Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Chapter 3.2

3.2.1

NYĀYASUDHĀ:
tāṃ ca bījādisambandhaniyamojkhitiṃ kāraṇāt āha /
etaduktaṃ bhavati /
janmakāraṇādṛṣṭākṛṣṭo janturbījādisambandhena śarīramāpadyata ityutsargaḥ /
sa ca kvacijjñānatapoyogādyatiśayalakṣaṇena kāraṇaviśeṣaṇāpodyate /
yathā kṣudrajantuyātanāśarīrotpattāvapavāda iti /
tathā coktam /
"viśeṣakāraṇādeva viśeṣājjaniriṣyate /
sāmānyajananaṃ caiva nṛṇāṃ sāmānyahetutaḥ'; iti /
ato yuktametadvayākhyānamiti /
// iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā /
kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau tṛtīye 'dhyāye 'yaṃ prathamacaraṇaḥ paryavasitaḥ /
Adhyaya 3, Pada 2
*9,16*
"bhaktirasminpāda ucyate /
bhaktyarthaṃ hi bhagavanmahimoktiḥ'; iti pādāpratipādyaṃ bhāṣya eva sphuṭam /
saṅgatiṃ tūttaratra vakṣyāma ityāśayavānetatpādādhikaraṇe pūrvapakṣasiddhāntayuktīḥ saṅgraheṇāha- paścāditi //
paścādadṛṣṭayavijñānakāladuḥkhapṛthagbhavāḥ /
sthānabhedo viruddhatvaṃ nyāyasāmyaṃ svatobhavaḥ

3.2.2

guṇasāmyamayogaśca tarkabādho vilomatā /
nānābhāvaḥ pralobhaśca pūrvapakṣagāḥ

3.2.3

aśakyakartṛtāśaktiḥ svato 'bodhastadeva ca /
amānakḷptisanmānavyavasthātyalpatābhavāḥ

3.2.4

viśeṣadṛṣṭivākye ca puṃśaktiḥ sunidarśanam /
alaukikatvamādhikyaṃ svātantryaṃ nirṇayapramāḥ

3.2.1

NYĀYASUDHĀ:
pūrvapakṣagāḥ pūrvapakṣasambandhinyaḥ /
nirṇayapramāḥ siddhāntanirṇayārthāni pramāṇāni /
*9,17*
[======= JNys_3,2.I: saṃdhyādhikaraṇam =======]
saṃdhye sṛṣṭirāha hi
(cf. below)
// oṃ sandhye sṛṣṭirāha hi oṃ //
*9,17f.*
yoneḥ śarīramityetadavasānaiḥ sūtrairjīvasya janmāvagatam /
jātasya ca svapanādyavasthāsambandhaḥ prasiddhaḥ /
tatra svapnāvasthāpravartakatvalakṣaṇo mahimābhagavato 'trādhikaraṇe nirṇīyate /
tathāhi /
svapno nāmārthajñānātmakaḥ /
tatra tāvatsvāpnārthānāṃ karituragādīnāṃ parameśvarāyattatā nopapadyate /
asatyatvāt /
na tāvadime 'nādinityāḥ /
svapnāvasthātaḥ prāgūrdhvaṃ copalabdhiprasaṅgāt /
nahi vidyamānā apyupalabdhisādhaneṣu cakṣurādiṣvanuparateṣu nopalabhyante, upalabhyante copapatteriti sambhavati /
nacānyatra gatāḥ /
anyairapyanupalambhāt /
madyamaparimāṇaścaite dṛśyante /
naca tathāvidhamanādinityaṃ kimapi dṛṣṭam /
nāpyutpattināśavantaḥ /
tathātve 'pi prāgūrdhvamupalambhaprasakteḥ /
naca vācyaṃ vidyudādivattadaivotpattirvināśaśceti /
itthambhāve pramāṇābhāvāt /
prāḍmṛdādīnāmūrdhvaṃ kapālādīnāṃ copalambhāpatteśca /
nacaiteṣāṃ (tātkālika)tatkālīnajanmanyupādānaṃ nimittaṃ ca paśyāmaḥ /
kartā ca na tāvajjīvātmā /
draṣṭurnirvyāpāratvāt /
aparasya cādarśanāt /
nāpīśvaraḥ /
pramāṇābhāvāt /
bhrāntitvaṃ caiteṣām,"svāpnamāyāsarūpaḥ'; iti"svāpnamanoratho yathā'; ityādiśrutismṛtibhyāmāvedyate /
śiṣyamapavyākhyānānuvāde vakṣyāmaḥ /
tadevaṃ na svāpnānāmarthānāmīśvarādhīnatvam /
nāpi tajjñānasya /
tasyāpi nimittābhāvenāparamārthatvāt /
natāvaccakṣurādīnāṃ ta(tra nimi)nnimittatvam /
teṣāmuparatatvāt /
nāpi manasaḥ /
rūpādimatyarthe sāmarthyābhāvāt (svātantryābhāvāt) /
ata eva na sākṣiṇaḥ /
sa indriyāpravṛttau liṅgaśabdayorapi nāvakāśaḥ /
aparokṣākāraṃ cedamavabhāsate /
ato 'rthajñānarūpā svāpnāvasthā neśvarādhīneti prāpte tatpratividhānāyopodghātamāha- vāsanā iti //
saṃdhye sṛṣṭirāha hi

3.2.2

nirmātāraṃ caike putrādayaś ca

3.2.3

māyāmātraṃ tu kārtsnyenānabhivyaktasvarūpatvāt

3.2.5

vāsanāḥ sarvavastūnāmanādyanubhavāgatāḥ /
santyevāśeṣajīvānāmanādimanasi sthitāḥ

3.2.6

NYĀYASUDHĀ:
bhāvanāparanāmakāḥ saṃskārāḥ /
sarvagrahaṇaprayojanamuttaratra bhaviṣyati /
nanu bhāvanākhyasaṃskāro 'nubhavajanyaḥ /
naca sarvajīvānāṃ sarvavastvanubhavo 'sti /
tatkathamaśeṣajīvānāṃ sarvavastuvāsanāḥ santyevetyata uktam- anādīti //
anādyanubhavapravāhotpannāḥ /
vāsanānāmātmasamavetatvaṃ vaiśeṣikādibhirabhyupagatam /
tannirāsārthamuktaṃ manasi sthitā iti /
jātāvekavacanam /
sādito manasaḥ kathamanādivāsanāsambandha ityata uktam- anādīti //
*9,27*
etadeva prapañcayati- triguṇātmakamiti //
triguṇātmakaṃ mano 'styeva yāvanmuktiḥ sadātanam /
tatraivāśeṣasaṃskārāḥ sañcīyante sadaiva ca

3.2.7

NYĀYASUDHĀ:
manasa eva saṃskārāśrayatvaṃ nātmana itayatropapattisūcanāya triguṇātmakamityuktam /
guṇātmakamityevokte parimāṇādiguṇātmakamityapi pratītiḥ syāt /
tadātmano 'pi samānamityatastrigrahaṇam /
tathāca jīvātmā na bhāvanāśrayaḥ sattvādiguṇānātmakatvādīśvaravat /
bhāvanā vā sattvādiguṇātmakadravyāśrayā saṃskāratvādvegādivat /
tacca pariśeṣānmana evetyuktaṃ bhavati /
sattvādiguṇānabhyupagantāraṃ prati tu tatsthāne 'cetanapadaṃ prayoktavyam /
triguṇātmakagrahaṇaṃ (ca)svarūpakathanam /
astyeva sarva(daiveti)deti śeṣaḥ /
tathā sati mokṣe 'pi sattvātsvapnādyavasthāpattirityata uktaṃ vivṛṇoti- yāvaditi //
yadyapi manaḥ svarūpeṇa nityameva tathāpi jīvasambandhastasya mokṣāvadhirityata idamuktam /
(tadvai devaṃ) tadvai jaivaṃ mano yenānandyeta bhavatīti sūktāvapyātmano manaḥsambandhaśravaṇātkathaṃ yāvanmuktirityuktamityato vā triguṇātmakamityuktam /
ātmasvarūpamanaso muktau sattve 'pi jaḍamano 'bhipretyāyamavadhirukta iti /
castasmādityarthe /
tatraiva na tvātmani /
*9,23*
"etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca'; iti manaso janmaśravaṇātkathamanāditvamucyata ityata āha- sūkṣmatveneti //
*9,24*
sūkṣmatvena laye sacca prākṛtairupacīyate /
sṛṣṭikāle yadā tanna kutaḥ saṃsārasaṃsthitiḥ

3.2.8

NYĀYASUDHĀ:
caśabda evārthe /
prākṛtaiḥ ahaṅkārādyaiḥ /
mana iti vartate /
pralaye sato 'pyupacayāpekṣayā janmaśrutiriti bhāvaḥ /
kuta eṣā kalpanā /
mukhyārthe bādhakasadbhāvādityāha- yadeti //
yadi mano mukhyata eva janimatsyāttadā pralaye tanna syāt /
yadi ca pralaye tanna syāttadā'tmanaḥ saṃsārāvasthānaṃ na syāt /
naca mā bhūtpralaye saṃsārāvasthānamiti yuktam /
muktānāṃ punaḥ saṃsārānupapattyā sṛṣṭayanupapattiprasaṅgāt /
avidyākāmakarmādyadhīnaḥ saṃsāra iti cenna /
avidyādereva saṃsāratvāt,"manaḥ paraṃ kāraṇamāmananti'; ityādismṛtivirodhācca /
tathāca śrutiḥ /
"nityaṃ mano 'nāditvānna hyamanāḥ pumāṃstiṣṭhati'; iti /
pumānsaṃsārītyarthaḥ /
*9,25*
kimato yadyevaṃ sarvavastvanubhavāhitasaṃskārasadbhāva ityata āha- saṃskārairiti //
saṃskārairbhagavāneva sṛṣṭvā nānāvidhaṃ jagat /
svapnakāle darśayati ... // MAnuv_3,2.8a-c //
NYĀYASUDHĀ:
atra sṛṣṭvetyanenānādinityatvapakṣadoṣā anabhyupagamenaiva nirastāḥ /
svapnakāla eva sṛṣṭvetyanena prāgūrdhvaṃ copalambhaprasaṅgo nirākṛtaḥ /
sṛṣṭeḥ saṃhāropalakṣaṇatvāt /
saṃskārairityupādānakīrtanam /
naca teṣāṃ guṇatvenopādānatvānupapattiḥ /
manovṛttitvena dravyatvāt /
saṃskārāṇāṃ cātīndriyatvena tryaṇukajanmavināśayoriva prāgūrdhvaṃ cānupalambho na doṣāya /
bhagavāniti kartṛnirdeśaḥ /
tadaiva sṛṣṭisaṃhārakaraṇamasambhāvitamityato 'śakyakartṛtāśaktisūcanāya bhagavānityuktam /
evaṃ ca satyadṛṣṭādinimittaṃ prasiddhameva /
na kevalamarthānāṃ satyatvasambhavena bhagavadadhīnatvam, api tu tajjñānasyāpītyuktaṃ darśayatīti /
jīvāyeti śeṣaḥ /
darśanasādhanaṃ ca mana eveti vakṣyati /
darśanaṃ cānubhavo vivakṣitaḥ /
tena smaraṇamevaitaditi mataṃ nirastaṃ bhavati /
smaraṇatvaṃ khalvasya taccihnasya tadityullekhasya sadbhāvādvā kalpyate /
asannihitagocaratvādvā saṃskāraprabhavatvādvā /
nādyaḥ /
idamityullekhena tadabhāvāt /
ata eva smṛtiviparyāso 'yamiti cenna /
smṛtitvasyaivāsiddheḥ /
na dvitīyaḥ /
viṣayasānnidhyasyopapāditatvāt /
na tṛtīyaḥ /
padārthajanmani saṃskārasyopakṣīṇatvenāsiddheḥ /
tasmādyathā manorathe dhyāne vā saṃskārayonīnarthānmanasānubhavatyevaṃ svapne 'pīti kimanupapannam /
iyāṃstu viśeṣaḥ /
manorathādau prayatnapūrvikā padārthasṛṣṭiḥ /
svapne punarīśva(recchādhī)rādhīnaiveti /
*9,28*
apare tu bhavatyevāyamanubhavaḥ /
kintu jāgarānubhūtasmartavyārtha eveti manyante /
tadapyasat /
tathāhi /
kimayamanubhavo yathārtha utāyathārthaḥ /
nādyaḥ /
bāhyārthānāṃ deśakālaviprakṛṣṭatvena tadanupapatteḥ /
dvitīye vaktavyaṃ kimayamagaje gajatvollekhītyayamayathārthaḥ, kiṃvā gaja evāsannikṛṣṭe sannikṛṣṭatvollekhītyayathārthaḥ /
ādye nāyaṃ gajaḥ kintu gavaya eveti bādodayaḥ syāt /
dvitīye nāyaṃ sannikṛṣṭaḥ kinnāma viprakṛṣṭa iti bādho bhavet /
na caitadasti /
tasmātsaṃskāraprabhavasannikṛṣṭasatyārthapramitireveyamiti yuktam /
kathaṃ tarhi śrutismṛtiṣu svapnapratīterbhrāntitvamucyata ityata āha- bhrāntiriti //
... bhrāntirjāgrattvameva hi

3.2.9

NYĀYASUDHĀ:
jāgrattvamiti tatpratītimupalakṣayati /
eveti padārthasvarūpaṃ vyāvartayati /
jāgrattvaṃ jāgarānubhūtapadārthairekatvam /
svapne hi tātkālikatayādṛṣṭacarāneva tanayādīndṛṣṭacaratayānusandhatte /
yadvā jāgrattvaṃ nāma gaganādīnāṃ nityatvādikam /
ghaṭādīnāṃ mṛdādyupādānakatvaṃ bāhyārthakriyākṣamatvamityādi grāhyam /
jāgrattvapratīterbhrāntitvāttadviṣayaṃ śrutyādikamiti bhāvaḥ /
syādetat /
jāgrattvasyāpi saṃskāro 'styeveti sopādānatvasambhavātkathaṃ tatpratītiḥ bhrāntirityucyate /
anyathār'thapratītirapi bhrāntiḥ syādaviśeṣāditi /
maivam /
nahi vayaṃ kāraṇasāmagrīsambhavamātreṇārthānāṃ satyatāmātiṣṭhāmahe /
kintu bādhābhāveneti vakṣyāmaḥ /
sāmagṣabhāvenāsatyatvaṃ bruvāṇaṃ prati tu tadasiddhi(rā)revāveditā /
asti ca jāgrattā(ttva)pratīterbādhaḥ /
svāpna evāyaṃ na jāgarānubhūta ityādyudayāt /
tadidamuktaṃ hiśabdena /
*9,31*
jāgrattvrapratītireva bhrāntirityayuktam /
arthānāmapi keṣāñcidasattvena tatpratīterapi bhrāntitvāt /
svapne 'pi svaśiracchedādayo 'pi pratīyante /
naca tadutpattāvupādānamasti /
ananubhūtatvena saṃskārodayāyogāt /
ananubhūte 'pi saṃskārodayābhyupagame"adṛṣṭe cāśruteḥ'; ityādiśrutismṛtivirodhaḥ syāt /
kadācidananubhūtārthasmṛtirapyāpadyeta /
tato yadyapi sākṣātsvaśiracchedāderbādho nāsti tathāpi kāraṇānupapattyāsattvamaṅgīkāryamevetyata āha- adṛṣṭe ceti //
adṛṣṭe cāśrute bhāve na bhāva upajāyate /
adṛṣṭādaśrutād bhāvānna bhāva upajāyate

3.2.10

iti śrutipurāṇoktiranāditvāttu yujyate
NYĀYASUDHĀ:
bhāve padārthe /
bhāvo vāsanā /
pañcamī saptamyarthe /
uktirityataḥ parastuśabdo boddhavyaḥ /
anāditvāt saṃsārasyeti śeṣaḥ /
saṃsārasyānāditvātkvacijjanmani svaśiraścchedāderapyanubhavasambhavena saṃskāropapatteḥ /
satyatve 'pi śrutipurāṇoktiryujyata eva, na tu viruddhayate /
vināpyanubhavena saṃskārodayābhyupagame hi sā viruddhayeteti /
atrāśrutagrahaṇenātrāpi janmani śravaṇajanitasaṃskāraḥ sambhavatīti sūcyate /
yatra tu śravaṇādyapi nāsti tatrānāditvaṃ niveśitam /
anena yatpūrvaṃ sarvagrahaṇaṃ kṛtaṃ tadupapattaye vānādyanubhavaparamparoktā tasya sarvasyopayogaḥ kathito bhavati /
*9,32*
nanu (ca) śaśaviṣāṇādipratītau katham /
nahi bhavāntare 'pi tadanubhavaḥ sambhavati /
yathāpūrvamiti sarvakalpānāmekavidhatvaśravaṇāt /
maivam /
śaśaviṣāṇādipramābhāve 'pi śabdādinā bhrāntisambhavena saṃskāropapatteḥ /
yena tu śaśaviṣāṇādikaṃ bhrāntyāpi na pratipannaṃ tasya katham /
nahi (savo 'pi) sarvatra bhrāmyatīti niyamo 'sti /
nāpi svapne na tatpaśyatīti niyantuṃ śakyate /
ucyate /
kimatra śaśādīnāṃ viṣāṇādīnāṃ copādānāsambhavenāsattvamucyate /
uta śaśatvādiviṣāṇitvādisāmānādhikaraṇyādeḥ /
ādyaṃ nirākaroti- kadāciditi //
kadācid darśanāyogyaṃ yat tatrāpi vibhāgataḥ

3.2.11

dṛṣṭaṃ ...
*9,33*
NYĀYASUDHĀ:
yatsvapne dṛśyata iti śeṣaḥ /
vibhāgataḥ sāmānādhiraṇyena vinā dṛṣṭaṃ jāgare /
yadyapi śaśatvaviṣāṇitvādīnāṃ sāmānādhikaraṇyaṃ śaśaviṣāṇādisambandhaviśeṣo vā jāgare nānubhūtastathāpi viviktaṃ śaśatvādikamanubhūtameveti tatsaṃskārasambhave(na) na śaśādīnāmasattvaṃ vācyamiti /
dvitīye sampratipattimuttaramāha- sameti //
... samānādhikaraṇaṃ dṛśyate ca sa ca bhramaḥ

3.2.4

NYĀYASUDHĀ:
bhāvapradhāno nirdeśaḥ /
upalakṣaṇaṃ caitat /
dṛśyata ityatra prakṛtyarthaṃ sa iti parāmṛśati /
yadityanuvartate /
atra svapne na kevalaṃ jāgrattvamiti cārthaḥ /
yasyopādānaṃ sambhavati bādhaśca nāsti /
tadeva hi prāgevaśabdena vyavacchinnamiti bhāvaḥ /
*9,34*
bhavedetatsarvaṃ yadi svāpnārthānāṃ jāgaropalabdhānāmiva spaṣṭatayā bāhyārthakriyāsāmarthyalakṣaṇā nāsti /
anyathā sā syādityarthaḥ /
dṛṣṭaṃ samānādhikaraṇaṃ dṛśyate ca sa ca bhramaḥ /
*9,34f.*
NYĀYASUDHĀ:
ayamabhisandhiḥ /
svāpnāstāvadghaṭādayo nāsanto bādhābhāvāt /
nāpyanādinityāḥ /
pūrvottaramanupalambhāt /
na(ca)nirupādānotpattirupapannā /
tato 'vaśyamupādāne 'nusaraṇīye /
na tāvadbāhya(tte bāhya)mṛdādyupādānāḥ /
bāhyārthakriyāsāmarthyarahitatvāt /
vimato ghaṭo na bāhyamṛdādyupādānako bāhyamṛdādyupādānako bāhyamṛdādyupādānakāryakriyārahitatvāt (paṭavat) iti prayogāt /
anyathā tatprasaṅgāt /
nacopādānāntaramasti /
tataḥ pariśeṣādvāsanopādānakā eveti /
caśabdena bhagavatkartṛkatve tātkālikotpattivināśitve ca pariśeṣam"ya eṣa supteṣu jāgarti'"etasmāddhayeva putro jāyate'"na tatra rathāḥ'; ityādiśrutiṃ ca pramāṇaṃ samuccinoti /
tadanena prabandhena sandhye sṛṣṭirāha hi /
nirmātāraṃ caike putrādayaśca /
māyāmātraṃ tu kātsnaryenānabhivyaktasvarūpatvāditi trisūtrī vyākhyātā bhavati /
*9,35f.*
anye punaranyathaitāni sūtrāṇi vyācakṣate /
tathāhi /
"na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavantyatha rathānrathayogānpathaḥ sṛjate'; ityādi śrūyate /
tatra saṃśayaḥ /
kiṃ prabodha iva svapne 'pi pāramārthikī sṛṣṭirāhosvinmāyāmayīti /
tatra tāvatpratipadyante /
sandhye sṛṣṭirāha hi /
prabodha (svāpasthāna) samprasāda(yoḥ saṃ) sthānayoḥ sandhau, bhavatīti sandhyaṃ svāpnasthānam /
tatra tathārūpaiva sṛṣṭiḥ /
kutaḥ /
yataḥ pramāṇabhūtā śrutirevamāha /
"atha rathānrathayogānpathaḥ sṛjate'; ityādi /
nirmātāraṃ caike putrādayaśca /
api caike śākhinaḥ sandhye kāmānāṃ nirmātāramātmānamāmananti /
"ya eṣa supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ'; iti /
putrādayaśca tatra kāmā abhipreyante kāmyanta iti, na punaricchāviśeṣāḥ /
"śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣva'; iti prakṛteṣu putrādiṣu"kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi'; iti kāmaśabdasya prayuktatvāt /
prājñaṃ cainaṃ nirmātāraṃ prakaraṇavākyaśeṣābhyāṃ pratīmaḥ /
"anyatra dharmādanyatrādharmāt'; ityādeḥ prājñasya hīdaṃ prakaraṇam /
vākyaśeṣo 'pi"tadeva śukraṃ tadbrahma'; ityādiḥ /
prājñakartṛkā ca sṛṣṭi(stathābhūtār)yathārūpā sandhye sṛṣṭiriti /
evaṃ prāpte pratyāha- māyāmātraṃ tu kātsnaryenānabhivyaktasvarūpatvāt /
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati /
māyetyanādiranirvācyāvidyocyate /
māyaiva sandhye sṛṣṭirna paramārthagandho 'pyasti /
kutaḥ /
māyetyanādiranirvācya'vidyocyate /
māyaiva sandhye sṛṣṭirna paramārthagandho 'pyasti /
kutaḥ /
kātsnaryenānabhivyaktasvarūpatvāt /
deśakālanimittasampattirabādhaśca kātsnaryaṃ tenābhivyaktasvarūpatvābhāvāt /
tathāhi /
na tāvatsvapne rathādīnāmucito deśaḥ sambhavati /
nahi saṃvṛte dehadeśe rathādayo 'vakāśaṃ labheran /
naca vācyaṃ"bahiḥ kulāyādamṛtaścaritvā'; iti śruteḥ sthitigatipratyayabhedācca bahirdehātsvapnaṃ paśyatīti /
suptasya jantoryojanaśatāntaritaṃ deśaṃ kṣaṇamātreṇa paryetuṃ viparyetu ca tataḥ (sarvataḥ)sāmarthyā(bhāvā)sambhavāt /
kvacicca pratyāgamanavarjitaḥ svapno bhavati /
kuruṣvahamadya śayānaḥ svapne pāñcālānadhigataśca pratibuddhaśceti /
dehāccedapeyātpāñcāleṣu pratibudhyeta /
kuruṣveva tu pratibudhyate /
yena cāyaṃ dehena deśāntarāṇi svapne paśyati, na tāni tathābhūtānyeva bhavanti /
paridhāvaṃścetpaśyejjāgradvadbhūtamarthamākalayet /
darśayati ca śrutirantareva svapnaṃ"sve śarīre yathākāmaṃ parivartate'; iti /
ataśca śrutyupapattiviredhādbahiḥ śrutiranupakāritvasāmyādgauṇī vyākhyeyā /
sthitigatipratyayabhedaśca bhrānto 'bhyupeyaḥ /
*9,37*
kālavisaṃvādo 'pi svapne bhavati /
rajanyāṃ supto hi vāsaraṃ bhārate varṣe manyante /
tathā muhūrtamātramapi varṣam /
nimittānyapi (ca) svapne na buddhaye karmaṇe voci(coci)tāni vidyante /
bādhyante caite rathādayaḥ svapne dṛṣṭāḥ prabodhe /
svapne eva caite sulabhabādhā bhavanti /
ādyantayorvyabhicāradarśanāt /
ratho 'yamiti hi kadācitsvapne nirdhāritaḥ kṣaṇena manuṣyaḥ sampadyate /
manuṣyo 'yamiti nirdhāritaḥ kṣaṇena vṛkṣaḥ /
spaṣṭaṃ cābhāvaṃ rathādīnāṃ svapne śrāvayati śāstram /
"na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti'; ityādi /
tasmānmāyāmātraṃ svapanadarśanam /
*9,44*
apara āha kātsnaryenānabhivyaktasvarapūtvād draṣṭubhirnnatvādinā nirvaktumaśakyatvāt /
tathāhi /
svāpnānāṃ rathādīnāṃ draṣṭurbhedo 'bhedo bhedābhedo vā /
na tāvadbhedaḥ /
pāśvarsthānāmapi tadupalambhaprasaṅgāt /
āntaratvasya cānucitatvāt /
nāpyabhedaḥ /
ekasyāvicitrasya vicitrānekātmakatāyā vinā bhrāntimanupapatteḥ /
bhedapratyayavirodhācca /
naca bhedābhedau /
vyāghātāt /
ato 'nirvācyāvidyālāsa evāyamiti /
sūcakaśca hi śruter ācakṣate ca tadvidaḥ

3.2.12

sūcakaśca hi śruterācakṣate ca tadvidaḥ /
māyāmātratvāttarhi na kaścitsvapne paramārthagandha iti netyucyate /
sūcakaśca hi svapno bhavati bhaviṣyatoḥ sādhvasādhunoḥ /
kutaḥ /
yadā karmasvityādiśruteḥ /
ācakṣate ca svapnādhyāyavidaḥ /
tatra bhavatu sūcyamānasya satyatvam /
sūcakasya tu vaitathyameveti bhāvaḥ /
yaduktam"āha hi'; iti /
tadevaṃ sati bhāktaṃ vyākhyeyam /
suptau hi svapnadarśananimittasukṛtaduṣkṛtakartṛtvādrathādīnāṃ kartetyucyate /
nirmāṇaśrutirapyevaṃ bhāktā vyākhyeyā /
yadapyuktaṃ prājñamenaṃ nirmātāramāmanantīti tadapyasat /
śrutyantare"svayaṃ vihṛtya svayaṃ nirmāya'; iti jīvavyāpāraśravaṇāt /
aparastvetadarthameva sūcakaśceti sūtraṃ vyākhyātavān /
śubhāśubhasūcako hi svapnaḥ /
nahi prājñasya śubhāśubhayogo 'vakalpata iti /
jīvasyaiva tadeva śuklamiti vākyaśeṣe jīvabhāvaṃ vyāvartya brahmabhāva upadiśyate tattvamasītyādivaditi na brahmaprakaraṇaṃ viruddhaya(to)te /
astu vā svapne 'pi prājñavyavahāraḥ /
na(ca) tāvatā viyadādivatsvapnasya satyatvam /
vaiṣamyasyoktatvāt /
viyadādiprapañco 'pyasatya evetyupapāditaṃ cārambhaṇādhikaraṇe /
brahmātmatvadarśanādviyadādiprapañco bādhyate /
sandhyāśrayastu pratidinamityato vaiśeṣikamidaṃ sandhyasya māyāmātratvamu(papā)ditam /
*9,45*
parābhidhyānāttu tirohitaṃ tato hyasya bandhaviparyayau /
nanyagneraṃśasya viṣphuliṅgasya yathā dahanaprakāśanaśaktī bhavatastatheśvarāṃśasya jīvasyāpi jñānaiśvaryaśaktibhyāṃ bhāvyam /
tataśca sāṅkalpikī sṛṣṭiḥ syādityasyedamuttaram /
satyamastyeveśvarasādharmyaṃ jīvasya kintu tirohitam /
tattu parameśvarābhidhyānādevāvirbhavati /
kutaḥ /
tato hīśvarāddhetorasya jīvasya bandhamokṣau bhavataḥ /
dehayogādvā so 'pi /
kasmājjīvasya jñānaiśvaryatiraskāro bhavati /
viṣphuliṅgavadatiraskāro hi yukta ityatredamuttaram /
so 'pi tiraskāro jīvasya dehayogāt /
avidyāpratyupasthāpitanāmarūpakṛtadehendriyamanobuddhiviṣayavedanādyupādhiyogāttadavivekabhramakṛto bhavati /
yathāraṇiyogādagneḥ /
kimanayā kalpanayā /
anya evāstu jīvaḥ parameśvarādityetadvāśabdena /
vyavacchinatti /
maivam /
tattvamasyādiśrutivirodhāditi /
*9,47*
tadidamanupapannaṃ vyākhyānam /
tathāhi /
yattātsvapnasṛṣṭeḥ pāramārthikatvapratipādakaṃ sūtradvayaṃ pūrvapīnuvādaparamiti tattadā pratīmo yadi māyāmātramityanirvācyatvapratijñā syāt /
nacaivam /
tatpratipādakapramāṇābhāvāt /
nanūktaṃ kātsnaryenānabhivyaktasvarūpatvāditi deśakālanimittasampattyabādharāhityaṃ tathā bhinnatvādinā nirūpayitumaśakyatvaṃ ca /
maivam /
tasyānupapannatvāt /
tatra yaddeśādirāhityamupapāditam /
tatsūtrārthaspaṣṭīkaraṇenaivābhāsībhaviṣyatītyāśayavān bhedādivikalpapraśnena yat dūṣaṇamuktaṃ tatra praśna evāsāvanupapanno dūre dūṣaṇābhidhānamityāha- bheda iti //
bhedo 'bhedo 'thavā dvandvamiti praśno na yujyate /
draṣṭuḥ svapnasya ... // MAnuv_3,2.12a-c //
NYĀYASUDHĀ:
draṣṭurdevadattātsvapnasya svapnopalabhyasya rathādeḥ kiṃ bhedo 'thābhedo dvandvaṃ bhedābhedau veti vikalpa(lpya) praśno na yujyate /
kuta ityata āha- dṛṣṭatvāditi //
... dṛṣṭatvād bhedasyaivākhilairjanaiḥ

3.2.13

NYĀYASUDHĀ:
draṣṭuḥ svapnasyetyanuvartate /
sandehamūlo hi vikalpapraśnaḥ /
naca prakṛte sandehaḥ sambhavati /
svapnataddraṣṣorbhedasyaivākhilairjanairdṛṣṭatvena vipratipatterabhāvāt /
*9,50*
syādetat /
mā bhūdvipratipattimūlo 'yaṃ saṃśayaḥ /
samānadharmajastu bhaviṣyati /
kiñcidvastu draṣṭurbhinnaṃ bhavati kiñcidabhinnaṃ kiñcidbhinnābhinnam /
vastu cedamato bhinnamabhinnaṃ vetyādisaṃśayo bhavediti /
maivam /
saṃśayo hi kiṃ samānadharmadarśanamātrādbhavati /
uta nirṇāyakābhāvasahakṛtāt /
nādyaḥ /
sarvatra sandehotpādaprasaṅgāt /
asti hi sarvatra kiñcit sādharmyam /
tadanivṛttiprasaṅgācca /
nahi samāno dharmaḥ kadāpi nivartate /
dvitīye tu kathamatra sandehaḥ /
bhedasyaivākhilairjanairdṛṣṭatvena nirṇāyakābhāvasyaivāsiddheḥ /
*9,52*
atha matam /
bhedo hi kaścitparamārtho dṛṣṭo yathā stambhakumbhayoḥ /
kaści(ccāpa)daparamārtho yathā candramasoḥ /
dṛśyate cāyaṃ bhedastato bhavedeva sandeha iti /
etadapi na /
tathā sati yathāsaṃśayaṃ vikalpapraśnasya kāryatvāt /
sa evānayā vācobhaṅgayā kriyata iti cenna /
pratītirapi hi na kevalā saṃśayaheturbhavati /
sarvatra (saṃśaya)prasaṅgāt /
tadanivṛttiprasaṅgācca /
viśeṣapratītyā hi tannivṛttireṣyavyā /
tatrāpi ca sandeho 'vaskandata eva /
kintu vipratipattyādikaluṣitā /
nacātra tadastītyuktam /
autsargikaṃ hi pratītīnāṃ yāthāthyarm /
anyathātvaṃ tvapavādam /
tadevaṃ siddhaviṣayatvātpraśna evāyamanupapannaḥ /
*9,55*
nanu ca bhedapakṣamevāṅgīkṛtya tatrokto doṣaḥ śakyata eva parihartum /
manoyonitvena sukhādivatpārśvasthānupalambhasambhavāt /
tatkimanena praśnakhaṇḍena /
satyam /
tathāpi prativādissvakhilaṃ nopekṣāmarhatīti śiṣyāṃcchikṣayitumetat /
tathāca vakṣyati /
yuktipādavyutpāditanyāyaśeṣaṃ prasaṅgena vyutpādayituṃ ca /
iha ca tadvyutpādanasyopayogaṃ leśato darśayiṣyāmaḥ /
*9,56*
siddhe 'rthe saṃśayo na yujyate /
tato vikalpapraśno 'pītyuktam /
tatra na yujyata iti ko 'rthaḥ /
na tāvannotpadyata iti /
saṃśayavikalpapraśnotpatteḥ pramitatvāt /
na cotpanno 'pi niṣkāraṇa iti /
akāraṇakāryotpatteḥ pramāṇaviruddhatvāt /
nāpyatatkāraṇādutpanna iti /
yata utpannastasyaiva kāraṇatvena vyāhatatvāt /
nacānyadanupapannatvamastītyata āha- praśneti //
vikalpapraśnadoṣāḥḍha /
pramāṇavyāhatiḥ siddhārthataiveti na pṛthaguktaḥ /
svavyāhatiryathā /
vandhyā kiṃ putravatī na veti /
asaṅgatiryathā /
īśvaraḥ sukhītyukte prapañcasya kṣaṇikatve kiṃ pratyakṣaṃ pramāṇamutānumitiriti /
siddhārthasya tu prakṛtaiva /
vaiphalatyaṃ yathā /
kākasyāṣyau daśa vā dantā iti /
vaiphalyamityataḥparamitiśabdo 'dhyāhāryaḥ /
*9,58*
ayamabhisandhiḥ /
svavyāhatyādikaṃ tāvattrayaṃ praśnadūṣaṇaṃ bhavatyeva /
pratijñāvirodārthāntarādernigrahasthānatvena
prāmāṇikaiḥ parigaṇitatvāt /
tasyānupapannatā kīdṛśī yena dūṣaṇatvamiti vaktavyam /
atha manyeta /
avyā(ghātādi)hatyādikamarthapratyayanāṅgam /
vyāhatādikaṃ ca bruvāṇastanna pratyeti viparītaṃ ca pratyetītyanumīyate /
ato 'pratipattivipratipattiliṅgatvādanupapannamiti /
evaṃ tarhi siddhārthatāpyevameveti kathaṃ na doṣaḥ /
vikalpapraśno hi sandehamūlaḥ /
sandehaśca samānadharmadarśanādinā nirṇāyakābhāvasahakṛtena bhavati /
samānadharmādyabhāve vā nirṇāyakasadbhāve 'pi vā yaḥ sandigdhe vikalpāṃśca pṛcchati sa nūnamavidyāmānameva samānadharmādikaṃ pratipanno na pratipannaśca nirṇāyakasadbhāvamityanumīyate /
naca kāryamakāraṇaṃ bhavitumarhati /
dṛśyate hi sarpabhramādināpi bhayakampādikāryotpāda iti /
*9,59f.*
nanu granthāstāvadime vādakathāprakriyayā pravṛttāḥ /
naca vāde nigrahasthānamasti /
tasya tattvanirṇayāvasānatvāt /
nahi vādiprativādinoranyarasminpratijñāhānyādinā nigṛhīte satyantarapakṣanirṇayaḥ siddhayati /
punaḥ samyak pratipādya pratyavasthānasambhavāt /
yattu vādasūtre"siddhāntāviruddhaḥ pañcāvayavopapannaḥ'; ityapasiddhāntādernigrahasthānatvaṃ sūcitam /
tadapi vādasyānyatarapakṣaniṇaryāvasānatvavirodhādanupapannam /
yadi ca vāde 'pasiddhāntādīni kānicinnigrahasthānāni syustadāparaṇyapi kasmānna syuḥ /
tattvanirṇayāvasānatvaviro(dhitvasyo)dhasyobhayatra sāmyāt /
pratijñāhānyādinā nigrahe vītarāgatvahā(niriti)niḥ syāditi cet /
samamapasiddhāntadāvapīti /
ato vāde nigrahasthānābhāvātkathaṃ praśnadoṣodbhavanamityata āha- na tairiti //
*9,60*
... na taiḥ syāt tattvanirṇayaḥ

3.2.14

NYĀYASUDHĀ:
taiḥ svavyāhatādipraśnaiḥ /
svavyāhatādipraśnāstattvanirṇayavirodhina ityarthaḥ /
nahi siddhe 'pyarthe sandihānaḥ śatenāpi pramāṇānāṃ tattvaṃ pratipādayituṃ śakyate /
(tatra) tatrāpi sandehānivāraṇāt /
[JOSHI-12]
*9,61*
tataḥ kimityata āha- tattveti //
tattvanirṇayavailomyaṃ syād vāde 'pi hi nigrahaḥ
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ jalpavitaṇḍayoreva nigrahasthānasadbhāvaḥ kintu vāde 'pi /
nigṛhyate 'neneti nigraho nigrahasthānaṃ syādeva /
ayaṃ tu viśeṣaḥ /
na jalpavitaṇḍayoriva samastam /
api tu yāvattattvanirṇayavirodhi tāvadeva /
siddhapraśnādikaṃ ca tattvanirṇayavirodhītyuktam, tatkuto vāde na nigrahasthānamiti /
yo hi yadarthaṃ pravartate sa tadviruddhamācarankathaṃ nāparādhī syāditi hiśabdārthaḥ /
nigrahanimittaniṣkarṣārthaṃ vailomyamiti bhāvapratyayaḥ /
*9,63*
nanvevaṃ tarhi vādasya tattvanirṇayārthatvaṃ vyāha(nyeta)nyate /
tathāca vijayārthatvena jalpādito vyāvṛttiśca na syāt /
tadvadeva savarnigrahasthānasadbhāvo 'pi syādityata āha- udbhāvanīyameveti //
udbhāvanīyameva syānna kathāvasitirbhavet

3.2.15

vijigīṣukathāyāṃ tu kathāvasitikāraṇam
NYĀYASUDHĀ:
tattvanirṇayavailomyaṃ vāda ityanuvartate /
avasītayate 'nenetyavasitiḥ /
vijigīṣukathāyāṃ jalpavitaṇḍālakṣaṇāyām /
kathāvasitikāraṇaṃ sarvamapi nigrahasthānamiti śeṣaḥ /
*9,63f.*
etaduktaṃ bhavati /
vāde('pi) kiñcidasambhāvitameva /
yathā vikṣepādi /
tasyājñānasaṃgūhanādyarthatvāt /
tattvanirṇinīṣośca tatrānarthitvāt /
kiñcitsambhāvitamapyanudbhāvyam /
yathānanubhāṣaṇādi /
tasyobhayābhilaṣitattvanirṇayāvirodhitvena tadudbhāvanasya vyarthatvāt /
kiñcidudbhāvyamātraṃ yathā pratijñāvirodhādikaṃ prakṛtam /
tasya tattvanirṇayavirodhitvena tadudbhāvanasya tyājanena tattvanirṇayāṅgatvāt /
vādāvasānaṃ tvanyatarasya sādhanadūṣaṇayoḥ sthitayoranya(tara)smiṃśca nissādhadūṣaṇe sati bhavati /
sa eva hi tattvanirṇaya iti /
jalpavitaṇḍayostu sarvamapi nigrahasthānaṃ sambhāvitaṃ codbhāvyaṃ ca /
udbhāvitaṃ ca kathāṃ cāvasāyayati /
tayorvijayārthatvāt /
sarvasya vijayasādhanatvāt /
ato na kaściddoṣa iti /
*9,70*
evaṃ siddhārthaviṣayatvaṃ praśnasya dūṣaṇamudbhāvyaṃ cetyupapādya taddūṣaṇatvānabhyupagame 'tiprasaṅgaṃ sūcayitumāha- parihāre 'pīti //
parihāre 'pi siddhatvaṃ dūṣaṇaṃ prativādinaḥ /
pratijñāyāṃ ... // MAnuv_3,2.15c-e //
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ siddhaviṣayatvaṃ praśnadūṣaṇaṃ kinnāma parihare 'pyuttare 'pyarthasya siddhatvaṃ dūṣaṇam /
iyāṃstu viśeṣaḥ /
praśne tu pṛcchyamānārthasya praṣṭuḥ siddhatvaṃ dūṣaṇam /
pratiyoginastu siddhatvaṃ nyāyyameva /
anyathā pratipādakatvānupapatteriti /
tatkimuttaravākyārthasya sarvasyāpi prativādisiddhatvaṃ dūṣaṇam /
neti brūmaḥ /
kintu pratijñārthasyaiva, parihāre 'pi pratijñāyāmarthasya prativādinaḥ siddhatvaṃ dūṣaṇamiti sambandhaḥ /
idamuktaṃ bhavati /
yadi svasiddhār(the prar)thapraśnakaraṇaṃ na dūṣaṇaṃ syāt /
tadā prativādisiddhārthapratijñāpi na dūṣaṇaṃ syādaviśeṣāt /
*9,71*
nanu paraṃ prati sādhanāya pakṣavacanaṃ pratijñā /
naca siddhaṃ sādhanamarhati /
ataḥ pratijñātvavyāghātāt /
prativādisiddhārthatvaṃ dūṣaṇameveti /
evaṃ tarhi jñīpsāpūrvakaṃ vākyaṃ praśnaḥ /
naca jñāte jñīpsā sambhavati /
ataḥ praśnatvavyāghātātsvasiddhārthaviṣayatvaṃ kathaṃ na dūṣaṇamiti /
atha kimarthaṃ pratijñāyāmityucyata ityata āha- tadanyasyeti //
... tadanyasya siddhataiva hi sādhakā

3.2.16

*9,72*
NYĀYASUDHĀ:
vyāpakadharmasya sādhyadharmiṇā sambandhastadaparyavasānalabhyaścārthaḥ pratijñār(tā)thaḥ /
tadanyasya hetvādyarthasya siddhataiva hi sādhyasādhikā bhavati /
asiddhasya liṅgādeḥ sādhyasādhakatve 'tiprasaṅgāt /
ataḥ pratijñāyāmityaktam /
pratijñātārthavyatiriktasyottaravākyārthasya siddhataiva sādhiketyanena tadasiddherdūṣaṇvaṃ labdham /
sā cānekaprakārā /
tathāhi /
sādhyadharmiṇo 'siddhirāśrayāsiddhiḥ /
yathā nṛ(śaśa)śṛṅgamasti śṛṅgatvādgośṛṅgavaditi /
sādhyadharmāsiddhiraprasiddhaviśeṣaṇatāparasaṃjñā /
yathā śuktirajatādikaṃ sadasadvilakṣaṇaṃ bādhyatvāditi /
liṅgāsiddhiḥ /
yathā vimatamacetanaṃ sadasadvilakṣaṇatvāditi /
liṅgasya pakṣadharmatāsiddhiḥ /
yathā śabdo nityaścākṣuṣatvāditi /
vyadhikaraṇāsiddhiḥ /
yathā śabdo 'nityo ghaṭasya kṛtakatvāditi /
vyāptyasiddhiḥ /
yathā yatsattatkṣaṇikaṃ yathā pradīpaḥ, saṃśca prapañca iti /
evaṃ viśeṣaṇāsiddhayādayo 'pi draṣṭavyāḥ /
*9,74*
tatra sarvāsāmapyasiddhīnāṃ dūṣaṇatve prāpte 'pavādamāha- āśrayeti //
āśrayavyāśrayāsiddhī sādhyasiddhiśca dūṣaṇam /
keṣāñcin ... // MAnuv_3,2.16a-c //
NYĀYASUDHĀ:
āśrayāsiddhirvyadhikaraṇāsiddhiḥ sādhyāsiddhiśca yadyapi keṣāñcinnaiyyāyikādīnāṃ mate dūṣaṇam /
tathāpi tattvato na ca te doṣāḥ /
āśrayāsiddhiranekaprakārā /
asadāśrayatvamabhāvāśrayatvamapratītāśrayatvaṃ pakṣīkṛtākāreṇāsattvaṃ siddhasādha(katvaṃ)natvaṃ ceti /
tatrādyayordvayoradoṣatvaṃ pratijānīte- naceti //
... na ca te doṣā vyāptau satyāṃ kathañcana

3.2.17

NYĀYASUDHĀ:
apratītāśrayatvāderdeṣatvasya siddhatvāt /
ata evoktamanyatra"asadāśrayasya'; ityādi /
"na cātyantābhāvo 'pi'; iti /
evamuttaratrāpi jñātavyam /
āśrayāsiddhiśabdena dṛṣṭāntasyāśrayahīnatāpi saṅgrāhyā /
kutaste na doṣā iti cet /
kiṃ vyāptyādibhaṅgahetutvena doṣatvamuta satyeva vyāptyādau prakārāntareṇa /
nādyaḥ /
āśrayāsiddhayādāvapi vyāptyādeḥ sattvāt /
dvitīye tvidamupatiṣṭhate /
vyāptau satyāṃ kathañcana kenāpi prakāreṇa na doṣā iti /
vyāptigrahaṇamabādhitaviṣayatvādyupalakṣaṇam /
vastuto vyāptāveva tasyopayogānna pṛthaguktam /
asyaivārthasya prapañcārthamuttaraḥ prabandhaḥ /
*9,77*
tatra bhagavadabhāvasyāpi prāmāṇikatvaṃ sadharmakatvaṃ ca prāgeva sādhitam /
asadāśrayasya tu kuto duṣṭatvamiti vācyam /
kinnaraviṣāṇamasti viṣāṇatvādityāderapi sādhanatvaprasaṅgāt /
utāsato nirdharmakatvena sādhyadharmāśrayatvānupapattyā bādhitaviṣayatvena /
atha sādhanadharmāśrayatvānupapattyā svarūpāsiddhatvena /
yadvāsataḥ sakalavyavahārābhājanatvena /
yadi vāprāmāṇikasya pramāṇāṅgatāsambhavena /
athavāsadāśrayasya vyāptyanupapattyeti /
ādyaṃ nirākaroti- doṣa iti //
doṣo vyāhatirevāsti nṛśṛṅgāstitvasādhane
NYĀYASUDHĀ:
vyāhatiḥ pramāṇavirodhaḥ /
śṛṅgaśabdo hi mahataḥ śissaṃyuktasya rūpavato 'vayavaviśeṣasya vācako 'bhipretaḥ syāt /
atīndriyasya vā kasyacit /
ādye pratyakṣeṇa tasya nāstitāvadhāraṇāt /
pramāṇabādhitatvenaiva viṣāṇatvasyāsādhanatvānnātiprasaṅgaḥ /
dvitīye tviṣyāpādanamiti /
*9,79*
syādetat /
śṛṅgatvaṃ tāvadasādhanamityavivādam /
asti ca tatra bādhitaviṣayatvamasadāśrayatvaṃ ca /
tatra bādhitaviṣayatvameva tadīyāsādhanatve prayojakaṃ nāsadāśrayatvamiti kuto niyamyata ityata āha- yatreti //
yatra vyāhatatā nāsti ko 'tisaṅgo 'sya sādhane

3.2.18

NYĀYASUDHĀ:
yasminsādhye vyāhatatā pramāṇabādho nāsti /
asya sādhane 'sadāśrayeṇāpi hetunā kriyamāṇe ko 'tiprasaṅgaḥ /
na ko 'pi doṣaḥ /
vyāhatatetyupalakṣaṇam /
vyabhicārādikaṃ cetyapi draṣṭavyam /
etaduktaṃ bhavati /
asti tāvadbādhitaviṣayatvasya dūṣaṇatve kṛśānuśaityādisādhanaṃ kṛtakatvādikaṃ doṣāntarāsaṅkīrṇamudāharaṇam /
tena /
tasya dūṣaṇatvaṃ niśninumaḥ /
na cāsādāśrayatvasya doṣatve 'bādhitaviṣayatvādyasaṅkīrṇamudāharaṇamasti /
yena tasya doṣatvaṃ pratīmaḥ /
bādhitaviṣayatvādidoṣāntarābhāve kevalāsadāśrayasya hetutve bādhakābhāvāt /
dṛśyate ca tathāvidhasya hetutvam /
yathā vandhyāsuto na vaktācetanatvātpāṣāṇavaditi /
ato bādhitaviṣayatvenaiva śṛṅgatvamasādhanaṃ nāsadāśrayatveneti niścīyate /
*9,80*
atha matam /
vandhyāsuto vaktā sutatvātsammatavaditi satpratipakṣametatkinna syāt /
asadāśrayatābhayasya bhavataiva tyājitatvāditi /
maivam /
tadīyavaktṛtākāryasya kadāpi kenāpyanupalabdhatvena bādhitaviṣayatayā durbalasyāpratipakṣatvāt /
nahi bhavati tarakṣoḥ pratipakṣo hariṇaśāvaḥ /
avaktṛtvamapi vacanetarakriyākartṛtvamityato 'cetanatvamapi bādhitaviṣayamiti cenna /
vaktṛtvābhāvamātrasya sādhyatvāt /
*9,81*
nanvabhāvo 'pyasati kathaṃ, tasya dharmābhāvāditi cenna /
dharmāṇāmanekavidhatvāt /
keciddhi dharmisamavetā bhavanti /
yathā rūpādayaḥ /
kecidanyasamavetā apyanyamuparañjanīyam /
yathā jñānādayo ghaṭādīnām /
kecidāśrayasamavāyamapi nāpekṣante kevalaṃ kenacinnirūpyante /
yathābhāvaḥ /
naca vācyamabhāvo 'pi sadbhayāṃ nirūpaṇīya iti /
prāgabhāvādyanirūpaṇaprasaṅgāt /
ghaṭādeḥ kadācitsattvānnaivamiti cenna /
tasya nirūpaṇasamaye 'nupayogāt /
pratītyā nirūpakatvamiti cet /
samaṃ prakṛte 'pi /
śabdābhāsādinā vandhyāsutasyāpi pratītisambhavāt /
*9,83*
asiddhaṃ ca sutatvaṃ vandhyāsutasya /
nacaivaṃ svavacanavyāghātaḥ /
kālpanikānuvādena vāstavanirākaraṇāt /
kālpanikasya kathaṃ pakṣatvamiti cenna /
niṣedhaṃ prati pakṣatve bādhakābhāvāt /
anyathā parapakṣapratikṣepāyogāt /
athācetanatvamapyasiddham /
tasya cetanātiriktasvabhāvatvāditi cenna /
caitanyavyāvṛttimātrasya hetutvāt /
abhāvasya cāsato(tā)'pi nirūpaṇamupapadyata ityuktam /
*9,84*
mūke 'naikāntikaśca satatvahetuḥ /
amūkatvena viśeṣaṇe tasya vaktṛtvānatiriktatvena sādhyaviśiṣyatā syāt /
etena vikalpitāḥ pakṣāḥ samastā api nirastā bhavantītyāstāṃ vistaraḥ /
*9,85*
pramāṇa(bādhe)virodhena śṛṅgatvaheturābhāsa ityuktam /
atha pramāṇavirodhasyāpi kuto dūṣaṇatvam /
vyāptyādyaṅgasākalye sādhyasiddherāvaśyakatvāt /
tadabhāve tata evābhāsatvam /
kiṃ pramāṇabādhenetyata āha- pratyakṣeti //
pratyakṣāgamamūlāstu nyāyāḥ sarve bhavanti hi /
nyāyābhāsā amūlāḥ syur ... // MAnuv_3,2.18a-c //
NYĀYASUDHĀ:
tuśabdo 'vadhāraṇe hiśabdaḥ prasiddhau /
yasmādityarthe ca /
yadyapi niṣedhakahetorniṣedhātmano 'prāmāṇikamapyāśrayo dṛṣṭāntadharmī ca kvacidbhavatītyuktam /
tathāpi vidhāyakānāṃ vidhirūpāṇāṃ cāśrayeṇāvaśyaṃ pratyakṣāgamagṛhītena bhāvyam /
kvacinniṣedhakasya niṣedhātmanaśca niṣedhe, sādhye, kvacitpratiyoginā pratyakṣādigṛhītena bhavitavyam /
liṅgaṃ ca na svarūpeṇa sādhyapramitimupajanayitumalam /
kintu pratyakṣāgamābhyāṃ niścitasvarūpavyāptikam /
ityevamanekadhā sarve 'pi nyāyāḥ pratyakṣāgamamūlā eva bhavantīti tāvatprasiddham /
yata evaṃ, tasmādamūlāḥ svamūlabhūtapratyakṣāgamaviruddhā nyāyābhāsā eva syuḥ /
yathā (khalu) naiśatyādisampanno 'pi paraśuraviṣaye gaganādau na chidāṃ janayati evamanumānānyapyupajīvyatvādinā prabalābhyāṃ pratyakṣāgamābhyāṃ bādhitatvenāviṣaye na pramāmupajanayitumalamityābhāsabhūtānyeveti /
*9,88*
nanvanumānamūlo 'pi nyāyo 'sti /
yathā cakṣurādipakṣīkāreṇa pravṛttaḥ /
tatkathaṃ pratyakṣāgamamūlāḥ syurityuktamityata āha- nyāyasyeti //
... nyāyasyānyasya tau punaḥ

