ઇત્યાદિશ્રુતયો માનમુક્તે ઽર્થે ... ॥ મનુવ્_3,4.238અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અનેન"પુણ્યમેવામું ગચ્છતિ ન હ વૈ દેવાન્પાપં ગચ્છતિઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
અમું સપ્તાન્નવિદ્યોપાસનેન પ્રેરકતયા પરપુરપ્રવેશિનં પરકૃતં પુણ્યમેવાપ્નોતિ ન પાપમ્ ।
કુતઃ ।
દેવો હ્યસૌ જાતો ।
નહિ દેવાન્પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
ઉક્તે ઽર્થે શુભમેવ ભવતિ નાશુભમિત્યર્થે ।
*11,351*
વ્યવસ્થાપકાન્તરમાહ- યુક્તય ઇતિ ॥
... યુક્તયો ઽપરાઃ

ન્યાયસુધા:
અપરાઃ પૂર્વોક્તાભ્યામ્ ।
ઉક્તે ઽર્થે માનમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
કાસ્તા યુક્તય ઇત્યતસ્તા દર્શયિતુમાગમવાક્યં પઠતિ- ઉપસનેતિ ॥
ઉપાસનાધર્મફલં યતો દેહાન્તરે સ્થિતિઃ ।
વાસુદેવાજ્ઞયા ચૈવ પૂર્વકર્માનુસારતઃ

પ્રેરયન્તિ હિ તે જીવાન્ પુણ્યપાપેષુ નિત્યશઃ ।
અરાગદ્વેષતશ્ચૈવ કથં દોષાનવાપ્નુયુઃ

હર્યાજ્ઞાકરણાદેવ પુણ્યમેભિરવાપ્યતે ।
હરિપૂજેતિ ચોદ્દેશાત્ કથં ન શુભમાપ્નુયુઃ

ન્યાયસુધા:
યતઃ કારણાદ્દેહાન્તરે સ્થિતિઃ, પરપુરં પ્રવિશ્ય તત્ર પુણ્યપાપપ્રેરણં, દેવાનાં ભગવદુપાસનાજનિતધર્મફલમ્ ।
અતઃ કથં પાપાદિકં પ્રેરયન્તો ઽપિ દોષાનવાપ્નુયુઃ ।
નહિ સાત્ત્વિકો ધર્મો દુઃખપર્યવસાયી ।
તત્ત્વવ્યાઘાતાદિત્યર્થઃ ।
પરપુરે દેવાનાં પાપાદિપ્રેરણં ન દુઃખહેતુઃ ।
સાત્ત્વિકધર્મફલત્વાત્તત્ત્વજ્ઞાનવદિત્યુક્તં ભવતિ ।
કિઞ્ચ તે દેવા વાસુદેવાજ્ઞયૈવ ન તુ સ્વેચ્છયા તત્તત્કૃતપૂર્વકર્માનુસારત એવ ।
અત એવારાગદ્વેષતો રાગદ્વેષૌ વિનૈવ નિત્યશો જીવાન્પુણ્યપાપેષુ પ્રેરયન્તિ હિ યસ્માત્તસ્માત્કથં દોષાનવાપ્નુયુઃ ।
પ્રભોરાજ્ઞયાપરાધાનુસારેણ ચોરશાસકરાજપુરુષવદિતિ ભાવઃ ।
પાપાદિપ્રેરણેન દેવાનામશુભં ન ભવતીત્યેવ કેવલં ન, કિન્તુ હર્યાજ્ઞાનુષ્ઠાનાજ્જ્યોતિષ્યોમાદ્યનુષ્ઠાતૃભિરિવૈભિર્દેવૈઃ પુણ્યમેવાપ્યતે ।
કિઞ્ચ સ્વવિહિતપરપ્રેરણે હરિપૂજેયમિતિ ચોદ્દેશાત્કથં દેવા ન શુભમાપનુયુઃ ।
અત ઇત્યુપસંહારઃ ।
*11,352*
અતો યથાક્રમં ધર્મજ્ઞાનયોઃ ફલમઞ્જસા ।
સર્વપ્રાણિગતં દેવાઃ પ્રાપ્નુવન્ત્યા વિરિઞ્ચતઃ