3.2.19

NYĀYASUDHĀ:
pratyakṣāgamamūlānnyāyādanyasyāpi nyāyasya tau pratyakṣāgamāveve mūlam /
katham /
yato mūlabhūtasyāpyanyasya nyāyasya tau punarmūlamityantataḥ sarvathā pratyakṣāgamānatikramāttathoktamiti /
yadyapyāgamo 'pi pratyakṣamūlastathāpi kvacitpratyakṣasyāpi mūlaṃ bhavatītyato dvayorgrahaṇam /
anumānasyāpi kvacittanmūlatve 'pi na svatantrasyetyatastatparityāgaḥ /
*9,89*
evaṃ vyāptibhaṅgādyanapekṣamevāviṣayavṛttitvena bādhitasya duṣṭatvamupapāditam /
prakārāntaramapyāha- adṛṣṭa iti //
adṛṣṭe vyabhicāre tu sādhakaṃ taditi sphuṭam /
jñāyate sākṣiṇaivādvā ... // MAnuv_3,2.19a-c //
NYĀYASUDHĀ:
tuśabdo 'vadhāraṇe /
talliṅgaṃ dhūmādikaṃ dahanādisādhyavyabhicāre 'ddhā sarvathāpyadṛṣṭa eva sati tasya sādhakaṃ na tu vyabhicāradarśana iti tāvatsākṣiṇaiva sphuṭaṃ jñāyate /
*9,90*
kimate yadyadṛṣṭavyabhicārasyaiva liṅgasya sādhyasādhakatvaṃ sākṣisiddhamityata āha- māneti //
... mānabādhe na tad bhavet

3.2.20

yat sākṣiṇaiva mānatvaṃ mānānāmavasīyate
NYĀYASUDHĀ:
pramāṇabādhe sati taddṛṣṭāntavyabhicāritvaṃ na bhavet /
pramāṇabādhenāgnyādeḥ śaityādyapahāre sati tatraiva liṅgasya kṛtakatvādeḥ sādhyavyabhicāradarśanāt /
tadanena vyāptibhaṅgahetutayā bādhasya dūṣaṇatvamityuktaṃ bhavati /
tatrāyaṃ vivekaḥ /
parārthaprayogottarakālamaviṣayavṛttitvamevodbhāvyam /
na vyāptibhaṅgaḥ /
vyāptibhaṅgopapādanāyopajīvyenāviṣayavṛttitvenaivānumānasya duṣṭatve jaghanyapratipattikasya vyāptibhaṅgasyānusaraṇasyānyāyyatvāt /
vyāptigrahaṇasamaye tu tadbhaṅgahetutvenaiva /
tadānīṃ viṣayasya buddhāvanārūḍhatvāt /
vyāptibhaṅgasyaiva purasphūtirkatvācceti sākṣiṇaivetyuktam /
tatprasaṅgādupapādayati- yaditi //
yasmātsarveṣāṃ mānānāṃ jñānānāṃ mānatvaṃ sākṣiṇaivāvasīyate /
anyatānavasthādiprasaṅgāt /
tasmādanumānasyāpi prāmāṇyaṃ tenaiva jñāyata ityuktameva /
*9,91*
yadi tarhi prāmāṇyaṃ sākṣivedyaṃ sākṣiṇaḥ prāgupapādito yāthārthyaniyamo bhajyeta /
kadācidamānasyāpi hi mānatvaṃ gṛhyate /
anyathā viparyayādiśaṅkā pravṛttirna syāt /
tasya cāyathārthatvaṃ bādhenāvedyate ityata āha- amānasyeti //
amānasya tu mānatvaṃ mānasatvāccalaṃ bhavet

3.2.21

NYĀYASUDHĀ:
mānatvaṃ mānatvagrahaṇaṃ calaṃ bādhitam /
amānasya tu yanmānatvaṃ gṛhyate tanmanasaiva /
na sākṣiṇā /
atastasya bādhyatvaṃ na doṣamāvahatīti /
atraiṣā prakriyā /
sarvamapi jñānaṃ sākṣī gṛhṇāti /
yadyasya bādho bhaviṣyati tadāpramāṇaṃ na cetpramāṇameveti tatprāmāṇyamapi gṛhṇāti /
sati prayojane prāmāṇyādijijñāsāyāṃ parīkṣāmanusṛtya prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ vā vyavasthāpayati /
alābhe tu parīkṣāyā viśeṣāvadhāraṇādudāste /
*9,92*
asyāmavasthāyāṃ rāgādikaluṣitaṃ manaḥ parīkṣā'bhāsasahāyaṃ prāmāṇyādikamavadhārayati /
tacca kadācidbādhyate kadācinneti /
kuta eṣā kalpaneti cetsākṣiṇo yāthārthyaniyamasyaivopāpaditatvāt /
vakṣyate caitaditi /
*9,94*
adṛṣṭe vyabhicāra iti sādhyavyabhicāriliṅgamapramāṇamityuktam /
tatra dṛṣṭavyabhicāriliṅgamapramāṇamityuktaṃ (bhavati) /
tatra viśeṣamāha- utsargato 'pīti //
utsargato 'pi yat prāptamapavādavivarjitam /
vyabhicāryapavādena mānameva bhaviṣyati

3.2.22

*9,95*
NYĀYASUDHĀ:
yalliṅgamutsargataḥ svabhāvenāpavādavivarjitaṃ sādhyavyabhicāravarjitaṃ prāptaṃ niścitamapyapavādena kāraṇaviśeṣeṇaiva vyabhicāri tanmānameva bhaviṣyati /
etaduktaṃ bhavati /
yathā sādhanasya sādhyasāhityamātraṃ na prāmāṇyayopayogi /
kintu nirupādhikameva /
anyathā sopādhikasādhyasambandhasya, maitrītanayatvāderapi śyamatāsādhanatvaprasaṅgāt /
tathā vyabhicāro 'pi nirupādhika evāsā(ko 'sā)dhanatve hetuḥ /
yathā prameyatvasya nityatvena /
nahi prameyatvaṃ svabhāvena nityatvāvyabhicāri, vyabhicāri tu nimittāntareṇetyatra niyāmakaṃ paśyāmaḥ yastu svabhāvena nityatvāvyabhicāri, vyabhicāri tu nimittāntareṇetyatra paśyāmaḥ yastu svabhāvena sādhyavyabhicāriṇo 'pi sādhanasyaupādhiko vyabhicāro nāsāvaprāmāṇyakāraṇamiti /
kuta etadityata āha- ato hīti //
ato hi bhojanādīnāmiṣṭasādhanatānumā /
mānaṃ vyavahṛtau nityaṃ ... // MAnuv_3,2.22a-c //
*9,96*
NYĀYASUDHĀ:
evaśabdo 'trādhyāhāryaḥ /
sopādhika(sya)vyabhicārasyāprāmāṇyakāraṇatvābhāvādeva hyāgāmibhojanādīnāmiṣyasādhanatānumānam yadi sopādhiko 'pi vyabhicāro 'prāmāṇyahetuḥ /
syāttadā vimataṃ bhojanamiṣyasādhanaṃ bhojanatvāt hyastanabhojanavadityanumānamamānaṃ prasajyeteti /
aprāmāṇyameva tadastvityata āha- vyavahṛtāviti //
kāraṇamiti śeṣaḥ /
yadi vyabhicāreṇedamamānaṃ syāttadā prameyatvamiva vyavahartṛbhiramānatayā niścīyetāpi /
tathā ca tato bhojane prekṣāvatāṃ pravṛttirna syāt /
nanu vyabhicārisādhanaṃ sandehamāvahati /
sandeho 'pi bhavati pravṛttiheturiti /
satyam /
sandehaḥ sāśaṅkāṃ pravṛttimupajanayati na niraṅkuśām /
iyaṃ tu niraṅkuśā sarvānubhavasiddheti /
tadidamuktam- nityamiti //
pūrveṇaiva sambandhaḥ /
*9,97*
bhavatīdamanumānaṃ pramāṇaṃ kintu vyabhicārābhāvādevetyata āha- vyabhicāro hīti //
... vyabhicāro hi tatra ca

3.2.23

NYĀYASUDHĀ:
tatra bhojanatvādau sādhane sādhyeṣyasādhanatvavyabhicāraḥ sphuṭa eva /
kvacidaniṣyasādhanatvasyāpyupalambhāt /
kintvapathyatvādyupādhinibandhana eva /
naca pathyatvādiviśiṣyameva bhojanatvādikaṃ sādhanamiti vācyam /
tasya pravṛttyuttarakāle, phalānumeyasya prāgasiddheḥ /
na khalu phalamūlādīnāṃ viṣapatrikādyanupahatatvamasmadādibhiravadhārayituṃ śakyate /
tasmānnirupādhika eva vyabhicāro 'sādhanatvaheturiti /
tadevaṃ pramāṇabādhasya dūṣaṇatve prakārasambhavānnāsadāśrayatvasyādūṣaṇatve tatpratibandī yukteti /
*9,98f.*
evamasadāśrayatvasya hetudūṣaṇatvaṃ nirākṛtya vyadhikaraṇatvasyāpi tannirākurvāṇo yadi vyadhikaraṇo 'pi hetuḥ syāttadā'tmā('ni)nityaḥ kākasya kārṣyādityayamapi hetuḥ syādityatiprasaṅgādvā vyadhikaraṇatvasya hetudūṣaṇatvamaṅgīkatarvyam vyāptyabhāvādvā pakṣadharmatābhāvādveti vikalpaṃ manasi nidhāyādyaṃ nirācaṣṭe- vyāptatva iti //
*9,99*
vyāptatve vyāśrayatvaṃ tu kathameva hi dūṣaṇam
NYĀYASUDHĀ:
sādhanasya sādhyena vyāptatve sati tena vibhinnāśrayatvaṃ kathameva hi dūṣaṇam /
na kathañcit /
idamuktaṃ bhavati /
kākasya kārṣṇyaṃ vyāptyabhāvādeva hi nityatvāsādhakaṃ na punarvyadhikaraṇatvam /
ato nātiprasaṅgaḥ /
kuta etat /
vyāptyādyaṅgasākalye vyadhikaraṇatvamātreṇāsādhakatvasya kvāpyanupalambhāt /
ghaṭasya kṛtakatvāt śabdo 'nityata ityādau dṛṣṭamiti cet /
ghaṭasyetyetaddhetuviśeṣaṇaṃ na vā /
ādye vaiyarthyam /
dvitīye kathamasādhakatvam /
(atha) anityatvavyāptamapi kṛtakatvaṃ ghaṭavṛtti na śabde 'nityatvaṃ sādhayatīti cenna /
vyāptyabhāvāt /
tathāca vakṣyāmaḥ /
*9,102*
na kevalaṃ vyāptyādyaṅgasākalye vyadhikaraṇatvamātreṇa duṣṭatvaṃ na dṛṣṭam /
kintu dṛṣṭaṃ ca vyadhikaraṇasyāpi vyāptyādisampattimataḥ sādhakatvamityāha- rohiṇīti //
rohiṇyudaya āsannaḥ kṛttikābhyuditā yataḥ /
ityukte sādhanaṃ no kiṃ ... // MAnuv_3,2.23c-e //
NYĀYASUDHĀ:
nadīpūradarśanenottaradeśe vṛṣṭayanumānaṃ, pratyagraśarāvacakrabhramadarśanena kulālāsattyanumānaṃ cāśaṅkaya kenaciduktaṃ nottaradeśo 'tra pakṣaḥ kinnāma nadī /
taddharmeṇaiva pūreṇa, taddharmasya vṛṣṭimaduttaradeśasambandhasya sādhyatvam /
evaṃ śarāvacakradharmābhyāṃ pratyagratvabhramābhyāṃ taddharmasyaiva kulālāsatteranumānamiti /
ata idamudāharaṇāntaramuditam /
nahi ta(theho)treveha rohiṇyāḥ kṛttikāyā vā dvau dharmau sampādayituṃ śakyau /
*9,102f.*
nanvihāpi kālaṃ pakṣīkṛtya prayoktavyam /
vimataḥ kālo rohiṇyudayāsattimānkṛttikodayavatkālatvādatītakālavaditi /
(maivam) evaṃ sati deśaṃ kālaṃ vā'dāya sāmānādhikaraṇyasya sarvatra sattvādvayadhikaraṇāsiddha eva na syāditi vyarthaṃ tatparisaṅkhayānam /
evamaprayoge vyadhikaraṇatvaṃ sāvakāśamiti cenna /
tathā satyasiddheruktidoṣatvābhāvaprasaṅgāt /
nacoktidoṣatvamapi /
vyadhikaraṇatayokterapi sādhyasiddhayaṅgatvānubhavāt /
evameva hi laukikānāmuktayaḥ /
parīkṣakā api hi"tatprāmāṇyamapātaprāmāṇyāt'; ityādi prayujyate /
tadidamuktam iti vyadhikaraṇatayā ukte 'pyetadvākyaṃ, sādhanaṃ sādhyasidhyaṅgaṃ no kiṃ bhavatyeveti /
*9,105*
kiñca kālādikamādāya prayogavipariṇāmaḥ kārya ityatra (kiṃ) naiyāyikādisamayo niyāmakaḥ, kiṃvā(tra)pramāṇamasti /
ādyaṃ dūṣayati- na hīti //
... na hyājñaivātra sādhakā

3.2.24

*9,105f.*
NYĀYASUDHĀ:
atra upapatti(siddhe 'rthe) sādhye 'rthe /
ājñaiva samayamātram /
tathā sati sarvaṃ vāṅmātreṇaivopadeṣyavyam /
na punaḥ kvāpi pramāṇaṃ vācyam /
viparītājñayā satpratipakṣatā ca syāditi hi śabdārthaḥ /
ājñā khalu pramāṇātparaviṣaye dharmādau bhavati /
sā cāvagatāptabhāvānām /
nāpi dvitīyaḥ /
tadanupalambhāt /
*9,106f.*
syādetat /
vyāptistāvadanumānāṅgam /
sambandhaviśeṣaśca vyāptiḥ /
naca vyāśrayayoḥ sambandho yujyate /
ato vyāśrayatvasya doṣatvātsambha(tavi)te viṣaye vipariṇāma iti /
maivam /
avinābhāvamātrasya vyāptitvāt /
avinābhāvaśca kvacidekāśrayatāmantarbhāvya bhavati /
yathā kṛtakatvasyānityatvena /
ata evānyagatena tena nānyatrānityatāsiddhiḥ /
kvacidvibhinnāśrayayoreva /
yathā dhūmasyāgninā /
dhūmāgnī khalu na samavāyavṛttyā samānāśrayau /
nāpi saṃyogavṛttyā /
ūrdhvādhodeśasaṃyogitvāt /
(dhūmasyādhodeśasaṃyogasya siddhatvāt) /
tathāpyekaparvatasaṃyogitā dvayorastīti cenna /
tathā satyagnyarthino niyamena pradeśaviśeṣe pravṛttyanupapatteḥ /
dhūma eva dhūmatvena mūle 'gnimānsādhyata iti cet /
kimeṣā laukikī pratītiḥ /
āhosvitsamayasiddhaye vipariṇāmaḥ kriyate /
na prathamaḥ /
laukikā hyūrdhvadeśaṃ dhūmavantamavalokyādhodeśaṃ vahnimantamavagacchanti /
na dvitīyaḥ /
nirmūlatvāt /
api ca dehādīnāṃ tāvatpareṇa kṣaṇikatā svīkriya(''sthīya)te /
tatra patanakamarṇā gurutvānumānaṃ durghaṭaṃ syāt /
nahi tayoḥ kālataḥ sāmānādhikaraṇyam /
kāryakāraṇabhāvāt /
nāpi deśataḥ /
vibhinnadravyāśrayatvāt /
ataḥ kasyacidvibhinnāśrayeṇaivāvinābhāvaḥ /
*9,109*
nanu vyadhikaraṇasya pakṣadharmatā nāstīti cenmā bhūt /
tanniyamasya nirnibandhanatvāt /
tathā sati sādhya(sya)niyatadeśatā kathaṃ siddhayediti cedvayāptisvabhāvāditi brūmaḥ /
yathā hi /
yatkṛtakaṃ tadanityamiti sāmānādhikaraṇyamantarbhāvya vyāpteḥ kṛtakatvaṃ svāśraya evānityatvaṃ gamayati /
tathā kṛttikodayo vyadhikaraṇayaiva rohiṇyudayāsattyā vyāpta iti tau tathaiva gamayati /
yathā ca sāmānādhikaraṇye 'pyasti pradeśādiniyamastathā vaiyadhikaraṇye 'pīti ko doṣaḥ /
tasmādyatredaṃ tatredamitivadyadedaṃ tadedamitivat yadevaṃ tadevamitivacca yadīdaṃ tarhīdamiti vyāptisambhavāt /
vyāptyanurodhenaiva hetusiddherāvaśyakatayā pakṣadharmatānāvaśyakatvādyuktaṃ vyadhikaraṇasyāpi hetutvamiti /
*9,110*
tathā sādhyaviśeṣaṇasyāprasiddhāvapi /
tathāhi /
sādhyaviśeṣaṇaśaprasiddheḥ kuto dūṣaṇatvāt /
kiṃ viśvaṃ sadasadvilakṣaṇaṃ bādhyatvādityāderapi prāmāṇyaprasaṅgāt /
uta sādhyaviśeṣaṇāprasiddhau tatsandehānupapattau pakṣatvānupapatterhetoḥ pakṣadharmatvānupapattiprasakteḥ /
athavā sādhyaviśeṣaṇāprasiddhau tena sādhanasya vyāptipratītyanupapattiprasaṅgāt /
yadvā pratijñāvākyasyāpratītapadārthakatvenābodhakatvāpatteḥ /
ādyaṃ dūṣayati- anyaditi //
anyat sadasatorviśvamiti ca vyāhateramā
*9,110f.*
NYĀYASUDHĀ:
sanna bhavatītyukte 'sattvamuktaṃ bhavet (syātsa)sattvapratikṣeparūpatvādasattvasya /
punarasanna bhavatītyukte svavacanavyāhatiḥ /
evamasanna bhavatītyuktyā dvau nañau prakṛtamarthaṃ sātiśayaṃ gamayata iti sattvaṃ labhyate /
punaḥ sanna bhavatītyukte svavyāhatireva /
tadevaṃ viśvaṃ sadasatoḥ sakāśādanyat sadasacca na bhavatītyeṣā pratijñā svavyāhatereva amā('pramā) sādhanāṅgaṃ na bhavati /
natu viśeṣaṇasya sadasadvailakṣaṇyalakṣaṇasyāprasiddhatvena /
kutaḥ /
svavyāhatirhi me mātā vandhyetyādau dūṣaṇatvena sampratipannā /
svavacanasvanyāyasvakriyāsvasiddhāntapramāṇāntarāpratihatāyā evokteḥ sādhanadūṣaṇāṅgatvāt /
nahi svaviṣavimūrchitā bhujaṅgī paraṃ daśati /
naca doṣāntarāsaṅkīrṇaṃ sādhyaviśeṣaṇāsiddherudāharaṇaṃ paśyāmo yena doṣatvaṃ pratīmaḥ /
kasyacidasādhāraṇadharmeṇa śaśaviṣāṇādimattvasādhanamapi pramāṇaṃ kinna syāditi cenna /
tatrāpi dṛśyānupalambhabādhasya vidyamānatvāt /
atīndriyasaṃsagarsādhane na ko 'pi doṣa iti cenna /
īśvarādisaṃsargeṇa siddhasādhanatvāt /
evamanyatrāpi sampratipannāprāmāṇye doṣāntaramanveṣaṇīyam /
tadidamuktaṃ caśabdena /
ata eva vyāhaterityupalakṣaṇam /
*9,114*
dvitīyaṃ parācaṣṭe- asiddheti //
asiddhasādhane doṣaḥ ko vyāptiryadi vidyate

3.2.25

NYĀYASUDHĀ:
sādhyāprasiddhayā yatra pakṣadharmatvāsiddhirucyate(hetau) tatra vyāptyādītarāṅgasākalyamasti na vā /
na cettata evānumānaṃ duṣyaṃ kiṃ sādhyaviśeṣaṇāprasiddhayā /
yadi vyāptyādikaṃ vidyate tadāsiddhasādhane ko doṣaḥ /
na ko 'pi /
ayamabhisandhiḥ /
hetorhi pakṣadharmatvāsiddhistadā syāt /
yadi dharmī vā hetostaddharmatvaṃ vā na syāt /
sandehābhāvena pakṣadharmatvāsiddhistadā syāt /
yadi dharmī vā hetostaddharmatvaṃ vā na syāt /
sandehābhāvena pakṣatvānupapattyā pakṣadharma(tva)tābhāve tu svārthānumānaviśeṣavilopaḥ syāt /
yadā hi yo dhūmavānasāvagnimāniti gṛhītavyāptiko giriśekhare dhūmaṃ paśyanvyāptiṃ smarati /
tadotpadyata evāsyānumitiḥ /
naca tasyāgnisandeho 'sti /
yadā cāptavacanādviniścitaparvatāgnisambandhaḥ parvataṃ pratyāsīdandhūmamavalokayati /
tadāpi tasya vinā sandehenāgnyanumitirbhavatyeva /
nahi sāmagrī buddhimatī /
yena yanmayā kartavyaṃ tadanyena kṛtamiti paryālocyodāsīta /
nāpi chinne chidāyā iva paricchinne paricchedāntarotpādo 'yuktaḥ(vaktuṃ na śakyaḥ) /
nāpi parārthānumāne sandehaniyamaḥ /
viparyastasyāpi prativāditvopapatteḥ /
ata eva siddhasādhako 'saṅgata eva nāśrayāsiddha ityuktam /
kiñca viditatattvo 'pi yadā paraparīkṣārthaṃ (dyarthe) tatra pramāṇaṃ pṛcchati /
tadā prayuktamanumānamamānaṃ syāt /
sandehābhāvāt /
tasmātsandigdhasādhyaḥ pakṣa ityādyāḥ prācāṃ vācaḥ sambhāvanābhiprāyāḥ /
paramārthatastvanumitiviṣaya eva pakṣaḥ /
ataḥ sandehābhāve pakṣatvānupapattyabhāvānnāprasiddhasādhane pakṣadharmatvāsiddhirūpo doṣa iti /
*9,117*
tṛtīyaṃ nirākaroti- vyāptiśceti //
vyāptiśca vyatirekeṇa tatra taiścaiva gamyate

3.2.26

NYĀYASUDHĀ:
tatra jīvāccharīrajātaṃ sātmakaṃ prāṇādimattvāt, bhūritarebhyo bhidyate gandhavattvāt, īśvaraḥ sarvajñaḥ savarkartṛtvādityādau kevalavyatirekiṇi sādhanasamūhe /
taiḥ aprasiddhairapi sātmakatvādibhiḥ sādhyaiḥ /
vyāptiścāsti /
na kevalaṃ pakṣadharmatā /
vyatirekeṇa sādhyābhāvasya sādhanābhāvavyāptatvena liṅgenāvagamyate ca sā /
*9,117f.*
idamuktaṃ bhavati /
sādhyaviśeṣaṇāprasiddhayā vyāptipratītyabhāvaṃ prasajjayato vyāptyabhāvaḥ /
tathāhi /
kevalavyatirekyanumānaṃ pramāṇaṃ na vā /
neti pakṣe vakṣyāmaḥ /
ādye tasya vyāptisadbhāvo vyāptyavagama(ścāvaśyamaṅgī)ścāṅgīkāryaḥ /
anyathānumānatvavyāghātāt /
naca kevalavyatirekiṇi sādhyaṃ prasiddham /
pakṣe prasiddhau siddhasādhanatvāt /
anyatra prasiddhau kevalavyatirekiṇi sādhyaṃ prasiddham /
pakṣe prasiddhau siddhasādhanatvāt /
anyatra prasiddhau kevalavyatirekiṇi sādhyaṃ prasiddham /
pakṣe prasiddhau siddhasādhanatvāt /
anyatra prasiddhau tatra hetorvṛttau kevalavyatirekitvānupapatteḥ /
avṛttāvasādhāraṇyaprasaṅgāt /
ataḥ (pra)śithilamūlaḥ prasaṅgaḥ vyatirekiṇaḥ kva vyāptiḥ kena cāvagamyata iti cet /
pakṣa eva vyatirekeṇāvagamyata iti brūmaḥ /
pakṣādipravibhāgātprāgavagatā tatraiva vipratipattyopadarśayitumaśakyā vyatirekeṇopapādyata iti /
tairiti bahuvacanenātiprasiddhatāṃ prasaṅgavyāptibhaṅgasya sūcayati /
*9,120*
na kevalaṃ kevalavyatirekisādhanasya sādhyena vyāptirvyatirekeṇa tadavagamaścāsmābhirevāṅgīkriyate /
kintvaprasiddhaviśeṣaṇatvadūṣaṇatvavādibhirapi kaiścidityāha- taiśceti //
avagamyate abhyupagamyate /
yathā'huḥ /
yadi sādhyenāsya kvacidapyanvayo nāsti tadā viruddha evāyamityāśaṅkaya nopeyatvamanvayasya vyāsedhāmo 'pi tūpā(yami)yatvamityādi /
tathā, yathā ca vyatirekabalādanvayasiddhistathā vaiśeṣikairapyupapādanīyam /
anyathā sādhyasādhanayoravyāptau vyatirekiṇo gamakatvabhaṅgādityādi /
tathā cāprasiddhaviśeṣaṇasyāpi kevalavyatirekiṇo vyāptyupapādanamaprasiddhaviśeṣaṇatve vyāptyapratītiprasañjanaṃ ca kathaṃ na vyāhatamiti bhāvaḥ /
*9,123*
yaduktaṃ kevalavyatirekiṇo vyāptyavagamātparairabhyupagamācca nāprasiddhaviśeṣaṇatve 'pi vyāptyavagamātparairabhyupagamācca nāprasiddhaviśeṣaṇatve 'pi vyāptyanavagatiriti /
tadayuktam /
yataḥ kevalavyatirekiṇyanyaiva gatiḥ /
ye hi sampratipannapramāṇabhāvāḥ kevalavyatirekiṇasteṣu sāmānyato 'nvayavyāptirevābhidhātavyā /
tathā hi /
prāṇādimattvena jīvaccharīrasya sātmakatve sādhye yadyatkāryavattattatkāraṇavadyathāhaṅkuravatī bhūmirbījagarbheti /
(ya)tathā gandhavattvena bhuvo 'nyabhedasādhane yadyadasādhāraṇadharmavattattato bhidyate yathā abādīti /
evamīśvarasya sarvakartṛtvena sārvajñasādhane yo yasya kartā sa tasya kāraṇaṃ prayojanaṃ ca jānāti /
yathā kulāla iti /
evaṃ śabdaḥ pṛthivyādyaṣṭadravyātiriktadravyāśritaḥ pṛthivyādivṛttau bādhakopapannatve sati guṇatvādityādau yo yadvṛttau bādhakopapannatve sati guṇaḥ sa tato 'nyadravyavṛttiryathā gandha ityādirūpeṇa sāmānyato vyāptirabhidhātavyā /
yadvā sāmānyato viśeṣaṇaprasiddhiṃ vidhāya kevalavyatirekī prayoktavyaḥ /
yathā jñānatāratamyaṃ kvacidviśrāntaṃ tāratamyatvādityanena sāmānyataḥ sārvajñasiddhau tasyeśvarasambandhaḥ kevalavyatirekiṇā sādhyate /
tathecchādayaḥ kvacidāśritā guṇatvādrūpavat /
yaścecchādīnāmāśrayaḥ sa evātmeti sāmānyenātmasiddhau tatsambandho jīvaccharīrasya kevalavyatirekiṇā sādhyate /
evamanyatrāpi yathāsambhavamūhyam /
kvacitpakṣaikadeśa eva viśeṣaṇaprasiddhimāśritya kevalavyatirekī pravartate /
yathā pṛthivī itarebhyo bhidyate pṛthivītvānna yadevaṃ na tadevaṃ yathā jalādītyatra ghaṭādāveva viśeṣaṇaprasiddhernāprasiddhaviśeṣaṇatā /
nacaivaṃ sapakṣasambhavena kevalavyatirekitvabhaṅgaḥ /
ghaṭādeḥ pakṣaikadeśatvāt /
nacāṃśe siddhasādhanatā /
ekaikatra prasiddhāvapyāparamāṇaroḥ ā ca bhūgolakādasiddheriti /
abhāvo vā kevalavyatirekiṇā sādhyaḥ /
bhāve hi pratipādye vyatirekavyāptau tadabhāvasya pratiyogipratītisāpekṣatayā viśeṣaṇaprasiddhayapekṣā /
abhāve tu sādhye nāyaṃ doṣaḥ /
abhāvābhāvasya bhāvatvena pratiyoginirapekṣatvāt /
evamanye 'pyuktiviśeṣaprakārā draṣṭavyāḥ /
[JOSHI-13]
*9,128*
teṣvanyatamasyāpyabhāve 'prasiddhaviśeṣaṇatā dūṣaṇameva /
ato na kevalavyatirekiprāmāṇyamavalambyāprasiddhaviśeṣaṇatādūṣaṇatvaṃ nirasanīyamityata āha- aprasiddhasyeti //
*9,129*
aprasiddhasya sādhyasya sādhakatvaṃ yadeṣyate /
liṅgasyoktau viśeṣo 'yaṃ kena mānena gamyate // MAnuv_3,2.25c-f //
NYĀYASUDHĀ:
sādhyasyeti karmaṇi ṣaṣṭhī liṅgasyeti kartari /
ayamiti buddhisthaparāmarśaḥ /
bhavedetadyadyayaṃ kevalavyatirekiṇyuktiviśeṣaḥ kārya ityatra niyāmakaṃ syāt /
na caitadasti /
tathāhi /
kimanenoktiviśeṣeṇa kevalavyatirekisādhyamanvayitāṃ nīyata uta neti vaktavyam /
nādyaḥ /
ukterarthatathātvaparivartakatvāsambhavāt /
nahi sahasreṇāpyuktīnāṃ naro vānarīkartuṃ śakyate /
śakyatve vā kevalavyatirekiprāmāṇyaṃ tyaktaṃ syāt /
dvitīyasyedamuktam /
yadā liṅgasyāprasiddhasya sādhyasya sādhakatvamiṣyate /
yadyuktiviśeṣaṇāpi liṅgaṃ kevalavyatirekisādhyasādhakameva nānvayitāmāpadyata itīṣyata iti yāvat /
tadāyamuktau viśeṣaḥ kena mānena kartavyatayā jñāyate na kenāpi /
ato 'prasiddhaviśeṣaṇa eva kevalavyatirekī sādhakaśceti nāprasiddhaviśeṣaṇatvasya doṣatvamiti /
astyevoktiviśeṣasya kartavyatāyāṃ niyāmakam /
tathāhi /
yadyapyuktiviśeṣo na vyatirekiṇamanvayinaṃ karoti /
tathāpi liṅgasya sādhyena vyāptistāvadaśyambhāvinī /
naca sā kevalavyatirekiṇi sākṣāduparśayituṃ śakyā /
anvayagrahaṇasthalasya vipratipattyā pratiruddhatvāt /
ataḥ sādhyavyatirekasya sādhanavyatirekeṇa vipakṣe vyāptiṃ pradarśyopapādanīyā /
*9,130*
yadi vā vyatirekavyāptireva sādhyasiddheraṅgam /
tathāpi tadgraho 'vaśyambhāvī /
vyatirekaśca pratiyogipratītyadhīnapratītika eva /
pratiyoginau ca liṅgasādhyadharmau /
tatra liṅgaṃ pakṣe pratītameva /
sādhyadharmaśca na pakṣe pratīto nāpyanyatra /
tatkathaṃ vyatirekayorapi vyāptirgṛhyatām /
etaistūktiviśeṣaiḥ kathañcitpratiyoginaḥ sādhyadharmasya buddhisthatāyāṃ sukaro vyāptigrahaḥ syāt /
*9,131*
pratijñāvākyaṃ caivamaviditapadārthakaṃ na prasajyata ityata āha- sādhanamiti //
sādhanaṃ paramāṇvāderyadāsiddhasya ceṣyate /
yathānubhavamevaitannāṅgīkāryaṃ kutastadā

3.2.27

NYĀYASUDHĀ:
paramāṇukārakatāṃ kāryāṇāmabhyupagacchatā vaiśeṣikādinā paramāṇusadbhāvaḥ sādhyate /
tathā pradhānopādānatāṃ vadatā sāṅkhayena pradhānasadbhāvaḥ /
evamanyadapi samavāyādikaṃ tadaṅgīkāribhiḥ samarthyate /
tatra pṛcchāmaḥ /
yaḥ paramāṇvādikamabhyupaiti taṃ prati tatsadbhāvaḥ sādhyate, uta na santi paramāṇava iti tadabhāvamabhyupagacchantaṃ prati /
nādyaḥ /
siddhasya sādhanāyogāt /
dvitīye tvabuddhayārūḍhasya paramāṇvādeḥ sādhanāya kathaṃ vādinaḥ prayatnaḥ kathaṃ ca tadabhāvaṃ paro manyeta /
pratiyogino 'viditatvāt /
atha manyase kaṇādādyupadeśena, sāmānyato dṛṣṭasvārthānumānena vā svayamavagataṃ paramāṇvādikaṃ vādinā śakyata eva sādhayitum /
vādivākyena ca pratiyoginaḥ paramāṇvāderavagame tadabhāvā(numa)bhimatiḥ prativādino yuktaiva /
nahi pramāṇenaiva pratiyogī jñātavya iti niyamo 'sti śaśaviṣāṇādyabhāvapratītyānupapattiprasaṅgāditi /
yadyevamatyantāprasiddhasyāpi paramāṇvāderanubhavamārgamanatikramya sādhanamiṣyate /
tadaitadvayatirekisādhyasādhanamapyanubhavānusāreṇaiva kuto nāṅgīkāryam /
tathāhi /
pratyakṣeṇopadeśena vāsādhāra(ṇadha)ṇau dharmāvekatropalabdhavatastato 'nyatra savartrāpi tadabhāvopalambhasambhave vyatirekavyāptigrahastāvadvādinaḥ sukara eva /
prativādino 'pi vādivākyāvagatapratiyoginastadabhāvāvagamasambhavāt /
vyatirekavyāptigrahaḥ sambhavatyeva /
tathāca prāguktarītyānvayasamarthanena aprasiddhasādhyasādhane sambhavati kimetābhiḥ kliṣyakalpanābhiḥ /
evaṃca na pratijñāvākyasyāviditapadārthakatvaprasaṅgaḥ /
vādinā tadarthasya vyutpāditatvā(dyatvā)diti /
*9,133*
upasaṃharati- yatreti //
yatra nātiprasaṅgo 'sti mānaṃ naca viparyate /
kliṣṭakalpanayaivātra sādhyamityatidurvacaḥ

3.2.28

NYĀYASUDHĀ:
viṣaye kevalavyatirekiṇi /
evaṃ sāmānyānva(vamanva)yābhidhānādinā sādhanaṃ kāryamiti niyāmakaṃ (mānaṃ vā) nāsti /
vyāptipratītyāderanyathāsiddhatvāt /
ṛjunānubhavānusāriṇā mārgeṇa siddhayato 'rthasya vakreṇānānubhāvikena sādhanāyogāt /
viparyaye tathā sādhanākaraṇe, atiprasaṅgaśca nāsti /
svavyāhatyādinaivāparasyābhāsatvāt /
atra kliṣyakalpanayaiva sādhyasādhanaṃ kāryamityatiduṣyaṃ vākyamiti /
anena viśiṣyavyatirekamāśritya yā mahāvidyādivakrarītiḥ sāpyapāstā veditavyā /
bhavedetadyadi kevalavyatirekyanumānaṃ bhavet /
nacaivam /
pakṣadharmatvaṃ sapakṣe sattvaṃ vipakṣādvayāvṛttirabādhitaviṣayatvamasatpratipakṣatvaṃ ceti pañcarūpopapannaṃ khalvanumānaṃ bhavati /
naca kevalavyatirekiṇastadasti /
sapakṣābhāvena sapakṣe sattvābhāvāt /
nacaivaṃ kevalānvayino 'pi vipakṣābhāvena vipakṣādvayāvṛtterabhāvādananumānatvaprasaṅga iti vācyam /
anvayavyatirekavata evānumānatvenāniṣyābhāvāditi /
*9,136*
dvitīyamāśaṅkayāha- pariśeṣa iti //
pariśeṣo mithaḥsiddhiḥ cakrakasvāśrayādayaḥ /
asiddhasādhakatvena pañcāvayavatāṃ vinā /
aṅgīkāryāḥ samastais ... // MAnuv_3,2.28a-e //
NYĀYASUDHĀ:
prasaktapratiṣedhe pariśiṣyamāṇe buddhiḥ pariśeṣaḥ /
dvayoḥ parasparāpekṣayotpattirjñaptirvā mithaḥsiddhiḥ /
bahūnāṃ cakravaditaretarāpekṣayotpattyādikaṃ cakrakam /
svāpekṣaṃ svotpattyādi svāśrayaḥ /
ādipadenānavasthā /
sā cānavasthitāsiddhotpādakādiparamparāpekṣā /
asiddhasādhakatvena hetunā /
pañcāvayavatāṃ pañcarūpopapannatām /
aṅgīkāryāḥ anumānatvena samastairvādibhiḥ /
na khalu ko 'pi vādī pariśeṣādīnanādṛtya parīkṣāyāṃ pravṛtto 'sti /
*9,136f.*
etaduktaṃ bhavati /
pariśeṣādīni tāvadanumānāni, vyāpyajñānādvayāpakajñānamiti tallakṣaṇākrāntatvāt /
pramāṇaprapañcarucibhirapyanumānādbahirbhāvena tatprāmāṇyasyānabhyupagatatvācca /
tāni cāsiddhasyaiva sādhyasya sādhakāni /
śabdasya hi pṛthivyādyaṣṭasaṃsarge pratiṣiddhe pariśeṣāttadatiriktadravyāśritatvaṃ siddhayati /
naca prāgākāśasiddheḥ pṛthivyādyatiriktaṃ dravyaṃ siddham /
yena tadāśritatva kvacitprasiddhaṃ syāt /
yat yasya kāryaṃ pramitaṃ pareṇāṅgīkṛtaṃ vā tasya tatkāryatāmaṅgīkurvāṇaṃ prati mithaḥsiddhirucyate /
naca sā kvacitprasiddhā /
dvayorapi parasparāpekṣayā pūrvabhāvitvaṃ (se tve) seti pakṣe 'pi tathā /
etena cakrakaṃ vyākhyātam /
asyaiva ghaṭasyaitatkāryatvamyupa(mupa)gacchantaṃ prati svāśrayatvamabhidhīyate /
(tacca) svasyaiva svāpekṣayā pūrvabhāvitvaṃ paścādbhāvitvaṃ cāprasiddhameva /
asiddhasyaiva kāraṇatāṃ bruvāṇaṃ pratyanavasthocyate /
naca kvacitkārye 'navasthitāsiddhakāraṇaparamparā siddhā /
sāmānyataḥ prasiddhistu kevalavyatirekiṇyapi samānā /
asiddhasādhakatvena caiṣāṃ pañcarūpopapannatā nāsti /
tathā cānumānānāmapyeṣāṃ pañcarūpopapannatvābhāvāt /
vyatireki nānumānaṃ pañcarū(popannatā)patāvaidhuryādityanaikāntikamiti /
*9,140*
dūṣaṇāntaramāha- tanniyama iti //
... tanniyamaḥ kiṃnibandhanaḥ

3.2.29

*9,140f.*
NYĀYASUDHĀ:
anumāne pañcarūpopapannatāniyamasya nirnibandhanatvādatādṛśasyāpyanumānatve bādhakābhāvāccāprayojako 'yaṃ hetvābhāsaḥ /
nanvepāṃ rūpāṇāṃ vyāptipakṣadharmataupāyikatvādasiddhayādihetvābhāsapañcaka(sya)vyudāsārthatvācca kathaṃ nirnibandhana(tva)tā /
kathaṃ ca vipakṣe bādhakābhāvaḥ /
uktaprayojanāsiddhereva bādhakatvāt /
sapakṣe sattvaṃ vināpyanumānatve bhūrnityā gandhavattvādityāderasādhāraṇasyāpyanumānatvaṃ syāditi cenna /
sapakṣasadbhāvāsadbhāvābhyāṃ bhedasiddheriti /
*9,143*
evamāśrayāsiddhayāderadūṣaṇatvamupapādya yaduktaṃ"parihare 'pi siddhatvaṃ dūṣaṇam'; iti tadayuktam /
vāde nigrahasthānābhāvasyoktatvādityāśaṅkāṃ pariharati- siddheti //
siddasādhanatāyāṃ ca na kathāvasitirbhavet
NYĀYASUDHĀ:
yathā siddhapraśnādau na vādakathāvasitirbhavet kintu tattvanirṇayavirodhitvādudbhāvya tyājanīyameva /
evaṃ siddhasādhanatāyāṃ cetyarthaḥ /
"tadanyasya siddhataiva hi sādhikā'; ityanena hetorvyāptyasiddhiḥ svarūpāsiddhiśca dūṣaṇamiti sūcitam /
tatra kecidācakṣate /
dvividhaṃ vyāptyabhāvādikam /
vādiprativādinoranyataramatenobhayamatena ceti /
anye tu manyante /
anyatarāvyāptyādikaṃ nāma nāstyeva /
vastuvikalpāsambhavāditi /
tatra kintattvamityākāṅkṣāyāmāha- vyabhicāra iti //
vyabhicāro hetvasiddhirekapakṣe 'pi dūṣaṇam

3.2.30

*9,144*
NYĀYASUDHĀ:
atra vyabhicāra ityavyāptimātropalakṣaṇam /
na kevalamubhayapakṣe kintu vādiprativādinorekasya pakṣe 'pi vyabhicāro hetvasiddhiśca hetordūṣaṇameva /
yadyapi vastuto 'nyataravyabhicārādikaṃ na sambhavati tathāpi prāgvastutattvāvadhāraṇādābhimānikaṃ sambhavatyeva /
tathāca hetusāmarthyasandehe 'pyahetutvamāvaśyakameva /
vyāptyādinimittayā niścitasyaiva hetutvāditi /
tadanyasyetyanena dṛṣṭāntasyāpi sādhyādimattvenāsiddhirdūṣaṇamiti sūcitam /
*9,145*
kecidācakṣate /
dṛṣṭāntadoṣā nāma na santi teṣāṃ yathāyogaṃ hetudoṣeṣvevāntarbhūtatvāditi /
tānpratyāha- sādhyeti //
sādhyasādhanavaikalyaṃ dṛṣṭāntasya ...
NYĀYASUDHĀ:
dūṣaṇamiti vartate /
sādhyavaikalyāderhetvābhāsāntarbhāve 'pi dṛṣṭāntāśrayatayā spaṣṭapratibhāsatvāt /
pratibhāsānusāreṇaivodbhāvyatvādudbhāvanārthatvācca vyutpādanasya dṛṣṭāntadoṣatvaṃ yuktamiti bhāvaḥ /
dṛṣṭāntadoṣāṃśca kecidaṣṭāvācakṣate /
sādhyavaikalyaṃ sādhanavaikalyamubhayavaikalyamāśrayahīnatvamiti catvāraḥ sādharmyadṛṣṭāntadoṣāḥ /
sādhyāvyāvṛttiḥ sādhanāvyāvṛttirubhayāvyāvṛttirāśrayahīnatvamiti catvāro vaidhamyardṛṣṭāntadoṣā iti /
tannetyāha- sādhyeti //
siddhe satyārambho niyamārthaḥ /
sādhyasādhanavaikalyameva dṛṣṭāntasya dūṣaṇaṃ nāparamityarthaḥ /
tathāhi /
ubhayavaikalyaṃ tāvatpṛthaṅ na vācyam /
ekaikavaikalyenaiva dṛṣṭāntasya duṣṭatve samuditakalpanāvaiyarthyāt /
anyathaikaikavaikalyasya dūṣaṇatvāṅgīkārabhaṅgāt /
sambhavamātreṇa pṛthagvacane 'naikāntikakālatītatvaṃ nāma hetvābhāsāntaraṃ vācyaṃ syāt /
āśrayahīnatvaṃ cāśrayasiddhisamānam /
vaidharmyadṛṣṭānto nāma nāstyeveti prāgeva prapañcitamiti /
yadvā dṛṣṭāntasya sādhyasādhanavaikalyamapi vyabhicārāsivadubhayānyatararītyā dvividhaṃ pratipattavya na punarekavidhameva /
abhimānato dvaividhyasyāpi sambhavādityāha- sādhyeti //
ekapakṣe 'pi dūṣaṇamityanuvartate /
*9,147*
hetorvyarthaviśeṣaṇatvaṃ vyarthaviśeṣyatvaṃ ca na dūṣaṇam /
vyāptipakṣadharmatayorapratihateriti kecit /
tānpratyāha- viśeṣaṇa iti //
viśeṣaṇe datte sati yadvaiyarthyaṃ viśeṣyasya viśeṣaṇasya vā tadapi hetordūṣaṇameva /
vyāptyupayogitayā hi hetau viśeṣaṇamupadīyate /
vaiyarthye tu viśiṣyasya vyāpyatvābhāvādyuktaṃ (tasya) hetudoṣatvamiti /
yadvā siddhapraśnādikamiti vakṣyamāṇatvādādhikyāntargatametat /
sarvathā hetudoṣatvaṃ si(ddhamiti)ddham /
vyarthaviśeṣaṇatvādikamapyubhayānyatararītyā dvividhaṃ pratipattavyam /
na punarekavidhamevetyāha- viśeṣaṇa iti //
... viśeṣaṇe /
vaiyathyarm ...
NYĀYASUDHĀ:
ekapakṣe 'pi dūṣaṇamiti vartate /
*9,150*
viśeṣaṇāsiddhirviśeṣyāsiddhiśca hetudoṣo na bhavati /
nahi viśeṣaṇamātraṃ viśeṣyamātraṃ vā heturyena tadasiddhirhetordūṣaṇaṃ syādityeke /
tānpratyāha- ekasiddhau ceti //
... ekāsiddhau ca viśiṣṭāsiddhireva hi

3.2.31

NYĀYASUDHĀ:
viśiṣyo(hi)heturna viśeṣaṇādimātram /
viśeṣaṇaviśeṣyayorekasyāsiddhāvapi viśiṣyasyāsiddhireva prasiddhā /
daṇḍamātrābhāve puruṣamātrābhāve vā daṇḍino 'bhāvadarśanāt /
ato viśeṣaṇāsiddhayādāvapi viśiṣyahetvasiddheravarjanīyatvādyuktaṃ tasya hetudoṣatvam /
taccobhayānyatararītyā dvividhamiti pūrvavatsiddhameveti /
ekābhāve cetyādyanuktvaikāsiddhau ceti vacanamasiddhiśca dvividhā svarūpatājñānataśceti sūcanārtham /
tadevaṃ vyarthaviśeṣaṇāsiddhayāderhetudoṣatvadyuktaṃ paraparigaṇitāsiddhibhedeṣvāśrayāsiddhayāditrayasyaivādoṣatvakathanamiti /
*9,150f.*
yaduktaṃ praśnadoṣāścatvāra iti tatra vaiphalyasyāsaṅgateśca doṣatvamayuktam /
aśakyodbhāvanatvāt /
tathāhi śabdo 'nityo 'smadādibāhyendriyagrāhyatvāditi prayukte paraḥ pṛcchati sāmānyaṃ nityamanityaṃ veti /
tatra vaiphalyodbhāvane niranuyojyānuyogena paro nigṛhṇīyāt /
sāmānyanityatvamubhayasammataṃ kṛtvā tatrānaikāntikatvodbhāvanasya prayojanasya pareṇābhisandhātumapyucitatvāt /
tatraiva prayoge paraḥ pṛcchati sāmānyamanugatadaṃ na veti /
tatrāsaṅgatyudbhāvane niranuyogajyānuyogaḥ syāt /
anugatatvena nityatvaṃ prasādhya tatrānaikāntikatvaṃ vakṣyāmītyevamupodghātalakṣaṇāyāḥ saṅgaterapi pareṇābhipretamucitatvāt /
nacāśakyodbhāvanaṃ dūṣaṇaṃ nāmetyata āha- aprayojanateti //
aprayojakatā tatra prathamapraśnadūṣaṇam
NYĀYASUDHĀ:
tatra praśnadoṣeṣvaprayojanatā yadyapyu(ttaro)ttarapraśneṣvavadhārayitumaśakyā /
tathāpi prathamapraśne sambhāvitā dūṣaṇatvenodbhāvayituṃ śakyata eva /
nahi kathopakrame pradhānaprameyapraśnamapahāyaivaṃvidhaḥ praśnaḥ sambhavatīti /
anenaiva nyāyenāsaṅgatirapi sarvathā saṅgatyanupalambha evodbhāvyeti draṣṭavyam /
*9,152*
nanvevaṃ sati ṣaḍeva nigrahasthānānīti bhajyeta /
svavyāhatyasaṅgatyorvirodhāsaṅgatyantarbhāve 'pi siddhārthatāvaiphalyayoratiriktatvādityata āha- siddheti //
siddhapraśnādikaṃ yat tadādhikyāntagartaṃ bhavet

3.2.32

NYĀYASUDHĀ:
dūṣaṇāntarbhāvakathanaprasaṅgena prāguktapramāṇatritvaniyamasiddhaye paraiḥ pṛthakpramāṇatvenāṅgīkṛtānāmarthāpattyādīnāmuktāntarbhāvamāha- arthāpattīti //
arthāpattyupamābhāvā anumāntargatāḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
anupapadyamānadarśanādupapādake buddhirarthāpattiḥ /
yathā jīvato gṛhābhāvadarśanādbahirbhāvabuddhiḥ /
tatra jīvato gṛhābhāvasyānupapadyamānatā nāma kiṃ sarvathāsambhavaḥ kiṃ bahirbhāvena vinānavasthānam /
ādye dahanaśaityamapyanumānābhāsātpratītaṃ kiṃ kamapyarthaṃ na bodhayet /
tatpratītirbhrāntiriti cet /
sarvathāsambhavato gṛhābhāvasyāpi pratītiḥ kathaṃ na bhrāntiḥ /
dahanaśaityasyopapādakaṃ nāstīti cenna /
sarvathāpyasambhavato gṛhābhāvasyāpi tadanupapatteḥ /
dvitīye vyāptireva seti vyāpyadarśanādvayāpakabuddhirarthāpattiranumānameva /
pramāṇadvayavirodho 'nupapattiriti cenna /
prakṛtodāharaṇe tadabhāvāt /
virodho hi tadā syādyadi jīvatītyasya gṛhe 'stītyarthaḥ syāt /
yadi vā gṛhe nāstītyasya na jīvatītyarthaḥ syāt /
naca tadasti /
svasminnevānyathābhāvādarśanāt /
yo hi mātāpitṛbhyāṃ su(rakṣī)śikṣito na jātu gṛhānnirgacchati so 'nyānapi tathā manyamāno jīvanapramāṇasya gṛhe sattvamevārthaṃ pratipādyata iti /
evaṃ tarhi sandihāno 'vatiṣṭheta na tu bahirbhāvaṃ niścinuyāt /
anyathā prakaraṇasamenāpi kiñcidavadhārayet /
etenaitadapi nirastam /
yadāhuḥ /
anumānatvapakṣe kiṃ bahirbhāve jīvanamātraṃ liṅgamuta gṛhābhāvamātram athavā viśiṣyam /
na prathamadvitīyau /
vyabhicārāt /
na tṛtīyaḥ /
viruddhayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvānupapatteḥ /
avirodhapratīteśca bahirbhāvakalpanottarakālīnatvenetaretarāśrayāpatteriti /
jīvanagrahābhāvayorvirodhasya abhāvāt /
bhāve vār'thāpatterapyanupapatteḥ /
ato 'vinābhāvabalenārthapratītihetutvādarthāpattiranumānameva /
*9,153*
etena kevalavyatirekī pariśeṣaścārthāpattireva nānumānamityapi nirastam /
*9,156*
gṛhyamāṇe vastuni smaryamāṇapratiyogikasādṛśyadarśanāt smaryamāṇe gṛhyamāṇapratiyogikasādṛśyapratītirupamānam /
yathā gāmanubhūya vanaṃ gato gavaye gosādṛśyamupalabhya gavi gavayasādṛśyaṃ pratyeti /
yadyapi naitatsmaraṇam /
pratiyogino gavayasya prāgananubhūtatvena gogatasādṛśyasyānanubhūtatvāt /
nahi sāmagṣabhāve yogyendriyasannikarṣasadbhāvamātreṇānubhavaḥ śakyo 'ṅgīkartum /
pratiyogijñānasyānvayavyatirekābhyāṃ sādṛśyapratītau hetutvamavadhṛtameva /
nirvikalpakapratītyabhyupagamastvaprāmāṇika eva /
tathāpi yo yatsadṛśaḥ sa tatsadṛśa iti vyāptibalena gamakatvādanumānameva /
vyadhikaraṇatvānneti cettasyādoṣatāyā nirūpitatvāt /
ekādhikaraṇatāyāḥ śakyasampādanatvācca /
tasmādvaisādṛśyadarśanavatsādṛśyadarśanamapi na pṛthak pramāṇam /
*9,159*
anye tu saṃjñāsaṃjñisambandhapramitiphalamanadhigatasaṅgatisaṃjñāsmaraṇasahāyaṃ tatsamabhivyāhṛtātideśavākyārthapratyabhijñānamupamānam /
atideśavākyārthaśca kvacitsādharmyaṃ kvacidvaidharmyaṃ kvaciddharmamātramiti trividho bhavati /
yathāvyutpannagavayapadārtho gosadṛśo gavaya ityatideśavākyānubhūtamarthaṃ pratyakṣe(ṇa) gavaye pratyabhijñānam gavayapadaṃ smaran gavayapadasya gavaye saṅgatimavagacchati /
tadidaṃ sādharmyopamānam /
vaidharmyopamānaṃ tu gavādivaddviśapho na bhavatyaśva iti vākyārthapratyabhijñānādaśve 'śvapadasaṅgatigrahaṇam / dharmamātropamānamapi dīrghagrīvatvādidharmavānpaśuruṣṣa iti vākyārthapratyabhijñānāduṣṣapadavyutpattiriti manyante /
tatra yadyapi saṃjñāsaṃjñisambandhapratipattiḥ prāggavayādidarśanādatideśavākyena prayogādinā liṅgena vā bhavituṃ nārhati /
sambandhino 'navagame sambandhasyāvagantumaśakyatvāt /
tathāpi gavayādidarśanottarakālaṃ sādharmyādinā liṅgenaiva bhaviṣyati /
etasyāṃ daśāyāmatideśavākyaṃ vyāptigrāhakatvenopayujyate /
yathā hi pṛthivītvābhisambandhātpṛthivīti vyavahartavyeti śrutavataḥ pṛthivītvābhisambandhaṃ kvaciddravye paśyato 'numānenaiva saṃjñāsaṃjñisambandhapratipattirabhyupagatā /
tathā prakṛte 'pīti kathamidaṃ pṛthak pramāṇaṃ syāditi /
*9,161*
ghaṭādipratyakṣayogyārthapratiyogikābhāvapratītisādhanaṃ pramāṇamabhāvaḥ /
taccānupalabdhilakṣaṇaṃ liṅgamevetyabhāvo 'pi nānumānādbhidyate /
ato yuktaṃ trīṇyeva pramāṇānīti /
tatkimabhāvo niyamenānumānāntargata ityata āha- kvaciditi //
... kvacit /
pratyakṣāntargato 'bhāvaḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
kadāciddhaṭādyabhāvagrāhakaṃ pratyakṣamapi bhavatītyarthaḥ /
kiṃ tarhi pratyakṣayogyārthānāṃ sarveṣāmapyabhāvaḥ pramāṇadvayavedya ityata āha- sukhāderiti //
... sukhāderniyamena ca

3.2.33

NYĀYASUDHĀ:
castvarthaḥ /
sukhāderāntarasya sākṣivedyasyābhāvastu niyamena sākṣipratyakṣeṇaiva grāhya ityarthaḥ /
yadvābhāva iti pramāṇamevocyate /
tasya sukhāderiti paramparayā sambandhaḥ /
niyamena pratyakṣāntargata iti sambandhaḥ /
anena bāhyānāṃ pratyakṣayogyānāṃ ghaṭādīnāmabhāvaḥ pratyakṣānumānavedya ityuktam /
tadayuktam /
ekasyaiva jñānasya svatantrakāraṇadvayajanyatvānupapatteḥ /
parasparaviruddhaparokṣāparokṣatvalakṣaṇākāradvayaprāpteścetyata uktam- kvaciditi //
*9,162*
tathāpyanupapattireva, pratyakṣagrāhye 'rthe'numānānavakāśādityata āha- anyatreti //
anyatra khaḍiti prāptaḥ ...
*9,162f.*
NYĀYASUDHĀ:
sukhāderanyatra ghaṭādau pratiyogini sati, yo 'bhāvo 'bhāvapramāṇaṃ khaḍiti prāpnoti, tatpratyakṣam /
yattu vilambena jāyate tadanumānamiti /
etaduktaṃ bhavati /
ghaṭādyabhāvagrāhakaṃ yogyānupalabdhirūpaṃ pramāṇaṃ pṛthageveti mīmāṃsakāḥ /
anupalabdhiliṅgakamanumānameve taditi saugatāḥ /
tadubhayamapyanupapannam /
pratiyogismaraṇavataḥ purovartini bhūtale ghaṭādyabhāvasya pratyakṣeṇaiva(cāva)gamyamānatvāt /
indriyānvayavyatirekānuvidhāyino 'bhāvapratyayasyāpratyakṣaphalatvānupapatteḥ /
aparokṣakāratvasyānubhavasiddhatvāt /
bādhakābhāvāccānyatropakṣayakalpanānupapatteḥ /
anyathā rūpādijñāne 'pi pramāṇāntarakalpanāprasaṅgāt /
liṅgadarśanavyāptismaraṇādivilambena vinā khaḍiti jāyamānasyānumānaphalatvānupapatteḥ /
liṅgasya jñātasyaiva karaṇatvādanupalabdherapyabhāvatvenānupalabdhyantarāpekṣāyāmanavasthāprasaṅgācca /
*9,164*
nanu ca prātaścatvarādau pratiyogismaraṇābhāvena gajādyabhāvaṃmananubhūya deśāntaraṃ gato gajasmṛtimānprātaścatvare gajo nāsīditi pratipadyate /
na tatra pratyakṣasyāvakāśa ityanupalabdhilakṣaṇaṃ pṛthak pramāṇaṃ tatrāṅgīkāryamiti /
maivam /
tatrābhāvasyāpratyakṣatve 'pyanupalabdhiliṅgakānumānavedyatābhyupagamāt /
anupalabdheśca smaraṇābhāvaliṅgānumeyatvāt /
ata eva tatra kṣaṇaṃ dhyātvā nāsīccatvare gaja iti pratipadyate /
smaraṇābhāvo 'pyanupalabdhyantarānumeya ityanavasthetyapi nāsti /
sākṣigrāhyāṇāṃ buddhisukhādīnāmavabhāvasya niyamena sākṣi(pratyakṣa)vedyatvāditi /
*9,165*
tathāpyupakramopasaṃhārāvabhyāsāpūvartāphalārthavādāḥ pramāṇāni santīti kathaṃ tattritvaniyama ityata āha- prārambhādyāśceti //
... prārambhādyāśca yuktayaḥ
NYĀYASUDHĀ:
yuktayaḥ anumānāni /
kuta ityata āha- āgameti //
āgamārthāvasityarthā niyatavyāptayo 'khilāḥ

3.2.34

NYĀYASUDHĀ:
yato 'khilāḥ prārambhādyā niyatavyāptayo, yo yatra prārabhyate sa tatra pratipādya ityādirūpāṃ vyāptimapekṣamāṇā evāgamārthāvasityarthā bhavantyato yuktaya evetyarthaḥ /
etenāgamāntarbhāvo 'pi nirastaḥ /
upakramādyā āgamaviṣayā eva na cārthāpattyupamābhāvā iti yogavibhāgaḥ /
*9,166*
vākyādīnāmapi pramāṇānamanumānāntarbhāvamāha- vākyamiti //
vākyaṃ prakaraṇaṃ sthānaṃ samākhyā ca tathāvidhāḥ
NYĀYASUDHĀ:
yato vākyādayo 'pi tathāvidhā vyāptimapekṣyaivāgamārthāvasityarthāstatastathāvidhā yuktaya evetyarthaḥ /
upakramādīnāmuttarottaraṃ prābalyaṃ vākyādīnāṃ tu pūrvapūrvamiti jñāpanāya yogavibhāgaḥ
yadyupakramādayo vākyādayaścānumāne 'ntarbhavanti tarhi katham"upakramopasaṃhārāvabhyāso 'pūrvatā phalam /
arthavādopapattī ca liṅgaṃ tātparyanirṇaye'; ityupakramādīnāmanumānāparaparyā(yāyā upa)yopapatteḥ pṛthaktvenoktiḥ ta /
tathā"śrutirliṅgaṃ samākhyā ca vākyaṃ prakaraṇaṃ tathā'; iti vākyādīnāṃ liṅgādityata āha- kurupāṇḍavavaditi //
kurupāṇḍavavat teṣāmupapatteḥ pṛthag vacaḥ

3.2.35

*9,167*
NYĀYASUDHĀ:
yathā pāṇḍavānāṃ kuru(viśeṣa)tve 'pi sāmānyaviśeṣāpekṣayā"santānabījaṃ kurupāṇḍavānām'; ityādau kurubhyaḥ pṛthagvacanaṃ tathā teṣāmupakramādīnāṃ vākyādīnāṃ cānumānatve 'pyupapatterliṅgācca pṛthagvacanaṃ yuktamityarthaḥ /
nanu tathāpi śākunalipyakṣaraceṣyāsambavaitihyapariśeṣāḥ pṛthak pramāṇāni santīti cet(na) /
śākunalipyakṣaraceṣyānāmantarbhāvasya na vilakṣaṇādhikaraṇe sūcitatvāt /
sambhavaitihyayoranumānāgamāntarbhāvasya sarvavādisampratipannatvāt /
pariśeṣasya ca"pariśeṣo mithaḥ siddhiḥ'; ityanenaivānumānatvasya sthitatvāt /
*9,168*
nanu tathāpi jaināstarkaṃ pṛthak pramāṇamāhuḥ /
satyam /
mithassisiddhirītyādinā so 'pyanumānāntargata iti sūcitameva /
atrāha tarkaḥ pramāṇameva na bhavati /
kuto 'numānam /
tathāhi /
aniṣyaprasañjanaṃ tarkaḥ /
aniṣyaṃ ca dvividhaṃ (dhā) prāmāṇikaparityāgo 'prāmāṇikasvīkāraśceti /
sa pañcavidhaḥ /
ātmāśrayānyonyāśrayacakrakānavasthāpramāṇabādhitārthaprasaṅgabhedāt /
tatra prasaṅgo nāma vyāpyāṅgīkāre 'niṣyavyāpakaprasañjanam /
*9,171*
so 'yaṃ tarkaḥ pramāṇānāmanugrāhakaḥ /
anugrahaśca pramāṇaviṣayasambhāvanādirūpaḥ /
tathāhi /
bhūtale ghaṭaḥ kinna syāditi viparītaśaṅkayā kuṇṭhitaśaktikaṃ pratyakṣaṃ na tāvadghaṭābhāvaṃ niśninuyādyāvadyadyatra ghaṭo 'bhaviṣyattadā bhūtalamivādrakṣyata tattulyadarśanasāmagrīkatvāditi tarkeṇa viparītaśaṅkā nāpanīyate /
tarko hi durjana iva parābhilaṣitaṃ vi(vyava)cchidya ghaṭābhāvaṃ sambhāvayati /
athedānīṃ pratyakṣaṃ sujana iva svaprameyaṃ niścinoti /
*9,172*
evaṃ kvacidvayabhicāraśaṅkayopādhiśaṅkayā vā dhūmavānapi parvato 'gnimānmā bhūditi pakṣe vipakṣaśaṅkayānumāne kuṇṭhite yadi niragnikaḥ syātparvatastadā nirdhūmo 'pi syādityādirūpastarkaḥ pravartate /
sa hyupādhikoṭau tadāyattavyabhicārakoṭau vāniṣyamupajanayanviparītecchāṃ vicchinatti /
tataśca niścitāvinābhāvamanumānaṃ niṣkammapevāgnimattvaṃ niścāyayati /
tathā svargakāmo yajetetyatra liṅgā pratīyamānāyā bhāvanāyā bhāvyapekṣāyāṃ, kiṃ bhāvyo dhātvartho bhavatu, bhavatu vā svarga, iti sandehe samānapadopāttatvāddhātvartha eva bhāvya iti śaṅkayā kuṇṭhitaśaktiḥ śabdo joṣamevāste /
yadi dhātvartho bhāvyaḥ syāttadā vidheriṣyābhyupāyatvaṃ śāstrasya ca tadbodhakatvaṃ tatpraṇetuścāptatvaṃ prekṣāvatāṃ pravṛttiścetyetatsarvaṃ na syāditi tarkeṇāpanītāyāṃ śaṅkāyāṃ śabdaḥ svargameva bhāvyatayāvadhārayati /
evaṃ nānāvidhastarkasādhyo 'nugrahaḥ svayameva boddhavyaḥ /
*9,175*
so 'yaṃ pramārūpaṃ vā pramāṇaṃ syālliṅgadaśarnavadapramārūpaṃ vendriyādivat /
na tāvadanyaḥ /
tar(ka)syāhāryarūpatvāt /
na tatkaraṇamapi pramāṇam /
pramāphalatvābhāvāt /
na dvitīyaḥ /
āropitaviṣayatvāt /
viparyayaprāmāṇyopagatau tu tenāsya niyāmakaḥ sambandho nāsti /
asambaddhasya gamakatve cātiprasaṅgaḥ /
anumānatve cāsyāpādakaṃ liṅgamāpādyaṃ sādhyamiti vaktavyam /
naca tadyuktam /
āpādakasyāhāryatvenānyatarāsiddhatvāt /
āpādyasya cāniṣṭatvena bādhitatvāt /
na hyasiddhaṃ liṅgaṃ bhavati /
nāpi bādhitaṃ sādhyam /
sati cāśraye 'numānaṃ bhavati /
na(hi)ca bhūtale ghaṭo 'sti yaḥ sādhyasādhanayorāśrayaḥ syāt /
vyadhikaraṇatā cāpādyāpādakayorbahulamupalabhyate /
āpādyasya sādhyatve 'pasiddhāntaśca syāt /
dhūmasadbhāvasya svayamabhyupagantavyatvāt /
tasmādviparyayaparatantratvādapramāṇameva pramāṇānāmanugrāhakastarka iti kuto 'syānumāne 'ntarbhāva ityata āha- svanyāyairiti //
*9,176*
svanyāyaiḥ sādhanaṃ kāryaṃ paranyāyaistu dūṣaṇam /
svanyāyairdūṣaṇaṃ ca syāt sādhitaiḥ prativādinaḥ

3.2.36

NYĀYASUDHĀ:
nyāyaśabdena dhamirliṅgavyāptidṛṣṭāntā ucyante /
na kevalaṃ parasya kintu svasyāpi ye siddhā nyāyāste svanyāyāḥ /
sādhanamiti dūṣaṇasyāpyupalakṣaṇam /
parasyaiva siddhā nyāyāḥ paranyāyāḥ svasyaiva siddhā nyāyāḥ svanyāyāḥ /
caśabdena sādhanaṃ ca prativādinaḥ prati /
*9,179*
etaduktaṃ bhavati /
dvividhaṃ hi kāryaṃ kathakasya, svapakṣasādhanaṃ parapakṣadūṣaṇaṃ ceti /
tatra sādhanaṃ svaparasammataireva nyāyaiḥ kāryaṃ nānyataramātrasiddhaiḥ /
yathā parvato 'gnimāndhūmavattvādyo yo dhūmavānasāvagnimānyathā mahānasa iti /
kvacitpunaḥ sādhanaṃ svamātrasiddhaireva nyāyaiḥ kriyate /
tatra ca pareṇānyatarāsiddhayādāvudāhṛte taṃ prati tatsādhanaṃ kriyate /
yathā śabdo 'nityaḥ kāryatvāt /
kāryaścāsāvavyañjakaprayatnānantaropalabdherityādi /
sarvathā sādhanamubhayasiddhanyāyasādhyam /
dūṣaṇaṃ tu dvividham /
idamitthaṃ na bhavatīti vāniṣyopadarśanena vā /
tatrādyamubhayasiddhanyāyaireva kāryam /
yathā śabdo na dravyaṃ śrotragrāhyatvātsāmānyavaditi /
kvacitpunaḥ svamātrasiddhairnyāyaiḥ sādhanamiva dūṣaṇamapi kṛtvā paraṃ prati tatsādhanaṃ kriyate /
yathā tatraiva prayoge kālenānaikāntyaudbhāvane tasyātīndriyatvasādhanamityādi /
sarvathā'dyaṃ dūṣaṇamubhayasiddhanyāyasampādyameva /
dvitīyaṃ tu parasiddhaireva nyāyaiḥ kāryam /
yathā yadi parvato niragnikastadā nirdhūmaḥ syāditi /
atra hyāpādakasya parasiddhatvameva bhāvyaṃ na svasiddhatvam /
tadatiriktāṅgānāṃ tu svasiddhaḥ satī asatī vā na vivakṣitā parasiddhirevopayujyate /
tadeva ca tarka iti vyavahriyate /
tena tatrāśrayāsiddhayanyatarāsiddhī bhūṣaṇe eva na dūṣaṇe /
*9,181*
vyadhikaraṇatvaṃ tu na kvāpi dūṣaṇamityuktam /
śakyasampādanaṃ ca tarke 'pi sāmānādhikaraṇatvam /
avaśyaṃ caitadevam /
anyathā kevalānvayidharmasya kevalavyatirekiṇyabhāvāt tasyānanumānatvāpatteḥ /
sāmānyalakṣaṇasadbhāvāt, viśeṣalakṣaṇābhāve 'pi na doṣa iti cetsamaṃ prakṛte 'pi /
vyāptyapekṣayā gamakatvasya tarke 'pi vidyamānatvāt /
vidyamāna evāśraye vidyamānasyaivetyapi sāmānyalakṣaṇe niveśyata iti cet /
tarhi vipakṣābhāvo vā sapa(kṣe sa)pakṣasadbhāvo 'pi vā niveśyatām /
prayojanābhāvānneti cenna /
prakṛte 'pi samatvāt /
tarkanirāsaḥ prayojanamiti cettatrāpi kevalavyatikinirāsaḥ prayojanaṃ bhaviṣyati /
nirnibandhano 'sāviti cet samaṃ prakṛte 'pi /
sādhane 'pyasiddhasyānumānatvaṃ syāditi cettarhi vipakṣavataḥ sapakṣe 'sato 'pi kevalānvayitvaṃ syāt /
tadviśeṣalakṣaṇa eva nikṣepyamiti cetsamānamatrāpi /
ata eva svanyāyaiḥ sādhanamityādinā vyavasthā darśiteti /
[JOSHI-14]
*9,184*
mabhūdāśrayāsiddhayanyatarāsiddhayoratra dūṣaṇatvam /
tathāpi bādhāpasiddhāntasadbhāvānna tarkasyānumānatvamiti cet na /
tayorapyasiddhivatsādhanadūṣaṇaviśeṣayoreva dūṣaṇatvena prasaṅgānumāne tadabhāvāditi pūrvavatparihāraḥ siddha eva /
tathāpi, sādhane 'pyavāntarabhedakalpanayā tarhi bādhāderadūṣaṇatvaṃ kalpyatāmityatiprasaṅganirāsāya parihārāntaramāha- prasaṅgeti //
prasaṅgārthatayā proktā na siddhāntasya dūṣakāḥ
NYĀYASUDHĀ:
prasaṅgaḥ āpādanaṃ, tadarthatayā tadviṣayatayā prasañjanīyatayeti yāvat /
proktāḥ nirdhūmatvādayo 'rthāḥ /
na siddhāntasya dūṣakā ityupalakṣaṇam /
na bādhitā ityapi draṣṭavyam /
*9,184f.*
etaduktaṃ bhavati /
kimāpādyatopetasya nirdhūmatvāderbādhyatvaṃ tatproktau cāpasiddhānta ucyate, uta kevalasya /
nādyaḥ /
yata āpādanaṃ nāmāṅgīkatarvyatājñāpanam /
na punaḥ sadbhāvapratipādanam /
naca tatpramāṇādiviruddham /
yadi viṣaṃ bhakṣayiṣyasi tarhi mariṣyasīti yathā /
dvitīye tu syādeva bādhādi /
naca tadatrocyate /
tathā sati (tarhi) syāditi na syāditi /
*9,185*
asiddhirapyevameva parihatarvyā /
tathāhi /
kiṃ yadyalaṃkṛtasya niragnikatvāderasiddhatvamucyate /
kiṃvā kevalasya /
na prathamaḥ /
asiddheḥ /
yadi niragnikaḥ syāditya(sya hi ya)pi yadi niragnikatvenāṅgīkriyetetyarthaḥ /
nacāyamasiddhaḥ /
tathāsati tarkasyāpyanutthānāpatteḥ /
ata eva bhagavānācāryo"yadi vidyeta'; ityetat"vidyata ityaṅgīkāro bhavedyadi'; iti vyākhyātavān /
na dvitīyaḥ /
tasyātrānupādānāt /
tathātve(hi) yadīti na syāditi /
*9,186*
asminparihāre sati pūrvoktavyavasthāśrayaṇe 'pi na kaścitatiprasaṅgaḥ /
*9,192*
syādetat /
dvividhamevānumānaṃ sādhanaṃ dūṣaṇaṃ ca /
tatra tarko na sādhanamiti tāvadbhavatāmapi sammatam /
nāpi dūṣaṇam /
duṣyipramājanakaṃ hi dūṣaṇaṃ nāma /
naca tarkasya tatsambhavati /
parasiddhena hi nyāyena parasya tatra duṣyirjñāpanīyā /
na cāsau sādhuḥ /
tathātve hi parasiddha ityeva na syāt /
asādhunā ca jñāpyamānā duṣyirābhāsabhūtaiveti kathaṃ tarko 'numānamityataḥ chalajātyorduṣṭatvamūlavyutpādanenaivaitatsamānayogakṣemamityāśayavāṃstatsvarūpaṃ nirūpayati- chalamiti //
chalaṃ jātiriti dvedhā vyāhatyantaramiṣyate
NYĀYASUDHĀ:
vyāhatyantaraṃ vyāhatiprabhedaḥ /
iṣyate prāmāṇikaiḥ /
yadvā vyāhativirodhaḥ /
anyadasaṅgataṃ ceti vyāhatyantaram /
chalamasaṅgataṃ jātivirodha ityarthaḥ /
*9,194*
tatra jāterlakṣaṇamāha- jātiriti //
jātiḥ svavyāhatirjñeyā ...
NYĀYASUDHĀ:
jñeyatyanenottaratvaviśeṣaṇaṃ na kāryam /
sādhane 'pi svavyāhateḥ sambhavāt /
vṛthā prabhedakalpanasyāprāmāṇikatvāt /
svavyāhatiśca svavacanavirodhasvakriyāvirodhasvanyāyavirodhabhedena trividheti /
chalalakṣaṇamāha- chalamiti //
... chalamarthāntarottaram

3.2.37

NYĀYASUDHĀ:
paroktasyārthāntaraṃ parikalpya tasyārthāntarasyottaramityarthaḥ /
*9,195*
ayaṃ bhāvaḥ /
asti tāvatsvavyāhatilakṣaṇā jātiḥ, arthāntarottaralakṣaṇaṃ chalaṃ ceti dvividhaṃ nigrahasthānam /
naca tadaṅgīkāre ṣaḍeva nigrahasthānānīti niyamabhaṅgaḥ /
jātervirodhabhedatvācchalasyāsaṅgatiprabhedatvāddvayorapi vā virodha evāntarbhāvayituṃ śakyatvāt /
tatra jātiṃ vā chalaṃ vā prayuñjāno duṣyametaditi kathaṃ pratipādanīya iti vācyam /
jātau tāvadyuktāṅgahīnatvādayuktāṅgādhikatvādaviṣayavṛttitvā(dvā)dduṣyametaditi / chale ca madavivakṣitadūṣaṇenāsaṅgatatvādityevamiti cet /
tatra jātivādī nedamayuktāṅgamiti vā nedamayuktamiti vā nāyamaviṣaya iti vā nedamayuktamiti vā (prati)brūyādeva /
chalavādī ca kiṃ tvadvivakṣayā, tvadvacanena pratīto 'rtho mayā dūṣaṇīya iti /
tau kathaṃ pratibodhanīyau /
*9,196f.*
atha manyase /
dvividhaṃ duṣṭatvamūlaṃ sādhāraṇamasādhāraṇaṃ ca (ceti) /
tatrāsādhāraṇaṃ yuktāṅgatyāgādikam /
sādhāraṇaṃ tu svavyāhatiḥ /
tatrāsādhāraṇadūṣaṇopanyāse 'pi punaśśaṅkamānaḥ svavyāhatyā bodhanīyaḥ /
yadi vyāptyādyaṅgamanape(kṣyaiva)kṣya prasaṅgastadā jātivākyārtho 'pi tathā dūṣayituṃ śakyata ityādi /
yadi (ca) vakturvivakṣāmanapekṣyaiva śabdapratītatvamātreṇa dūṣaṇaṃ tadā chalavākye 'pi tathā śakyamiti /
evaṃ tarhi parasiddhenaiva nyāyena paraśchalajātyorduṣyiṃ bodhanīyaḥ /
tataḥ paraṃ tu na śaṅkayata eva /
vyāghātāvadhitvādāśaṅkāyā ityuktaṃ bhavati /
tathāca paranyāyastāvadasādhuḥ /
tena bodhyamānā duṣyirābhāsabhūtaiveti chalādervāstavamaduṣṭatvaṃ syāt /
na syāt /
na hyatra paranyāyaḥ pramāṇatvenopanyasyate kintvasādhurayaṃ tvadīyo nyāyo yataḥ svātmānamapi vyāhantītyabhiprāya iti cettulyametatprakṛte 'pi /
na hyatrāpi niragnikatvaṃ pramāṇatayopanyasyate 'pi tu asādhurayaṃ tvadīyo niragnikatvāṅgīkāro yataḥ pramāṇaviruddhaṃ nirdhūmatvamapyaṅgīkārayatītyabhiprāyaiti /
jātyādau svaviru(ddhatāpa)ddhāpattistarke tu pramāṇaviruddhāpattiriti vailakṣaṇyamātram /
asti ca svaviruddhāpattirantatastarke 'pi /
yathoktam /
"vyāghātāvadhirāśaṅkā tarkaḥ śaṅkāvadhirmataḥ'; iti /
tadevaṃ tarkasya dūṣaṇānumāne 'ntarbhāvādyuktamuktamiti /
*9,198*
tadanena prabandhenoktārthasya prakṛtopayogaṃ darśayannapavyākhyānasya dūṣaṇāntaramāha- evamiti //
evaṃ saṃśodhitanyāyasadāgamavirodhataḥ /
nānirvācyamiha proktaṃ māyāmātrapadena hi

3.2.38

*9,199*
NYĀYASUDHĀ:
saṃśodhitaḥ ābhāsātsamyagvivecitaḥ /
nyāyo 'numānam /
nirdeṣatvasyāgamapadenaiva labdhatvātsacchabdena niravakāśatvamucyate /
iha sūtre /
proktaṃ sandhyamiti śeṣaḥ /
tatra nyāyavirodho 'nupadameva pradarśayiṣyate /
svapnasya satyatāṃ pratipādayansadāgamastu bhāṣyādāvudāhṛtaḥ prasiddha eveti hiśabdenāha /
na kevalaṃ pramāṇābhāvānmāyāmātramitīyaṃ na svapnasyānirvācyatāpratijñā kinnāma pramāṇavirodhādapītyarthaḥ /
na kevalaṃ pramāṇavyāhateyaṃ pratijñāpi tarhi svavyāhatāpītyāha- vilakṣaṇamiti //
vilakṣaṇaṃ sadasatoriti hi vyāhataṃ svataḥ
NYĀYASUDHĀ:
anirvācyamiti na vācyatāvirahaḥ parasyābhimataḥ svakriyāvirodhāpatteḥ /
kintu sadasatoḥ sakāśādvilakṣaṇamiti pratijñānaṃ ca svavyāhatam /
sanna bhavatītyukte 'sattvameva labdham /
punarasanna bhavatītyabhidhāne kathaṃ na svavyāhatiḥ /
evamasanna bhavatītyabhihite sati sattvamevābhihitam /
punaḥ sanna bhavatītyuktau kuto na svavyāhatiriti hiśabdārthaḥ /
tṛtīyaprakārāṅgīkāriṇāṃ na svavyāhatiriti cenna /
asyāṃ pratijñāyāṃ siddhāyāṃ tṛtīyaprakārasiddhistatsiddhau ca pratijñāsiddhiriti parasparāśrayadoṣāt /
sadādiprakā(ra)raiḥdurnirūpatāmātraṃ pratijñāyate na punarasadādiprakāro vidhīyate 'to na svavyāhatiriti cenna /
sadādiprakārapratiṣedho 'sadādiprakāravidhirityetayoranarthāntarabhāvasyoktatvāt /
anyathaivaṃ mama mātā vandhyetyādāvapi svavyāhatiḥ samāhitā syāt /
*9,202*
kiñca sadasadvilakṣaṇamityatra sacchabdena kimabādhyamabhidhīyate uta brahmasvarūpam /
vailakṣaṇyamapi taddhamarviparītadharma(va)ttvaṃ vā tatpratiyogikānyonyābhāvo vā tattvānadhikaraṇatvaṃ vā /
sarveṣvapi dūṣaṇānyāha- pratiyogitvamapīti //
pratiyogitvamapyasya brahmaṇo 'ṅgīkṛtaṃ bhavet

3.2.39

NYĀYASUDHĀ:
asya svāpnaprapañcasya /
svāpnaprapañcaṃ pratīti yāvat /
apipadaṃ doṣāntarasamuccayārtham /
asya nirākāratayāṅgīkṛtasyāpi brahmaṇa iti vā /
sadasadvilakṣaṇaṃ sandhyamiti pratijānateti vākyaśeṣaḥ /
tataścāyamarthaḥ /
sacchabdenābādhyamaṅgīkṛtya vailakṣaṇyamapi taddharmaviparītadharmatvamaṅgīkriyate cettadābādhyasyāpi dharmavattvamaṅgīkṛtaṃ syāt /
abādhyaṃ ca na brahmaṇo 'nyadastīti brahmaiva sadharmakamu(mityu)ktaṃ syāt /
tathā cāpasiddhāntaḥ /
etena sacchabdasya brahmārtho, vailakṣaṇyaṃ ca taddharmaviparyaya iti pakṣo 'pyapāstaḥ /
athābādhyaṃ sat, vailakṣaṇyaṃ ca tatpratiyogiko 'nyonyābhāva iti matam /
tadā brahmātiriktasyābādhyasyābhāvādbrahmaṇaḥ prapañcaṃ prati pratiyogitvalakṣaṇo dharmaḥ svīkṛto bhavet /
anena sacchabdo brahmārtha iti (ityapi) pratyuktam /
atha sacchabdo 'bādhyārtho, vailakṣaṇyaṃ ca tattvānadhikaraṇatvaṃ tarhi bādhyamiti pratijñārthaḥ syāt /
kātsnaryenānabhivyaktatvaṃ ca tadeveti sādhyahetvorbhedo na bhavet /
abādhyasya dharmitvaṃ cābhyupetaṃ syāt /
anyathā tvapratyayavaiyarthyāt /
etena brahmapakṣaro 'pyapoḍhaḥ /
naca vācyaṃ sakalamapyetadayuktam /
yato 'tra māyāmātratvameva pratijñātaṃ na tu sadasadvailakṣaṇyamiti /
māyāmātrapadasya sadasadvailakṣaṇyārthatayaiva parasyābhimatatvāt /
tacca"kiṃ svapne pāramārthikī sṛṣṭirāhosvinmayāmayi'; iti saṃśayopapādanena"sandhye tathārūpaiva sṛṣṭiḥ'; iti pūrvapakṣotthāpanena"na paramārthagandho 'pyasti'; iti siddhāntopakrameṇa cāvagamyate na hyasattvaṃ svīkriyata iti /
*9,205*
syādetat /
brahmaṇaḥ pratiyogitvādyaṅgīkāre 'pi nāpasiddhāntaḥ /
paramārthato hi brahma nirdharmakaṃ brūmaḥ /
pratiyogitvādikaṃ cāṅgīkriyamāṇaṃ mithyaiva /
na hyāropitena nīlimnā nabhaso nīrūpatvaṃ vyāhanyata ityāśaṅkayāha- mithyā cediti //
mithyā cet pratiyogitvaṃ vailakṣaṇyaṃ tato nahi
NYĀYASUDHĀ:
pratiyogitvamityupalakṣaṇam /
brahmaṇaḥ pratiyogitvādi yadi mithyā syāttarhi tato brahmaṇaḥ svāpnaprapañcasya vailakṣaṇyamuktavidhaṃ na syāt /
yasya yadapekṣayā na pratiyogitvaṃ na tatastasya vailakṣaṇyamapi /
yathā tata eva ghaṭāttasyaiva ghaṭasyeti vyāptisūcanārtho hiśabdaḥ /
mithyāśabdo 'nirvacanīyavacano nāsadvacana iti tu prāganirvacanīyasiddherdurvacanam /
*9,206*
nanu ca vailakṣaṇyaṃ na syāditīdamiṣyāpādanam /
mayā tasyāpi mithyātvāṅgīkārādityata āha- avilakṣaṇatvamiti //
avilakṣaṇatvaṃ satyaṃ syān ...
NYĀYASUDHĀ:
yadi svāpnaprapañcasya brahmavailakṣaṇyaṃ mṛṣā tadavilakṣaṇatvaṃ satyaṃ syāt /
ghaṭādau tathā darśanāt /
yadyapyatra na pareṇa tathāstviti vaktuṃ (na) śakyam /
apasiddhāntāpatteḥ sphuṭatvāt /
tathāpyadhikaṃ vivakṣurāha- mithyātvamiti //
... mithyātvaṃ brahmaṇastataḥ

3.2.40

anirvācyasya sattvaṃ vā ...
NYĀYASUDHĀ:
tato brahmasvapnayoravailakṣaṇyasya satyatvāt /
anirvācyasya anirvācyatayāṅgīkṛtasya svapnasya /
sattvaṃ, bhavedityanuvartate /
prasaṅgasyāniṣyatā(pra)darśanāya svapnasyeti vaktavye 'nirvācyasyetyuktam /
evaṃ brahmaṇaḥ satyasyetyapi grāhyam /
brahmasvapnayoravailakṣaṇyasya satyatve 'pi kuto mithyātvādiprasaṅga ityato vedamuditam /
upalabdhaṃ hi ghaṭasya ghaṭāntareṇa sālakṣaṇyasadbhāve pārthivatvādisāmyam /
atra sāmānyena viśeṣāpādanānnāpādyāpādakayorabhedaḥ śaṅkanīyaḥ /
bhāvatve dravyādyanyatamatvāpattiriti yathā /
brahmapratiyogikaṃ svapnasya sālakṣaṇyaṃ cedbrahmaṇo 'pi mithyātvaṃ syādityasaṅgatam vyadhikaraṇatvāditi na vācyam /
yatpratiyogikaṃ yatra sālakṣaṇyaṃ sa taddharmeti vyāpteḥ sugrahatvāt /
yastu mandamatistaṃ prati samānādhikaraṇamapyaniṣyaṃ suvacanamiti prasaṅgāntaramabhihitam /
*9,208*
syādetat /
brahmaṇaḥ pratiyogitvābhāve 'nuyogitvaṃ syāt /
tathāca svapnasya tato vailakṣaṇyaṃ na syāt /
tadabhāve ca sālakṣaṇyāpattyā brahmasvapnayormithyātvādi prasajyetetyuktamayuktam /
sadharmake hi vastunyekasya dharmasyābhāvena tadviruddhasya dharmasya bhāvo bhāvena cābhāvo(nyasya bhāvo) vaktuṃ śakyate /
yathā parimāṇavattvāddravyasya mahattvābhāve 'ṇutvasya aṇutvabhāve vā mahattvābhāvasyāpādanam /
yathā (vā) vakturmandavacanābhāve tīvravacanam /
tadbhāve vā tadabhāvaḥ śakyāpādanaḥ /
brahma tu sakaladharmavikalamiti kathaṃ tatrāpādanaṃ pratiyogitvāderivāyogitvāderapyabhāvāt /
nahi parimāṇarahite guṇādau vaktṛtvaśūnye kāṣṭhe coktaprasaṅgāvakāśo 'sti /
tathā svapane 'pi noktaprasaṅgāvakāśaḥ /
svayamasatyasya vailakṣaṇyavadavailakṣaṇyasyāpyabhāvāt /
nahi bhrāntasarpavisarpaṇādayaḥ satyā bhaveyurityāśaṅkaya brahmaṇo nirdharmakatvaṃ dūṣayati /
yadītyādinā īśatajjñānetyataḥ prāktanena prakaraṇena /
*9,209*
... yadi dharmā na kecana /
brahmaṇo naiva jijñāsyaṃ ... // MAnuv_3,2.40b-c //
NYĀYASUDHĀ:
yadi brahmaṇaḥ ke 'pi dharmā na syustarhi tajjijñāsyaṃ naiva syāt /
bhavati hi (ca) jijñāsyam /
athāto brahmajijñāseti vacanāt /
ato na tannirdhakamiti /
*9,210*
nirdharmakatve 'pi brahmaṇaḥ kuto na jijñāsyatetyata āha- jijñāseti //
... jijñāsā dharmanirṇayaḥ

3.2.41

NYĀYASUDHĀ:
vicāro hi jijñāsā nāma /
sa ca dharmasya nirṇayo dharmanirṇayaḥ /
vyāpyadharmadarśanamiti yāvat /
śaśaviṣāṇavannirdharmake kathamasau syāt /
aṅgīkāre ca vyāghātaḥ kathaṃ na syāt /
ito 'pi na nirdharmakasya jijñāsyatetyāha- idamitthamiti //
idamitthamiti jñānaṃ jijñāsāyāḥ prayojanam
NYĀYASUDHĀ:
na khalvanumānavicārāparaparyāyāyāḥ jijñāsāyā vastusvarūpamātrajñānaṃ prayojanam /
tasya prāgeva siddhatvāt /
asiddhau vā(cā)''śrayāsiddhasyānumānasyānutthānāt /
kinnāmedamiti svarūpānuvādenetthamiti vyāpakadharmaviśiṣyadharmijñānam /
dhūmānumānādau tathā darśanāt /
tathā ca kathaṃ nirdharmakasya jijñāsyateti /
etena svapne 'pi prasaṅgānavakāśo('pi) nirastaḥ /
tathā sati māyāmātramityanumānāsambhavāt /
āropitābhyāṃ vyāpyavyāpakābhyāṃ tatsambhavaṃ iti cenna /
svarūpāsiddhibādhaprasaṅgāditi /
*9,211*
yadyapi na brahmaniṣṭhena kenaciddharmeṇa tatra dharmāntaraṃ vidhitsitaṃ tathāpi kasyaciddharmasya nivṛttyā dharmāntarasya bhrāntiprasaktasyānyatra sato nivṛttirjñāpyate /
yathoktam /
siddhaṃ tu nivartakatvāditi /
evañca nirdharmakasya kathaṃ jijñāsyatānupapattirityata āha- itthambhāvo hīti //
itthambhāvo hi dharmo 'sya na cenna pratiyogitā

3.2.42

NYĀYASUDHĀ:
asya brahmaṇaḥ pratiyogitā virodhitā /
prapañcadharmavyāvṛttimatteti yāvat /
na khalu nirādhārayā kasyaciddharmasya nivṛttyā nirādhāraiva dharmāntaravyāvṛttiranumātuṃ śakyā /
evaṃvidhānumānapravṛtteralaukikatvāt /
ato brahmaniṣṭhayaiva brahmaniṣṭheti vācyam /
yadi cāsya dharmo na syānna tarhi vyāvṛttimattāpi syāditi /
itthamiti jñānaṃ jijñāsāphalaṃ cedbrahmaṇītthambhāva eva svīkāryaḥ syāt /
tat kiṃ dharmeṇeti mandāśaṅkānirāsāya"itthambhāvo hi dharmo 'sya'; ityanuvādena parihāro 'bhihitaḥ /
yadvāstu vyāvṛttimattā brahmaṇaḥ kiṃ dharmeṇetyata idamuktam /
na vidhirūpa eva dharmaḥ kinnāmetthambhāvamātraṃ prakṛtamiti /
tadanena brahma na nirdharmakaṃ jijñāsyatvātparvatavadityanumānaṃ (ca) sūcitaṃ bhavati /
*9,212*
ito 'pi na nirdharmakaṃ brahmetyāha- itthambhāvātmakāniti //
*9,213*
itthambhāvātmakān dharmānāhuśca śrutayo 'khilāḥ
NYĀYASUDHĀ:
śrutayaśceti sambandhaḥ /
bhava(ntu sa)nti satyakāma ityādyāḥ śrutayo dharmavādinyo na tvapahatapāpmetyādyāstatkathamakhilā ityucyata ityata uktamitthambhāvātmakāniti /
akhaṇḍaniṣṭhatā tu prāgeva nirākṛtā nirākariṣyate ceti /
na kevalaṃ śrutyanumānaviruddhaṃ brahmaṇo nirdharmakatvaṃ kintu sūtraviruddhaṃ cetyāha- adṛśyatvādayo 'pīti //
adṛśyatvādayo 'pyasya guṇā hi prabhuṇoditāḥ

3.2.43

NYĀYASUDHĀ:
prabhuṇāpīti sambandhaḥ /
"adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ'; ityādineti śeṣaḥ /
yadvā na vidhirūpa eva dharmaḥ kinnāmetthambhāvamātramityata prayogamanena pramāṇayati /
atracāpiśabdo na bhinnakramaḥ /
guṇaśabdaśca dhamarvacano na pāribhāṣikavacanaḥ /
adṛśyatvādīnāṃ tadabhāvāt /
nanvasmābhirbhāvarūpā eva dharmā brahmaṇo nāṅgīkriyante 'bhāvātmakāstu svīkriyanta eva /
ato na sūtravirodha ityata āha- yadīti //
yadi syustādṛśā dharmāḥ sarvajñatvādayo na kim
NYĀYASUDHĀ:
tādṛśā abhāvātmakāḥ /
yatādṛśyatvādyāḥ pramāṇāvagatāstathā sarvajñatvādayo bhāvarūpā api yaḥ sarvajña ityādiśrutisiddhā iti te 'pyaṅgīkāryāḥ /
atha tadaṅgīkāre neha nānāstītyādiśrutivirodha ityucyate so 'dṛśyatvādyaṅgīkāre 'pi samānaḥ /
ato 'rdhacara(jara)tīyasyāprāmāṇikatvātsarvajñatvādayo 'pi svīkāryāḥ /
adṛśyatvādayo 'pi vā tyājyā iti /
*9,214*
syādetat /
sarvajñatvādayaḥ sarvanirūpyatvātsarvāpekṣāḥ /
viyadādikaṃ ca sarvaṃ bhrāntisiddhamasatyameva /
asatyasāpekṣāstu kathaṃ paramātharto brahmadharmatayā svīkartuṃ śakyanta ityata āha- anyeti //
anyāpekṣā yadi syuṣṭe ...
NYĀYASUDHĀ:
te sarvajñatvādayo 'nyāpekṣā iti yadi nāṅgīkriyante tarhi te 'dṛśyatvādayo 'pi na dṛśyamadṛśyamityevamanyāpekṣāssyuriti nāṅgīkāryā eva /
tathā ca sūtravirodhastadavastha eva /
viṣayatayānyāpekṣatvaṃ pratiyogitayānyāpekṣatvamiti (tu) vaiṣamyamātram /
syuṣya iti suṣāmādiṣu draṣṭavyam /
*9,216*
kiñca parāpekṣatayā sarvajñatvādikaṃ brahmaṇo 'naṅgīkurvāṇena sattāpi nāṅgīkaraṇīyā /
yataḥ sattāpyevaṃ parāpekṣetyāha- sattaivamiti //
... sattaivaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
nāstyeva svarūpātiriktā satteti cetsvarūpasattāpi na syāt /
nahi mithyābhūtaparāpekṣaṃ satyasvarūpaṃ bhavitumarhatīti tvadīyanyāyaprāptatvāt /
tathāca sadeva somyetyādiśrutivirodhaḥ /
kathaṃ sattā parāpekṣetyata āha- deśeti //
... deśakālagā

3.2.44

NYĀYASUDHĀ:
yatastasmātsattaivamiti sambandhaḥ /
nanu deśakālageti ko 'rthaḥ /
deśakālasambaddheti vā deśakālajanyeti vā /
nādyaḥ /
tāvatā parāpekṣāsiddheḥ /
nahi gaganaṃ ghaṭena saṃyuktamityetāvatā tadapekṣam /
na dvitīyaḥ /
anādinityatvāditi cedevaṃ tarhi sāvarjñāderapi nānyāpe(kṣā)kṣatā /
nahi sarveṇa saha viṣayaviṣayibhāvamātreṇa sarvāpekṣatvaṃ sauraprakāśasyāpi ghaṭāpekṣatāprasaṅgāt /
na(hi sa) ca sarveṇa janyatvam /
nityasiddhatvāt /
*9,217*
nanūtpattau sārvajñādeḥ sarvāsāpekṣatābhāve 'pi jñaptau sāstyeva /
vidita eva sarvasminsārvajñādi vijñāyate nāvidita iti /
evaṃ tarhi sattāpi mā bhūdutpattau parāpekṣā /
jñaptau tu bhavatyevetyāha- deśeti //
deśakālānapekṣā hi na sattā kvāpi dṛśyate
NYĀYASUDHĀ:
deśakālānapekṣā deśakālapratītyanapekṣā /
deśakālapratītyapekṣaiva dṛśyata ityanvayo 'pi draṣṭavyaḥ /
yadi kaścidvaiyātyātkvaciddeśakālapratītyanapekṣāpi sattā dṛśyata iti brūyāttadā vyāghātaḥ syāt /
deśakālavyatirekeṇa (kvacitsattāśa) kiṃśabdārthānirvacanāt /
sattāpratītāvavarjanīyatayā deśakālau dṛśyete na tu tadapekṣeti cenna /
abhūdbhavati bhaviṣyatītyādipratītimavadhūya sattāyā apratibhāsāt /
niyataviśiṣyapratītike '(tadana)napekṣāyāṃ na kutrāpyapekṣā syāt /
tadidamuktam- kvāpīti //
*9,218*
na kevalaṃ brāhmaṇo nirdhamarkatve mīmāṃsāviṣayatvānupapattiḥ kinnāma śāstrayonitvādityuktaṃ śāstraviṣayatvamapyanupapannaṃ syādityāha- sarveti //
sarvadharmojjñitasyāsya kiṃ śāstreṇādhigamyate

3.2.45

NYĀYASUDHĀ:
kimākṣepe /
svarūpaṃ tāvatsvaprakāśatvānna śāstrapratipādyam /
saṃsargabhedayoreva vākyārthatvācca /
dharmāstu na santi /
yena saṃsargabhedau śāstraviṣayau syātām /
tasmādasya brahmaṇaḥ kiṃ śāstreṇādhigamyate na svarūpaṃ nāpi dharmasaṃsargādīti /
*9,221*
itthambhāvātmakānīti brahmaṇo nirdharmakatve śrutivirodho 'bhihitaḥ /
sāmprataṃ tu śrutīnāṃ nirviṣayatvāpattyādikamiti mahānbhedaḥ /
brahmaṇi paramārthato dharmābhāve 'pi mithyābhūtā dharmāḥ śāstrasya viṣayā bhaviṣyantītyata āha- mithyeti //
mithyādharmavidhātuśca vedasyaivāpramāṇatā
NYĀYASUDHĀ:
castvarthaḥ /
apramāṇataiveti sambandhaḥ /
vedāntānāṃ (dānāṃ) viṣayābhāvena prasaktamabodhakatvalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ parihartumaṅgīkṛtaṃ mithyādharmapratipādakatvaṃ viparītabodhakatvalakṣaṇamaprāmāṇyamevāpādayati /
iyāṃstu viśeṣaḥ /
abodhakānāmupekṣaṇīyataiva kevalaṃ
viparītabodhakānāṃ tu heyatā syāditi /
*9,222*
bhavedapramāṇaṃ vedo yadi mithyādharmānpratipādyaivoparamet /
nacaivaṃ kinnāma neha nānāstītyādinā (tu tatprati) pratiṣedhati cetyata āha- āprāptamiti //
aprāptāṃ bhrāntimāpādya kiṃ vedo mānatāṃ vrajet

3.2.46

NYĀYASUDHĀ:
āpādyetyataḥparaṃ niṣedhaṃ kurvanniti śeṣaḥ /
"yaḥ sarvajñaḥ sarvavit'; /
"ya ātmāpahatapāpmā'; ityādinā vedo yadi bhrāntiṃ brahmaṇi mithyābhūtasārvajñyādipratītimutpādya svayameva neha nānāstītyādinā tatpratiṣedhaṃ kuryāttadā mānatāṃ vrajetkim /
parasparaviruddhatvenonmattavacanavadaprāmāṇya(pramāṇa)meva syāt /
nanvetadanākalitaparābhisandherasadanuvādenoktam /
nahi vayaṃ vedo dharmānvidhāya svayameva niṣedhatīti brūmaḥ /
kintvanūdya niṣedhatīti /
tathāca kathamaprāmāṇyāpattirityata uktam- āprāptamiti //
anuvādo hyanyataḥ prāptasya bhavati /
naca brahmaṇi mithyābhūtadharmapratītiḥ kenacitprāptā /
tato 'nuvādāsambhavāt vidhāyaiva pratiṣedhatīti vaktavye pūrvokto doṣa iti /
*9,223*
kathamaprāptirbrahmadharmaṇāmityata āha- nahīti //
nahi vedaṃ vinā brahma vedyaṃ dharmāśca tadgatāḥ
NYĀYASUDHĀ:
vedena vinā brahma na vedyamiti tāvatsamarthitaṃ prathamādhyāye /
tathāca kathaṃ tadgatatvena sārvajñādayo 'nyato vedyā bhaveyuḥ /
vedavidite 'pi brahmaṇyanumānena sārvajñādipratītiriti cenna /
tasyā vināpi vaidikena pratiṣedhena pratyanumāne(nādi)naivāpāstatvāt /
anyathātiprasaṅgāt /
*9,224*
atha matam /
mithyādharmavidhātuśca vedasyaivāpramāṇateti yaduktaṃ tannāniṣyam /
dvividho(hi) vedabhāgaḥ /
tattvāvedako 'tattvāvedakaśca /
tatra jīveśvarayo(vabrahmaṇo)raikyaṃ pratipādayaṃstattvāvedako 'paro 'tattvāvedaka ityasmābhiraṅgīkṛtatvādityata āha- vedeti //
vedavedyasya mithyātvaṃ yadi naikyasya tat katham

3.2.47

NYĀYASUDHĀ:
tat tarhi tanmithyātvamiti vā /
satyameva tvayāṅgīkṛtamiti /
naca tadupapadyate(dyujyate) /
sarvo 'pi hi vedo 'pauruṣeyaḥ svataḥpramā(ṇaṃ ca)ṇabhūtaśca /
tatra caikasya bhāgasyāprāmāṇye parasyāpi tatsyāt tasya prāmāṇye 'syāpi kathaṃ tanna syāt /
tātparyaliṅgabhāvābhāvābhyāṃ vyavastheti cāsaṅgatam /
tathātve hyasya bhāgasyānyatra tātparyaṃ vācyaṃ syāt /
naca niṣedhāyānuvāda ityupapāditam /
ahiṃsādiśyenādividhivadvidvadavidvadviṣayatayā vyavasthāstviti cenna /
vaiṣamyāt /
dhanatvasya cānabhidhānāt /
athaikyaṃ pratipādayituṃ buddhiśuddhaye sārvajñādyavidyāmānamapi pratipādyate /
sarvatra prasṛtā hi buddhiḥ saguṇe brahmaṇi dattapadā krameṇaikye praviśatīti cenna /
pratikūlatvāt /
sārvajñādipratipādanena hi bhedavāsanaiva dṛḍhanirūḍhā syādityeṣā dik /
*9,228*
yaduktaṃ brahmaṇi dharmāṇāmaprāptiriti tanna /
pramāṇato 'prāptāvapyāropastatsambhavāt /
ātmaiva hi brahma sa ca svaprakāśatayāvabhāsata eveti tasmindharmāropo nānupapannaḥ /
tataścāropitadharmānuvādena pratiṣedho yujyata iti cet /
syādapyevaṃ yadi brahmaṇi dharmāropo yujyeta /
nacaivam /
tasya sarvadharmarahitatvāt /
pradhānābhāvācca /
atha dharmarahitatvādāvapi kuto nāropa ityato vyatirekavyāptiṃ darśayati- dharmeti //
dharmāropo 'pi sāmānyadharmādīnāṃ hi daśarne
*9,229*
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ pramāṇataḥ prāptyabhāvaḥ kintu dharmāropo 'pi nopapadyata ityapiśabdaḥ /
sāmānyaṃ cāsau dharmaśca sāmānyadharmaḥ /
ādipadena pradhānadarśanam /
dṛṣṭa iti śeṣaḥ /
*9,230*
etadeva prapañcayati- idamiti //
idantadādidharmitve dharmo 'nyaḥ kalpyate 'tra hi

3.2.48

NYĀYASUDHĀ:
idaṃ taditi bhāvapradhāno nirdeśaḥ /
ādipadena sādhāraṇadharmagrahaṇam /
dharmitve dṛṣṭa iti śeṣaḥ /
pradhānajñānamapyatra saṅgrāhyam /
atra loke /
śuktikāyāṃ rajatatvadharmāropo hi na śuktikāvabhāsamātreṇa bhavati /
kinnāma vastuto rajatatvadharmavataḥ pradhānasya, adhiṣṭhāne śuktikāśakale purovartitvādeḥ, pradhānasādhāraṇa(dharmasya)sya ca śuklabhāsvaratvāderdharmasya darśana eva /
tathā sphaṭike lauhityāropo 'pi vastuto lauhityavato japākusumasya, sphaṭike ca(ce)dantādeḥ, pradhānasannidhānasya ca darśana eva dṛṣṭa iti /
*9,232*
sahadarśanamātreṇa na vyāptiniścaya ityata āha- sarveti //
sarvadharmavihīnasya dharmāropaḥ kva dṛśyate

3.2.49

*9,233*
NYĀYASUDHĀ:
atrāpi pradhānadarśanamupalakṣaṇīyam /
kva dṛśyate yenoktavyāptervyabhicāraḥ syāditi śeṣaḥ /
upādhivyabhicārayoradarśane (sahacāra)sāhacaryadarśanaṃ vyāptiniścāyakameveti bhāvaḥ /
ayaṃ(matra) samudāyārthaḥ /
dharmāropasya pradhānadarśanādikaṃ vyāpakamupalabdham /
naca prakṛte tadasti /
sarvājñādīnāmapahatapāpmatvādīnāmanyatrānabhyupagamāt /
brahmaṇi ca pradhānasādhāraṇadharmāderanaṅgīkārāt /
ato vyāpyasya dharmāropasyābhāva iti /
nanvatra pradhānādarśanena dharmāropasambhavaḥ śakyānumānaḥ /
sārvajñādikaṃ na brahmaṇyāropitaṃ prāganyatrānupalabdhatvāditi prayogasambhavāt /
dharmābhāvaliṅgakamanumānaṃ tu katham /
bhavatāmasiddhatvāditi /
maivam /
dharmarāhityavādinaivamanumāyopagantavyamityabhiprāyat /
*9,234*
nanu (ca) dharmāropo 'dhiṣṭhānadharmāṇāṃ pradhānasya ca pratītāvevāyatate na tu sattāyām /
idantvādipratītau hīdaṃ rajatamityādirūpā pratītiḥ syāt /
sādhāraṇadharmapratītireva ca pradhānaṃ buddhi(sthaṃ ka)sthīkaroti /
pradhānapratītireva cānvayavyatirekābhyāmāropopayoginī /
sattāyā upayogāṅgīkāre 'tiprasaṅgaḥ /
ubhayopayoge tu gauravam /
asti cāpyatrādhiṣṭhānadharmādipratītirāroparūpā /
nahīdaṃpūrvo 'yaṃ brahmaṇi dharmāropaḥ /
tathāca pūrvāropitadharmapratītyadhīno 'yamuttarottarāropo bhaviṣyati /
pūrvameva cottarasya pradhānamiti kimanupapannamityata āha- tadarthamiti /
yadi brahma(ṇo)ṇi dharmāropasiddhayarthamanyā dharmāṇāmāropaḥ kalpyate /
tadā so 'pi dharmāropāntarāyatta ityevaṃ prasaktānavasthitiḥ syāt /
siddhaviṣayatvānneyamanavasthā dūṣaṇamiti cenna /
dharmasadbhāvatatpratītyoḥ pūrvasiddhatve 'pyāropatvakalpanāyāmanavasthānivāraṇāt /
asyā dharmapratīterāropatvaṃ pūrvapratīterāropatvakalpanādhīnaṃ tasyā api tatheti /
tadevaṃ brahmaṇi dharmāropāsambhavātsvato nirdharmakatve vedāprāmāṇyādiprasaṅgānna nirdharmakaṃ brahmeti siddham /
*9,236*
yaduktaṃ sārvajñādermithyātvasiddhaye viśvasya bhrāntikalpitatvaṃ taddūṣayitumīśatajjñānetyādiko granthaḥ /
tathāhi /
viśvasya bhrāntisiddhatvaṃ vadatā tatra pramāṇaṃ vaktavyam /
tatkiṃ pratyakṣaṃ syādanumānaṃ vā'gamo vā /
na tāvatpratyakṣam /
tasya satya(tatsatya)tvagrāhitvasya vakṣyamāṇatvāt /
nāpyanumānam /
śūnyasamayanirāse(na)nirastatvāt /
adhikaṃ ca dūṣaṇaṃ vaktumāha- īśeti //
īśatajjñānavedākṣajānumāmātṛpūrviṇaḥ /
bhrāntirviśvasya yenaiva mānābhāsena kalpyate 'tra hi