ન્યાયસુધા:
ધર્મજ્ઞાનયોરેવેતિ યોજ્યમ્ ।
પ્રાપ્નુવન્તો ઽપ્યાવિરિઞ્ચતો યથાક્રમં પ્રાપ્નુવન્તીત્યપૂર્વોક્તિર્નોપસંહારઃ ।
અન્યગતં જ્ઞાનાદિફલં દેવાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
દેવગતં તુ કથમિત્યપેક્ષાયામુક્તમ્- દેવા ઇતિ ॥
દેવા એવ હિ દેવાનાં વિશિષ્ટા વિનિયામકાઃ

ન્યાયસુધા:
દેવાનામપકૃષ્ટાનામ્ ।
અતસ્તદીયજ્ઞાનાદિફલં તેષાં ભવતીતિ શેષઃ ।
બ્રહ્મા ત્વિતિ આવિરિઞ્ચત ઇત્યુક્તસ્ય વિવરણમ્ ।
બ્રહ્મા ત્વખિલદેવાનાં નરાણાં ચ નિયામકઃ ।
અતઃ સર્વગુણાનેષ પ્રાપનોત્યધિકમન્યતઃ ॥ મનુવ્_3,4.243ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
દેવાદિગ્રહણમુપલક્ષણમ્ ।
અધિકમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
ભવત્વન્યગતજ્ઞાનાદિફલપ્રાપ્તિર્દેવાનામ્ ।
તત્રાપિ તારતમ્યે કો હેતુરિત્યત ઉક્તમ્- દ્રવ્યેતિ ॥
દ્રવ્યસ્વાતન્ત્ર્યવિજ્ઞાનપ્રયત્નૈરધિકં ફલમ્ ।
દેવાનામન્યગં ચાપિ તેષુ યદ્ બ્રહ્મણો ઽધિકમ્

બૃહત્તન્ત્રોદિતં વાક્યં હરિણા ફલનિર્ણયે
ન્યાયસુધા:
દ્રવ્યાણીન્દ્રિયાદીનિ તેષુ સ્વાતન્ત્ર્યં દ્રવ્યસ્વાતન્ત્ર્યં વિજ્ઞાનપ્રયત્નૌ ધર્માદ્યુત્પાનનિમિત્તે ।
અધિકૈરિતિ શેષઃ ।
ચશબ્દો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ ।
મધ્યમૈર્દ્રવ્યસ્વાતન્ત્ર્યાદિભિર્મધ્યમમ્ ।
અલ્પૈરલ્પમિતિ ।
તેષ્વપિ દેવેષુ નિરવધિકદ્રવ્યસ્વાતન્ત્ર્યમત્ત્વાદિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
ફલનિર્ણય ઇતિ તત્રાપિ પ્રકરણવિશેષોક્તિઃ ।
દ્રવ્યસ્વાતન્ત્ર્યાદ્યતિશયાત્ફલાતિશય ઇત્યુક્તસ્ય વ્યાપ્તિં દર્શયતિ- લોકે ઽપીતિ ॥
લોકે ઽપ્યેતાદૃશગુણૈઃ ફલાધિક્યં હિ દૃશ્યતે