3.2.50

tanmātrasyānyathā bhāvāt kiṃ na syād viśvasatyatā
*9,237*
NYĀYASUDHĀ:
yadyapyatra bhrāntirviśvasyetyādinaivālam /
tathāpi ye viśvaṃ pramāṇaprameyapramātṛpramitibhedena caturvidhamācakṣate tannirākaraṇaprastāvanāya pramāṇaprameyapramātṛbhedena trividhameva viśvamiti pratijñātumīśetyādyuktam /
tatreśamātrapadābhyāṃ parāparapramātrorgrahaṇam /
yadyapi mātṛpadenaiveśvaro 'pi labhyate /
tathāpi tasya niyataṃ pramātṛtvamanyeṣāṃ tu viparyayādisambhavādaniyatamityādiviśeṣadyotanāya pṛthaggrahaṇam /
vedākṣajānumāpadaiḥ karaṇaphalarūpapramāṇasvīkāraḥ /
vedapadamāgamo(mātro)palakṣaṇam /
akṣajatvaṃ jñānasannikarṣayorastyeva /
īśvarādi(ra)jñānaṃ na vedādipadaiḥ saṅgṛhyate /
akaraṇatvādaphalatvācca /
bhavati ca pramāṇamityatastajjñāneti pṛthaguktam /
nityajñānamātropalakṣaṇaṃ caitat /
pūrvaśabdena karmadhārayaṃ vidhāya tata inipratyayaḥ /
pratyayārthastu vedaśabdaścāpaupuruṣeyavākyavacana eva /
pūrvaśabdaḥ (ka)kāraṇārthaḥ /
pramādhyāhāreṇa tatsambandhaḥ /
tataśceśavākyeśādijñānavedākṣajānumānānīśvarapramātṛvākyarūpapramāṇavataḥ sarvapramāṇasiddhasyetyuktaṃ bhavati /
bhrāntiḥ bhrāntikalpitatvam /
yenetyato labdhamekatvamevetyavadhāryate mānābhāseneti /
svabhāvato durbalenānumānenetyarthaḥ /
anyathābhāve aprāmāṇye /
kimākṣepe /
etaduktaṃ bhavati /
viśvaṃ tāvatsvabhāvato bahutvena ca prabalairīśavākyādibhiḥ sarvaiḥ pramāṇaiḥ satyatayāvagatam /
teṣāṃ"asatyamapratiṣṭhaṃ te'; ityādīnāmanyatra darśitatvāt /
vivādapadaṃ mithyā dṛśyatvājjaḍavadityādikaṃ viśvamithyātvānumānaṃ tu svabhāvaikatvābhyāṃ durbalam /
tathāca prabalapramāṇaviruddhasyānumānasyāprāmāṇyopapatterviśvasya satyatvameva yuktamiti /
*9,245*
nāpyabhāvaḥ /
sa hi gauḍapādādipuruṣapraṇīto vā vedādirvā /
ādyaṃ dūṣayati- yeneti //
yenedaṃ kalpyate bhrāntaṃ bhrāntistasyaiva kiṃ na sā

3.2.51

NYĀYASUDHĀ:
yena gauḍapādādinā idaṃ prāguktamīśādikaṃ viśvaṃ, bhrāntaṃ bhrāntisiddhaṃ kalpyate, kalpayitvā ca tathā vākyaṃ praṇīyate /
tasyaiva sā kalpanā bhrāntirayathārthā kinna bhavet /
etaduktaṃ bhavati /
īśavākyādipramāṇaistāvadīśādiviśvaṃ satyatayāvagatam /
tadviruddhā ca gauḍapādādīnāṃ viśvamithyātvapratītirbhrāntireveti /
tataḥ kimityata āha- bhrāntatva iti //
bhrāntatve tasya viśvāderīśādyabhrāntameva hi
NYĀYASUDHĀ:
viśvārerviśvamithyātvaṃ pratipādayatastasya gauḍapādāderbhrāntatve siddhe tanmūlasya tadvākyasyāprāmāṇyāttena viśvamithyātvāsiddhāvīśavākyādibhiḥpramāṇairīśādiviśvamabhrāntaṃ satyameva siddhamiti /
nanvīśvaravākyavirodhādgauḍapādādīnāṃ bhrāntatvaṃ kutaḥ kalpanīyam /
gauḍapādādivākyavirodhādīśvarādīnāṃ viśvasatyatvapratītireva bhrāntiḥ kuto na kalpanīyetyata āha- bhaveyuriti //
bhaveyurbhrāntayo nṛṇāṃ naiveśādeḥ kathañcana

3.2.52

NYĀYASUDHĀ:
bāhyā(bhya)ntarakāraṇasāmagrīsattvāditi śeṣaḥ /
kathañcanendriyadoṣāderbāhyakāraṇasya adharmādeḥ ajñānāderāntarakāraṇasyāpyatyantamasambhavādityarthaḥ /
īśādayo vipralambhakā iti cenna /
kalpakābhāvāditi /
*9,246*
astu tarhi neha nānāstītyādiradvaitaparo vedādirāgamaḥ sarvasyāpi mithyātve pramāṇamiti cenna /
tasya viśvasatyatvagrāhakapratyakṣabādhitatvenātadarthatvāt /
atha matam /
pratyakṣaṃ khalu tātkālikaṃ pramāṇaṃ na punarātyantikam /
vedastu na tathā /
svataḥ pramāṇaṃ ca /
ato balavatā vedena bādhitatvātpratyakṣaprāptamapi viśvasatyatvaṃ bhrāntisiddhamityevāṅgīkartumucitamityata āha- satyatvamiti /
satyatvamakṣajaprāptaṃ yadi bhrāntamitīṣyate
NYĀYASUDHĀ:
satyatyaṃ viśvasyeti śeṣaḥ /
āgamabalamāśritya /
tanneti vākyaśeṣaḥ /
kuto netyata āha- prāmāṇyamiti //
[JOSHI-15]
prāmāṇyamāgamasyāpi pratyakṣādanyataḥ kutaḥ

3.2.53

NYĀYASUDHĀ:
kutaḥ siddham /
na kuto 'pi /
na kevalaṃ pratyakṣasya kintvāgamasyāpi prāmāṇyaṃ pratyakṣeṇaiva siddhaṃ na tvanyenetyarthaḥ /
tatkathamityata āha- sākṣīti //
sākṣipratyakṣato hyeva mānānāṃ mānateyate
NYĀYASUDHĀ:
ādyādibhya upasaṅkhayānāttṛtīyārthe tasiḥ /
mānānāṃ sarveṣāmīyate pratīyate /
hiśabdaḥ sarvapramāṇaprāmāṇyasya sākṣisiddhatvopapādakapramāṇasūcanārthaḥ /
tadvivṛṇoti- sākṣiṇā iti //
*9,247*
sākṣiṇaḥ svaprakāśatvamanavasthā tato nahi

3.2.55

NYĀYASUDHĀ:
pramāṇānāṃ prāmāṇyaṃ hi na sattāmātreṇa niśśaṅkavyavahārahetuḥ /
api tu pramitameva /
naca bāhyapratyakṣādikameva prāmāṇyapramitisādhanam /
tatprāmāṇyapramiterapyuktanyāyenāvaśyakatvāt /
naca tatprāmāṇyaṃ svagrāhyam /
acaitanyajñānasya svaprakāśatvābhāvāt /
pratyakṣādyantarānveṣaṇe cānavasthā syāt /
sākṣivedyatve tu sarvapramāṇaprāmāṇyasya na kaściddoṣaḥ /
sākṣī hi caitanyarūpatayā svaprakāśaḥ /
prāmāṇyaṃ ca jñānagrāhakagrāhyamiti svaprāmāṇyaṃ svayameva gṛhṇātīti nānavasthā'padyate /
ataḥ sākṣivedyameva sarvapramāṇaprāmāṇyamaṅgīkāryamiti /
*9,250*
astvevaṃ sākṣipratyakṣavedyaṃ pratyakṣāgamaprāmāṇyam /
tathāpyuktarītyā prabalenāgamena virodhe durbalasya pratyakṣasya kuto na bādha iti cet /
ittham /
syādayaṃ pratyakṣāgamayorbādhyabādhakabhāvaḥ, yadi vyutpādite daurbalyaprābalye yukte syātām /
nacobhayaprāmāṇyasya sākṣivedyatve te yujyete ityāśayavānpratyakṣasya tātkālikaṃ prāmāṇyamāgamasyātyantikamiti vibhāgaṃ tāvadapākaroti- tatkālikamiti /
tātkālikaṃ pramāṇatvamakṣajasya yadā bhavet /
aikyāgamasya kiṃ na syāt ... // MAnuv_3,2.54a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yadi sākṣigṛhītamapi viśvasatyatvagrāhiṇo 'kṣajasya prāmāṇyaṃ tātkālikameva bhavettarhyaikyāgamasyāpi prāmāṇyaṃ sākṣigṛhītatvāviśeṣāttātkālikaṃ syādeveti na vibhāgaḥ siddhayati /
nanvaikyagāmaprāmāṇyamapi tātkālikameva /
kintu pratyakṣamābhāsīkṛtya nivartate /
yathoktam"veṇusaṅgharṣajo vahnirdagdhvā śāmyati tadvanam /
evaṃ guṇavyatyayajo vedaḥ śāmyati tadyathā'; itītyata āha- tasyāpīti //
... tasyāpyetādṛśaṃ yadi /
aikyaprāmāṇyamithyātvaṃ yadā viśvasya satyatā // MAnuv_3,2.54d-f //
*9,251*
NYĀYASUDHĀ:
aikyāgamasyāpi prāmāṇyaṃ yadi tātkālikaṃ svīkriyeta tadā viśvasya satyataiva syāt /
nanūktamatra pratyakṣamābhāsīkṛtya paścādaikyāgamaprāmāṇyaṃ nivartata iti bhavati tātkālikam, naca viśva(sya) satyatvāpattirityataḥ"tasyāpyetādṛśaṃ yadi'; ityetad"aikyapramāṇamithyātvaṃ yadā'; iti vyākhyātam /
aikyāgamaprāmāṇyasya bādhyatvaṃ yadetyarthaḥ /
na kevalaṃ prāmāṇyamātrasya bādhyatvam /
kintu dharmiṇo vākyasyāpīti jñāpanāyaivamuktam /
etaduktaṃ bhavati /
syādidaṃ yadi prāmāṇyasya tātkālikatvaṃ nāmānityatvamiha vivakṣitaṃ syāt /
na caivam /
kṣaṇamātravartino 'pi prāmāṇyasya viṣayasatyatvāvyabhicāritvenānityatāyā daurbalyahetutvāsambhavāt /
kintu bādhyatvameva /
taccedaikyāgamaprāmāṇyasyābhyupagataṃ tadā kathaṃ viśvasya satyatā na syāditi /
*9,252*
nanu sākṣiṇo viṣayavyabhicāritvāttadgṛhītamaikyāgamaprāmāṇyamabādhatayamevetyāśaṅkayāha- aikyavākyasyeti //
aikyāgamasya mānatvaṃ yadyabādhyamitīṣyate /
akṣajasyāpi mānatvaṃ nābādhyaṃ kimitīṣyate

3.2.56

NYĀYASUDHĀ:
sākṣigṛhītatvāviśeṣāditi bhāvaḥ /
sākṣigṛhītatvāviśeṣādviśvasatyatāgrāhakapratyakṣaprāmāṇyasya bādhyatāyāmaikyāgamaprāmāṇyamapi bādhyaṃ syāt /
tadabādhyatve vā pratyakṣaprāmāṇyamapyabādhyamevaiṣyavyamiti samudāyārthaḥ /
nanvadvaitabrahmāvasthānaṃ mokṣaḥ /
sa ca pratyakṣaprāmāṇyasyābādhyatve vyāhanyeta /
prapañcasatyatvena saddvaitatāpatteḥ /
ataḥ sākṣivedyatvāviśeṣe 'pyanena viśeṣeṇa pratyakṣaprāmāṇyaṃ sākṣiṇā tātkālikameva gṛhyata iti kalpyata ityata āha- advaiteti //
advaitahānisāmānyān ...
NYĀYASUDHĀ:
evaṃ tarhyaikyavākyaprāmāṇyamapi tathāvidhameva (mantavyam) /
tadabādhyatve 'pyadvaitahānisāmānyenoktalakṣaṇamokṣāsiddheḥ /
nahi vākyaṃ vā tatprāmāṇyaṃ vā tadartho bhedābhāvo vā brahmeti /
pratyakṣaprāmāṇyasyābādhyatve bahuprapañcāpattiḥ /
āgamaprāmāṇyābādhyatāyāṃ tu naivamiti cenna /
asya viśeṣasya vyarthatvādityāśayavānāha- neti //
*9,253*
... na viśeṣaśca kaścana
NYĀYASUDHĀ:
yadapyadvaitāgamasya prābalyopapādanāya svataḥprāmāṇyamuktaṃ tatrāha- yadīti //
yadi svatastvaṃ prāmāṇye viśvasattā kathaṃ na te

3.2.57

NYĀYASUDHĀ:
svatastvadharmasya prāmāṇyaṃ dharmi, adhikaraṇatayā vivakṣitamiti saptamyupapattiḥ /
yadyāgamaprāmāṇyasya svatastvamucyate tadā pratyakṣaprāmāṇyamapi svata eveti brūmaḥ /
samyaṅmithyājñānasādhāraṇakāraṇamātrajanyatvaṃ vā samyaṅmithyājñānasādhāraṇajñāpakamātrajñeyatvaṃ vā prāmāṇyasya svatastvam /
tadāgamajanyajñānavatpratyakṣajanyasyāpyaviśiṣyameva /
tathā cāgamaprāmāṇyasya svatastvamaṅgīkurvato yatā tadviṣayasatyatā sammatā tathā svataḥpramāṇapratyakṣaviṣayaviśvasattā(tyatā)'pi kathaṃ na te sammateti /
*9,254*
syādetat /
pratyakṣāgamayoḥ svataḥprāmāṇye 'pyasti viśeṣaḥ /
yatpratyakṣaṃ tātkālikameva jñānasya prāmāṇyaṃ janayati vākyantvātyantikam /
tathā jñānagrāhakaḥ sākṣī pratyakṣajñānasya tātkālikameva prāmāṇyaṃ gṛhṇāti vākyajanyajñānasya tvātyantikamiti /
maivam /
asyāṃ vyavasthāyāṃ niyāmakābhāvasyoktatvāt /
doṣāntaraṃ cāha- prāmāṇyasya ceti //
prāmāṇyasya ca maryādā kālato vyāhatā bhavet
NYĀYASUDHĀ:
kālato maryādā vyavacchedaḥ /
tātkālikatvam iti yāvat /
kathaṃ vyāhatirityata āha kālāntare 'pīti /
kālāntare 'pyamānaṃ cedidānīṃ mānatā kutaḥ

3.2.58

*9,254f.*
NYĀYASUDHĀ:
amānaṃ bādhitamānatvaṃ (naṃ) cetpratyakṣam /
tātkālikaśabdena hīdānīmasti kālāntare tu bādhya(tva)miti parasyābhimatam /
tatra yadi ca pratyakṣaṃ kālāntare 'pi bādhitaprāmāṇyaṃ syāttarhīdānīṃ tasya mānatāstīti kutaḥ syāt /
kālatrayasattāniṣedharūpatvādbādhasya yadi ca pratyakṣaprāmāṇyamidānīṃ satsyātkathaṃ kālāntare 'pi tarhi bādhyeteti vyāhatameva tātkālikatvavacanam /
apramāṇameva bhavatu tarhi pratyakṣamiti cet /
satyam /
bhavati bhavato 'yaṃ manorathaḥ /
tatsiddhirevedānīmapi ka(po)phoṇiguḍāyate /
advitīyabrahmāvasthānalakṣaṇaṃ mokṣamabhyupetya pratyakṣaprāmāṇyābādhyatāvadāgamaprāmāṇyābādhyatāyāmapi taddhāniḥ samānetyuktam /
idānīntu sa evānupapanna ityāśayavānpṛcchati- mithyātvamānamiti //
mithyātvamānaṃ mokṣe 'pi mānaṃ kiṃ neti bhaṇyatām
NYĀYASUDHĀ:
viśvamithyātvapratipādakamānamāgamo 'numānaṃ vā mokṣe 'pi mānamiti mokṣasamaye 'pyabādhitasvarūpaprāmāṇyamityarthaḥ /
neti bādhitasvarūpaprāmāṇyamityarthaḥ /
kiṃśabdaḥ pūrveṇa pareṇa ca sambaddhayate /
yadvā kākvaiva mānamityayaṃ praśno jñātavyaḥ /
iti pṛṣṭasyottaraṃ, bhaṇyatām /
ādye doṣamāha- mānatva iti //
*9,256*
mānatve 'dvaitahāniḥ syād ...
NYĀYASUDHĀ:
abādhitasvarūpaprāmāṇyapakṣe tenaiva saddvitīyatvādadvaitahāniḥ syādityuktalakṣaṇo mokṣo na siddhayet /
dvitīye dūṣaṇamāha- amānatve 'pīti //
... amānatve 'pyamokṣatā

3.2.59

NYĀYASUDHĀ:
amokṣatā vivakṣitāvasthāyā iti śeṣaḥ /
viśvamithyātvamānasya tatprāmāṇyasya ca bādhyatvapakṣe 'pi mokṣo na siddhayati /
kathamityata āha- viśvasyeti //
viśvasya punarāpattirmithyāmānaṃ yadā na mā
NYĀYASUDHĀ:
viśvamithyātvamānaṃ yadā na mā bādhitasvarūpaprāmāṇyaṃ syāttadā viśvasya punarāpattiḥ syāt /
nāstitvapramāṇabādhasyāstitvāvyabhicārāt /
viśvasadbhāve ca kathamuktalakṣaṇo mokṣaḥ syāditi /
ādau tāvatpratyakṣeṇa viśvaṃ prāptam /
tadāgamādinā'pātato 'panīyam /
āgamādeśca bādhe punastadāpatitamiti pratītyapekṣayā punaḥśabdaḥ /
viśvaṃ tadbādhakaṃ cobhayamapi bādhitamiti cenna /
uttaratra dūṣaṇāt /
*9,257*
kiñca muktiḥ satī vāsatī vā /
pakṣadvaye 'pi noktalakṣaṇā muktiḥ siddhayati /
kathamiti /
ādyaṃ pratyāha- asti cediti //
asti cenmuktayavasthā ca dvaitāpattir ...
NYĀYASUDHĀ:
ātmasvarūpameva muktiḥ /
yathoktam /
"ātmaivājñānahāniḥ'; iti /
"avidyāstamayo mokṣaḥ'; iti ca /
tatkathaṃ dvaitāpattirityato muktyavasthetyuktam /
avasthaivaiṣā'tmano na tvātmaiva /
tathātve hi prāgeva siddhatvāt prayatnavaiyarthyam /
na cātmā jñānasya sādhyo 'nāditvāt /
avidyādhvaṃsaviśiṣyo na prāksiddho jñānasādhyaśceti cettatkiṃ sa eva muktiḥ /
addheti cet /
tarhi viśiṣyasya sattvābhāvena satī muktirityayuktaṃ syāt /
kiñca muktirnāma dharmaḥ /
sa kathamātmaiva syāditi /
*9,258*
dvitīyaṃ parācaṣṭe- ato 'nyaśceti //
*9,259*
... ato 'nyathā

3.2.60

amuktatvaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
sattvapakṣātpakṣāntare /
yadi muktirasatī syāttadā'tmano 'muktatvaṃ syāt /
viṣāṇāsattve śaśo hyaviṣāṇī dṛṣṭaḥ /
tathāca kuta uktalakṣaṇatvam /
atha matam /
na muktiḥ satī nāpyasatī kintvanirvacanīyeti /
tadāpyamuktataiva(dapyayuktameva) /
saṃsāre 'pyanirvacanīyenaiva hi dvitīyena saddvitīyatvam /
taduttaramapi taccetsyātkathamamuktatvaṃ na bhavet /
etena pañcamaprakāratāpi nirastā /
anirvacanīyatāparihārāt /
nahi caturthaprakāratāvasthitiranirvacanīyatvam /
tathā sati nirvacanīyatāpatteḥ /
anirvacanīyāvidyānivṛttiḥ kathamanirvacanīyā syāditi cet /
ghaṭapradhvaṃso yathā tatheti jānīthāḥ /
tadetatsaṅgrahāyāto 'nyathetyuktam /
anyathāsatī cedityavakṣyat /
*9,261*
evameva mukteradvitīyabrahmāvasthānarūpatānirāsāya kāle 'pi vikalpya doṣo 'bhidhātavya ityāha- tathā kāla iti //
... tathā kāle ...
NYĀYASUDHĀ:
nanu ca mokṣadaśāyāṃ kālo 'sti na veti vikalpya"asti ceddvaitāpattiḥ'; iti dūṣaṇaṃ cāstu /
"ato 'nyathāmuktatvam'; iti kathamatideśa ityata āha- kālādhīnā hīti //
... kālādhīnā hi muktatā
NYĀYASUDHĀ:
kālādhīnā niyamena kālādhikaraṇā /
yadvastu tatkālasambandhyeveti vyāpteriti hi śabdārthaḥ /
na kevalamanumānasiddho mukteḥ kālādhikaraṇatāniyamaḥ kintu"tadā vidvān'"dṛṣṭvaiva taṃ mucyate'; ityāgamasiddho 'pītyāha- kāla eveti //
kāla evāgamo 'pyāha muktiṃ ...
*9,262*
NYĀYASUDHĀ:
kintato yadyevamadhikaraṇena kālena vyāptā muktirityata āha- kāleti //
... kālanivartane /
mukterapi nivṛttiḥ syāt ...
NYĀYASUDHĀ:
kālāsattve mukterapyasattvaṃ syāt /
vyāpakanivṛttau vyāpyanivṛtterāvaśyakatvāt /
tathā cātideśo yukta iti /
etaduktaṃ bhavati /
yadi mokṣaḥ kālasambandhī na syāttadā śaśṛṅgādivadasattvāpattiḥ iti /
nanu ca"na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā'; iti mukterasattvasyeṣṭatvānneyamaniṣyāpattirityata āha- saṃsāritvamiti //
... saṃsāritvamato bhavet

3.2.61

NYĀYASUDHĀ:
caitanyasya sato bandhābhāvalakṣaṇe mokṣe 'sati devadattavanmuktābhimatasyāpi saṃsāritvaṃ bhavet /
bandha(sya)mithyātvātsaṃsāro muktiśca na sta eveti cennānaṅgīkṛtatvamevāniṣṭatvaṃ kintvaprāmāṇikatvādikam /
naca bandhamithyātvaṃ prāmāṇikamityuktaṃ prāk /
*9,263f.*
tadevamāgamāditaḥ pratyakṣasya daurbalyaṃ nirākurvatā tanmiṣeṇa prābalyaṃ ca vyutpāditam /
sākṣipratyakṣasyāgamādiprāmāṇyagrāhakatvenopajīvyatāyāstaditarasya sākṣiniścitapramāṇa(prāmāṇya)tāyāśca sūcitatvāt /
tatastadviruddhasyāgamāderevāprāmāṇyaṃ yuktamiti /
na kevalamupajīvyatvādiguṇenānyataḥ prabalaṃ pratyakṣam /
kintu svabhāvato 'pītyāśayavānāha- kva ceti //
*9,264*
kva ca pratyakṣataḥ prāptamanumāgamabādhitam
NYĀYASUDHĀ:
pratyakṣataḥ prāptamiti sākṣātkārasiddham /
anumānāgamaśabdau liṅgavacanavacanau /
prāmāṇyanirṇayasyedānīṃ kriyamāṇatvāt /
dṛṣṭamiti śeṣaḥ /
yadi hi pratyakṣaprāptaṃ kvacidanumānāgamābhyāṃ bādhitamupalabdhavantaḥ tadā pratīmo 'numāditaḥ pratyakṣasya daurbalyam /
naca tathā /
īśvare doṣagrāhipratyakṣamāgamādibādhitaṃ dṛṣṭamiti cet /
satyam /
tatrāgamāderupajīvyatayā bādhakatvamiti vakṣyāmaḥ /
"prābalyamāgamasyaiva jātyā teṣu triṣu smṛtam'; ityasya vaidikārtaviṣayatvādatra ca pṛthivyādiprapañcasya prastutatvānna virodhaḥ /
*9,267*
dṛṣṭaṃ ca dahanaśaityānumānasya, mama karṇe praviśya gajo garjatītyādivākyasya ca pratyakṣabādhitatvāt /
tatrāpi pratyakṣamupajīvyatvādbādhakaṃ natu svabhāveneti cet /
na /
dharmivyāpakavyāpyavyāptigrāhakatvābhāvāddahanauṣṇyādigrāhiṇaḥ pratyakṣasya /
anauṣṇyamuṣṇatābhāvaḥ /
sa ca pratiyogijñānādhīnajñānaḥ pratiyogibhūtaṃ cauṣṇyaṃ tejasyeva pratyakṣeṇa pratyetavyamiti tasyopajīvyatvamiti cenna /
uktottaratvāt /
anuṣṇatāsādhane hīdamupapā(ditam)danam /
kenaciddhetunā śaityasādhane tvasyānavakāśaḥ /
yadā ca samastasyāpi tejaso 'nauṣṇyaṃ sādhyate tadā bhavatvidaṃ vyutpādanam /
agnimātrapakṣīkāre tu nedamupayujyate /
saurādau tejasyuṣṇatāṃ sparśanenopalabhya cakṣuṣopalabdhe 'gnāvanauṣṇyasādhanasya tu svabhāvaprabalenaiva pratyakṣeṇa bādha ityeṣā dik /
*9,269*
dehasyātmatvaṃ pratyakṣaprāptamapi deho nātmā bhūtatvātkāryatvādghaṭavadityādyanumānena"taṃ svāccharīrātpravṛhet'; ityāgamena ca bādhitaṃ dṛṣṭam /
anyathā bādhakāntarābhāvāddehātmatvasya vāstavatāpātāt /
tatkathametadityata āha- dehātmatvamiti //
dehātmatvaṃ yadi ...
NYĀYASUDHĀ:
dehātmatvaṃ pratyakṣataḥ prāptamanumānāgamabādhitaṃ dṛṣṭamiti yadi brūyāttadā tanneti brūma ityarthaḥ /
na taditi pūrveṇottareṇa ca sambaddhayate /
kuto netyata āha- na taditi //
... na tat prāptaṃ pratyakṣataḥ kvacit
NYĀYASUDHĀ:
dehātmatvaṃ pratyakṣaprāptameva na bhavati /
ataḥ pratyakṣaprāptasyānumānādinā bādha ityatra nedamudāharaṇam /
ayamabhisandhiḥ /
nāstyeva dehātmatvapratītiḥ /
yānumānādinā bādhyate /
yeṣāṃ cāsti nāstikādīnāṃ teṣāmapi nendriyajā /
kintvanumānāgamābhāsajanyaiveti /
mā bhūtpaṇḍitarūpāṇāṃ dehātmatvapratītiḥ /
pāmārāṇāṃ tvastyeva /
saivāsmākamudāharaṇaṃ bhaviṣyatītyataḥ kvacidityuktam /
*9,271*
tadupapādayati- mameti //
mama deha iti hyeva na deho 'hamiti pramā

3.2.62

NYĀYASUDHĀ:
sarvasyāpi jantormama deha ityeva hi pramā pratītirna tu kasyāpi deho 'hamiti /
yadvā yasmātsarveṣāṃ mama deha ityeva pramā samyakpratītiḥ sar(va)dānuvartate tasmāddeho 'hamiti pratītirnāvakāśamāsādayatīti /
dehātmatvapratītyabhāve 'pi dehadharmāṇāṃ kārṣṇyādīnāmātmaniṣṭhatvapratītistāvadastyeva kṛṣṇo 'hamityādivyavahārasandarśanāt /
sā ca liṅgādyanapekṣaiva jāyamānā pratyakṣajanyaiva bādhyate cānumānādineti saivodāharaṇaṃ bhaviṣyatītyata āha- upacāraśceti //
upacāraśca kṛṣṇo 'hamiti ...
NYĀYASUDHĀ:
kṛṣṇo 'hamiti ca pratītirnāstītyanuvartate /
kathaṃ tarhi vyavahāraḥ /
kṛṣṇo 'hamiti vyavahārastūpacāra eveti yojanā /
asya yo vyavahārabalena tathāvidhāṃ pratītimapyanuminoti /
tasyānaikāntikatvaṃ syādityāśayavānuktārthe
dṛṣṭāntamāha- kardameti //
... kardamalepane
*9,272*
NYĀYASUDHĀ:
vastrasya yadvadevaṃ syād ...
NYĀYASUDHĀ:
yathā vastrasya kardamalepane sati kṛṣṇaṃ vastramityupacāravyavahāro bhavatyevaṃ prakṛte 'pi syāt /
ayamabhisandhiḥ /
yo hi vastrasya śauklayaṃ kardamalepanaṃ ca samyagavagacchati na tasya vastre kāṣṇyarpratītirasti /
vyavaharati ca kṛṣṇaṃ vastramiti /
ataḥ kṛṣṇo 'hamiti vyavahārāttathāvidhajñānānumānaṃ tatra vyabhicarati /
upacāravyavahāro 'sāviti cet /
prakṛte 'pi tathā kinna syāditi /
*9,273*
nanu kṛṣṇaṃ vastramiti nopacāraḥ /
svataḥ śukle 'pi vastre kardamopādhikakārṣṇyasadbhāvena pratītisambhavāditi cenna /
kimidamaupādhikaṃ nāma /
sādhanābhimate vyāptiriva kardamasannidhānādāropyamāṇamiti cenna /
āropāsambhasyoktatvāt /
japākusumasannidhānātsphaṭike lauhityamiva pratiphalatīti cenna /
vastrasyāsvacchatvāt /
ghṛtādinā kuṅkumagandhādi(vatkarda)riva kardamanābhivyaktamiti cenna /
prāgvastre kārṣṇyasadbhāve mānābhāvāt /
athāgnisaṃyogātpārthivadravye rūpādikamiva kardamopādhinā kṛtamiti matam /
tatra pṛcchāmaḥ kiṃ kardamaḥ śauklayaṃ nivartya kārṣṇyaṃ vastre karoti, utānivartyaiva /
nādyaḥ /
kardamāpagame śauklayānupalabdhiprasaṅgāt /
naca punaḥ śauklayamutpannam /
kāraṇābhāvāt /
na dvitīyaḥ /
yugapadrūpadvayādhiṣṭhānavirodhāt /
aupādhikasyāpi satyatvena svābhāvikāviśeṣāt /
*9,274*
bhavatu vā vastre kathañcitkārṣṇyamaupādhikaṃ kintadupanyāsenābhyarthate /
nacoktavyabhicāraparihāraḥ /
ekodāharaṇanirākaraṇe 'pi mañcāḥ krośantītyāderanekasya vyabhicārodāharaṇasya sambhavāt /
atha vastre kardamenevātmani dehopādhinā kṛtaṃ kārṣṇyamastīti pratītisambhāvanā vivakṣitā tatrāha- yadīti //
... yadyupādhikṛtaṃ tadā
NYĀYASUDHĀ:
yadi vastra ivātmani dehopādhikṛtaṃ kārṣṇyamastīti tatpratītiḥ sambhāvyate tadā pratyakṣapratītasyānumānādinā bādha ityatra nedamudāharaṇamiti śeṣaḥ /
kathamityata āha- svata iti //
svataḥ śuklatvavat kārṣṇyaṃ na mameti pratīyate

3.2.63

*9,274f.*
NYĀYASUDHĀ:
atra dṛṣṭānte dārṣyāntike caikadeśotkīrtanenānyadapyupalakṣyate /
tathā cāyamarthaḥ /
vastre khalu kārṣṇyaṃ kardamopādhikṛtaṃ (aupādhikaṃ) pratīyamānamevaṃ pratyetavyam /
svatiḥ śuklamevedaṃ vastraṃ na kṛṣṇam /
kārṣṇyantūpādhikṛtamiti /
tathātrāpi svato nīrūpa evāham /
kārṣṇyaṃ tu na mama svabhāvataḥ /
kintu dehopādhikṛtamiti pratīyata ityaṅgīkartavyam /
tathācāsyāḥ pratīteryathārthatvānnānumānādinā(to) bādha iti /
*9,276*
yaduktaṃ dehātmatāpratītirnāsti deho 'hamiti pratītyananubhavāditi tadasat /
ahamiti pratītereva tatpratītitvāt /
idamanidaṃrūpavastugarbho hyahaṅkāraḥ /
yaccoktaṃ mama deha iti bhedapratī(tera)tyanuvṛtterdehātmatvapratibhāso 'nupapanna iti /
tadayuktam /
bhedapratītyasampratipatteḥ /
mama deha iti vyavahārasya mama svarūpamitivadaupacārikatvopapatteḥ /
na khalu kevale dehe ātmatvapratītiḥ /
kintarhi dehendriyāntaḥkaraṇādisaṅghāte /
tatra saṅghātāpekṣayā dehamātre sambandhapratītirapi na bādhikā /
prasādasya stambho, vṛkṣasya śākheti yathā /
naca dehendriyāderātmanaśca bhedāvabhāse sphuṭaṃ pramāṇamasti /
yena dehādyātmapratītirvirudhyeta /
yadapyuktaṃ kṛṣṇo 'hamityādirūpadehādidharmāṇāmātmaniṣṭhapratītirnāsti pramāṇābhāvāditi /
tanna /
kṛṣṇo 'hamiti vyavahāradarśanāt /
jñānamūlatā khalu vyavahārasyotsargataḥ siddhā /
tadanupapattau tūpacāratvakalpanā /
naca nāhaṃ kṛṣṇa ityādirūpā pratītirasti /
yadbhayādupacāratvaṃ kalpayāmaḥ /
ato bhedādipratītyabhāvādastyevobhayī pratītiḥ /
yathā'ha /
"anyonyasminnanyonyātmakatāmanyonyadharmāṃścādhyasya'; iti /
*9,278*
pratyakṣajā ceyaṃ pratītiriti kathaṃ pratyakṣasiddhasya nānumānādinā bādha ityata āha- kathaṃ ceti /
kathaṃ ca bhedo dehāderātmano na pramīyate

3.2.64

NYĀYASUDHĀ:
bhedaśabdenāsaṃsargo 'pi gṛhyate /
dehādiśabdena saṅghātastaddharmāśca /
yadā dehāderiti pañcamī tadā'tmana iti ṣaṣṭhī /
yadā cātmana iti pañcamī tadā dehāderiti ṣaṣṭhī /
anyonyāropasya pareṇoktatvāt /
dehādisaṅghātasyātmanaścānyonyaṃ bhedastaddharmāṇāṃ ca parasparamasaṃsargaḥ pratīyata evetyarthaḥ /
tatkathamityata āha-jātamātrā iti //
jātamātrā mṛgā gāvo hastinaḥ pakṣiṇo khaṣāḥ /
bhayābhayasvabhogādau kāraṇāni vijānate // MAnuv_3,2.63c-f //
*9,278f.*
NYĀYASUDHĀ:
jātā eva na tu vyāpārāntaraṃ kṛtavantaḥ /
bhujyata iti bhogaḥ sukham /
ādipadena duḥkham /
siṃhavyāghrādīni bhayakāraṇāni, mātrādīnyabhayakāraṇāni, stanapānādīni sukhakāraṇāni, śaṅkvādinā nayanāntaḥkaṇḍūyanādīni duḥkhakāraṇānīti vijānate /
ata eva siṃhādidhvanimātreṇa palāyante, mātrādīni copasarpanti, stanapānādyarthaṃ pravartante, varjayanti śaṅkukaṇḍūyanādīni /
*9,279*
tataḥ kimityata āha asmṛtāviti
asmṛtau pūrvadehasya vijñānaṃ tat kathaṃ bhavet
NYĀYASUDHĀ:
tadvijñānaṃ bhayādikāraṇametaditi vijñānam /
pūrvadehāsmaraṇe tadvijñānaṃ(kṛto) kathaṃ na bhavedityata āha- anvayeti //
anvayavyatirekāderanusandhānavismṛtau

3.2.65

*9,280*
NYĀYASUDHĀ:
ādipadena dṛṣṭāntadharmiṇorgrahaṇam /
yadvā'digrahaṇenopadeśo gṛhyate /
anvayavyatirekādervismṛtāviti sambandhaḥ /
na kevalametāvat /
kintu tathā cāyamityanusandhanasya ca vismṛtau satyāṃ vijñānaṃ tatkathaṃ bhavediti sambandhaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
asti tāvanmṛgādīnāṃ stanapānādau pravṛttiḥ śaṅkukaṇḍūyanādito nivṛttiśca /
tato 'numīyate vidyete tatra teṣāṃ rāgadveṣāviti /
rāgadveṣayoreva pravṛttikāraṇatvenāsmadādau nirṇītatvāt /
rāgadveṣābhyāṃ ceṣyāniṣyasādhanatvajñānam /
tasyaiva rāgādikāraṇatayā niścitatvāt /
naca tajjñānaṃ pratyakṣasādhyam /
kāryakāraṇabhāvasyātīndriyatvāt /
kintvanumānopadeśasādhyameva /
naca mṛgādīnāmupadeśaḥ sambhavati /
anadhikārāt /
tasmātprāgbhavīyopadeśa iti vācyam /
nacāsmṛto 'sau tatkāraṇamiti tatsmṛtisadbhāvo 'ṅgīkāryaḥ /
yadvānumānam /
naca tat, yadyatstanapānaṃ tadiṣyasādhanaṃ, yadiṣyasādhanaṃ na bhavati tatstanapānaṃ na bhavati, yathāmukam, stanapānaṃ cedamityanvayādismaraṇena vinā bhavati /
nacānanubhūte smṛtirutpadyate /
nacāsmiñjanmanyanvayādyanubhavo 'sti /
jātamātrāṇāmudāhṛtatvāt /
ato janmāntarānubhūtānvayādismaraṇameṣṭavyam /
prāgbhavīyasyopadeśasyānvayādeśca smaraṇe pūvardehasmaraṇamapyaṅgīkartavyam /
samānayogakṣematvāt /
naceddehāntarasmaraṇaṃ mṛgādīnāṃ tadā tadaviśiṣyānvayayādismaraṇamapi na syāt /
tadabhāve cānumānādyabhāveneṣyāniṣyakāraṇatājñānaṃ notpadyeta /
tadanutpāde ca rāgādyanutpādātpravṛttyādyanutpa(dyata)dyate /
kāraṇābhāve kāryābhāvasya sulabhatvāt /
adṛṣṭavaśātpravṛttyādīti cenna /
dṛṣṭātikramadoṣāt /
etāvāṃstvadṛṣṭasyopayogo yañjanmāntarānubhūtaṃ sarvamasmarannetāvatsmarati /
yādṛcchikaṃ pravṛttyādi bhavatviti cenna /
anantānāṃ tadanupapatteḥ /
ata eva mṛgā ityādibahuvacanam /
astu jātisvabhāvo 'yam /
na /
bhinnajātīyānāmapyupalambhāt /
ata eva mṛgā gāva ityādyuktam /
dṛṣṭātikramadoṣaścāparihāryaḥ /
tasmādasti mṛgādīnāṃ pūrvadehasmaraṇam /
tathaiva mānuṣādīnāmapīti siddhamiti /
*9,283*
tathāpi kiṃ prakṛta ityata āha- yadeti //
yadā dehāntarajñānaṃ dehaikyāvasitiḥ kutaḥ
NYĀYASUDHĀ:
yadaivametaddehavartino mama na kevalamayameva dehaḥ kintu tatprāganyo 'pyabhūditi dehāntarasmaraṇaṃ pramitam(ṇamāpatitam) /
tadaitaddehena svasyaikyā(dhya)vasāyaḥ kutaḥ syāt /
kintvanekamaṇiṣvanusyūtaṃ sūtramivānekadehānusyūtamātmānaṃ paśyataḥ svasya tato 'tyantabhedāvasitireva yuktā /
tathāca kārṣṇyādīnāmasaṃsargajñānamapi susthameve /
pareṇa dehādyāropanibandhanatvābhyupagamāttadāropasya /
ahaṃpratyayastu nāropa iti prāgevoktam /
ato mama deha iti pratyayo nānyathayitavyaḥ kṛṣṇo 'hamityādiścopacāro 'ṅgīkaraṇīya iti /
*9,284f.*
syādetat /
na mukhyārthānupapattimātrādupacāro labhyate /
kintu sādṛśye sambandhe vā prayojane ca sati /
nacātra sādṛśyādikamasti /
tatkathamayamupacāraḥ /
kiñca mṛgādīnāṃ pāmārāṇāṃ manuṣyāṇāṃ ca yadi dehātmabhedajñānaṃ syāttarhi"naiṣāṃ mamāhamiti dhīḥ śvasṛgālabhakṣya'; ityādayaḥ purāṇādivyavahārāḥ kathaṃ saṅgacchante /
kathaṃ ca dehātmavivekārthānāmupadeśānāmānarthakyaṃ na syāt /
dehānukūlapratikūlārthayo rāgadveṣau ca dehātmabhedajñāne sati na syātām /
tataśca saṃsārānupapattirityata āha- vyāptatvāditi //
*9,285*
vyāptatvādātmano dehe vyavahāreṣvapāṭavāt

3.2.66

bhedajñāne 'pi cāṅgāravahnivat svāviviktavat /
bhavanti vyavahārāśca ... // MAnuv_3,2.66a-c //
NYĀYASUDHĀ:
bhedājñāne 'pi ceti caśabdo vyavahāreṣvapāṭavācceti sambaddhayate /
aṅgāravahnivaditi /
aṅgāravyāptavanhāvivetyarthaḥ /
svāviviktavat svābhinne svasaṃsṛṣṭe ca yathā tathetyarthaḥ /
vyavahārāśceti caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ /
ātmano(dehe) vyāptatvātsvāviviktavadvayavahārā bhavanti ityanenaikadeśatvalakṣaṇaṃ sādṛśyaṃ sambandho 'pyabhihitaḥ /
bhedajñāne 'pyabhinnavadvayavahāre kiṃ prayojanamityasyottaraṃ bhedajñāne 'pi lokānāṃ vyavahāreṣvapāṭavātsvāviviktavadvayavahāre kiṃ prayojanamityasyottaraṃ bhedajñāne 'pi lokānāṃ vyavahāreṣvapāṭavavātsvāviviktavadvayavahārā bhavantīti /
na prayojanamuddiśya lokāstathā vyavaharanti /
kintu viviktavyavahāreṣu pāṭavābhāvādeveti /
apāṭave heturvyāptatvādātmano deha iti /
rūḍhatvāccaiteṣāṃ vyavahārāṇāṃ na prayojanāpekṣetyāśayena uktam- aṅgāravahnivaditi /
bhedajñāne 'pyātmano dehavyāptatvādaṅgāravahnivallokānāṃ vyavahāreṣu apāṭavādatyantaviviktavedaneṣvasāmarthyātpurāṇādivyavahārāśca svāviviktavadbhavanti /
viśadavivekābhāvavivakṣayaiva te vyavahārā ityāśayaḥ /
ata eva vivekārthānāmupadeśānāṃ ca sārthakyamupapadyate /
viśado hi vivekaḥ puruṣārthāya kalpate na tvautpattikaḥ /
ātmano dehe vyāptatvādatyantaṃ premāspadatvādrāgādayo yujyanta eveti /
*9,287*
nanu jñānameva vyavahārakāraṇaṃ taccedasti kathaṃ tarhi vyavahāreṣvapāṭavamityata āha- nahīti //
... na hi pratyakṣagānapi

3.2.67

*9,288*
NYĀYASUDHĀ:
arthān yathānubhavataḥ pratipādayituṃ kṣamāḥ /
lokās ... // MAnuv_3,2.67a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yathānubhavataḥ anubhavānusāreṇa pratipādayituṃ vyavahartum /
yamalayoratyantavivekaṃ paśyanto 'pi mātrādayaḥ kathametau viviktāvavagantavyāviti pṛṣṭā evamiti svapratyakṣānubhavānusāreṇa na parānpratipādayituṃ kṣamanta ityādyanubhavasiddham /
kā nāmātra kathantā /
atha tatrātyantasādṛśyaṃ pratibandhakaṃ tarhyatrāpyaṅgāravahnivadātmano dehe vyāptatvaṃ pratibandhakamuktameva /
śuktirajatādipratyakṣāṇāmanumānādinā bādho nāstītyanyatropapāditamityāśayavān"kva ca pratyakṣataḥ prāptam'; ityādinoktamupasaṃharati- tato hīti //
... tato hi pratyakṣasiddhaṃ nānyena kenacit

3.2.68

śakyaṃ vārayituṃ kvāpi ...

3.2.69

NYĀYASUDHĀ:
kvacitpratīterevābhāvātkvacitpratītisadbhāve 'pi pratyakṣajanyatvābhāvātkvacitpratyakṣapratītibhāve 'pi yathārthatvātkvacidayathārthatve 'pi prabalapratyakṣeṇaiva bādhādityarthaḥ /
ata eva kvāpītyuktam /
anyeneti /
anupajīvyenāgamādinetyarthaḥ /
tadevaṃ svabhāvataḥ prabalena pratyakṣeṇa viruddhāvanumānāgamāvabhāsāveveti /
*9,289*
bhavatvāgamāditaḥ pratyakṣaṃ prabalaṃ mā vā bhūt /
tadvirodhastvāgamādernāsti /
bhinnaviṣayatvāt /
tathāhi /
āgamādikaṃ khalvāgāminaṃ viśvasya bādhaṃ pratipādayati na tu adhunātanam /
sa eva ca mithyādipadena vedanīyaḥ /
tasya ca pratyakṣavirodhastadā syāt /
yadyāgāminamapi viśvasya bādhaṃ pratyakṣaṃ pratikṣipet /
nacaivam /
tasya vartamānamātragrāhitvena āgāminamapi viśvasya bādhaṃ pratyakṣaṃ pratikṣipet /
nacaivam /
tasya vartamānamātragrāhitvena āgāmibādhābhāvagrahaṇe sāmarthyābhāvāt /
yathoktam /
"sambaddhaṃ vartamānaṃ ca gṛhyate cakṣurādinā'; iti /
idānīntanabādhābhāvagrahaṇe 'pi na virodhaḥ /
naca bhinnaviṣayayorvirodho 'sti /
tathā satīdānīntanaghaṭābhāvagrāhiṇā pratyakṣeṇa bhaviṣyati ghaṭa ityāgamādervirodhaḥ syāditi /
*9,290*
ucyate /
asti tāvat pratyakṣaṃ vartamānakālīnaṃ bādhābhāvamāvedayatīti parasyāpi sampratipattiḥ /
āgamaśca neha nānāstītyādirūpo vartamānameva viśvasya bādhaṃ pratipādayatīti kathaṃ na pratyakṣaviruddhaḥ /
astu vāgāmibodhakatvamāgamādestathāpi bādho nāma traikālikasattaniṣedhaḥ /
sa ca vartamānakālīnasattāgrāhiṇā pratyakṣeṇa viruddhayata eveti tatpratipādakasyāgamādeḥ kathaṃ na pratyakṣavirodhaḥ /
etenāsmatpratyakṣamasmanniṣṭhameva bādhaṃ pratikṣeptuṃ kṣamate na puruṣāntaragatamiti nirastam /
ghaṭādisattāniṣedharūpasya bādhasya tatsattāgrāhiṇā pratyakṣeṇa virodhāvaśyambhāvāt /
*9,293*
tadevaṃ pratyakṣasya vartamānamātragrāhitve 'pyāgamādestadvirodho duṣparihāra eva /
tathāpi prasaktau vastusthitirvaktavyetyāśayavānpratyakṣasya vartamānamātragrāhitāniyamamapākartumuttaraṃ prakaraṇamārabhamāṇaḥ sākṣipratyakṣasya tāvattanniyamamapākaroti- taccediti //
... taccennottaragocaram /
kathamevottaraḥ kālastadgo mokṣaśca gamyate // MAnuv_3,2.68b-d //
NYĀYASUDHĀ:
gamyata iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ /
taditi pratyakṣaviśeṣasākṣiṇamevādhikurute bhagavān bhāṣyakāraḥ cecchabdaśravaṇāttarhītyadhyāhāryam /
nottaragocaramiti /
vartamānamātragocaramityarthaḥ /
pramāṇāntarāṇāṃ prāgeva dūṣitatvādityevārthaḥ /
uttara ityatītasyāpyupalakṣaṇam /
yeṣāṃ cākhaṇḍa eva kālastairapyupādhibhedo 'ṅgīkartavya eva /
anyathā sarvākhyātapratyayānāmaikāthyarprasaṅgāt /
ataḥ svābhāviko vaupādhiko vāstyuttaraḥ kālaḥ /
māvagāmyuttaraḥ kāla idānīm /
kinnaśchinnamityata āha- tadga iti //
kathamevetyanuvartate /
uttarakālānavagatāviti cārthaḥ /
gamyate avagamyate /
atrātītasya kaṇṭhato 'saṅkīrtanaṃ kaiścidatītamokṣasyānaṅgīkṛtatvāt /
uttarakālānavagatau tatsambandhitayā mokṣo 'pi nāvagamyata eva /
viśeṣaṇānavagame viśiṣyānavagamasya prasiddhatvāt /
bhaviṣyati mokṣa ityavagamābhāve ca tadarthaḥ prayatno na syāt /
mokṣe sarvasya bādho bhaviṣyatītyetadapi na syāditi /
*9,295*
śukavāmadevādayo jñānena muktā abhūvannahamapi mukto bhaviṣyāmītyādyavagatiḥ āgamādeva bhaviṣya(tīti)ti kimatra sākṣiṇo 'tītānāgatārthagocaratvenetyata āha- āgamo 'pīti //
āgamo 'pi hi sāmānye siddhe pratyakṣataḥ punaḥ /
viśeṣaṃ gamayedeva ... // MAnuv_3,2.69a-c //
NYĀYASUDHĀ:
eṣā khalvāgamasya sthitiḥ /
yatsāmānye 'nvayasāmānyavati padārthasamūhe, pratyakṣataḥ pramāṇāntareṇa, siddhe sati, punaḥ paścādviśeṣamanvayaviśeṣavantaṃ tameva padārthasamūhaṃ, gamayedityeva na punaḥ padārthānapi gamayediti /
nadyāstīre pañcaphalāni santītyādau tathā darśanāditi hiśabdārthaḥ /
kiṃ prāk padātharsiddhayetyata āha- kathamiti //
... kathaṃ śaktigraho 'nyathā

3.2.70

NYĀYASUDHĀ:
yadi padārthāḥ prāṅ na siddhāstarhi padānāṃ teṣu vācakatvaśaktigrahaṇaṃ na syāt /
aviditaviṣayāyāḥ śaktergṛhītumaśakyatvāt /
nahi kāṣṭhamajānankuṭhārasya tacchedanaśaktiṃ jñātu śaknoti /
*9,296*
astu padānāṃ śaktigrahāya padārthajñānamāvaśyakam /
atha śaktigraha eva kimartha ityata āha- atīteti //
atītānāgatārtheṣu jāte śaktigrahe 'khilam /
viśeṣaṃ jñāpayed vākyaṃ na tadajñātaśaktike

3.2.71

NYĀYASUDHĀ:
atrātītānāgatagrahaṇaṃ prakṛtāpekṣam /
akhilamapi vākyaṃ padānāṃ padārtheṣu vācakatvaśaktigrahe jāta evānvayaviśeṣaṃ gamayet /
natu tadvākyaṃ padārtheṣu padasamūhe 'jñātaśaktike sati viśeṣaṃ gamayedityanvayavyatirekābhyāṃ, vākyasya vākyārthāvagatau kartavyāyāṃ, śaktigraho 'ṅgamiti jñāyate 'to 'sāvarthanīyaḥ /
prakṛtavākyānāṃ cātītānāgatārthasaṃsargabodhakatvādatītānāgatārtheṣu luṅḷḍādyantapadānāṃ śaktirjñātavyetyarthaḥ /
*9,297*
astu śaktigrahāvaśyambhāvaḥ kintu vartamāneṣvevārtheṣu nātītānāgateṣvanupayogādityata āha- śaktiścediti //
[JOSHI-16]
śaktiśced vartamāne syānnātītānāgataṃ vadet
NYĀYASUDHĀ:
yadi vartamāna evārthe padānāṃ śaktirgṛhītā syāttadā vākyam atītānāgatam atītānāgatārthasaṃsargaṃ na vadet na pratipādayet /
sahakārivirahāt /
sarvo dvandvo vibhāṣayaikavadbhavatītyekavadbhāvaḥ /
atītānāgatārtheṣvityuktasyābhiprāyakathanametat /
*9,299*
astvatītānāgatārtheṣvapi padānāṃ śaktigrahaḥ /
tataḥ kimityata āha- yadīti //
yadi śaktigraho 'nyatra kathaṃ sa syāt tadagrahe

3.2.72

NYĀYASUDHĀ:
vartamānādanyatrātītānāgatayorapi padaśaktigraho yadyaṅgīkṛtastadā saḥ atītānāgatārtheṣu padaśaktigrahastadagrahe 'tītānāgatārthāgrahe kathaṃ syāt /
na kathañcit /
nirviṣayāyāḥ śakterjñātumaśakyatvāt /
ato 'tītānāgatārthajñānamapyaṅgīkāryam /
ayamatra samudāyārthaḥ /
vākyaṃ tāvatpadārthasaṃsargaviśeṣalakṣaṇaṃ vākyārthameva bodhayati na padārthamātram /
taccāpekṣate padānāṃ padārtheṣu vācakatvaśaktigraham /
śaktigrahaśca padārthagraham /
padārthagrahaśca pramāṇāntarāyatto na padavākyajanyaḥ /
itaretarāśrayādidoṣaprasaṅgāt /
yatra cātītānāgatārthasaṃsargo vākyārthastatrātītānāgatārthagrahaṇamāvaśyakam /
śukavāmadevedayo muktā abhūvannahaṃ ca mukto bhaviṣyāmītyādikaṃ ca tathā /
tasmālluṅḷḍādyantapadavācyānāmatītānagatakālatatsambandhipadārthānāṃ ca grahaṇamāgamenoktārthapratipattimabhilaṣatāpi pareṇaiṣyavyam /
naca tatsākṣiṇā vinā bhavatīti kathamatītānāgatārthagrāhiṇastasya vartamānamātraviṣayatvamiti /
*9,300*
mīmāṃsakamatānusāreṇa śaṅkate- sāmānyamiti //
sāmānyaṃ dṛṣṭamevāsāvanyatra gamayed yadi
*9,301*
NYĀYASUDHĀ:
asāviti prakṛvākyaikadeśasya śabdasya parāmarśaḥ /
sakalamapi vastu sāmānyaviśeṣātmakam /
tatra sāmānyākāra eva śabdavācyo viśeṣastu lakṣya eveti tāvanniṣyaṅkitam /
sāmānyaṃ cātītānāgataviśeṣeṣvekameva /
tacca vartamānaṃ cakṣurādinā dṛṣṭaṃ śabdaśaktiviṣayatayā avagatameva, anyatra kālāntare 'pi, śabdo bodhayati /
tatra kimatītānāgatārthajñānena /
viśeṣāṇāṃ hi śabdavācyatve teṣāmatītādirūpatvāt śaktigrahaṇāyātītādijñānamapekṣitaṃ syāt /
naca luṅḷḍādiśaktigrahaṇāyātītānāgatādikālagrahaṇamaparihāryamiti vācyam /
tatrāpi kālatvajātereva vācyatvāt /
nahi vaiśeṣikādivanmīmāṃsakānāṃ nissāmānyaṃ kimapyasti /
ato na śaktigrahāyātītādigrahāpekṣeti /
*9,302*
uttaramāha- sāmānyeti //
sāmānyavarjitaṃ vastusvarūpaṃ gamayet katham

3.2.73

NYĀYASUDHĀ:
astu tāvatsarvaviśeṣā(ṣayā)nugataṃ nityaṃ gotvādisāmānyameva gavādiśabdavācvatvaṃ sāsnādimanto viśeṣāstu lakṣyā eva /
tathāpīdaṃ vaktavyam /
svarūpaśabdo vastusvarūpāṇyavagamayati na veti /
neti pakṣe 'nubhavavirodhaḥ /
ādye kathaṃ kayā vṛttyeti vācyam /
na tāvallakṣaṇayā /
vācyārthadvāraiva(reṇaiva) sakṣaṇāsambhavā(lābhā)tsāmānyasyaiva vācyatvāt /
svarūpāṇāṃ ca sāmānyavarjitatvāt /
ataḥ svarūpaśabdo vastusvarūpāṇāṃ vācaka ityevāṅgīkāryamiti /
*9,303*
nanu sarvasāmānyānāṃ vastusvarūpābahirbhāvātsāmānyavarjitaṃ (vastu)svarūpamiti kathamityata āha- neti //
na svarūpatvasāmānyaṃ kenāpyaṅgīkṛtaṃ kvacit
NYĀYASUDHĀ:
satyam santi svarūpe sāmānyāni /
naca tāni svarūpaśabdavācyāni /
nahi sāsnādimati piṇḍe vatarmānaṃ paśutvaṃ gośabdavācyam /
kintu gotvameva /
tadatrāpi svarūpaśabdasya vācyaṃ sāmānyamabhyupagacchatā svarūpatvamevāṅgīkāryam /
tacca nāsti /
kenāpi parīkṣakeṇa, kvacidapyanaṅgīkṛtatvāt /
māṅgīkāri kenāpi svarūpatvasāmānyam /
mayā tvaṅgīkariṣyate /
nahi sarvairaṅgīkṛtamevāṅgīkaraṇīyamityasti niyamaḥ /
tathātve darśanabhedāsambhavāditi vaiyātyādvadantaṃ pratyāha- svarūpaṃ cediti //
svarūpaṃ cedanugataṃ vyāvṛttaṃ tatra kiṃ bhavet

3.2.74

NYĀYASUDHĀ:
svarūpamiti bhāvapradhāno nirdeśaḥ /
tatra vastuni /
kiṃśabdaḥ praśne /
evaṃ satyatva praśno niruttaraḥ syāditi bhāvaḥ /
tatkathamityata āha- sarveti //
*9,304*
sarvānugatadharmāṇāmante hi svatvamiṣyate /
kiṃ vyāvṛttamiti praśne svarūpamiti kevalam /
syāduttaraṃ ... // MAnuv_3,2.74a-e //
NYĀYASUDHĀ:
yasmātsarveṣāmanugatadharmāṇāmante 'vasāne svattvaṃ svarūpatvamiṣyate mīmāṃsakena /
tasmātkiṃ tatra vyāvṛttamiti praśne kṛte svarūpatvamityevottaraṃ vaktavyaṃ syāt /
etaduktaṃ bhavati /
dravyeṣvatyantaṃ vyāvṛttā dharmā antyā viśeṣā iti vaiśeṣikairaṅgīkṛtam /
viśeṣeṣvapi viśeṣāntarāṅgīkāre 'navasthā(syāt)nāt /
tatra yathā svarūpatvameva vyāvṛttaṃ tathā dravyeṣvapi tadevāstu kiṃ viśeṣairiti viśeṣānavajñāya tatsthāne svarūpatvamabhiṣiñcatā mīmāṃsakena kiṃ vyāvṛttamiti praśne 'ntyā viśeṣā iti vaktuṃ na śakyata eva /
apasiddhāntāpātāt /
guṇādayastu vyāvṛttatve 'pyanugatādhāratayāṅgīkṛtā anugatakalpā eva /
ataḥ svarūpatva(mitye)meva vaktavyam /
tasya cedānīmanugatatvāṅgīkāre kathamayaṃ praśno niruttaro na bhavediti /
*9,305*
nanu bheda eva vyāvṛtto bhaviṣyati /
tasyānugateranugatādhāratāyāścābhāvādityata āha- tata iti //
... tato 'nyaccet tadeva svayameva naḥ

3.2.75

NYĀYASUDHĀ:
ekasya evaśabdasya tarhītyarthaḥ /
tataḥ svarūpatvādanyadbhedalakṣaṇaṃ vyāvṛttaṃ yadyaṅgīkriyate /
tarhi tadevāsmākaṃ svayaṃ svarūpam padārtha(yadarthaṃ)svarūpamudāhṛtaṃ tatra bheda evodāharaṇaṃ bhaviṣyatītyarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
udāharaṇasyānādaraṇīyatvādbhedastāvannissāmānyo 'pi śabdabodhyo vacanavṛttyaivetyaṅgīkaraṇīyam /
naca vācakaḥ śabdaḥ śaktigrahaṇe vinār'thaṃ bodhayatīti tatra tasya śaktigraho 'pyeṣyavya iti /
tataḥ kiṃ prakṛta ityata āha- evamiti //
evaṃ vyāvṛttarūpe 'pi yadā śaktigraho bhavet /
tasya ... // MAnuv_3,2.75a-c //
NYĀYASUDHĀ:
evamuktaprakāreṇa vyāvṛttarūpe nissāmānye 'pi svarūpe vā bhede vā svarūpabhedādiśabdānāṃ vācakatvaśaktigraho yadāṅgīkṛto bhavettadā sa ca śaktigrahastasya svarūpāderjñānaṃ vinā kuto bhavet /
sambandhajñānasya sambandhijñānapūrvakatvaniyamānna bhavedeveti tajjñānamaṅgīkaraṇīyam /
sarveṣāṃ svarūpāṇāṃ bhedānāṃ ca jñāne(ca) sārvajñamāpatitamityata āha- sāmānyata iti //
... sāmānyato jñānaṃ vinā sa ca bhavet kutaḥ

3.2.76

NYĀYASUDHĀ:
sāmānyato jñānenaiva vyutpattyupapattiḥ, viśeṣato jñānābhāvācca sārvajñānāpattirityarthaḥ /
nanu sāmānyavarjitasya svarūpādeḥ kathaṃ sāmānyato jñānamityata āha- ata iti //
ato viśeṣasāmānyarūpaṃ sarvamapīṣyate
NYĀYASUDHĀ:
sarvamapi vastvasmābhirviśeṣasāmānyarūpaṃ vyāvṛttarūpaṃ sāmānyarūpaṃ ceṣyate 'to na kācidanupapattiḥ /
kuta evamiṣyate /
ataḥ pūrvanyāyāt /
yadi vyāvṛttameva syāttadoktaprakāreṇa sārvajñamāpadyeta śaktigrahābhāvo vā syāt /
yadi ca sāmānyarūpameva bhavettadā vyāvṛttabuddhayanupapattireveti /
*9,306*
nanvidaṃ pūrvoktaviruddhamucyate /
yāvatā prāk svarūpādikaṃ nissāmānyameveti prasādhyedānīṃ sarvamapi viśeṣasāmānyarūpamiṣyata ityucyata ityata āha- vyāvṛttamiti //
vyāvṛttaṃ yacca sāmānyaṃ tadeva syād viśeṣataḥ

3.2.77

nacaikadharmatā tena padārthānāṃ parasparam
NYĀYASUDHĀ:
yadeva vyāvṛttaṃ svarūpaṃ tadeva viśeṣabalena sāmānyaṃ ca syādyatastena kāraṇena padārthānāṃ parasparamekadharmatā nāstīti /
etaduktaṃ bhavati /
yatprāk svarūpabhedādau sāmānyaṃ nāstītyuktaṃ tatpadārthasvarūpāṇāṃ parasparamanugataikadharmatā nāstītyabhiprāyeṇa /
tadabhāve 'pi vyāvṛtta(sya)svarūpābhinnasya pratiniyatasya sāmānyākārasyābhyupagame viśeṣasāmānyarūpaṃ sarvamapīṣyata ityuktamiti na pūrvottaravirodhaḥ /
nacaitadayuktam /
ekasyaiva vastuno viśeṣabalena vyāvṛttānuvṛttabuddhijanakatvena viśeṣasāmānyarūpatopapatte(tti)riti /
*9,307*
evaṃ gotvādisāmānyasyānugatatvamaṅgīkṛtya svarūpatvādisāmānyābhāvāttatraśabdaśaktigrahārthaṃ tatsvarūpajñānamapekṣitamityuktam /
idānīṃ gotvādikamapi nānugatamityāha- dharmāṇāmiti //
dharmāṇāṃ bhedadṛṣṭayaiva ...
NYĀYASUDHĀ:
padārthānāṃ paramparamekadharmatā netyetāvadanuvatarte /
samudāyavyatiriktānāṃ śauklayādidharmāṇāṃ bhedadṛṣṭayā pratidharmivyāvṛttatvadarśanāttaddṛṣṭāntena gavādipadārthānāmapi parasparamekadharmatā anugatagotvādidharmavattā netyanumātavyam /
ayamatra prayogaḥ /
gotvādikaṃ prativyaktivyāvṛttaṃ samudāyātiriktadharmatvācchauklayādivaditi /
evaśabdaḥ pratijñayā sambaddhayate /
tenānugatabuddhibādha iti nirākaroti /
anugatabuddheranyathaivopapāditatvāt /
*9,308*
athavā yathānyāsāmevāstu sambandhaḥ /
prābhākarā manyante /
rūpādayo 'pi dharmā anuvṛttā eva na tu prativyakti bhidyate /
ataḥ sādhyavikalateti /
tannirāsāya bhedadṛṣṭayaivetyuktam /
anyathā bhedādityevāvakṣyat /
śauklayādervyāvṛttatve 'nuvṛttapratyayo viruddhayetetyata āha- taditi //
... tatsādṛśyasya darśanāt

3.2.78

NYĀYASUDHĀ:
śauklayamidaṃ śauklayamidamiti pratītau himaśauklayasādṛśyameva himāṃśuśauklaye pratīyate natu tenaikyamityato na virodhaḥ /
mā bhūdanugataṃ sāmānyaṃ tataḥ kiṃ prakṛta ityata āha- ata iti //
ataḥ sarvapadārthāśca sāmānyāt sākṣigocarāḥ
NYĀYASUDHĀ:
anugatasāmānyābhāvenātītānāgatavartamānavyaktīnāmeva vācyatvādagṛhītaśaktīnāṃ ca padānāmabodhakatvāt śaktigrahaṇasya ca padārthajñānena vināsambhavādviśeṣato jñāne sārvajñāpatterityarthaḥ /
sarva iti /
vartamānātītānāgatāḥ /
astvatītādijñānāpekṣā śaktigrahasya /
tacca sākṣiṇeti kuta ityata āha- sarvamiti //
sarvamityeva vijñānaṃ sarveṣāṃ kathamanyathā

3.2.79

*9,309*
NYĀYASUDHĀ:
evaśabdo viśeṣākāravyavacchedārthaḥ /
pramāṇāntarābhāvāditi bhāvaḥ /
anumānenātītādisarvasāmānyajñānaṃ bhaviṣyatītyasya cedamuttaram /
atītānāgatavartamānaṃ sarvamapi liṅgamanena sādhyena vyāptamiti jñānāpekṣaṃ khalvanumānam /
nacaitajjñānaṃ sākṣiṇā vinā sambhavatīti /
yadvā sākṣiṇo 'tītādisarvasāmānyākāragocaratve pramāṇāntaramevānenocyate /
atītādikaṃ sarvaṃ dhūmādi tathāvidhenāgnyādinā vyāptamiti jñānapūrvakaṃ khalvanumānam /
tathāca sākṣiṇo 'tītādigocaratvābhāve 'nyasya tathāvidhasyābhāvādanumānamātrocchedaḥ syāditi /
kiñcāsti tāvatsarveṣāṃ sarvaśabdaśaktigrahaḥ /
anyathā"sarvaṃ khalvidaṃ brahma'; iti vyavahāravilopaprasaṅgāt /
śaktigrahaścārthagrahāpekṣa iti sarveṣāṃ sāmānyataḥ sarvamiti jñānamaṅgīkāryam /
sākṣiṇaścātītādisarvagocaratvābhāve tanna syāditi /
*9,310*
nanvanugatasāmānyābhāve vyaktīnāmānantyādvayabhicārācca śabdaśaktigraha eva na saṅgacchate /
kutastadanyathānupapattyā sākṣiṇo 'tītādigocaratvasiddhirityata āha- kiñciditi //
kiñcitsādṛśyavijñānādakhilasyāpi vastunaḥ /
śabdaśaktigrahaśca syāt ... // MAnuv_3,2.79a-c //
*9,311*
NYĀYASUDHĀ:
tadetadvaiśeṣikaparīkṣāyāṃ vyākhyātaprāyam /
nanvevaṃ sati gośabdasya gavaye 'pi śaktiṃ gṛhṇīyāt /
sādṛśyasadbhāvādityata āha- tattaditi //
... tattatsādṛśyamānataḥ

3.2.80

NYĀYASUDHĀ:
pūrveṇānvayaḥ /
na yatkiñcitsādṛśyajñānaṃ śabdaśaktigrahaṇakāraṇam /
kintvativyāptividhuram /
yathā gośabde sāsnādimattvamevamanyatrānyaditi bhāvaḥ /
etena pūrvaḥ"kiñcit'; śabdo vyākhyāto bhavati /
*9,312*
evaṃ sākṣipratyakṣasya vartamānamātragrāhitvamapākṛtya mānasapratyakṣasyāpi tadapākaroti- pratyakṣamiti //
pratyakṣaṃ mānasaṃ caiva yadātītārthagocaram
NYĀYASUDHĀ:
mānasaṃ pratyakṣaṃ cātītārthagocarameva yatsmṛtikāraṇamiti /
yadetyuttaravākye sambaddhayate /
pūrvānubhavānadhikaviṣayāyāḥ smṛteḥ prāmāṇyameva durlabhaṃ kuto mānasapratyakṣajatvamityata āha- (yadeti)tadeti /
*9,313*
tadā smṛtipramāṇatvamatītatvaviśeṣitam

3.2.81

NYĀYASUDHĀ:
yadā yasmāt atītatvaviśeṣitam arthaṃ smṛtirviṣayīkarotīti śeṣaḥ /
tadā tasmātsmṛtipramāṇatvaṃ siddham /
atītatvaviśeṣitārthaviṣayatve 'pi kathaṃ smṛteḥ pramāṇatvamityata āha- ādhikyamiti //
ādhikyamanubhūtāttu yadātītatvamiṣyate /
mānatā ca kathaṃ na syāt smṛter ... // MAnuv_3,2.81a-d //
NYĀYASUDHĀ:
yasmātsmṛtiviṣayīkṛtamatītatvaṃ vartamānatayānubhūtārthādadhikyamiṣyate sarvaistasmātsmṛtermānatā kathaṃ na syāt /
mānatve ca mānasapratyakṣajatvaṃ kathaṃ na syāditi cārthaḥ /
api cānadhigatārthagantṛtvaṃ pramāṇalakṣaṇamaṅgīkṛtyedaṃ smṛteranubhavādhikaviṣayatvaṃ vyutpāditam /
vastutastu nedaṃ lakṣaṇam /
kintu yathārthatvameva /
taccāsti smṛteranubhavasiddham /
bādhakapratyaye hi sati tanna bhavet /
nacāsāvatrāstītyāha- bādhaśceti //
... bādhaśca nātrahi

3.2.82

NYĀYASUDHĀ:
cākṣuṣādipratyakṣe 'pi na vartamānamātragrāhitvaniyama iti bhāvenāha- mānatvamiti //
mānatvaṃ pratyabhijñāyā api sarvānubhūtigam
NYĀYASUDHĀ:
sarve 'pi hi parīkṣakāstadbalenātmādeḥ sthāyitvaṃ sādhayanti /
tataḥ kiṃ prakṛta ityata āha- atīteti //
atītavartamānatvadharmiṇī sā ca dṛśyate

3.2.83

NYĀYASUDHĀ:
atītatvavartamānatvadharmaviśiṣyārthaviṣayetyarthaḥ /
dṛśyate sākṣiṇā /
so 'yamiti hi pratyabhijñākāro 'nubhūyate /
sā ca cakṣurādinaiva jāyata iti bhāvaḥ /
*9,314*
atha matam /
pratyabhijñāyāṃ catvāraḥ pakṣāḥ sambhavanti /
anubhava eveti vā smṛtireveti vā smṛtyanubhavarūpaṃ jñānadvayamiti caikameva jñānamaṃśe smṛtiraṃśe 'nubhava iti veti /
tatra na tāvadādyaḥ /
tathātve hyahamityeva syānna tu sa iti /
nāpi dvitīyaḥ /
tathā sati sa ityeva syānna tvayamiti /
vakṣyamā(ṇa)ṇo doṣaśca syāt /
atha uttaraṃ pakṣadvayamevāṅgīkaraṇīyam /
tathāca sa ityaṃśasya smṛtitvānna cākṣuṣādipratyakṣasyātītaviṣayatvamityata āha- naceti //
na ca sā smṛtimātrārdhā ...
NYĀYASUDHĀ:
smṛtireva (mātrā) smṛtimātrā smṛtimātrārdhaṃ yasyāḥ sā tathoktā smṛtyanubhavarūpaikadeśasamudāyarūpā tathā smṛtyanubhavātmakaikajñānarūpā ca netyarthaḥ /
kuto netyataḥ prathamapratijñāyāṃ hetumāha- tadidaṃtveti //
*9,315*
... tadidantvagrahaikataḥ
NYĀYASUDHĀ:
tattvedantvagrahayorekatvānubhavāt /
grahagrahaṇenānubhavatvaṃ sūcayati /
dvitīyapratijñāyāṃ hetumāha- tadidantveti /
tattvedantvagrahasyaikatvānniraṃśatvāt /
etaduktaṃ bhavati /
pratyabhijñā na smṛtireveti pareṇāpyuktam /
nāpi jñānadvayarūpā /
tattāvata evedantāyāṃ mānābhāvaprasaṅgena kṣaṇabhaṅgabhaṅgāsiddheḥ /
naca smṛtyanubhavarūpamekameva jñānam /
ekatve dvirūpatāvirodhāt /
tasmādanubhavarūpamekameva vijñānaṃ saṃskārasacivena cakṣurādinā jātatvātsoyamityākāraṃ bhavati /
yathā khalu śuklaharitapītādirūpāṇāṃ citrarūpārambhakatvam /
yathā vā doṣasahakṛtānāmindriyāṇāṃ viparyayahetutvam /
tathā saṃskārasacivānāmindriyāṇāṃ pratyabhijñāhetutvaṃ bhaviṣyatīti ko doṣaḥ /
naca saṃskārasya svatantrasya jñānahetutvam /
smṛtermānasapratyakṣajatvāṅgīkārāditi /
taccennottaragocaramityādinoktamarthamupasaṃharati- ata iti //
ato na vatarmānaikaniyamaḥ syād grahe 'kṣaje

3.2.84

NYĀYASUDHĀ:
vartamānaikaniyamaḥ vartamānamekameva viṣayīkarotītyevaṃrūpo niyamaḥ /
*9,318*
pramāṇaprameyapramātṛbhedaṃ viśvamabādhyamiti yaduktaṃ tadupasaṃhariṣyannarthagatāyā jñā(tatāyāḥ prākaṭyāparaparyāyā)tattāprākaṭyasamākhyāyāḥ pramiteścaturthyā vidyamānatvātkathaṃ trividhaṃ viśvamityāśaṅkāṃ tāvatpariharati- naceti //
naca pramāṇato 'nyā syāt pramitirnāma kutracit /
mānābhāvād gauravācca kalpanāyāḥ kimetayā

3.2.85

NYĀYASUDHĀ:
pramitirnāma vastu nāstyeva tatra mānābhāvāt /
nanu kathaṃ mānābhāvaḥ /
"pramātā ca prameyaṃ ca pramāṇaṃ pramitistathā'; ityāderāgamasya vidyamānatvādityata uktam- pramāṇato 'nyeti //
dvividhaṃ pramāṇaṃ karaṇaṃ phalaṃ ca /
(atra) tatra pramāṇaśabdena karaṇamabhidhāya pramitiśabdena phalarūpapramāṇamevocyate /
natu tato 'nyā pramitiriti /
asti tāvadarthajñānayovirṣayaviṣayibhāvaniyamaḥ /
nacāsau sattayā kāraṇatvena vātivyāpteḥ /
nāpi tādātmyasārūpyābhyām /
asambhavāt /
yatra jñāne yo 'rtho 'vabhāsate ta(trāsau)syāsau viṣaya ityatra saptamyarthānupapattiḥ /
tasmādyena yasyātiśaya utpadyate tasyāsau viṣaya ityaṅgīkāryam /
tathā cārthasya viṣayatvasiddhaye jñānajanyo 'rthagato 'tiśayaḥ sarvathāṅgīkārya iti kathaṃ mānābhāvaḥ /
maivam /
tathā satyatītānāgatayorjñānaviṣayatābhāvaprasaṅgāt /
na hyasati dharmiṇi tatra dharmotpattiḥ sambhavati /
atha karaṇasambhavāttatra viṣayatvamityucyate tarhi vartamāne 'pi tathā sambhavānna jñātatā kalpanīyeti /
tadidamuktaṃ kutraciditi /
atītādivadvartamāne 'pi nāstītyarthaḥ /
kiñca jñānaṃ svaviṣaye jñātatāmupajanayati yatra kvacidvā /
dvitīye 'tiprasaṅgaḥ /
ādye jñātopajananātprāgevārthasya viṣayatvasiddhervyarthaṃ tatkalpanamityāha- kimetayeti //
api ca jñātatāyāmapi jñātatotpādo 'ṅgīkriyate na vā /
neti pakṣe jñānaviṣayatvaṃ na syāt /
ādye 'nubhavānārūḍhaṃ jñātatāpravāhamaṅgīkurvāṇasya kalpanāgauravaṃ syādityāha- kalpanāyā gauravācceti //
atha jñātatā jñātatāntaramantareṇaiva viṣaya iti kalpyate /
tadāpi kalpanāgauravameva /
etena jñānaṃ svaviṣaye kiñcitkaroti kriyātvādgamanavadityanumānamapi nirastam /
jñānamātrapakṣīkāre 'tītānāgatajñātatājñāneṣu bādhāt /
anyathā tatraiva vyabhicārāditi /
*9,321*
nanu jñāto ghaṭaḥ prakaṭo ghaṭa ityarthaviśeṣaṇatayā jñātatā pratyakṣamīkṣyata ityata āha- mayeti //
mayaitajjñātamiti tu sākṣigaṃ jñānagocaram /
jñānameva ... // MAnuv_3,2.85a-c //
*9,321f.*
NYĀYASUDHĀ:
jñānameva mayaitajjñātamiti jñānagocaram /
kriyā hi kartṛsthaiva yadā kartṛprādhānyena vyavahriyate tadā kartṛdharmatayā pratīyate /
yathā devadatto ghaṭamicchati dveṣyīti /
yadā tu karmaprādhānyena tadā taddharmatayā /
yatheṣyo dviṣya iti /
*9,322*
yadā punaḥ svaprādhānyena tadā svatantraiva /
yathecchā dveṣa iti /
evāmātmagatameva jñānaṃ viṣayadharmatayāvabhāsata iti kimanupapannam /
nanu ca jñānaṃ tāvanna pratyakṣam /
tathāhi /
na tāvatpūrvabhāvino jñānasya jñānaṃ viṣayaḥ /
tathā sati jñāsyāmītyeva(meva) syānna tu jānāmīti /
nāpyāgāminaḥ /
tathātve hyajñāsiṣamityeva syāt /
naca sahabhāvijñānāntaramasti /
tato jñātatālakṣaṇakāryeṇaivānumātavyamiti kathaṃ sā nābhyupagamyata ityata uktam- sākṣiṇamiti //
sākṣiṇo nityatvānnoktadoṣaḥ /
sa ca svaprakāśa iti /
anupalambhabādhitā ca jñātatetyāha- tato 'nyeti //
... tato 'nyā na pramitirnāma dṛśyate

3.2.86

NYĀYASUDHĀ:
prathamajñāne hi śuddha evārtho jñāyate na jñātatāviśiṣyaḥ /
tadānīṃ tasyā ajātatvāt /
tāmutpādya punastadviśiṣyamarthaṃ viṣayīkarotīti pakṣe viramyavyāpāraprasaṅgāt /
naca prathamajñānaviṣayīkṛtādadhiko 'rtha uttarajñāneṣu cakāsti /
jñāta ityatra tu jñānaṃ viṣaya ityuktameveti /
*9,324*
idānīmīśatajjñānetyādinoktamarthamupasaṃharati- māneti //
mānāmātṛprameyāṇāṃ taducchittirnahi kvacit
NYĀYASUDHĀ:
tattasmānmānādibhedena trividhameva viśvaṃ tasya kvacidapyucchittirbādho nā(stī)styevetyarthaḥ /
prakṛta(manusa)mupasaṃharansvapnasya mithyātvaṃ hetvantareṇa dūṣayati- svāpnānāmapīti //
*9,325*
svapnānāmapi caiteṣāṃ na bādho dṛśyate kvacit

3.2.87

NYĀYASUDHĀ:
co hetau /
yasmātsvapnānāmapye(te)ṣāṃ mānamātṛprameyāṇāṃ kvacitkāle na bādho dṛśyate ataḥ svapno mithyā naiveti sambandhaḥ /
na kevalaṃ bāhyaprapañca ityaperarthaḥ /
svapnādutthitasya nātra gajo 'bhūdityādinā bādhadarśanātkathametadityata āha- jāgrattvamātramiti //
jāgrattvamātramatraikamanyathā dṛśyate sphuṭam /
ato mithyā naca svapno ... // MAnuv_3,2.87a-c //
NYĀYASUDHĀ:
anyathā avidyamānatvena /
vyākhyātaprāyametat /
yattūktaṃ ratho 'yamityādi, tatpariṇāmitāmāvedayati /
na bādhamiti vakṣyate /
"na tatra rathāḥ'; ityādiśrutistu tatprāgabhāvam /
nanu svāpnapadārthānāṃ jāgrattvaṃ yadi bhramasiddhaṃ bādhitaṃ ca tadā teṣāṃ mithyātvamavarjanīyam /
svāpnagajādayo mithyā bhramaviṣayatvādbādhaviṣayatvācca śaktirajatavadityanumānāditi cetkimidaṃ bhramaviṣayatvamāropyatayā vā'ropādhiṣṭhānatayā vā sādhāraṇaṃ vā /
tathā bādhaviṣayatvamapi kinniṣedhyatayota niṣedhādhikaraṇatayātha sādhāraṇam /
ubhayatrāpi dvitīyatṛtīyayordeṣamāha- jāgradvaditi //
... jāgradvaj ...
NYĀYASUDHĀ:
jāgratā dṛṣṭaṃ śuktyādikaṃ yathā tathetyarthaḥ /
yathā śuktikāderāropabādhādhiṣṭhānatve 'pi na mithyātvaṃ tathā svāpnānāmapītyanaikāntyamityarthaḥ /
nanu jāgaropalabdhasya śuktyāderapyanenaiva hetunā mithyātvamasmākaṃ siṣādhayiṣitameveti kathaṃ tatrānaikāntikatvamityata āha- jāgraditi //
... jāgradeva ca

3.2.88

ātmavat ...

3.2.89

NYĀYASUDHĀ:
evaṃ tarhi jāgratsvapnaścātmavannaiva mithyetyarthaḥ /
*9,326*
tadvivṛṇoti- kvaciditi //
... kvacidātmā ca syādeva bhramagocaraḥ /
etāvatā na mithyāsau svapne jāgarite tathā // MAnuv_3,2.88a-d //
*9,327*
NYĀYASUDHĀ:
kṣaṇiko 'hamityādi bhramagocaraḥ /
upalakṣaṇaṃ caitat /
na kṣaṇiko 'haṃ sthira eveti bādhagocaraścetyapi draṣṭavyam /
svapne jāgarite tatheti /
tatropalabdhāḥ padārthā api na mithyetyarthaḥ /
ubhayapakṣīkāreṇānumā(ne 'pyā)nasyātmani vyabhicāro 'parihāyar iti /
nanu kṣaṇikatvādinā pratipanna ātmāpi mithyeti kathaṃ tatra vyabhicāra iti cet /
kiṃ kṣaṇikatvāderāropitasya mithyātvādevamucyate utātmasvarūpasyaiva /
dvitīye tvapasiddhāntaḥ sphuṭa eva /
ādyamāśaṅkaya dūṣayati- yadīti //
yadyātmanyanyathā dṛśyaṃ bhrāntamatrāpi tad bhavet
NYĀYASUDHĀ:
evaṃ tarhyāropitākārasya mithyātvaṃ sādhyamityuktaṃ syāt /
tathāca siddhasādhanatvaṃ jāgratsvapnāvagatārtheṣvāropitākārāṇāṃ mithyātvasyāsmābhirapyaṅgīkṛtatvāt /
āropyatayā niṣedhyatayā vā bhrāntibādhaviṣayatvaṃ heturityādyapakṣe doṣamāha- abādhiteti //
abādhitānuvṛttestu svapnāderbhrāntatā kutaḥ

3.2.90

NYĀYASUDHĀ:
jāgrattvādeḥ rajatatvādeśca bādhāduttaramapyabādhitatvena gajādeḥ śuktyādeścānuvṛtteḥ svapnāderuktavidhā bhrāntatā bādhyatā ca kutaḥ /
tathāca svarūpāsiddhiḥ /
yathā khalu bādhottarakālamapyanuvartamāna ātmā nāropyo nāpi bādhyaḥ /
tathā svapnajāgarāvapi /
tayorapyadrākṣamevāhaṃ gajamityādyanuvṛtteriti /
anukūlapramāṇābhāvātpratikūlapramāṇabhāvācca bhrāntiviṣayatvādihetunā jāgratsvapnayormithyātvānumānamanupapannamityāha- naceti //
naca kācit pramā viśvabhrāntatve sarvameva ca /
abhrāntatve pramāṇaṃ tu kathaṃ tadbhrāntitā bhavet

3.2.91

NYĀYASUDHĀ:
viśvamityubhayavidhaṃ vivakṣitam /
bhrāntatve mithyātve /
yadvā bhrāntiviṣayatvādihetudvayasyāsiddhiṃ prakārāntareṇa sādhayitumidaṃ vākyam /
bhrāntasya i(mi)ti bādhyatvasyāpyupalakṣaṇam /
yatastasmādityupaskartavyam /
tadbhrāntatā tasya dvividhasyāpi viśvasya bhrāntiviṣayatā /
*9,328*
dṛśyatvādihetunā svapnajāgarayobhrāntatvādisādhanātkathamasiddhirityāśaṅkāṃ parihartuṃ bhrāntatvaṃ prakārāntareṇa dūṣayati- kiñceti //
*9,329*
kiñca bhrāntatvavādī sa bhrāntatvaṃ svamatasya ca /
aṅgīkaroti niyataṃ ... // MAnuv_3,2.91a-c //
NYĀYASUDHĀ:
bhrāntatvavādī dṛśyatvādinā dvividhasyāpi viśvasya bhrāntatvādikaṃ (sā tvaṃ) sādhayan /
svamatasyeti /
svapratijñātharm /
niyatamiti /
anyathā tatrānaikāntyāpatteriti bhāvaḥ /
na kevalaṃ pareṇa svavyāptisiddhaye svapratijñātārthasya bhrāntatvādikamaṅgīkaraṇīyam /
kintu vayamapi tadaṅgīkurma ityāha- tatreti //
... tatra sampratipannatā /
vādinos ... // MAnuv_3,2.91d-e //
NYĀYASUDHĀ:
parapratijñātārthasya bhrāntatvādau vādinoḥ vādiprativādinoḥ /
etacca vakṣyamāṇānumānasyānyatarāsiddhinirāsārthamiti boddhavyam /
tataḥ kimityata āha- tena ceti //
... tena cābhrāntaṃ viśvameva bhaviṣyati

3.2.92

NYĀYASUDHĀ:
na kevalamuktapramāṇaiḥ kintu viśvabhrāntatvāderbhrāntatvādihetunā ca viśvamabhrāntameva tathābādhyameva bhaviṣyati /
tatra vyāptiṃ sūcayati- bhrāntatveti //
bhrāntitvabhrāntatā cet syāt kathaṃ nābhrāntisatyatā
NYĀYASUDHĀ:
tadetau prayogau bhavataḥ /
viśvamabhrāntaṃ bhrāntabhrāntatvāt /
tathā viśvamabādhyaṃ bādhyabādhyatvāt ātmavaditi /
apavyākhyānadūṣaṇasya prayārejanamāha- aśeṣeti //
aśeṣadoṣaduṣyaṃ tanmataṃ heyaṃ bubhūṣibhiḥ

3.2.93

NYĀYASUDHĀ:
tanmatamiti /
svāpnajāgaraprapañcasya mithyātvaṃ pratipādayanmatam /
*9,330*
syādetat /
viśvasya bhrāntatvādikamivābhrāntatvādikamapi mithyā kinna syāt /
na caitadaghaṭitaṃ durghaṭatvasya bhūṣaṇatvādityāśaṅkāṃ pariharanmandametadasmadīyaṃ tanmataheyatāvyutpādānaprasakterabhāvāditi solluṇṭhamāha- yeneti //
yena svamataheyatvaṃ svayamaṅgīkṛtaṃ sadā /
bhrāntitvād durghaṭatvasya bhūṣaṇatvācca kevalam

3.2.94

unmatto 'pi kathaṃ tasya mataṃ svīkartumicchati
*9,331*
NYĀYASUDHĀ:
bhrāntitvāt bhrāntiviṣayatvenāṅgīkṛtatvāt /
durghaṭatvasya bhūṣaṇatvāt bhūṣaṇatvenāṅgīkṛtatvācca /
kevalamunmatto 'pi sākṣādunmatto 'pi na punarunmattakabījādyadanenonmattaḥ /
na hyunmattaḥ svamataṃ bhrāntaṃ durghaṭaṃ ceti svayameva manyate /
tarhi kathaṃ loke pravṛttamityata āha- īśeti //
īśaśakteracintyatvānmahonmattaiḥ pravartitam

3.2.95

NYĀYASUDHĀ:
mahonmattairiti hetvantaram /
sūtravyākhyānamupakramyāpavyākhyānasya heyatāvyutpādanamasaṅgatamityataḥ svavyākhyānadārḍhyārthamityāśayavānuktaṃ sūtrārthaṃ vivṛṇvanmāyāśabdārthaṃ tāvadāha- ata iti //
ataḥ prajñātra māyoktā jaivyu ...
NYĀYASUDHĀ:
ata iti /
anyathā vyākhyānasya duṣṭatvāt"māyā vayunamabhikhya'; iti prajñānāmasu pāṭhāditi bhāvaḥ /
māyāyāḥ sandhyakāraṇatvaṃ vakṣyate /
tatra jaivī prajñā kīdṛśaṃ kāraṇamityata āha- upādānameveti //
... upādānameva sā
NYĀYASUDHĀ:
sandhyasyeti śeṣaḥ /
na kevalaṃ jaivīprajñātra māyā /
kintvaiśvarī ca /
sā ca sandhyasya nimittamevetyāha- nimittamiti //
nimittamaiśvarī mukhyaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
prajñāśabdaścātra lākṣaṇiko vāsanārtha iti vakṣyati(te) /
tacca vyākhyānaṃ nobhayasādhāraṇamityāśayenoktaṃ mukhyeti /
īśvaraprajñā mukhyaiva jīvaprajñā tu lākṣaṇikī /
*9,333*
māyāmātrapadaṃ vyākhyāti- nirmitamiti //
... nirmitaṃ trātameva ca

3.2.96

tābhyāṃ saha pṛthak caiva māyāmātramitīryate /
ubhābhyāṃ mātamaiśvaryā trātaṃ saha pṛthak tataḥ

3.2.97

NYĀYASUDHĀ:
tābhyāmeveti sambandhaḥ /
tena tuśabdo vyākhyāto bhavati /
yathāsaṅkhayenānvayaparihārārthamuktam- saha pṛthageveti //
caśabdastasmādityarthe /
īryate sandhyamiti śeṣaḥ /
saha pṛthagityuktaṃ vivṛṇoti- ubhābhyāmiti //
jīveśvaraprajñābhyāṃ mātaṃ nirmitamaiśvaryā prajñayā trātaṃ yasmāttataḥ saha pṛthagityuktam / dhātusamudāyādāto 'nupasarge ka iti kaḥ /
adibhūmyāṃ hutajiti yathā /
yadyapyekasmādeva dhātostrapratyayaḥ śakyaḥ kartum /
tathāpyadhikārthalābhāyaivaṃ kṛtam /
sautratvānnirdeśasya karmaṇi pratyayaḥ /
ghañarthe kavidhānamiti vā /
nanvidaṃ pūrvāparaviruddham /
pūrvaṃ hi jīvavāsanopādānakaṃ sandhyamityuktam /
idānīṃ tu prajñopādanakamiti /
maivam /
prajñāśabda(syāpi vā)sya vāsanopalakṣaṇatvāt /
*9,338*
atha prajñāyā vāsanāyāśca kaḥ sambandho yena lakṣaṇā syādityata āha- prajñātmakamiti //
prajñātmakaṃ mano yena manorūpāśca vāsanāḥ
NYĀYASUDHĀ:
yena kāraṇena manaḥ prajñātmakaṃ prajñopādānaṃ, vāsanāśca manorūpā manaupādānakāḥ tenaitayorekakāraṇatvalakṣaṇasambandhena lakṣaṇopapadyata iti śeṣaḥ /
prajñāvāsanayomarna upādānamityetatkuta ityata āha- dhīriti //
dhīrbhīriti manastvevetyāha ca śrutirañjasā

3.2.98

NYĀYASUDHĀ:
śrutāvitiśabda ādyarthaḥ /
tena vāsanāyā api manovikāratvaṃ labhyate /
iti tviti sambandhaḥ /
iti śrutiścaśabdādanyā cāha prajñādermanovikāratvam /
añjasā spaṣṭam /
etenātmakāryatvaṃ vadanto nirastā bhavanti /
bāhyārthajñānasya tadānīmabhāvādasataścopādānatvānupapatteḥ mukhyārthatyāgaḥ /
yadi ca vāsanāmātramiti mukhya eva prayogaḥ kriyeta tadeśvaraprajñā na saṅgṛhītā syātpṛthagubhayagrahaṇe ca gauravaṃ syāt /
ato mukhyāmukhyavivakṣayobhayasya lāghavena grahaṇāya māyāmātramityuktam /
ata eva māyaiva māyāmātramiti na vyākhyātam /
sandhyasya nimittakāraṇabhūtayeśvaraprajñayā tādātmyābhāvāt /
*9,340*
nanu prajñāvāsanayorasti kāryakāraṇabhāvaḥ sambandhaḥ /
sa eva lakṣaṇābījamastu /
kiṃ dvayormanaḥkāryatvavarṇanenetyata āha- ciditi //
cidacinmiśramevaitanmano yāvacca saṃsṛtiḥ /
tenāvasthā imāḥ sarvā jīvaḥ paśyati sarvadā

3.2.99

NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ svapnaṃ kintvimāḥ sāṃsārikīḥ sarvā apyavasthāstena manasaiva sarvadā jīvaḥ paśyati /
ataḥ pradhānatvāttaddvāraka eva sambandha ādaraṇīyo nāparaḥ /
manaśca kecana jaḍameva manyante /
apare tvacetanamevāropitacaitanyam /
tannirāsena svarūpaṃ kathayati- cidacinmiśrameveti //
yadityadhyāhāryam /
kevalamacetanasya ghaṭādivadevambhāvāsambhavāccaitanyāropasya nirākṛtatvāccidacinmiśramevāṅgīkāryam /
bhavanti cātrāgamāḥ /
yadi manasā sarvāvasthāprāptistadā mokṣe 'pi tasya bhāvā(dava)devāvasthāssyurityata uktaṃ yāvatsaṃsṛtistāvadeva jīvasyopakārāpakārau karotīti /
kātsnaryenānabhivyaktasvarūpatvāditi vyākhyāti- manovikārā iti //
*9,341*
manovikārā viṣayāḥ svāpnā yad bahyavanna te /
sthūlā bhavantyatasteṣāṃ spaṣṭatā na tathā kvacit

3.2.100

NYĀYASUDHĀ:
yadyasmātsvāpnā viṣayā manojanyavāsanāvikārā ata eva hi te bāhyavat sthūlāḥ na bhavanti saṃvṛte deśe 'vakāśānarhā na bhavanti /
teṣāṃ tathā bāhyavatkvacitspaṣṭatā bāhyārthakriyākāritā nāsti /
yadvā yasmātte bāhyavatsthūlā na bhavanti tathā teṣāṃ kvacitspaṣṭatā nāstyataḥ svāpanā viṣayā manovikārā iti yojanā /
yathā caitattathoktaṃ purastāt /
*9,343*
nanu (ca) svāpnakāminīsambhogādeścaramadhātuvisargādibāhyātharkriyākāritādarśanādbhāgāsiddhirityata āha- kvaciditi //
kvacit spaṣṭā api syuṣye ...
NYĀYASUDHĀ:
te svāpnā viṣayāḥ kvacitspaṣṭā api syureva /
tathāpi tadatiriktapakṣīkaraṇenādoṣa iti bhāvaḥ /
evaṃ tarhi tasyāṃśasya vāsanāmayatvaṃ na syādityata āha- vāsaneti //
... vāsanā mānasī ca sā

3.2.5

*9,343f.*
NYĀYASUDHĀ:
sā ca mānasī vāsanā siddhā /
aspaṣṭatābhāve 'pyasthūlatvasya sattvāditi bhāvaḥ /
ata eva sautro heturdvedhā vyākhyātaḥ /
tadanena deśakālanimittasampattiḥ svapne nāstīti yaduktaṃ tadvāsanāmayoktyā nirastam /
ata eva sṛṣṭiśruterbhāktatvavarṇanamapāstam /
prājñasya nirmātṛtvaṃ ca na vṛthā tvājyam /
svayaṃ vihatyetyādyāpīśvaraviṣayamanyatra vyākhyātam /
svapnanirmāṇe śubhāśubhayogāpattiriti cāsaṅgatam /
vyāptyabhāvāt /
jīvasya brahmabhāvopadeśa iti ca sārvajñādeḥ pāramārthikatvasamarthanādayuktam /
viyadādiprapañcasya mithyātvakathanaṃ ca tatsatyatvopapādanānnirastam /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ sandhyādhikaraṇam //
[JOSHI-17]
[======= JNys_3,2.II: parābhidhyānādhikaraṇam =======]
/ atha śrīmannyāyasudhāyāṃ parābhidhyānādhikaraṇam //
parābhidhyānāt tu tirohitaṃ tato hy asya bandhaviparyayau

3.2.100

// oṃ parābhidhyānāttu tirohitaṃ tato hyasya bandhaviparyayau oṃ //
parakṛtasyāpavyākhyānatāṃ pratipādayituṃ parābhidhyānāditi sūtratātparyamāha- īśeti //
īśecchayāntardadhāti ...
*9,347*
NYĀYASUDHĀ:
sandhyamiti śeṣaḥ /
na kevalaṃ svapnaḥ kintu tattirodhānamapīśvarecchādhīnamityeṣa evārtho 'nena sūtreṇocyate nānyaḥ /
jīvasyeśvarāṃśatāyā aprāmāṇikatvasya dvitīye 'bhihitatvāt /
naca jñānaiśvaryaśaktī brahmaṇastāttvikatayā pareṇāṅgīkṛte /
kiñca dehayogāttirohitamityetāvatālam /
anyadasaṅgatameva /
kiñca dehayogaścettirodhāna (eva) hetustadā suptipralayayorāvirbhāvaḥ syāt /
avidyādyupalakṣaṇametaditi ce(detadapi ta)t atha tathaiva kinnoktamityāstāṃ vistaraḥ /
yadi svapno 'ntardhatte kathaṃ tarhi punastatpratītiriṣyata āha- vyajyate ceti //
... vyajyate ca punastayā

3.2.101

NYĀYASUDHĀ:
etena parakīyaṃ bādhakathanaṃ nirastam /
vyaktistirodhānaṃ ca na jñāyata ityato 'dhikaraṇadvayārthamupasaṃharati- sṛṣṭvaiveti //
sṛṣṭvaiva vāsānabhiśca prapañcaṃ svāpnamīśvaraḥ /
vāsanāmātratāṃ tasya nītvāntardhāpayatyajaḥ

3.2.7

NYĀYASUDHĀ:
evaśabdenāropaṃ vārayati /
darśayitvetyapi draṣṭavyam /
tasya ca vāsanāmātratāṃ nītvā kṛtvā /
anyathā dvitīyā syāt /
antardhāpayati adarśanaṃ gamayati /
tasya jīvasya vāsanābhiriti vā /
tasyāntardhāpayatīti vā /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ parābhidhyānādhikaraṇam //
*9,350*
[======= JNys_3,2.III: suṣuptibodhamohādhikaraṇam =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ bodhamohādhikaraṇāni //
tadabhāvo nāḍīṣu tacchruter ātmani ca

3.2.8

ataḥ prabodho 'smāt

3.2.10

mugdhe 'rdhasaṃpattiḥ pariśeṣāt

3.2.9

// oṃ tadabhāvo nāḍīṣu tacchaterātmani ha oṃ //
oṃ ataḥ prabodho 'smāt oṃ //
oṃ mugdhe 'rdhasampatti pariśeṣāt oṃ //
atra yajjīvabrahmaṇorekatvaṃ pareṇa varṇitaṃ tatsūtrākṣarāpratītaṃ tadviruddhaṃ cāpekṣaṇīyameveti jñāpayitumadhikaraṇatrayasya tātparyamāha- suṣuptīti //
suṣuptimohabodhāṃśca svavaśastadvaśaṃ sadā /
jīvaṃ nayati jīveśo ... // MAnuv_3,2.102a-c //
NYĀYASUDHĀ:
suṣuptibodhādeḥ kāraṇāntaradarśanātkathametadityata uktaṃ svavaśastadvaśamiti /
svatantro 'pīśvaro līlayā tāni kāraṇānyupādāya jīvaṃ tadvaśatāṃ nītvā suṣuptyādikaṃ prāpayatītyarthaḥ /
etacca bhāṣyādau spaṣṭam /
// iti suṣuptibodhamohādhikaraṇam //
*9,355*
[======= JNys_3,2.IV: karmānusmṛtyadhikaraṇam =======]
// atha karmānusmṛtyadhikaraṇam //
// oṃ sa eva ca karmānusmṛtiśabdavidhibhyaḥ oṃ //
kecidevaṃ vyācakṣate /
suṣuptau brahmasampanno ya eva jīvaṣaḥ (kiṃ) sa evottiṣṭhatyutānyo 'pīti saṃśaye mahājalanidhau kṣiptasyodabindoriva brahmaṇaikībhūtasyoddharaṇāsambhavādaniyama iti prāpte samādhīyate /
sa evottiṣṭhati, yaḥ suptaḥ /
kutaḥ /
karmaśeṣasamāpanātpratyabhijñānācchabdebhyo vidhibhyaśca /
suptasya muktatvāpattyā vidhyanupapatteriti /
tadetadapavyākhyānamiti sūcanāyādhikaraṇatātpayarmāha- nānya iti //
sa eva ca karmānusmṛtiśabdavidhibhyaḥ

3.2.102

... nānyaḥ kartāsya kaścana

3.2.11

NYĀYASUDHĀ:
svapnādīnāṃ parameśvarakṛtatve 'bhihite kiṃ deśakālāntare 'nyo 'pi kartāstyuteśvara eveti saṃśaye laukikeśvarāṇāṃ deśakālavyavasthayaiśvaryadarśanādayamapi tathāvidha iti prāpte /
sa eveśvaro 'sya svapnādeḥ kartā natu deśakālāntare 'nyaḥ kaścanetyeṣa evārtho 'tra pratipādyata iti /
nahi yaḥ suptaḥ sa evottiṣṭhatyanyo veti kasyacitsaṃśayo 'sti /
naca suptasya brahmaṇaikyaṃ pramāṇadṛṣṭamiṣyaṃ vā parasyeti yatkiñcidetat /
lāghavārthaṃ kramollaṅghanena vyākhyānamiti bo(ddhavya)dhyam /
sūtrakṛtā ca svapnādivanna mohaḥ svatantrāvastheti jñāpanāya vyavadhānaṃ kṛtamiti /
// iti karmānusmṛtyadhikaraṇam //
*9,358*
[======= JNys_3,2.V: sthāna(to 'pya)bhedādhikaraṇam =======]
// atha sthāna(to 'pya)bhedādhikaraṇam //
// oṃ na sthānato 'pi parasyobhayaliṅgaṃ sarvatra hi oṃ //
kecididamitthaṃ vyācakṣate /
dvirūpaṃ brahma śrūyate sarvakarmā sarvakāma ityādau saviśeṣamasthūlamanaṇvityādau nirviśeṣam /
tatra kimubhayarūpaṃ brahma pratipattavyamutānyatararūpam /
yadāpyanyatararūpaṃ tadā('pi) kiṃ saviśeṣamuta nirviśeṣamiti saṃśaye dvividhaśrutyanurodhādubhayarūpameva brahmeti prāpte idamucyate /
na tāvatsvata eva parasya brahmaṇa ubhayarūpatvaṃ sambhavati virodhāt /
astu tarhi sthānataḥ pṛthivyādyupādhiyogāt /
maivam /
na hyupādhiranyadanyathākaroti kintvavidyopasthāpitāḥ pṛthivyādyupādhayo bhramamupajanayanti /
ataścānyataraparigrahe 'pi nirastasamastaviśeṣameva brahma pratipattavyam /
sarvatrāśabdamasparśamityādivākyeṣu tathābhūtameva hi brahmopadiśyate /
na bhedāditi cenna pratyekamatadvacanāt /
na nirviśeṣameva brahma /
catuṣpādbrahma ṣoḍaśakalaṃ brahmetyādau bhedenopadeśāditi cenna /
yaścāyamasyāṃ pṛthivyāmityādinā pratyupādhi bhedābhāvavacanāt /
api caivameke /
neha nānāsti kiñcanetyādau bhedadarśananindāpūrvakamabhedameke śākhinaḥ samāmanantīti /
tadidaṃ vyākhyānaṃ samyagvyākhyānenaivāpahastitaṃ bhaviṣyati kiṃ punaḥ prayatnenetyāśayavānvyākhyānamevārabhate /
sarvaśarīreṣu, pratiśarīraṃ ca dakṣiṇākṣyādisthāneṣu, sthitaḥ paramapuruṣaḥ svapanādyavasthāḥ pravartayatītyuktam /
tatra sarvatra sthitaḥ kimeka evota parasparaṃ bhinna iti saṃśaye yadyugapadbhinnasthānaṃ tadbhinnaṃ dṛṣṭam /
yathā ghaṭādi /
bhinnasthānaścāyamityato bhinna eva bhavet /
bhinnānāṃ ca tāratamyamanugrāhyānugrāhakabhāvaścopalabdha iti tatprasaṅgo 'pīti kathaṃ sa eva cetyuktamiti prāpte prativihitaṃ sūtrakṛtā na sthānato 'pīti /
tadvayācaṣṭe- neti //
na sthānato 'pi parasyobhayaliṅgaṃ sarvatra hi

3.2.103

na sthānabhedato 'pyasya bhedaḥ kaścit pareśituḥ
NYĀYASUDHĀ:
atra sthānaśabdastadbhedasyopalakṣaṇa ityuktaṃ bhavati /
saptamyarthe tasiḥ /
ādyādibhya upasaṅkhayānāt /
*9,360*
bheda iti vadatā"ubhayaliṅgam'; ityetadbhinnasvarūpatvamiti vyākhyātam /
sthānānāṃ suranarādiśarīrāṇāṃ tatrāpi dakṣiṇākṣyādīnāṃ bhede satyapyasya tatra tatra sthitasya pareśituḥ kaścit anyonyābhāvalakṣaṇo hīnādhikatvarūpo 'nugrāhyānugrāhakatvarūpo vā, bhedo nāsti /
kuta ityataḥ sarvatra hītyuktaṃ vyācaṣṭe- sarvatreti //
sarvatrāśeṣadoṣojkhapūrṇakalyāṇacidguṇaḥ