ન્યાયસુધા:
એતાદૃશગુણૈરિત્યધિકૈર્દ્રવ્યસ્વાતન્ત્ર્યાદિભિઃ સમુદિતાયાં કૃષૌ, યસ્યાધિકં ક્ષેત્રાદિદ્રવ્યસ્વાતન્ત્ર્યં, યસ્ય ચાઽવાપાદૌ જ્ઞાનપ્રયત્નાધિક્યં તસ્ય ફલાધિક્યં દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એવં મધ્યલ્પયોરપ્યુદાહતર્વ્યમ્ ।
અનેન સ્વાતન્ત્ર્યતારતમ્યેનેત્યુક્તમુપપાદિતં ભવતિ ।
*11,354*
પ્રસઙ્ગાત્પાપાદિફલં પ્રેરકાણામસુરાણાં તારતમ્યેન ભવતીત્યાહ- એવઞ્ચેતિ ॥
એવઞ્ચ કલિપૂર્વાણામસુરાણાં મહત્ ફલમ્ ।
અશુભેષુ સદૈવ સ્યાન્મિથ્યાજ્ઞાનાદિકેષુ હિ

ન્યાયસુધા:
મહાપ્રેરકાણાં મહદિત્યાદીત્યર્થઃ ।
અશુભેષ્વશુભનિમિત્તમ્ ।
હિશબ્દેન સ્વાતન્ત્ર્યં હેતુમાહ ।
એવમિતિ દેવદૃષ્ટાન્તમ્ ।
અસુરાણાં ચેતિ સમ્બન્ધઃ ।
*11,355*
પ્રાગુક્તે ઽર્થે ઽત્ર ચ પ્રમાણાન્તરમાહ- શુભેતિ ॥
શુભાશુભફલં દેવા અસુરાશ્ચ સમાપ્નુયુઃ ।
ક્રમેણૈવ યથાશક્તિ યથા યે યે પ્રયોજકાઃ

પ્રેરકા અપિ પાપાનાં ન દેવાઃ પાપમાપ્નુયુઃ ।
ઇતિ પ્રકાશિકાયાં હિ પ્રોવાચ હરિરઞ્જસા

ન્યાયસુધા:
યથાસઙ્ખયેન શુભાશુભફલમ્ ।
યથાશક્તીતિ ક્રમેણૈવેત્યત્ર યુક્તિઃ ।
તસ્ય વિવરણં યે યે યથા પ્રયોજકાસ્તથા તથેતિ ।
પ્રેરકા ઇત્યસ્ય પૂર્વવચ્છઙ્કાપરિહારશ્ચ ।
*11,356*
॥ ઓં આર્ત્વિજ્યમિત્યૌડુલોમિસ્તસ્મૈ હિ પરિક્રિયતે ઓં ॥
ઓં સહકાર્યન્તરવિધિઃ પક્ષેણ તૃતીયં તદ્વતો વિધ્યાદિવત્ ઓં ॥
એવં પ્રપઞ્ચેન પૂર્વપક્ષમુક્ત્વા સિદ્ધાન્તસૂત્રતાત્પર્યમાગમવાક્યેનાહ- યદ્યપીતિ ।
આર્ત્વિજ્યમ્ ઇત્ય્ ઔડુલોમિઃ તસ્મૈ હિ પરિક્રીયતે

સહકાર્યન્તરવિધિઃ પક્ષેણ તૃતીયં તદ્વતો વિધ્યાદિવત્

યદ્યપ્યેવં સુરાણાં ચ દૈત્યાનાં ચ મહત્ ફલમ્ ।
શુભાશુભેભ્ય એવઞ્ચ કર્તુશ્ચ સ્યાદ્ યથોદિતમ્