3.2.12

*9,361*
NYĀYASUDHĀ:
sarvatra sthāneṣu nirbhedaścetyapi draṣṭavyam /
aśeṣadoṣojkhaścāsau pūrṇakalyāṇacidguṇaśceti vigrahaḥ /
kalyāṇā vināśādirahitāḥ /
yadvā guṇaśabdo duḥkhādiṣvapītyataḥ kalyāṇetyuktam /
cicchabdātparata ādipadamadhyāhāryam /
athavā cidrūpā na tvacetanā ityarthaḥ /
"sarveṣu bhūteṣvetameva brahmetyācakṣate'; ityādau paramātmā śrūyate yata iti śeṣaḥ /
*9,362*
oṃ na bhedāditi cenna pratyekamatadvacanāt oṃ //
uktamarthamākṣipya samādhātuṃ sūtraṃ na bhedāditi /
nirbhedaṃ sarvatra sarvadoṣadūraṃ sakalaguṇaparipūrṇaṃ brahmeti nopapadyate /
"kāryakāraṇabaddhau tau'; ityādiśrutipurāṇādivākyairbhinnatvadoṣitvālpaguṇatvāderbhedaśabdopalakṣitasyoktatvādityākṣepārthaḥ /
neti parihārāṃśaṃ vyācaṣṭe- tadviruddhaṃ tviti //
na bhedād iti cen na pratyekam atadvacanāt

3.2.104

tadviruddhaṃ tu yat tatra mānaṃ naiva bhavet kvacit
NYĀYASUDHĀ:
yattu vākyaṃ tasyoktārthasya viruddhaṃ pratīyate tattatra uktaviruddhe kvacidarthe mānaṃ naiva bhavetkintvanya eva tasyārthaḥ pratipattavyaḥ /
kuta ityataḥ pratyekamatadvacanādityuktam /
tadanupapannamivābhāti /
sarvatra hītyuktasya pratipakṣacodanāyāṃ punastanmātropanyāsasya vyarthatvāt /
atastātparyamāha- mahātātparyeti //
*9,363*
mahātātparyarodhena kathaṃ tanmānamatra tu

3.2.105

NYĀYASUDHĀ:
sakalasmṛtītihāsapurāṇānāṃ parameśvarasyāśeṣadoṣadūratve samastaguṇaparipūrṇatve ca yanmahātātparyaṃ tadvirodhena tat vākyaṃ atra bhagavato doṣitvādau kathaṃ mānaṃ bhavet /
tuśabdo mahāvākyatvāvāntaravākyatvalakṣaṇaviśeṣārthaḥ /
dṛṣṭaṃ hi nirṇītamahāvākyārthaviruddhasya tadavāntaravākyasya tatrāprāmāṇyam /
yathā svargaprayojanāgnihotraparamahāvākyārthaviruddhasya yadyamuṣminlloke 'sti vā na vetyādestadavāntaravākyam /
tadatharpratipattihetutvāt /
*9,364*
syādetat /
yadi parameśvarasya sakalaguṇaparipūrṇatve nirastasamastadoṣatve ca vedādīnāṃ mahātātparyamityarthaḥ pramāṇavānsyāt /
tadeva tu na paśyāma ityata āha- duḥkheti //
duḥkhāpyayasukhāvāptihetutvenaiva vedavāk /
bhavenmānaṃ ... // MAnuv_3,2.105a-c //
*9,365*
NYĀYASUDHĀ:
mokṣahetutveneti vaktavye duḥkhāpyayetyādivacanaṃ vādivipratipattermokṣasvarūpanirūpaṇārthamātyantikaduḥkhanivṛttirniratiśayasukhābhivyaktiśca muktiriti /
yadvāpradhānaprayojanasvargādisaṅgrahārthamidam /
itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā /
duḥkhāpyayasukhāvāptihetutvenaiva taddhetutvaṃ yathā nirvahettathaiva, mānaṃ kasyacidarthasya pratipādikā bhavet /
vedavāgiti smṛtyāderupalakṣaṇam /
etaduktaṃ bhavati /
śāstreṇa hi viṣayaprayojanavatā bhāvyam /
pramāṇatvātparārthatvācca /
tatra yadā viṣayaḥ sandigdhaḥ prayojanaṃ ca niścitaṃ tadā, niścitena prayojanenāniścito viṣayo niścetavyaḥ /
nahi śāstraṃ sākṣātprayojanasya kārakam /
kintu viṣayapratipādanadvāraiva /
tathāca tatprayojanaṃ yasminjñāpite sampadyate sa eva viṣayo 'vadhāryate /
anyathā viṣayaprayojanayorasambaddhatvena śāstrasyānupādeyatā'patteḥ /
vedādeśca mokṣa eva pradhānaṃ prayojanam /
"teṣāṃ duḥkhaprahāṇāya śrutireṣā pravartate'; ityādeḥ /
svargādikaṃ cāpradhānam /
ataḥ sa eva viṣayaḥ kalpanīyo yasminjñā(pi)te mokṣādikaṃ sampa(dyata iti)dyeteti /
*9,366*
tataḥ kimityata āha- taditi //
... tadīśānāt prasannādeva nānyathā

3.2.106

NYĀYASUDHĀ:
tat duḥkhāpyayādirūpaṃ kaivalyam /
īśānāt viṣṇoreva bhavennānyasmāt /
sa hi tasyeṣye nānyaḥ /
astu tarhi sa eva viṣayaḥ kiṃ guṇapūrṇatvādinetyata uktaṃ prasannādeva nānyathā na jñātamātrāditi /
tato 'pi kimityata āha- prasannateti //
prasannatā guṇotkarṣajñānādeva hi kevalam /
nirdoṣatāparijñānādapi nānyena kenacit

3.2.107

NYĀYASUDHĀ:
viṣṇoḥ prasannatā ca tadīyaguṇotkarṣajñānādeva kevalaṃ nirdeṣatāparijñānācca bhavati /
hiśabdaḥ pramāṇaprasiddhiṃ dyotayati /
tacca vakṣyate /
kevalaśabdo 'vadāraṇārthaḥ /
nānyena kenacidityetatpratirūpeṇālpaguṇatvādijñānena karmādinā vā netyarthaḥ /
tathāca mokṣādiprayojanena śāstreṇa tatsādhanabhūtaṃ bhagavadguṇotkarṣanirdeṣatājñānameva jīvānāmutpādanīyamityataḥ sakalaguṇaparipūrṇe nirastasamastadoṣe nārāyaṇa evāśeṣaśāstrasya mahātātparyamityavasīyate /
*9,367*
syādetadyadi tadīśānādityādinoktaṃ prāmāṇikaṃ syādityatastatrāgamavākyānyudāharati- yo māmiti //
yo māmaśeṣadoṣojkhaṃ guṇasarvasvabṛṃhitam /
jānātyasmai prasanno 'haṃ dadyāṃ muktiṃ nacānyathā

3.2.108

yo māmaśeṣābhyadhikaṃ vijānāti sa eva mām /
vijānātyakhilāṃstasya dadyāṃ kāmān paraṃ padam

3.2.109

yo māmevamasammūḍhaḥ kiṃ mā nindanti śatravaḥ
*9,367f.*
NYĀYASUDHĀ:
bṛṃhitaśabdena pratyekamapi guṇānāmanavadhikatvamācaṣṭe /
aśeṣābhyadhikaṃ guṇairdeṣabhāvaiśca sarvottamam /
sa eva māṃ vijānāti /
anyajñānasya matprasādāhetutvāt /
"yo māmevam'; ityanena"kṛtakṛtyaśca bhārata'; ityantaṃ bhagavadvākyaṃ saṅgṛhṇāti /
evaṃ samastairguṇairdeṣābhāvaiśca /
kṣarākṣarottamo hi puruṣottamaḥ /
sa sarvavidityādistutyā prasannatā dyotyate /
sarvabhāvena sarveṇa prakāreṇa /
anyathā vyāghātāt /
kṛtakṛtyo muktaḥ /
"kiṃ mām'; ityanena"abhī'; idamekameka asmi niṣṣāḷabhī dvā kimau trayaḥ karanti /
khale na parṣānprati hanmi bhūri kimmā nindanti śatravo 'nindrā'; (ṛ.10-48-7) iti śrutimupādatte /
idamekaṃ viśvaṃ abhi prati ahameko niṣpaḷasmi nitarāṃ sahata iti niṣpāṭ dvau prapañcāvabhi prati ahameko niṣṣāḷasmi /
trayo 'pi prapañcā mama kimeva kurvanti na kimapi mamāniṣyaṃ kartumīśate /
kintvahameva khala iva khalasthitāni dhānyānīva bhūri bhūrīnbahūnbahuvaraṃ vā tānniṣṭhurānnindakānpratihanmi tasmādanīśvarāste śatravo māṃ kiṃ nindantītyarthaḥ /
etadbhagavato vākyam /
atra nindakeṣu bhagavato 'prasādo '(narthāvā)niṣyāvāptiśca śrūyate /
nindā ca doṣajñānādiketi prasiddhameva /
*9,369*
vākyodāharaṇaphalamāha- ityādīti //
ityādivedasmṛtigavākyairevāvasīyate

3.2.110

NYĀYASUDHĀ:
avadhāraṇena prābalyaṃ sūcayati /
"prasādena muktiḥ saguṇavedanāt'; iti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate /
atrānumānamapyāha- lokataśceti //
lokataśca prasādena muktiḥ sa guṇavedanāt
NYĀYASUDHĀ:
itiśabdo 'dhyāhāryaḥ avasīyata iti vartate /
bhagavatprasādena saṃsārānmuktirbhavati sa bhagavatprasādastadguṇotkarṣavedanāddoṣābhāvavedanācca bhavatītyayamartho lokato lokadṛṣṭāntopetānumānataścā(numīyate)vasīyate /
tathāca prayogaḥ /
saṃsārānmuktiḥ (paramapu)samarthapuruṣaprasādasādhyā muktitvānnigaḍamuktivat /
na(ca)hi bhagavato 'nyastatra samartho 'sti /
vimato bhagavatprasādo guṇotkarṣajñānasādhyo mahāprasādatvādrājasaprasādavat /
pakṣatulyatvānna vyabhicāraścodanīyaḥ /
*9,371*
mahātātparyarodhenetyādinoktamupasaṃharanparakṛtāpavyākhyānanirāse 'pyuktāṃ yuktimatidiśati- mahātātparyeti //
mahātātparyamukhyasya virodhādata eva hi

3.2.112

doṣitvanirguṇatvālpaguṇatvādi kathañcana /
nārthaḥ śrutipurāṇādes ... // MAnuv_3,2.111a-c //
NYĀYASUDHĀ:
paramamahātātparyasya /
nirguṇatvagrahaṇamapavyākhyānanirāsārtham /
kathañcanetyupādhisambandhādinetyarthaḥ /
na kevalamānumānikaṃ sakalavedā(dīnāṃ)ntānāṃ bhagavadguṇotkarṣādau mahātātpayarm /
kintu vācanikaṃ cetyāha- tadviruddha iti //
... tadviruddho 'khilasya ca /
arthaḥ svayaṃ vinirṇīto vāsudevena sādaram // MAnuv_3,2.111d-f //
NYĀYASUDHĀ:
doṣitvāderviruddhaḥ /
akhilasya śāstrasya /
tadvākyaṃ paṭhati- iti guhyatamamiti //
iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha /
etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaśca bhārata

3.2.113

ity ...
NYĀYASUDHĀ:
iti yanmayā mama puruṣottamatvādikamuktaṃ idaṃ guhyatamaṃ śāstraṃ tātparyeṇa sarvaśāstraiḥ pratipādyo 'rthaḥ /
etadbuddhveti praśaṃsayā'daraḥ pratīyate /
yaduktaṃ sthānabhedānumānaṃ tadanyathāsiddhamiti pareśiturityanena sūcitam /
yathoktam /
"aiśvaryādrūpamekaṃ ca sūryavadbahudheyata'; iti /
kālātītaṃ cetyāha- ata iti //
... ato 'khilasacchāstraviruddhatvena nānumā /
vartate tatra ... // MAnuv_3,2.113a-c //
NYĀYASUDHĀ:
tatra parameśvarabhedādau /
*9,372*
adhikaraṇārthamupasaṃharati- teneti //
... teneśo nirṇīto 'khilasadguṇaḥ

3.2.18

NYĀYASUDHĀ:
sacchabdo nirdeṣārthaḥ /
nirbheda ityupasaṃhartavye tatphalopasaṃhāro 'yamapavyākhyānanirāsamapyupasaṃhartum /
// iti sthāna(to 'pya)bhedādhikaraṇam //
*9,373*
[======= JNys_3,2.VI: upamādhikaraṇam =======]
// atha upamādhikaraṇam //
// oṃ ata eva copamā sūryakādivat oṃ //
iha parameśvare jīvasyātyantikabhaktisiddhaye bhedābhedamataṃ nirākriyate /
tathāhi /
jīvabrahmaṇorbhedastāvatsiddhāntināṅgīkriyata eva /
abhedastvanumānataḥ siddhaḥ /
jīvo brahmābhinnaścetanatvādbrahmavataḥ, brahmāṃśatvāt /
yo yadaṃśaḥ sa tadabhinno yatheśvarāṃśā matsyādistadabhinna iti /
ato bhinnābhinnā brahmaṇā jīva ityevaṃ prāpte prativihitaṃ sūtrakṛtā sūryakādivaditi sūtrakhaṇḍena /
tadetaddṛṣṭāntavacanamātraṃ na kasyacidarthasya sādhakaṃ bādhakaṃ vetyataḥ pūvarpakṣaniṣedhapūrvakaṃ pratijñāhetū darśayati- naceti //
ata eva copamā sūryakādivat

3.2.114

na ca cittvādabhinnatvaṃ jīvasyeśavadāpyate /
yata ābhāsatāmeva śrutirasya vadatyalam

3.2.115

NYĀYASUDHĀ:
cittvādityaṃśatvasyāpyupalakṣaṇam /
abhinnatvaṃ brahmaṇeti śeṣaḥ /
īśavat brahmavadīśvarāvatāravacca /
āpyate yujyate /
asya jīvasya /
asya brahmaṇa ābhāsatām /
evetyavigānenālaṃ vispaṣṭam /
etaduktaṃ bhavati /
na cetanatvādyanumānena jīvasya brahmābhedasādhanaṃ yuktam /
jīvo brahmābhinno na bhavati tadābhāsatvādyo yadābhāso nāsau tadabhinno yathāsūryakādiḥ sūryādinetyanumānavirodhāt /
na cāsiddho heturvispaṣṭaśrutisiddhatvāditi /
*9,375*
kāsau śrutirityatastāmudāharati- yatheti //
yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam

3.2.116

NYĀYASUDHĀ:
chāyā'tatā tathaitasminparamātmanyetajjīvajātamātatamāyattamiti yāvat /
etadeva viśadaśrutibhyāṃ darśayati- chāyeti //
chāyā yathā puṃsadṛśā pumādhīnā ca dṛśyate /
evamevātmakāḥ sarve brahmādyāḥ paramātmanaḥ // MAnuv_3,2.115c-f //
sattāpratītikāryeṣu pumadhīno yatheyate /
ābhāsa eva puruṣā muktāśca paramātmanaḥ

3.2.117

*9,376*
NYĀYASUDHĀ:
ātmakā alpacetanāḥ /
puruṣāḥ saṃsāriṇaḥ /
tadadhīnatvādikamevābhāsatvamiti vakṣyati /
parameśvarābhāsatvaṃ (na sarveṣāṃ sā) ca sākṣātkintu pāramparyeṇeti svarūpakathanāya śrutidvayaṃ paṭhati- chāyā viṣṇoriti //
chāyā viṣṇo ramā tasyāśchāyā dhātā viśeṣakau /
tasyendrakāmau ca tayostayoranye 'khilā api

3.2.118

harerbrahmāsya gīstasyā viśeṣāvindra etayoḥ /
māraścābhāsakāḥ sarva etayostadadhīnataḥ

3.2.119

sarve 'lpaśaktayaścaiva pūrṇaśaktiḥ paro hariḥ /
cetanatve 'pi bhinnāste tasmādetena sarvadā // MAnuv_3,2.119a-d //
NYĀYASUDHĀ:
chāyeva chāyā /
viśeṣakau garuḍaśeṣau /
tasya dhātuśchāye tayoḥ garuḍaśeṣayoḥ /
punastayorindrakāmayoḥ /
harerbrahmā /
abhāsa iti sarvatra sambandhaḥ /
ābhāsatvavyākhyānaṃ tadadhīnata iti /
sarva ityanena sarveṣāṃ parameśvarābhāsatvamupapādayati /
caśabdo haristviti tuśabdārthaḥ /
ābhāsātve kimityata uktam- cetanatve 'pīti //
atrāpi tadaṃśa(tvasyopa)tvopalakṣaṇam /
tasmāt ābhāsatvāt /
sarvadetyanena bhinnā evetyavadhāraṇaṃ sūcayati /
udāhṛtaśrutīnāṃ phalamāha- ityādīti //
ityādiśrutivākyebhyo jñāyate bheda eva hi

3.2.120

NYĀYASUDHĀ:
jīvasya parameśvarābhāsatvaṃ jñāyate tenātyantabhedaśca jñāyata ityarthaḥ /
na parānumānayoḥ satpratipakṣatvamucyate /
kintvasmadīyānumānasya śrautatvena prabalatvādbādhitatvamiti bhāvaḥ /
*9,378*
idānīṃ"ata eva copamā'; iti sūtrāvayavaṃ vyākhyātuṃ tannivartanīyāmāśaṅkāmāha- ābhāsatvaṃ hīti //
ābhāsatvaṃ hi nirṇītaṃ jīvasya paramātmanaḥ /
tanna yuktaṃ ... // MAnuv_3,2.120a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yajjīvasya paramātmana ābhāsatvaṃ śrutibalena nirṇītaṃ tadyuktiviruddham /
nahi niravakāśayuktiviruddho 'rthaḥ śrutyāpi pratipādayituṃ śakyate /
tathā satyabhimānyadhikaraṇānārambhaprasaṅgāt /
ataḥ sā kathañcidyojanīyeti /
kathaṃ na yuktamityata āha- yaditi //
... yadābhāsa upādhyāyatta īyate

3.2.121

NYĀYASUDHĀ:
yasmādābhāsaḥ sūryakādirjalādyupādhyāyatto jñāyate /
ābhāsatvasyopādhyāyattatvaṃ vyāpakatvena sarvatra niścitamityarthaḥ /
tathāpi kuto na yuktamityata āha- upādhīti //
upādhyāyattatābhāvād ...
NYĀYASUDHĀ:
jīvānāmiti śeṣaḥ /
vyāpakasyopādhyāyattatvasya jīveṣvabhāvādvayāpyamapyābhāsatvaṃ na yuktam /
tato hetorasiddherduṣyamanumānam /
itaśca duṣyamityāha- ābhāsatveti //
... ābhāsatvavirodhataḥ
NYĀYASUDHĀ:
ābhāsatvasya bhinnatvena virodhataścānumānaṃ duṣyam /
tathāhi /
darpaṇādinā sannikṛṣṭāḥ pratihatāḥ parāvṛttā nāyanaraśmayo mukhena sannikṛṣṭāstadeva viṣayīkurvanti /
natu tato 'nya ābhāso nāmāsti /
tatra vyavacchedaḥ parāktvaṃ savyetaravyatyāsaścetyādikaṃ bhrāntyaiva pratīyate /
sopādhikaścāyaṃ bhrama iti yāvadupādhibhāvaṃ na nivartate /
evañcābhāsatvasyābhedena vyāptatvādbhedasādhane viruddhatvamiti /
upalakṣaṇaṃ caitat /
tattvamasyādiśrutiviruddhatvena kālātītatvamapi draṣṭavyam /
evamābhāsatvānumāne duṣye kim iti cennirābādhena prāguktānumānadvayenaikyaṃ siddhamityāha- cetanatveneti //
*9,379*
cetanatvena cāṃśatvāt samudāyaikyamāpatet

3.2.122

NYĀYASUDHĀ:
aṃśatvāccetyanvayaḥ /
aikyaṃ ca sādhyamānaṃ na māyāvādināmivetyuktam- samudāyeti //
māyāvādino hi jīvānāṃ pratyekaṃ brahmaṇātyantābhedamaṅgīkurvate /
nacaivamasmanmatam /
samudāyaikye bhedasyāpi sattvāditi /
atyantābhedaṃ parityajya samudāyaikyaṃ kuto 'ṅgīkriyata ityata āha- ata iti //
*9,380*
ataḥ pṛthaktavamuditaṃ samudāyāṃśayorbhavet
NYĀYASUDHĀ:
samudāyaikyāṅgīkārato yacchatyādyuktaṃ pṛthaktvaṃ tatsamudāyasya tadaṃśasya ca jīvasya bhavet /
samudāyasya yāvaṃśau jīveśvarau tayorbhavediti vā /
etaduktaṃ bhavati /
yadi jīvasya brahmaṇātyantābhedaḥ sā(dhyeta)dhyate tadā bhedaśrutaya uparudhyeran /
māyika(bheda)paratvābhidhāne cāpramāṇamāpadyeran //
nacāyamasmākamasti doṣaḥ /
jīvabrahmaṇorjīveśvarayośca bhedasadbhāvena tadviṣayatvopapatteriti /
etena cetanatvādyanumānasyābhāsoddhāraḥ kṛto bhavati /
samudāyaikyamityuktam /
tatkiñcitprapañcayati- īśākhyeti //
īśākhyā samudāye syād ...
NYĀYASUDHĀ:
īśaśabdo brahmaparaḥ /
samudāye cetanānām /
etaduktaṃ bhavati /
brahmaikyameva svabhāvasiddhaṃ tattvaṃ tatparamārthabhūtaṃ māyāsambandhādīśvaratāmāpadyate /
sa ca sarvajñaḥ sarveśvaro jagajjananādikartā /
jīvāstu brahmaṇoṃ'śāścitsvabhāvā vahneriva viṣphuliṅgā ata eva brahmaṇo bhinnābhinnāḥ /
parasparamīśvarācca bhinnā eva /
brahma tu sakalacetanasamudāyātmakamatiriktaṃ ceti /
atra dṛṣṭāntamāha- īśeti //
... īśarūpeṣvivoditā

3.2.123

NYĀYASUDHĀ:
yathā bhagavadrūpāṇāṃ matsyādīnāṃ samudāye bhagavatsaṃjñā na sthānato 'pītyādau siddhāntinoditā tathā /
etenātyantābhedaṃ parityajya bhedābhedāṅgīkāre śrutidvayamivāṃśatvānumānaṃ coktaṃ bhavati /
yadi matsyādayaḥ parameśvarasyeva jīvā brahmaṇoṃ'śāḥ syustadā matsyādīnāmaiśvaryādivajjīvānāṃ nirduḥkhatvādikaṃ syāt /
aṃśeṣvaṃśisādharmyasyāvyabhicārāt /
*9,381*
kiñca yadi jīvasya brahmaṇābhedo 'pi paramārthaḥ syāttadā brahmaiva bhavatītyuktā muktirayuktā syādityata āha- ata iti //
ato dehādyupādhīnāmapāye samatā bhavet /
īśarūpair ... // MAnuv_3,2.123a-c //
*9,382*
NYĀYASUDHĀ:
buddhisannihitaṃ tadīyasiddhāntamata iti parāmṛśati /
na jīvānāṃ brahmaṇā bhedābhedau svābhāvikau /
kintvabhedaḥ svābhāviko bhedastvaupādhikaḥ /
yatheśvarāṃśānāṃ matsyādīnāmīśvareṇa iyāṃstu viśeṣaḥ /
matsyādyā jagadanugrahārthaṃ līlāvigrahopādhibhinnā atiraskṛtaiśvaryādimantaḥ /
jīvāstvanādyavidyākāmakarmādinibandhanadehendriyādyupādhibhinnāstiraskṛtabrahmasvabhāvā upādhinibandhanaduḥkhādibhājaśceti /
yata evamaupādhika eva bhedo 'to jñānakarmābhyāṃ dehādyupādhīnāmātyantike 'pāye sati jīvānāmīśarūpaiḥ samatā bhavet /
yatheśvararūpāṇi kāryāvasāne svecchayaiva līlāvigrahatyāgeneśvaratāmāpadyante /
tathā jīvā apyanuṣyitajñānakarmasamuccayāḥ prārabdhakarmāvasāne dehādyupādhibhiratyantavimuktāḥ svābhāvikaṃ brahmatvamāpadyanta iti na kaściddoṣaḥ /
*9,383*
yaduktamupādhyāyattatābhāvāditi tadasiddham /
jīvānāmapi sūryakādivadābhāsatvāṅgīkāre bādhakābhāvāditi bhāvenāśaṅkate- atheti //
... athābhāsā mukhyataḥ sūryakādivat

3.2.124

yadā ...
NYĀYASUDHĀ:
athaśabdaḥ śaṅkopakrame pakṣāntare vā /
ābhāsāḥ jīvāḥ /
mukhyata iti upādhyāyattatvena /
sūryakādinā tulyaṃ vartata iti sūryakādivat /
uttaravākye vāsya sambandhaḥ /
pariharati- tadeti //
... tadopādhyāyattarūpāṇāṃ nāśitā bhavet
NYĀYASUDHĀ:
yadi jīvānāmupādhyāyattatā syāttarhyupādhināśe sūryakādīnāmiva teṣāṃ nāśitā bhavet /
athopādhayo 'vināśinastadā pratyakṣādivirodhaḥ sarvadā saṃsāritvaṃ ca syādityubhayathā mokṣaśāstravaiyarthyam /
tasmādupādhyadhīnatve 'ṅgīkartumaśakye susthaivābhāsatvasyāsiddhiriti /
*9,384*
etadāśaṅkānivartakatvena sūtrāvayavamavatārayati- ityāśaṅketi //
ityāśaṅkānivṛttyarthamāha vedādhipaḥ prabhuḥ /
ata evopametyeva ca ... // MAnuv_3,2.124c-e //
NYĀYASUDHĀ:
caśabdo 'ta eva copameti bhinnakramaḥ /
etāvadeva vākyametadāśaṅkānirāsārthaṃ na punaridaṃ sūtrasya pratīkagrahaṇamiti evaśabdaḥ /
anyathā hi sūryakādivadityasyāvṛttirāśaṅkayeta /
yadvaikavākyatānirāsena parakṛtasyāpavyākhyānatāmāha, yata evāyamātmā caitanyasvarūpo nirviśeṣo vāṅmanasātītaḥ parapratiṣedhopadeśyo 'ta eva cāsyopādhinimittamapāramārthikīṃ viśeṣavattāmabhipretya jalasūryakādivadityupamopādīyate mokṣaśāstreṣviti /
yadyapyevamekavākyatālābhastathāpyarthadoṣastatra tatra vyutpādita eva /
vatervaiyarthyaṃ ca /
sūryakādirityetāvatā pūrṇatvāt /
itiśabdādhyāhāraścaivaṃ na kartavya iti /
*9,385*
sūtrakhaṇḍasya tātparyamāha- anyeti //
... anyābhāsaviśeṣitām

3.2.125

NYĀYASUDHĀ:
anyasmātsūryakāderābhāsājjīvānāṃ viśeṣitāṃ vilakṣaṇatāṃ anena sūtrakhaṇḍenāha sūtrakāraḥ /
tadetattātparyaṃ sūtrākṣaraiḥ kataṃ labhyata ityata (etacchabda)idaṃśabdaparāmṛṣṭamarthaṃ tāvaddarśayati- yaduktamiti //
yaduktaṃ tadadhīnatvaṃ sarvāvasthāsvaśeṣataḥ /
jīvasya sadṛśatvaṃ ca cittvamātraṃ nacāparam

3.2.126

*9,386*
NYĀYASUDHĀ:
tadadhīnatvaṃ paramātmādhīnatvam /
aśeṣato 'śeṣeṣu vyāpāreṣu /
sandhye sṛṣṭirāha hītyādau /
sadṛśatvaṃ ca paramātmanā, yaduktaṃ puṃstvādivadityādau kiṃ tatsadṛśatvam, cittvamātram /
na cāparaṃ svātantryādikaṃ, yena hetorviruddhatā syāditi bhāvaḥ /
*9,387*
idānīmata eva copameti vākyaṃ yojayati- tāvanmātreṇa ceti //
tāvanmātreṇa cābhāso rūpameṣāṃ cidātmanām
NYĀYASUDHĀ:
tadadhīnatvatatsadṛśatvamātreṇaiṣāṃ cidātmanāṃ rūpaṃ svarūpamasmābhirābhāsa ityuktam /
sūryakādyupamā ca tāvanmātreṇa copapatteriti cārthaḥ /
jīva iti vaktavye eṣāṃ cidātmanāṃ rūpamiti vacanaṃ mukteṣvidaṃ dvayamastīti darśayitum /
anena ata eva prakṛtābhyāṃ tadadhīnatvatatsadṛśatvābhyāmeva /
*9,388*
ābhāsatvaṃ sūryakādyupamā cokteti svābhiprāyaprakaṭanaṃ sūtrāthar ityuktaṃ bhavati /
evaśabdavyāvartyaṃ darśayati- neti //
nopādhyadhīnatādyaiśca ...
NYĀYASUDHĀ:
upādhyadhīnatvatannāśanaśyatvaḍatvādyairapi netyarthaḥ /
(iha) bahuvacanaprayogānnāśitā bhavedityāpādanamapyupalakṣaṇaṃ boddhavyam /
*9,390*
nanvevaṃ sati dṛṣṭāntadārṣyāntikabhāvo na syāt /
atyantasāmye hi sa bhavati /
anyathā prameyatvādimātrasāmyasya sarvatra sambhavena maśako 'pi mātaṅgasya dṛṣṭāntaḥ syādityata āha- nātisāmyamiti //
... nātisāmyaṃ nidarśane

3.2.127

NYĀYASUDHĀ:
nidarśyate sādhyena sādhanasya vyāptiratreti hi nidarśanam /
ataḥ sādhyasādhanadharmasāmyameva dārṣyāntikena tatrānveṣyavyam /
na tvatisāmyam /
tathā sati sarvānumānocchedaprasaṅgāt /
maśakāderapi vivakṣitadharmasāmye dṛṣṭāntatvaṃ nāniṣyamiti /
nanu cittvamātramityasat /
muktau sukhādyaṅgīkāravirodhādityata āha- kiñciditi //
kiñcitsukhādisādṛśyamapīśenesurānṛte
NYĀYASUDHĀ:
asurānvihāyānyeṣāṃ jīvānāmīśena kiñcitsukhādisādṛśyamapyastyeva /
sukhādisādṛśyaṃ vidyamānamapyasarvagāmitvānnoktam /
cittvasādṛśyaṃ tu sarvagāmitvāduktāmiti bhāvaḥ /
niravadhikasukhādivyavacchedāya kiñcidityuktam /
anyathā hi hetorviruddhatā syāt /
*9,391*
ayaṃ samudāyārthaḥ /
brahmābhāsatvāditi hetorbrahmādhīnatvāttatsadṛśatvāccetyartho na tu sūryakādivatpratibimbatvāditi /
na cāyamartho 'siddhaḥ /
nipuṇataraṃ prāgupapāditatvāt /
na copādhyadhīnatvena vyāpto yena tadvayāvṛttyā vyāvarteta /
upādhyadhīnatārahiteṣvapi bhāvāt /
naca bhāgāsiddhiḥ(ddhaḥ) /
cidātmasvarūpatayopapāditatvāt /
nāpi viruddhaḥ /
bhinneṣveva bhā(ṣvapi bhā)vāt /
tathāpi bimbapratibimbayoraikyātsūryakādidṛṣṭāntaḥ sādhyasādhanavikala iti cenna /
pramāṇābhāvāt /
na tāvatpratyakṣam /
tasya pratyaktvaparaktvādinā bhedagrāhitvāt /
pratyabhijñānaṃ tvasiddhameva /
nāpyanumānaṃ liṅgābhāvāt /
atyantasādṛśyasya savyetarakarādinā vyabhicārāt /
vaidharmyābhāvasya cāsiddhatvāt /
kriyāsāmyasya chāyādāvanaikāntyāt /
pṛthakkāraṇābhāvasya nityeṣu vyabhicārāt /
bimbakāraṇamātrajanyatvasya sandigdhatvāt /
pṛthagdṛṣṭakāryānurodhena hyadṛṣṭamapi pṛthakkāraṇaṃ kalpyate /
natu kāraṇādarśanena dṛṣṭakāryāpalāpaḥ /
tathā sati bahuviplavāpatteḥ /
tataḥ kāraṇamupādhireva kalpyate /
āgamāstu pratyakṣādivi(kṣavi)rodhādupacaritārthā eva /
yadi ca jalādinā pratihatā nayanaraśmayo mukhamīkṣante tadā śilādipratihatā apīkṣeran /
na cāsyāṃ prakriyāyāṃ svacchatāyāḥ ko 'pyupayogo 'stītyalam /
tattvamasyādiśrutivirodhastu parihariṣyate /
ato nirdeṣamevābhāsatvānumānamiti /
*9,395*
nanu brahmābhāsaśabdo jīvasya brahmādhīnatāṃ brahmasadṛśatāṃ ca kayā vṛttyā vakti /
gauṇyeti cet /
evaṃ tarhyasmadāyatte śabdaprayoge 'vācakaṃ kimiti prayokṣyāmaha iti prayojanaṃ vācyam /
maivam /
yogāśrayaṇādityāha- tata iti //
tata ābhāsate nityaṃ tadvadābhāsate 'pi ca

3.2.128

bhānamastitvamapicaivāsamantād yatastataḥ /
jīva ābhāsa uddiṣṭaḥ sadaiva paramātmanaḥ

3.2.129

*9,396*
NYĀYASUDHĀ:
tena paramātmanā nimittenābhāsate pratīto bhavatīti pratītau tadadhīnatvamucyate /
tadvat brahmavadābhāsata ityanena tatsadṛśatvam /
api ceti vyākhyānasamuccaye /
bhānaṃ jñānam /
astitvaṃ sattvam /
astiśabdo 'vyayam /
asti svatīti pāṭhāt /
apiśabdo bhānāstitvayoḥ samuccaye /
caśabdo vyākhyānasamuccaye /
evaśabdasya tata eveti sambandhaḥ /
ā ityanuvādena samantāditi vyākhyānam /
yataḥ kāraṇāttataḥ paramātmana eva jīvasya bhavatastataḥ kāraṇādityāvṛttyā yojyam /
bhā ca āmā ca bhā'se, ā sarvakālavartinyau bhā'se ābhāse, paramātmādhīne ābhāse yasyāsau paramātmābhāsaḥ /
"pūrvāntavatsvaraḥsandhau kvacideva parādivat /
draṣṭavyo yaticintāyāṃ yaṇādeśaḥ parādivat'; iti vacanānna yatibhaṅgaḥ śaṅkanīyaḥ /
*9,400*
na jalāyattasūryādipratibimbopamatvataḥ
NYĀYASUDHĀ:
na jalāyattasūryādipratibimbopamatvata iti /
sūryādipratibimbā yathā jalādyupādhyāyattāstathopādhyāyattatvenābhāso netyarthaḥ /
nanvayamartho nopādhyadhīnatādyairityanenaivoktaḥ /
satyam /
yaduktamityādinokta evārthastata ābhāsata ityādinā prapañcita ityadoṣaḥ /
tathā hi /
"rūpameṣāṃ cidātmanām'; ityuktasya tātparyaṃ sadaivetyuktam /
syādetat /
sūtrakāreṇa dṛṣṭāntamātramuktam /
tadbalātkaściddheturadhyāhartavyaḥ /
na cābhāsatvamevetyasti niyamaḥ /
nāpyābhāsapadopādāne niyāmakamasti /
tasmādasaṅgatametat /
maivam /
ābhāsa eva ceti sūtrakāroktasya brahmābhāsatvasyātra hetutvena vivakṣitatvāt /
brahmāṃśatvenākṣepe tadadhikaraṇagatārthasyaiva (tu) buddhisannidhānāttatra kartavya evāyaṃ carco 'tra kṛta iti na kaściddoṣaḥ /
nanūpādhimattvenaiva jīvasya bhagavatpratibimbatvamiti siddhānta /
upādherapi nityacetanatvena doṣaparihāraḥ /
yathoktam /
"upādheścaiva nityatvānnaiva jīvo vinaśyati /
svarūpatvādupādheśca na bhinnopādhikalpanā'; iti /
tatkathametat /
ittham /
dvividho hi jīvopādhiḥ /
abhyantaro bāhyaśca /
tatra svarūpa(svabhāva)pratibhāsaheturābhyantaraḥ /
svabhāvaviparītāvabhāsaheturantaḥkaraṇādirbāhyaḥ /
tadāyattatvādikaṃ caitanyasya nāstītyabhipretyedamuditam /
taduktam /
"jīvopādhirdvidhā proktaḥ svarūpaṃ bāhya eva ca /
bāhyopādhirlayaṃ yāti muktāvanyasya tu sthitiḥ'; iti /
nirupādhipratibimbavācoyuktarapi bāhyopādhyadhīnatvābhāvābhiprāyeṇa netavyeti /
*9,402*
sautraścaśabda ābhāsatvasamuccayārthasya vyākhyātaḥ /
avadhāraṇārtho vā pratipattavyaḥ /
evaṃ tarhi punaruktidoṣaḥ /
evaśabdasyāpyavadhāraṇārthatvādityata āha- tadadhīnatvamiti //
tadadhīnatvameveti kiñcit sādṛśyameva ca /
samprakāśayataḥ sūtragatāv ... // MAnuv_3,2.129c-f //
NYĀYASUDHĀ:
evetiśabdastadadhīnatvamevetyarthaṃ, ca(śca)śabdaḥ kiñcitsādṛśyamevetyarthamityubhāvarthadvayaṃ samprakāśayata ityāvṛttyā yojyam /
yadvaivetiśabdastadadhīnatvam, caḥ kiñcitsādṛśyamityubhāvarthadvayaṃ samprakāśayataḥ avadhārayata iti vyākhyeyam /
etaduktaṃ bhavati /
ata ityarthadvayaṃ hetutvenoktam /
pratyekaṃ copādhyadhīnatvādikaṃ vyāvartanīyam /
tadadhīnatvādeva tatsadṛśatvādeveti /
tasmādubhāvapi sārthakāviti /
evaśabdenaikenaivaśabdenobhayāvadhāraṇaṃ pratiṣedhati /
nanvekaikenaivaśabdenārthadvayasyoktatvādekenaivādhāraṇenālam /
maivam /
buddhayā viviktenārthadvayena sambandhāt /
athārthadvayamekīkṛtya kasmānnāvadhāryate /
astyatra sūcanīyo 'rthaḥ /
yadyata evetyetāvadevocyeta tadekasyaivārthasyāyaṃ parāmarśo na dvitayasya parāmarśo dvitīyaparāmarśe'pi militasya hetutvamiti jñāyeta /
avadhāraṇadvayaprayoge tu tadanyathānupapattyā pratyekaṃ hetubhūtārthadvayaparāmarśo vijñāyate /
tathāca bādhakasyānekatvena prābalyaṃ viśeṣaṇakṛtyagaveṣaṇaprayāsani(rāso 'pi na syā)rasaranaṃ ca labdhaṃ syāt /
tadidamuktam- sūtragatāviti //
[JOSHI-18]
*9,405*
evaṃ cetanatvādyanumānasya bādhakatayoktamābhāsatvānumānaṃ samarthitam /
tadidaṃ pramāṇāntaropalakṣaṇamityāśayavānāha- akhileti //
... akhilamānataḥ

3.2.130

jīveśabhedadṛṣṭayaiva samudāyaikatā kutaḥ
NYĀYASUDHĀ:
na kevalamābhāsatvānumānena kintvakhilairapi mānaiḥ /
bhedadṛṣṭayetyukte siddhasādhanatā syāt /
pareṇāpi bhedasyāṅgīkṛtatvāt /
ata"eva'śabdaḥ /
sa ca samāse guṇabhūtenāpi buddhayā viviktena bhedaśabdena sambaddhayate 'bhedanirāsena bhedasya darśanāditi /
kutaḥ pramāṇātsiddhayet /
tatraikyabādhakaṃ pratyakṣaṃ tāva(tprasiddha)tsiddhameva /
nāhaṃ sarvajño nirdeṣa ityādyanubhavāt /
yathā hi stambhe kumbhatādātmyābhāvaḥ pratyakṣastathā'tmani sārvajñādilakṣaṇabrahmatādātmyābhāvaḥ sākṣiṇā siddha eva /
tadabhrāntatā ca prāgevopapāditā /
āgamāstu tatra tatrodāhṛtā draṣṭavyāḥ /
*9,407*
anumānāntaraṃ (tvāha) cāha- aśeṣeti //
aśeṣadoṣarāhityaṃ sarvaśaktitvato hareḥ

3.2.131

sarvopeteti kathitamata aikyaṃ kva doṣiṇā
NYĀYASUDHĀ:
etaduktaṃ bhavati /
jīvabrahmaṇī nābhedavatī viruddhadharmādhikaraṇāt /
chāyā'tapavat /
na cāsiddho hetuḥ /
sarvopetā ca taddarśanāditi sarvaśaktitvena hetunā brahmaṇo 'śeṣadoṣarāhityasya samarthitatvāt /
jīve duḥkhādidoṣāṇāmanubhavasiddhatvāt /
viruddhadharmādhikaraṇayorapyaikye stambhakumbhayorapyaikyaṃ syāditi /
nanvastu paramātmā sarvaśaktiraśeṣadoṣarahitaśca /
tathāpyupādhibhinnastadaṃśo jīvāstannimittadoṣavāṃśca bhaviṣyati ko virodhaḥ /
prakārabhedasya virodhaśāntihetutvādityata āha- aśeṣeti //
*9,408*
aśeṣaśaktiyuktaścet svātantryād doṣavān katham

3.2.132

NYĀYASUDHĀ:
yadyaśeṣaśaktiyuktaḥ paramātmāṅgīkṛtastadā tasyopādhau tannimitte ca svātantryātkathaṃ tannimittadoṣavānsyāt /
ayamabhisandhiḥ /
bhavatu vānena prakārabhedena virodhaśāntirmā vā bhūt /
prakārabheda evāyamanupapannaḥ /
tathāhi /
antaḥkaraṇādayupādhayo 'vidyānimittamittāni ca svaśaktyā paramātmānaṃ vicchidya tadaṃśasya jīvasya duḥkhādidoṣānkurvantīti tāvanna yujyate /
paramātmanaḥ sarvaśaktisvātantryahāniprasaṅgāt /
ataḥ paramātmaiva sarvaśaktiḥ svādhīnaireva taiḥ svātmānaṃ vicchidya svāṃśaṃ jīvaṃ duḥkhādidoṣayoginaṃ karotīti mantavyam /
taccāyuktataram /
aprekṣāvattvaprasakteḥ /
na hi kaścitprekṣāvānātmānamātmādhīnairahikaṇṭakādibhirapuruṣārthabhājaṃ kurvāṇo dṛṣṭaḥ /
naca tāpasasyevātmano duḥkhotpādanena paramātmanaḥ kiñcitprayojanamasti /
paripūrṇatvāt /
nacāvidyādino 'nāditātra samādhānam, anādino 'pi tatpravāhasya tadadhīnatvāt /
naca līlāmātrametaditi sāmpratam /
svāpuruṣārthahetorlīlāyāḥ prekṣāpūrvakāribhiranupādānāt /
ataḥ paramapuruṣasya na kenāpi prakāreṇa doṣasaṃsargo yujyata iti na doṣiṇā jīvena tasyaikyaṃ yuktamiti /
*9,409*
jīvabrahmaṇoraikye 'pi brahmaṇo jīvagataduḥkhādyanusandhānābhāvānnoktadoṣaprasaṅgaḥ /
tathā coktena prakārabhedena virodhaśāntirbhaviṣyatīti bhāvena śaṅkate- anusandhāneti //
anusandhānarahitamaikyaṃ ced ...
*9,410*
NYĀYASUDHĀ:
anusandhānaṃ nāma bhogasamākhyātaḥ svīyatayā duḥkhādisākṣātkāro 'bhimataḥ /
pariharati /
ekateti /
... ekatā na tat
NYĀYASUDHĀ:
tat tarhi /
jīvastāvadbrahmasvarūpaṃ nirduḥkhatvādikaṃ nānusandhatta ityavivādam /
brahmāpi cejjīvagataṃ duḥkhādikaṃ nānusandadhyāttadā tayorekatā nāstītyevoktaprāyaṃ syāt kathamityata āha- cetaneti //
cetanaikye 'nusandhānaṃ pramāṇaṃ naiva cāparam

3.2.133

NYĀYASUDHĀ:
co hetvarthaḥ /
astvaikyo 'nusandhānaṃ pramāṇam /
tataḥ kim /
ekapramāṇavyāvṛttau prameyavyāvṛttyabhāvāt /
mā hi bhūddhūmābhāvo 'gnyabhāva ityata uktam- naivāparamiti //
nanvasti ghaṭasya ghaṭenaikyaṃ na tvanusandhānaṃ tatkathametadityata uktam- cetaneti //
etaduktaṃ bhavati /
caitanyāvacchinnamaikyamanusandhānaikapramāṇakam /
āgamādikaṃ tvanusandhāne sati saṃvāditayā pravartate /
ata eva hi mamātmā bhadrasena iti vākyamanusandhānābhāvena bādhyate /
tathā nāyaṃ sa ityādivākyamanusandhānena /
naca prāgbhavīyaduḥkhādyanusandhānamidānīṃ nāstyasti caikyamiti vyabhicāraḥ śaṅkanīyaḥ /
nahi vayaṃ sadānusandhānaṃ brūmaḥ /
kintu yaścetano yatsvarūpaṃ kadācidanusandhatte sa tenābhinno yo nānusandhatte sa tena nābhinna iti /
tadekapramāṇakasya tannivṛttau nivṛttireva /
yathā rūpagrahaṇanivṛttau cakṣurnivṛttiḥ /
naca cetanatvaṃ śakyanivartanam /
ubhayavādisiddhatvāt /
tasmādekataiva nivartata iti /
etena cetanatvādyanumānasya sopādhikatvaṃ coktaṃ bhavati /
anusandhānaṃ khalu cetanatvāvacchinnasyaikyasya vyāpakamupalabdhaṃ devadattādau /
avyāpakaṃ ca cetanatvādeḥ /
pakṣa eva tadabhāvāt /
tathāca sulabhaḥ prayogaḥ /
jīvabrahmaṇī cetanatve sati parasparaikyavatī na bhavataḥ paraspa(rasvarūpānu)rānusandhānarahitatvātsampratipannavaditi /
naca pratijñāyāṃ viśeṣaṇaṃ vyartham /
śabdo na sparśavadviśeṣaguṇa ityādāviva hetuvyabhicāraparihārārthatvāt /
*9,413*
śaṅkate- anusandhāneti //
anusandhānarahitasamudāyaikyameva cet /
cetaneṣv ... // MAnuv_3,2.133a-c //
*9,414*
NYĀYASUDHĀ:
yataḥ samudāyaikyameva mayocyate nātyantaikyam /
ataścetaneṣvapyanusandhānarahitaṃ tadyuktam /
ayamabhisandhiḥ /
samudāyaikyavādinā hi jīvabrahmaṇorbhedābhedau svīkriyete /
tatrānusandhānābhāvo bhedanimittastajjñāpanenaiva caritārtho nābhedaṃ nivartayati /
tantupaṭādiṣu hi samudāyaikyasthaleṣu viruddhadharmādhyāso bhedajñāpanamātreṇa kṛtārtho nābhedaṃ bādhate /
anyathā tatrāpyabhedāṅgīkāro durghaṭaḥ syāt /
tasmādaikyaṃ nānupapannamiti /
gūḍhābhisandhiḥ sampratipattimuttaramāha- astu taditi //
... astu tan ...
NYĀYASUDHĀ:
sarvathāpi parasparasvarūpānusandhānarahitaṃ jīvabrahmaṇoraikyaṃ bhavantvityarthaḥ /
vipratipannārthāṅgīkāre pratijñāhānirnigrahasthānaṃ syādityata āha- nāmamātrameveti //
... nāmamātrameva yatastataḥ

3.2.134

NYĀYASUDHĀ:
yatastadaikyaṃ nāmamātraṃ na vāstavaṃ tatastadabhyupagamo na dūṣaṇam /
ayamabhisandhiḥ /
tantupaṭādyabhedo na viruddhadharmādhyāsābhāvaikapramāṇakaḥ /
pratyakṣādinā tadabhedasya siddhatvāt /
tathāca viruddhadharmādhyāsaḥ kālātyayāpadiṣṭatvabhayādabhedabādhanānnivṛtto bhedasādhanenaiva kṛtī bhavati /
tathā yadi cetanaikyaṃ niravakāśapramāṇāntaragamyaṃ syāttadānusandhānābhāvo 'bhedamabādhamāno bhedamātrapratipādanena caritārthaḥ syāt /
nacaivam /
cetanaikyasyānusandhānavyāpyatayoktatvāt /
vyāpakābhāve ca vyāpyanivṛtterāvaśyakatvenaikyābhāve punastadvacanaṃ nirarthakameveti /
*9,415*
bhavatvanusandhānaikapramāṇakaṃ cetanaikyam /
anusandhānaṃ ca kādācitkamapyaikyaṃ sādhayati /
vidyate ca muktāvanusandhānamityaikyasiddhiḥ /
muktasvarūpasya duḥkhādidoṣadūratvena prāguktadoṣābhāvaścetyata āha- muktāviti //
*9,416*
muktau syādanusandhānaṃ ityapi syāt suduṣkaram
NYĀYASUDHĀ:
ityapi vacanaṃ suduṣkaraṃ syāt /
pramāṇābhāvena sandigdhatvāditi bhāvaḥ /
kiñca muktāvanusandhānaṃ bhaviṣyatīti vadatā vaktavyamidānīṃ kuto 'nusandhānaṃ nāstīti /
atha brūyādavidyākāmakarmādi(nimitta)pratibandhakasadbhāvāditi /
tatra vaktavyam /
pratibandhakasadbhāvanibandhana evedānīmanusandhānābhāvo na punaraikyābhāvanibandhana iti kutaste niścaya iti /
vayaṃ tu vadāmaḥ /
aikyābhāvanibandhana evāyamidānīmanusandhānābhāvo nājñānādinimitta iti /
kuto 'yaṃ niścaya iti tatrāha- sarvajña iti //
sarvajña ekatāṃ nānusandhatte naiva sā yataḥ

3.2.135

NYĀYASUDHĀ:
yataḥ sarvajña ekatāṃ nānusandhatte 'taḥ sā ekatā naiveti sambandhaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
yadyajñānādinibandhano 'yamanusandhānābhāvo bhavet /
bhavettadā jīvānāmeva /
teṣāmevājñānādisambandhitvāt /
paramātmā tvanusandadhyādeva /
tasya sarvajñatvenājñānādyabhāvāt /
nacāsāvanusandhatte /
yasmātkṣaramatīto 'hamityādivadvākyairbhedānubhavasyaivāvagamāt /
tena niścinumo 'nusandhānābhāvo nājñānādipratibandhakanibandhanaḥ /
kintvaikyābhāvanimitta eveti /
*9,417*
īśvara evāsāviti cet /
kastato 'nyaḥ paramātmā pramāṇābhāvāt /
kiñceśvaro 'pi sarvajña eveti kimaneneti /
api caikye pramāṇasiddhe 'nusandhānābhāvaḥ pratibandhakanibandhana iti kalpanopapadyate /
naca tadastītyuktam /
nanu ca duḥkhādikaṃ jīvasya na caitanyasvarūpānubandhi /
kinnāma viśiṣyākāragatameva /
tatkathamīśvaro 'nusandhīteti duḥkhādyananusandhāne 'pyaikyaṃ tāvadanusandadhyādevetyuktam- ekatāmiti //
ata eva"vibhedajanake 'jñāne nāśamātyantikaṃ gate /
ātmano brahmaṇā bhedamasantaṃ kaḥ kariṣyati'; ityādivākyānyathā yojyāni /
vibhedaśabdo hi virodhavācī /
mitrabheda iti yathā /
tathāca jīvasya paramātmanā viparītamatitvamajñānanibandhanam /
tadapāye na bhavatītyarthaḥ /
*9,418*
paramātmana aikyānusandhānābhāvo 'siddhaḥ /
yata idānīmananusandadhadapīdamāgāmini kāle 'nusandhasyati /
na hi sārvakālikamanusandhānamaikyasya vyāpakamityāśaṅkate- paścāditi //
paścāt syādanusandhānaṃ cen ...
NYĀYASUDHĀ:
paramātmano jīvaikyasyeti śeṣaḥ /
atra pramāṇaṃ nāstīti sphuṭaḥ parihāraḥ /
gūḍhābhisandhiḥ parihārāntaramāha- mithyeti //
... mithyājñānitā bhavet
*9,419*
NYĀYASUDHĀ:
paramātmana iti śeṣaḥ /
sarvajño hi yadīdānīṃ jīvaikyaṃ nānusandhatte tadā tadasadeva syātsaptamarasādivat /
tathācāgāmini kāle tadanusandhāsyati cenmithyājñānī prasajyetetyabhisandhiḥ /
nanvavidyamānaṃ vidyamānatayānusandadhāno mithyājñānī bhavati /
na caikyamavidyamānam /
tatkathaṃ paramātmano mithyājñānitvamityaviditābhisandherāśaṅkāmabhisandhimuddhāṭayanpariharati- vidyamāneti //
vidyamānānusandhānaṃ na cedajñatvamāpatet

3.2.136

NYĀYASUDHĀ:
yadyaikyaṃ vidyamānaṃ tarhi tadidānīmananusandadhadasarvajñaḥ syāt /
naca tadyuktam /
ato nāstyeva taditi vācyam /
tathāca tadanusandhāsyānkathaṃ mithyājñānī na bhavet /
eteneśvarasyedānīṃ śarīrasadbhāvādananusandhānamityapi nirastam /
sārvajñahāniprasaṅgānistārāt /
īśvarasya sākāratāyā nityatvena na bhāvinyapyanusandhāne pratyāśā /
*9,420*
yadai(dyai)kyamavidyamānameva yadi vā vidyamānameva tadoktadoṣadvayaṃ syāt /
nacaivam /
kintvidānīmasadeva paścājjñānottarakāle bhavet /
tatredānīmasattvānna paramātmanastadananusandhāne sāvarjñahāniḥ /
paścādbhāvācca na tadanusandhāne mithyājñānitvamiti pariśiṣyaṃ pakṣaṃ kasyacinmataṃ vā śaṅkate- asaditi //
asadaikyaṃ bhavet paścād yadi syāt saptamo rasaḥ
NYĀYASUDHĀ:
pariharati- syāditi //
tarhīti śeṣaḥ /
na hyanādau saṃsāre yasya yena naikyaṃ tattenaikībhūtamupalabdham /
naca tathā bhaviṣyatītyatra pramāṇamasti /
"pare 'vyaye sarva ekībhavanti'"yāvanmokṣaṃ tu bhedaḥ syājjīvasya paramasya ca /
tataḥ paraṃ na bhedo 'sti bhedahetorabhāvataḥ'; ityādiśrutismṛtīnāṃ sthānaikyādiviṣayatvena sāvakāśatvāt /
ataḥ saptamo raso bhaviṣyatītivadiyaṃ pratyāśātyantāsambhāvitaviṣayeti bhāvaḥ /
*9,421*
jīvabrahmaṇoḥ saṃsāre bhedābhedau mokṣe tvabheda eveti saṃsāre kevalabhedo muktāvatyantābheda iti
bhedābhedamatadvayadoṣātideśenāvasthādvaye 'pi bhedābhedāviti tṛtīyamatamapākaroti- samudāyeti //
samudāyaikyametasmād dūrato 'pākṛtaṃ sadā

3.2.137

NYĀYASUDHĀ:
sadā samudāyaikyamiti sambandhaḥ /
etasmātpramāṇaśūnyatvādābhāsatvādipramāṇaviruddhatvācca /
iyāṃstu viśeṣaḥ /
abhedakāryasyānusandhānasya bhedaḥ pratibandhakaḥ /
tasminnapagate muktāvanusandhānaṃ bhaviṣyatītyasti pūrvayormatayoḥ pratyāśā /
atra tu sāpi nāsti /
bhedasya sadātanatvāt /
anusandhānaṃ ca cetanaikyasya vyāpakamityuktam /
tadidamuktaṃ dūrata iti /
dehādyevānusandhānasya pratibandhakamiti cenna /
kāyavhavatāṃ yūyogināmanusandhānasadbhāvasya vakṣyamāṇatvāt /
*9,422*
yadyevaṃ na sakalacetanasamudāyaḥ paramātmā tarhi kiyatī sīmā paramātmatvasyetyata āha- ata iti //
*9,423*
ato 'śeṣaguṇonnaddhaṃ nirdoṣaṃ yāvadeva hi /
tāvadeveśvaro nāma ... // MAnuv_3,2.137a-c //
NYĀYASUDHĀ:
sādhakasyānusandhānasya sarvatrābhāvādbādhakasyābhāsatvāderbhāvādiha tu tadbhāvābhāvābhyāmityarthaḥ /
aśeṣaguṇonnaddhatvaṃ nirdeṣatvaṃ ca pratyekaṃ nirdhāraṇahetutvenoktam /
svamate brahmaṇa īśvarātiriktasyābhāvaṃ sūcayituṃ sarvatreśvara ityādyuktiḥ /
idaṃ hi brahmaṇo lakṣaṇaṃ śrutyādisiddhamiti hiśabdaḥ /
tāvadvastvīśvaro nāmetyukte samudāyaikyaṃ pratīyate tannirākaroti- tatreti //
... tatra bhedo 'pi na kvacit

3.2.138

NYĀYASUDHĀ:
kvaciditi /
parasparaṃ paramātmanā cetyarthaḥ /
etenaitadapi nirastam"īśa(śvara)rūpeṣvivoditaḥ'; iti yaduktaṃ pūrvapakṣiṇā /
tatkuta ityata āha- neheti //
neha nānāsti kimapi harayo 'yamayaṃ hi saḥ /
ityādiśrutimānena ... // MAnuv_3,2.138a-c //
NYĀYASUDHĀ:
anena"neha nānāsti kiñcana'; iti śrutimupādatte /
haraya iti //
"ayaṃ vai haraya ityādikām /
ayaṃ hi sa iti"ayameva sa yo 'yamātmā'; ityādikām /
pūrveṇaivānvayaḥ /
etāsāṃ śrutīnāmabhedaparatvānna vivakṣitārthe mānatvamityāśaṅkānirāsāya mānenetyuktam /
ādyaśrutāvīśvararūpeṣu bhedanirākaraṇasya spaṣṭatavāttṛtīyāyāmevaśabda(sya)śravaṇāttadanusāreṇa dvitīyāyāmapi vaiśabdasyaivārthatvopapatteretāḥ śrutayo vivakṣitārthe mānatāmāpadyanta iti bhāvaḥ /
*9,424*
cetanaikyasyānusandhānaṃ vyāpakamityuktaṃ kva tadupalabdhamiti cenna /
devadattasambandhinaḥ sukhāderdevadattenānusandhīyamānatvāt /
upādhibhinne nopalabdhamiti cenna /
hastapādādyupādhibhinne 'pi darśanāt /
viśliṣyopādhibhinne na dṛṣṭamiti cettatrāha- jīvāṃśā iti //
... jīvāṃśāḥ sarva eva ca

3.2.139

niyamenānusandhānavanto ...
NYĀYASUDHĀ:
jīvānāmindrādīnāmaṃśā arjunādayaḥ /
etacca"eka ātmanaḥ śarīre bhāvāt'; ityādina samarthayiṣyate /
caśabdeneśvarāṃśāḥ samuccīyante /
naca"(nu)ātmā vai putranāmāsīt'; ityādivacanātpitāputrayoḥ satyapyaikye 'nusandhānaṃ nāstīti kathaṃ tadvayāpakamityata āha- yadīti //
... yadyekatā svataḥ
NYĀYASUDHĀ:
tarhyanusandhānavanta iti sambandhaḥ /
ayaṃ bhāvaḥ /
vāstavasyaikyasyānusandhānaṃ vyāpakamabhimataṃ na tūpacaritasya /
nacābhimatasya vyabhicāro 'sti /
pitāputraikyaṃ tūpacaritameveti na tatra vyabhicāro doṣāyeti /
svato vastutaḥ /
*9,427*
yadvā parameśvarāṃśatvaheturasiddhaścetyāha- jīvāṃśā iti //
etaduktaṃ bhavati /
caitanyāvacchinnāṃśatvasyānusandhānaṃ vyāpakamarjunādiṣu dṛṣṭam /
tacca parameśvarajīvayornāstītyupapāditam /
vyāpakābhāve ca vyāpyābhāvo 'vaśyambhāvī /
naca caitanyavyāvṛttiryuktetyaṃśatvameva vyāvartate /
tathāca prayogaḥ /
jīveśvarau na cetanatve satyaṃśāṃśinau /
parasparānusandhānaśūnyatvāt /
yathā ghaṭapaṭau /
yathā cendrārjunāviti /
nanu pitāputrayoraṃśāṃśibhāve satyapyanusandhānaṃ nāstīti kathaṃ tattasya vyāpakamityata āha- yadīti //
ekatā ekadeśatārūpāṃśatā pitāputrayoraṃśāśibhāvo naikadeśatādirūpa iti bhāvaḥ /
nanvanusandhānābhāvenāṃśatvavyāvṛttāvaṃśādhikaraṇavirodhaḥ syāt /
na syāt /
aṃśaśabdo hi tadekadeśārthastatsadṛśādyarthaśca /
tatra (tacca) dvitīyamaṃśatvamaṃśādhikaraṇapratipādyaṃ na nirākriyate /
tasyānaikāntyaprasaṅgena pareṇa hetūkartumaśakyatvāt /
ādyasyāsiddhivyutpādane na ko 'pi doṣaḥ /
*9,429*
nanvindridīnāmanusandhānasadbhāve kathamindrānabhimataṃ khāṇḍavavanadāhādikamarjunaḥ kṛtatvāt /
kathaṃ cendro 'rjunānabhimataṃ dahanaśamanādikam /
nahi hastādāvanusandhāne satīdaṃ dṛṣṭamityata āha- aṃśina iti //
aṃśino 'śeṣasandhānamatyalpasyāpi vidyate

3.2.140

bhuvi jātena cāṃśena sukhaduḥkhādi tadgatam /
anubhūyate viśeṣastu kaścidīśakṛto bhavet

3.2.141

NYĀYASUDHĀ:
atyalpasyāpyaṃśinoṃśagatāśeṣānusandhānaṃ vidyata eva /
tathāpi kaścidviśeṣoṃ'śānabhimatakaraṇādiḥ śakṛto bhavat /
aṃśakīrtyādyatharmīśvarapreritenāṃśinā kriyata ityarthaḥ /
alpasyāpīti svarūpasaṅkīrtanam /
bhuvi jātenāṃśena cāṃśigataṃ sukhaduḥkhādyevānubhūyate natu sarvam /
satyapyaikye kaścitsarvānanusandhānarūpo viśeṣastu īśakṛto bhavet /
bhūmyādyapakṛṣṭadeśaṃ garbhavāsādyavasthāṃ mānuṣānnopabhogādikaṃ ca nimittīkṛtyeśvareṇa kriyate /
atoṃ'śasyāṃśanabhimatakaraṇādikaṃ yujyate /
na hyaśeṣānusandhānamasmābhiścetanaikyādervyāpakamuktam /
kintvanusandhānamātramiti bhāvaḥ /
*9,431*
nanvīśvaro 'pi kathaṃ svānabhitaṃ kārayati /
kathaṃ cābhinne 'nusandhānaṃ pratibadhnātītyata āha- īśasyeti //
īśasyācintyaśaktitvānnāśakyaṃ kvāpi vidyate
NYĀYASUDHĀ:
dṛśyante khalvaghaṭitaṃ ghaṭayantyeśvaraśaktyā preritāḥ kāmakrodhādiparavaśā aihikāmuṣmikaduḥkhahetuṃ svaśiraśchedaṃ pātakaṃ ca kurvāṇā ityāśayaḥ /
nanvevaṃ tarhi mayāpi śakyate vaktum /
yathājunasyaikye satyapīndragatāśeṣānusandhānamacintyayā īśaśaktyā pratibaddhayate /
tathā jīvaparamātmanorabhede 'pi tayaivānusandhānapratibandho bhaviṣyati /
apakṛṣṭadeśādikamiva dehādyupādhayo nimittatāmāpatsyante /
tathā cānusandhānābhāvādaikyābhāva ityanupapannam /
anusandhānasyaikyavyāpakatvaṃ cāsati pratibandha iti kalpyata ityata āha- seti //
seśatānupapannaiva yadi jīvaikatāsya hi
NYĀYASUDHĀ:
sā aghaṭitaghaṭanārūpā /
asya paramātmanaḥ /
bhavedetadyadi bhavanmate paramātmano 'cintyaśaktimattārūpeśatā bhavet(syāt) /
jīvenābhinnasya seśataivānupapannā /
kutastayānusandhānapratibandhakalpanādikamiti /
hiśabdena yo jīvenābhinno nāsāvacintyaśaktirūpeśatopeto yathā devadatta iti vyāptiṃ sūcayati /
jīvenaikībhūto 'pi paramātmāstvīśatopetaḥ /
kiṃ vipakṣe bādhakamityata āha- anīśasyeti //
anīśasyeśatetyeva viruddhaṃ sarvamānataḥ

3.2.142

NYĀYASUDHĀ:
jīvastāvadanīśa ityanubhavasiddham /
tadabhede paramātmāpyanīśa ityuktameva /
tathāca anīśasyeśatāstviti śaṅkitaṃ syāt /
etacca sarvapramāṇairviruddhaṃ svavyāhataṃ ca /
na caivaṃvidhamanunmattaḥ śaṅkate /
śaṅkāyā evānudaye kuto bādhakopanyāsāvasara ityevaśabdaḥ(bdārthaḥ) /
*9,432*
syādetat /
seśatānupapannaiveti tarko 'numānaṃ vā /
nādyaḥ /
aikyasya śrutisiddhatvena viparyayaparyavasānānupapatteḥ /
na dvitīyaḥ /
jīvaikatāyā bhavatāmasiddhatvāt /
yadi padavaiyarthyācceti /
maivam /
yasya jīvaikyaṃ siddhaṃ (syāt) tasyānīśatāviṣayasvārthānumānāpādanasyābhimatatvāt /
tarkapakṣe 'pi na doṣaḥ /
śrutīnāmaikyaparatvābhāvādityāśayavānāha- īśatvenaiveti //
īśatvenaiva vijñātamanīśatvena cecchrutiḥ /
anīśatvena vijñātamīśatvenāthavā diśet

3.2.143

upajīvyavirodhena naiva mānatvameṣyati
NYĀYASUDHĀ:
traividhyaṃ khalvatra sambhavati /
kācit śrutiḥ pramāṇāntareṇa īśatvenaiva vijñātaṃ paramātmānamuddiśya anīśatvena pramitānīśatvajīvabhāvena ādiśet /
kācidanīśatvena pramitaṃ jīvamuddiśya īśatvena pramiteśabhāvaparamātmatvena upadiśet /
kācidubhāvapi tathā pramitāvuddiśyaikyamupadiśediti /
sarvathāpyujīvyavirodhaprasaṅgena naikye prāmāṇyamaśnuta iti /
yadatra vaktavyaṃ tat"kathaṃ brahmeti tajjñeyam'; ityādinā vakṣyate /
cecchatiriti dvitīyārdhe 'pi grāhyam /
ādiśediti prathāmārdhe 'pi /
tṛtīyaḥ prakāro 'pyadhyāhāryaḥ /
tarhītipadamupajīvyetyataḥ pūrvam /
*9,435*
nanu paramātmano 'ghaṭithaghaṭanasvarūpayā śaktyaiveśatānīśatayoḥ (viruddhayorapi) ekatra samāveśo bhaviṣyati /
tatkathamupajīvyavirodha ityata āha- ata eveti //
ata eveśatāsiddherna kiñcicchakyamasya ca

3.2.144

NYĀYASUDHĀ:
jīvaikyādevetyarthaḥ /
īśatā uktarūpā śaktiḥ /
kiñcit īśatānīśatayorekatrāvasthānam /
asya ca paramātmano 'pi /
jīvaikyeneśatābhāvānumānamaśakyam /
īśatāyāḥ"parāsya śaktiḥ'; ityādiśrutisiddhatvāt /
kiñca jīvaikye 'pi bhedasya vidyamānatvādīśatopapadyata ityāśaṅkāṃ pariharan tarhi kiyatī sīmā paramātmaśaktyāghaṭitaghaṭanakalpanasyeti mandena jijñāsite satyāha- īśatva iti //
īśatve 'nīśabhedena śrutyā samyak prakāśite /
ayuktamapi cānyatra yuktaṃ bhavati tadbalāt

3.2.145

ato 'nyatrāpi yad dṛṣṭaṃ tadīśenaiva kalpyate /
śrutyābhāsāptamapi nahīśatvaparipanthi yat

3.2.146

NYĀYASUDHĀ:
atrānīśabhedenāṅgīkṛtenaiveśatvaṃ śrutyā samyak prakāśitaṃ bhavatīti vadatā śrutivirodhaḥ parihṛtaḥ /
tathāhi /
yadi jīvaparamātmaikyaṃ tāttvikaṃ tadā niravakāśānumānaviruddhā śrutirupacaritārthā bhavantī neśatvaṃ vyavasthāpayediti susthaḥ svārthānumānaprasaṅga iti /
samyaganīśabhedena na tu bhedamātreṇeti vā /
tathāca bhedeneśatopapatsyata iti
nirastam /
anīśatāhetoḥ abhedasya vidyamānatvāt /
kimabhedenānīśatāstu uta bhedena mā bhūditi sandehānivāraṇāt /
anyatra īśvarāt /
ayuktaṃ parasparaparihāreṇa vartamānamapi yuktaṃ bhavati /
īśvara iti śeṣaḥ /
tadbalāt īśatvabalāt /
dṛṣṭamiti atrāpi sambaddhayate /
*9,436*
ataḥ parameśvarāt /
īśeneti bhāvapradhāno nirdeśaḥ /
kalpyate yuktatayeti śeṣaḥ /
uktasyāpavādaḥ śrutīti /
ābhāsatvaṃ ca vastuvṛttaśapekṣayā /
hīti tatropapattiḥ /
*9,437*
ayamarthaḥ /
yatkvacidviruddhamiva pratīyamānamapīśvare taditaratra vā pramāṇasiddhamīśvaraiśvaryavirodhi ca na bhavati /
yathāṇutvamahattvayaugapadyādi, yathā vār'junādīnāmaśeṣānusandhānābhāvaḥ /
tatsarvamīśvaraiśvaryabalena ghaṭata ityaṅgīkāryam /
natu nirākāryam /
yatpunarapramitaṃ tadīśvaraiśvaryāviruddhamapi na kalpanīyam /
śaśaviṣāṇādikalpanāpatteḥ /
yacca pramitamapi īśvaraiśvaryavirodhi tanna kalpanīyameva /
kalpakavighātakatvam /
kintu tasya pramāṇasya yathāyogamābhāsatvaṃ vaṇarnīyam /
yathā prakṛtamiti /
*9,438*
"anīśasyeśatetyeva viruddhaṃ sarvamānataḥ'; ityuktam /
tadupapādayituṃ smṛtimeva paṭhati- īśa iti //
īśo 'nīśo jaganmithyā duḥkhī mukto bhidā nahi /
iti pratijñāvyāghātaḥ sarvadoṣādhikādhikaḥ

3.2.147

iti hi brahmatarkoktir ...

3.2.148

NYĀYASUDHĀ:
dvividho hi pratijñāvirodhaḥ /
pramāṇasvavākyavirodhabhedāt /
tatreśo 'nīśo duḥkhī mukta iti svavākyavirodhasyodāharaṇadvayam /
jaganmithyā bhidā na hīti pramāṇavirodhasya /
*9,439*
yadveśo 'nīśo duḥkhī mukta iti svavākyavirodhodāharaṇe /
jaganmithyeti svanyāyavirodhasya /
jagato mithyātve tannyāyena mithyātvasyāpi mithyātvāpattyā satyatvaprasaṅgāt /
bhidā na hīti svakriyāvirodhasya /
anayā hi pratijñākriyayā sādhyadharmadharmiṇorbhedastāvatprāpyata iti /
sarvadoṣeṣvadhikādhiko 'tyantādhikaḥ /
smṛtyudāharaṇasya sādhyamāha- atiheyamiti //
... atiheyamato 'khilaiḥ /
bubhūṣubhirmatamidaṃ jīveśābhedavādinaḥ // MAnuv_3,2.147b-d //
NYĀYASUDHĀ:
idam īśasyānīśatvam /
īśatveneśabhedenetyādinokte 'rthe smṛtimapyāha- nāyuktamiti //
nāyuktamīśituḥ kiñcidīśatvasyāvirodhi yat /
yadīśitvavirodhi syāt tadevāyuktamañjasā

3.2.149

īśitvasyāvirodhena yojayitvākhilāḥ pramāḥ /
siddheśitvena cāyuktamapi hīśe na yojayet

3.2.150

mānataḥ prāptamakhilaṃ nāmānaṃ yojayet kvacit /
iti hi brahmatarkoktir ... // MAnuv_3,2.150a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yasmānnāyuktamīśatuḥ kiñcidityādi tasmādītvasyāvirodhenetyādi /
siddhamīśatvaṃ yasyāsau tathoktaḥ /
teneśena saṃyojjayet /
īśvare 'stīti jānīyāt /
apipadādanyenāpi /
siddheneśatvena nimitteneti vā /
smṛtyudāharaṇasya prayojanamāha- ata iti //
... ato yuktamihoditam

3.2.14

NYĀYASUDHĀ:
tasmādatyantabhinna eva brahmaṇā jīva iti sthitam /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ upamādhikaraṇam //
*9,440*
[======= JNys_3,2.VII: arūpādhikaraṇam =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ arūpādhikaraṇam //
// oṃ arūpavadeva hi tatpradhānatvāt oṃ //
atrādhikaraṇe prathamasūtreṇa brahmaṇo rūparāhityamupapādya prakāśavaccāvaiyarthyamiti (dvitīya)sūtreṇa rūpavattvaviṣayāṇāṃ śrutīnāṃ vaiyarthyamāśaṅkaya vilakṣaṇarūpavattvāṅgīkāreṇa parihṛtam /
vilakṣaṇarūpavattvaṃ ca,"āha ca tanmātram'"darśayati cātho 'pi smaryate'; iti sūtradvayena samarthitamiti bhāṣyeṇa pratīyate /
tadanupapannam /
antato rūpavattvāṅgīkāre 'rūpavadeva hi tadityasyāvaktavyatvāpātāt /
prayojanābhāvāccāsya vicārasyetyataścatuḥsūtryāstātparyamāha- sa ceti //
arūpavad eva hi tatpradhānatvāt

3.2.151

sa cāprākṛtarūpatvādarūpaḥ svaguṇaśatmakam /
rūpamasya śiraḥpāṇipādādyātmakamiṣyate

3.2.152

NYĀYASUDHĀ:
sa paramātmā /
prakṛtiśabdo 'nyeṣāmapi tattvānāmupalakṣakaḥ /
aprākṛtarūpatvāt /
prākṛtarūparahitatvāt /
guṇātmakamityukte sattvādīnāṃ pratītiḥ syāt /
tannirāsārthaṃ svaśabdaḥ /
ye paramātmanaḥ svarūpabhūtā guṇā ānandādyāstadātmakamiti /
rūpaśabdena ca śuklādiguṇapratītiḥ syāt /
ataḥ śiraḥpāṇīti vivaraṇaṃ kṛtam /
ato rūpavāṃśceti śeṣaḥ /
vicāraprayojanaṃ darśayati- ata iti //
*9,441*
ato nānityatā naiva śrutidvayavirodhitā

3.2.20

NYĀYASUDHĀ:
anityatā janmamaraṇavattā /
nāpi saundaryādyabhāva iti ca draṣṭavyam /
tathāca tasminbhaktirupapanneti śeṣaḥ /
*9,442f.*
yadyapi paramātmano rūpaṃ kathaṃ tarhi tasya prasiddhavailakṣaṇyamātreṇārūpatvavyavahāra ityāśaṅkāparihārārthatvena prakāśavaditi sūtrāvayavo bhāṣye vyākhyātaḥ /
idānīṃ yadīśvararūpaṃ lokavilakṣaṇaṃ tadā tatra rūpaśabda(pra)vṛttirdurghaṭā syāt /
sambandhagrahaṇānupapatteḥ /
tathāca rūpavattvaśrutīnāṃ vaiyarthyaṃ duṣpariharamityāśaṅkāparihārārthatvenāpi vyācaṣṭe- yathā hīti //
yathā hi taijasasyaiva prakāśasyojkhitāvapi /
ātmaiva jyotirityāha jīvasyeśaṃ śrutistathā // MAnuv_3,2.152c-f //
NYĀYASUDHĀ:
taijasasyaiva prakāśasyetyetattaijasa eva hi saurādirālokaḥ prakāśaśabdavācyaḥ prasiddhastasyeti vyākhyeyam /
ujkhitāvapi parameśvarasya tattvābhāve 'pīti yāvat /
ātmaivāsya jyotirbhavati iti śrutirjīvasyeśaṃ prakāśamāhetyarthaḥ /
tathā lokavilakṣaṇe 'pi bhagavadrūpe rūpaśabdapravṛttiryukteti śeṣaḥ /
upapattistu"paramate'; ityatra vakṣamāṇātrā(pya)nusandeyeti /
*9,443f.*
nanvetadadhikaraṇaṃ"ata eva ca(copamā)'; iti sūtrātpūrvam /
tatkathaṃ paścādvayākhyānam /
ucyate /
ata eve(ce)ti sūtraṃ"na sthānato 'pi'; ityadhikaraṇena saṅgatamiti jñāpanāya kramabhedaḥ /
tatsiddhā(mar)thamupajīvya pūrvapakṣotthānāt /
tathāca bhāṣyam"yasmādevam'; ityādi /
atrāpi"īśarūpeṣu'; ityādi /
atha tadanantarameva kinna kṛtamarūpavattvādhikaraṇārthasyāta eva ceti sūtrārthaṃ prati hetutvenopodghātalakṣaṇayā saṅgatyā varṇitasyāvyavadhāyakatvāt /
hetutvamapi prapañcayitumācāryeṇa"sa cāprakṛtarūpatvāditi caśabdo nibaddhaḥ /
kālatraye 'pyaśarīrātparamātmano jīvasyātyantābheda eva hyupapanna iti /
// iti arūpādhikaraṇam //
*9,444*
[======= JNys_3,2.VIII: vṛddhihrāsādhikaraṇam =======]
// atha vṛddhihrāsādhikaraṇam //
// oṃ vṛddhihrāsabhāktvamantarbhāvādubhayasāmañjasyādevam oṃ //
yadarthaṃ bhagavanmahimātrocyate sā bhaktiḥ puruṣeṣu tāratamyena tiṣṭhatītyetadihopapādyate /
tathāhi /
asti bhaktervṛddhihrāsabhāktva(miti)m /
kutaḥ /
brahmādīnāmasmadādīnāṃ ca bhaktatve'ntarbhāvāt /
evaṃ bhaktitāratamye'ṅgīkṛte eveśvarasyobhayānprati sāmañjasyasambhavāditi /
tadetadasaṅgatam /
yukteḥ pratijñātārthena saha smbandhāpratīteri(tyata)ti tatra āha tadbhaktīti /
*9,445*
vṛddhihrāsabhāktvam antarbhāvād ubhayasāmañjasyād evam

3.2.153

tadbhaktitāratamyena tāratamyaṃ vimuktigam /
brahmādīnāṃ ca sarveṣāmānandāderyathākramam

3.2.34

NYĀYASUDHĀ:
brahmādīnāṃ caśabdādasmadādīnāmityevaṃ sarveṣāṃ yathākramaṃ śrautakramānatirekeṇa yadvimuktigamānandādestāratamyaṃ tadbhagavadbhaktitāratamyenaiva bhavatītyarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
sādhitaṃ tāvanmauktasyānandādeḥ phalasya bhaktisādhyatvamambuvadagrahaṇāttu na tathātvamiti sūtreṇa /
taccāthāta ānandasya mīmāṃsetyādiśrutyā tāratamyavadavagamyate /
sādhyatāratamye ca sādhanatāratamyamāvaśyakam /
anyathā tasyākasmikatvaprasaṅgāt /
phaladāturīśvarasyāsāmañjasyaprasakteśca /
na caivam /
ato'sti bhaktervṛddhihrāsabhāktvam iti /
// iti vṛddhihrāsādhikaraṇam //
*9,446*
[======= JNys_3,2.IX: sthānaviśeṣādhikaraṇam =======]
// atha sthānaviśeṣādhikaraṇam //
// oṃ sthānaniśeṣātprakāśādivat oṃ //
(oṃ upapatteśca oṃ) //
yadyapyetadadhikaraṇaṃ paramata ityato 'nantaram /
tathāpi tenevānenāpi saṅgatirasya /
anena viṣayopakṣepāttena pūrvapakṣopapattidarśanāt /
yadvānena pūrvapakṣayuktyutthānāttena viṣayopakṣepāt /
tathāhi /
na brahmādīnāmānandasya tāratamyamupapadyate /
bhagavadānandapratibimbatvābhyupagamāt /
bimbe ca tāratamyābhāvasya na sthānato 'pītyuktatvāt /
anyathā'kasmikatvaprasaṅgāditi /
yadvā na brahmā(dyā)dīnāmānando bhagavadānandapratibimbaḥ /
parasparaṃ vibhinna(citra)tvāt /
bimbābhimate ca vaicitryābhāvāditi /
ato 'tredaṃ viśadayati- pratibimbavaditi //
sthānaviśeṣātprakāśādivat

3.2.154

pratibimbavadapyeṣāmānando 'nyaguṇā yathā

3.2.35

NYĀYASUDHĀ:
yadyepyeṣāṃ brahmādīnāmānandaḥ pratibimbavat /
prasiddhapratibimbaistulyaṃ vartate /
bhagavadānandapratibimbo bhavatīti yāvat /
tathāpi parasparaṃ vicitro bhavatīti śeṣaḥ /
katham /
anyeṣāṃ sādhanabhūtānāmupādhiguṇānāṃ bhaktyādīnāṃ vaicitryānatikrameṇa /
tatra dṛṣṭāntaḥ pratibimbavaditi /
yathā sūryādipratibimbānāṃ sūryakāntajalādigatāyāṃ sūryādibimbavaicitryābhāve 'pi sūryakāntādisthānaguṇavaicitryādvaicitryaṃ tathetyarthaḥ /
*9,448*
vaicitrye hetvantaramāha- nārāyaṇeti //
upapatteś ca

3.2.154

nārāyaṇaguṇādhīnaśca ...
NYĀYASUDHĀ:
bimbaśaktyā ca vicitra ityarthaḥ /
sthānaguṇasya bimbasāmarthyasya ca prayojakatvaṃ nyāyavivaraṇe vyutpāditam anenopapatteśceti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati /
bimbapratibimbayoraikyaṃ kecidicchanti /
ataḥ pratibimbatvaṃ vyākhyā(taṃ)ti nārāyaṇeti /
guṇa ānandaḥ /
caśabdena tatsadṛśaśceti grāhyam /
bimbābhinna eva kinna bhavatītyata āha- atyalpa iti //
... atyalpastadapekṣayā

3.2.155

tasmād bhinnaśca satatamanyajjñānaṃ parasya ca
NYĀYASUDHĀ:
co hetau /
yasmāttadapekṣayātyalpastasmātsatataṃ bhinna iti /
tadapekṣayātyalpatvaṃ kuta ityākāṅkṣāṃ pariharannatra śrutimāha- anyaditi //
anyajjñānaṃ tu jīvānāmanya ānanda īśatā

3.2.156

mukhyeśatā pareśasya gauṇī jīvasya sā yataḥ /
iti śruteḥ ... // MAnuv_3,2.156a-c //
NYĀYASUDHĀ:
anya ānandaḥ parasya jīvānāṃ ceti sambandhaḥ /
evamīśatetyapi yojyam /
mukhyeśatetyupalakṣaṇayā hetumāha /
iti śruteriti pūrveṇa sambandhaḥ /
// iti sthānaviśeṣādhikaraṇam //
[JOSHI-19]
*9,450*
[======= JNys_3,2.X: pālakatvādhikaraṇam =======]
/ atha śrīmannyāsudhāyāṃ pālakatvādhikaraṇam //
// oṃ prakṛtaitāvattvaṃ hi pratiṣedhati tato bravīti ca bhūyaḥ oṃ //
atra pūvarpakṣapradarśanaparaṃ bhāṣyaṃ"sṛṣṭisaṃhārakartṛtvamevāsya na pālakatvam /
svataḥ siddheriti /
tadayuktam /
sṛṣṭisaṃhārakartṛtvābhyupagamasya vyarthatvāt /
svataḥ siddherityatrāsyetyapratīteśca /
sthiterityadhyāhāre 'pi svabhāvavādāśrayaṇasya sṛṣṭisaṃhārayorapi sāmyena tatkartṛtvābhyupagamānupapatterityataḥ pūrvapakṣaṃ viśadayati- sṛṣṭīti //
... sṛṣṭināśau tadadhīnāvitīrite /
svabhāvatvāt sthiternaitadapekṣā ... // MAnuv_3,2.156d-f //
NYĀYASUDHĀ:
iti īrite siddhāntinābhyupagate sati /
tataścāyamarthaḥ /
īśvarasya pālakatvaṃ nopapadyate sthitestatprayojanatvāt /
tasyāśca svabhāvasiddhatveneśvarānapekṣatvāt /
īśvara eva hi viśvasya sṛṣṭisaṃhārayoḥ kartā nānya ityabhyupagatam /
tathāca sṛṣṭvā yāvanna saṃharettāvatsthitiḥ svabhāvasiddhaiva na paravyāpāramapekṣate /
yadi khalu sṛṣṭisaṃhārayoḥ kartā'nyaḥ syāttadodāsīnasya tasya sṛṣṭau preraṇādyarthaṃ saṃhāre pravṛttasya nivāraṇārthaṃ ca sthitāvīśvarāpekṣā sambhavet /
naca tadasti /
ataḥ saṃhārodāsīnatvātiriktaṃ pālakatvaṃ nopapadyata ityevamatra pūrvapakṣa iti /
evaṃ tarhi siddhānto na yuktaḥ /
svabhāvattvayukteraparihṛtatvādityataḥ sūtrābhiprāyamāha- iti neti //
... iti na yujyate

3.2.157

yataḥ svabhāvo 'khila īśāyatto 'khilasya ca

3.2.23

*9,450f.*
NYĀYASUDHĀ:
parānapekṣatayā pratīyamānaṃ svarūpaṃ dharmo vā svabhāva ityucyate /
sa sarveṣāṃ padārthānām /
(sa) sarvo 'pīśāyatta eva /
anyathā teṣāṃ svātantryaprasaṅgenāsyeśatvānupapatteḥ /
sarvaṃ khalvityādiśrutivirodhāpatteśca /
annadānādau vyāpāraśca sphuṭa eveti /
// iti pālakatvādhikaraṇam /
*9,452*
[======= JNys_3,2.XI: avyaktādhikaraṇam =======]
// atha avyaktādhikaraṇam //
// oṃ tadavyaktamāha hi oṃ //
atra paramātmano 'vyaktatvamādau vistareṇa samarthitam /
tatastarhi bhaktyādisādhanavaiyarthyamityāśaṅkaya"prakāśaśca karmaṇyabhāsāt'; iti dṛśyatvaṃ coktam /
tadetadubhayaṃ viruddhamityāśaṅkaya ato 'nantena tathā hi liṅgamiti sūtritam /
atra virodhaśāntirna sphuṭā pratīyata ityatastasya tātparyamāha- avyakto 'pīti //
tadavyaktamāha hi

3.2.157

avyakto 'pi svaktayaiva bhaktānāṃ dṛśyate hariḥ

3.2.27

NYĀYASUDHĀ:
// iti avyaktādhikaraṇam //
*9,453*
[======= JNys_3,2.XII: ubhayavyapadeśādhikaraṇam =======]
// atha ubhayavyapadeśādhikaraṇam //
// oṃ ubhayavyapadeśāttvahikuṇḍalavat oṃ //
yadīśvarasya guṇakriyādayo dharmāstato bhinnāstadā samavāyasya nirākṛtatvāttadvattvamanupapannam /
yadi cābhinnāstadā jñānādimattvamānandādibhoktṛtvamityādyayuktamityubhayathā tatra bhaktyanupapattiriti pūrvapakṣaprāptāvidamārabhyate /
tatra hetudṛṣṭāntāveva sūcitau /
natu pakṣaparigraharūpā pratijñā /
adhyāhāro 'pi hetudṛṣṭāntabalena bhedābhedapakṣaparigrahasyeti pratibhāti /
ataḥ pratijñāṃ darśayati- tadabhinnā iti //
ubhayavyapadeśāttvahikuṇḍalavat

3.2.158

tadabhinnā guṇā nityamapi sarve viśeṣataḥ /
guṇatvena guṇitvena bhoktṛbhogyatayā sthitāḥ

3.2.159

NYĀYASUDHĀ:
nityaśabdo niyamārthaḥ /
pārameśvarāḥ sarve guṇā dharmā nityaṃ tadabhinnāstenātyantābhinnastathāpi viśeṣaśaktyā guṇaguṇyādibhāvena sthitāḥ /
*9,454*
syādetat /
parimāṇādīnāṃ yāvaddravyabhāvināṃ bhavatu nāma bhagavatātyantābhedaḥ /
kriyāṇāṃ (jñānādi)guṇānāṃ cāsrākṣītsṛjati srakṣyati vyajñāsījjānāti jñāsyatītyādi śrautavyavahārairanityatayāvagatānāṃ tu na yujyata ityata āha- viśeṣātmatayeti //
*9,455*
viśeṣātmatayā teṣāṃ nityaśaktayātmanā tathā /
nityasthiterna dharmāṇāṃ kriyādīnāmanityatā

3.2.160

NYĀYASUDHĀ:
teṣāṃ parameśvarasambandhinyāṃ kriyādīnāṃ dharmāṇāṃ nityaśaktyātmanā nityaṃ sthitestathā viśeṣātmatayā vyaktirūpeṇa vyavahāraviṣayatopapatternānityateti yojanā /
prapañcastu prāgeva kṛtaḥ /
nanu ca kriyādīnāṃ yā vyaktatā sā tāvadanityaiva /
anyathoktavyavahārāṇāṃ nirālambanatvāpātāt /
tatastasyā bhagavaddharmabhūtāyā api nātyantābhedopapattirityata āha- na viśeṣeti //
na viśeṣātmatā ceyamanityā ...
NYĀYASUDHĀ:
iyaṃ vyavahārālambanatvenoktā /
kuta ityata āha- śaktīti //
... śaktirūpatā /
saiva yat ...
NYĀYASUDHĀ:
yadyasmātsā viśeṣatmatā śaktirūpataiva /
śaktiśca nityetyuktaṃ tasmādityarthaḥ /
nanvevaṃ tarhi śaktirvyaktirita vyavahāraviśeṣo na syāt /
uktavyavahārāṇāṃ nirālambanatvaṃ ca na parihṛtaṃ syādityata āha- saviśeṣeti //
... saviśeṣā syād ...
NYĀYASUDHĀ:
neyaṃ vyaktiḥ śaktyā nirviśeṣābhinnā /
yenoktadoṣaḥ syāt /
kintu
saviśeṣābhinnaiva /
yadyayaṃ sarvanirvāhaheturviśeṣo bhagavato bhinnastadā sarveṣāṃ taddharmāṇāṃ tenātyantābheda iti pratijñā bhajyeta /
abhinnaścedviśeṣatā tasya na syāt /
svarupamātraparyavasānena so 'pi na syādityata āha- viśeṣa iti //
... viśeṣo 'nyo nacāpyayam

3.2.161

svanirvāhakatāhetostathāpi syād viśeṣataḥ
NYĀYASUDHĀ:
co 'vadhāraṇe /
ayaṃ viśeṣo 'pi bhagavatā naiva bhinnastena na pratijñāhāniḥ /
tathāpi tasya viśeṣatā syāt /
katham /
na hyayamabhinno bhavannirviśeṣaḥ /
evaṃ tarhi viśeṣaparamparayānavasthā syāt /
na syāt /
kutaḥ viśeṣasya svanirvāhakatāhetoriti /
*9,457*
evaṃ pratijñā darśitā /
tatra bādhakāni parihṛtāni /
atra coktvā /
syādevam /
yadyeteṣvartheṣu pramāṇaṃ syāt /
naca tatpaśyāma ityataḥ sautramubhayavyapadeśāditi hetuṃ vyācaṣṭe- viśeṣatveneti //
viśeṣatvena vijñāteḥ pramāṇairakhilairapi

3.2.162

NYĀYASUDHĀ:
akhilaiḥ ubhayavidhaiḥ pramāṇaiḥ vedavākyairjñānādidharmāṇāṃ bhagavadviśeṣatvenāpiśabdāttadabhinnatvena ca vijñātervijñānādityarthaḥ /
nanu vijñāteriti katham /
"ātaścopasarge'; ityaṅaḥ ktinbādhakatvāt /
"ktinnābādibhyaśca'; iti vacanādbhaviṣyati /
etadeva vivṛṇoti- sasarjeti //
sasarja sañjahāreti viśeṣo hyavagamyate /
śrutyaiva sa sa eveti tadabhedaśca gamyate

3.2.163

NYĀYASUDHĀ:
"sa idaṃ sarvamasṛjate'; ityādiśrutiṃ sasarjetyanenopādatte /
tattadattumadhriyate'; ityādikāṃ sañjahāretyanena, sa ānandādiḥ saḥ paramātmaivetyanena"ānando brahma'; ityādiśrutim /
tadayamarthaḥ /
"sa idaṃ sarvamasṛjata, ukṣā sa dyāvāpṛthivī bibharti, tattadattumadhriyata, sa aikṣata so 'kāmayata, ānandam brahmaṇo vidvān'; ityādiśrutyā sarjanādikaṃ brahmaṇo viśeṣo 'tiśayo na brahmamātramityavagamyate /
tanmātratve kriyākartṛbhāvāderanupapatteḥ /
"ānando brahmeti vyajānāt /
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma ekadhaivānudraṣṭavyam'; ityādiśrutyaiva tasya tenābhedaścāvagamyate /
tadevamubhayavyapadeśānyathānupapattyā sakalamidaṃ kalpyate /
sarveṣāṃ brahmadharmāṇāṃ brahmaṇā saviśeṣo 'tyantābhedaḥ /
kriyādīnāṃ nityatā śaktivyaktirūpatā vyaktirūpasyāpi nityatā śaktirūpapābhinnatā saviśeṣatā viśeṣasyāpyabhedaḥ svanirvāhakatā ceti /
na hyeteṣvartheṣvanyatamasyāpyakalpanāyāmudāhṛtobhayavyapadeśavirodhaśāntirbhavatīti /
etadeva prapañcayituṃ"nidarśanamātreṇa'; ityataḥ prāktano granthasandarbhaḥ /
*9,460*
atha matam /
bheda eva brahmadharmāṇāṃ brahmaṇāstu /
samavāyena viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo bhaviṣyati /
samavāyadūṣaṇāni ca śrutivirodhenābhāsatāṃ yāsyanti /
samavāyābhāve 'pi vā dharmadharmiṇoreva sa ko 'pi mahimā kalpyate /
nacābhedaśrutivirodhaḥ /
anāgantakatvenopacāropapatteḥ /
ataḥ kimabhedamādāya viśeṣādyaṅgīkāreṇeti /
apara āha akhaṇḍameva brahma na tu tatra kaścidviśeṣaḥ /
na cāparaśrutivirodhaḥ /
kriyādiviṣayāṇāṃ saguṇaviṣayatvāt /
tasya ca māyāmayatvenāvicāritaramaṇīyatvāt /
ānandaṃ ityādīnāṃ ca rāhoḥ śira ityādivadupacaritatvopapatteriti /
anyastvāha bhedābhedābhyāmevobhayavyapadeśasāmañjasyopapatteḥ kimanayā saviśeṣābhedakalpanayeti /
maivam /
tribhirapyetairantato 'bhinne viśeṣasyāṅgīkatarvyatvāt /
tato varamādita eva tadaṅgīkaraṇamityāśayavānbhedavādinaṃ tāvadviśeṣamaṅgīkārayitumāha- bheda iti //
bhedo yadi viśeṣasya sa bhedo bhedinā katham
NYĀYASUDHĀ:
viśeṣasya jñānāderbrahmadharmasya, yadi brahmaṇo bhedo 'ṅgīkriyate tadā pṛcchāmaḥ /
sa bhedo, bhedinā brahmaṇā jñānādinā ca saha, kathaṃ kiṃ prakāraḥ, pratipattavyaḥ /
kiṃ bhinnaḥ kiṃvābhinna iti /
ādye doṣamāha- bhinnaścediti //
bhinnaścedanavasthā syād ...
NYĀYASUDHĀ:
yadi bhedo bhedibhyāṃ bhinnastadā so 'pi bhedastathetyanavasthā syāt /
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādipratipattaye khalu dharmadharmiṇorbhedo 'bhyupagamyate /
sa ca pratīyamāna eva taddhetuḥ /
tatpratītiśca viśeṣaṇādibhāvenaivetyuttarottarabhedapratītiravaśyamapekṣitaiveti susthānavasthā /
*9,464*
abhinnatve 'pi vaktavyaṃ saviśeṣābhinna uta nirviśeṣābhinna iti /
prathame doṣamāha- abhinnaścediti //
... abhinnaścet purā na kim

3.2.164

NYĀYASUDHĀ:
purā na kimiti /
dharmāṇāṃ dharmiṇā saviśeṣābhedaḥ kinnāṅgīkriyate 'ṅgīkārya evetyarthaḥ /
bheda iva vināpi bhedena viśeṣeṇaivopapattāvapi vṛthā paramparākalpanāyāṃ gauravaṃ syāttato dharmāṇāmeva saviśeṣābhedāṅgīkāraḥ śreyāniti bhāvaḥ /
astvevamityata āha- viśeṣa iti //
viśeṣo 'bhinna eveti tena nābhyupagamyate
NYĀYASUDHĀ:
viśeṣo dharmobhinna ityeva tāvat /
tena bhedavādinā nābhyupagamyate /
dūre saviśeṣatvamityato 'pasiddhāntaḥ syāt /
samīhitaṃ ca naḥ (na) siddhayedityāśayaḥ /
dvitīyaṃ dūṣayati- abhinna iti //
abhinno nivirśeṣaśced bhedastadbhedatā kutaḥ

3.2.165

NYĀYASUDHĀ:
bhedo yadi bhedibhyāmabhinno nirviśeṣaśca syāttadā tasya tadbhedatā tayorayaṃ bheda ityevambhāvaḥ kuto na kuto 'pi /
tadīyatāyā bhedena viśeṣaṇa vā vinānupapatteḥ /
tanmātratve ca dharmadharmiṇāveva sto na bheda iti syāt /
tathā ca dharmadharmiṇāvityapi na syāt /
bheda evāsti na dharmadharmiṇāviti vā bhavet /
tataśca bhedo 'pi na syāditi /
*9,465*
bhedasya bhedisvarūpatvamaṅgīkṛtya viśeṣamanaṅgīkurvāṇaṃ prati dūṣaṇāntaramāha- aneneti //
anenānena bhinno 'yamiti yat sa viśeṣataḥ /
bheda evaiṣa bahudhā dṛśyate tat kimuttaram

3.2.166

*9,465f.*
NYĀYASUDHĀ:
bhinno 'yaṃ ghaṭa iti sa bheda eva viśeṣato viśeṣaṇatvena dṛśyate na tu ghaṭaḥ, kintu viśeṣyatvena /
tathānenānena /
vyatyayo bahulamiti pañcamyarthe tṛtīyā /
sahayoge vā /
paṭādbhinnastambhādbhinno ghaṭa ityeṣa bheda eva saviśeṣaḥ pratiyogiviśeṣasāhityena dṛśyate /
tathāyaṃ padārtho 'nena vakratvenānena koṭaravattvena puruṣādbhinna iti sa eṣa bheda eva viśeṣato vyāvartakadharmeṇa dṛśyate /
padārthastvakṣasannikarṣamātreṇa /
tathāsmātpaṭādasmātstambhādasmātkuḍyādbhinno 'yaṃ ghaṭa ityeṣa bheda eva saviśeṣataḥ pratiyogiviśeṣasāhityena nimittena bahudhā dṛśyate /
ghaṭastvekadhaiva /
ato na bhedo ghaṭasya svarūpamiti yatsvarūpabhedasya dūṣaṇaṃ parairucyate /
tattasya kimuttaraṃ tvayābhidhāsyate, yadi viśeṣo nāṅgīkriyate, ityarthaḥ /
yadi viśeṣo nāṅgīkriyate tadā bhedo bhedinābhinna ityapi nāṅgīkartuṃ śakyate /
bhedabhedinorbhedasādhakānāmanekeṣāṃ bhāvāt /
viśeṣaṇaiva hi teṣāmanyathāsiddhiṃ vyutpādya pratītibalena bhedasya bhedinābhedo vaktavyo nānyatheti bhāvaḥ /
*9,466*
tadīyatvena viśeṣaṇatvena sapratiyogitvena liṅgitvena bahutvena ca pratīyamāno 'nyonyābhāvādirūpo bhedo na bhedisvarūpatayāṅgīkriyate /
yastu svarūpatayāṅgīkriyate nāsau tadīyatvādinā pratīyata iti tasyottaraṃ brūma iti cenna /
asyaiva prasiddhatvādanyasya tadabhāvāt /
anyathā svarūpasyaiva bheda iti pāribhāṣikaṃ nāmāntaramuktaṃ syāt /
na cādvaitavādinaḥ svarūpaṃ nāṅgīkurvate /
tatkimanena bhedena /
tadidamuktaṃ sa eṣa iti prasiddhidyotakābhyām /
tadīyatvādirupacāra iti cenna /
pratīteḥ sphuṭatvāt /
bādhakābhāvenābhrāntitvācca /
tadidamapyuktaṃ dṛśyata iti /
*9,468*
dūṣaṇāntaramāha- abhedeti //
abhedabhedayoścaiva svarūpatvaṃ hi bhedinā
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ bhedasya /
kintvabhedasya ca bhedinaḥ svarūpatvameveti yojanā /
yo bhedasya bhedinā ghaṭenābhedamaṅgīkaroti /
tena tasyābhedasyāpi ghaṭasvarūpatvamevāṅgīkaraṇīyam /
bhedasamānanyāyatvāditi hiśabdārthaḥ /
tataḥ kimityata āha- tayorapīti //
tayorapy ...
NYĀYASUDHĀ:
abhedo 'ṅgīkārya iti śeṣaḥ /
astvekena ghaṭenātyantābhinnayorabhedabhedayorabhedastato 'pi kimityata āha- aviśeṣatva iti //
... aviśeṣatve paryāyatvaṃ hi śabdayoḥ

3.2.167

NYĀYASUDHĀ:
abhedabhedayoratyantābhede viśeṣe cāsatyabhedābhedaśabdayoḥ paryāyatvaṃ syāt /
ekātharvācitvādghaṭakalaśaśabdāditi hiśabdārthaḥ /
astvityata āha- abhedeti //
*9,469*
abhedabhedaśabdau ca paryāyāviti ko vadet
NYĀYASUDHĀ:
ko vadet na ko 'pi /
pratyutāparyāyāvityeva vadati sarva ityaprāmāṇikaṃ pramāṇaviruddhaṃ caitaditi /
etaduktaṃ bhavati /
bhedo bhedinābhinnastannyāyena so 'bhedo 'pi tatastāvanyonyamapyabhinnāviti tāvattvam /
tathāca bhedābhedaśabdayoḥ paryāyatvaprāptau viśeṣabalenaiva hi tatpariharaṇīyam /
tasya cānaṅgīkāre duṣpariharaṃ tadāpadyeteti /
nanu bhedabhediśabdayorapi paryāyatvamāpādayitumucitam /
satyam /
śiṣyairūhyatāmiti noktam /
*9,470*
śaṅkate- bheda iti //
bhedo 'nyonyamabhedaśca bhedinā ced ...
NYĀYASUDHĀ:
yadyapi bhedābhedayoḥ bhedinā ghaṭena sahābhedastathāpi tayoranyonyaṃ bhedo 'stīti na tacchabdayoḥ paryāyatvaṃ prasajyate /
tatkiṃ viśeṣaṇeti /
pariharati- viśeṣiteti //
... viśeṣatā

3.2.168

NYĀYASUDHĀ:
evamaṅgīkurvāṇenāpyabhinne vastuni viśeṣitāṅgīkaraṇīyaivetyarthaḥ /
tatkathamityata āha- aviśeṣa iti //
nirviśeṣe kathaṃ bhedo bhedinaikastathābhidā /
punastayorvibhedaśca bhedimātratvato bhavet

3.2.169

NYĀYASUDHĀ:
viśeṣābhāve bhedo bhedinā eko 'bhinnastathābhidā bhedinā ghaṭenābhinnā, punastayorbhedābhedayoḥ parasparaṃ kathamupapannaṃ bhavet /
kuto na bhavet /
bhedābhedayorbhedimātratvataḥ /
anyathā ghaṭasyāpi svato bhedaḥ syāt /
ghaṭenābhinnayorbhedābhedayoḥ parasparaṃ bheda(kārya)nirvāhārthaṃ ghaṭena saviśeṣa evābhedo 'ṅgīkārya iti bhāvaḥ /
*9,471*
śaṅkate- bhedinaśceti //
bhedinaścaiva bhedasya viśeṣo yadi gamyate /
abhedābhedinoścaiva ... // MAnuv_3,2.169a-c //
NYĀYASUDHĀ:
caśabdāvanyonyasamuccayārthau /
evaśabdau parasparaṃ saviśeṣābhedavyāvṛttyarthau /
gamyate 'bhyupagamyate /
bhedasya bhedinaśca ghaṭasyābhedo viśeṣaśca mayābhyupagamyate /
tathābhedasyābhedinaśca tasya saviśeṣo 'bhedo 'bhyupagamyate /
tathāca bhedābhedayorghaṭatanmātratvābhāvena parasparaṃ bhedopapatterna śabdayoḥ paryāyatvam /
tataśca bhedābhedayoḥ parasparamabhedo viśeṣaścāṅgīkāyar ityasaditi bhāvaḥ /
evamapi dharmadharmiṇorbhedamabhyupagacchatāntato 'bhinne vastuni viśeṣo 'ṅgīrktavya ityabhimataṃ yadyapi siddhameva, tathāpyuktaṃ tattvaṃ na parityājyamityāśayavānpariharati- kimiti //
... kiṃ bhedo 'bhedabhedayoḥ

3.2.170

NYĀYASUDHĀ:
evañcedabhedabhedayorbhedaḥ kasmātkalpyate /
tayorapi saviśeṣābheda evāṅgīkartavyaḥ /
tatropapattimāha- viśeṣaṇaiveti //
viśeṣeṇaiva sarvatra yadi vyavahṛtirbhavet /
kalpanāgauravāyaiva kiṃ bhedaḥ kalpyate tadā

3.2.171

NYĀYASUDHĀ:
sarvatra bhedabhedinorabhedābhedinoścābhede 'pi viśeṣeṇaiva tanmātratābhāvanibandhanā vyāvahṛtirbhavedityaṅgīkṛtaṃ cedbhedābhedayostarhi bhedaḥ kiṃ kalpanāgauravāyaiva kalpyata iti solluṇṭhavacanam /
bhedābhedayorghaṭeneva parasparamapi saviśeṣatvenaiva sarvasyopapattau bhedakalpane kalpanāgauravaṃ syāt /
anekapadārthakalpanāt dvidhā kalpanācceti bhāvaḥ /
astvevaṃ tataḥ kimāyātaṃ prakṛta ityata āha- viśeṣeṇaiveti //
bhedasya bhedinābhede 'pi tadīyatvādivyavahṛtirbhedābhedayo(ścar)ghaṭenābhede 'pyaparyāyaśabdavyavahṛtiryadi viśeṣeṇaiva bhavet tadā dharmadhamirṇorapi bhedaḥ kiṃ kalpanāgauravāyaiva kalpyate /
dharmadhamirṇorbhedamaṅgīkṛtyāpyantato viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ tato varamādita eva tadaṅgīkaraṇam /
anyathā kalpanāgauravaprasaṅgāditi / etena purā na kimitivivṛtaṃ bhavati /
*9,473*
yadi kalpanāgauravabhayāddharmadharmiṇorabhedamaṅgīkṛtya vyavahāraviśeṣārthaṃ viśeṣo 'ṅgīkriyate /
tarhi gavāśvayorapi tathā kalpyatām /
aviśeṣāt /
tathāca bheda eva jagati na syādityata āha- aikyeti /
aikyapratītyabhāvena bheda eva gavaśvayoḥ
NYĀYASUDHĀ:
bheda eva svīkriyate na viśeṣaḥ /
gavaśvayoriti pramādapāṭhaḥ /
mūlakośeṣvadarśanāt /
aikyapratītyabhāve 'pi kuto viśeṣo nāṅgīkriyata ityata āha- sa eveti //
sa eveti pratītau hi viśeṣo nāma bhaṇyate