ન્યાયસુધા:
એવમુક્તપ્રકારેણ યદ્યપિ શુભાશુભેભ્યો જ્ઞાનાદિભ્યો ભવત્ફલં સુરાણાં ચ દૈત્યાનાં ચ ભવતીત્યુપપાદિતમ્ ।
એવંચ તથાપિ કર્તુર્દેવદત્તાદેરપિ ફલં સ્યાદેવ ।
આગમે ઽપ્યસ્યાર્થસ્ય પ્રકૃતત્વાદ્યદ્યપીત્યાદિ યુજ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
દેવાસુરાણાં શુભાશુભફલમિત્યેતાવદભ્યુપગમ્યતે પ્રમિતત્વાત્ ।
તેષામેવેતિ તુ ન ક્ષમ્યતે ।
કિન્તુ કર્તુરપિ ભવતીતિ ।
કર્તુઃ ફલાઙ્ગીકારે યદુ કિઞ્ચેમાઃ પ્રજા ઇતિ સાવધારણશ્રુતિવિરોધ આત્રેયવચનવિરોધશ્ચ સ્યાદિત્યત ઉક્તમ્- મહદિતિ ॥
દેવાદીનાં મહત્ફલં કર્તુસ્ત્વલ્પમ્ ।
અલ્પસ્ય ચસત્ત્વવિવક્ષા બહુલમુપલબ્ધેતિ ભાવઃ ।
કુતઃ કર્તુઃ ફલાઙ્ગીકાર ઇત્યત આહ- યથોદિતમિત ॥
શ્રુતિસ્મૃતિસદ્ભાવાદિત્યર્થઃ ।
તાશ્ચ ભાષ્યાદાવુદાહૃતા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
*11,357*
યુક્તમપ્યાહ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માન્નિરયમાનુષ્યસ્વર્ગમુક્ત્યુપભોગિનઃ ।
માનુષોત્તમમારભ્ય ... ॥ મનુવ્_3,4.250અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
કર્તુઃ શુભાશુભફલસદ્ભાવાદેવ માનુષોત્તમમારભ્ય દેવપર્યન્તા દૈત્યપર્યન્તાશ્ચ નિરયાદ્યુપભોગિન ઇતિ યુજ્યતે નાન્યથેત્યર્થઃ ।
ઉક્તસ્યાપવાદમાહ- દેવાસ્ત્વિતિ ॥
... દેવાસ્તુ નિરયં વિના

અસુરાસ્તુ વિના મુક્તિં તમો ઽન્ધમપિ ચાપ્નુયુઃ ।
ઇતિ તત્ત્વવિવેકોક્તં સ્વયં ભગવતા વચઃ

ન્યાયસુધા:
અન્યફલોપભોગિનઃ ।
ન કેવલમસુરાણાં મુક્ત્યભાવઃ કિન્ત્વન્ધન્તમો ઽપિ ચાપ્નુયુઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
મનુષ્યોત્તમાસ્તાવન્નિરયમાનુષ્યસ્વર્ગમુક્તીઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
દેવાશ્ચ માનુષ્યસ્વર્ગમુક્તીઃ ।
અસુરાશ્ચ સ્વર્ગમાનુષ્યનિરયાન્ધતમસાનિ ।
નચ નિરયાદીનિ નિર્નિમિત્તાનિ ।
નચ સ્વકૃતપાપાદીનિ વિના નિમિત્તમસ્તિ ।
તસ્માત્કર્તુરપ્યસ્તિ શુભાશુભફલપ્રાપ્તિરિસિત જ્ઞાયતે ।
અન્યથા નિરયાદ્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ વાચ્યં સુરાસુરાણાં કર્તૃત્વપ્રયુક્તફલાભાવે ઽપિ પ્રેરણનિમિત્તફલસદ્ભાવાન્મુક્ત્યાદ્યુપપત્તિરિતિ ।
દેવાનાં માનુષ્યપ્રાપ્તેરયોગાત્ ।
દૈત્યાનાં સ્વર્ગાદિપાપ્તેરનુપપત્તેઃ ।
સર્વથા મનુષ્યાણાં નિરયાદિપ્રાપ્તેરસમ્ભવાદિતિ ।
તદિદમુક્તં માનુષોત્તમમારભ્યેતિ, મનુષ્યોત્તમાનામાદિત્વોક્ત્યા નિરયાદ્યનેકફલોક્ત્યા ચ ।
વચો ઽસ્તીતિ શેષઃ ।
॥ ઇતિ ફલશ્રુત્યધિકરણમ્ ॥
*11,359*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,4.વ્: અનાવિષ્કારાધિકરણ =======]
॥ અથ અનાવિષ્કારાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં અનાવિષ્કુર્વન્નન્વયાત્ ઓં ॥
જ્ઞાનદાનં કિમાવિષ્કારેણ કાર્યમુતાનાવિષ્કારેણેતિ સંશયે પૂર્વવદત્રાપિ પૂર્વપક્ષમત્યન્તહેયત્વાભાવાત્પ્રપઞ્ચેનાંહ- જ્ઞાનદા અપીતિ ॥
અનાવિષ્કુર્વન્ન્ અન્વયાત્

જ્ઞાનદા અપિચાચાર્યા વિશેષાત્ ફલમાપ્નુયુઃ
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં શિષ્યાઃ કિન્તુ જ્ઞાનદા આચાર્યા અપિ જ્ઞાનફલમાપ્નુયુઃ ।
તચ્ચ વિશેષાચ્છિષ્યાદપ્યતિશયેન ।
આચાર્યા ઇત્યેનેનૈવ સિદ્ધે જ્ઞાનદા ઇતિ વચનં જ્ઞાનદાનેનેતિ જ્ઞાપનાર્થમ્ ।
ચશબ્દઃ પરમાચાર્યાદિસઙ્ગ્રહઃ ।
કુત એતદિત્યત આહ0- મુક્તાવિતિ ॥
મુક્તાવષ્ટગુણં શિષ્યાદ્ ગુરુરાપનોતિ શોભનમ્

તદ્ગુરુર્દ્વિગુણં તસ્માત્ સાર્ધં તાવત્ તતો ઽપરે ।
દેવાઃ સહસ્રગુણિતં ક્રમાત્ તસ્માદ્ યથોત્તરમ્

બ્રહ્મા મહૌઘગુણિતમેવં ફલવિનિર્ણયઃ ।
ઇત્યાહ ભગવાઞ્છાસ્ત્રે ગુરુવૃત્તાભિધે સ્વયમ્ ॥ મનુવ્_3,4.254અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
શિષ્યાત્ શિષ્યસ્ય યચ્છ્રવણફલં તતો ઽષ્યગુણં ગુરુર્જ્ઞાનદાનેનાપ્નોતિ ।
તદ્ગુરુર્ગુરોર્ગુરુસ્માદ્ગુરુફલાદ્દ્વિગુણઠ ફલમાપ્નોતિ ।
સન્તાનકારણત્વાત્ ।
તતઃ પરમગુરોરપરે ગુરવઃ સ્વશિષ્યફલાપેક્ષયા સાર્ધં તાવત્ અધ્યર્ધં ફલમાપનુવન્તિ ।
યથોત્તરં તસ્માત્ક્રમાદિત્યધ્યર્ધપ્રાપ્તિક્રમાદ્દેવાજ્ઞાનપ્રવર્તકત્વાત્સહસ્રગુણિતમ્ ।
યથોત્તરં તસ્માત્ક્રમાદિતિ બ્રહ્મા મહૌઘગુણિતમિત્યનેનાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
સહસ્રમહૌઘશબ્દાવુપલક્ષણાર્થૌ ।
પરમ્પરાયા અનિયતત્વાત્ ।
આગમસિદ્ધે ઽત્રાર્થે યુક્તિરપ્યસ્તીત્યાહ- યુક્તં ચ તદિતિ ॥
યુક્તં ચ તન્ ...
ન્યાયસુધા:
પ્રતિગ્રહીતુઃ શિષ્યસ્ય જ્ઞાનફલાદપ્યાચાર્યસ્ય જ્ઞાનદાનફલમધિકમિત્યેતદ્યુક્તિસિદ્ધં ચ ।
તાં યુક્તિં સૂચયતિ- નેતિ ॥
*11,360*
... ન ગોદાતા ગોમાત્રફલમાપ્નુયાત્

ન્યાયસુધા:
પ્રતિગ્રહીતુર્હિ ગોમાત્રફલમ્ ।
ગોદાતા ન ગોમાત્રફલવાન્ભવતિ ।
કિન્તુ મહાફલં સ્વર્ગાદિકં ચ પ્રાપ્નોતિ ।
યથૈતત્તથા પ્રકૃતે ઽપીત્યર્થઃ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
જ્ઞાનદાતા દત્તવસ્તુફલાદપ્યધિકદાનફલવાન્પુરુષાર્થહેતુવસ્તુદાતૃત્વાદ્ગોદાતૃવદિતિ ।
જ્ઞાનફલાદપ્યાચાર્યસ્ય જ્ઞાનદાનફલમધિકામિત્યત્ર ભગવદ્ગીતાસંવાદમાહ- ય ઇમમિતિ ॥
ય ઇમં પરમં ગુહ્યં મદ્ભક્તેષ્વભિધાસ્યતિ ।
ભક્તિં મયિ પરાં કૃત્વા મામેવૈષ્યત્યસંશયઃ

ન ચ તસ્માન્મનુષ્યેષુ કશ્ચિન્મે પ્રિયકૃત્તમઃ ।
ભવિતા ન ચ મે તસ્માદન્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ ।
ઇત્યાહ ભગવાન્ ... ॥ મનુવ્_3,4.256અ-એ ॥
ન્યાયસુધા:
અધ્યેષ્યત ઇત્યુત્તરવાક્યમત્ર પઠનીયમ્ ।
યત એવં જ્ઞાનદાનં તત્સમ્પ્રદાયપ્રવર્તનં ચ મહાફલમ્ ।
અતો બહૂનાં ગ્રહણાયાવિષ્કારેણ જ્ઞાનદાનં કાર્યમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તમાહ- એવમપીતિ ॥
... એવમપિ ...
ન્યાયસુધા:
સત્યં જ્ઞાનદાનમુક્તપ્રકારેણ મહાફલમ્ ।
તથાપિ નાવિષ્કારેણ કાર્યં કુત ઇત્યત આહ- પાત્રમિતિ ॥
... પાત્રમપેક્ષ્યતે

ન્યાયસુધા:
દાનફલેનેતિ શેષઃ ।
પાત્રે ક્રિયમાણં ખલુ દાનં ફલાયાલમ્ ।
નાપાત્રે ।
પ્રત્યુત પ્રત્યવાયસ્યૈવ હેતુઃ ।
આવિષ્કારેણ જ્ઞાનદાને ચાયોગ્યાનામપિ તત્પ્રાપ્તિર્ભવતિ ।
સા ચ પ્રતિષિદ્ધેતિ ભાવઃ ।
॥ ઇતિ અનાવિષ્કારાધિકરણમ્ ॥
*11,365*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,4.વિ: ઐહિકાધિકરણમુક્તિફલાધિકરણ =======]
॥ અથ ઐહિકાધિકરણમુક્તિફલાધિકરણે ॥
॥ ઓં ઐહિકમપ્રસ્તુતપ્રતિબન્ધે તદ્દર્શનાત્ ઓં ॥
ઓં એવં મુક્તિફલાનિયમસ્તદવસ્થાવધૃતેસ્તદવસ્થાવધૃતેઃ ઓં ॥
અધિકરણદ્વયસ્ય તાત્પર્યં સઙ્ક્ષેપેણાહ- એવમેવેતિ ॥
ઐહિકમ્ અપ્ય્ અપ્રસ્તુતપ્રતિબન્ધે તદ્દર્શનાત્

એવં મુક્તિફલાનિયમસ્ તદવસ્થાવધૃતેસ્ તદવસ્થાવધૃતેઃ

એવમેવાવિરોધેન પ્રારબ્ધસ્યૈવ કર્મણઃ ।
જ્ઞાનં દૃષ્ટફલં પ્રોક્તં મુક્તિશ્ચેહૈવ લભ્યતે