3.2.173

NYĀYASUDHĀ:
dharmadharmipratibandyā hi gavāśvayovirśeṣaḥ pareṇāpādanīyaḥ /
naca tatrāviśeṣaḥ /
abhedapratītyā tatra tadaṅgīkārāt /
iha ca tadabhāvāt /
bhedasya pratītisiddhatvena kalpanā(gauravābhāvācceti)bhāvāditi /
*9,476*
adhunābhedavādināpi viśeṣamaṅgīkārayati- saccidāderiti //
saccidāderaparyāyasiddhayarthaṃ māyināpi hi /
aṅgīkāryo viśeṣo 'yaṃ ... // MAnuv_3,2.172a-c //
*9,476f.*
NYĀYASUDHĀ:
māyināpīti /
kriyādiviṣayāṇāṃ vākyānāṃ māyikaviṣayatāmaṅgīkurvatāpīti yāvat /
tatra hetuḥ saccidādeḥ padasamūhasya aparyāyatvasiddhayarthamiti /
ayamiti aparyāyaśabdapravṛttihetuḥ /
viśeṣasya tathābhāvaḥ pramita iti hiśabdaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
santu tāvatkriyādiviṣayāṇi vākyānyasatyaviṣayāṇi /
tathāpi"satyaṃ jñānamanantaṃ brahma'; ityādīni tāvatsatyaviṣayāṇi pareṇāṅgīkṛtānyeva /
teṣāṃ cākhaṇḍārthaniṣṭhatve satyajñānādipadānāmekārthatvena paryāyatvaṃ syāt /
naca tadyuktaṃ sahaprayogadarśanāt /
naca bhedo 'ṅgīkartuṃ śakyaḥ /
ekamevādvitīyamityādiśrutivirodhāt /
ataḥ satye 'pi viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ /
tasyāparyāyaśabdapravṛttihetutā cānayaivārthāpattyā siddhā /
tathātvenaiva tatkalpanāditi /
*9,479*
apohavādāśrayeṇa śaṅkate- yadīti //
... yadyasatyaviśeṣaṇam /
pṛthak pṛthag vārayituṃ śabdāntaramitīṣyate // MAnuv_3,2.172d-f //
NYĀYASUDHĀ:
satyādipadānāṃ vidhivācitve vidhīyamānānāṃ satyatvādiviśeṣaṇānāṃ brahmaṇyabhāvāt svarūpamātrasya caikatvātparyāyatvaṃ syāt /
na caivam asatyatvādyapohavācitvāt /
nacaivaṃ sati vaiyarthyam /
brahmaṇyasatyatvādīnāṃ viśeṣaṇānāṃ bhrāntikalpitatvena tannivāraṇārthatvāt /
santi hi nāsti brahma, sadapi na jñānaṃ paricchinnaṃ (ce)vetyādipratītayaḥ prāṇinām /
naca satyapadamajñānasyāpyapohaṃ vakti yenaikenaivālamiti syāt /
tasmānna paryāyatvaṃ vaiyarthyaṃ ceti /
yadvā satyādipadāni satyatvādipṛthagarthavācīnyeveti na paryāyatāmāpadyante /
brahmaṇi tu lakṣaṇayā pravartanta iti na tatra viśeṣaṇāni samarpayanti /
nahi gaṅgāpadaṃ tīre gaṅgātvamarpayati /
nacaivamekenaiva lakṣitatvāditareṣāṃ vaiyarthyamiti vācyam /
āropitānāmasatyatvādiviśeṣaṇānāṃ pratyektaṃ nivāraṇena sārthakyāt /
naca saṅgatigrahaṇaviṣayābhāvāllakṣaṇānupapattiḥ /
śabale gṛhītasaṅgatikānāṃ satyabrahmalakṣakatvopapatteḥ / ato na paryāyatvaṃ nāpi vaiyarthyamiti śaṅkārthaḥ /
asatyaviśeṣaṇam asatyatva(tvādi)viśeṣaṇam /
āropitaṃ viśeṣaṇamiti vā /
iti yadīṣyata ityanvayaḥ /
pariharati- māyeti //
māyāviśeṣarāhityaviśeṣeṇa viśeṣitā /
satyasyāpi bhavet ... // MAnuv_3,2.173a-c //
NYĀYASUDHĀ:
māyāśabdenāropitatvamācaṣṭe /
evaṃ kusṛṣṭau kalpitāyāmapi na satyasyākhaṇḍatāsiddhiḥ /
kalpitāsatyatvādiviśeṣarāhityalakṣaṇaviśeṣaviśeṣitāyā avarjanīyatvādityarthaḥ /
*9,482*
śaṅkate- sā ceti //
... sā ca tathā ced ...
NYĀYASUDHĀ:
bhavedakhaṇḍatvakhaṇḍanaṃ yadyāropitaviśeṣaparāhityarūpaviśeṣaṇaviśeṣitā satyā syāt /
na caivam /
api tarhi sāpyasatyatvādivadāropitaiva /
na hyāropitena rūpeṇa gaganasya nīrūpatā vihanyata ityarthaḥ /
pariharati- anavasthitiriti //
... anavasthitiḥ

3.2.174

NYĀYASUDHĀ:
vākyārthasyeti śeṣaḥ /
evaṃ tarhi na ko 'pi vākyārtho vyavasthitaḥ syāt /
satyatvādiviśeṣavattayāsatyatvādivyāvṛttimattayā cāpratipāditatvāt /
nahi saṃsargabhedau vihāya vākyārtho 'sti /
brahmaiva vākyārtha iti cenna /
tasya svaprakāśatvāt /
vyāvṛtteścāsatyatvāditi /
yadvā pratītā sā ca svābhāvavyāvartakatvenaiva vyavatiṣṭhate na brahmaviṣayatvena /
yenākhaṇḍatā vyāhanyata iti śaṅkārthaḥ /
evamapi tadabhāvavyāvṛttirūpaviśeṣaṇaviśiṣyatāyā aparihārādakhaṇḍatvahānireva /
sāpi tathā cet anavasthitiḥ brahmajñānasyāvyavasthaiveti parihārārthaḥ /
na kevalaṃ brahmaṇo nirviśeṣatve padānāṃ paunaruktyādi(kaṃ) kinnāmaikasyāpi padasya tatra pravṛttirna bhavedityāha- yadīti //
yadi satye viśeṣo na na taduktirbhavet tadā
NYĀYASUDHĀ:
guṇakarmādinimittamanālambya kasyāpi śabdasya pravṛttyabhāvāditi bhāvaḥ /
*9,485*
śaṅkate- lakṣyate ceteneti //
lakṣyate cet tena ...
NYĀYASUDHĀ:
syādayaṃ doṣo yadi brahma śabdābhidheyaṃ syāt /
nacaivam /
kintu tena śabdena lakṣyata eva /
nahi lakṣaṇā guṇakriyādyapekṣā /
tathātve khalvabhidhaiva syāditi /
pariharati- lakṣyamiti //
... lakṣyamityapi syād viśeṣitā

3.2.175

*9,486*
NYĀYASUDHĀ:
evamaṅgīkāre 'pi brahmaṇo lakṣyamiti viśeṣitā syāt /
lakṣyatvaṃ tāvadaparihāyarmityarthaḥ /
upalakṣaṇaṃ caitat /
mukhyārthayogādināpi viśeṣitā syādeva /
nanu lakṣyatvamapi brahmaṇo nāstyeva lakṣyamityapi lakṣaṇayaivocyate nābhidhānavṛttyeti cenna /
atrāpi vākye pareṇa lakṣyapadasya prayogāllakṣyatvaviśeṣaprāpteḥ /
tenāpi lakṣyameveti cettatrāha- punariti //
punaḥpunarlakṣaṇāyāmapi syādanavasthitiḥ
NYĀYASUDHĀ:
lakṣaṇāyāmāśritāyāṃ satyāmiti śeṣaḥ /
śaṅkate- yadīti //
yadyabhāvaviśeṣitvaṃ syādaṅgīkṛtameva te

3.2.176

NYĀYASUDHĀ:
te mate iti śeṣaḥ /
tṛtīyārthe 'vyayaṃ vā /
yaduktaṃ māyāviśeṣarāhityaviśeṣaṇaviśeṣitā satyasyāpi bhavediti /
tannāniṣyam /
abhāvarūpaviśeṣavattvasya mayāṅgīkṛtatvāt /
"neha nānāsti'; iti śrutiḥ"iha bhūtale ghaṭo nāsti'; itivadabhāvaṃ brahmaṇyaṅgīkarotyeva /
yaccoktaṃ na taduktirbhavettadeti /
tadapyasat /
bhāvanimittābhāve 'pyabhāvanimittena padapravṛttyupapatteḥ /
abhāvadharmavattvasya cāṅgīkṛtatvāt /
etena lakṣyamityetadapi nirastam /
lakṣyapadasyāpyapohavācitvopapatteriti bhāvaḥ /
*9,487f.*
atra vaktavyaṃ paramasiddhāntamakhaṇḍatvaṃ parityajyābhāvadharmavattvaṃ kasmādaṅgīkaroṣīti /
atha brūyāt /
satyaṃ jñānamanantaṃ vijñānamānandamityādipadāni tāvadbrahmaṇi śrūyante /
naca teṣāṃ vidhirūpo 'rthaḥ svīkartuṃ śakyaḥ /
neha nānāstītyādiśrutivirodhāt /
abhāvadharmāṅgīkāre ca na virodha ityuktamiti /
tatrāha- asārvajñādīti //
asārvajñyādirāhityamapyevaṃ te bhaviṣyati
NYĀYASUDHĀ:
te aṅgīkāryamiti śeṣaḥ /
yathā hi satyajñānādipadāni brahmaṇi śrūyante, evameṣa sarvajñaḥ, eṣa sarveśvaraḥ, iti sārvajñādipadānyapi /
tathāca yathā tānyanṛtatvādyabhāvavācīnyevametānyapi asarvajñatvādyabhāvavācitayā (tvayā) aṅgīkartavyānyeva /
tataśca satyajñānādivākyaṃ tattvāvedakaṃ sārvajñādivākyaṃ māyāśabalaparamiti vibhāgo na yukta iti bhāvaḥ /
mā bhūdayaṃ vibhāgo 'sārvajñādyabhāvo 'pi brahmaṇyaṅgīkriyata evetyata āha- tadeti //
tadā sārvajñyameva syād bhāvārthatvānnañordvayoḥ

3.2.177

NYĀYASUDHĀ:
brahmaṇyasārvajñādyabhāve 'ṅgīkṛte (sati) sāvarjñādibhāvadharmā durnivārā eva /
kutaḥ /
dvau nañau prakṛtamarthaṃ sātiśayaṃ gamayata iti nyāyādityarthaḥ /
etacca caturthe spaṣṭayiṣyate /
*9,489*
asārvajñādirāhityamapyevaṃ te bhaviṣyatītyuktānaṅgīkāre bādhakamāha- yadīti //
yadi naitādṛśaṃ grāhyam ...

3.2.178

NYĀYASUDHĀ:
sarvajñādipadaṃ brahmaṇi śrūyamāṇamasārvajñādinivṛttiṃ bodhayatītyetādṛśaṃ prameyaṃ yadi na grāhyaṃ tadā'nandapadamapyasukhatvaṃ na nivartayet, satyapadaṃ cāsatyatvam, jñānapadaṃ cājñānatvam, ātmapadaṃ cānātmatvam /
aviśeṣāditi vākyaśeṣaḥ /
*9,490*
mā bhūdānandādipadānāmasukhatvādivyāvartakatvam /
ko doṣa ityata āha- asukhatveti //
... asukhatvānivartanāt /
asattvajñānatādeśca syādasattvādikaṃ tadā // MAnuv_3,2.177b-d //
NYĀYASUDHĀ:
asattvājñānatādeścānivartanāditi sambandhaḥ /
ayambhāvaḥ /
brahmaṇi tāvadasattvādikaṃ prasaktam /
tadvayāvartanāya satyajñānādivākyānāṃ pravṛttiḥ /
tānyapi cenna tadvayāvartayanti tadā brahmaṇo 'sattvādikaṃ tāttvikamevetyāpannamiti /
yadvā yadi naitādṛśamityadhyāhāreṇa vinaikameva vākyaṃ buddhayā vivicya tu yojyamiti /
*9,491*
śaṅkate- anṛtādīti //
anṛtādivirodhitvaṃ yadyasyābhyupagamyate
NYĀYASUDHĀ:
asya satyatvādeḥ /
ayamarthaḥ /
satyādipadāni tāvadāpātataḥ satyatvādiviśeṣaṇāni samarpayanti /
tadanantaraṃ tattadvirodhyākāranivartakatvena paryavasyanti /
yathoktam"prati(pā)padyapadārthaṃ hi virodhāttadvirodhinaḥ /
paścādabhāvaṃ jānāti vadhyaghātakavatpadāt'; iti /
satyatvādiviśe(ṣaṇānāṃ)ṣāṇāṃ cānṛtatvādivirodhitvaṃ suprasiddhamiti kathaṃ na tadvayāvṛttiriti /
samavetatprakṛte 'pītyāha- anaiśvaryeti //
anaiśvaryavirodhitvamapyevaṃ kiṃ nivāryate

3.2.179

NYĀYASUDHĀ:
sarveśvarādipadasamarpitasyaiśvaryāderiti śeṣaḥ /
*9,492*
upasaṃharati- akhaṇḍeti //
akhaṇḍakhaṇḍanādevaṃ viśeṣo'khaṇḍavādinā /
khaṇḍitenāpi manasā svīkāryo'nanyathāgateḥ

3.2.180

NYĀYASUDHĀ:
eva(yasmāde)vamakhaṇḍakhaṇḍanādakhaṇḍavādināpītyanvayaḥ /
ananyathāgatehe toḥ, khaṇḍitena uttarotprekṣārahitena /
*9,493*
idānīṃ bhedābhedavādinaṃ viśeṣamaṅgīkārayati- akhaṇḍeti //
akhaṇḍakhaṇḍavādibhyāṃ khaṇḍākhaṇḍena caiva tat /
mahādareṇa śirasi viśeṣo dhārya eva hi

3.2.181

NYĀYASUDHĀ:
yasmādevamakhaṇḍavādibhyāṃ viśeṣo 'ṅgīkāryastattasmādeva hi khaṇḍākhaḍena khaṇḍākhaṇḍavādinā ca viśeṣo 'ṅgīkārya eva /
kuntāḥ praviśantītivadupalakṣaṇayā arśaādibhyo 'jiti vā khaṇḍākhaṇḍeneti sādhu /
tathāhi /
dharmadharmiṇorbhedābhedāviti vadatā tau kiṃ tābhyāmatyantaṃ bhinnāvaṅgīkriyete utātyantābhinnāvatha bhinnābhinnau /
nādyaḥ /
bhedānavasthāpatteḥ /
bhedasya svarūpatve ca viśeṣānaṅgīkāre tadīyatvādyanupapatteḥ /
bhedābhedayoratyantabhinnayoḥ sambandhābhāvena tadīyatvānupapatteśca /
na dvitīyaḥ /
tadīyatvādyanupapatteśca /
bhedābhedaśabdayoḥ paryāyatvāpatteśca /
na tṛtīyaḥ /
anavasthāpatteḥ /
kvacidbhedābhedayorabhede pūrvadoṣānuṣaṅgāt /
tasmādbhedābhedavādināpi kvacidviśeṣo 'ṅgīkārya iti /
tadevamubhayavyapadeśānyathānupapattyā bhagavaddharmāṇāṃ saviśeṣo 'tyantābheda eveti siddham /
*9,496*
nanu nāyaṃ sūtrakārābhiprāyo bhavitumarhati /
tenānevaṃvidhānāmahikuṇḍalādīnāṃ nidarśanānāmupāttatvāt /
aheravayavānāmanyonyasaṃyogaviśeṣo hyahikuṇḍalamityucyate /
sa tāvadahinā nātyantābhinnaḥ /
prakāśaśca dravyāntaraṃ na sūryābhinna ityataḥ prakāśāśrayavadveti nidarśanamapi nātyantābhedopayuktam /
kālasya pūrvatvaṃ nāma pradhvastakriyāsambandha iti na pūrvavadvetyapi prakṛtānuguṇamityata āha- nidarśaneti //
nidarśanatrayeṇāto bhagavānatyabhinnatām /
guṇānāmādareṇāha ... // MAnuv_3,2.181a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yata evamarthāpattyā bhagavadguṇānāṃ bhagavatā saviśeṣo 'tyantābhedaḥ siddho 'tra ityarthaḥ /
atyabhinnatāṃ saviśeṣām /
niravakāśapramāṇānusāreṇa nidarśanatrayamapi saviśeṣābhedopayuktatvena sūtrakārasyābhimataṃ jñātavyamityāśayaḥ /
tatrāhikuṇḍalaṃ yadyapi bhedābhedavattathāpi mandānāmabhede buddhimavatārayitumupāttam /
yathā pṛthivyāmoṣadhayaḥ sambhavantīti yathā /
prakāśaśabdena ca bhāsvaraṃ rūpaṃ vivakṣitam /
tacca yāvadravyabhāvitvātsūryamaṇḍalenātyantābhinnameva /
pūrvatvaṃ ca pūrvakālasambandha iti sakalalokasiddhamiti /
nanvekenaiva nidarśanenālaṃ kiṃ trayeṇetyata uktam- ādareṇeti //
*9,498*
evaṃ sākṣādadhikaraṇārthaṃ vyākhyāyedānīmanuṣaṅgasiddhamarthaṃ darśayati- tacceti //
... tacca nābhihitānvayaḥ

3.2.182

NYĀYASUDHĀ:
tasmādeva bhagavaddharmāṇāṃ bhagavatā saviśeṣābhedasya samarthitatvādeva padābhihitaiḥ padārthairanvayabodha ityetanmataṃ neti labhyata iti śeṣaḥ /
abhihitānvayagrahaṇamupalakṣaṇam /
vakṣyamāṇānvitābhidhānavyatiriktānāṃ sarveṣāmapi matānāmanupapannatvāt /
yadi tarhyabhihitānvayavādo 'nupapannaḥ /
kaḥ panthāḥ sūtrakārasyābhimataḥ /
nahi nirupāyamanvayajñānamiti sambhavati /
anvitābhidhānamiti brūmaḥ /
tatrāpyasti viśeṣa ityāśayenāha- yadeti //
yadāśeṣaviśeṣāṇamuktiḥ sāmānyato bhavet /
padaikenāpyuttareṇa viśeṣāvagatirbhavet

3.2.184

NYĀYASUDHĀ:
yadāśabdo yadyarthaḥ /
yadyapyaśeṣaviśeṣāṇāmityaśeṣaviśeṣānvitasyetyarthaḥ /
ekaśabdo mukhyārthaḥ /
padeṣvekaṃ padaikamā(dye na)dyapadenetyarthaḥ /
karmadhārayatve tu pūrvakālaiketyekapadasya pūrvanipātaḥ syāt /
āpaṃ tathāpi /
uttareṇa padajātenānvayaviśeṣāvagatiḥ /
*9,505*
etaduktaṃ bhavati /
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma yaḥ sarvajñaḥ sarvavidityādibrahmapratipādakavākyagatāni sakalānyapi padānyanvitārthābhidhāyīni /
tatra brahmapadaṃ satyatvasarvajñatvādyaśeṣaviśeṣānvitaṃ brahma pratipādayati /
nacaivaṃ satyādipadānāṃ vaiyarthyam /
yataḥ sāmānyata evānvitābhidhāne śaktiḥ padānāṃ nānvayaviśeṣābhidhāne /
ato brahmapadena sāmānyataḥ samastayogyadharmānvite brahmaṇi pratīte satyatvenānvitaṃ jñānatvenānvitamiti viśeṣānvayapratipattyarthāni satyādipadānīti /
*9,506*
nanvabhihitānvayādivādānāmanupapannatvamanvitābhidhānasyopapannatvaṃ ca prathamasūtre sūtrakāreṇoktameva /
tatkimatrādhikaraṇasiddhāntatayā tadvarṇanena /
ucyate /
ataḥśabdena hyanvayabodhe 'styupāya ityetāvanmātraṃ pratīyate /
na punaḥ padānyeva na padābhihitārthādīnīti viśeṣaḥ /
tatra vyākhyātāraṃ prati kuto 'yaṃ sūtrakṛto 'bhiprāya iti bhavatyeva paricodanā /
tatsamādhānāya cādhikaraṇasiddhāntavarṇanamupapannameva /
yadyapyupapannaḥ sūtrakārābhiprāya iti śakyate vaktum /
tathāpyadhikaraṇasiddhāntavarṇanamiṣeṇa tatra saṃkṣepato vyutpāditopapattīnāṃ prapañcāya prayatno 'yamityadoṣaḥ /
*9,507*
taditi parāmṛṣṭaṃ hetuṃ darśayati- yata iti //
yato 'śeṣaviśeṣāṇāṃ vastunāstyeva caikatā /
ataḥ ... // MAnuv_3,2.183a-c //
NYĀYASUDHĀ:
vastunā brahmaṇā /
caśabdādviśeṣaśca /
ato nābhihitānvayādivādāḥ kinnāmoktavidhānvitābhidhānamiti śeṣaḥ /
tathāhi /
satyatvādidharmāṇāṃ tāvadbrahmaṇātyantābhedaḥ samarthitaḥ /
tato brahmavācakasya brahmapadasya satyatvādivācakatvamāvaśyakameva /
kintvabhede 'nvaya eva nāsti kutastadabhidhānaṃ viśeṣato 'bhidhānaprasaṅgaścetyavaśiṣyate /
tatra saviśeṣatvāṅgīkāra eva samādhiḥ /
abhede 'pi viśeṣaśaktyānvitatvasya viśeṣānabhidānasya copapattiriti /
*9,508*
syādetat /
asminnanvitābhidhānavāde viśeṣānvayapratipattirnirnibandhanaivāpadyate /
sakalapadānāṃ sāmānyato 'nvitābhidhāne sāmarthyāt /
nacādyaṃ padaṃ sāmānyato 'nvitābhidhāyyuttaraṃ tu viśeṣata iti vācyam /
ādyatvāderavyavasthitatvāt /
vedavākye 'pi hi kvacidbrahmapadamādyaṃ kvaciduttaramityata āha- sāmānyata iti //
... sāmānyato jñātaḥ padāntarabalāt punaḥ /
bhaved viśeṣato jñānastena syādanvitoktitā // MAnuv_3,2.183c-f //
NYĀYASUDHĀ:
ekaikaśaḥ padaiḥ sāmānyato 'nvitatayā jñāto 'rthaḥ punaḥ padāntarasannidhānāhita(śakti)balādviśeṣato 'nvitatvena jñāto bhavet /
tena kāraṇena padānāmanvitoktitānvitābhidhāyitā syādupapanneti śeṣaḥ /
*9,510*
saviśeṣābhedasamarthanenoktaprakāraṃ padānāmanvitābhidhānaṃ siddhamityayuktam /
atiprasaṅgāt /
rūpasya hi ghaṭenābheda iti tvacā tasmingṛhīte tadapi gṛhyeta /
athāviśeṣeṇa pratibaddhaṃ tadgrahaṇamityucyate /
tarhyatrāpi pratibandhaḥ syāt /
viśeṣābhidhānaṃ pratibaddhameveti cet /
sāmānyābhidhānamapi kuto na pratibaddham /
atha sambhāvanaivaiṣokteti mataṃ tadā nāyamadhikaraṇasiddhāntaḥ /
ekasya siddhāvanuṣaṅgī yo 'rthaḥ siddhayati so 'dhikaraṇasiddhānto na hi sambhāvanāsiddhirityata āha- svārtha eveti //
[JOSHI-20]
svārtha evānvito yasmāt kenacit tadviśeṣataḥ /
aneneti taduktayaiva jñāyate 'nubhavena hi

3.2.185

*9,510f.*
NYĀYASUDHĀ:
yasmātkenacidanvita eva padānāṃ svārtha iti, anena satyatvena jñānatvena vānvita iti, tadviśeṣato dharmaviśeṣeṇa anvayaḥ taduktyaiva satyādipadoktyaiva jñāyata ityanubha(vena)vasiddham /
tasmāduktaṃ yuktamiti śeṣaḥ /
pratyekaṃ padāni sāmānyato 'nvitābhidhāyīni, viśeṣato 'nvitārthapratītistu parasparasannidhānāhitaśaktibhiḥ padairbhavatītyetadanubhavasiddhamityarthaḥ /
*9,511*
etaduktaṃ bhavati /
abhedena tāvadviśeṣābhidhānaṃ prāptaṃ naca tadastyanubhavavirodhāt /
atastatpra(tī)tibandhakatvena viśeṣaḥ kalpanīyaḥ /
sa ca yathānubhavameva svīkārya iti nātiprasaṅga kaściditi /
*9,512*
evaṃ pratijñātamanvitābhidhānamupapādya yaduktamabhihitānvayādipakṣāṇāmayuktatvaṃ tadanvitābhidhānānaṅgīkāre bādhakapradarśanamukhenopapādayati- yadīti //
yadyananvitamevaitat padaṃ svārthaṃ vadediha /
tathānyānyapi sarvāṇi kaḥ kuryādanvayaṃ punaḥ

3.2.186

NYĀYASUDHĀ:
etadbrahmādikamādyaṃ padam /
iha satyajñānādivākye /
anyānyuttarā(ṇyapi)ṇi padā(ni)nyapi tathā yadyananvitā(nyeva)neva svārthānvadeyustarhyanvayamanvayajñānaṃ tu kaḥ kuryāt /
ādyaṃ padamalabdhasahāyaṃ prathamaṃ sāmānyato 'nvitamabhidhatte /
uttarāṇi tvādita eva labdhasahāyāni viśeṣata evānvitābhidhāyīni /
tadidaṃ vailakṣaṇyaṃ sūcayitumetadanyānīti vibhāgena grahaṇam /
anyathā yadi vākyasthāni samastāni padāni nānvitābhidhāyīni kintvananvitāneva svārthānabhidadhatīti, tarhyanvayajñānaṃ nirnibandhanamāpadyetetyavakṣyat /
etadeva prapañcayati- vyāpāra iti //
vyāpāro nahi śabdasya paraḥ svārthaprakāśanāt /
pumānapyekavāroktayā kṛtakṛtyo yadā bhavet

3.2.187

anvayasya kathaṃ jñānaṃ śabdārthatvaṃ yadāsya na
NYĀYASUDHĀ:
yadā yadyasyānvayasya śabdārthatvaṃ padābhidheyatvaṃ na syāttarhyanvayasya jñānaṃ kathaṃ na kathañcit /
upāyāntarābhāvāt /
tathāhi anvayajñānātpūrvabhāvitvena vādibhiraṅgīkṛtatvena vā prasaktāni tāvadetāni padāni vā vaktā vā padairabhihitāḥ padārthā vā vākyaṃ vā vākyāntyavarṇo vā varṇamālā vā sphoṭo vā śrotā veti /
tatra tāvadanvitābhidhānānaṅgīkāre padānāmupāyatvaṃ nopapadyata ityetadvayāpāro na hītyardhenāha /
śabdasya padasya, svārthaprakāśanādanyo vyāpāro nāstīti tāvatsuprasiddham /
anvayaśca na padābhidheyaḥ /
tatkathaṃ padasya tajjñānopāyatvam /
vakturapi tannāstītyāha- pumānapīti //
*9,513*
yadā yasmāttasmātso 'pi nopāya iti śeṣaḥ /
ekavāragrahaṇaṃ tasyātyantavyavahitatvadyotanārtham /
sakṛduccāraṇa eva tasyopakṣīṇatvāditi /
padābhihitānāṃ padārthānāmanvayabodhakatvapakṣe doṣamāha- yadaiveti //
yadaivānanvitārthasya vacanaṃ taiḥ padaibharvet

3.2.188

ananvitaḥ syācchabdārtho ...
NYĀYASUDHĀ:
ananvitārthasyaiveti sambandhaḥ /
jātāvekavacanam /
tairvākyasthaiḥ /
yadi padānyananvitāneva svārthānpratipādya nivartante /
tataḥ padārthā evākāṅkṣādimanto 'nvayaṃ bodhayanti /
tarhyananvita eva śabdārthaḥ syāt /
anvayasya śābdatvaṃ na syāditi yāvat /
padārthākhyaṃ pramāṇāntaraṃ cāpa(dyeta)dyate /
bhavedetat /
yadi padārthānāmevānvayabodhakatvaṃ brūmaḥ /
na caivam /
kinnāma padairabhihitānām /
tatkathamanvayasyāśābdatvamityata āha- neti //
... na tadartho hi so 'nvayaḥ
NYĀYASUDHĀ:
sa padārthaiḥ pratipādito 'nvayasteṣāṃ padānāmartho na hītyarthaḥ /
tathā sati pratyakṣāvagatadhūmapratipāditasyāgneḥ pratyakṣaprameyatvaṃ syāditi bhāvaḥ /
*9,514*
astu tarhi vākyasyānvayabodhakatvamiti pakṣa ityata āha- nirākāṅkṣeti //
nirākāṅkṣapadānyeva vākyamityucyate budhaiḥ

3.2.189

NYĀYASUDHĀ:
padānāmanvitābhidhānasāmathyarmanaṅgīkurvatā vākyasyānvayabodhakatvamaṅgīkartumaśakyam /
yataḥ padānyeva vākyamiti budhairucyate /
padavyatiriktasya vākyasyābhāvādityarthaḥ /
kecitpadātiriktameva vākyaṃ pratipannāstadūvyudāsāya budhairityuktam /
tacca nirākariṣyate /
gauraśvaḥ puruṣo hastītyādipadānāṃ vākyatvaṃ mā bhūditi nirākāṅkṣetyuktam /
sannidhānābhāve nirākāṅkṣatvameva na nirvahatīti nirākāṅkṣatvenaiva sannidhānasya labdhatvānna pṛ(tatpṛ)thaguktam /
agninā siñcedityādau yogyatābhāve 'pyanvayapratīteḥ prakṛtānupayogādyogyatāpi noktā /
*9,516*
nanvevaṃ vadatā bhavataiva padavyatiriktaṃ vākyamaṅgīkṛtam /
yathā khalu tantūnāṃ vikriyāviśeṣaḥ paṭo na tantumātram /
tathā padānāṃ yo nirākāṅkṣatālakṣaṇo vikriyāviśeṣaḥ sa śakyaṃ, padātiriktamevetyata āha- tattaditi //
tattadarthābhidhānena syānnirākāṅkṣatā ca sā

3.2.190

NYĀYASUDHĀ:
na tantūnāṃ paṭa iva padānāṃ nirākāṅkṣatā vikriyā /
yena padātiriktaṃ vākyaṃ syāt /
kinnāma śrotṛpuruṣadharma eva /
jijñāsā khalvākāṅkṣā /
nirākāṅkṣatā ca nivṛttajijñāsatvam /
sā ca nirākāṅkṣatā padaiḥ syāditi padāni nirākāṅkṣāṇītyucyante /
nirākāṅkṣatākāritvaṃ ca na padānāṃ vikriyāviśeṣaḥ /
jijñāsitārthābhidhānamātreṇa taddhetutvāt /
tasya ca svabhāvatvāt /
tathāca jijñāsitārthānabhidadhati jijñāsāṃ nivartayanti padāni nirākāṅkṣāṇītyuktaṃ bhavati /
*9,517*
jijñāsitārthābhidhānenaiva śroturnirākāṅkṣatā syādityetadupapādayati- apūrteriti //
apūrtestāvadarthānāmākāṅkṣā pūrvamiṣyate
NYĀYASUDHĀ:
ānayetyevokte gavādipadaprayogātpūrvaṃ, yā kimi(tyādi)tijijñāsā (vartate) sā tāvatāṃ jijñāsitānāmarthānāṃ karmādīnāmāpūrtergavādipadairanabhidhānāditi yāvat /
etaduktaṃ bhavati /
śābdī jijñāsā yāvatpadāni jijñāsitā(nar)thānnābhidadhati tāvanna nivartate /
nivartate ca padaisteṣvabhihiteṣvityato 'nvayavyatirekābhyāṃ vijñāyate tattadarthābhidhānenaiva nirākāṅkṣatā syāditi /
vākyāntyavarṇo varṇamāleti pakṣadvayamatimandamiti na dūṣitam /
tathācoktaṃ purastāt /
astu tarhi nirastavarṇapadavibhāgaṃ sphoṭākhyaṃ vākyamevānvayasya pratipādakam /
padāni tu tadabhivyañjakatayopayujyanta iti pakṣa ityata āha- karmeti //
*9,518*
karmakartṛkriyāṇāṃ tu pūrtau ko 'nyo 'nvayo bhavet

3.2.191

NYĀYASUDHĀ:
atra karmādigrahaṇamupalakṣaṇam /
jijñāsitānāṃ padārthānāmityarthaḥ /
anyonyasaṃsṛṣṭānāmiti śeṣaḥ /
pūrtāvabhidhāne sati padairiti śeṣaḥ /
anvayo bhavetpratipādanīya iti śeṣaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
sphoṭamanvayasya pratipādakaṃ vadatā tatsadbhāve pramāṇaṃ vācyam /
anvayapratītyanyathānupapattiriti cenna /
padānāmeva saṃsṛṣṭārthapratipādakatvasambhavāt /
naca tadatirikto 'nvayo nāmāsti pratipādanīyo yadarthaṃ sphoṭānveṣaṇamiti /
evamanaṅgīkāre bādhakamāha- apūrtiriti //
apūrtiścet padairuktaiḥ kiṃ nṛśṛṅgeṇa pūryate
NYĀYASUDHĀ:
anvayasyāpūrtiranabhidhānam /
uktairiti padānāṃ pramitatvamabhipraiti /
nṛśṛṅgeṇa sphoṭeneti tasyāprāmāṇikatvam /
nṛśṛṅgatulyeneti pūryate 'bhidhīyate 'nvaya iti śeṣaḥ /
idamuktaṃ bhavati /
padavādinaḥ kalpanālāghavaṃ pramitānāṃ padānāmanvitār(thā)bhidhānasya kalpanāt /
sphoṭavādinastu gauravam /
yato niṣpramāṇakaḥ sphoṭastasyānvayapratipādakatvaṃ ceti dvayaṃ kalpanīyamiti /
*9,520*
astu tarhi navīnābhihitānvayapakṣaḥ /
yadi hi padāni padārthānpratipādyaiva nivartante padārthā evānvayaṃ bodhayantīti mataṃ tadā syādevoktadoṣaḥ /
nacaivam /
kintu padānyeva padārthapratipādanāvāntaravyāpārāṇyanvayaṃ bodhayantīti /
maivam /
tathā sati padānāṃ viramyavyāpāraprasaṅgāt /
tataḥ ko doṣa ityata āha- vyāpāraścediti //
vyāpāraścet punasteṣāmanuktāvapi kiṃ na saḥ

3.2.192

NYĀYASUDHĀ:
acetanānāmapi padānāṃ yadi punarvyāpāro viramyavyāpāro 'ṅgīkriyate tadā pṛcchāmo 'nuktānāmapi padānāṃ padārthādipratipādane vyāpāraḥ kuto na bhavatīti /
uttaramāśaṅkate- ukta iti //
ukte buddhisthatāhetoryadi vyāpāra iṣyate
NYĀYASUDHĀ:
bhāve ktapratyayaḥ /
buddhisthatā buddhiviṣayatā /
padāni hi jñātakaraṇāni na tu cakṣurādivatsattāmātreṇa /
uktistu(śca tajjñā)jñānopāvaya ityato 'nuktau jñātatvābhāvānna vyāpāra ityāśayaḥ /
iti yadīṣyata iti sambandhaḥ /
*9,521*
punaḥ siddhāntī pṛcchati- buddhisthatvāyeti //
buddhisthatvāya yatnaṃ na kathaṃ kuryuḥ puraiva ca
NYĀYASUDHĀ:
padārthabodhanādivyāpārāya yatpadānāṃ jñātatvamāvaśyakam, tadarthaṃ tāni padānyukteḥ prāgeva yatnaṃ kathaṃ na kuryuriti ca tvāṃ pṛcchāmaḥ /
uktiṃ vināpi buddhiviṣayatāyai kuto yatnaṃ na kuryuriti praśnārthaḥ /
yadvā buddhiviṣayatvāya yaduccāraṇaṃ tadarthaṃ tūṣṇīṃ sthitaṃ kuto na prerayantīti /
uttaraṃ śaṅkate- puruṣeti //
puruṣādhīnatā teṣāṃ yadi ...
NYĀYASUDHĀ:
syādetadyadi padāni cetanāni syuḥ /
nacaivam /
ato vaktṛpuruṣāyattānyeva /
sa yadoccāraṇena vyanakti tadā śrotṛbuddhisthāni bhūtvā padārthapratipādanādivyāpāravanti bhavanti /
natu svayaṃ kimapi kurvantīti /
evaṃ tarhyanvayabodhanarūpo 'pi viramyavyāpāro na teṣāmupapadyata ityāha- paścācceti //
... paścācca sā samā

3.2.193

NYĀYASUDHĀ:
paścādanvayabodhane sā puruṣādhīnatā /
etaduktaṃ bhavati /
caitanye hi padānāmanvayabodhanāya samabhivyāhṛtānāmasmākaṃ na padārthapratipādanamātreṇa kṛtārthatā /
ato 'nvayo 'pyasmābhiḥ pratipādanīya iti vimṛśya viramyavyāpāro yujyate /
na caivam /
anyathokta evātiprasaṅga iti /
śrotānvayajñāne kāraṇamiti tu syāt /
kintu kartaiva /
tasya kāraṇaṃ tu vicāryate /
*9,522*
ananvitābhidhāyīni padānyeva karaṇīkṛtya śrotā tatsmāritānāmarthānāmanvayajñānāya yatata iti cettatrāha- pumāneveti //
pumānevānvayāyaiṣāṃ paścād yadi viceṣyate /
ananvitābhidhānānāṃ sa evārthāntaroktiṣu /
yatatāṃ ... // MAnuv_3,2.193a-e //
NYĀYASUDHĀ:
anvayaśabdena tajjñānamupalakṣyate /
paścāt padaiḥ padārthasmaraṇānantaram /
ananvitābhidhānānāṃ sāhāyyeneti śeṣaḥ /
saḥ pumāneva /
uktiśabdastatkāryajñānopalakṣaṇaḥ /
anvayānabhidhāyibhirapi padairyadyanvayaṃ pratipadyate, tadā gavādipadairaśvādikamapi pratipadyetetyarthaḥ /
śaṅkate- śabdeti //
... śabdaśaktiścet tatra naiva ...
NYĀYASUDHĀ:
gavādipadānāmaśvādau śaktireva nāsti tatkathaṃ taistatpratipadyatām /
na (hi) cakṣuṣā śabdaṃ pratipādyata iti cedityarthaḥ /
tarhi samaṃ prakṛte 'pītyāha- anvaye kathamiti //
... anvaye katham

3.2.194

NYĀYASUDHĀ:
anvaye śaktirahitaistaiḥ kathamanvayajñānāya yatetetyarthaḥ /
*9,523*
yadyananvitamityādinoktamarthamupasaṃharati- taditi //
tatkalpanāgurutvādidoṣeto 'bhihitānvayaḥ /
anubhūtiviruddhaśca tyājya eva manīṣibhiḥ

3.2.195

NYĀYASUDHĀ:
tat tasmāt /
tasyaiva vivaraṇaṃ kalpanetyādi /
kalpanāgauravaṃ prathamasūtreṇa vyutpāditam /
abhihitānvaya ityuktasamastapakṣopalakṣaṇam /
kathamanubhūtivirodha ityata āha- kartṛśabde hīti /
kartṛśabde hyabhihite dharmasāmānyavedanāt /
viśeṣadharmamanvicchan kimityeva hi pṛcchati

3.2.196

NYĀYASUDHĀ:
kartṛgrahaṇaṃ sambandhimātropalakṣaṇam /
viśeṣadharmamiti tajjñānam /
devadatteneti kartṛvācini śabde prayukte śrotā kimiti pṛcchatīti tāvadavivādam /
sa ca pacanādidharmaviśeṣajñānami(manvi)cchanneva pṛcchati /
viśeṣajijñāsā ca dharmasāmānyajñānādeva /
naca tadā tasya dharmasāmānyajñānopāyo 'styanyaḥ padāt /
ataḥ padena dharmasāmānyānvitaṃ vastu pratipāditamiti jñāyate /
kimiti praśno viśeṣajijñāsayetyetatkuta ityata āha- guṇeti //
guṇakriyādidharmāṇāṃ viśeṣe kathite punaḥ /
nirākāṅkṣo bhavedyasmāc ... // MAnuv_3,2.196a-c //
NYĀYASUDHĀ:
nirākāṅkṣo nivṛttajijñāsaḥ /
tasmādviśeṣadharmamanvicchaktimityeva hi pṛcchatīti sambandhaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
kartrādipadaśravaṇānantarabhāvī kimityādipraśno jijñāsāmūlaḥ /
praśnatvātsaṃmatavat /
sā ca jijñāsā dharmaviśeṣaviṣayā /
taduktyā nivartamānatvā(tsamatmata)tsampratipannavat /
viśeṣajijñāsā ca dharmasāmānyajñānapūvirkā viśeṣajijñāsātvātsaṃmatavat /
sāmānyajñānaṃ cedametatpadajanyaṃ tadanantarabhāvitvātsaṃmatavaditi /
padena padārthamātre 'bhihite avinābhāvabalena dharmasāmānyajñānamiti cenna /
dṛṣṭapadaparityāgenādṛṣṭānumānakalpanānupapatteriti /
etena viśeṣānvitābhidhānapakṣo 'pi parāstaḥ /
*9,524*
abhihitānvayādipakṣāṇāṃ tyājyatve prakṛte kimāyātamityata āha- śabdā iti //
... chabdā anvitavācakāḥ

3.2.197

NYĀYASUDHĀ:
sarve 'pi śabdāḥ sāmānyenānvita(sva)svārthavācakā ityeṣa eva pakṣā grāhya ityarthaḥ /
*9,525*
adhikaraṇasya sākṣātpratipādyamartamupasaṃharati- ata iti //
ato 'nantaguṇātmaiko bhagavān ...
NYĀYASUDHĀ:
anantaguṇātmakatve 'pi na tasyaikyaṃ vihanyate, nāpyekenābhinnānāmanantatvaṃ guṇatvaṃ cetyarthaḥ /
taccetyānuṣaṅgika(martha)mupasaṃharati- eka eveti //
... eka eva tu /
ucyate sarvavedaiśca ...

3.2.31

NYĀYASUDHĀ:
tuśabdena sakaladharmānvita iti sūcayati /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ ubhayavyapadeśādhikaṇam //
[======= JNys_3,2.XIII: parānandādhikaraṇam =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ parānandā(paramatā)dhikaraṇam //
// oṃ paramataḥ setūnmānasambandhabhedavyapadeśebhyaḥ oṃ //
parameśvarasyānandādayo guṇāḥ kiṃ laukikānandādisalakṣaṇāḥ kiṃ vā tadvilakṣaṇāḥ /
ādye na tatra bahumānaḥ sambhavati /
na dvitīyaḥ /
*9,526*
prakārapramāṇābhāvāt /
vimatā laukikasalakṣaṇā ānandādiśabdavācyatvāditi bādhakasadbhāvācca /
anyathā tatrānandādiśabdapravṛttirna syāt /
vyutpattyabhāvāt /
atīndriyatvena tatropadeśā(dyupāyādya)bhāve sādṛśyānumānasyaivānusaraṇīyatvāt /
tasya cāsiddhatvāt /
tataśca vedavedyatvaṃ na syādityasya samādhānārthamidamārabhyate /
tatrāśaṅkitasakaladoṣaparihāro na sphuṭaḥ pratīyata ityato vyācaṣṭe- te ceti //
paramataḥ setūnmānasaṃbandhabhedavyapadeśebhyaḥ

3.2.197

... te cākhilavilakṣaṇāḥ

3.2.198

NYĀYASUDHĀ:
te guṇā na kevalaṃ guṇinābhinnāḥ kinnāmākhilebhyo laukikānandādibhyo vilakṣaṇāśca /
kathaṃ vilakṣaṇā ityata āha- sarva iti //
sarve sarvaguṇātmānaḥ sarvakartāra eva ca
NYĀYASUDHĀ:
ānando 'pi jñānātmako jñānamapyānandātmakamityādi /
na hyevamantaḥkaraṇapariṇāmabhedāḥ sukhādayaḥ /
sarvakartāro jagatsṛṣṭayādikartāraśca /
evaśabdenopacāraṃ vārayati /
anyonyamabhede śabdānāṃ paryāyatvamanekatvābhāvaśca syādityata āha- tathāpīti //
tathāpi saviśeṣāśca ...

3.2.33

NYĀYASUDHĀ:
parasparābhede 'pi /
tato noktadoṣa iti (śeṣaḥ) bhāvaḥ /
anena vailakṣaṇyaprakāro darśitaḥ /
pramāṇaṃ ca vakṣyate /
tathācādyaṃ sūtradvayaṃ vyākhyātaṃ bhavati /
*9,528*
bādhakaparihārārthaṃ sūtram oṃ buddhayarthaḥ pādavat oṃ iti /
tadvayācaṣṭe- vidvaditi //
buddhyarthaḥ pādavat

3.2.198

... vidvadyvutpattito 'pica

3.2.199

taistaiḥ śabdaiśca bhaṇyante ...
NYĀYASUDHĀ:
api ca tathāpi taistaiḥ śabdaiśca bhaṇyante /
kathaṃ vidvadvyutpa(ttitaḥ)ttyanvitā /
vidvāṃso hi sākṣātkṛtabhagavadguṇāḥ pūrvairvidvadbhirvyutpādayituṃ śakyante /
aviduṣāṃ kathaṃ vyutpattiḥ /
bhavitavyaṃ hi tayā /
anyathā vidvattvasyaivānupapatterityata āha- yujyate ceti //
... yujyate copadeśataḥ
NYĀYASUDHĀ:
vidvadupadeśato 'viduṣāmapi vyutpattiryujyate /
atīndriye kathamupadeśa ityata āha- anyeti //
anyānandādisādṛśyam ...
NYĀYASUDHĀ:
laukikānandādisādṛśyaṃ bhagavadānandādervidyate /
tataśca yo 'smadānandasadṛśo bhagavadguṇaḥ sa ānandādiśabdavācya ityādirupadeśo ghaṭate /
tarhi pūrvottaravirodhaḥ syāt /
prāk"te cākhilavilakṣaṇāḥ'; ityuktatvedānīmanyānandādisādṛśyābhyupagamādityata āha- ānukūlyādīti //
... ānukūlyādinā param

3.2.200

NYĀYASUDHĀ:
ānukūlyaṃ nirupādhipriyatvamānandasya /
bodhātmakatvaṃ jñānasyetyādi /
aparamalpatvāsthiratvādi /
ānukūlyādeḥ pravṛttinimittasya sattvāttadāśrayeṇa vyutpatterapi sambhavādānandādiśabdapravṛttyupapattāvanumānamaprayojakamityuktaṃ bhavati /
nanu vilakṣaṇeṣvānandādiṣu vilakṣaṇā eva śabdāḥ kuto na prayujyante /
tathā sati tatra buddhipraveśābhāvaprasaṅgāt /
alpatvādisādṛśyaṃ kuto netyata āha- pūrṇatvādīti //
pūrṇatvādi mahat teṣāṃ vailakṣaṇyaṃ śrutau śrutam
*9,529*
NYĀYASUDHĀ:
(tāṃ) śrutiṃ paṭhati- pūrṇa iti //
pūrṇe 'śeṣaniyantā ca sukhādutama ekakalaḥ

3.2.201

guṇorusamudāyo 'yaṃ vāsudevaḥ sa niṣkaḷaḥ /
vāsudevaśrutiḥ saiṣā guṇān vakti hareḥ parān

3.2.41

NYĀYASUDHĀ:
pūrṇaḥ pūrṇaguṇaḥ /
sukhāduttamaḥ śobhanānandatamaḥ /
ekalaḥ ekākī parānapekṣaḥ /
suniṣkalaḥ sarvathā vibhaktāṃśavikalaḥ /
harerguṇānparānvilakṣaṇānvaktīti /
*9,531*
eteṣāmadhikaraṇānāmapavyākhyānaṃ na sthānato 'pītyatraiva nirākṛtamiti na punaḥ prakrāntam /
// iti parānandā(paramatā)dhikaraṇam //
*9,532*
[======= JNys_3,2.XIV: phaladānādhikaraṇam =======]
// atha phaladānādhikaraṇam //
// oṃ phalamata upapatteḥ oṃ //
atrādau tāvatsvarganarakādikaṃ phalaṃ prāṇināmīśvarādeva bhavatīti śrutyupapattibhyāmupapāditam /
tadākṣepārthaṃ sūtraṃ"dharmaṃ jaiminirata eva'; iti /
tasyārthaḥ /
īśvaraḥ phalakāraṇaṃ ceddharmādharmāvapekṣate na vā /
neti pakṣe vaiṣamyādyāpattirvedāprāmāṇyaprasaktiśca /
ādye kimīśvareṇa tadapekṣaṇīyenaiva karmaṇā phalasiddheḥ /
anyathā gauravāpatteḥ /
na cācetanatvopapattivirodhaḥ /
nahi rājādiriva karma phalaṃ dadātīti brūmo yenācetanatvaṃ bādheta /
kintu kāraṇamātram /
naca śrutivirodhaḥ /
phalakāraṇayordharmādharmayorīśvarakāritatvena tatstutaye tasya phalakāraṇatvopacārāditi /
samādhānārthaṃ sūtram /
oṃ pūrvaṃ tu bādarāyaṇo hetuvyapadeśāt oṃ //
tenedamuktam /
apekṣata eveśvaro dharmādharmau /
naca tāvatā tayorevāstu phalahetuteti yuktam /
dharmāderiveśvarasyāpi phalahetutayā śrutisiddhatvena tyāgāyogāt /
bādhakābhāvena śruterupacaritārthatākalpanānupapatteḥ /
gauravasyāprāmāṇikaviṣayatvāt /
parasya brahmaṇaḥ karmaṇaścobhayorhetutve sāmyāpattirityapi na vācyam /
*9,533*
yataḥ phaladāne parameśvaraḥ kartṛtvena karma tu kāraṇatvena puṇyena puṇyamityādau vyapadiśyate /
karaṇaṃ ca kartṛprayojyamiti prasiddhameveti /
tatredamāśaṅkayate /
tathāpi karmāpekṣasyeśvarasya phaladāne 'nupacaritaṃ svātantryaṃ na siddhayati /
tataśca na tasminbahumānātiśaya iti /
etatparihāratvena pūrvapadaṃ vyākhyāti- sa eveti //
pūrvaṃ tu bādarāyaṇo hetuvyapadeśāt

3.2.38

phalamata upapatteḥ

3.2.202

sa evāśeṣajīvasthanissaṅkhayānādikālikān /
dharmādharmān sadā paśyan svecchayā bodhayatyajaḥ

3.2.203

kāṃścit teṣāṃ phalaṃ caiva dadāti svayamacyutaḥ /
na te viśeṣaṃ kamapi preraṇādikamucyate /
kuryuḥ kadāpi tenāyaṃ svatantro 'nupacārataḥ

3.2.204

NYĀYASUDHĀ:
anādikālatvaṃ ca pravāhāpekṣayoktam kāṃścit bodhayati savyāpārīkaroti svayameveti sambandhaḥ /
līlayā karaṇīkaroti na tu tena vinā dātuṃ na śaknotīti bhāvaḥ /
*9,535*
yadetadatroktaṃ dharmādharmadarśanaṃ tatpreraṇaṃ tatphaladānaṃ tadapreryatvādikaṃ ceśvarasya /
tadeva vicāryamāṇaṃ tasminmahāntaṃ bahumānamutpādayiṣyati kimu samastapadārtha ityāśayavānkamarṇāṃ svarūpaṃ tāvatprapañcayati- karmāṇīti //
karmāṇi tāni ca pṛthak cetanānyeva sarvaśaḥ /
acetanaśarīrāṇi svakarmaphalabhāñci ca

3.2.205

pratyekaṃ teṣu cānantakarmāṇyevaṃvidhāni ca /
tāni caivam ... // MAnuv_3,2.205a-c //
NYĀYASUDHĀ:
tānītyaśeṣajīvasthetyādyuktaviśeṣaṇāni /
pṛthagityekaikadharmādharmādhiṣṭhā(tṛ)nabhūtāni muktavyāvṛttaye 'cetanaśarīrāṇītyuktam /
tata eva svakarmaphalabhāñji ca /
teṣu karmābhimāniṣu /
evaṃvidhānīti cetanatvādyuktadharmavanti tāni teṣvapi karmasu vartamānāni /
tataḥ kimityata āha- itīśasyeti //
... itīśasya nissīmā śaktiruttamā

3.2.206

NYĀYASUDHĀ:
evaṃbhūtānāṃ karmaṇāṃ darśanādimataḥ /
uttamā pratibandhādirahitatvāt /
karmaṇāmevaṃvidhatvaṃ kuta ityata āha- ekaiveti //
ekaiva brahmahatyā hi varāhahariṇoditā
NYĀYASUDHĀ:
hariṇaiva na tvarvācīnena /
varāhagrahaṇena vārāhapurāṇa iti sūcitam /
uditā cetanatvādirūpeṇeti śeṣaḥ /
tadeva darśayati- brahmapāreti //
*9,536*
brahmapārastavenaiva niṣkrāntā rājadehataḥ

3.2.207

stotrasya tasya māhātmyād vyādhatvaṃ gamitā punaḥ /
prāpya jñānaṃ paraṃ cāpa tathānyānyapi sarvadā

3.2.208

anantānyuditānyevaṃ prabhuṇā kapilena hi /
saṃsāre pacyamānāni karmāṇyapi pṛthak pṛthak

3.2.209

NYĀYASUDHĀ:
anena samagramitihāsaṃ saṃkṣepeṇa smārayanti /
vyādhatvādiprāptyā cetanatvādikaṃ gamyate /
tathāśabdaḥ pramāṇasamuccaye /
anyāni brahmahatyāyāḥ /
pṛthak pṛthaguditāni /
evaṃ cetanatvādinā /
hīti (parama)sā(ṅkhye)ṅkhyaprasiddhiṃ darśayati /
kathaṃ cetanatvādinā pratītisteṣāmityata uktam- saṃsāreti //
*9,538*
pādārthamupasaṃharati-tasmāditi //
tasmādanantamāhātmyaguṇapūgo janārdanaḥ /
bhaktyā paramayā'rādhya iti pādārtha īryate

Original text: Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc