ન્યાયસુધા · અધ્યાય 3.3

ન્યાયસુધા:
માહાત્મ્યં શક્તિઃ ગુણા આનન્દાદ્યાઃ ।
આરાધ્ય ઉપાસ્ય ઇત્યુત્તરપાદાર્થેન સઙ્ગતિમસ્ય સૂચયતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમત્પૂર્ણપ્રમતિભગવત્પાદસુકૃતેરનુવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રગુણજયતીર્થાખ્યયતિના ॥
કૃતાયાં ટીકાયાં વિષમપદવાક્યાર્થવિવૃતૌ તૃતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં તૃતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
*10,1*
ઉપાસનાસ્મિન્પાદ ઉચ્યત ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
તત્રોપાસનાર્થસ્યાસ્ય પાદસ્ય કા પૂર્વેણોત્તરેણ વા સઙ્ગતિરિત્યતો ઽસ્ય પાદસ્ય સઙ્ગતિં વદન્પ્રસઙ્ગાદેતદધ્યાયગતપાદચતુષ્યયસ્યાપ્યાહ- વૈરાગ્યત ઇતિ ॥
વૈરાગ્યતો ભક્તિદાર્ઢ્યં તેનોપાસા યદા ભવેત્ ।
આપરોક્ષ્યં ભવેદ્ વિષ્ણોરિતિ પાદક્રમો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
મીમાંસાસાધ્યાદ્વૈરાગ્યાત્ત્પ્રાગેવ ભક્તેર્ભાવ્યત્વાદ્દાર્ઢ્યમિત્યુક્તમ્ ।
યદાશબ્દો યસ્માદિત્યર્થે ।
તયાપરોક્ષ્યં ભવેત્ ।
ઇતિ તસ્માત્ ।
અયમર્થઃ ।
સાધનવિચારો ઽયં તાવદધ્યાયઃ ।
મોક્ષસાધનં ચ ભગવત્પ્રસાદ એવ ।
તત્સાધનાનિ ચ વિષયવૈરાગ્યં ભગવદ્ભક્તિસ્તદુપાસના તત્સાક્ષાત્કાર ઇતિ ચત્વારિ ।
તાનિ ચ ન સમકક્ષ્યાણિ ।
કિન્ત્વાદૌ વૈરાગ્યં સાધ્યમ્ ।
તેન ભક્તિઃ ।
ન હિ હેયે રાગવત ઉપાદેયે પ્રમોત્પત્તિરસ્તિ ।
દૃશ્યતે તાવદિતિ ચેત્ ।
નાસૌ દૃઢ(ઃ) પ્રેમા ।
અત એવં ચોક્તં ભક્તિદાર્ઢ્યમિતિ ।
તેન વૈરાગ્યેણ ભક્તિદાર્ઢ્યેન ચોપાસા ભવેત્ ।
ન હ્યન્યત્ર રાગવતસ્તત્ર ભક્તિરહિતસ્યાદરનૈરન્તર્યાભ્યામનુચિન્તનમુપપ(ત્પ)દ્યતે ।
ઉપાસનયા ચાતિદીઘર્કાલમનુષ્ઠિતયા પ્રસન્નો ભગવાનાત્માનં દર્શયતિ ।
યસ્માદેવં વૈરાગ્યાદીનાં ક્રમસ્તસ્માત્તદ્વિષયાણામેષાં પાદાનામપ્યયં ક્રમો ભવેદિતિ ।
*10,4f.*
એવમેતદધ્યાયગતાનાં ચતુર્ણામપિ પાદાનામાનન્તર્યલક્ષણાં સઙ્ગતિમભિધાય તત્પ્રસઙ્ગાત્પ્રથમસૂત્રમારભ્યાતીતાનાં સર્વેષામપિ સૂત્રાણાં પરસ્પરં સઙ્ગતિં વિવક્ષુઃ પ્રથમસૂત્રાર્થં તાવદનુવદતિ યુક્તિત ઇત્યારભ્ય(વિશિષ્ય) આચાર્યસમ્પદેત્યન્તેન ।
યુક્તિતો જ્ઞાતવેદાર્થો નિરસ્ય સમયાન્ પરાન્ ।
પરસ્પરવિરોધં ચ પ્રણુદ્યાશેષવાક્યગમ્

અધ્યાત્મપ્રણવો ભૂત્વા તસ્ય સન્નિહિતત્વતઃ ।
બહુયુક્તિવિરોધાનાં ભાનાત્ તત્સહિતશ્રુતેઃ

વિરોધં ચ નિરાકૃત્ય શ્રુતીનાં પ્રાણતસ્ત્વગાન્ ।
પરિહૃત્ય વિરોધાંશ્ચ તત્પ્રસાદાનુરઞ્જિતઃ

દેહકર્તૃત્વમીશસ્ય જ્ઞાત્વા તત્પિતૃતાસ્મૃતેઃ ।
વિશેષસ્નેહમાપાદ્ય સર્વકર્તૃત્વતો ઽધિકમ્

નિષ્પાદ્ય બહુમાનં ચ તદન્યત્રાતિદુઃખતઃ ।
ઉત્પાદ્યાધિકવૈરાગ્યં તદ્ગુણાધિક્યવેદનાત્

સર્વસ્ય તદ્વશત્વાચ્ચ દાર્ઢ્યં ભક્તેરવાપ્ય ચ ।
યતેતોપાસનાયૈવ વિશિષ્ટાચાર્યસમ્પદા

*10,5*
ન્યાયસુધા:
તત્ર યતેતોપાસનાયૈવેત્યનેન બ્રહ્મજિજ્ઞાસા કર્તવ્યેત્યેતદ્વયાખ્યાતમ્ ।
અન્યત્સર્વમપ્યથશબ્દવ્યાખ્યાનમ્ ।
યદ્યપિ સઙ્ગતિમાત્રવિવક્ષયેદમારબ્ધમ્ ।
તથાપિ પ્રાગથશબ્દસ્યાવ્યાખ્યાતત્વાત્ તસ્ય ચ કેવલસ્ય વ્યાખ્યાતુમશક્યત્વાત્સૂત્રાર્થાનુવાદઃ કૃતઃ ।
અતીતેન સાર્ધેનાધ્યાયદ્વયેન યાવાનર્થો મીમાંસિતસ્તાવતઃ સામાન્યતો જ્ઞાનાદિમત્ત્વમથશબ્દસ્યાર્થ ઇતિ સઙ્ક્ષેપઃ ।
વિશિષ્યાચાર્યસમ્પદેતિ સર્વત્રાન્વયઃ ।
તત્ર જ્ઞાતવેદાર્થ ઇતિ સર્વવેદાનાં ભગવાનેવાર્થ ઇતિ જ્ઞાનવાનિત્યનેન પ્રથમાધ્યાયપ્રમેયમુક્તમ્ ।
યક્તિત ઇતિ લ્યબ્લોપનિમિત્તા પઞ્ચમી ।
વેદાર્થવિરોધિયુક્તીઃ સામાન્યતો નિરાકૃત્યેતિ દ્વિતીયા(ધ્યાયા)દ્યપાદસ્ય ।
પરાન્વૈષ્ણવસમયાદન્યાન્સાઙ્ખયાદિસમયાન્સામાન્યતો(નિરાકૃત્યે)નિરસ્યેતિ દ્વિતીયપાદસ્ય ।
પરસ્પરવિરોધઞ્ચેતિ તૃતીયચતુર્થયોઃ ।
કથં તર્હિ પાદભેદ ઇત્યતો ઽધ્યાત્મપ્રવણો ભૂત્વેતિ બહુયુક્તિવિરોધાનાં ભાનાત્કારણાચ્છતીનાં યુક્તિસહિતશ્રુતેર્વિરોધં ચ નિરાકૃત્યેતિ
ચતુર્થસ્ય વિશેષો દર્શિતઃ ।
અધ્યાત્મવિષયશ્રુતિવિરોધપરિહારજ્ઞાનસ્ય ચરમત્વોપપાદનાય તસ્યેત્યુક્તમ્ ।
આધ્યાત્મિકા(હિ)ભાવા મિથ્યા સમ્યગ્વા વિદિતા બન્ધમોક્ષયોરન્તરઙ્ગતામશ્નુવતે ।
ન તથા બાહ્યાઃ ।
પ્રાણતત્ત્વગાનિત્યનેન ચતુર્થપાદગતાનામેવ મુખ્યપ્રાણવિષયાણામધિકરણાનાં પ્રમેયમધ્યાત્મેત્યનેનૈવ લબ્ધમેતત્કસ્માત્પુનરુચ્યત ઇત્યતો વિશેષેણૈતદ્ભાવ્યં તત્પ્રસાદાયત્તત્વાજ્જિજ્ઞાસાયા ઇત્યાશયવતોક્તં તત્પ્રસાદેતિ ।
અનુરઞ્ચિતઃ સમીચીનઃ કૃત ઇતિ યાવત્ ।
દેહકર્તૃત્વમિત્યાદિના ત્રિવૃત્કુર્વત ઇત્યધિકરણસ્ય સર્વકર્તૃત્વત ઇતિ સર્વકર્તૃત્વં વિજ્ઞાય તતશ્ચ ભગવદ્ભક્તિમાન્ભૂત્વેત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ પુનર્વચનસ્ય તાત્પર્યં પૂર્વવદવધેયમ્ ।
અતિદુઃખસાધનત્વં વિજ્ઞાય ।
તદન્યત્ર ભગવતો ઽન્યત્રાધિકં વૈરાગ્યમુત્પાદ્યેતિ તૃતીયાદ્યસ્ય ।
અજિજ્ઞાસૂનામપિ કદાચિત્ક્વચિદ્વૈરાગ્યં જાયતે ઽતો ઽધિકમિત્યુક્તં અતીતિ ચ ।
તદ્ગુણાધિક્યેતિ દ્વિતીયસ્ય ।
તદ્વશત્વાત્તદ્વશત્વં વિજ્ઞાય ભક્તેઃ પ્રાક્ સિદ્ધત્વાદ્દાર્ઢ્યમિત્યુક્તમ્ ।
ન ચૈતત્સર્વમનુપાસિતગુરોર્ભવતીત્યતો વિશિષ્યેત્યભિહિતમિતિ ।
*10,9*
કથમયમથશબ્દસ્યાર્થ ઇતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે ।
યદ્યપ્યથશબ્દો ઽનેકાર્થઃ ।
તથાપ્યર્થાન્તરાણામત્રાયોગાદાનન્તર્યાર્થઃ પરિગૃહ્યત ઇત્યવિવાદમ્ ।
આનન્તર્યં ન યતઃ કુતશ્રિચદભિધાતવ્યમ્ ।
વૈયર્થ્યાત્ ।
કિન્તુ યેન વિના ન બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ભવતિ યસ્મિંશ્ચ સતિ ભવત્યેવ તદાનન્તર્યમ્ ।
તથાવિધં ચ વેદાર્થજ્ઞાનાદીતિ ।
કિઞ્ચ જિજ્ઞાસા નામ વિચારાપરપર્યાયં મનનમ્ ।
નચ તચ્છ્રવણમન્તરેણ સમ્ભવતીત્યતો યાવદર્થજાતમત્ર શાસ્ત્રે વિચાર્યં તાવતઃ શ્રવણજન્યં જ્ઞાનં પૂર્વવૃત્તમ્ ।
સતિ ચ તસ્મિઞ્જન્માન્તરાનુષ્ઠિતસત્કર્મણઃ સત્કુલપ્રસૂતસ્ય સાત્ત્વિકપ્રકૃતેર્વૈરાગ્યાદિકમવશ્યં ભવત્યેવ ।
યત્તુ પરૈર્નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ શમદમાદિસાધનસમ્પદિહામુત્રફલભોગવૈરાગ્યં મુમુક્ષુતા ચેતિ સાધનચતુષ્યયં પૂર્વવૃત્તમુક્તં તદસ્માદુક્ત એવાન્તર્ભવતીત્યવિરુદ્ધમ્ ।
ઉત્તમભક્તાનાં મુમુક્ષુતા નાસ્તીત્યાચાર્યેણ ન સઙ્કીર્તિતા ।
એતેન જિજ્ઞાસાસાધ્યસ્ય વૈરાગ્યાદેસ્તત્સાધનત્વે ઽન્યોન્યાશ્રયત્વં સ્યાદિત્યપિ નિરસ્તમ્ ।
સાત્ત્વિકપ્રકૃતેઃ સત્સઙ્ગવશાદીષદ્વૈરાગ્યાદિમતઃ શ્રવણેન તદભિવૃદ્ધૌ કૃતમનનાદેર્ભૂયસ્તદભિવૃદ્ધિરિતિ ।
*10,11*
એવં પ્રથમસૂત્રાર્થમભિધાય તેન દ્વિતીયસૂત્ર(સ્ય)સઙ્ગતિમાહ- કર્તવ્યેતિ ॥
કર્તવ્યા બ્રહ્મજિજ્ઞાસેત્યુક્તે કિમિતિ સંશયે
ન્યાયસુધા:
ઉક્તે સતિ કિમિતિ કર્તવ્યા પ્રયોજનાભાવાન્ન કર્તવ્યેતિ સંશયો ભવતિ ।
સંશયશબ્દેનાત્ર વિપર્યયો ઽભિધીયતે ।
મિથ્યાજ્ઞાનત્વસામ્યાત્ ।
સંશયે સતિ તત્પરિહારાય જન્માદ્યસ્ય યત ઇત્યાહેતિ શેષઃ ।
યદ્વા કિં કર્તવ્યા ન વેતિ સંશયે પ્રયોજનાભાવાન્ન કર્તવ્યેતિ પૂર્વપક્ષે ચ સતીતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
ઇત્યાહેતિ વક્ષ્યમાણેનૈવ(વા) સમ્બન્ધઃ ।
*10,12*
પ્રથમસૂત્રે ઽતઃ શબ્દેન જિજ્ઞાસાયા મોક્ષાર્થત્વાત્કથં પુનરાશઙ્કેત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અત ઇત્યુદિતે ઽપ્યસ્ય વિશેષાનુક્તિતઃ પુનઃ

ન્યાયસુધા:
અતઃશબ્દેન જિજ્ઞાસાયા મોક્ષાર્થત્વે ઉદિતે ઽપ્યસ્ય મોક્ષાર્થત્વસ્ય વિશેષાનુક્તિતો હેતોઃ પુનઃ સંશય ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
એવં તર્હિ જન્માદિસૂત્રેણાપિ નૈષા શઙ્કા નિવર્તતે ।
તત્રાપિ(હિ) મોક્ષઃ સમાસાર્થતયા વ્યાખ્યાતવ્ય એવ ।
ન તુ વિશેષેણોક્ત ઇતિ ચેન્ન ।
પ્રમાણવિશેષાનુક્તિત ઇતિ વ્યાખ્યાનાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
મોક્ષપ્રયોજનત્વાદ્બ્રહ્મજિજ્ઞાસાકર્તવ્યેત્યતઃશબ્દેનોદિતે ઽપિ પુનરાશઙ્કા ભવત્યેવ ।
તત્ર પ્રમાણસ્યાનુક્તત્વાદિતિ ।
*10,13*
એવઞ્ચેદ્ દ્વિતીયસૂત્રમપિ કથમેતદાશઙ્કાં નિવર્તયેત્ ।
ન હ્યત્રાયમર્થઃ પ્રમાણેનોપપાદિત ઇત્યતસ્તદ્વયાચષ્ટે- સૃષ્ટીતિ ॥
સૃષ્ટિબન્ધનમોક્ષાદિકર્તૃત્વસ્ય શ્રુતત્વતઃ ।
યતો મોક્ષાદિદાતાસાવતો જિજ્ઞાસ્ય એવ વઃ ।
ઇત્યાહ તત્ પરં બ્રહ્મ વ્યાસાખ્યં જ્ઞાનરશ્મિમત્

ન્યાયસુધા:
શ્રુતત્વતોઅબ્ ઽસૌ મોક્ષાદિદાતા ।
યતશ્ચ મોક્ષાદિદાતાસાવતો વો યુષ્માકં મુમુક્ષૂણાં જિજ્ઞાસ્ય એવેત્યેતમર્થં જન્માદિસૂત્રેણાહેત્યર્થઃ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
જન્માદ્યસ્ય યત ઇતિ સૂત્રે શ્રુતમિતિ વાક્યશેષઃ ।
તથાચ પરમેશ્વરસ્ય મોક્ષદાતૃત્વે શ્રુતિઃ પ્રમાણમિત્યુક્તં ભવતિ ।
કિઞ્ચાત્ર મોક્ષદાતૃત્વં પ્રધાનમ્ ।
સૃષ્ટયાદિકર્તૃત્વં તુ તત્ર હેતુત્વેનોક્તમ્ ।
કેવલવ્યતિરેકી ચાયં હેતુઃ ।
તસ્ય ચાસિદ્ધિપરિહારાય શ્રુતત્વમભિહિતમિતિ ।
કૃત્યાનાં કર્તરિ વેતિ વ ઇતિ ષષ્ઠી ।
*10,15*
નનુ મોક્ષાદિકર્તૃત્વસ્યેત્યાદિ કથમ્ ।
કર્તરિ ચેતિ તૃજન્તેન ષષ્ઠયાઃ સમાસપ્રતિષેધાત્ ।
તૃન્નયં તચ્છીલાદૌ વિહિતઃ ।
તેન ચ શ્રિતાદિષુ ગામિગમ્યાદીનામુપસઙ્ખયાનમિતિ દ્વિતીયાયાઃ સમાસઃ ।
*10,25*
જ્ઞાનં રશ્મય ઇવ જ્ઞાનરશ્મયઃ ।
વ્યાપ્તજ્ઞાનવદિત્યર્થઃ ।
અપાં તરતમો નામ"કશ્ચન મુનિર્વ્યાપ્તો બભૂવઽ; ઇતિ પ્રવાદદર્શનાચ્છિષ્યાણાં સૂત્રકારે ભક્તિમાન્દ્યં મા ભૂદિત્યતો વિશેષેણોપાદનમ્ ।
*10,26*
જિજ્ઞાસાયા મોક્ષસાધનત્વે પ્રમાણાભાવેનાક્ષિપ્તે ભગવતો મોક્ષસાધનત્વસમર્થનમસઙ્ગતમિત્યત આહ- યેનૈવેતિ ॥
યેનૈવ બન્ધમોક્ષઃ સ્યાત્ સ ચ જિજ્ઞાસયા ગતઃ ।
સુપ્રસન્નો ભવેદીશો જિજ્ઞાસાતો ઽસ્ય મુક્તિદા

ન્યાયસુધા:
બન્ધાન્મોક્ષો બન્ધમોક્ષ ।
પઞ્ચમીતિ યોગવિભાગાત્સમાસઃ ।
ષષ્ઠીસમાસો વા ।
યેન પ્રસન્નેનેતિ શેષઃ ।
ગતો જ્ઞાતઃ ।
ગત્યર્થાનામવગત્યર્થત્વાત્ ।
ચો યસ્માદિત્યર્થે ।
પ્રસાદમાત્રસ્ય મોક્ષસાધનત્વાભાવાત્સુશબ્દઃ ।
અસ્યેશસ્ય જિજ્ઞાસાસ્ય જીવસ્ય મુક્તિદા ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
જિજ્ઞાસા તાવન્ન સાક્ષાન્મોક્ષસાધનત્વેનાસ્માકમભિમતા ।
કિન્તુ (સુ)પ્રસન્નો ભગવાનેવ ।
સ ચોત્કૃષ્ટતયા જ્ઞાતઃ સુપ્રસન્નો ભવતિ ।
ઉત્કર્ષજ્ઞાનં ચ જિજ્ઞાસયેત્યેવમ્પરમ્પરયા ।
તત્ર ભગવતો મોક્ષદાતૃત્વં તાવત્પ્રમાણૈઃ સમર્થિતમ્ ।
પ્રસન્ન એવ દદાતીત્યુત્કર્ષજ્ઞાનાત્પ્રસીદતીતિ જિજ્ઞાસયોત્કૃષ્ટતયા જ્ઞાયત ઇતિ ચ લોકત એવ સિદ્ધમ્ ।
કિં તત્ર પ્રમાણોપન્યાસેન ।
અતો ભગવજ્જિજ્ઞાસાય મોક્ષહેતુત્વં પ્રમિતમિતિ મન્યતે સૂત્રકાર ઇતિ ।
નનુ સ્થાનાન્તરે ઽસ્ય સૂત્રસ્યાન્યથાસઙ્ગતિરુક્તા ।
સત્યમ્ ।
સત્યાં તસ્યામિયમપરાત્રોક્તેતિ ।
*10,29*
તૃતીયસૂત્રનિવર્ત્યામાશઙ્કામભિધાય તત્પરિહારત્વેન તત્ પઠતિ- મોક્ષાદીતિ ॥
મોક્ષાદિદત્વમીશસ્ય કથમેવાવગમ્યતે ।
ઇતિ ચેચ્છાસ્ત્રયોનિત્વાચ્છાસ્ત્રગમ્યો હિ મોક્ષદઃ

ન્યાયસુધા:
પ્રધાનં મોક્ષદાતૃત્વં તત્સાધનં સૃષ્ટયાદિકર્તૃત્વં ચેશસ્યૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
કથમવગમ્યતે ।
ન કથઞ્ચિત્ ।
અનુમાનૈસ્તત્તદાગમૈશ્ચાન્યેષાં તથાવગમાદિતિ ભાવઃ ।
ઇતિ ચેત્તત્રોક્તમિતિ શેષઃ ।
કથમિદં સૂત્રમેતદાશઙ્કાયા નિવર્તકમિત્યતસ્તદ્વ્યાચષ્ટે- શાસ્ત્રગમ્યો હીતિ ॥
મોક્ષગ્રહણં સૃષ્ટયાદેરપ્યુપલક્ષણમ્ ।
યસ્માન્મોક્ષાદિદઃ પુરુષઃ શાસ્ત્રમાત્રસ્ય વિષયો ઽતો વેદાદિકં યં તથાવિધં પ્રતિપાદયતિ સ એવ તથા પ્રતિપત્તવ્યો નાનુમાદિના કલ્પનીય ઇતિ ।
*10,30*
મોક્ષાદિદાતુઃ શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યત્વં કુતઃ ।
પરિશેષાદિત્યાશયવાન્પ્રત્યક્ષગમ્યત્વં તાવદ્દૂષયતિ- પ્રત્યક્ષેતિ ॥
પ્રત્યક્ષાવસિતેભ્યઃ સ્યાદ્ યદિ મોક્ષઃ કથઞ્ચન ।
કિમિત્યનાદિસંસારમગ્નાઃ સર્વા ઇમાઃ પ્રજાઃ

ન્યાયસુધા:
યદિ મોક્ષાદિદાતા પ્રત્યક્ષઃ સ્યાદિતિ યાવત્ ।
કથઞ્ચન તત્સેવાદિના ।
તદા સર્વેઽપિ યુક્તાઃ સ્યુરિત્યર્થઃ ।
મોક્ષદાતુઃ પ્રત્યક્ષત્વે કુતઃ સર્વૈર્મુક્તૈર્ભાવ્યમિત્યત આહ- યસ્માદિતિ ।
યસ્માન્નિયમતો દુઃખહાનિઃ પ્રત્યક્ષતો ભવેત્ ।
ધાવન્ત્યેવ તમુદ્દિશ્ય રાજાદ્યમખિલાઃ પ્રજાઃ

ન્યાયસુધા:
યસ્માત્પુરુષાદ્ધેતોઃ ।
અમુમુક્ષુત્વાન્ન ધાવન્તીત્યાશઙ્કાનિવારણાય મોક્ષસ્વરૂપં વ્યાખ્યાતં દુઃખહાનિરિતિ ।
ન હિ કો ઽપિ દુઃખી દુઃખં ન જિહાસતિ ઇતિ સમ્ભવતિ ।
પ્રત્યક્ષતઃ પ્રત્યક્ષગમ્યાત્ ।
રાજાદ્યમિતિ સમ્ભાવનયોક્તમ્ ।
દારિદ્રયદુઃખં જિહાસવો વદાન્યં રાજાદ્યમિવેતિ વા ।
અનુમાનગમ્યત્વં દૂષયતિ- અનુમેતિ ॥
અનુમાનગમ્યતો મોક્ષો યદિ તસ્યાનુમૈવ હિ ।
દૃષ્ટપૂરુષવન્મોક્ષદાતૃતાં વિનિવારયેત્

તચ્છાસ્ત્રગમ્ય એવૈકો મોક્ષદો ભવતિ ધ્રુવમ્
ન્યાયસુધા:
યદિ કશ્ચિન્મોક્ષદાતૃત્વેનાનુમીયત ઇત્યર્થઃ ।
અનુમૈવ પુરુષત્વાદિકા ।
અનુમાનં સપ્રતિપક્ષત્વાન્ન તત્ર ભવતીત્યર્થઃ ।
આગમાસ્ત્વાપ્તેરનિશ્ચયાદસમર્થા એવેત્યાશયવાન્પરિશેષમુપસંહરતિ- તદિતિ ॥
તત્તસ્માન્મોક્ષદઃ પુરુષો ધ્રુવં લોકં શાસ્ત્રગમ્ય એવ ભવેદિતિ યોજના ।
*10,31*
અસ્ત્વેવં તથાપિ મોક્ષદત્વેન શાસ્ત્રગમ્યત્વમન્યેષાં ભવિષ્યતિ ।
તથા પ્રતિભાસાદિતિ ચતુર્થસૂત્રસ્ય સઙ્ગતિં સૂચયંસ્તત્ત્વિતિ પદદ્વયં વ્યાખ્યાતિ- શાસ્ત્રેતિ ॥
શાસ્ત્રગમ્યશ્ચ નાન્યો ઽસ્તિ મોક્ષદત્વેન કેશવાત્

ન્યાયસુધા:
મોક્ષદત્વેન શાસ્ત્રગમ્યશ્ચ કેશવાદન્યો નાસ્તિ ।
કિન્તુ સ એવ કુત ઇત્યતઃ સૌત્રં હેતું વ્યાખ્યાતિ- મોક્ષદો હીતિ ॥
મોક્ષદો હિ સ્વતન્ત્રઃ સ્યાત્ ...

ન્યાયસુધા:
સ્વતન્ત્ર એવ હિ મોક્ષદઃ સ્યાદિત્યન્વયઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણ સમન્વયશ્ચ ભગવત એવ નાન્યેષામ્ ।
યસ્ય ચ પ્રતીયતે શ્રુત્યાદૌ સ એવ ભગવાન્વિષ્ણુરિતિ ભાવઃ ।
પરતન્ત્રો મોક્ષદઃ કિન્ન સ્યાદિતિ ચેત્ ।
સ કિં સ્વતન્ત્રમનાશ્રિત્ય સ્વયમેવ મોક્ષં દદ્યાદુત સ્વતન્ત્રમન્યમાશ્રિત્ય ।
આદ્યે દોષમાહ- પરતન્ત્ર ઇતિ ॥
... પરતન્ત્રઃ સ્વયં સૃતૌ ।
વર્તમાનઃ કથં શક્તઃ પરમોક્ષાય કેવલમ્ ॥ મનુવ્_3,3.16બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
પરતન્ત્ર એવ ।
કેવલં પરાનપેક્ષયા ।
યદ્યસૌ સ્વતન્ત્રમનપેક્ષ્યૈવ સ્વભક્તમોક્ષાય શક્તઃ સ્યાત્તર્હિ સ્વાત્માનમપિ મોચયેદિતિ ન સંસારી સ્યાદિત્યાશયઃ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- અન્યેતિ ॥
અન્યાશ્રયેણ યદ્યેષ દદ્યાન્મોક્ષં સ એવ હિ ।
તેનાનનુસૃતો મોક્ષં ન દદ્યાદન્યવાક્યતઃ ॥ મનુવ્_3,3.17અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
એષો ઽવાન્તરેશ્વરો ઽન્યસ્ય સ્વતન્ત્રસ્ય વિષ્ણોરાશ્રયેણ સ્વભક્તાય મોક્ષં દદ્યાદિતિ યદ્યુચ્યતે તદા સ સ્વતન્ત્રસ્તેન મુમુક્ષુણાનુસૃતો ઽસેવિતો ઽન્યસ્યાવાન્તરેશ્વરસ્ય મમ ભક્તાય મોક્ષં દેહીતિ પ્રાર્થનાવાક્યમાત્રેણ મોક્ષં નૈવ દદ્યાદિત્યપિ સમ્ભાવિતમેવ ।
તથા લોકે દર્શનાદિતિ હિશબ્દઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
*10,32*
અતસ્તદર્થમપિ સ જ્ઞેયો વિષ્ણુર્મુમુક્ષિભિઃ

ન્યાયસુધા:
તદર્થમપ્યવાન્તરેશ્વરાન્મોક્ષપ્રાપ્ત્યર્થમપિ સ સ્વતન્ત્રઃ ।
તથાચ ભગવજ્જિજ્ઞાસાયા અપરિહાર્યત્વાદ્વયર્થાવાન્તરેશ્વરસ્ય મોક્ષદત્વકલ્પનેતિ ભાવઃ ।
પ્રકારાન્તરેણ હેતું વ્યાચષ્ટે- યમેવેતિ ॥
જોસ્હિ-21
*10,33*
યમેવૈષ ઇતિ શ્રુત્યા તમેવેતિ ચ સાદરમ્ ।
શાસ્ત્રયોનિત્વમસ્યૈવ જ્ઞાયતે વેદવાદિભિઃ

ન્યાયસુધા:
અનેન યમેવૈષ વૃણુતે તેન લભ્ય ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
તમેવ ચેતિ શ્રુત્યા ।
"તમેવં વિદિત્વાપિ મૃત્યુમેતિઽ; ઇતિ શ્રુતિરનેનોપાત્તા ।
"નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેઽ; ઇતિ વાક્યશેષેણાદરો ગમ્યતે ।
મોક્ષદત્વેન શાસ્ત્રયોનિત્વમસ્ય વિષ્ણોરેવ ।
અનેન શ્રુતીનાં સમ્યક્ સાદરમન્વયઃ સમન્વય ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
નન્વેતયોઃ શ્રુત્યોરેષ ઇતિ તમિતિ ચ ભગવાનુચ્યત ઇત્યેતત્કુતઃ ।
પ્રકરણાદિપર્યાલોચનયા તદવધારણમ્ ।
તદિદમુક્તં વેદવાદિભિરિતિ ॥
અત્ર શ્રુત્યન્તરમાહ- ય એનમિતિ ॥
ય એનં વિદુરમૃતા ...
ન્યાયસુધા:
"ય એનં વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિઽ; ઇતિ ચ શ્રુત્યેતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
મીમાંસાર્થમસ્યાઃ શ્રુતેઃ પૃથગ્ગ્રહણમ્ ।
અત્રૈનમિત્યુક્તો હરિરિત્યેતત્કુત ઇત્યત આહ- ઇત્યુક્ત ઇતિ ॥
... ઇત્યુક્તસ્તુ સમુદ્રગઃ
ન્યાયસુધા:
ય એનં વિદુરિતિ શ્રુતૌ મોક્ષહેતુજ્ઞાનત્વેનોક્તસ્તુ"યમન્તઃ સમુદ્રે કવયો વયન્તિઽ; ઇતિ સમુદ્રગ ઉક્તઃ ।
તચ્ચ હરેર્લિઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
પ્રમાણાન્તરમાહ- તદેવેતિ ॥
તદેવ બ્રહ્મ પરમમિતિ શ્રુત્યાવધારિતઃ

ન્યાયસુધા:
ઇત્યુક્ત ઇતિ વર્તતે ।
"તદેવ બ્રહ્મ પરમં કવીનામિતિઽ; શ્રુત્યા બ્રહ્મત્વેનાવધારિતઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
એનમિત્યુક્તે બ્રહ્મપદશ્રવણાત્તસ્ય ચ ભગવન્નામત્વાદ્ભગવાનેવાયમિતિ જ્ઞાયતે ।
યદ્યપિ બ્રહ્મપદસ્યાન્યત્રાપિ વૃત્તિરસ્તિ તથાપ્યમુખ્યૈવ ।
નચૈવમત્ર શક્યતે ગ્રહીતુમ્ ।
તદેવેત્યવધારણવિરોધાત્ ।
ઇદં ખલ્વસ્ય મુખ્યતો બ્રહ્મત્વમાચષ્ટે ।
અન્યત્ર બ્રહ્મશબ્દવૃત્તિમાત્રસ્ય પ્રામાણિકત્વેન નિષેધાનુપપત્તેરિતિ ।
યુક્ત્યન્તરમાહ- યત ઇતિ ॥
યતઃ પ્રસૂતેતિ તતઃ સૃષ્ટિમાહ ...

ન્યાયસુધા:
"યતઃ પ્રસૂતા જગતઃ પ્રસૂતિઃઽ; ઇતિ શ્રુતિસ્તતો ય એતમિત્યુક્તાન્મૂલપ્રકૃતેઃ સૃષ્ટિમાહ ।
નચ મૂલપ્રકૃતેઃ કારણત્વં પરમપુરુષાદન્યસ્ય સમ્ભવતિ ।
અતો ઽપ્યયં ભગવાનિતિ ।
એતેન મોક્ષાદિકર્તૃત્વસ્ય શ્રુતત્વત ઇત્યુક્તમપિ વિવૃતં વેદિતવ્યમ્ ।
*10,35*
દ્વિતીયં હેતુવ્યાખ્યાનમુપસંહરતિ- તત ઇતિ ॥
... તતો હરિઃ ।
શાસ્ત્રયોનિર્નચાન્યો ઽસ્તિ મુખ્યતસ્ત્વિતિ ગમ્યતે ॥ મનુવ્_3,3.20બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
મુખ્યત ઇતિ મોક્ષદત્વેનેતિ યાવત્ ।
વિષ્ણોરિવાન્યેષામપિ શાસ્ત્રયોનિત્વં પ્રતીયત ઇતિ યદુક્તં તત્પરિહારાથર્ત્વેનાપિ સૌત્રં હેતું વ્યાચષ્ટે- શાસ્ત્રેતિ ॥
શાસ્ત્રયોનિત્વમેતસ્ય જ્ઞાયતે હિ સમન્વયાત્
*10,36*
ન્યાયસુધા:
અન્વય ઉપપત્ત્યાદિલિઙ્ગમ્ ।
યતો વાચો નિવર્તન્તે ઇત્યાદિશ્રુતિભિર્બ્રહ્મણો ઽવાચ્યત્વમાશઙ્કય વાચ્યત્વમીક્ષત્યધિકરણે સાધ્યતે ।
તદસઙ્ગતમ્ ।
પ્રાગ્વાચ્યતાયા અનુક્તત્વાત્ ।
શાસ્ત્રયોનિત્વસ્ય લક્ષણાદિનાપિ સમ્ભવાદિત્યતો ઽધિકરણં સઙ્ગમયિતું સંશબ્દં વ્યાખ્યાતિ- સમિતિ ॥
સમિતિ હ્યુપસર્ગેણ પરમુખ્યાથર્તોચ્યતે

ન્યાયસુધા:
પરમમુખ્યાર્થતોચ્યતે ।
સઙ્કોચે(પ્રમાણા)કારણાભાવાત્ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- એવમિતિ ॥
એવં પરમમુખ્યાર્થો નારાયણ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
નિર્ધારણાય નાશબ્દમિતિ વેદપતિર્જગૌ

ન્યાયસુધા:
એવં મોક્ષાદિદત્વેન નારાયણઃ શ્રુતેઃ પરમમુખ્યાર્થ ઇત્યસ્યાર્થસ્ય નિર્ધારણાયેતિ સમ્બન્ધઃ ।
યસ્માત્સમિત્યુપસર્ગેણ પરમમુખ્યાર્થતોચ્યતે, એવં તસ્માત્સઙ્ગતિસદ્ભાવાત્ નાશબ્દમિતિ જગાવિતિ વા ।
*10,37*
અત્રાધિકરણે ગતિસામાન્યાદિતિ સૂત્રમ્ ।
તત્પ્રાગ્વાચ્યતાસમર્થનપરં ન ભવતીતિ ન વ્યાખ્યાતમ્ ।
તસ્યેદાનીં સઙ્ગતિમાહ- કથમિતિ ॥
કથં સમન્વયો જ્ઞેયઃ સ્વલ્પશાખાવિદાં નૃણામ્
ન્યાયસુધા:
સંશબ્દો દ્વયર્થો મુખ્યવૃત્ત્યેતિ સર્વવેદાનામિતિ ચ ।
તત્ર દ્વિતીયાર્થો ઽત્રાક્ષિપ્યતે ।
અત્ર એવૈકાધિકરણત્વમેષાં સૂત્રાણામ્ ।
સંશબ્દાર્થાક્ષેપસમાધાનસ્યૈકત્વાત્ ।
ઉપક્રમાદિલિઙ્ગૈર્જગજ્જન્માદિકારણત્વેન પરમેશ્વરે સર્વવેદાનાં સમન્વયો ન જ્ઞાતું શક્યઃ ।
કુતઃ ।
નૃણાં સ્વલ્પાયુઃ પ્રજ્ઞાદિમતાં સ્વલ્પશાખાવેદિ(ત)ત્વસ્યૈવ સમ્ભવેન સર્વવેદજ્ઞાનાસમ્ભવાત્ ।
વેદાનામપિ સ્વલ્પત્વે શક્યત એવ તત્સમન્વયો જ્ઞાતુમસ્મદાદિભિરપીત્યત આહ- વેદા ઇતિ ॥
વેદા હ્યનન્તા ઇતિ હિ શ્રુતિરાહાપ્યનન્તતામ્

ન્યાયસુધા:
અનન્તા વૈ વેદા ઇતિ શ્રુતિમનેનોપાદત્તે ।
આદ્યો હિશબ્દઃ શ્રૌતવૈશબ્દાર્થઃ ।
દ્વિતીયઃ શ્રુતેઃ પ્રસિદ્ધત્વં દ્યોતયતિ ।
અપિઃ સમુચ્ચયે ।
ન કેવલં પુરુષાઃ સ્વલ્પવેદવિદઃ ।
કિન્તુ વેદા અપ્યનન્તા ઇતિ ।
અનન્તતા વેદાનામિતિ શેષઃ ।
સન્તુ પુરુષાઃ સ્વલ્પવિદો વેદાશ્ચાનન્તાસ્તથાપિ કથં સમન્વયજ્ઞાનમશક્યમિત્યત આહ- અનન્તેતિ ॥
અનન્તવેદનિર્ણીતિર્મહાપ્રળયવારિધેઃ ।
ઉત્તારણોપમા ... ॥ મનુવ્_3,3.24અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સ્વલ્પશાખાવિદામિતિ વર્તતે ।
મહાપ્રલયવારિધેરુત્તારણોપમેતિ ગમકત્વાત્સમાસઃ ।
દેવદત્તસ્ય ગુરુકુલમિતિ યથા ।
યો યદ્વાક્યં સ્વરૂપતો ન જાનાતિ સ તત્રોપક્રમાદ્યનુસન્ધાય વાક્યાર્થમવધારયતીત્યસમ્ભાવિતમેતદિતિ ભાવઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
વિમતાઃ પુરુષા ન સર્વવેદસમન્વયજ્ઞાનાર્હાઃ સર્વવેદાજ્ઞત્વાત્ ।
યો યદ્વાક્યં ન જાનાતિ નાસૌ તત્સમન્વયમપિ જાનાતિ ।
યથા સમ્મતઃ ।
વિમતા ન સર્વવેદવેદનાર્હા અલ્પપ્રજ્ઞાદિમત્ત્વાત્ યો યદપેક્ષયાલ્પપ્રજ્ઞાદિમાન્નાસૌ તદ્વેતિ યથા સમ્મતઃ ।
વેદા વા નૈતત્પુરુષવેદ્યાઃ ।
એતત્પ્રજ્ઞાદ્યતિક્રાન્તત્વાત્ ।
આક્ષેપમુપસંહરતિ- ઇત્યસ્માદિતિ ॥
... ઇત્યસ્માન્ન જ્ઞેયો ઽત્ર સમન્વયઃ

*10,38*
ન્યાયસુધા:
અત્ર વિષ્ણૌ ।
તતશ્ચ શાખાન્તરે પ્રતિપાદ્યાન્તરશઙ્કયા નોક્તાર્થાવધારણં સમ્ભવતીતિ ભાવઃ ।
*10,39*
એતત્પરિહારાર્થત્વેન સૂત્રમવતારયતિ- ઇત્યાશઙ્કેતિ ॥
ઇત્યાશઙ્કાપનોદાર્થં સ આહ કરુણાકરઃ

ન્યાયસુધા:
આહ ગતિસામાન્યાદિતિ સૂત્રમિતિ શેષઃ ।
નન્વસ્ય સૂત્રસ્ય કો ઽર્થઃ ।
સર્વાભિઃ શાખાભિરુત્પાદ્યાયા બ્રહ્માવગતેરેકરૂપત્વાત્સર્વા અપિ શાખાઃ પરમપુરુષમેકમેવ જગજ્જન્માદિકારણત્વેનાવગમયન્તીતિ ન ક્વચિદ(પ્ય)ન્યથાપ્રતિપાદનં શઙ્કનીયમિતિ ચેત્ ।
નન્વેતદેવ વેદાનામનન્તત્વેન જ્ઞાતુમશક્યત્વાદુપક્રમાદિભિસ્તન્નિર્ણયો દૂરે નિરસ્ત ઇત્યાક્ષિપ્તમ્ ।
પુનસ્તદેવોચ્યત ઇતિ કિમનેન કૃતં સ્યાદિત્યતઃ સૂત્રકૃતો ઽભિસન્ધિમાહ- અશક્યેતિ ॥
અશક્યોત્તરણત્વે ઽપિ હ્યાગમાપારવારિધેઃ ।
નિર્ણીયતે મયૈવાયં રોમકૂપલયોદિના ॥ મનુવ્_3,3.25ચ્-f ॥
*10,39f.*
ન્યાયસુધા:
મદન્યૈરિતિ શેષઃ ।
હિશબ્દેન પરોપન્યસ્તં પ્રમાણમભ્યુપૈતિ ।
ઉત્તારણં પારગમનમ્ ।
ઉપક્રમાદિભિર્નિર્ણયનમિતિ યાવત્ ।
ઉદમુદકમસ્યાસ્તીત્યુદી ।
ભૂમવિવક્ષાયામિનિઃ ।
સમુદ્ર ઇત્યર્થઃ ।
રોમકૂપે લયોદી યસ્યાસૌ તથોક્તઃ ।
પ્રલયસમુદ્રસમાનો ઽપિ વેદો મદીયજ્ઞાને ઽન્તર્ભવતીતિ ભાવઃ ।
એતદેવ વિવૃણોતિ- યદ્યપીતિ ॥
*10,40*
યદ્યપ્યશેષવેદાર્થો દુર્ગમો ઽખિલમાનવૈઃ ।
મજ્જ્ઞાનાવ્યાકૃતાકાશે પ્રાપ્નોતિ પરમાણુતામ્

ન્યાયસુધા:
અવ્યાકૃતાકાશે પરમાણુરિવ મજ્જ્ઞાને ઽન્તર્ભવતિ ।
ભૂતાકાશસ્ય પરિમિતત્વાદવ્યાકૃતગ્રહણમ્ ।
વિવરણાભાવે પૂર્વશ્લોકોક્તં કિઞ્ચિદ્વ્યાહતં કિઞ્ચિચ્ચાસઙ્ગતં પ્રતીયેત ।
અભિપ્રાયમુપસંહરતિ- ઇતીતિ ॥
ઇતિ પ્રકાશયન્ વિશ્વપતિરાહ પ્રમેયતામ્ ।
નિખિલસ્યાપિ વેદસ્ય ગતિસામાન્યમઞ્જસા

ન્યાયસુધા:
ઉક્તપ્રકારેણ નિખિલ્યાપિ વેદસ્ય સ્વેનાઞ્જસા પ્રમેયતાં પ્રકાશયન્સૂચયન્ગતિસામાન્યમાહ ન તુ નિરભિસન્ધિર્યેનોક્તદોષઃ સ્યાત્ ।
વિશ્વપતિરિતિ સર્વવેદવિત્ત્વે પ્રમાણમ્ ।
નહિ પાલનીયમવિદ્વાન્પાલકો ભવતિ ।
વિશ્વાન્તર્ગતાશ્ચ સર્વે વેદા ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ સૂત્રકારેણ ।
સર્વવેદજ્ઞાનાસમ્ભવેન સર્વવેદસમન્વયજ્ઞાનં કિં માનવાદીનામુચ્યતે ઉત સૂત્રકર્તુર્મમ ।
આદ્યે ઽપિ કિં વિશેષતો ઽથ સામાન્યતો ઽપિ ।
આદ્યો ઽભ્યુપગમ્યત એવ ।
દ્વિતીયે તુ વક્ષ્યામઃ ।
ન તૃતીયઃ ।
મમ સર્વજ્ઞત્વેનાસિદ્ધયાદિપ્રાપ્તેરિતિ ।
*10,43*
એવં ચેદ્યદિ કશ્ચિદન્યઃ સૂત્રકારવદ્વિષયાન્તરે ગતિસામાન્યં બ્રૂયાત્તદા પુનરનિર્ણય એવેત્યત આહ- કો નામેતિ ॥
કો નામ ગતિસામાન્યમનન્તાગમસમ્પદઃ ।
જ્ઞાનસૂર્યમૃતે બ્રૂયાત્ તમેકં બાદરાયણમ્

*10,43f.*
ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનેન સૂયર્ ઇવ જ્ઞાનસૂર્યઃ ।
યથા સૂર્યઃ સ્વતેજસા વિશ્વસ્ય પ્રકાશકસ્તથાયં જ્ઞાનેનેતિ ।
"વિના વાતમ્ઽ; ઇત્યાદિપ્રયોગદર્શનાદ્વિનાયોગ ઇવ ઋતે ઽપિ દ્વિતીયા ભવત્યેવ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
કિં સર્વજ્ઞો વિપરીતં ગતિસામાન્યં બ્રૂયાત્ ।
ઉતાપરઃ ।
નાદ્યઃ ।
સર્વજ્ઞોક્ત્યોર્વિરોધાયોગાત્ ।
યોગે વા દ્વયોઃ સાર્વજ્ઞાનુપપત્તેઃ ।
દ્વિતીયે સમ્પ્રતિપન્નસર્વજ્ઞસૂત્રકારવચનવિરોધાન્મિથ્યાદૃષ્ટિર્વાપ્રતારકો વાસૌ સ્યાદિતિ કથમનિર્ણય ઇતિ ।
*10,46*
અસ્તુ ભગવતઃ સર્વજ્ઞત્વેન ગતિસામાન્યજ્ઞાનં, પરસ્ય તુ કથં યદર્થમિદં શાસ્ત્રમિત્યતઃ સૂત્રસ્યાર્થાન્તરમાહ- અન્યો ઽષીતિ ॥
અન્યો ઽપ્યલ્પમતિઃ શાખાચતુષ્પઞ્ચગતં વસુ ।
જાનન્નાનુમિતત્વેન બ્રૂયાત્ તસ્ય પ્રસાદતઃ

*10,46f.*
ન્યાયસુધા:
અલ્પમતિરપ્યન્યસ્તસ્ય પ્રસાદતઃ શાખાચતુષ્પઞ્ચગતં વસુ જાનન્નનુમિતત્વેનાનન્તાગમસમ્પદો ગતિસામાન્યં બ્રૂયાદિતિ યોજના ।
યાસાં શાખાનામુદાહરણેન સૂત્રકૃતા પરમેશ્વરસમન્વયો ઽભિહિતસ્તદ્દૃષ્ટાન્તીકૃત્ય શાખાત્વાદ્વિપ્રતિપન્નશાખાનામપિ તત્પરત્વાનુમાનસમ્ભવાદન્યેષામપિ ગતિસામાન્યજ્ઞાનં યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
અનેન ગતિસામાન્યાનુમાનાદિતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતમિતિ ।
નનુ ચતુષ્પઞ્ચશાખાગતમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
તદ્ધિતાર્થોત્તરપદસમાહારે ચેતિ સઙ્ખયાયા ઉપસર્જનત્વાત્ ।
કડારાઃ કર્મધારય ઇત્યુપસર્જનસ્ય પરનિપાતો ભવિષ્યતિ ।
વર્ગાર્થૌ વા ચતુષ્પઞ્ચશબ્દૌ ।
પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેતેતિ યથા ।
*10,55*
ઇદમેવાસ્તુ સૂત્રવ્યાખ્યાનં શ્રોતૃપ્રત્યાયનાઙ્ગત્વાત્ ।
ન પૂર્વમ્ ।
શઙ્કાનિરાસાહેતુત્વાત્ ।
ન હિ સૂત્રકારઃ સર્વજ્ઞત્વાત્ સર્વવેદગતગતિસામાન્યં વેત્તીત્યેતાવતાન્યેષાં શઙ્કા નિવર્તત ઇત્યત આહ- ઇતિ મુખ્યતયેતિ ॥
ઇતિ મુખ્યતયાશેષગતિસામાન્યવિત્ પ્રભુઃ ।
પ્રતિજજ્ઞે દૃઢં યસ્માદ્ દેવાનામપિ પૂર્યતે

ન્યાયસુધા:
ઇતિ પ્રતિજજ્ઞ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
મુખ્યતયેત્યનુમાનાદિના વિનાશેષવેદગતિસામાન્યવિત્ ।
દેવાનામિત્યુત્તમાધિકારિણામ્ ।
અપિઃ પદાર્થે ।
શઙ્કેત્યર્થઃ ।
મધુનો ઽપિ સ્યાદિતિ યથા ।
પૂર્યતે નિવાર્યતે ।
યે સૂત્રકારસ્ય પરમાપ્તત્વં જાનન્ત્યુત્તમાધિકારિસ્તેષાં તદીયપ્રતિમામાત્રેણ શઙ્કા નિવર્તત એવેતિ તાન્પ્રતિ પૂર્વવ્યાખ્યાનમ્ ।
અન્યાન્પ્રતિ તુ દ્વિતીયમ્ ।
તથા ભાષ્યોક્તં ગતિસામાન્યશ્રુતેરિતિ તૃતીયં ચેતિ ભાવઃ ।
*10,57*
નન્વનયા પઞ્ચાધિકરણ્યા વક્તવ્યસ્યોક્ત્વત્વાત્કિમધ્યાયશેષેણેત્યતઃ પ્રપઞ્ચ્યપ્રપઞ્ચનરૂપાં સઙ્ગતિં દર્શયન્નાહ- અત ઇતિ ॥
અતો નિખિલવેદાનાં સિદ્ધ એવં સમન્વયઃ ।
ઇતિ સુજ્ઞાપિતાર્થો ઽપિ પૃથક્ ચાહ સમન્વયમ્

ન્યાયસુધા:
અતીતપ્રબન્ધેનેત્યર્થઃ ।
પૃથગ્ વિસ્તરેણાધ્યાયશેષેણેતિ શેષઃ ।
તત્ર પ્રથમપાદે અન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનાં શબ્દાનાં સમન્વયો ઽભિધીયતે ।
દ્વિતીયે ઽન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનાં લિઙ્ગાત્મકાનામ્ ।
તૃતીયે તત્રાન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનામુભયરૂપાણામ્ ।
ચતુર્થે ઽન્યત્રૈવ પ્રસિદ્ધાનામિત્યુક્તમ્ ।
તમેતં ક્રમમુપપાદયન્નાહ- તત્રેતિ ॥
તત્ર પ્રથમતો ઽન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનાં સમન્વયઃ ।
શબ્દાનાં વાચ્ય એવાત્ર મહામલ્લેશભઙ્ગવત્

ન્યાયસુધા:
તત્ર પ્રથમાધ્યાયે, પ્રથમપાદે, શબ્દાનાં નામાત્મકાનામ્, અત્ર વિષ્ણૌ ।
મહામલ્લેશભઙ્ગેન તુલ્યં વર્તતે ઇતિ તથા ।
યથાનેકેષુ મલ્લેષુ પ્રત્યર્થિતયાવસ્થિતેષ્વપિ ભગવતા કૃષ્ણેન પ્રધાનત્વાચ્ચાણૂરાદિમલ્લાનામેવાદૌ ભઙ્ગો વિહિતસ્તથેત્યર્થઃ ।
ઉભયત્ર પ્રસિદ્ધાનાં હિ શબ્દાનાં સમન્વયે ઽન્યત્રપ્રસિદ્ધિનિવારણમાત્રે યત્નો વિધેયઃ ।
અન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનાં તુ ભગવતિ પ્રસિદ્ધિરપ્યુપપાદનીયેતિ ।
તતઃ એતેષાં પ્રાધાન્યમ્ ।
લિઙ્ગાત્મકશ્ચ ધર્મવચના વ્યવધાનેનાન્યબુદ્ધિં જનયન્તિ ।
નામાત્મકાસ્તુ સત્ત્વવચનાઃ સાક્ષાદેવેતિ તત્સમન્વયે યત્નગૌરવમસ્તીતિ લિઙ્ગાત્મકેભ્યો નામાત્મકાનાં પ્રાધાન્યમિતિ ।
*10,60*
યદિ પ્રાધાન્યાદન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનાં નામાત્મકાનાં શબ્દાનાં સમન્વયઃ પ્રથમપાદે વક્તવ્યઃ સ્યાત્તદા ચતુર્થષાદોદિતસ્યાન્યત્રૈવ પ્રસિદ્ધાનાં શબ્દાનાં સમન્વયસ્યેતો ઽપિ પ્રાધાન્યાત્પ્રાથમ્યં ભવેત્ ।
અન્યત્ર પ્રસિદ્ધેરન્યત્રૈવ પ્રસિદ્ધિર્બલીયસીત્યત આહ- ઇત ઇતિ ॥
ઇતો ઽત્યભ્યધિકત્વે ઽપિ તુર્યપાદોદિતસ્ય તુ
ન્યાયસુધા:
તુર્યપાદોદિતસ્ય સમન્વયસ્યેતો(ઽત્ય)પ્યભ્યધિકત્વે ઽપ્યસાવત્રાધ્યાયે પ્રાથમ્યેન નૈવોદિત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તત્તુ સમન્વયાદિતિ સઙ્ક્ષેપેણ તસ્યાપ્યત્રોક્તત્વાદઞ્જસેત્યુક્તમ્ ।
કુતો નોદિત ઉત્સર્ગસ્યાપવાદવિશેષસદ્ભાવાદિતિ તુશબ્દઃ ।
તમેવાપવાદહેતું દર્શયતિ- મહાસમન્વય ઇતિ ॥
મહાસમન્વયે તસ્મિન્ નાધિકારો ઽખિલસ્ય હિ

બ્રહ્મૈવાધિકૃતસ્તત્ર મુખ્યતો ઽન્યે યથાક્રમમ્ ।
દુર્ગમત્વાચ્ચ નૈવાત્ર પ્રાથમ્યેનોદિતો ઽઞ્જસા

ન્યાયસુધા:
તર્હિ ન વક્તવ્ય એવ નિરધિકારિકત્વાત્ ।
નહિ ગાયમાનો બધિરેષુ ગાયતીત્યત ઉક્તં બ્રહ્મૈવેતિ ।
નૈકાધિકારિકં શાસ્ત્રમિત્યતો ઽન્ય ઇત્યાદ્યુક્તમ્ ।
સર્વાધિકારિસાધારણમર્થમાદાવભિધાયાસાધારણં પશ્ચાદ્વક્ષ્યામીત્યાશયઃ સૂત્રકારસ્ય ।
તત્ર સાધારણે ત્વિદં તારતમ્યં ચિન્તિતમિતિ ।
દુર્ગમત્વાચ્ચેતિ હેત્વન્તરમ્ ।
પ્રથમં બુદ્ધાવનારોહાદિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
બ્રહ્માદીનામેવ તત્ર યદ્યપિ મુખ્યાધિકારિતા ।
તથાપ્યસ્મદાદીનામીષદધિકારો ઽસ્ત્યેવ ।
નચ મન્દાનામસૌ સમન્વયઃ પ્રથમં બુદ્ધિમધિરોહતિ ।
સાધારણસમન્વયજ્ઞાનેન વૈદિકવ્યુત્પત્ત્યનુરક્તા તુ બુદ્ધિઃ ક્રમેણ તત્રાપ્યવતરતીતિ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અતો ઽન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનાં શબ્દાનાં નિર્ણયાય તુ ।
પ્રવૃત્તઃ પ્રથમં દેવસ્ ... ॥ મનુવ્_3,3.35અ-ચ્ ॥
*10,61*
ન્યાયસુધા:
પ્રાધાન્યાદતિપ્રાધાન્યાન્યસ્યોપપાદિતત્વાચ્ચેત્યર્થઃ ।
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
*10,62*
તત્રાનન્દમયાધિકરણસ્યાદ્યત્વે હેતું સૂચયન્નાહ- તત્રેતિ ॥
... તત્રાનન્દાદયો ગુણાઃ ।
ઈશસ્યૈવેતિ નિર્ણીતાઃ શ્રુતિયુક્તિસમાશ્રયાત્ ॥ મનુવ્_3,3.35દ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
તત્ર સમન્વયપ્રપઞ્ચને ।
પ્રથમમિત્યનુવર્તતે ।
સર્વેષુ હિ શુભેષુ મૂર્ધાભિષિક્તા આનન્દવિજ્ઞાનાદયઃ ।
અતો માઙ્ગલિકં આચાર્યસ્તચ્છબ્દસમન્વયમાદાવાહેતિ ।
અન્તરધિકરણસ્યાકાશાધિકરણસ્ય ચાનન્દમયાધિકરણસઙ્ગતત્વે સમાને કુતઃ ક્રમ ઇત્યતસ્તત્ર હેતું સૂચયન્નન્તરધિકરણતાત્પર્યમાહ- દેવતેતિ ॥
દેવતાન્તરગાઃ સર્વે શબ્દવૃત્તિનિમિત્તતઃ ।
વિષ્ણુમેવ વદન્ત્યદ્ધા ... ॥ મનુવ્_3,3.36અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
દેવતાઃ ખલુ જડેભ્યો મુખ્યાઃ ।
અતસ્તદ્વાચિનામાકાશાદિજડવાચિભ્ય ઉત્કર્ષઃ ।
સર્વે શબ્દા અદ્ધા વચનવૃત્ત્યૈવ નોપચારેણ ।
કથમ્ ।
શબ્દવૃત્ત્યોર્યોગરૂઢ્યોર્નિમિત્તાનાં બહુલપ્રયોગાદીનાં હરૌ વિદ્યમાનત્વાત્ ।
*10,62f.*
તત્કિમન્યત્ર શબ્દાનાં વૃત્તિરેવ નાસ્તિ ।
યેન વિષ્ણુમેવેત્યવધાર્યત ઇત્યત આહ- તત્સઙ્ગાદિતિ ॥
... તત્સઙ્ગાદુપચારતઃ

અન્યદેવાન્ વદન્તીહ વિશેષગુણવક્તૃતઃ ।
વિષ્ણુમેવ પરં બ્રૂયુર્ ... ॥ મનુવ્_3,3.37અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ઉપચારપ્રકારશ્ચ પ્રાગેવ વિવૃતઃ ।
અક્ષાદિશબ્દવદુભયત્ર સામ્યેન પ્રવૃત્તિઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- ઇહેતિ ॥
ઇન્દ્રાદિશબ્દા હિ પરમૈશ્વર્યાદિગુણાન્વદતિ ।
તે ચ ભગવત એવાસાધારણા ઇતિ તમેવ પરં મુખ્યં બ્રૂયુઃ ।
ઇહ દેવતાન્તરે ।
તથા નેતિ શેષઃ ।
યદ્વા ઇહ દેવેષુ તત્સઙ્ગાદિતિ પૂર્વત્ર સમ્બન્ધઃ ।
રૂઢિનિમિત્તાતિશયસ્યાપ્યેતદુપલક્ષણમ્ ।
ઉત્તરાધિકરણેષ્વપ્યેવં ક્રમનિમિત્તાદિકં સ્વયમૂહનીયમિત્યાશયવાનાહ- એવમિતિ ॥
... એવમન્યે ઽપ્યશેષતઃ

ન્યાયસુધા:
વિષ્ણુમેવ પરં બ્રૂયુરિતિ વર્તતે ।
*10,65*
અન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનાં નામાત્મકાનાં શબ્દાનામનન્તત્વાત્કથં પાદપરિસમાપ્તિરિત્યાશઙ્કાં નિરાકુર્વન્પ્રથમપાદાર્થમનૂદ્ય દ્વિતીયપાદસ્ય સઙ્ગતિમાહ- ઇત્યન્યત્રેતિ ॥
ઇત્યન્યત્રપ્રસિદ્ધોરુશબ્દરાશેરશેષતઃ ।
જ્ઞાતે સમન્વયે વિષ્ણૌ લિઙ્ગૈર્હ્યેષ સમન્વયઃ

તેષામન્યગતત્વે તુ ન સ્યાત્ સમ્યક્ સમન્વયઃ ।
ઇત્યેવાશેષલિઙ્ગાનાં બ્રહ્મણ્યેવ સમન્વયમ્

આહ ...
ન્યાયસુધા:
સમાનન્યાયસઞ્ચારવિષયત્વાદિતિ ભાવઃ ।
જ્ઞાતે પ્રથમપાદેન ।
શઙ્કા જાયત ઇતિ શેષઃ ।
કથં(ઇતિ) ।
પ્રાયેણ લિઙ્ગબલેન હ્યેષ નામાત્મકશબ્દસમન્વયો ઽભિહિતઃ ।
લિઙ્ગાનાં ચાન્યગતત્વં પ્રતીયતે ।
તતશ્ચ વિરુદ્ધતવાત્તૈઃ પ્રતીતઃ સમન્વયઃ સમ્યઙ્ ન સ્યાદેવ ।
નહિ કૃતકત્વેન નિત્યત્વજ્ઞાનં સમ્યગુત્પદ્યતે ।
ઇતિશબ્દઃ શઙ્કાસમાપ્તૌ ।
તત્પરિહારાયાન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનામશેષલિઙ્ગાનામ્ ।
આહ દ્વિતીયપાદે ।
નન્વેવં તર્હિ યાનિ અન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાદિત્યાદૌ સમુદ્રાન્તસ્થત્વાદીનિ લિઙ્ગાનિ સાધનત્વેનોક્તાનિ તેષામિહ વિચારઃ કરણીયઃ ।
ન ચૈવમ્ ।
કિન્તુ યાન્યુક્તાનિ ન તાનિ વિચાર્યન્તે ।
યાનિ ચ વિચાર્યન્તે ન તાન્યક્તાનિ ।
ઉચ્યતે ।
સર્વશ્રુતિગતાઃ સર્વે ઽપ્યન્યત્ર પ્રસિદ્ધાઃ નામાત્મકાઃ શબ્દા ભગવદ્વિષયા એવ તત્ર તત્ર શ્રુતૈઃ સર્વૈર્લિઙ્ગૈરિતિ હિ પ્રથમપાદસ્યાર્થઃ ।
તત્ર યાનિ લિઙ્ગાન્યસન્દિગ્ધાનિ તાનિ વિહાયેતરાણિ વિચાર્યન્ત ઇતિ કો વિરોધઃ ।
અત એવાશેષત ઇત્યુક્તં પ્રાક્ ।
*10,66*
તૃતીયપદાસ્ય પ્રથમદ્વિતીયાભ્યાં સઙ્ગતિમાહ- ઉભયેતિ ॥
... ઉભયગતત્વં ચ સ્યાદતો લિઙ્ગશબ્દયોઃ ।
ઇતિ સંશયનુત્ત્યર્થમ્ ... ॥ મનુવ્_3,3.40અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ભગવત્તદિતરવિષયત્વમ્ ।
અતો ઽન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનાં ભગવત્પરત્વસ્ય સમર્થનમ્ ।
લિઙ્ગાત્મકાનાં ચ શબ્દાનામ્ ।
*10,66*
નન્વન્યવાચિત્વનિરાસો ઽપિ તત્રૈવ નેતર ઇત્યાદિના વિહિત એવ ।
તત્કથં શઙ્કોદયઃ ।
મૈવમ્ ।
અન્યત્ર તાત્પર્યાભાવો હિ નેતર ઇત્યાદિના દર્શિતઃ ।
શક્તિસ્તૂભયત્ર સ્યાદેવ ।
તર્હિ ત એવ પુનર્વિચાર્યાઃ ।
સત્મય્ ।
તેષ્વેવ યત્ર યત્ર વિચાયપ્રાપ્તિસ્તે વિચાર્યન્તે ।
યદા યત્રાનુપપત્ત્યાદીનાં સઞ્ચારઃ સુગમસ્તન્વિહાયાન્યત્રોભયગતત્વં શઙ્કેતૈવેતિ યુક્તમુક્તમ્ ।
તથા ચ તત્ત્વિત્યવધારણાનુપપત્તિરિતિ શઙ્કાશેષઃ ।
ઇત્યાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થં તૃતીયપાદમારબ્ધવાનિતિ શેષઃ ।
ઇત્યાહેતિ વક્ષ્યમાણેન વા સમ્બન્ધઃ ।
કથમિયમાશઙ્કા તૃતીયે પરિહૃતેત્યતસ્તાત્પર્યમાહ- ઉભયત્રેતિ ॥
*10,67*
... ઉભયત્ર પ્રતીતિતઃ

શબ્દાનાં વર્તમાનાનાં સલિઙ્ગાનાં વિશેષતઃ ।
સમન્વયો હરાવેવ ... ॥ મનુવ્_3,3.41અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
હરૌ તદિતરત્ર ચ ।
પ્રતીતિતો ન તુ વસ્તુતો વર્તમાનાનાં સલિઙ્ગાનાં શબ્દાનાં નામ્નાં લિઙ્ગાનાં ચ હરાવેવ વિશેષતઃ પરમમુખ્યયા વૃત્ત્યા તાત્પર્યેણ ચ સમન્વયઃ ।
કુત ઇત્યત આહ- યદિતિ ॥
... યન્નૈવાન્યત્ર મુખ્યતઃ

શબ્દા લિઙ્ગાનિ ચ ...
ન્યાયસુધા:
યદ્યસ્માદ્વર્તત ઇતિ શેષઃ ।
એતદપિ કુત ઇત્યત આહ- યત ઇતિ ॥
... યતો નૈવાન્યત્ર સ્વતન્ત્રતા
ન્યાયસુધા:
સ્વતન્ત્રતાસ્તીતિ શેષઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યાભાવે ઽપિ કુતો ઽન્યત્ર શબ્દાનાં મુખ્યવૃત્ત્યભાવ ઇત્યત આહ- અસ્વતન્ત્રેષ્વિતિ ॥
અસ્વતન્ત્રેષુ શબ્દસ્ય વૃત્તિહેતુર્ન મુખ્યતઃ

યતો ઽતો ...

ન્યાયસુધા:
નન્વન્યેષામસ્વતન્ત્રત્વાત્તેષુ મુખ્યતઃ શબ્દપ્રવૃત્તિહેતોર્ગુણાદેરભાવાન્મુખ્યતઃ શબ્દા ન વર્તન્ત ઇતિ ચેત્ ।
મા વર્તિષત ।
તથાપિ વિશેષતઃ સમન્વયો હરાવેવેત્યેતત્કુત ઇત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
ઇતરસ્ય મુખ્યાર્થત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
ભાવ્યં ખલુ શબ્દસ્ય મુખ્યાર્થેન ।
અન્યથા તદપેક્ષસ્યામુખ્યસ્યાનુપપત્તેઃ ।
તથાચ દ્વયોઃ પ્રસક્તયોરેકસ્ય મુખ્યાર્થત્વાનુપપત્તાવિતરસ્ય મુખ્યાર્થત્વમાવશ્યકમેવ ।
યદધીનાસ્ત ઇત્યાદિના યુક્ત્યન્તરમાહ ।
*10,68*
... યદધીનાસ્તે શબ્દાર્થત્વમુપાગતાઃ ।
અત્યલ્પેનૈવ શબ્દસ્ય વૃત્તિહેતુગુણેન તુ ॥ મનુવ્_3,3.43અ-દ્ ॥
અયો યથા દાહકત્વં સ એવેશઃ સ્વતન્ત્રતઃ ।
મુખ્યશબ્દાર્થ ઇતિ હિ સ્વીકર્તવ્યો મનીષિભિઃ

ઇત્યાહ ...

ન્યાયસુધા:
તે ભગવતો ઽન્યે પદાર્થા ભગવદપેક્ષયાત્યલ્પેનૈવ શબ્દપ્રવૃત્તિહેતુના ગુણાદિના યસ્મિન્ભગવત્યાયત્તાઃ સન્તઃ શબ્દાથર્ત્વમુપગતાઃ સ ભગવાનેવેશો નિરવધિકશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વાત્ ।
સ્વતન્ત્રત્વતશ્ચ મુખ્યશબ્દાર્થ ઇતિ હિ સ્વીકર્તવ્યઃ ।
ઇતરેષુ શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તાન્યલ્પાન્યેવ તાન્યપિ ભગવદધીનાનિ ।
ભગવતિ તુ નિરવધિકપરાધીનાનિ ચેત્યેતદસિદ્ધમિત્યત ઉક્તં મનીષિભિરિતિ ।
શ્રુત્યાદિપરિચયવદ્ભિઃ ।
યો યદધીનઃ શબ્દાર્થઃ સો ઽમુખ્ય ઇતરસ્તુ મુખ્ય ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તઃ ।
અયો યથાન્યાધીનં સદ્ દાહકત્વં દાહકશબ્દાર્થત્વમુપગતમ્ અત એવ દહતીતિ શબ્દસ્તસ્મિન્નમુખ્યો ઽગ્નૌ તુ મુખ્યસ્તથેત્યર્થઃ ।
અત્રેતરસ્યામુખ્યાર્થત્વમનૂદ્યત એવેતિ ન પુનરુક્તિઃ ક ઇત્યાહ તૃતીયપાદેનેતિ શેષઃ ।
*10,69*
ચતુર્થપાદસ્ય સઙ્ગતિં કરોતિ- એવઞ્ચેતિ ॥
... એવઞ્ચ શબ્દાનાં નારાયણસમન્વયે ।
સિદ્ધે ઽપ્યશેષશબ્દાનાં ન કથઞ્ચન યુજ્યતે ॥ મનુવ્_3,3.45અ-દ્ ॥
વિરોધાવવરત્વાદેરપિ પ્રાપ્તિર્યતો ભવેત્ ।
ઇતિ ચેદ્ ... ॥ મનુવ્_3,3.46અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
એવઞ્ચેત્યસ્યૈવ વિવરણમતીતેન પાદત્રયેણ કેષાઞ્ચિચ્છબ્દાનાં નારાયણસમન્વયે સિદ્ધે ઽપીતિ ।
અશેષશબ્દાનાં નારાયણે સમન્વયો ન યુજ્યતે ।
યઃ પ્રતિજ્ઞાતો દુઃખિબદ્ધાવરાદિશબ્દાનાં કર્માદિવિષયાણાં ચ કથઞ્ચન યોગેન રૂઢ્યા વા પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેરિતિ શેષઃ ।
કથમ્ ।
યતો ઽવરાદિશબ્દવાચ્યત્વે ભગવતો ઽવરત્વાદેર્દેષસ્ય પ્રાપ્તિર્ભવેત્ ।
તસ્યાશ્ચ સર્વપ્રમાણવિરોધાત્ ।
કર્મક્રમાદિવિરોધાચ્ચેતિ ।
ઇતિ ચેત્તત્ર પ્રતિવિહિતં સૂત્રકારેણેતિ શેષઃ ।
કથમિત્યતઃ પ્રથમાધિકરણતાત્પર્યમાહ- અવરત્વાદીતિ ॥
... અવરત્વાદિ દ્વિવિધં હ્યુપલભ્યતે

*10,70*
ન્યાયસુધા:
અવરાદિશબ્દાપ્રવૃત્તિનિમિત્તમુપલભ્યતે પ્રમાણૈઃ ।
હિશબ્દસ્તેષાં પ્રસિદ્ધિં દ્યોતયતિ ।
કથં દ્વિવિધમિત્યત આહ- પરસ્યેતિ ॥
પરસ્યાવરતાહેતુર્યઃ સ્વયં પર એવ સન્ ।
સો ઽપિ હ્યવરશબ્દાર્થો યથા રાજા જયી ભવેત્

અન્યો ઽવરત્વાનુભવી ...
ન્યાયસુધા:
સ્વયં પર એવ સન્નિતિ ન પ્રવૃત્તિનિમિત્તકથનં કિન્તુ સ્વસ્યાવરત્વાભાવે ઽપીતિ પ્રદશર્નાર્થમ્ ।
પરસ્મિન્નવરત્વાદિધર્મનિયન્તૃત્વમેકં નિમિત્તમિત્યર્થઃ ।
તસ્ય પ્રમિતત્વદર્શનં યથેતિ ।
પરગતસ્ય જયસ્ય રાજાધીનત્વેન યથા રાજા જયિશબ્દવાચ્યો ભવેત્તથેત્યર્થઃ ।
અવરત્વાનુભવી અન્વયો ઽવરશબ્દાર્થઃ ।
અવરત્વાદિમત્ત્વમપરં નિમિત્તમિતિ યાવત્ ।
એતચ્ચ સુપ્રસિદ્ધમિતિ ન પ્રમાણમુક્તમ્ ।
તતઃ કિં પ્રકૃત ઇત્યત આહ- તયોરિતિ ।
... તયોઃ પૂર્વો ઽસ્તિ કેશવે
ન્યાયસુધા:
તયોઃ પ્રવૃત્તિહેત્વોર્મધ્યે ।
તેનાવરાદિશબ્દવાચ્યત્વ ચેતિ શેષઃ ।
કુતઃ પૂર્વ એવાઙ્ગીક્રિયતે ન દ્વિતીય ઇત્યત આહ- દ્વિતીય ઇતિ ॥
દ્વિતીયો જીવ એવાસ્તિ ...
ન્યાયસુધા:
જીવ ઇતિ જડસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
તથાચ સતીશ્વરત્વહાનિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અધિકરણફલમાહ- સ્વાતન્ત્ર્યાદિતિ ॥
... સ્વાતન્ત્રાન્નચ દૂષણમ્

હરેર્ ...

ન્યાયસુધા:
પરગતાવરત્વાદૌ સ્વાતન્ત્ર્યસ્યૈવ નિમિત્તત્વાઙ્ગીકારાદ્ધરેરવરત્વાદિકં દૂષણં ન પ્રસજ્યત ઇતિ ।
એવમુત્તરાધિકરણતાત્પર્યમપિ વક્તવ્યમ્ ।
*10,71*
પ્રથમાધ્યાયાર્થાનુવાદેન દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય સઙ્ગતિમાહ- એવમિતિ ॥
... એવમશેષેણ સર્વશબ્દસમન્વયે ।
ઉક્તે વિરોધહીનસ્ય સ્યાત્ સમન્વયતા યતઃ ।
અતો ઽશેષવિરોધાનાં કૃતેશેન નિરાકૃતિઃ ॥ મનુવ્_3,3.49અ-f ॥
*10,72*
ન્યાયસુધા:
સર્વશબ્દાર્થવિવરણમશેષેણેતિ ।
ઉક્તે સતિ દ્વિતીયે ઽશેષવિરોધાનાં નિરાકૃતિરીશેન કૃતેતિ સમ્બન્ધઃ ।
વિરોધહીનસ્યૈવ સમન્વયસ્ય ।
સમન્વયાવિરોધાભ્યાં સઞ્જાતે વસ્તુનિર્ણયે
ન્યાયસુધા:
તૃતીયાધ્યાયસ્ય સઙ્ગતિમાહ- સમન્વયેતિ ॥
કિં મયા કાર્યમિત્યેવ સ્યાદ્ બુદ્ધિરધિકારિણઃ

ન્યાયસુધા:
તદર્થયોરધ્યાયયોરુપલક્ષણમેતત્ ।
વસ્તુનિર્ણયે બ્રહ્મનિર્ણયે ।
કિં મયા કાર્યમિતિ ।
અયમર્થઃ ।
યદ્યપિ બ્રહ્મવિચારઃ કર્તવ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
કૃતશ્ચાસૌ ।
તથાપિ સાધનફલવિચારસહિતસ્ય બ્રહ્મવિચારસ્ય કર્તવ્યતયોક્તત્વાત્કૃતબ્રહ્મવિચારસ્યાધિકારિણો યન્મયા કાર્યં સાધનં તત્કિં કથમ્ભૂતમિતિ ।
બુદ્ધિઃ સ્યાદિતિ ।
ફલવિષયે કુત એવં બુદ્ધિર્ન સ્યાદિતિ ચેત્સ્યાદેવ ।
કિન્તુ ફલાપેક્ષયા સાધનસ્ય પૂર્વભાવિત્વાત્તદ્વિષયૈવાદૌ સ્યાત્ ।
તદિદમુક્તમેવશબ્દેન ।
તદર્થં તૃતીયો ઽધ્યાયઃ પ્રવૃત્ત ઇતિ શેષઃ ।
*10,73*
એતદ્ગતાનાં ત્રયાણાં પાદાનાં પ્રાગુક્તામેવ સઙ્ગતિં સ્ફુટીકરોતિ- તત્રેતિ ॥
તત્ર ભક્તિવિધાનાર્થમભક્તાનર્થસન્તતૌ ।
ઉક્તાયાં ભક્તિદાર્ઢ્યાય પ્રોક્તે ઽશેષગુણોચ્ચયે ।
વક્તવ્યોપાસના નિત્યં કર્તવ્યેત્યાદરેણ હિ

ન્યાયસુધા:
તત્ર તૃતીયે ઽધ્યાયે ।
ભક્તિવિધાનાર્થં ભક્ત્યુત્પાદનાર્થં વૈરાગ્યાર્થમિતિ યાવત્ ।
અભક્તાનાં કામ્યાર્થકર્મિણાં પાપિનાં દ્વેષિણાં ચ ।
ઉક્તાયાં પ્રથમપાદેન ।
અશેષગુણોચ્યતે પરમેશ્વરસ્ય પ્રોક્તે દ્વિતીયેન ।
ઉપાસનાસ્મિન્પાદે વક્તવ્યાવસરપ્રાપ્તા ।
નનૂપાસનાયાં કો ભક્તેરુપયોગો યતસ્તદાનન્તર્યસ્યેત્યત આહ- નિત્યમિતિ ॥
યસ્માદુપાસના નિત્યમાદરેણ કર્તવ્યા ।
આદરનૈરન્તર્યાભ્યામેવ સંસ્કારાતિશયસ્યોત્પાદાત્ ।
આદરનૈરન્તર્યે ચોપાસનાયાં નાભક્તસ્ય ભવતઃ ।
ઇતિ તસ્માદિદાનીમુપાસના વક્તવ્યેતિ સમ્બન્ધઃ ।
*10,74*
એવં તર્હ્યુપાસનૈવ વિચારણીયા ।
સર્વશાસ્ત્રપરિજ્ઞાનં પ્રથમાધિકરણે કસ્માદ્વિચાર્યત ઇત્યત આહ- સેતિ ॥
*10,75*
સોપાસના ચ દ્વિવિધા શાસ્ત્રાભ્યાસસ્વરૂપિણી ।
ધ્યાનરૂપા પરા ચૈવ ... ॥ મનુવ્_3,3.52અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યા વક્તવ્યતયાવસરપ્રાપ્તા સા ચોપાસના દ્વિવિધૈવ ।
ન ત્વેકરૂપૈવ ।
કથમ્ ।
એકા શાસ્ત્રાભ્યાસસ્વરૂપિણી ।
પરા ચ ધ્યાનરૂપા ।
અતો યુક્તઃ પ્રથમાધિકરણસ્યાત્રાન્તર્ભાવઃ ।
તથાપ્યયં ક્રમઃ કુતઃ ।
ધ્યાનસ્ય શાસ્ત્રાભ્યાસસાધ્યત્વાત્ ।
તદિદમુક્તં પરેતિ ।
ધ્યાનસમાધ્યોરનતિભિન્નત્વદ્ધયાનશબ્દેન સમાધિરપિ ગૃહ્યતે ।
ધારણાપ્રત્યાહારપ્રાણાયામાઽસનયમનિયમાનામપ્યુપાસનાભેદાનાં સત્ત્વાત્કથં દ્વૈવિધ્યમિત્યત આહ- તદઙ્ગમિતિ ॥
... તદઙ્ગં ધારણાદિકમ્

ન્યાયસુધા:
તસ્ય ધ્યાનસ્યાઙ્ગમેવ નતુ સ્વતન્ત્રમુપાસનમ્ ।
યોગશાસ્ત્રે ચૈતત્સ્પષ્ટમવગન્તવ્યમ્ ।
શાસ્ત્રાભ્યાસસ્ય ધ્યાનાઙ્ગત્વે ઽપિ સ્વતન્ત્રોપાસનત્વં ચાસ્તિ ।
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારહેતુત્વાત્ ।
ચિત્તવૃત્તિનિરોધા(કત્વા)ચ્ચ ।
"અથવા સતતં શાસ્ત્રવિમર્શેન ભવિષ્યતિઽ; ઇતિ ।
*10,77*
કિમતો યદ્યુપાસનાવસરપ્રાપ્તા દ્વિવિધા ચેતિ ।
તત્રાહ- તથેતિ ॥
તથોભયાત્મકં ચૈવ પાદે ઽસ્મિન્ બાદરાયણઃ ।
આહોપાસનમદ્ધવ વિસ્તરાચ્છ્રુતિપૂર્વકમ્

ન્યાયસુધા:
તથા તસ્માદવસરપ્રાપ્તત્વાત્ ।
અસ્મિન્નેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઉપાસનમેવેતિ ચ (વા) ।
તેન પરેષામિદાનીં તુ પ્રતિવેદાન્તં વિજ્ઞાનાનિ ભિદ્યન્તે ન વેતિ વિચાર્યત ઇતિ પાદાર્થકથનં નિરાકરોતિ ।
તથાહિ ।
કિં ભેદાભેદૌ, વિરોધાવિરોધૌ, ઉત વિલક્ષણત્વાવિલક્ષણત્વે ।
નાદ્યઃ ।
ગતાર્થત્વાત્ ।
દ્વિતીયે બ્રહ્મણો ઽખણ્ડત્વેન પ્રાપ્ત્યભાવઃ ।
સગુણબ્રહ્મવિષયા પ્રાણાદિવિષયા ચેયં ચિન્તેતિ ચેન્ન ।
પ્રકૃતવિષયપ્રયોજનવિરુદ્ધત્વેનાકર્તવ્યત્વાદિતિ ।
અદ્ધા ઉપયુક્તપ્રમેયેણ સહ ।
અત એવ વિસ્તરાત્ ।
અનેન કેષાઞ્ચિદધિકરણાનામનન્તર્ભાવશઙ્કા નિરાકૃતા ભવતિ ।
શ્રુતિગ્રહણમુપલક્ષણમ્ ।
અત્ર સઙ્ગતિકથનપ્રસ્તાવે ઽપિ કેષાઞ્ચિત્સૂત્રાણામર્થવ્યાખ્યાનં સઙ્ગતિસમર્થનાર્થમેવેતિ ન દોષઃ ।
*10,79f.*
એવં સઙ્ગતિમભિધાયૈતત્પાદાધિકરણેષુ પૂર્વપક્ષયુક્તીઃ સિદ્ધાન્તયુક્તીશ્ચ સઙ્ગ્રહેણાહ- પૃથગ્દૃષ્ટિરિત્યાદિના ॥
પૃથગ્દૃષ્ટિરશક્યત્વમનિર્ણીતિઃ સમુચ્ચયઃ ।
વિશેષદર્શનં કાર્યલોપો નાનોક્તિરાશુતા

વિભ્રમો ઽપાકૃતિર્લિઙ્ગમનવસ્થાવિશેષિતા ।
અપ્રયોજનતા ચાતિપ્રસઙ્ગો ઽદૂરસંશ્રયઃ

વિશિષ્ટકારણં ચેષ્યા દૃષ્ટવૈરૂપ્યમુન્નતિઃ ।
અનુક્તિરપ્રયત્નત્વં દૃઢબન્ધપરાભવૌ

પુંસામ્યં પ્રાપ્તસન્ત્યાગઃ કારણાનિર્ણયો ભ્રમઃ ।
વિશેષદર્શિતાઽલાપો ગુણસામ્યં પૃથગ્દૃશિઃ

અગમ્યવર્ત્મ સન્ધાનમિષ્ટં ફલમકલ્પના ।
શુદ્ધવૈરૂપ્યમઙ્ગત્વમવિશેષદૃશિઃ ક્રિયા

યુક્તયઃ પૂર્વપક્ષસ્થાઃ સુજ્ઞેયત્વં વિધિક્રિયા ।
માહાત્મ્યમલ્પશક્તિત્વં યથાયોગ્યફલં ભવઃ

ફલસામ્યં વિશેષશ્ચ ગુણાધિક્યં પ્રધાનતા ।
યથાશક્તિક્રિયા સન્ધિઃ પ્રમાણબલમાનતિઃ

કારણં કાર્યવૈશેષ્યં સ્વભાવો વસ્તુદૂષણમ્ ।
પ્રતિક્રિયાવિરોધશ્ચ પ્રતિસન્ધિરનૂનતા

સંસ્કારપાટવં સ્વેચ્છાનિયતિર્વસ્તુવૈભવમ્ ।
વિશેષોક્તિરમાનત્વં પ્રાધાન્યં પ્રીતિરાગમઃ

સુસ્થિરત્વં કૃતપ્રાપ્તિરનાદિગુણવિસ્તરઃ ।
સાધનોત્તમતા નાનાદૃષ્ટિઃ શિષ્ટિરનૂનતા

અવિઘ્નત્વવિરોધૌ ચ ગુણવૈશેષ્યમાગમઃ ।
સિદ્ધાન્તનિર્ણયે હ્યેતા યુક્તયો ઽવ્યાહતાઃ સદા

ન્યાયસુધા:
અવ્યાહતાઃ સદેતિ સિદ્ધાન્તયુક્તિત્વસમર્થનમ્ ।
॥ ઇતિ ન્યાયમાલાસ્થલાનિ ॥
*10,81*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,3.ઇ: સર્વવેદા(ન્તપ્રત્યયા)ધિકરણ =======]
॥ અથ સર્વવેદા(ન્તપ્રત્યયા)ધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં સર્વવેદાન્તપ્રત્યયં ચોદનાદ્યવિશેષાત્ ઓં ॥
અત્ર ધ્યાનોપાસનાર્થિભિઃ કિં સ્વશાખા એવાધ્યયનશ્રવણમનનૈર્જ્ઞાતવ્યાઃ કિં વા સર્વે ઽપિ વેદા ઇતિ સંશયે શાખાભેદસ્ય સુપ્રસિદ્ધત્વાદન્યથા તદનુપપત્તેઃ પ્રથમપક્ષ એવ જ્યાયાનિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તિતમ્ સર્વવેદાન્તપ્રત્યયમિતિ ।
તત્ર સર્વશબ્દો ઽસઙ્કુચિતવૃત્તિરિતિ પ્રતીતિનિરાસાય વ્યાચષ્ટે- યશશક્તીતિ ॥
સર્વવેદાન્તપ્રત્યયં ચોદનાદ્યવિશેષાત્

યથાશક્તયખિલાન્ વેદાન્ વિજ્ઞાયોપાસનં ભવેત્
ન્યાયસુધા:
વિજ્ઞાયાવસ્થિતસ્યેત્યધ્યાહારાત્સમાનકર્તૃકતાસિદ્ધિઃ ।
ઉપાસનં કુર્વાણો ભવેદિતિ વા ।
ઉપાસનં કુર્વીતેતિ વા ।
ભવેદિત્યસ્યોત્તરવાક્યે ઽન્વયઃ ।
અત્ર યથાશક્ત્યખિલાન્વેદાન્વિજાનીયાદિત્યેવ વક્તવ્યમ્ ।
તથાપ્યત્રોચ્યમાનં સર્વપરિજ્ઞાનં ધ્યાનોપાસનાઙ્ગમિતિ દશર્યિતુમેવમુક્તમ્ ।
તતશ્ચ પરેત્યુક્તં વિવૃતં ભવતિ ।
*10,83*
યથાશ્રુત એવાર્થો ઽસ્તુ કિં વિશેષેણેનેત્યત આહ- તત્રેતિ ॥
તત્રાખિલસ્ય વિજ્ઞપ્તિઃ સમ્યગ્ બ્રહ્મણ એવ હિ

તદન્યેષાં યથાયોગ્યમખિલજ્ઞપ્તિરિષ્યતે
ન્યાયસુધા:
તત્રોપાસકેષુ યસ્માત્સમ્યગખિલસ્ય વેદસ્ય વિજ્ઞપ્તિર્બ્રહ્મણ એવ યુક્તા ભવેન્નાન્યેષાં તસ્માદન્યેષાં યથાયોગં યથાશક્ત્યેવાખિલજ્ઞપ્તિરેષ્યવ્યા ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સર્વાધિકારિસાધારણં તાવદિદં સૂત્રમ્ ।
ચોદનાદ્યવિશેષાદિયુક્તિભિસ્તદવગમાત્ ।
સંશયપૂર્વપક્ષાસઙ્ગતત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
નચ સર્વેષાં સર્વવેદવિજ્ઞાનં સમ્ભવતિ ।
વેદાનામનન્તત્વાત્ ।
અલ્પપ્રજ્ઞાદિમત્ત્વાચ્ચા પુંસામ્ ।
તતો યુક્તમુક્તમિતિ ।
યદ્વા પ્રથમવાક્ય એવ ભવેદિત્યનેનૈવૈષો ઽભિહિતઃ ।
યસ્માદેવમેવોપપન્નં ભવેદિતિ ।
તતઃ કસ્ય કીદૃશી શક્તિરિતિ જિજ્ઞાસાયામિદં વાક્યમ્ ।
હિશબ્દઃ પ્રસિદ્ધૌ ।
યોગો યોગ્યતા ।
જ્ઞપ્તિર્જ્ઞપ્તિશક્તિઃ ।
*10,85*
ઉપાસનાયોગ્યતાસમન્વયે ખલ્વત્ર સર્વવિજ્ઞાનમુચ્યતે ।
નચાલ્પવેદજ્ઞસ્ય સા ભવતિ ।
"સર્વૈશ્ચ વેદૈઃ પરમો હિ દેવો જિજ્ઞાસ્યો ઽસૌ નાલ્પવેદૈઃ પ્રસિદ્ધયેત્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
અતઃ સર્વશબ્દો મુખ્યાર્થ એવ વ્યાખ્યાતવ્યઃ ।
અત એવ યદ્યપ્યસ્મદાદીનામસ્મિઞ્જન્મનિ સર્વવેદજ્ઞાનમસમ્ભવિ ।
તથાપિ તાદૃશં જન્મ કલ્પનીયં યત્રેદં સમ્ભવતીત્યત આહ- તાવતેતિ ॥
તાવતોપાસને યોગ્યો ભવેદેવાખિલઃ પુમાન્

ન્યાયસુધા:
યથાશક્તિ વિજ્ઞાનમાત્રેણ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
ધ્યાનોપાસને વેદજ્ઞાનસ્ય કથમુપયોગઃ ।
ધ્યેયાજ્ઞાને ધ્યાનાયોગાદિતિ ચેત્ ।
તર્હિ સર્વેષાં સર્વવેદાર્થધ્યાનાભાવસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાન્ન સર્વવેદજ્ઞાનમુપયુક્તમ્ ।
સત્યમ્ ।
તથાપ્યધિગતૈકશાખસ્ય શાખાન્તરે ઽન્યથોક્તિશઙ્કયા ધ્યાનાસમ્ભવાત્સર્વ(વેદ)પરિજ્ઞાનમાવશ્યકમિતિ ચેન્ન ।
ગતિસામાન્યાનુમાનેનૈવ શઙ્કાનિરાસસ્યોક્તત્વાત્ ।
અન્યથા પરસ્પરવિરોધેન વેદાપ્રામાણ્યાપત્તેઃ ।
તતઃ શ્રુતિર્યથાશક્તીત્યેવ વ્યાખ્યેયેતિ ।
*10,86f.*
યથાશક્તિ વેદજ્ઞાનં ભગવદુપાસનોપયુક્તં ન સર્વવેદજ્ઞાનાવશ્યમ્ભાવ ઇત્યત્ર પુરાણવાક્યમપિ પઠતિ- મહત્ત્વસ્યેતિ ॥
મહત્ત્વસ્ય પરં પારં વિદિત્વૈવ જનાર્દનઃ ।
સ્તોષ્યતામેતિ તુષ્ટત્વમિતિ નાસ્ત્યેવ નારદ

કિન્તુ નિશ્ચલયા ભક્તયા હ્યાત્મજ્ઞાનાનુરૂપતઃ ।
યઃ સ્તોષ્યતિ સદા ભક્તસ્તુષ્યસ્તસ્ય સદા હરિઃ

ઇત્યાદિવાક્યસન્દર્ભાદ્ યથાયોગ્યાખિલજ્ઞતા
ન્યાયસુધા:
મહત્ત્વસ્ય પરં પારં વિદિત્વેતિ સર્વવેદજ્ઞત્વમુચ્યતે ।
વેદેન વિના ભગવન્મહત્ત્વસ્ય જ્ઞાતુમાશક્યત્વાત્ ।
સ્તોષ્યતામિતિ ધ્યાનસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
સમાનન્યાયત્વાત્ ।
નાસ્ત્યેવેતિ નિયમનિષેધઃ યથાયોગ્યાખિલજ્ઞતા ધ્યાનોપયોગિનીતિ વિજ્ઞાયત ઇતિ શેષઃ ।
યથાયોગ્યેતિ કથમ્ ।
અવ્યયીભાવસ્ય નપુંસકત્વેન યથાયોગ્યમિતિ ભાવ્યમ્ ।
સત્યમ્ ।
યથાયોગ્યાખિલજ્ઞતેતિ સમાસો ઽયમિત્યદોષઃ ।
યદ્વા યથા યાદૃશી યોગ્યા તથૈવેતિ ભિન્ને એવૈતે પદે ।
*10,89*
નન્વત્રાત્મજ્ઞાનમેવોપાસનોપયોગિત્વેનોચ્યતે ।
નતુ યથાશક્તિજ્ઞાનમ્ ।
અતો ન પ્રકૃતોપયોગીદં વાક્યમિત્યત આહ- આત્મેતિ ॥
આત્મજ્ઞાનાનુરૂપત્વં યથાશક્તિ વિચારણાત્

ન્યાયસુધા:
અત્રોપાસનસ્યાત્મજ્ઞાનાનુરૂપત્વં નામ યથાશક્તિ વેદવિચારણાદ્ભાવિત્વમેવ ।
અન્યથા વાક્યસ્યાસઙ્ગતત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
સર્વજ્ઞાનનિયમે નિરાકૃતે કિન્ત્વિત્યાશઙ્કાયાં યથાશક્તિજ્ઞાનં હિ વક્તવ્યમ્ ।
ન ત્વાત્મજ્ઞાનમ્ ।
નહિ પરજ્ઞાનં પ્રાઙ્ નિરાકૃતમ્ ।
તસ્માદાત્મજ્ઞાનં નામાત્મયોગ્યં જ્ઞાનમિત્યેવ વ્યાખ્યેયમિતિ ।
કુતઃ સવર્વેદજ્ઞાનમિત્યતશ્ચોદનાદ્યવિશેષાદિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર શાખાભેદસ્ય સુપ્રસિદ્ધત્વાચ્ચોદનાદિકમપિ વિશેષનિષ્ઠં વ્યાખ્યાતમિત્યતો યુક્ત્યન્તરમાહ સૂત્રકારઃ ઓં સ્વાધ્યાયસ્ય તથાત્વેન હિ સમાચારે ઽધિકારાચ્ચેતિ ઓં ॥
તત્ર હીયન્તં વ્યાચષ્ટે- વેદ ઇતિ ॥
સ્વાધ્યાયસ્ય તથાત્વેન હિ સમાચારે ઽધિકારાચ્ ચ સવવચ્ ચ

વેદઃ કૃત્સ્નો ઽધિગન્તવ્યઃ સ્વાધ્યાયાધ્યયનં ભવેત્ ।
ઇત્યાદિવાક્યવૈયર્થ્યમન્યથા ન નિવાર્યતે

ન્યાયસુધા:
અનેન"વેદઃ કૃત્સ્નો ઽધિગન્તવ્યઃ સરહસ્યો દ્વિજન્મનાઽ; ઇતિ સ્મૃતિમુપાદત્તે ।
સ્વાધ્યાયાધ્યયનં કર્તવ્યં ભવેદિત્યનેન"સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઃઽ; ઇતિ શ્રુતિમ્ ।
અન્યથા સ્વસ્વશાખામાત્રજ્ઞાનાઙ્ગીકારે ।
*10,90*
એતદુક્તં ભવતિ ।
સ્વાધ્યાયસ્ય સ્વાધ્યાયવિધેસ્તથાત્વેન સામાન્યતઃ સર્વવેદાધ્યયનવિધાયકત્વેન હેતુના સર્વજ્ઞાનમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
અધ્યયનસ્યાર્થજ્ઞાનપર્યન્તનાસ્થિતેઃ ।
સ્વસ્વશાખામાત્રજ્ઞાનાઙ્ગીકારે ચાસ્ય વિધેર્વૈયર્થ્યાપત્તેઃ ।
નચ વાચ્યં શાખાભેદસ્ય પ્રસિદ્ધયા સ્વાધ્યાયપદકૃત્સ્નપદદર્શનાત્ ।
શાખાભેદસ્યાશક્તિનિમિત્તત્વોપપત્તેરિતિ ।
*10,97*
નનુ શ્રુત્યન્તરં હિશબ્દેન સ્મૃતિઃ સૂત્રકૃતોપાત્તા તત્કથમત્ર વિપર્યયઃ ।
ઉચ્યતે ।
આકાઙ્ક્ષાક્રમેણ સૂત્રમ્ ।
વ્યાખ્યાનં તૂપોદ્ઘાતપ્રક્રિયયેતિ ન વિરોધઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતિબલાદેવ યથાશક્તિ સવર્વિજ્ઞાનસ્યૈવ નિશ્શઙ્કતાહેતુત્વં કલ્પ્યતે ।
ભૂયોદર્શનં ચાનુમાનાઙ્ગમિતિ સુપ્રસિદ્ધમ્ ।
*10,99*
આહ નાધ્યયનવિધિપ્રયુક્તમધ્યયનમ્ ।
કિન્ત્વધ્યાપનવિધિપ્રયુક્તમેવ ।
અધ્યયનવિધેર્નિયોજ્યરહિતત્વાત્ ।
નહ્યત્ર સ્વર્ગકામો યજેતેતિવત્કશ્ચિન્નિયોજ્યઃ શ્રૂયતે ।
નાપિ વિશ્વજિદાદાવિવ કલ્પયિતું શક્યતે ।
અધ્યાપનવિધિનૈવાધ્યયનસિદ્ધૌ કલ્પકાભાવાત્ ।
નચાધ્યાપનવિધિરપિ નિયોજ્યરહિત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
આચાર્યકરણકામસ્ય તત્ર નિયોજ્યત્વાત્ ।
નષ્ટવર્ષં બ્રાહ્મણમુપનયીતેત્યાત્મનેપદશ્રવણાત્ ।
"સમ્માનનોત્સઞ્જનાચાર્યકરણજ્ઞાનભૃતિવિગણનવ્યયેષુ નિયમઃઽ; ઇત્યાચાયર્કરણે નયતેરાત્મનેપદવિધાનાત્ ।
તમધ્યાપયીતેત્યુપનયનાધ્યાપનયોરેકકર્તૃકતાપ્રતીતેઃ ।
ન હ્યધ્યાપનમધ્યયનેન વિના ભવતીતિ સ્વસિદ્ધયે પરા(પેક્ષ ક્ષેપ)લક્ષણેનોપાદાનોપાદાનેનાધ્યાપનવિધિરેવાધ્યાપનવિધિરેવાધ્યયનં પ્રયુઙ્ક્તે ।
કિઞ્ચાધ્યયને સતિ વિધિજ્ઞાનં તતશ્ચાધ્યયનમિતીતરેતરાશ્રયત્વં સ્યાત્ ।
અતો નૈતદ્વાક્યોદાહરણમત્ર સઙ્ગતમિતિ ।
ઉચ્યતે ।
સ્યાદેવં યદ્યધ્યાપનવિધિપ્રયુક્તમધ્યયનં સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
અધ્યાપનસ્ય જીવીકાર્થત્વાત્ ।
ત્રીણિ કર્માણિ જીવિકેતિ વચનાત્ ।
અધ્યયનસ્ય ચ નિત્યત્વાત્ ।
"યો ઽનધીત્ય દ્વિજો વેદાન્ઽ; ઇત્યકરણે પ્રત્યવાયશ્રવણાત્ ।
નચ નિત્યમનિત્યેન પ્રયુજ્યતે ।
કિઞ્ચૈકસ્ય માણવકસ્યાધ્યાપનેન ચરિતાર્થત્વે માણવકાન્તરસ્યાનધ્યયનપ્રસઙ્ગઃ ।
યો યેનોપનીતઃ સ તેનાધ્યાપનીય ઇતિ ચેત્ ।
*10,100*
તર્હ્યુપનાયકે પરેતે ઽધ્યયનાભાવઃ સ્યાત્ ।
યત્પુનરિતરેતરાશ્રયત્વમુક્તં તત્ પ્રાતઃસન્ધ્યામુપાસીતેત્યાદાવપિ સમાનમ્ ।
અયમપ્યાચાર્યસ્યૈવ વિધિઃ ।
શૌચાચારાંશ્ચ શિક્ષયેદિત્યાદેરિતિ ચેન્ન ।
આચાર્યે પરેતે તદભાવાપાતાત્ ।
અતો ઽધ્યયનાદિવિધિં વૃદ્ધાઃ કથઞ્ચિન્માણવકં બોધયન્તીત્યઙ્ગીકાર્યમિત્યલમ્ ।
જોસ્હિ-22
*10,106*
સમાચારેધિકારાચ્ચ ઇત્યેતદ્વયાચષ્ટે- અદ્યાપીતિ ॥
... સમાચારે ઽધિકારાચ્ ચ ...

અદ્યાપિ તેન દેવાદ્યાઃ શૃણ્વતે મન્વતે સદા ।
ધ્યાયન્તિ ચ યથાયોગં ॥ મનુવ્_3,3.71અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યતઃ સર્વવિજ્ઞાનમાવશ્યકમ્ ।
તેનૈવ હિ કારણેન દેવાદ્યા અદ્યાપિ શ્રવણમનને કુર્વન્તિ સદા ધ્યાયન્તિ ચ ।
અન્યથા મહામતીનાં તેષામેકૈકશાખાશ્રવણાદેરલ્પીયસૈવ કાલેન કર્તું શક્યત્વેનાદ્યાપિ તત્કરણં ન સ્યાદિતિ ।
યથાયોગં યથાશક્તીતિ પ્રત્યેકં વિશેષણમ્ ।
શૃણ્વન્ત ઇત્યાત્મનેપદ ઉક્તમ્ ।
સમાચારચ્ચેત્યેવોક્તે દેવાદીનાં વેદાધિકારિત્વાભાવાત્કથમેતદિત્યતો દેવતાધિકરણન્યાયં મા વિસ્માર્ષીરિતિ સૂચયિતું સૂત્રકૃતા સમાચારે ઽધિકારાચ્ચેત્યુક્તમ્ ।
*10,108*
યદિ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારવન્તો ઽપિ દેવાદ્યાઃ શ્રવણાદ્યનુતિષ્ઠન્તિ તર્હિ તસ્ય નિરવધિકત્વં પ્રસક્તમિત્યત આહ- તથાપીતિ ॥
... તથાપ્યા વસ્તુનિર્ણયાત્ ।
શ્રવણં મનનં ચૈવ કર્તવ્યં સર્વથૈવ હિ ॥ મનુવ્_3,3.71દ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ સૂત્રકારેણ દેવાદ્યાચારઃ પ્રમાણીકૃતસ્તથાપિ, વસ્તુ પરબ્રહ્માદિકમ્ ।
નિર્ણયો યથાર્થઃ પરોક્ષો નિશ્ચયઃ ।
પ્રથમસ્યૈવશબ્દસ્યાવસ્તુનિર્ણયાદેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
વસ્તુનિર્ણયહેતુત્વાચ્છ્રવણાદેરિતિ હિશબ્દાથર્ઃ ।
વસ્તુનિર્ણયપર્યન્તં શ્રવણમનને કર્તવ્યે ઇત્યસત્ ।
નિર્ણીતે ઽપ્યર્થે પુનઃ કારણાન્તરોપનિપાતેન સંશયાદ્યુત્પાદસ્ય દર્શનેન વસ્તુનિર્ણયસ્યાવધારયિતુમશક્યત્વાદિત્યત આહ- મતીતિ ॥
મતિશ્રુતિધ્યાનકાલવિશેષં ગુરુરુત્તમઃ ।
વેત્તિ તસ્યોક્તિમાર્ગેણ કુર્વતઃ સ્યાદ્ધિ દર્શનમ્

ન્યાયસુધા:
મતિર્મનનં શ્રુતિઃ શ્રવણમ્ ।
ઉત્તમઃ શિષ્યયોગ્યતાભિજ્ઞઃ ।
કુર્વતઃ શ્રવણાદિકમ્ ।
દર્શનં બ્રહ્મસાક્ષાત્કાઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
બ્રહ્મદર્શનાર્થં હિ શ્રવણાદિકમ્ ।
નચ તદ્યથાકથઞ્ચિદનુષ્ઠિતં તત્સાધનમ્ ।
કિન્તુ શિષ્યયોગ્યતાભિજ્ઞગુરુપ્રદાનપૂર્વકમેવેતિ વક્ષ્યતિ ।
અતસ્તાદૃશો ગુરુરેવ શ્રવણાદિકાલવિશેષમુપદેક્ષ્યતિ ।
યતઃ પરં કારણશતોપનિપાતે ઽપિ ન સંશયાદ્યુત્પાદઃ સ્યાદિતિ ।
*10,109*
દેવાદ્યાઃ શ્રવણાદિકમદ્યાપિ કુર્વન્તીતિ ન યુક્તમ્ ।
સ્યાદ્ધિ દર્શનમિતિ શ્રવણાદેસ્તત્ત્વદર્શનસાધનત્વસ્યોક્તત્વાત્ ।
દેવાદીનાં ચ તત્ત્વદર્શનસ્યૌત્પત્તિકત્વાત્ ।
યથોક્તમ્"નૈવ દેવપદં પ્રાપ્તા બ્રહ્મદર્શનવર્જિતાઃઽ; ઇત્યાદિ ।
નચ પ્રાપ્તસાધ્યઃ સાધનમુતિષ્ઠતીત્યત આહ- શ્રવણમિતિ ॥
શ્રવણં દૃષ્ટતત્ત્વસ્ય મનનં ધ્યાનમેવ ચ ।
વિશેષાનન્દસમ્પ્રાપ્ત્યા ... ॥ મનુવ્_3,3.73અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
દૃષ્ટતત્ત્વસ્યાપિ પુંસઃ શ્રવણં મનનં ધ્યાનં ચ વિશેષાનન્દસમ્પ્રાપ્ત્યૈ યુજ્યત એવેતિ યોજના ।
એવં તર્હિ શ્રવણાદેર્દર્શનસાધનત્વોક્તિર્વ્યાહન્યત ઇત્યત આહ- અન્યસ્યેતિ ॥
... અન્યસ્યૈતાનિ દૃષ્ટયે

ન્યાયસુધા:
અદૃષ્ટતત્ત્વસ્યૈતાનિ શ્રવણાદીનિ દૃષ્ટયે ભવન્તિ ।
યથા ખલુ સમુચ્ચયવાદિનાં જ્ઞાનાત્પૂર્વાણિ કર્માણિ જ્ઞાનાર્થીનિ ।
તતઃ પરાણિ તુ મોક્ષાર્થાનિ ।
યથા ચ સકામાનિ કર્માણિ સંસારકારણાનિ નિષ્કામાનિ તુ જ્ઞાનકારણાનિ ।
તથા શ્રવણાદીન્યદૃષ્ટતત્ત્વસ્ય જ્ઞાનાર્થાનીતિ ન તદુક્તિવ્યાઘાતઃ ।
દૃષ્ટતત્ત્વસ્ય તુ વિશેષાનન્દાર્થાનીતિ દેવાદીનાં તદનુષ્ઠાનં ચ યુક્તમ્ ।
સમાચારકથનં ચ યથાશક્તિ વેદાર્થશ્રવણમનનયોઃ કર્તવ્યતામાત્રોપોદ્બલનાય કૃતમિતિ નાસઙ્ગતમ્ ।
વિશેષાનન્દં તુ વક્ષ્યામઃ ।
*10,110*
શિષ્યયોગ્યતાભિજ્ઞગુરૂપદેશાનુસારેણ શ્રવણાદિકં કર્તવ્યમિત્યયુક્તમ્ ।
તાદૃશસ્ય ગુરોર્દુલભત્વેન શ્રવણાદ્યભાવાપત્તેઃ ।
લભ્યમાનો ઽપ્યસાવનુષ્ઠિતશ્રવણાદિના આધ્યાત્મિકશક્તિસમ્પન્નેનૈવ શિષ્યેણ લભ્યતે નાન્યેન ।
તથાચાન્યોન્યાશ્રય ઇત્યત આહ- યદીતિ ॥
*10,111*
યદિ તાદૃગ્ ગુરુર્નાસ્તિ નિર્ણીતશ્રવણાદિકમ્ ।
તત્સિદ્ધાન્તાનુસારેણ નિર્ણયજ્ઞાત્ સમાચરેત્

ન્યાયસુધા:
દ્વિવિધં શાસ્ત્રં નિર્ણીતં નિર્ણેતવ્યં ચ ।
તત્રાદ્યં બ્રહ્મસૂત્રાદિકં, દ્વિતીયં વેદાદિકમ્ ।
તત્ર નિર્ણીતસ્ય શ્રવણાદિકં સમાચરેત્ ।
સર્વજ્ઞાનાં સિદ્ધાન્તાનુસારેણ યો નિર્ણયં જાનાતિ તસ્માત્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
મુખ્યસ્ય ગુરોઃ પ્રથમમલાભે ઽપિ ન શ્રવણાદ્યભાવાપત્તિઃ ।
અમુખ્યાદપિ ગુરોસ્તદુપપત્તેઃ ।
તત્ર મુખ્યવદમુખ્યસ્યાતિગહનવેદાદિવ્યાખ્યાનસામર્થ્યાભાવે ઽપિ નિર્ણીતવ્યાખ્યાનમુપપદ્યત એવ ।
નચ નિર્ણીતશાસ્ત્રસ્યાપિ વ્યાખ્યાનવિપ્રતિપત્ત્યાભિપ્રાયો દુરધિગમ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
સર્વજ્ઞપ્રણીતોપાયગ્રન્થાનુસારેણામુખ્યસ્યાપિ ગુરોસ્તદવગમસમ્ભવાત્ ।
એવં ચામુખ્યે શ્રવણાદાવનુષ્ઠિતે મુખ્યો ઽપિ ગુરુર્લભ્યત ઇતિ ।
*10,112*
સર્વજ્ઞસ્ય ગુરોઃ શ્રવણાદ્યઙ્ગત્વે તદભાવે શ્રવણાદ્યભાવ એવ કુતો નાઙ્ગીક્રિયતે કિમનેનામુખ્યેન શ્રવણાદિના ।
સર્વજ્ઞગુરુપ્રાપ્તિસ્તુ પુણ્યોપચયેનાપિ ભવિષ્યતીત્યત આહ- શ્રવણાદીતિ ॥
શ્રવણાદિ વિના નૈવ ક્ષણં તિષ્ઠેદપિ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
સન્તિ તાવત્સર્વદા શ્રવણાદિકં કર્તવ્યં ક્ષણમપિ ન ત્યાજ્યમિત્યેવમર્થાઃ શ્રુતિસ્મૃતયઃ સ્વાધ્યાયપ્રવચને એવેતિ નાકો મૌદ્ગલ્ય ઇત્યાદ્યાઃ ।
તત્ર ચ સર્વજ્ઞો ગુરુરઙ્ગમ્ ।
તદલાભે તુ ગુણે ત્વન્યાય્યકલ્પનમિતિ ન્યાયેન યાદૃશતાદૃશમપિ શ્રવણાદિકં કાર્યમેવેતીતિ ભાવઃ ।
નન્વેતાઃ શ્રુતય એવાનુપપન્નાર્થાઃ ।
અપરિહાર્યનિદ્રાદ્યુપદ્રવપ્રાપ્તૌ શ્રવણાદેઃ કર્તુમશક્યત્વાત્ ।
ન હ્યાકાશરોમન્થનં શક્યવિધાનમિત્યત આહ- અતીતિ ॥
અત્યશક્યે તુ નિદ્રાદૌ પુનરેવ સમારભેત્

ન્યાયસુધા:
પરિહર્તુમશક્યે નિદ્રાદૌ પ્રાપ્તે તુ પુનરેવ તદપગમનાનન્તરમેવ શ્રવણાદિકં સમાચરેત્ ।
અયમભિપ્રાયઃ ।
યથા સાયમ્પ્રાતરગ્નિહોત્રં જુહોતીત્યાદિવિધયઃ સન્નિપાતાદ્યુપપ્લવસમ્ભવે ઽપિ નાનુપપન્નસ્તથા પ્રકૃતે ઽપીતિ ।
*10,114*
નિર્ણયજ્ઞસ્ય ગુરોરભાવે કિં શ્રવણાદ્યભાવ એવ, નેત્યાહ- અભાવ ઇતિ ॥
અભાવે નિર્ણયજ્ઞસ્ય સચ્છાસ્ત્રાણ્યેવ સર્વદા ।
શૃણુયાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
નિર્ણયજ્ઞસ્ય ગુરોરભાવે ઽપિ યાદૃશતાદૃશાત્સર્વદા શૃણુયાત્ ।
મન્વીત ચ ।
નહિ ગુણાલાભે મુખ્યપરિત્યાગો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
વેદાદિશ્રવણે સર્વજ્ઞો ગુરુરપેક્ષિતઃ ।
તદિતરશ્રવણે તુ નિર્ણયજ્ઞઃ સર્વજ્ઞકલ્પઃ ।
દ્વયોરભાવે ઽપિ શ્રવણાદિકં ચેદનુષ્ઠેયં તદાસચ્છાસ્ત્રાણામિતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
અતઃ સચ્છાસ્ત્રાણ્યેવેત્યુક્તમ્ ।
યાદૃશતાદૃશાત્ શૃણુયાદિત્યનેનાતિપ્રસક્તૌ સત્યામાહ- યદીતિ ॥
... યદિ સજ્જ્ઞાનપ્રાચુર્યમુપલભ્યતે

ન્યાયસુધા:
યદિ તસ્મિન્પુરુષે સ્વાપેક્ષયા સમ્યગ્જ્ઞાનાદિપ્રાચુર્યમુપલભ્યતે તર્હિ તતઃ શૃણુયાત્ ।
ન ત્વધમાત્ ।
વૈયર્થ્યાત્ ।
ન હ્યદૃષ્ટમાત્રાર્થં શ્રવણાદિકમિતિ ભાવઃ ।
*10,115*
સ્વતો ઽધિકસ્ય પુરુષસ્ય પ્રબન્ધેન વ્યાખ્યાનાસામ્ભવે કિં શ્રવણાદ્યભાવ એવેત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ- મહદ્ભય ઇતિ ॥
મહદ્ભયો વિષ્ણુભક્તેભ્યો યથાશક્તિ ચ સંશયાન્ ।
છિન્દ્યાત્ ... ॥ મનુવ્_3,3.77અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સ્વતો મહદ્ભયો, મહત્ત્વં ચ ન સજ્જ્ઞાનમાત્રેણ કિન્તુ વિષ્ણુભક્ત્યાદિગુણૈશ્ચેત્યુક્તં વિષ્ણુભક્તેભ્ય ઇતિ ।
તાદૃશ એવ હ્યાદરમુત્પાદયન્વ્યાખ્યાતિ ।
સાદરમેવ ચ શ્રવણાદિકં ફલાયાલમ્ ।
સંશયાન્ અજ્ઞાનવિપર્યયાંશ્ચેતિ શ્રવણાદિફલમુક્તમ્ ।
એકસ્માત્પ્રબન્ધેન શ્રવણાદ્યસમ્ભવે ઽપિ બહુભ્યો મહદ્ભયો યથાશક્તિ યથાસમ્ભવમેકૈકદેશશ્રવણાદિકમપિ કુર્યાદેવ ।
તેનાપિ સંશયાદિચ્છેદસ્ય શ્રવણાદિફલસ્ય લાભાદિતિ ભાવઃ ।
સ્વતો ઽધિકાભાવે કથં શ્રવણાદીત્યત આહ- સ્વત ઇતિ ॥
... સ્વતો ઽધિકાભાવે સ્વયમેવ સમભ્યસેત્ ।
બ્રૂયાદપિ ચ શિષ્યેભ્યઃ ... ॥ મનુવ્_3,3.77ચ્-એ ॥
*10,116*
ન્યાયસુધા:
અપિચાવિતરેતરયોગે ।
શ્રુતાઽવૃત્તિપ્રવચનાભ્યામભિનવોત્પ્રેક્ષોદયાત્તે ઽપિ શ્રવણાદિફલં પ્રસુવાતે ।
સમ્યક્ શ્રવણાદિરહિતો વ્યાચક્ષાણઃ સ્ખલનેન પ્રત્યવેયાત્ ।
તત્કથમુચ્યતે શિષ્યેભ્યો બ્રૂયાદિતિ તત્રાહ- સદિતિ ॥
... સત્સિદ્ધાન્તમહાપયન્

ન્યાયસુધા:
બ્રૂયાદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રામાણિકતયાભિમાનો ઽર્થઃ સિદ્ધાન્તઃ ।
નતુ પ્રામાણિક એવેતિ નિયમ; ।
તથાત્વે શબ્દનિત્યત્વં કેષાઞ્ચિત્સિદ્ધાન્તઃ ।
કેષાઞ્ચિત્તદનિત્યત્વમિતિ ન સ્યાત્ ।
દ્વયોઃ પ્રામાણિકત્વાયોગાત્ ।
અયં તુ ન તથા ।
અપિ તુ પ્રામાણિક એવેત્યતઃ સદિત્યુક્તમ્ ।
સ્વાર્થિકો ણિચ્ ।
અજહદિત્યર્થઃ ।
યદ્વા શિષ્યૈરહાપયન્ ।
સત્સિદ્ધાન્તહાનિરેવ મહતઃ પ્રત્યવાયસ્ય હેતુરિતિ વક્ષ્યામઃ ।
ક્ષુદ્રસ્સ્ખલિતં ત્વલ્પીયસ એવ ।
નચ તાવતા મહાપ્રયોજનવ્યાખ્યાનત્યાગઃ ।
તથા સતિ મૃગભયાદ્બીજાનાવાપપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
*10,118*
કો ઽસૌ સત્સિદ્ધાન્તો યો ન હાતવ્યઃ ।
દ્વિવિધઃ સત્સિદ્ધાન્તઃ પરાપરભેદાત્ ।
પ્રત્યેકં દ્વિવિધો વાચનિક આનુષઙ્ગિકશ્ચ ।
તત્ર વાચનિકં પરં સત્સિદ્ધાન્તં તાવદાહ- અશેષેતિ ॥
અશેષગુણપૂર્ણત્વં સર્વદોષસમુજ્ખિતિઃ ।
વિષ્ણોરન્યચ્ચ તત્તન્ત્રમિતિ સમ્યગ્ વિનિર્ણયઃ

ન્યાયસુધા:
અન્યત્તત્તન્ત્રમિતિ સકલજગજ્જન્માદિકારણત્વમુચ્યતે ।
નિર્ણીયત ઇતિ નિર્ણયઃ ।
સમ્યગ્વિનિર્ણયો વાચનિકઃ પરસિદ્ધાન્તઃ ।
સાક્ષાદ્બ્રહ્મસ્વરૂપાવધારણપરે જન્માદિસૂત્રે ખલ્વભિહિતો ઽયમર્થઃ ।
આનુષઙ્ગિકં પરસિદ્ધાન્તમાહ- સ્વતન્ત્રત્વમિતિ ॥
સ્વતન્ત્રત્વં સદા તસ્ય તસ્ય ભેદશ્ચ સર્વતઃ
ન્યાયસુધા:
સ્વતન્ત્રત્વં સ્વાધીનસત્ત્વાદિમત્ત્વમ્ ।
તસ્ય વિષ્ણોઃ ।
દ્વિતીયસ્તસ્યેતિશબ્દ ઉત્તરત્ર સમ્બદ્ધયતે ।
સર્વતો ભેદશ્ચેતિ ।
પ્રકૃતિજીવજડેભ્યો ઽત્યન્તભિન્નત્વમ્ ।
નન્વેતદપ્યસમ્ભવસ્તુ સતો નાત્માશ્રુતેઃ પૃથગુપદેશાદિત્યાદિનાભિહિતમેવ ।
તત્કથમાનુષઙ્કિકઃ સિદ્ધાન્તઃ ।
સત્યમ્ ।
તથાપિ પ્રધાનપ્રમેયોપયોગિતયોક્તત્વાદદોષઃ ।
સ્વગતભેદવર્જિતત્વાદેરુપલક્ષણમેતત્ ।
ઇતિ સમ્યક્ સ્થિતિરિતિ વક્ષ્યમાણેનાન્વયઃ ।
*10,121*
કથમસ્યાથર્સ્યાનુષઙ્ગિકત્વમિત્યત આહ- અદોષત્વસ્યેતિ ॥
અદોષત્વસ્ય સિદ્ધયર્થં ...
ન્યાયસુધા:
વિષ્ણોરદોષત્વસ્ય સિદ્ધયર્થમઙ્ગીકાર્યો ઽયમર્થ ઇતિ શેષઃ ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
અશેષગુણપૂર્ણત્વસ્ય સકલજગજ્જન્માદિકારણત્વસ્ય ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અનેન કથં તત્સિદ્ધિરિત્યત આહ- યદીતિ ॥
... યદભેદે તદન્વયઃ

ન્યાયસુધા:
યસ્માજ્જગતાભેદે વિષ્ણોર્દેષસમ્બન્ધઃ પ્રસજ્યતે તસ્માદિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
અત્રાપ્યભેદ ઇત્યસ્વાતન્ત્ર્યસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
તદન્વય ઇતિ ચ ગુણપૂર્ત્યાદ્યભાવસ્યાપિ ।
અન્યત્તત્તન્ત્રમિત્યન્યશબ્દો ઽમુક્તવિષય ઇતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્તદર્થમાહ- તત્તન્ત્રત્વં ચેતિ ॥
તત્તન્ત્રત્વં ચ મુક્તાનામપિ ...
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો વક્ષ્યમાણેન ભેદેન સહ સમુચ્ચયાર્થઃ ।
અઙ્ગીકાયર્મિતિ શેષઃ ।
કિમર્થમિદમઙ્ગીકાર્યં જન્માદિસૂત્રસ્યામુક્તવિષયતયાપ્યુપપત્તેરિત્યત આહ- તદિતિ ॥
*10,122*
... તદ્ગુણપૂર્તયે
ન્યાયસુધા:
નહિ મુક્તાનાં તત્તન્ત્રત્વેન વિના તસ્ય નિરર્ગલમૈશ્વર્યં સિદ્ધયતિ ।
નચ તદન્તરેણ ગુણપૂર્તિર્ભવતીતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદિ મુક્તાઃ પરમાત્મનો ભિન્નાઃ સ્યુઃ ।
નચ તથા ।
તત્કિં તત્તન્ત્રત્વેનેત્યત આહ- મુક્તાનામપીતિ ॥
મુક્તાનામપિ ભેદશ્ચ ...
ન્યાયસુધા:
પરમાત્મનો ઽત્યન્તભેદશ્ચાઙ્ગીકાર્યઃ ।
અનેન"તસ્ય ભેદશ્ચ સર્વતઃઽ; ઇત્યેતદપિ વિવૃતં ભવતિ ।
કિમર્થમિત્યતઃ પ્રયોજનં વક્તું પીઠમારચયતિ- નહીતિ ॥
... નહિ ભિન્નમભિન્નતામ્ ।
ગચ્છદ્ દૃષ્ટં ક્વચિત્ ...
ન્યાયસુધા:
મુક્તાનાં પરમાત્મનાભેદો ભવન્ન તાવત્પ્રાગ્ભિન્નાનામ્ ।
ભિન્નસ્યાભેદાવાપ્તેઃ ક્વાપ્યદર્શનાત્ ।
ન કેવલમદર્શનં કિં તર્હીત્યત આહ- તસ્યેતિ ॥
... તસ્યાપ્યભાવો ઽનુભવોપગઃ

ન્યાયસુધા:
ભિન્નમભિન્નતાં ગચ્છતીત્યસ્યાર્થસ્યાભાવો ઽનુભવસિદ્ધો ઽપિ ।
તતઃ સંસારે ઽપ્યભિન્નાનામેવ મુક્તાવભેદો વ્યજ્યત ઇત્યેવ વક્તવ્યમ્ ।
તથૈવાસ્ત્વિત્યત આહ- પૂર્વેતિ ॥
પૂર્વાભેદે દોષવત્ત્વમીશસ્યેત્યતિભિન્નતા ।
નારાયણેન મુક્તાનામપિ સમ્યગિતિ સ્થિતિઃ

ન્યાયસુધા:
સમર્થિતં તાવદ્દુઃખાદિરૂપો ઽયં સંસારઃ સત્ય ઇતિ ।
તતઃ સંસારે ઽપિ જીવાનાં પરમાત્મના ભેદે તસ્ય દોષવત્ત્વં સ્યાત્ ।
ઇતિશબ્દો હેતૌ ।
સમ્યક્ સ્થિતિઃ સત્સિદ્ધાન્તઃ આનુષઙ્ગિકઃ પર ઇતિ શેષઃ ।
*10,124*
નન્વતિભિન્નતા કિમર્થા ભેદાભેદોપપત્તેરિત્યત આહ- ભેદેતિ ॥
ભેદાભેદે ઽપ્યભેદેન દોષાણામપિ સમ્ભવઃ
ન્યાયસુધા:
ભેદેન સહિતો ઽભેદો ભેદાભેદઃ ।
"વિપ્રતિષિદ્ધં ચાનધિકરણવાચીઽ; ઇતિ દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવો વા ।
અત્રાપિ પૂર્વન્યાયેન સંસારે ઽપિ ભેદાભેદાવઙ્ગીકાર્યૌ ।
તતશ્ચાભેદેન દોષાણામપિ સમ્ભવઃ ।
ભેદેન તત્પરિહારો ભવિષ્યતીતિ ચેત્તર્હિ કિમજાગલસ્તનાયિતેનાભેદેનેતિ ।
ઇદાનીમપરં સિદ્ધાન્તમાહ- નિર્દેષત્વમિતિ ॥
નિર્દોષત્વં રમાયાશ્ચ ...
*10,125*
ન્યાયસુધા:
તથા પરમેશ્વરવદ્રમાયાશ્ચ નિર્દેષત્વમ્ ।
યથોક્તમ્"કામાદિરતત્ર તત્ર ચાયતનાદિભ્યઃઽ"સમના ચાસૃત્યુપક્રમાદમૃતત્વં ચાનુપોષ્યઽ; ઇતિ ।
નિર્દેષત્વમિત્યુક્ત્યા પારતન્ત્ર્યમપિ નાસ્તીતિ પ્રતીતિનિરાસાર્થમાહ- તદિતિ ॥
... તદનન્તરતા તથા

ન્યાયસુધા:
પરમેશ્વરાનન્તરતા તદધીનતેતિ યાવત્ ।
યદ્વાનેનાપરસિદ્ધાન્તાન્તરમાહ- એકસ્માદ્ભગવત એવાવરત્વમિતિ ।
તદપ્યુક્તમ્ અસ્યૈવ ચોપપત્તેરૂષ્માઽ; ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તાન્તરમાહ- બ્રહ્મેતિ ॥
બ્રહ્મા સરસ્વતી વીન્દ્રશેષરુદ્રાશ્ચ તત્સ્રિયઃ ।
શક્રકામૌ તદન્યે ચ ક્રમાન્મુક્તાવપીતિ ચ

સત્સિદ્ધાન્ત ઇતિ જ્ઞેયો
ન્યાયસુધા:
મુક્તૌ સંસારે ઽપિ ।
પ્રોક્તાત્ક્રમાત્તિષ્ઠન્તીત્યર્થઃ ।
અત્ર દ્વન્દ્વનિર્દિષ્યાનાં સામ્યમન્યેષાં તારતમ્યમિતિ જ્ઞેયમ્ ।
એતચ્ચોક્તમિયદામનનાદિતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
પ્રપઞ્ચસત્યત્વાદિકમપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
કુતો ઽયમશેષગુણેત્યાદિસત્સિદ્ધાન્ત ઇત્યત આહ- નિર્ણીત ઇતિ ॥
... નિર્ણીતો હરિણા સ્વયમ્
ન્યાયસુધા:
હરિણા સૂત્રકારેણ સ્વયં સાક્ષાન્નિર્ણીતો ન તુ બલાત્સૂત્રાર્થતયા કલ્પિતઃ ।
એતચ્ચ તત્ર તત્ર દર્શિતમેવ ।
*10,128*
સત્સિદ્ધાન્તમહાપયન્નિત્યુક્તમ્ ।
તદ્ધાનૌ કો દોષ ઇત્યત આહ- એતદિતિ ॥
એતદ્વિરોધિ યત્ સર્વં તમસે ઽન્ધાય કેવલમ્

ન્યાયસુધા:
જ્ઞાતં સદિત્યર્થઃ ।
વિરોધિ જ્ઞાનમેવ હિ ।
અસ્ય ત્યાગઃ ।
અન્ધાય ભવતીતિ શેષઃ ।
કેવલમિતિ ન કદાપિ ન સુખાયેત્યર્થઃ ।
કુત એતદિત્યત આહ- અન્ધમિતિ ॥
અન્ધં તમો વિશન્તીતિ પ્રાહ શ્રુતિરતિસ્ફુટમ્
ન્યાયસુધા:
અનેનાન્ધન્તમઃ પ્રવિશન્તિ યે ઽવિદ્યામુપાસત ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
ઉક્તાર્થસ્ય પ્રામાણિકત્વં વક્ષ્યતે ।
અતસ્તદ્વિરુદ્ધપ્રતીતિરવિદ્યા ભવત્યેવ ।
અતિસ્ફુટમિત્યનેન પરેષાં વ્યાખ્યાનં પરાચષ્ટે ।
તથાચ વક્ષ્યામઃ ।
*10,129*
નનુ ચ વસ્તુતઃ પ્રામાણિકઃ સત્સિદ્ધાન્તઃ ।
પ્રકૃતસ્ય કથં પ્રામાણિકત્વમિત્યત આહ- ઇત્યેવેત્યાદિના સાદરમિત્યન્તેન ।
ઇત્યેવ શ્રુતયો ઽશેષાઃ પઞ્ચરાત્રમથાખિલમ્

મૂલરામાયણં ચૈવ ભારતં સ્મૃતયો ઽખિલાઃ ।
વૈષ્ણવાનિ પુરાણાનિ સાઙ્ખયયોગૌ પરાવપિ

બ્રહ્મતર્કશ્ચ મીમાંસેત્યનન્તઃ શબ્દસાગરઃ ।
અનન્તર યુક્તયશ્ચૈવ પ્રત્યક્ષાગમમૂલકાઃ

પ્રત્યક્ષમૈશ્વરં ચૈવ રમાદીનામશેષતઃ ।
મુક્તાનામપ્યમુક્તાનામેતમેવાર્થમુત્તમમ્

ન્યાયસુધા:
ઇત્યેવેત્યુક્તપ્રકારાવધારણમ્ ।
એતમેવાર્થમિતિ પ્રકૃતધર્મ્યવધારણમ્ ।
તેન વ્યત્યાસમપિ વારયતિ ।
અશેષા ઇતિ શ્રુતિભાગસ્ય કર્માદિપર્યવસાયિત્વનિરાસાર્થમ્ ।
અથશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
અખિલમિતિ જીવજનનાદિવાક્યાનામપ્યુપાદનાર્થમ્ ।
મૂલરામાયણમેવેત્યવાન્તરરામાયણાનાં વ્યુદાસઃ ।
અખિલા ઇતિ બહુવચનવિષયવિવરણાર્થમ્ ।
ઇતરપુરાણાનાં પાશુપતાદિમૂલત્વેનાપ્રામાણ્યાદ્વૈષ્ણવાનીત્યુક્તમ્ ।
પરાવિતિ અર્વાચીનસાઙ્ખયયોગવ્યાવૃત્તયે ।
તયોરપ્રમાણત્વાત્ ।
મીમાંસા ત્રિવિધા ।
શબ્દસાગરઃ પ્રકાશયતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
યુક્તયશ્ચ પ્રકાશયન્તિ પ્રત્યક્ષાગમમૂલકા એવ ।
ન ત્વાભાસાઃ ।
પ્રત્યક્ષં ચ પ્રકાશયતિ ।
એવશબ્દેનેશ્વરપ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાબલ્યં સૂચયતિ ।
કર્મકાણ્ડાદીનામેતદર્થપ્રકાશકત્વં કથમિત્યત ઉક્તમુત્તમમિતિ ।
કર્માદેરુત્તાનાર્થત્વે ઽપ્યુત્તમો ઽર્થો ઽયમિતિ ભાવઃ ।
વેદાદીનામન્યથાવ્યાખ્યાનં વારયતિ- અન્યાવકાશરહિતમિતિ ॥
*10,130*
અન્યાવકાશરહિતં પ્રકાશયતિ સાદરમ્
ન્યાયસુધા:
ક્રિયાવિશેષણમેતત્ ।
સાદરમિતિ તત્ર તાત્પર્યસદ્ભાવમાચષ્ટે ।
એતદર્થર્ં(થે) ચ શ્રુત્યાદિકમન્યત્ર પઠિતમેવ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*10,132*
સત્સિદ્ધાન્તમહાપયન્સચ્છાસ્ત્રાણ્યેવ સર્વદા શૃણુયાદિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર સ(ત)ત્સિદ્ધાન્તસ્વરૂપં નિરૂપ્ય સચ્છાસ્ત્રાણ્યેવ સર્વદા શ્રુણુયાદિત્યેતદ્વિવૃણોતિ- એતદેવ ચેતિ ॥
એતદેવ ચ સચ્છાસ્ત્રં દુઃશાસ્ત્રં તુ તતઃ પરમ્

સચ્છાસ્ત્રમભ્યસેન્નિત્યં દુઃશાસ્ત્રં ચ પરિત્યજેત્
ન્યાયસુધા:
એતદ્વેદાદિકમ્ ।
તતઃ પરં તદ્વિરુદ્ધં તદુદાસીનં ચ ।
ઋગાદ્યા ભારતં ચૈવેત્યાદ્યાગમો ઽત્ર સ્ફુટ એવ ।
દુશ્શાસ્ત્રં નાભ્યસેદિતિ વક્તવ્યે પરિત્યજેદિતિ વચનં ન કેવલં તત્રોદાસીનત્વં કિન્તુ હેતુતયા જ્ઞાનમપિ ભાવ્યમિતિ જ્ઞાપયિતુમ્ ।
અત્ર ચાસચ્છાસ્ત્રાધિગમનમિતિ પાતકેષુ પરિગણનં પ્રમાણમ્ ।
સ્ફુટાનિ ચાચાર્યેણાન્યત્રાત્રાર્થે વાક્યાન્યુદાહૃતાનિ ।
*10,133*
સચ્છાસ્ત્રમભ્યસેદિતિ શ્રવણમનનયોઃ કર્તવ્યત્વમુક્તં તદયુક્તમ્ ।
નિદિધ્યાસનેનૈવ બ્રહ્મદર્શનોપપત્તેઃ ।
અન્યથા તદ્વૈયર્થ્યાદિત્યત આહ- અસંશયેનેતિ ॥
અસંશયેન તત્ત્વસ્ય નિર્ણયે બ્રહ્મદર્શનમ્

ન્યાયસુધા:
સંશયશબ્દેન વિપર્યયો ઽપિ લક્ષ્યતે ।
નિર્ણયે સતિ નિદિધ્યાસનેન બ્રહ્મદર્શનં ભવતીતિ યોજ્યમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સત્યં નિદિધ્યાસનં બ્રહ્મદર્શનસાધનમિતિ ।
કિન્તુ તત્સિદ્ધયે શ્રવણમનને અપિ કર્તવ્યે ।
અવિતથં બ્રહ્માનુચિન્તનં હિ નિદિધ્યાસનમ્ ।
વિતથાનુચિન્તનસ્ય ચતુર્થે નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
નચાવિદિતસ્યાનુચિન્તનં સમ્ભવતીતિ ।
તદ્વેદનાર્થં શ્રવણમભ્યર્થનીયમ્ ।
શ્રુતે ચાર્થે લિઙ્ગાભાસપ્રતિભાસેન સંશયવિપર્યયોદયેન વિતથં તદ્ભવતીતિ તદ્વ્યુદાસહેતુર્મનનમપ્યેષ્યવ્યમિતિ ।
*10,135f.*
અન્યે પુનર્મન્યન્તે ।
શ્રવણમેવ બ્રહ્માપરોક્ષજ્ઞાનસાધનમ્ ।
મનનનિદિધ્યાસને શ્રવણં પ્રતિ ફલોપકાર્યઙ્ગભૂતે ।
અસમ્ભાવનાવિપરીતભાવનાખ્યચિત્તવિક્ષેપપ્રતિબદ્ધં હિ બ્રહ્માપરોક્ષજ્ઞાનં નાવિદ્યાનિર્મૂલનસ્યેષ્યમ્ ।
મનનાદિકં ચ પ્રતિબન્ધં નિવર્તયતીતિ ।
તદસત્ ।
શબ્દસ્ય સાક્ષાત્કારકારણતાયાઃ ક્વાપ્યદર્શનાત્ ।
બ્રહ્મવિષયશબ્દવદ્ધર્માદિવિષયસ્યાપિ તથાત્વાપત્તેશ્ચ ।
નચ વિશેષહેતુરસ્તિ ।
યેન બ્રહ્મવિષયસ્યૈવ તદ્ભાવો ન ધર્માદિવિષયસ્યેતિ પ્રતીમઃ ।
પ્રત્યક્ષલક્ષણાક્રાન્તતયા શબ્દસ્ય તત્રાન્તર્ભાવશ્ચાપદ્યેત ।
અથ મતમ્ ।
દૃશ્યતે તાવદ્દશમસ્ત્વમસીત્યાદિવાક્યસ્ય સાક્ષાત્કારકરણત્વમ્ ।
નચ તત્રાપીન્દ્રિયમેવ કરણં ન શબ્દ ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ।
શબ્દસ્યાપ્યન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધત્વાત્ ।
અસ્તુ તર્હીન્દ્રિયમેવ કરણં શબ્દસ્તુ સહકારીતિ ચેન્ન ।
વૈપરીત્યસ્યાપિ સુવચત્વાત્ ।
તથાપિ કુતા વિનિગમનમિતિ ચેત્ ।
ક્વચિદ્બહલતમે તમસિ ક્વચિચ્ચ લોચનવિરહિણો ઽપિ વાક્યાદ્દશમો ઽસ્મીત્યપરોક્ષપ્રતીતિદર્શનાદિતિ વદામઃ ।
ધર્માદિવિષયસ્યાપિ શબ્દસ્યાપરોક્ષજ્ઞાનસાધનત્વાપાદનં ચાસત્ ।
વૈષમ્યાત્ ।
પ્રકૃતો હિ શબ્દો ઽપરોક્ષબ્રહ્માત્મવિષયઃ ।
ન તથાન્યઃ ।
અસ્તિ ચાસ્યાપરોક્ષજ્ઞાનસાધનત્વે પ્રમાણમ્ ।
નાન્યસ્ય ।
તથાહિ ।
વિમતં શ(શા)બ્દજ્ઞાનમપરોક્ષમ્, અપરોક્ષવિષયત્વાત્ સુખાદિજ્ઞાનવત્ ।
અપરોક્ષત્વં વેદાન્તવાક્યજન્યજ્ઞાનવૃત્તિ, અપરોક્ષજ્ઞાનનિષ્ઠાત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વાત્ જ્ઞાનત્વવદિતિ ।
નચ વિવાદાધ્યાસિતઃ શબ્દો ઽપરોક્ષજ્ઞાનજનકો ન ભવતિ, શબ્દત્વાત્, જ્યોતિષ્યોમાદિવાક્યવદિતિ યુક્તમ્ ।
દશમસ્ત્વમસીત્યાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
શ્રૂયતે ચ"તદ્ધાસ્ય વિજિજ્ઞૌ તમસઃ પારં દર્શયતિઽ; ઇત્યુપદેશમાત્રદેવાપરોક્ષપ્રમિતિજન્મ ।
અત એવ બ્રહ્માત્મવિષયવાક્યાન્યત્વેન પ્રત્યક્ષલક્ષણં વિશેષણીયમિતિ ।
*10,139*
અત્રોચ્યતે ।
યત્તાવદુક્તં દશમસ્ત્વમસીત્યાદિવાક્યાદપરોક્ષજ્ઞાનજન્મોપબ્ધમિતિ તદસઙ્ગતમ્ ।
દશત્વસઙ્ખયા ખલ્વપેક્ષાબુદ્ધિજન્યા તદ્વયઙ્ગયા વેત્યતો નાપાતતો રૂપાદિકમિવ પ્રત્યક્ષેણોપલભ્યતે ।
તતો દશાનાં પૂરણો દશમો ઽપિ તથા ।
અતઃ પ્રથમં શબ્દેન પરોક્ષજ્ઞાને જાતે ઽનન્તરં લબ્ધસહાયેન પ્રત્યક્ષેણાપરોક્ષજ્ઞાનં જાયતે ।
આભાવાદેકમેવાપરોક્ષં જ્ઞાનમિત્યભિમાનઃ ।
અન્ધકારાદૌ તુ વાક્યાદુત્પન્નસ્ય જ્ઞાનસ્યાપરોક્ષત્વં નાસ્ત્યેવ ।
પ્રતીતિકલહો ઽયં નિરવધિક ઇતિ ચેત્ ।
અત્રેદં વક્તવ્યમ્ ।
શબ્દસ્યાપરોક્ષજ્ઞાનસાધનત્વં કિં સ્વભાવઃ કિં વા અપરોક્ષજ્ઞાનસાધનત્વમસ્યાપ્યગન્તુકમ્ ।
આદ્યે સર્વેષામપિ શબ્દાનાં તથાભાવઃ સ્યાત્ ।
દ્વિતીયે નિમિત્તં વક્તવ્યમ્ ।
બ્રહ્માત્મવિષયત્વમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ દશમસ્ત્વમસીત્યાદેરતથાભૂતસ્ય નાપરોક્ષજ્ઞાનસાધનત્વં સ્યાત્ ।
અપરોક્ષવિષયત્વમિતિ ચેન્ન ।
અપરોક્ષજ્ઞાનવિષયત્વાતિરિક્તસ્યાર્થે અપરોક્ષત્વસ્યાભાવાત્ ।
તત્રૈતજ્જ્ઞાનવિષયત્વેન તદુક્તાવિતરેતરાશ્રયત્વમ્ ।
જ્ઞાનાન્તરાભિપ્રાયે તુ સ્વર્ગાદયો ઽપિ કેષાઞ્ચિદપરોક્ષજ્ઞાનવિષયા ઇત્યસ્માકં તદ્વિષયઃ શબ્દો ઽપરોક્ષજ્ઞાનં જનયેત્ ।
એકપુરુષાભિપ્રાયે ઽપિ કેષાઞ્ચિદપરોક્ષજ્ઞાનવિષયા ઇત્યસ્માકં તદ્વિષયઃ શબ્દો ઽપરોક્ષજ્ઞાનં જનયેત્ ।
એકપુરુષાભિપ્રાયે ઽપિ પ્રત્યક્ષાવગતે ઽગ્નૌ ધૂમદર્શનેનાપરોક્ષજ્ઞાનજન્મપ્રસઙ્ગઃ ।
શબ્દસ્યૈવંભાવ ઇતિ ચેત્ ।
તથાપ્યગ્નૌ શબ્દેનાપરોક્ષજ્ઞાનોત્પત્તિઃ સ્યાત્ ।
અપરોક્ષતયા જ્ઞાયમાને તથેતિ ચેન્ન ।
ધર્મિમાત્રાભિપ્રાયે પ્રત્યક્ષેણાવગમ્યમાને ઘટે શતપલપરિમિતો ઽયમિતિ શબ્દસ્યાપરોક્ષજ્ઞાનકારણતાપત્તેઃ ।
પ્રકારાભિપ્રાયે તુ પ્રકૃતે ઽભાવાત્ ।
નહિ તત્ત્વમસીત્યાદિવાક્યપ્રતિપાદ્યં બ્રહ્માત્મૈક્યમપરોક્ષતયાવભાસતે ।
તથા સતિ શબ્દવૈયર્થ્યાપત્તેરિતિ ।
*10,142*
એતેનાપરોક્ષવિષયત્વાનુમાનમપિ પરાસ્તમ્ ।
યચ્ચાપરોક્ષત્વમિત્યાદિ ।
તજ્જ્યોતિષ્યોમાદિવાક્યે ઽપિ તથા પ્રયોગસમ્ભવાદાભાસસમાનયોગક્ષેમમ્ ।
જ્યોતિષ્યોમાદિવાક્યસ્યાપરોક્ષજ્ઞાનસાધનત્વાભાવે ન કિઞ્ચિદ્બાધકમિતિ ચેત્ ।
સમમેતદ્વેદાન્તવાક્યેષ્વપિ ।
સંસારસ્યાવિદ્યામયત્વાદવિદ્યાયાશ્ચાપરોક્ષજ્ઞાનેન વિના નિબર્હણાયોગાદ્વેદાન્તવાક્યસ્યાપરોક્ષજ્ઞાનસાધનત્વાભાવે મોક્ષાભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન ।
જ્ઞાનનિવર્ત્યતાયા નિરસ્તત્વાત્ ।
ચિત્તૈકાગ્ષરૂપનિદિધ્યાસનસ્યાપરોક્ષજ્ઞાનસાધનત્વોપપત્તેશ્ચ ।
મનસો ઽપરોક્ષજ્ઞાનસાધનત્વં ક્વાપિ નોપલબ્ધમિતિ ચેત્ ।
તત્કિં શબ્દસ્યોપલબ્ધમ્ ।
યન્મનસા ન મનુત ઇતિ શ્રુતિવિરુદ્ધં તદિતિ ચેન્ન ।
શ્રુતેર્મનસૈવેદમાપ્તવ્યમિતિ શ્રુત્યા સત્પ્રતિપક્ષત્વાત્ ।
ચિત્તૈકાગ્ષસ્ય અન્તરઙ્ગતાપરેયં શ્રુતિરિતિ ચેત્ ।
સાપ્યપક્વમનોવિષયેતિ સ્યાત્ ।
*10,145*
કિઞ્ચ શબ્દસ્યાપિ બ્રહ્મજ્ઞાનસાધનત્વં યતો વાચો નિવર્તન્ત ઇતિ શ્રુતિવિરુદ્ધં કથમઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તદ્ધાસ્ય વિજિજ્ઞાવિત્યાદિશ્રુતયસ્તુ પરોક્ષજ્ઞાનેનાપિ સાર્થકાઃ ।
પરમ્પરયા અપરોક્ષજ્ઞાનસાધનત્વવાદિન્યો વા ।
સ્પષ્ટં હિ સ્મૃતયો વદન્તિ"શ્રુત્વા મત્વા તથા ધ્યાત્વા તદજ્ઞાનવિપર્યયૌ ।
સંશયં ચ પરાણુદ્ય લભતે બ્રહ્મદર્શનમ્ઽ; ઇતિ,"શૃણુયાદ્યાવદજ્ઞાનં મતિર્યાવદયુક્તતા ।
ધ્યાનં ચ યાવદીક્ષા સ્યાન્નેક્ષરા ક્વ ચ ન બાધ્યતેઽ; ઇતિ ચ ।
એતેન ધર્માદિવાક્યે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ શબ્દત્વાનુમાનં ચ સમાહિતં વેદિતવ્યમ્ ।
અત એવ પ્રત્યક્ષલક્ષણે વિશેષપ્રક્ષેણે ઽપિ નિરસ્તઃ ।
નિર્નિબન્ધનત્વાત્ ।
*10,147*
યે તુ શબ્દ એવાપરોક્ષજ્ઞાનજનનાય પ્રવૃત્તો ઽસમ્ભાવનાદિપ્રતિબદ્ધો મનનનિદિધ્યાસનાભ્યાં પ્રતિબન્ધાપગમે સજ્જનયતીતિ મન્યન્તે તે પ્રષ્ટવ્યાઃ ।
પ્રાઙ્મનનનિદિધ્યાસનાભ્યાં કિમસૌ કિમપ્યકૃત્વા પરસ્તાદપરોક્ષજ્ઞાનં જનયત્યુત પરોક્ષજ્ઞાનં કૃત્વા ।
નાદ્યઃ ।
ગૃહીતસઙ્ગતેઃ શબ્દાદ્બોધોદયાભાવસ્ય પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાત્ ।
દ્વિતીયે ઽપિ વિરમ્યવ્યાપારાપત્તિઃ ।
તતો વરં શબ્દસ્ય તાવતૈવ ચરિતાર્થત્વકલ્પનમિત્યેષા દિક્ ।
*10,147f.*
યદુક્તં યથાશક્તિ શ્રવણમનને કર્તવ્યે ઇતિ તદયુક્તમ્ ।
પુરુષશક્તીનાં તારતમ્યવત્ત્વેન શ્રવણાદેરપિ તારતમ્યાપત્તેઃ ।
નચ તથાસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્ ।
તત્સાધ્યસ્ય જ્ઞાનસ્યૈકવિધત્વેન વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ વાચ્યં જ્ઞાતવ્યસ્ય બ્રહ્મણો ઽપરિમિતત્વાત્તત્તજ્જ્ઞાનાન્યપિ તારતમ્યવન્તીતિ ।
તત્ફલસ્ય મોક્ષસ્ય તારતમ્યરહિતત્વેન વૈયર્થ્યાપરિહારાત્ ।

ન ખલુ બન્ધવિધ્વંસસ્ય તારતમ્યમુપપદ્યત ઇત્યત આહ- સમ્યગિતિ ॥
*10,148*
સમ્યગ્વિષમવિજ્ઞાનતારતમ્યાનુસારતઃ ।
ફલં ભવેત્ તારતમ્યાત્ સુખદુઃખાત્મકં નૃણામ્

ન્યાયસુધા:
વિષમં વિપરીતમ્ ।
જ્ઞાનમેવ વિજ્ઞાનમ્ ।
તતો ન પુનરુક્તિર્વિરોધશ્ચ ।
તારતમ્યાદિતિ તારતમ્યેનોપેતમિત્યર્થઃ ।
સમ્યગ્વિપરીતજ્ઞાનયોસ્તારતમ્યમિત્યુક્તે પરસ્પરમિતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
તન્નિરાસાર્થમુક્તં વિવૃણોતિ- સમ્યક્ચેતિ ॥
સમ્યક્ ચાધિકવિજ્ઞાનાત્ સુખાધિક્યં ભવેન્નૃણામ્
ન્યાયસુધા:
સમ્યગિત્યવ્યયં સમીચીનાદિત્યર્થઃ ।
ચશબ્દો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ ।
મધ્યમાત્સમ્યગ્જ્ઞાનાત્તથાવિધં સુખં ભવેત્ ।
અલ્પાચ્ચ સમ્યગ્જ્ઞાનાદલ્પમ્ ।
એવમધિકાન્મિથ્યાજ્ઞાનાદધિકં દુઃખમિત્યાદિ ।
અત્ર મિથ્યાજ્ઞાનતારતમ્યેન દુઃખતારતમ્યસ્યાભિધાનં દૃષ્ટાન્તત્વેનોપયુજ્યતે ।
યદ્વા દુશ્શાસ્ત્રં તુ પરિત્યજેદિત્યુક્તમ્ ।
તત્રાત્યન્તપરિત્યાગાર્થો ઽર્થવાદો ઽયમ્ ।
ન બન્ધપ્રધ્વંસમાત્રં મોક્ષઃ કિન્તુ સુખમપિ ।
તસ્ય ચ તારતમ્યમુપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
*10,149*
અધિકરણાર્થમુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતો યથાત્મશક્તયૈવ શ્રવણં મનનં તથા

*10,149f.*
ન્યાયસુધા:
નન્વત્રાત્મશક્તિમનતિક્રમ્ય યથાત્મશક્તીત્યવ્યયીભાવે સતિ, તસ્યાવ્યયીભાવશ્ચેતિ અવ્યયત્વાદવ્યયાદાપ્સુપ ઇતિ તૃતીયાયા લુકા ભવિતવ્યમ્ યથાઽત્મશક્ત્યૈવેતિ કથમ્ ।
ઉચ્યતે ।
યથેતિ ભિન્નં પદં સમ્યગ્વાચિ ।
નિવૃત્તિમાર્ગઃ કથિત આદૌ ભગવતા યથેતિ, યથા શ્રવણમિત્યાદિના ચ સમ્બદ્ધયતે ।
સાદૃશ્યાર્થં વા ।
આત્મશક્ત્યૈવ શ્રવણં મનનં ચાચરેત્ ।
નતુ સર્વશાખાવિષયમ્ ।
નાપિ સ્વસ્વશાખામાત્રવિષયમ્ ।
યથા ચ શ્રવણં મનન ચાત્મશક્ત્યૈવ ।
નિદિધ્યાસનમપિ તથાઽચરેત્ ।
તચ્ચ શ્રવણં મનનં ચ કૃત્વા કુવર્ન્વેતિ ।
યદ્વા યથાઽત્મશક્તીત્યવ્યયીભાવાત્પર આશબ્દઃ સમ્યગ્વાચી ।
શ્રવણમિત્યાદિના સમ્બદ્ધયતે ।
અથવા યથાશબ્દસ્યાત્મશબ્દેનાવ્યયીભાવઃ ।
તતઃ શક્તિશબ્દેન કર્મધારયઃ ।
યોગ્યતાનુસારિણ્યા શક્ત્યેત્યર્થઃ ।
અત્ર યથાઽત્મશક્ત્યૈવ શ્રવણં મનનં તથાઽચતરેદિત્યેતાવતૈવોપસંહારે કર્તવ્યે ઽધિકમુચ્યતે યત્તચ્છ્રવણમનનયોરુક્તસ્ય નિદિધ્યાસનાઙ્ગત્વસ્યાપ્યુપસંહારાથર્મ્ ।
કૃત્વા અથવા કુર્વન્નપીતિ વિશેષજ્ઞાપનાર્થં ચ ।
અયં ચ વિકલ્પો ગુરૂપદેશાનુરોધેન વ્યવતિષ્ઠતે ।
અથવા પૂર્વાર્ધ એવાધિકરણાર્થોપસંહારઃ ।
તત્રાચરેદિતિ વક્ષ્યમાણં સિંહાવલોકનેન સમ્બદ્ધયતે ।
ઇતિ સિદ્ધમિતિ શેષઃ ।
॥ ઇતિ સર્વવેદા(ન્પ્રત્યયા)ધિકરણમ્ ॥
*10,152*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,3.ઇઇ: ઉપસંહારાધિકરણ =======]
॥ અથ ઉપસંહારાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં ઉપસંહારો ઽર્થાભેદાદ્વિધિશેષવત્સમાને ચ ઓં ॥
અત્ર સર્વવેદોક્તાન્ગુણાન્દોષાભાવાંશ્ચોપસંહૃત્યૈવ પરમાત્મોપાસ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
ઇહાપિ સર્વશબ્દો નાસઙ્કુચિતવૃત્તિરુક્તન્યાયાદિત્યાશયવાંસ્તાત્પર્યમાહ- કૃત્વેતિ ॥
ઉપસંહારો ઽર્થાભેદાદ્ વિધિશેષવત્સમાને ચ

કૃત્વાથ કુર્વન્નપિ વા નિદિધ્યાસનમાચરેત્ ॥ 3-3-2 ॥
શ્રવણં મનનં તથેતિ વર્તતે ।
યથાઽત્મશક્ત્યૈવેતિ ચ ।
અનેન"પ્રાપ્તેશ્ચ સમઞ્જસમ્ઽ; ઇત્યાદીનાં સૂત્રાણામપિ તાત્પર્યમુક્તં વેદિતવ્યમ્ ।
તથા"તન્નિર્ધારણાર્થનિયમઃઽ; ઇત્યાદીનાં, પ્રથમાધિકરણવ્યાખ્યાનેનેતિ ।
॥ ઇતિ ઉપસંહારાધિકરણમ્ ॥
*10,154*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,3.ઇઇઇ: અનુબન્ધાધિકરણ =======]
॥ અથ અનુબન્ધાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં અનુબન્ધાદિભ્યશ્ચ ઓં ॥
યોગશાસ્ત્રે યમાદિકમુપાસનાઙ્ગતયોપદિશ્યતે ।
તત્ર પૂર્વપક્ષવાદી મન્યતે ।
યમાનુષ્ઠાનં તાવદસત્ ।
વિષ્ણુભક્ત્યાદિગુણસમ્પત્તિર્વિષયસંસર્ગાદિદોષવર્જનં ચ યમશબ્દાભિધેયમ્ ।
દેશકાલાવસ્તાવ્યવસ્થયા વિનાનુષ્ઠેયસ્ય તથાત્વાત્ ।
અહિંસાદિપરિગણનં તુ તત્પ્રદર્શનાર્થમિતિ હિ યોગાનુશાસનાનિ ।
તત્ર યમાનાં કિમુપાસનોત્પત્તાવુપયોગઃ ।
કિંવા તત્ફલજ્ઞાનોત્પત્તૌ ।
નાદ્યઃ ।
વિદ્વેષિણામપિ સતતાનુચિન્તનદર્શનાત્ ।
તન્માત્રત્વાચ્ચોપાસનાયાઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ભક્ત્યાદિસહિતમેવોપાસનં બ્રહ્મસાક્ષાત્કારં જનયતિ નાન્યથેત્યત્ર પ્રમાણાભાવાત્ ।
કિઞ્ચ"દ્વેષાચ્ચૈદ્યાદયો નૃપાઃઽ; ।
"વૈરેણ યન્નૃપતયઃઽ; ઇત્યાદૌ દ્વેષસ્ય તાવન્મોક્ષસાધનત્વં પ્રતીયતે ।
દૃષ્ટ્વૈવ તં મુચ્યતે નાપરેણેતિ મોક્ષસ્ય દર્શનૈકસાધ્યત્વં ચ ।
તદુભયપર્યાલોચનયા દ્વેષસ્ય દર્શનસાધનત્વમવગમ્યતે ।
એવં નિયમાસનપ્રાણાયામપ્રત્યાહારાણામપ્યઙ્ગતા નિરસનીયેતિ ।
તત્ર સમાધાનમનુબન્ધાદિભ્ય ઇતિ ।
તસ્યાર્થો ભક્ત્યાદિભ્ય ઇતિ ।
તત્ર ન જ્ઞાયતે કઃ પક્ષો ઽઙ્ગીકૃતઃ કથં ચ તત્રોક્તદોષઃ પરિહૃત ઇતિ ।
અતો વ્યાચષ્ટે- વિષયેષ્વિત્યાદિના ॥
અનુબન્ધાદિભ્યશ્ચ । બ્બ્સ્_??? ।
વિષયેષુ ચ સંસર્ગાચ્છાશ્વતસ્ય ચ સંશયાત્ ।
મનસા ચાન્યદાકાઙ્ક્ષાત્ પરં ન પ્રતિપાદ્યતે

ઇતિ ભારતવાક્યં હિ તેનૈતદ્દોષવર્જિતઃ ।
સદોપાસનયા યુક્તો વાસુદેવં પ્રપશ્યતિ

ન્યાયસુધા:
વિષયસેવનાત્ ।
શાશ્વતસ્ય બ્રહ્મણઃ મોક્ષાદન્યદ્વિષયજાતં પ્રતિ ।
આકાઙ્ક્ષાદિતિ ઘઞન્તઃ પરં બ્રહ્મ ન પ્રતિપદ્યતે ન પશ્યતિ ।
મિથઃ સમુચ્ચયે ચશબ્દઃ ।
હિશબ્દો યસ્માદિત્યર્થે ।
વિષયસંસર્ગાદિદોષાણાં જ્ઞાનવિરોધિત્વમાહેતિ શેષઃ ।
એતદ્દોષવર્જિત એવ સદોપાસનયા યુક્તો ભવતિ ।
તથાવિધ એવ સદોપાસનયા યુક્તો વાસુદેવં પ્રપશ્યતીતિ યોજ્યમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ઉપાસનોત્પત્તૌ તાવદ્યમાનામઙ્ગત્વં બ્રૂમઃ ।
વિષયસંસર્ગાદિમતો ભક્તિરહિતસ્ય સદોપાસનાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યન્યત્ર(વ્યા) આસક્તમનાસ્તત્ર સ્નેહવિધુરશ્ચ તત્સન્તતં ચિન્તયતીતિ યુજ્યતે ।
*10,154f.*
યદત્રોક્તં સ્નિગ્ધવત્ક્રુદ્ધાનામપિ સન્તતાનુચિન્તનં દૃષ્ટમિતિ તત્સત્યમ્ ।
તથાપિ તદિતરસંસર્ગવર્જનાદિકમઙ્ગીકાર્યમેવ ।
નચ ભગવતિ વિદ્વેષસ્ય કારણમસ્તિ ।
કેષાઞ્ચિદાશયદોષવશાદ્દ્વેષસમ્ભવે ઽપિ ન તથાવિધમનુચિન્તનં જ્ઞાનસાધનં ભવતિ ।
કિન્તૂક્તયમાદિસહિતમેવેતિ દ્વિતીયપક્ષમપિ સ્વીકુર્મઃ ।
નચ તત્ર પ્રમાણાભાવઃ ।
ભારતવાક્યસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
તત્ર (ચ) વિષયસંસર્ગાદિપદાનાં યમમાત્રાભાવોપલક્ષણત્વાદિતિ ।
ભક્ત્યાદ્યભાવસ્યાપિ દોષત્વેનૈતદ્દોષવર્જિત ઇત્યુક્તમ્ ।
*10,160*
યમાનામવશ્યાનુષ્ઠેયત્વે યુક્તિમપ્યાહ- દોષા ઇતિ ॥
દોષા અનાદિસમ્બદ્ધાસ્તે મુક્તિપરિપન્થિનઃ ।
સન્ત્યેવ પ્રાયશઃ પુંસુ તેન મોક્ષો ન જાયતે

*10,160f.*
ન્યાયસુધા:
તે વિષ્ણુભક્ત્યભાવાદ્યા વિષયસંસર્ગાદ્યાશ્ચ દોષા મુક્તિપરિપન્થિનઃ પ્રાચુર્યેણ પુરુષેષ્વનાદિસમ્બન્ધાઃ સન્ત્યેવ ।
તેન કારણેન તેષાં મોક્ષો ન જાયતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
મોક્ષયોગ્યાનાં મુમુક્ષૂણામપીદાનીં તાવન્મોક્ષો ન જાયતે ।
તત્કુત ઇતિ ચિન્ત્યમ્ ।
ભગવત્પ્રસાદાભાવાદિતિ ચેત્સો ઽપિ કુતઃ ।
જ્ઞાનાભાવાદિતિ ચેદસાવપિ કુતઃ ।
ધ્યાનાભ્યાસાસત્ત્વાદિતિ ચેન્ન ।
વિદ્વેષિણાં તત્સત્ત્વે ઽપ્યસત્ત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
અપિ ચ ધ્યાનાભ્યાસો ઽપિ કુતો નેતિ વાચ્યમ્ ।
શ્રવણાદ્યભાવાદિતિ ચેત્ ।
તદ્ભાવો ઽપિ ન કુતઃ ।
અતો દોષા એવ તત્તદુત્પત્તિં પ્રતિબધ્નન્તો મોક્ષપરિપન્થિન ઇતિ જ્ઞાયતે ।
ન ચ દોષાણામાગન્તુકાનામનાદિમોક્ષાભાવહેતુત્વં ન સમ્ભવતીતિ સામ્પ્રતમ્ ।
પ્રવાહતો ઽનાદિત્વાદિતિ ।
તથા ચોક્તમ્ ।
દોષગૃહીતગુણામિતિ ।
*10,162*
સ્યાદેતત્ ।
સન્તિ કેચિત્સંસારિણો ઽપિ રાગાદિદોષરહિતા જીવા બાલમુગ્ધાદયઃ ।
તત્કથં દોષાણાં મોક્ષાભાવહેતુત્વમિત્યત આહ- સર્વ ઇતિ ॥
સર્વે ત એતે જીવેષુ દૃશ્યન્તે તારતમ્યતઃ
ન્યાયસુધા:
ઉદાહૃતેષ્વપિ બાલમુગ્ધાદિજીવેષુ ત એતે મગવદ્ભક્ત્યભાવાદ્યા દોષાસ્તાવત્પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં દૃશ્યન્ત એવ ।
રાગદ્વેષાદયો ઽપિ પુરુષેષુ તારતમ્યતઃ સન્તિ ।
ચતુર્વિધા હિ તે પ્રસુપ્તતનુવિચ્છિન્નોદારભેદેન ।
અતો બાલાદિષૂદારાણાં તેષામભાવાદભાવાભિમાનઃ ।
સ્તન્યાદિકામાદેસ્તેષ્વપિ દર્શનાત્ તથા ચાગમઃ ।
ગર્ભે બાલ્યે ઽપ્યપૌષ્કલ્યાદિત્યાદિઃ ।
તદેવં સર્વે ઽપિ દોષાઃ સર્વેષ્વપિ પ્રમિતા ઇતિ યુક્તમુક્તમ્ ।
જોસ્હિ-23
અથાપિ સ્યાત્ ।
ઋજવો નામ હિરણ્યગર્ભપદપ્રાપ્તિયોગ્યાઃ સન્તિ સંસારિણઃ પુરુષાઃ ।
નચ તે દોષિણ ઇતિ યુક્તમ્ ।
ઋજુત્વવિરોધાત્ ।
ઋજવઃ સમીચીના નિર્દેષા ઇત્યનર્થાન્તરમ્ ।
તત્કથમિત્યત આહ- ઋજૂનામિતિ ॥
ઋજૂનામેક એવાસ્તિ પરમોત્સાહવર્જનમ્
ન્યાયસુધા:
ઋજૂનામપિ મોક્ષાર્થં મહોદ્યોગવર્જનં નામ દોષો ઽસ્તીત્યતો નોક્તમયુક્તમ્ ।
અન્યથા મોક્ષવિલમ્બાસમ્ભવાત્ ।
ન ચૈવમૃજુત્વવિરોધઃ ।
યતો ઽસાવેક એવ ।
દોષબાહુલ્યાભાવાભિપ્રાયમૃજુત્વવચનમ્ ।
અલ્પસ્વે નિઃસ્વપ્રયોગદર્શનાદિતિ ભાવઃ ।
*10,165*
પ્રકારાન્તરેણ વિરોધં પરિહરતિ- સ ઇતિ ॥
સ ગુણાલ્પત્વમાત્રત્વાન્નર્જત્વેન વિરુદ્ધયતે

ન્યાયસુધા:
સ પરમોત્સાહવર્જનં નામ દોષઃ ।
યદ્યપિ મહોદ્યમાભાવો દોષ એવ હેયત્વાત્ ।
તથાપિ ન રાગાદિરિવ ભાવરૂપઃ ।
નાપિ ગુણાભાવરૂપઃ ।
કિન્નામોત્સાહલક્ષણગુણાલ્પતામાત્રમિત્યદોષો ઽપ્યુચ્યત ઇતિ નર્જુત્વેન વિરુદ્ધયતે ।
કિમતો યદ્યેવં દોષાઃ સંસારહેતવો મુક્તિપરિપન્થિન ઇત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અતો વિષ્ણૌ પરા ભક્તિસ્તદ્ભક્તેષુ રમાદિષુ ।
તારતમ્યેન કર્તવ્યા પુરુષાર્થમભીપ્સિતા

*10,166*
ન્યાયસુધા:
ઇદં ચ સર્વયમોપલક્ષણમ્ ।
પુરુષાર્થં મોક્ષમ્ ।
અયમત્ર સઙ્ક્ષેપઃ ।
વિષ્ણુભક્ત્યભાવાદ્યા વિષયસંસર્ગાદ્યાશ્ચ દોષા મુમુક્ષાદિમતા ત્યાજ્યાઃ ।
મોક્ષાદિવિરોધિત્વાત્ ।
યદ્યદ્વિરોધિ તત્તદર્થિના ત્યાજ્યં દૃષ્ટમ્ ।
યથાઽરોગ્યવિરોધ્યપથ્યં તદર્થિના ।
તથાચ વિષ્ણુભક્ત્યાદિકં કાર્યમિતિ સિદ્ધયતિ ।
ભાવાનુષ્ઠાનેન વિનાભાવપરિત્યાગાયોગાદિતિ ।
વિષ્ણૌ પરાન્યત્ર તારતમ્યેનેત્યુક્તં વિવૃણોતિ- સ્વાદર ઇતિ ॥
સ્વાદરઃ સર્વજન્તૂનાં સંસિદ્ધો હિ સ્વભાવતઃ ।
તતો ઽધિકઃ સ્વોત્તમેષુ તદાધિક્યાનુસારતઃ

કર્તવ્યો વાસુદેવાન્તં સર્વથા શુભમિચ્છતા
ન્યાયસુધા:
આદરઃ સ્નેહઃ ।
સ્વભાવતઃ સંસિદ્ધ ઇત્યુપકારાદિકરણમનપેક્ષ્યાનાદિસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
અન્યથા સુખિનૈવ મયા ભાવ્યં ન જાતુ દુઃખિનેત્યાશીર્ન સ્યાદિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
તતઃ સ્વવિષયાદાદરાદધિક આદરઃ સાક્ષાત્સ્વોત્તમેષુ કર્તવ્યઃ ।
એવં તેષાં તેષામાધિક્યાનુસારતો ઽધિકઃ કર્તવ્યો વાસુદેવાન્તમ્ ।
વાસુદેવે તુ નિરતિશયઃ ।
શુભં ધ્યાનાદિકમ્ ।
એતચ્ચોપપાદદિષ્યતે ।
*10,167*
સકૃદનુષ્ઠેયાસકૃદનુષ્ઠેયસદાનુષ્ઠેયભેદાદઙ્ગમનેકવિધમ્ ।
અયં તુ કથમિત્યપેક્ષાયામાહ- નેતિ ॥
ન કદાચિત્ ત્યજેત્ તં ચ ક્રમેણૈનં વિવર્ધયેત્

ન્યાયસુધા:
તં વિષ્ણ્વાદ્યાદરમ્ ।
ન કેવલં ન ત્યજેત્કિન્તુ કાલક્રમેણૈનં વિવર્ધયેચ્ચ ।
સ્વસમેષુ સ્વતો ઽધમેષુ ચ કથમિત્યપેક્ષાયામાહ- સમેષ્વિતિ ।
સમેષુ સ્વાત્મવત્ સ્નેહઃ સત્સ્વન્યત્ર તતો દયા ।
કાર્યૈવમાપરોક્ષ્યેણ દૃશ્યતે ક્ષિપ્રમીશ્વરઃ

*10,167f.*
ન્યાયસુધા:
કર્તવ્ય ઇતિ વર્તતે ।
તત ઉત્તમસમેભ્યો ઽન્યત્રાધમેષુ સત્સુ દયા કાર્યા ।
યદિ સત્સ્વિત્યેવોચ્યેત તદોત્તમસમેષ્વપિ પ્રસઙ્ગઃ ।
તતો ઽન્યત્રેત્યેવોક્તાવસત્સ્વપિ પ્રસક્તિઃ ।
તતો વર્ગત્રયાદન્યત્રાજ્ઞેષ્વોદાસીન્યમ્ ।
વિપરીતેષુ વૈપરીત્યં ચેત્યપિ યોજ્યમ્ ।
એવં ક્રિયમાણે યમાનામુપાસનોત્પત્તૌ જ્ઞાનોત્પાદે મોક્ષતિશયે ચાઙ્ગત્વમિતિ સૂચનાય પુરુષાર્થમભીપ્સતા શુભમિચ્છતા દૃશ્યતે ક્ષિપ્રમીશ્વર ઇતિ વિચિત્રોક્તિઃ ।
અત એવોપસંહારે ત્રયસ્યાપિ સઙ્કીર્તનમ્ ।
*10,169*
દોષપરિત્યાગે ઽપ્યસ્તિ વિશેષઃ ।
રાગાદયો હિ સંસારમાતન્વતે ।
વિપરીતજ્ઞાનાદયસ્તુ નિત્યં નરકં પ્રાપયન્તીત્યતો રાગાદિતો ઽતિશયેન ત્યાજ્યા ઇત્યાશયવાંસ્તત્ર શ્રુતિમાહ- તદિતિ ॥
તત્ તમો ઽન્ધં વ્રજેદ્ વિષ્ણુસમત્વં યો ઽનુપશ્યતિ ।
રમાબ્રહ્મશિવાદીનામપિ મુક્તૌ કથઞ્ચન

કિમુતાધિક્યદૃષ્ટેસ્તદ્ ગુણાભાવમતેરપિ ।
દોષવેત્તુરભેદસ્ય દ્રષ્ટુર્દ્રષ્ટુસ્તથોભયોઃ

ઇત્યાહ સચ્છ્રુતિસ્ ...

ન્યાયસુધા:
તત્પ્રસિદ્ધમ્ ।
ન કેવલં સંસારે કિન્તુ મુક્તાવપિ કથઞ્ચન કેનાપિ ધર્મેણ સમત્વમ્ ।
રમાબ્રહ્મશિવાદીનાં વિષ્ણોરાધિક્યદૃષ્ટેઃ પુરુષસ્યાન્ધતમસાવાપ્તિર્ભવતીતિ કિમુતેતિ યોજ્યમ્ ।
વિષ્ણોર્ગુણાભાવમતેર્વિષ્ણોર્જીવૈર્જડૈશ્ચાભેદસ્ય દ્રષ્ટુઃ ।
ઉભયોર્ભેદાભેદયોઃ ।
સ્વપક્ષસાધનમુપસંહરતિ- તેનેતિ ॥
... તેન સમ્પ્રોક્તગુણસંયુતમ્ ।
ઉપાસીત હરિં દૃષ્ટ્વા મુક્તિસ્તેનૈવ જાયતે ॥ મનુવ્_3,3.103અ-દ્ ॥
*10,170*
ન્યાયસુધા:
પ્રાક્ સમ્પ્રોક્તૈર્વિષયસંસર્ગવર્જનાદિભિર્ગુણૈઃ સંયુતઃ ।
યદ્વા યોગશાસ્ત્રે સમ્પ્રોક્તૈર્યમાદિભિર્ગુણૈરઙ્ગૈઃ સંયુતઃ ।
તેનૈવ તથાવિધેનૈવોપાસેન હરિં દૃષ્ટ્વા કર્માણિ ક્ષપયતો મુક્તિર્જાયતે ।
ઇદાનીં યત્પૂર્વપક્ષિણોક્તં ભગવદ્દ્વેષિણામપિ પુરાણે મુક્તિઃ કથ્યત ઇતિ તન્નિરાકરોતિ- દ્વેષાદિતિ ॥
દ્વેષાદ્ યન્મુક્તિકથનં શ્રુતિવાક્યવિરોધિ યત્

ન્યાયસુધા:
તસ્માદન્યથા વ્યાખ્યાતવ્યમિતિ ભાવઃ ।
તત્પ્રકારં ચ વક્ષ્યતિ ।
કિં તચ્છતિવાક્યમિત્યતો"મા નસ્તેનેભ્યો યે અભિદ્રુહસ્પદે નિરામિણો રિપવો ઽન્નેષુ જાગૃધુઃઽ; ઇત્યેતદર્થતઃ પઠતિ- રિપવ ઇતિ ॥
*10,170f.*
રિપવો યે તુ રામસ્ય વિમુખત્વાન્નિરામિણઃ ।
અભિદ્રોહપદે નિત્યમન્ધે તમસિ તે સ્થિતાઃ ॥ મનુવ્_3,3.104ચ્-f ॥
હરિદ્વિષસ્તમો યાન્તિ યે ચૈવ તદભેદિનઃ ।
તન્નિર્ગુણત્વવેત્તારસ્તસ્ય દોષવિદો ઽપિ ચ

ન્યાયસુધા:
રામો રમણં તદસ્યાસ્તીતિ રામી ભગવન્નામસ્તસ્માન્નિષ્ક્રાન્તાસ્તસ્ય વિમુખા નિરામિણ ઇત્યર્થઃ ।
અત એવ તસ્ય રિપવઃ ।
અભિદ્રોહપદ ઇત્યસ્યૈવ વ્યાખ્યાનમન્ધેતમસીતિ ।
નિત્યં સ્થિતા ભવન્તીતિ શેષોક્તિઃ ।
અનેન યે નિરામિણો રિપવો ઽન્નેષુ ભોગેષુ જાગૃધુરભિકાઙ્ક્ષાવન્તસ્તે ઽભિદ્રુહો ઽભિતો દ્રોહસ્ય પદે સ્થાને સ્થાતું યોગ્યા યતો ઽતસ્તેભ્યઃ સ્તેનેભ્યો ઽસ્માન્માવોચઃ ।
ન હ્યસ્મચ્છ્રવણવાન્દુઃખમર્હતીતિ યોજના સૂચિતા ભવતિ ।
ઇદં ચ વાયું પ્રતિ વિદ્યાદેવતાયા વચનમ્ ।
તદભેદિનસ્તસ્ય હરેર્જીવાદ્યભેદવાદિનઃ ।
*10,172*
કથમેતચ્છતિવિરોધ ઇત્યત આહ- ઇત્યાદીતિ ॥
ઇત્યાદિશ્રુતિસન્દર્ભાદ્ દ્વેષિણસ્તમ ઈયતે

ન્યાયસુધા:
સ્મૃતિવિરુદ્ધં ચ દ્વેષિણાં મોક્ષકથનમિત્યાશયવાંસ્તાઃ પઠતિ- હિરણ્યકશિપુશ્ચેતિ ॥
*10,172f.*
હિરણ્યકશિપુશ્ચાપિ ભગવન્નિન્દયા તમઃ ।
વિધિક્ષુરત્યગાત્ સૂનો પ્રહ્લાદસ્યાનુભાવતઃ ॥ મનુવ્_3,3.106ચ્-f ॥
યદનિન્દત્ પિતા મહ્યં ત્વદ્ભક્તે મયિ ચાઘવાન્ ।
તસ્માત્ પિતા મે પૂયેત દુરન્તાદ્ દુસ્તરાદઘાત્

નિન્દાં ભગવતઃ શૃણ્વંસ્તત્પરસ્ય જનસ્ય વા ।
તતો નાપૈતિ યઃ સો ઽપિ યાત્યઘઃ સુકૃતાચ્ચ્યુતઃ

અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમાશ્રિતમ્ ।
પરં ભાવમજાનન્તો મમ ભૂતમહેશ્વરમ્

મોઘાશા મોઘકર્માણો મોઘજ્ઞાના વિચેતસઃ ।
રાક્ષસીમાસુરીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહનીં શ્રિતાઃ

મામાત્મપરદેહેષુ પ્રદ્વિષન્તો ઽભ્યસૂયકાઃ ।
તાનહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સંસારેષુ નરાધમાન્ ।
ક્ષિપામ્યજસ્રમશુભાનાસુરીષ્વેવ યોનિષુ

આસુરીં યોનિમાપન્ના મૂઢા જન્મનિ જન્મનિ ।
મામપ્રાપ્યૈવ કૌન્તેય તતો યાન્ત્યધમાં ગતિમ્

યો દ્વિષ્ટાદ્ વિબુધશ્રેષ્ઠં દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
કથં સ ન ભવેદ્ દ્વેષ્ય આલોકાન્તસ્ય કસ્યચિત્

યો દ્વિષ્ટાદ્ વિબુધશ્રેષ્ઠં દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
મજ્જન્તિ પિતરસ્તસ્ય નરકે શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
ઇત્યાદિવાક્યસન્દોહાદ્ દ્વેષિણસ્તમ એવ તુ
*10,173*
ન્યાયસુધા:
વિવિક્ષુર્વેશનસમ્ભાવનાવિષયઃ ।
આશઙ્કાયામચેતનેષૂપસઙ્ખયાનમિતિ વચનાત્ ।
શ્વા મુમૂર્ષતીતિ યથા ।
અત્યાગાત્તમઃ ।
મમ પિતા મહ્યં મન્નિમિત્તં ત્વમનિન્દત્ ।
મયિ મદ્વિષયે ચાઘવાનપરાધવાન્ ।
તસ્માદ્વિષ્ણુવૈષ્ણવનિન્દાપરાધજાદઘાન્નિત્યનિરયાત્ ।
નિન્દાદિકં ચ દ્વેષમૂલમિતિ પ્રસિદ્ધમેવ ।
નરહરિં પ્રતિ પ્રહ્લાદસ્ય વાક્યમિદમ્ ।
તતઃ સ્થાનાત્ ।
નિન્દાં શૃણ્વતો યદાધઃપાતસ્તદા નિન્દકસ્ય કિમુ ।
માનુષીં મનુષ્યસદૃશીમ્ ।
યે મામવજાનન્તિ તે મોઘાશાદિમન્તો ભવન્તિ ।
તેષાં સુખલેશો ઽપિ ન ભવતિ ।
આત્મપરદેહેષુ પ્રેરકત્વેન સ્થિતમ્ ।
સંસરન્ત્યત્રેતિ સંસારા દેહાઃ ।
તસ્ય વિવરણમાસુરીષ્વેવેત્યાદિ ।
લોકો જનસ્તસ્યાન્તશ્ચણ્ડાલાદિસ્તત્પર્યન્તસ્ય ।
કથમેતત્સ્મૃતિવિરોધ ઇત્યત આહ- ઇત્યાદીતિ ॥
ઇત્યાદિવાક્યસન્દોહાદ્ દ્વેષિણસ્તમ એવ તુ

ન્યાયસુધા:
જ્ઞાયત ઇતિ શેષઃ ।
તમો ઽપિ નિરુત્થાનમિતિ તુશબ્દઃ ।
અતો યમાદ્યઙ્ગમવશ્યાનુષ્ઠેયમિતિ સિદ્ધમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અનુબન્ધાધિકરણમ્ ॥
*10,177*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,3.ઇવ્: વિધ્યાધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં વિદ્યાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં વિદ્યૈવ તુ નિર્ધારણાત્ ઓં ॥
યદ્યપીદમધિકરણમનુબન્ધાદિભ્ય ઇત્યતઃ પૂર્વં તથાપ્યુપાસનસ્વરૂપાવગમે સત્યેવ તત્સાથર્ક્યસમર્થનસ્યાવસરો નાન્યથેતિ વ્યુત્ક્રમેણ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તથાહિ ।
ન ભગવદુપાસનં કર્તવ્યં વૈયર્થ્યાત્ ।
નચ સાક્ષાત્કારાર્થમ્ ।
તસ્યાપિ વ્યર્થત્વાત્ ।
નચ મોક્ષપ્રયોજનો ઽસાવિતિ વાચ્યમ્ ।
ચાર્વાકદિશા મોક્ષસ્યૈવાભાવાત્ ।
ભાવે વા જૈનાદિમતાનુસારેણ સાધનાન્તરસાધ્યત્વાદિતિ પ્રાપ્તે મોક્ષસદ્ભાવં તસ્યાપિ ભગવદ્દર્શનસાધ્યત્વં ચ સાધયિતુમિદમારભ્યતે ।
યદ્યપિ સમયપાદે ચાર્વાકાદિમતાનિ નિરાકૃતાનિ ।
તથાપિ મોક્ષતત્સાધનવિયદૂષણવિશેષવ્યુત્પાદનાર્થો ઽયં પ્રયત્નઃ ।
તત્ર ચાર્વાકમતં તાવદનુવદતિ- નૈવેતિ ॥
વિદ્યૈવ તુ નિર્ધારણાત્

નૈવ મોક્ષ ઇતિ પ્રાહુર્લોકાયતમતે સ્થિતાઃ
ન્યાયસુધા:
એવશબ્દઃ સ્વરૂપનિષેધદ્યોતનાર્થઃ ।
અન્યથા પુરુષવિશેષાદિસમ્બન્ધેન નિષેધો ઽપિ જ્ઞાયેત ।
તસ્માદુપાસનં વ્યર્થમિતિ શેષઃ ।
*10,178*
તર્હિ કઃ પુરુષાર્થો ઽસ્તીત્યત આહ- ભોગ ઇતિ ॥
ભોગઃ ...
ન્યાયસુધા:
સ્રક્ચન્દનાદિવિષયસુખાનુભવો ભોગઃ સ પુરુષાર્થો ઽસ્તીતિ પ્રાહુરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ભોગશ્ચૈહિક એવ ન તુ સ્વર્ગાદિગત ઇત્યાહ- શરીરેતિ ॥
... શરીરપર્યન્તં ...
ન્યાયસુધા:
શરીરપાતપર્યન્તમિત્યર્થઃ ।
કુતઃ સ્વર્ગાપવર્ગયોરસત્ત્વમિત્યત આહ- ભસ્મીભાવ ઇતિ ॥
... ભસ્મીભાવસ્તતો ભવેત્

ઇતિ ...
*10,179*
ન્યાયસુધા:
તતઃ પાતાનન્તરં શરીરસ્ય ભસ્મીભાવો ભવેત્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
શરીરપાતોત્તરકાલમાત્મનઃ સ્વર્ગાપવર્ગૌ વક્તવ્યૌ ।
આત્મા ચ ન શરીરાતિરિક્તો ઽસ્તિ ।
શરીરં ચ પાતોત્તરકાલં નશ્યત્યેવ ।
તતઃ કસ્ય તૌ સ્યાતામિતિ ।
ઇતિ પ્રાહુરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
શઙ્કાસમાપ્તૌ વેતિશબ્દઃ ।
તદેતત્પ્રમાણાભાવેન દૂષયંસ્તાવત્પૃચ્છતિ- તદિતિ ॥
... તત્ કેન માનેન દૃષ્ટં ...
ન્યાયસુધા:
મોક્ષો નૈવાસ્તીતિ વાક્યાર્થં તદિતિ પરામૃશતિ ।
કેન માનેનેતિ ।
પ્રત્યક્ષેણ વા તદિતરેણ વેત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટમવગતમ્ ।
દ્વિતીયસ્તાવચ્ચાર્વાકેણ નાઙ્ગીકર્તું શક્યત ઇત્યાશયવાનાહ- પ્રત્યક્ષેતિ ॥
... પ્રત્યક્ષવાદિના
ન્યાયસુધા:
પ્રત્યક્ષમેકમેવ પ્રમાણં નાન્યદિત્યભ્યુપગચ્છતા ।
પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
આદ્યં નિરાકરોતિ- નહીતિ ॥
નહિ પ્રત્યક્ષમાનેન મોક્ષાભાવો ઽવસીયતે

*10,179f.*
ન્યાયસુધા:
અનુમાનાદિકં તાવત્પરસ્ય માનં ન ભવતિ ।
યચ્ચ માનત્વેનાઙ્ગીકૃતં પ્રત્યક્ષં તેનેતિ યાવત્ ।
મોક્ષો હિ નામ પરમાનન્દાવાપ્તિવિશિષ્યાત્યન્તિકી દુઃખનિવૃત્તિઃ ।
તદભાવશ્ચૈવમવગન્તવ્યઃ ।
નાસ્તિ કો ઽપિ પુરુષઃ પરમાનન્દાનુભવી સર્વો ઽપિ દુઃખી ચેતિ ।
નચ પુરુષાન્તરવર્તિની સુખદુઃખે તદભાવૌ વા પુરુષાન્તરપ્રત્યક્ષવિષયાવિતિ કથં મોક્ષાભાવઃ પ્રત્યક્ષેણાવસીયેતેતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
*10,181*
મા ભૂત્પ્રમાણાભાવેન મોક્ષાભાવનિશ્ચયઃ ।
તત્સદ્ભાવનિશ્ચયો ઽત્રપ દુર્ઘટ એવ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
તાવત્તત્ર પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ।
પરપુરુષવર્તિનોઃ પરમાનન્દદુઃખાભાવયોઃ પરપ્રત્યક્ષસ્ય સામર્થ્યાભાવાત્ ।
સ્વનિષ્ઠસ્તુ તદભાવ એવ પ્રત્યક્ષેણોક્ષ્યતે ।
નાપિ પ્રત્યક્ષાદન્યત્ ।
તત્પ્રામાણ્યસિદ્ધેઃ ।
તતશ્ચ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવાદપ્રતિપત્તિર્નિત્યસંશયો વા મોક્ષે સ્યાદિતિ નોપાસનાનુષ્ઠાનં સમ્ભવતીતિ ।
મૈવમ્ ।
પ્રત્યક્ષેણ તાવન્મોક્ષનિશ્ચયોપપત્તેઃ ।
*10,182*
નનૂક્તમત્ર પ્રત્યક્ષસ્ય તત્ર સામર્થ્યં નાસ્તીતિ તત્રાહ- ઘટત ઇતિ ॥
ઘટતે મુક્તિદૃષ્ટિસ્તુ પુરુષેણ મહીયસા
ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ પ્રાકૃતાનાં પ્રત્યક્ષં ન મોક્ષં ગોચરયિતું ક્ષમતે ।
તથાપિ મહત્તમપુરુષપ્રત્યક્ષેણ મોક્ષનિશ્ચયો યુજ્યત એવ ।
તદીયપ્રત્યક્ષાવગમશ્ચ પરેષાં તદ્વાક્યેન ભવિષ્યતીતિ ભાવઃ ।
નનુ કર્તૃકર્મણોઃ કૃતીત્યત્ર ષષ્ઠયા ભવિતવ્યં કથં તૃતીયા ।
શેષવિવક્ષાયાં ષષ્ઠી વિહિતા ।
નચાત્ર શેષવિવક્ષેતિ ચેન્ન ।
અસ્મિન્યોગે શેષગ્રહણસ્ય નિવૃત્તત્વાત્ ।
ઉચ્યતે ।
હેતાવેષા તૃતીયા ।
ન કર્તરિ કરણે વા ।
મહીયસા પુરુષેણ હેતુના કરણેન વા તદીયપ્રત્યક્ષેણેતિ યાવત્ ।
ઇતરેષાં મુક્તિદૃષ્ટિર્મુક્તિસદ્ભાવનિશ્ચયો ઘટત ઇતિ ।
યદ્વા મુક્તિવિષયા પ્રત્યક્ષદૃષ્ટિર્ઘટતે ।
કથમ્ ।
યતો મહીયસા પુરુષેણષક્ષ્યતે મોક્ષ ઇતિ વદામ ઇતિ યોજના ।
અથવા ક્રિયમાણેતિ પદાધ્યાહારે ન દોષઃ ।
*10,187*
એવં તર્હિ મયાપિ વક્તું શક્યત એવ ।
યદ્યપિ પરપુરુષવર્તી મોક્ષાભાવો ઽસ્મદાદીનાં ન પ્રત્યક્ષઃ ।
તથાપિ મહીયસઃ પુરુષસ્ય લોકાયતાચાર્યસ્ય પ્રત્યક્ષ એવ ।
તદવગમશ્ચાસ્માકં તદ્વાક્યેન ભવિષ્યતીતિ ।
તથાચ સત્પ્રતિપક્ષતયા પુનરનિશ્ચય એવેત્યત આહ- નેતીતિ ॥
નેતિ વક્તુર્મહત્ત્વં તુ કથઞ્ચન ન વિદ્યતે

ન્યાયસુધા:
કસ્મિન્નપિ પુરુષે વર્તમાનો ઽનાગતો વા મોક્ષો નાસ્ત્યેવેત્યહં પ્રત્યક્ષેણેક્ષ ઇતિ વક્તુસ્ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
મહત્ત્વમેવ ન વિદ્યતે કુતો મહીયસ્ત્વમિત્યેવશબ્દાર્થો વા તુશબ્દઃ ।
મહત્ત્વમિહ બહુપ્રકારમપેક્ષિતમ્ ।
ઇતરપુરુષાપ્રત્યક્ષાર્થસાક્ષાત્કારિત્વં તદુપયુક્તાસાધારણધર્મવત્ત્વં યથાર્થવાદિત્વં ચેતિ ।
તત્રૈકપ્રકારમપિ ન લોકાયતાચાર્યસ્ય વિદ્યતે ।
કુતસ્તેન સત્પ્રતિપક્ષતાશઙ્કા મોક્ષવાદિનાં મહાપુરુષાણામ્ ।
કુત ઇત્યત આહ- સાધયન્નિતિ ॥
સાધયન્ સર્વસામાન્યં કથમેવ વિશેષવાન્
*10,187f.*
ન્યાયસુધા:
ધર્માદ્યભાવપ્રતિપાદનેન સર્વેષાં પુંસાં સમાનત્વં સાધયંલ્લોકાયતાચાર્યઃ કથમેવેતરેભ્યો ઽતિશયવાન્ભવતિ ।
ન કથઞ્ચિત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પુરુષાન્તરાપ્રત્યક્ષસ્ય પરપુરુષગતસ્ય મોક્ષાભાવસ્ય સાક્ષાત્કરણે લોકાયતાચાર્યસ્યેતરેભ્યો વિશેષેણ ભાવ્યમ્ ।
અન્યથેતરેષામપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચાસાવસ્તિ ।
તપસા યોગેન વા જનિતો ધર્મવિશેષસ્તથા ।
સ ચેતરેષામિવ સ્વાત્મનો ઽપિ નાસ્તીતિ તેનૈવ સાધિતમ્ ।
અતઃ કારણાભાવાદિતરવત્તસ્યાપિ પરપુરુષવર્તિમોક્ષાભાવસાક્ષાત્કરણં નાસ્ત્યેવેતિ નિશ્ચીયતે ।
તત એવાહં મોક્ષાભાવં સાક્ષાત્કરોમીતિ તદીયવચનમયથાર્થમેવ ।
ભૂતપરિણામવિશેષ એવાતિશયો ઽસ્ત્વિતિ ચેત્ ।
સ કિં પ્રત્યક્ષો ઽપ્રત્યક્ષો વા ।
નાદ્યઃ ।
અનુપલમ્ભાત્ ।
યાદૃશતાદૃશસ્ય પ્રકૃતફલહેતુત્વે માનાભાવાત્ ।
અન્યથાતિપ્રસક્તેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અતીન્દ્રિયાર્થં નિરાકુર્વતા તેનૈવેતરવદાત્મન્યપિ તદભાવસ્ય સાધિતત્વાદિતિ ।
*10,189*
યથા યુષ્માભિરભિધીયતે નાસ્ત્યેવ મોક્ષાભાવસાક્ષાત્કારી મહાપુરુષ ઇતિ તથા અહમપિ વદામિ ।
નાસ્ત્યેવાસૌ મહીયાન્પુરુષો યઃ પ્રત્યક્ષેણ મોક્ષમીક્ષેત ।
પ્રમાણાભાવાદિતિ ।
તથાચ પુનરનિશ્ચય એવેત્યત આહ- દૃશ્યન્ત ઇતિ ॥
દૃશ્યન્તે પુરુષા લોકે પરાવરવિદો ઽપિચ

અપરોક્ષદૃશો યોગનિષ્ઠાશ્ચામલચક્ષુષઃ ।
પ્રત્યક્ષં દેવતાં દૃષ્ટ્વા તત્પ્રસાદાપ્તભૂતયઃ

જ્ઞાનવિજ્ઞાનપારજ્ઞા ...
ન્યાયસુધા:
ન કેવલમેક ઇતિ ભાવઃ ।
લોકે ઽસ્મિન્નેવ ભૂમણ્ડલે ।
તે ચ વસિષ્ઠાદયઃ ।
તેષાં મહીયસ્ત્વમાહ- જ્ઞાનવિજ્ઞાનપારજ્ઞા ઇતિ ॥
અત્ર વિષયિભ્યાં વિષયાવુપલક્ષ્યેતે ।
સામાન્યવિશેષાકારપારજ્ઞાઃ ।
ન કેવલં વર્તમાનાશેષવિદઃ કિન્નામ પરાવરવિદો ઽપિ ।
તત્કિમનુમાનાદિના નેત્યાહ- અપરોક્ષદૃશશ્ચેતિ ॥
અસ્મદાદિભ્યઃ કો વિશેષસ્તેષામિત્યત ઉક્તં યોગનિષ્ઠાશ્ચામલચક્ષુષ ઇતિ ।
યોગનિષ્ઠાજનિતવિશિષ્યાદૃષ્ટેન દિવ્યદૃષ્ટયઃ ।
કિન્તેનૈવ નેત્યાહ- પ્રત્યક્ષમિતિ ॥
યોગસામર્થ્યેન પરદેવતાં સાક્ષાદુપલભ્ય તન્પ્રસાદાસાદિતપ્રકાશાદ્યૈશ્વર્યવન્તઃ ।
વસિષ્ઠાદયો યોગર્ધિસમ્પન્નયા દિવ્યયા દૃષ્ટયા પરમપુરુષવર્તિનં મોક્ષં સાક્ષાત્કુર્વાણાઃ પ્રત્યક્ષેણૈવ દૃશ્યન્તે ઽતો ન મોક્ષાનિશ્ચય ઇતિ ।
અસ્મદાદિભિરનુપલબ્ધત્વાત્તે ન સન્તીત્યત આહ- નિષિદ્ધયન્ત ઇતિ ॥
... નિષિદ્ધયન્તે કથં નૃભિઃ

ન્યાયસુધા:
નૃભિરિત્યનેન મન્દભાગ્યૈઃ પરિમિતા વિવિક્તદેશપરિચયવદ્ભિરિતિ સૂચયતિ ।
નહિ તે વણિગ્વીથ્યાં વર્તન્તે ।
યેન યુષ્માભિરુપલભ્યેરન્ ।
અતો વિપ્રકર્ષાદનુપલભ્યમાના ન નિષેદ્ધું શક્યન્ત ઇતિ ભાવઃ ।
*10,190*
નનુ પુરુષસ્વરૂપમાત્રે ન વિપ્રતિપત્તિઃ ।
તેષાં મહીયસ્ત્વં તુ કુત ઇત્યત આહ- દૃશ્યતે ચેતિ ॥
*10,191*
ન કેવલં પુરુષાઃ કિન્તુ તેષામતિમાહાત્મ્યં મહીયસ્ત્વં ચ દૃશ્યતે ।
કથમ્ ।
અતિમહૌજસામ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
દૃશ્યન્તે તાવદ્વિન્ધ્યસ્થગનસમુદ્રપાનાદીનિ તેષામતિમહાન્ત્યોજાંસિ ।
તાનિ ચ મહૈશ્વર્યકાર્યાણિ ।
નચ કાર્યાણિ વિના કારણૈર્ભવિતુમર્હન્તિ ।
મહૈશ્વર્યેષુ ચ સાર્વજ્ઞાપરનામકં પ્રાકાશ્યમિતિ તેષાં મહીયસ્ત્વસિદ્ધિરિતિ ।
*10,192*
નનુ તદીયં મોક્ષવિષયં પ્રત્યક્ષં પરેષાં કુતઃ સિદ્ધમ્ ।
તદ્વાક્યાદિતિ ચેન્ન ।
તેષાં વિપ્રલમ્ભકત્વોપપત્તેરિત્યત આહ- યદીતિ ॥
યદિ તે ઽપિ નિષિદ્ધયન્તે કિં નોક્તિસ્તે નિષિદ્ધયતે
ન્યાયસુધા:
વિપ્રલમ્ભો હિ પ્રયોજનમૂલો ભવતિ ।
નચ તેષાં પ્રયોજનાનુસન્ધાનં સમ્ભવતિ ।
આપ્તસમસ્તૈશ્વયર્ત્વાત્ ।
પ્રયોજનાન્તરસ્ય ચાપ્રમિતત્વાત્ ।
એવંભૂતા અપિ તે યોગિનો યદિ વિપ્રલમ્ભકા ઇતિ નિષિદ્ધયન્તે ।
તદીયં વાક્યં વિપ્રલમ્ભમૂલત્વેન નિરાક્રિયત ઇતિ યાવત્ ।
તદા તે ત્વદભ્યુપગતા લોકાયતાચાર્યોક્તિઃ કિં તથૈવ ન નિષિધ્યતે ।
સાપિ વિપ્રલમ્ભમૂલેતિ કલ્પયિત્વાનાદરણીયા સ્યાત્ ।
અવિશેષાદિતિ યાવત્ ।
એતેનૈતદપિ નિરસ્તમ્ ।
વિપ્રકષર્વશાદસ્માભિરનુપલભ્યમાના અપિ યોગિનસ્તન્માહાત્મ્યં તદીયં સ્વપ્રત્યક્ષવિષયં વાક્યં ચાસ્માભિઃ કુતો ઽવગન્તવ્યમ્ ।
ઇતિહાસપુરાણેભ્ય ઇતિ ચેન્ન ।
તેષામપ્રમાણત્વાદિતિ ।
દોષદર્શનેન હિ તેષામપ્રામાણ્યં કલ્પ્યમ્ ।
નચ તત્ર પ્રમાણમસ્તિ ।
વાક્યત્વેનૈવ પ્રામાણ્યપ્રતિષેધે લોકાયતાચાર્યોક્તેરપિ તત્પ્રતિષેધપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
*10,193*
ન લોકાયતાચાર્યોક્તિર્વિપ્રલમ્ભશઙ્કયા નિરાક્રિયતે ।
પ્રત્યક્ષસંવાદેન પ્રામાણ્યનિશ્ચયાદિતિ ચેત્સમં પ્રકૃતે ઽપીત્યાહ- યદુક્તેતિ ॥
યદુક્તવાક્યપ્રામાણ્યં પ્રત્યક્ષેણોપલભ્યતે

ન્યાયસુધા:
યૈર્યોગિભિરુક્તાનાં વાક્યાનાં પ્રામાણ્યં પ્રત્યક્ષેણ પ્રત્યક્ષસંવાદેનોપલભ્યન્તે તે ઽપીતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ।
કથમિત્યત આહ- વરાદયો ઽપીતિ ॥
વરાદયો ઽપિ તદ્દત્તાઃ સદા સત્યા ભવન્તિ હિ
ન્યાયસુધા:
તૈર્યોગિભિર્દત્તા વરાઃ શાપાશ્ચ સદાવ્યભિચારેણ સત્યા ભવન્તિ ।
હિ યસ્માત્તસ્માદિતિ પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ ।
તે પ્રસન્નાઃ સન્તસ્તવેદં ભદ્રં ભવિષ્યતીતિ વા કુપિતાઃ સન્તસ્તવેદમભદ્રં ભવિષ્યતીતિ વા યદાહુસ્તત્તથૈવ ભવત્પ્રત્યક્ષેણોપલભ્યત ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
પ્રત્યક્ષયોગ્યાર્થે ભવતુ તત્સંવાદેન તદીયં વાક્યં પ્રમાણમ્ ।
અતીન્દ્રિયે તુ મોક્ષાદૌ કથમિતિ ।
એવં તર્હિ લોકાયતાચાર્યવચનમપિ પ્રત્યક્ષયોગ્યાર્થે તત્સંવાદેન પ્રમાણમસ્તુ ।
અતીન્દ્રિયે તુ મોક્ષાભાવાદૌ કથમિતિ સમાનમ્ ।
અથ મન્યસે પ્રત્યક્ષયોગ્યાર્થે તાવત્તદીયં વચનં પ્રત્યક્ષસંવાદ્યેવોપલબ્ધમ્ ।
તેનાતીન્દ્રિયાર્થવિષયે ઽપિ તત્ર વિશ્વસિમઃ ।
લોકે તથોપલમ્ભાદિતિ ।
તદિદં પ્રકૃતે ઽપિ સમાનમ્ ।
તદિદમુક્તમનુક્તસમુચ્ચયાર્થેનાપિપદેન ।
*10,194*
એવં સત્પ્રતિપક્ષતાનિરાસાય યોગિનાં મોક્ષપ્રત્યક્ષવાદસ્ય પ્રામાણ્યમ્, અપ્રામાણ્યં ચ લોકાયતાચાર્યસ્ય મોક્ષાભાવપ્રત્યક્ષોક્તેરુપપાદિતમ્ ।
હેત્વન્તરેણાપિ તદપ્રામાણ્યમુપપાદયતિ- અપ્રામાણ્યમિતિ ॥
અપ્રામાણ્યં તદુક્તેશ્ચ વૃથાવાચાવસીયતે

ન્યાયસુધા:
હેતુસમુચ્ચયે ચશબ્દઃ ।
વૃથાવાચેતિ ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ ।
વૃથાત્વાદિત્યેવોક્તે તૃણાદિદર્શને વ્યભિચારઃ સ્યાત્ ।
તદર્થં વાગ્ગ્રહણમ્ ।
કથં લોકાયતાચાર્યોક્તેર્વૃથાત્વમિત્યત આહ- ન હીતિ ॥
ન હિ પ્રયોજનં કિઞ્ચિત્ પરલોકનિવારણાત્
ન્યાયસુધા:
પરલોકસ્ય મોક્ષાદેર્નિવારણાત્ નાસ્તિત્વપ્રતિપાદનાલ્લભ્યં કિઞ્ચિત્પ્રયોજનં નાસ્તીત્યેતત્પ્રસિદ્ધમેવ ।
તથાહિ ।
તદુક્તેરદૃષ્ટં વા પ્રયોજનં સ્યાદ્દૃષ્ટં વા ।
ન તાવદદૃષ્ટમ્ ।
પરલોકનિવારણાત્ ।
અદૃષ્ટં હિ સ્વર્ગાદાવુપભોગ્યં વા સ્યાદ્દેહાન્તરેણેહૈવ વા ।
નાદ્યઃ ।
સ્વર્ગાદેઃ પરલોકસ્ય પરેણ પ્રતિષિદ્ધત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
દેહાત્મવાદિનાસ્યાત્મનઃ પરલોકસ્ય દેહાન્તરસ્ય નિવારણાત્ ।
નાપિ દૃષ્ટમ્ ।
પ્રતિપાદકપ્રતિપાદ્યયોરર્થકામલાભાનુપલમ્ભાદિતિ ।
*10,195*
વૈદિકાનાં ધર્માધર્મવ્યવસ્થાપકૈર્વવચનૈરુપરુદ્ધકામભોગાનાં પ્રાણિનાં ધર્માદ્યભાવાપ્રતિપાદનેન કામોપભોગોપરોધનિવૃત્તિરૂપપરોપકારસ્તાવદાચાર્યસ્ય પ્રાણિનાં ધર્માદ્યભાવપ્રતિપાદનેન કામોપભોગોપરોધનિવૃત્તિરૂપપરોપકારસ્તાવદાચાર્યસ્ય પ્રયોજનમસ્તિ ।
યદ્યપ્યુપકારો ન સ્વરૂપેણ પ્રયોજનમ્ ।
નાપ્યદૃષ્ટહેતુત્વેન ।
તથાપ્યુપકર્તારં પ્રત્યુપકુર્વન્ત્યેવ ।
વિનેયાનાં ચ કામોપભોગોપરોધનિવૃત્તિરેવાસ્તિ પ્રયોજનમ્ ।
તત્કથં વૃથાત્વમિત્યત આહ- વૃથા વાચમિતિ ॥
વૃથાવાચં વૃથા હન્યાદ્ યદિ તસ્ય કિમુત્તરમ્
ન્યાયસુધા:
અત્ર વૃથાવાચમિતિ સાધ્યનિર્દેશઃ ।
એવમપિ વૃથાવાક્ત્વં ન પરિહાર્યમિતિ ।
અદૃષ્ટપ્રયોજનરહિતવાચમિતિ વા ।
યદિ કશ્ચિત્તમાચાર્યં વિનેયં વા વૃથૈવ હન્યાત્તદા તં પ્રતિ તસ્ય કિમુત્તરમ્ ।
ન કિઞ્ચિત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ન સ્ત એવ ધર્માધર્મૌ, અતસ્ત્વયા નિરઙ્કુશેન કામોપભોગઃ કરણીય ઇત્યાચાર્યેણ બોધિતો ઽન્તેવાસી તદીયકમનીયકાન્તાદ્યપહારાર્થં તં હન્યાદેવ, તદાસ્ય કા પ્રતિક્રિયા ।
ઉપકર્તુરપકારો મહાપ્રત્યવાયહેતુરિતિ છાન્દસોક્તેસ્તેનૈવ ત્યાજિતત્વાત્ ।
ઉપકર્તારં પ્રત્યુપકુર્વન્તીત્યેતદપિ ધર્માદિવાસનાયાં સત્યામેવ ।
સા તુ તેનૈવ નિશ્શેષિતા ।
અતો નાસ્ત્યેવાચાર્યસ્ય પ્રયોજનમ્ ।
પ્રત્યુત સ્વજીવનહાનિલક્ષણો ઽનર્થ એવ એવં વિનેયાનામપ્યન્યોન્યધનવનિતાદ્યપહારાયપરસ્પરવધાદાવેવ પ્રવૃત્તિઃ ન તુ કામોપભોગાવસરઃ ।
મહતાનર્થેનાક્રાન્તો ઽલ્પીયાન્કામોપભોગો ઽનર્થ એવેતિ ।
*10,196*
અસ્ત્વેવં લોકાયતાચાર્યોક્તેર્વૃથાત્વમનર્થહેતુત્વં ચ ।
તથાપ્યપ્રામાણ્યં કુત ઇત્યત આહ- સ્વેતિ ॥
સ્વજીવનવિરોધાય વદન્ કિં નામ બુદ્ધિમાન્

ન્યાયસુધા:
સ્વશબ્દઃ પરેષામપ્યુપલક્ષકઃ ।
વ્યર્થં ચેતિ શેષઃ ।
વ્યર્થાનર્થહેતુવાક્ત્વેન લોકાયતાચાર્યસ્યાપ્રેક્ષાવત્ત્વમનુમીયતે ।
તતસ્તદ્વચનસ્યાપ્રામાણ્યમિતિ શેષઃ ।
ઉક્તશ્ચાયમર્થઃ પ્રયોજનાધિકરણે ।
*10,197*
ઉક્તમર્થં બુદ્ધયારોહાય સઙ્ક્ષિપ્યાહ- પ્રામાણ્યં ઇતિ ॥
પ્રામાણ્યે સંશયઃ કિં સ્યાત્ તયોઃ પુરુષયોરપિ ।
સ્વજીવનવિરુદ્ધોક્તિરજ્ઞો દૃષ્ટસ્ય ચાપિ સઃ

યશ્ચાતીન્દ્રિયદેવોક્તિશ્રોતા દૃષ્ટપરાવરઃ ।
અતીતાનાગતં સર્વં લોકાનુભવમાપયન્ ॥ મનુવ્_3,3.125અ-ચ્ ॥
*10,198*
ન્યાયસુધા:
(અત્ર) પ્રામાણ્યશબ્દેનાપ્તત્વમુચ્યતે ।
કિમિત્યાક્ષેપે ।
અપિશબ્દો ગર્હાયામ્ ।
સ્વેત્યુપલક્ષણમ્ ।
દૃષ્ટસ્ય દર્શનયોગ્યસ્યાપિ બહોરર્થસ્ય ।
ચશબ્દો વિશેષણસમુચ્ચયે ।
દેવોક્તીત્યતીન્દ્રિયાન્તરસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
સ્વોક્તં સર્વં પ્રત્યક્ષસંવાદેન લોકાનુભવં લોકાશ્વાસં પ્રાપયન્ ।
યઃ સ્વજીવનવિરુદ્ધોક્તિત્વાદિવિશેષણો લોકાયતાચાર્યો યશ્ચાતીન્દ્રિયદેવોક્તિશ્રોતૃત્વાદિવિશેષણો યોગી તયોરપિ પુરુષયોઃ પ્રામાણ્યે સંશયઃ સ્યાત્કિં, ન સ્યાદેવ ।
કિન્ત્વાદ્યસ્યાપ્રામાણ્યમેવ દ્વિતીયસ્ય પ્રામાણ્યમેવ નિશ્ચીયત ઇતિ યોજના ।
*10,199*
એવં નિમિત્તાભાવેનાસમ્ભાવિતાતીન્દ્રિયજ્ઞાનસ્ય કામુકત્વાદિના સમ્ભાવિતવિપ્રલમ્ભસ્ય લોકાયતાચાર્યસ્ય યોગર્ધિસમ્પદા સમ્ભાવિતસાર્વજ્ઞાવાપ્તસમસ્તૈશ્વર્યવત્ત્વાદિનાત્યન્તાસમ્ભાવિતવઞ્ચકત્વાત્પ્રત્યક્ષસંવાદિવચસો યોગિનઃ પ્રતિ, પ્રતિપક્ષત્વાસમ્ભવે (ન) તદ્વચનાવગતેન તત્પ્રત્યક્ષેણ મોક્ષઃ સિદ્ધયતીત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં વેદેનાપિ તં સિષાધયિષુસ્તત્પ્રામાણ્યે વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ કિં સંવાદરહિતત્વાદ્વેદસ્યાપ્રામાણ્યમુચ્યતે ।
ઉત વાક્યત્વાદુન્મત્તવાક્યવત્ ।
અથવોન્મત્તવાક્યાદનિશ્ચિતવિશેષત્વાદથ(વા) બાધિતત્વદિતિ વિકલ્પ્યાદ્યે ઽપિ કિં સર્વસ્ય સંવાદો નાસ્તિ ઉતૈકદેશસ્યેતિ વિકલ્પ્યાદ્યં નિરાચષ્ટે- અત ઇતિ ॥
અતઃ પ્રત્યક્ષગમ્યત્વાદ્ વેદમાત્વસ્ય ચ સ્ફુટમ્

ન્યાયસુધા:
વૈદિકાનુષ્ઠાનવતાં તત્ફલસિદ્ધેર્દૃષ્ટત્વાદિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષગમ્યત્વાત્ પ્રત્યક્ષસંવાદેન સિદ્ધત્વાત્ ।
પ્રમાણસમુચ્ચયે ચશબ્દઃ ।
વેદેન ચ મોક્ષસિદ્ધિરિતિ ।
અનેન સર્વસ્યાપિ વેદસ્ય પ્રમાણાન્તરસંવાદો નાસ્તીત્યેતદસિદ્ધમ્ ।
ઐશ્વર્યાદિસાધનતયા યોગાદિકમુપદિશતો વેદભાગસ્ય સંવાદદર્શનાદિત્યુક્તં ભવતિ ।
મોક્ષપ્રતિપાદકાનિ ચ વેદવાક્યાનિ તત્ર તત્રોદાહૃતાન્યેવ દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
ફલવિસંવાદો ઽપિ વેદસ્ય દૃશ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
તસ્ય કર્તૃકર્માદિવૈગુણ્યહેતુતાયાઃ પ્રાગુક્તત્વાત્ ।
તદિદમુક્તં સ્ફુટમિતિ ।
આદ્યે દ્વિતીયં દૂષયતિ- યદીતિ ॥
યદ્યાગમસ્ય નો માત્વમક્ષજસ્ય તથા ભવેત્
ન્યાયસુધા:
યદિ ભાગવિશેષસ્ય સંવાદાભાવેન કૃત્સ્નસ્યાપિ આગમસ્ય નો માનત્વમ્ અપ્રમાણત્વમિત્યુચ્યતે તર્હિ અક્ષજસ્ય પ્રત્યક્ષમાત્રસ્ય તથા અપ્રમાણત્વં ભવેત્ ।
અસ્થાત્સુખાદિવિષયસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય સંવાદાભાવાત્ ।
યદિ ચ સંવાદરહિતસ્યૈવ વેદભાગસ્ય નો માનત્વમિત્યુચ્યતે તદાસ્મત્સુખાદિવિષયસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યાપ્રામાણ્યં ભવેદેવેતિ ।
યદ્યપિ યોગિપ્રત્યક્ષસંવા(દો ઽસ્તિ તથા)દઃ પ્રાગુક્તસ્તથાપિ તદિતરપ્રમાણાપેક્ષયેદમુદિતં વેદિતવ્યમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
પ્રત્યક્ષં સ્વત એવ પ્રમાણં તત્ર કિં સંવાદેનેત્યત આહ- યદ્યક્ષજસ્યેતિ ॥
*10,200*
યદ્યક્ષજસ્ય માત્વં સ્યાદાગમસ્ય કથં ન તત્
ન્યાયસુધા:
યદિ સંવાદેન વિનાક્ષજસ્ય સ્વત એવ પ્રમાણત્વં સ્યાત્તર્હિ આગમસ્ય તત્ સ્વત એવ પ્રામાણ્યં કથં ન ભવેત્- અવિશેષાદ્ભવેદેવ ।
*10,201*
દ્વિતીયં નિરાકરોતિ- યદ્યાગમસ્યેતિ ।
યદિ વાક્યત્વમાત્રેણોન્મત્તવાક્યવદાગમસ્ય ન માનત્વમિત્યુચ્યતે ।
તર્હ્યક્ષજત્વેન શુક્તિરજતાદિવિષયાક્ષજવત્સ્તત્સ્તમ્ભાદ્યક્ષજસ્યાપ્યપ્રામાણ્યં સ્યાદવિશેષાત્ ।
નિર્દેષત્વાત્સ્તમ્ભાદિવિષયમક્ષજં પ્રમાણમિત્યત આહ- યદ્યક્ષજસ્યેતિ ॥
યદિ નિર્દેષત્વાત્સ્તમ્ભાદિવિષયસ્યાક્ષજસ્ય પ્રમાણત્વં સ્યાત્તર્હ્યાગમસ્યાપિ તત એવ કથં ન ભવેત્ ।
ન હ્યપૌરુષેયસ્ય સદોષતા સમ્ભવતિ ।
વેદ ઇત્યુપક્રમાત્તથૈવ વક્તવ્યે યદાગમસ્યેતિ વદતિ તદનેનૈવ ન્યાયેન પૌરુષેયાગમસ્યાપિ પ્રામાણ્યં સાધનીયમિતિ સૂચયિતુમ્ ।
*10,202*
તૃતીયં નિરાકરોતિ- લોકેતિ ॥
લોકવાક્યાદ્ વિશેષશ્ચાવ્યભિચારેણ સિદ્ધયતિ

ન્યાયસુધા:
ઉન્મત્તાદિવાક્યાત્ ।
વિશેષો વેદસ્ય ।
અવ્યભિચારેણ બાધરાહિત્યેન ।
નહિ વૈદિકો ઽર્થઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધો યેન તત્તત્ર બાધકતયાવકાશં લભેત ।
એતેન ચતુર્થો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
તદેવં પ્રત્યક્ષાગમાભ્યાં મોક્ષં સાધયતેહામુત્ર ફલભોગવૈરાગ્યવતાં યોગિનાં પ્રવૃત્તિઃ સફલા પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિત્વાત્સમ્મતવદિત્યનુમાનમપિ સૂચિતમ્ ।
અનુમાનપ્રામાણ્યં ચ પ્રાગેવ સમર્થિતમ્ ।
*10,203*
અપરે પુરનનુમિમતે ।
દુઃખસન્તતિરત્યન્તમુચ્છિદ્યતે સન્તતિત્વાદ્દીપજ્વાલાસન્તતિવદિતિ ।
તદસત્ ।
સકલજીવગતદુઃખસન્તતિપક્ષીકારેંઽશે બાધિતત્વાત્ ।
નિત્યસંસારિણાં કેષાઞ્ચિત્સત્ત્વસ્ય તૈરપ્યઙ્ગીકૃતત્વાત્સમર્થયિષ્યમાણત્વાચ્ચ ।
તદ્વયતિરિક્તજીવગતદુઃખસન્તતિપક્ષીકારે તુ તત્રૈવ વ્યભિચારાત્ ।
પાર્થિવપરમાણુરૂપાદિસન્તાને વ્યભિચારાચ્ચ ।
સર્વમુક્તિપક્ષે ફલમૂલયોરભાવેન સો ઽપ્યત્યન્તમુચ્છિદ્યત એવેતિ ચેન્ન ।
સર્વમુક્તિપક્ષસ્યૈવ નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
કાલક્ષણસન્તાને વ્યભિચારાચ્ચ ।
કિઞ્ચ દુઃખસન્તતિશબ્દેન દુઃખાન્યેવોચ્યન્તે ઉત તદ્ધર્મઃ કશ્ચિત્ ।
આદ્યે સિદ્ધસાધનતા ।
મોક્ષમનઙ્ગીકુર્વતાપિ દુઃખાનાં વિનાશિતાભ્યુપગમાત્ ।
અત એવાત્યન્તમિત્યુક્તમિતિ ચેત્ ।
કો ઽસ્યાર્થઃ ।
કિં સર્વાણ્યપિ દુઃખાન્યુચ્છિદ્યન્ત ઇતિ ।
ઉત નિઃશેષતયોચ્છિદ્યન્ત ઇતિ ।
અથવા તત્ર દુઃખાન્તરાનુત્પાદેનેતિ ।
ન પ્રથમઃ ।
સિદ્ધસાધનતાનિસ્તારાત્ ।
સર્વેષામપિ દુઃખાનાં પરેણાનિત્યતાયાઃ સ્વીકૃતત્વાત્ ।
અત એવ ન દ્વિતીયઃ ।
ન હિ દુઃખં સાવયવદ્રવ્યમ્ ।
યેન સશેષમુચ્છિદ્યત ઇતિ શઙ્કયેત ।
ન તૃતીયઃ ।
દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલત્વાત્ ।
નહિ દીપજ્વાલાસન્તતિરેવમુચ્છિદ્યતે ।
તત્રૈવ પુનર્જ્વાલાન્તરોદયસમ્ભવાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
દુઃખધર્મો હિ જાતિર્વા તદન્યો વા ।
આદ્યે ઽપસિદ્ધાન્તઃ ।
જાતેર્નિત્યત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
આશ્રયાસિદ્ધેઃ ।
ગુણેષુ જાતિવ્યતિરિક્તધર્માનઙ્ગીકારાત્ ।
અઙ્ગીકારે ઽપ્યર્થાન્તરતા સ્યાત્ ।
નહિ દુઃખધર્મસ્ય કસ્યચિદ્વિનાશસિદ્ધૌ મોક્ષસિદ્ધિરિતિ ।
*10,206*
આત્મા કદાચિદ્ધ્વસ્તાશેષવિશેષગુણો વિભુત્વે સતિ કાર્યવિશેષગુણવત્ત્વાત્ મહાપ્રલયાવસ્થાયામાકાશવદિતિ ચાસત્ ।
સર્વાત્મપક્ષીકારે પરમેશ્વરાત્મનિ બાધાત્ ।
અસિદ્ધેશ્ચ ।
જીવાત્મપક્ષીકારે ઽપિ સંસાર્યેકસ્વભાવાનાં જીવાનાં સ્વયમેવોરરીકૃતત્વેન તત્ર બાધાત્ ।
તદતિરિક્તજીવપક્ષીકારે તત્રૈવાનૈકાન્ત્યાત્ ।
જીવાત્મનાં વિભુત્વાભાવેનાસિદ્ધેશ્ચ ।
આત્મત્વં કદાચિદ્ધ્વસ્તાશેષવિશેષગુણદ્રવ્યનિષ્ઠમિતિ પ્રતિજ્ઞાર્થ ઇતિ ચેન્ન ।
તથા સતિ હેતોરસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
જાતિત્વં હેતુરિતિ ચેન્ન ।
પૂર્વાનુમાનદોષાપરિહારાત્ ।
ઘટત્વાદાવનૈકાન્તિકત્વાચ્ચ ।
અશેષવિશેષગુણશૂન્યદ્રવ્યનિષ્ઠમિતિ પ્રતિજ્ઞાર્થ ઇતિ ચેન્ન ।
સગુણાનામેવ દ્રવ્યાણામુત્પાદસ્ય સમર્થિતત્વાત્ ।
વિભુકાર્યવિશેષગુણવદ્વૃત્તિજાતિત્વસ્ય હેતુત્વાન્ન કો ઽપિ દોષ ઇતિ ચેન્ન ।
કાર્યવિશેષગુણવત્પદસ્ય વૈયર્થ્યાત્ ।
તત્ત્યાગે ઽપ્યર્થાન્તરત્વાત્ ।
અશેષવિશેષગુણધ્વંસો ન મોક્ષ ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
*10,212*
એતેન દેવદત્તો દેવદત્તાધર્મસમાનકાલીનદેવદત્તગતત્વાનધિકરણદુઃખધ્વંસાધિકરણં દુઃખિત્વાદ્યજ્ઞદત્તવદિતિ વિશિષ્યવ્યતિરેક્યનુમાનમપિ નિરસ્તમ્ ।
અર્થાન્તરતાપરિહારાદિત્યાસ્તાં પ્રપઞ્ચઃ ।
*10,213*
ઇદાનીં જૈનોક્તમોક્ષસાધનં દૂષયિતુમનુવદતિ- અસ્તીતિ ॥
અસ્તિ મોક્ષો ઽપિ ધર્મેણ યથાર્થજ્ઞાનતો ઽપિ ચ
*10,214*
ન્યાયસુધા:
યદિદં મોક્ષાસ્તિત્વં સમર્થિતં તત્સાધ્વિતિ જૈનાઃ પ્રાહુરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અઙ્ગીકૃતશ્ચેન્મોક્ષસદ્ભાવસ્તદા તત્સાધનમપિ કિઞ્ચિદઙ્ગીકાયર્મેવ ।
તથાચ કા વિપ્રતિપત્તિરિત્યાશયવાન્પૃચ્છતિ- અપીતિ ॥
કિં તર્હીત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમાહ- ધર્મેણેતિ ॥
લભ્યત ઇત્યાહુઃ ।
અપિચાવિતરેતરસમુચ્ચયે ।
યદ્યપિ મોક્ષં તત્સાધનં ચાભ્યુપયન્તિ જૈનાસ્તથાપિ તદ્વિશેષે વિપ્રતિપદ્યન્તે ।
યતઃ સમ્યગ્જ્ઞાનસમ્યક્ચારિત્ર્યસમુચ્ચયસાધ્યં મોક્ષમાહુરિત્યાશયઃ ।
સમ્યગ્દર્શનં યદ્યપરોક્ષજ્ઞાનં તદા યથાર્થગ્રહણેનૈવ ગૃહીતમ્ ।
યદિ ચ સ્વસમયપરિપાલનં તદા ધર્મગ્રહણેનેતિ પૃથગ્ગ્રહણં વ્યર્થમિતિ સૂચયિતું દ્વયોરેવ ગ્રહણમ્ ।
ધર્મજ્ઞાનસમુચ્ચયસાધ્યત્વં મોક્ષસ્ય કથઞ્ચિદસ્માભિરપ્યઙ્ગીક્રિયતે ।
અતો વિપ્રતિપત્ત્યનન્તરં દર્શયતિ- પ્રામાણ્યમિતિ ॥
પ્રામાણ્યમનુમાયાશ્ચ જિનસ્યાપ્તત્વસાધને

તદ્વાક્યાદ્ ધર્મસજ્જ્ઞાનવિજ્ઞપ્તિર્ભવતીતિ ચ
ન્યાયસુધા:
જિન આપ્તો ઽસ્સ્વલિતવાક્યત્વાદિત્યાદ્યનુમાયાઃ ।
ચશબ્દાજ્જિનદર્શિનાં વાક્યસ્ય ચ ।
તદ્વાક્યાત્ જિનવાક્યાત્ ।
ઇતિ ચ જૈનાઃ પ્રાહુઃ ।
અનુમા(ના)દ્યવગતાપ્તભાવજિનવાક્યાન્મોક્ષસાધનસિદ્ધિમાહુઃ ।
નતુ સ્વતઃ પ્રમાણાદ્વેદાદિત્યાશયઃ ।
મોક્ષસાધનવિષયાં વિપ્રતિપત્તિં દર્શયિતુમુપક્રમ્ય પ્રમાણવિપ્રતિપત્તિપ્રદર્શનમસઙ્ગતમિતિ ચેન્ન ।
સાધનજ્ઞાપકસ્યાપિ સાધનત્વાત્ ।
ધર્મજ્ઞાનસ્વરૂપે ઽપિ વિપ્રતિપત્તિં દર્શયતિ- ધર્મ ઇતિ ॥
ધર્મો ઽહિંસાપરો નાન્યો જ્ઞાનં પુદ્ગલદર્શનમ્

ઇતિ જૈનાઃ ...
ન્યાયસુધા:
અહિંસા પરા પ્રધાનભૂતા યસ્મિન્સ તથોક્તઃ ।
એતદસ્માકમપિ સમ્મતમિત્યત ઉક્તમન્યો હિંસાસહિતો યજ્ઞાદિર્ન ધર્મ ઇતિ ।
આત્મવિવિક્તત્વાદિરૂપેણ પુદ્ગલસ્ય દેહસ્ય દર્શનમ્ ।
યદ્વા પુદ્ગલસ્યાત્મનો દેહાદિવિવિક્તતયા દર્શનમ્ ।
અત્રાપિ નાન્યદ્યત્સિદ્ધાન્તિના વિવક્ષિતમિત્યનુવર્તતે ।
*10,217*
દૂષયતિ- કથમિતિ ॥
... કથં તત્ સ્યાત્ પ્રમાણમનુમાનતઃ

ન્યાયસુધા:
તજ્જિનવાક્યમનુમાનેન પ્રમાણમિતિ પ્રતિપત્તવ્યં કથં સ્યાત્ ।
અનુમાનેન વાક્યેન ચ જિનસ્યાપ્તત્વમવધાર્યાપ્તવાક્યત્વાનુમાનેન મોક્ષસાધનં ધર્મં જ્ઞાનં ચ પ્રતિપાદયતો જિનવાક્યસ્ય પ્રામાણ્યાવધારણં યદુક્તં તન્નોપપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કુતો નોપપદ્યત ઇત્યતો હેતું વક્તુમુપોદ્ઘાતત્વેન પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમસ્વરૂપં ક્રમેણ તાવદાહ- વિષયાનિતિ ॥
વિષયાન્ પ્રતિ સ્થિતં હ્યક્ષં પ્રત્યક્ષમિતિ ગીયતે ।
પ્રત્યક્ષશબ્દાનુસારાદનુમેતિ પ્રકીતિર્તા ॥ મનુવ્_3,3.129ચ્-f ॥
આ સમન્તાદ્ ગમયતિ ધર્માધર્મૌ પરં પદમ્ ।
યચ્ચાપ્યતીન્દ્રિયં ત્વન્યત્ તેનાસાવાગમઃ સ્મૃતઃ

ન્યાયસુધા:
વિષયાન્નિર્દેષાન્પ્રતિ સ્થિતં તૈઃ સન્નિકૃષ્ટમક્ષમદુષ્યમિન્દ્રિયમ્ ।
જાતાવેકવચનમ્ ।
યસ્યેન્દ્રિયસ્ય યો વિષયો ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યામવગતસ્તેનાદોષેણ સન્નિકૃષ્ટમદુષ્યં તત્પ્રત્યક્ષમિત્યર્થઃ ।
અનેન પ્રાદિસમાસો ઽયં નાવ્યયીભાવ ઇતિ સૂચિતમ્ ।
તથા સતિ પ્રત્યક્ષસ્યેતિ ષષ્ઠી ન શ્રૂયેત ।
યદ્યપિ પ્રતિસ્થિતમક્ષં પ્રત્યક્ષમ્ ।
તથાપિ યોગ્યતયા વિષયાણાં સમ્બન્ધ ઇતિ હિશબ્દેનાચષ્ટે ।
*10,218*
પ્રત્યક્ષશબ્દાનુસારાત્ ।
પ્રત્યક્ષાગમાનુસારેણૈવ માનત્વમ્ ।
અનુસરણં ચ તદ્ગૃહીતધર્મ્યાદિમત્ત્વં તદબાધિતાપ્રતિબદ્ધવિષયત્વં ચ ।
પ્રકીર્તિતાનુમેતિ શેષઃ ।
યાનુમા પ્રસિદ્ધા સાસ્માન્નિમિત્તાદનુમેતિ પ્રકીતિર્તા ।
યદ્યપ્યનુસૃતા માનુમા તથાપિ સામર્થ્યાત્પ્રત્યક્ષાદિસમ્બન્ધઃ ।
અનુમાનમૂલાનુમાપ્યન્તતઃ પ્રત્યક્ષાદિમૂલૈવેત્યુક્તં પ્રાક્ ।
આ ઇત્યનુવાદેન સમન્તાદિતિ વ્યાખ્યાનમ્ ।
સમ્યક્ ચેત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
ગમયતિ જ્ઞાપયતિ ।
કરણે કર્તૃત્વોપચારઃ ।
ગ્રહવૃદૃનિશ્ચિગમશ્ચેત્યકર્તરિ કારકે ભાવે વા અપો વિધાનાત્ ।
અનુપ્રમાણવિષયં ચેદં વ્યાખ્યાનં જ્ઞાતવ્યમ્ ।
યચ્ચ ધર્માદિભ્યો ઽન્યદતીન્દ્રિયમપિશબ્દાદનનુમિતં ચ ।
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
તેનૈવેતિ સમ્બદ્ધયતે ।
યદ્યપ્યા સમ્યક્ સમન્તાત્સર્વં ગમ્યતે અનેનેત્યાગમઃ ।
તથાપિ પ્રત્યક્ષાનુમાનાગતે ઽર્થે તસ્ય વૈયર્થ્યાદતીન્દ્રિયમપીત્યુક્તમ્ ।
તસ્ય વિવરણં ધર્મેત્યાદિ ।
ય આગમઃ પ્રસિદ્ધો ઽસૌ ।
જોસ્હિ-24
*10,225*
નિર્વચનમાત્રમેવૈતત્પ્રત્યક્ષાદિશબ્દાનામ્ ।
નચ નિર્વચનલભ્યો ઽર્થો ઽતિવ્યાપ્તિપરિહારેણાવશ્યમ્ભાવીત્યસ્તિ નિયમઃ ।
વ્યાઘ્રપર્ણ્યાદિષ્વભાવાદિતિ ન મન્તવ્યમિત્યાશયવાનાહ- એતેનેતિ ॥
*10,226*
એતેન કારેણેનૈવ તત્તન્માનત્વમિષ્યતે
ન્યાયસુધા:
તત્તન્માનત્વં પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રત્યક્ષાદિત્વં પ્રત્યક્ષાદિશબ્દવાચ્યત્વમિષ્યતે પ્રામાણિકૈઃ ।
પ્રત્યક્ષાદિષુ પ્રત્યક્ષાદિશબ્દપ્રવૃત્તૌ નિમિત્તમેવૈતત્ ।
નતુ નિર્વચનમાત્રલભ્યો ઽર્થ ઇત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત આહ- સ્વરૂપં હીતિ ॥
સ્વરૂપં હિ તદેતેષામ્ ...
ન્યાયસુધા:
તત્ નિર્દેષવિષયસન્નિકૃષ્ટનિર્દેષેન્દ્રિયત્વાદિકમ્ એતેષાં પ્રત્યક્ષાદીનાં સ્વરૂપં લક્ષણં હિ ઇત્યર્થઃ ।
લક્ષણં હિ શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં ભવતિ ।
એતદપિ કુત ઇત્યત આહ- અન્યથેતિ ॥
... અન્યથાસિદ્ધિમાનતઃ

ન્યાયસુધા:
અન્યથાસિદ્ધિશ્ચ તન્માનં ચ ।
પ્રકારાન્તરેણ પ્રત્યક્ષાદિલક્ષણાનાં નિરૂપયિતુમશક્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
તથાચોક્તમ્ ।
*10,227*
તતઃ કિં યદ્યેવં પ્રત્યક્ષાદિસ્વરૂપમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અતો ઽનુમા કથં ધર્મં પુદ્ગલં ચાપિ દર્શયેત્
ન્યાયસુધા:
અનુમેત્યનુમાનાવગતપ્રામાણ્યં જિનવાક્યમુચ્યતે ।
ચાપિશબ્દાવિતરેતરસમુચ્ચયે ।
દર્શયેત્ પ્રતિપાદયેત્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
જિનવાક્યાદ્ધર્માદિસિદ્ધિરિતિ વદતા કિં પ્રમાણમુક્તં ભવતિ ।
આગમ ઇતિ ચેન્ન ।
સમ્યક્ પ્રત્યક્ષાદ્યન(વગ)ધિગતાર્થપ્રતિપાદકસ્યૈવાગમત્વાત્ ।
જિનવાક્યસ્ય ચ તદસિદ્ધેઃ ।
જિનો હિ પ્રમાણેનાર્થમુપલભ્ય વાક્યં પ્રણીતવાનન્યથા વા ।
દ્વિતીયે પૌરુષેયસ્ય નિર્મૂલસ્યોન્મત્તવાક્યવત્સમ્યક્ત્વં દુર્લભમ્ ।
આદ્યે પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન વાવગતૌ તદનધિગતાર્થાર્(થતા)ઽસમ્ભવઃ ।
વાક્યાન્તરેણ ચેદન્ધપરમ્પરાપત્ત્યા પુનરસમ્યક્ત્વમેવ ।
*10,229*
એતેન વિમતં પ્રમાણમાપ્તવાક્યત્વાત્, જિન આપ્તો ઽસ્સ્ખલિતવાક્યત્વાદિત્યનુમાનં જિનદર્શિનાં વાક્યં ચ પ્રત્યુક્તમ્ ।
તથા હિ ।
આપ્તત્વવિષયં વાક્યં તાવન્નિર્મૂલં ચેદસમ્યગેવ ।
વાક્યાન્તરમૂલત્વે ઽપિ તથા ।
નચ પ્રત્યક્ષં મૂલમ્ ।
વિષયાન્પ્રતિ સ્થિતસ્યાક્ષસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
નચાપ્તત્વરૂપાપરચિત્તવૃત્તિરપરોક્ષવિષયતામશ્નુતે ।
અતો ઽસ્સ્ખલિતવાક્ત્વાદ્યનુમાનમૂલમિત્યેવ વક્તવ્યમ્ ।
નચૈતદનુમાનમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદ્યનુસરણેનાર્થગમકસ્યાનુમાનત્વાત્ ।
નચૈતત્પ્રકૃતે અસ્તિ ।
આપ્તવાક્યત્વાદિત્યસ્ય હિ યથાશ્રુતાર્થત્વે ક્વચિદાપ્તસ્ય વિપ્રલમ્ભકસ્યાજ્ઞસ્ય વાક્યે વ્યભિચારઃ ।
આપ્તિમૂલવાક્યત્વાદિત્યભિપ્રાયે વિશેષણાસિદ્ધિઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાદિલક્ષણા ખલુ આપ્તિઃ ।
તત્ર ધર્માદિવિષયં તત્ત્વજ્ઞાનં તાવન્ન જિનસ્ય પ્રત્યક્ષજન્યમ્ ।
વિષયાન્પ્રતિ સ્થિતસ્ય અક્ષસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
ધર્માદેશ્ચાક્ષાવિષયત્વાત્ ।
તથાત્વે વાન્યેષામપિ તદધિગતિપ્રાપ્તેઃ ।
અત એવ નાનુમાનજન્યમ્ ।
વાક્યાન્તરાભ્યુપગમે ત્વન્ધપરમ્પરૈવ ।
એવમવિપ્રલિપ્સાપિ દુરધિગમા ।
અત એવાપ્તત્વસાધકમનુમાનં કાલાત્યયાપદિષ્યમ્ ।
આપ્તેરુક્તવિધયા બાધિતત્વાત્ ।
અન્યેષામપ્રત્યક્ષે ઽર્થે ઽસ્ય પ્રત્યક્ષં પ્રવર્તત ઇત્યતો ન વિરોધ ઇતિ ચેન્ન ।
પુરુષત્વાદિના સત્પ્રતિપક્ષત્વાત્ ।
અસ્સ્ખલિતવાક્યં ચ ક્વચિદ્વા પ્રકૃતે વા સર્વત્ર વા ।
નાદ્યઃ ।
યઃ ક્વચિદસ્સ્ખલિતવાગસૌ વિષયવિશેષ આપ્ત ઇતિ વ્યાપ્ત્યભાવાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
નિર્ધારણોપાયાભાવાત્ ।
ફલપ્રાપ્ત્યનુમેયં ખલ્વેતત્ ।
અત એવ ન તૃતીયો ઽપિ ।
યત્તુ નિઃસ્વેદત્વાદિકં લિઙ્ગમુચ્યતે તત્તાવત્સન્દિગ્ધાસિદ્ધમ્ ।
ઔષધાદિના સમ્ભવદન્યથાસિદ્ધં ચ ।
નચાયં મન્વાદિવાક્યેષ્વપિ પ્રસઙ્ગઃ ।
અપૌરુષેયતયા મૂલાનપેક્ષવેદમૂલત્વાત્ ।
"યદ્વૈ કિઞ્ચન મનુરવદત્તદ્ભેષજમ્ઽ; ઇત્યાદિવેદેનૈવાપ્તત્વાદિનિશ્ચયાચ્ચ ।
અતઃ પ્રત્યક્ષાદીનામુક્તલક્ષણત્વાજ્જિનતદ્દર્શિતપ્રત્યક્ષે પરોપન્યસ્તાનુમાને જિનાદિવાક્યે ચ તદભાવાદનુમાનાદિસિદ્ધાપ્તભાવજિનવાક્યાદ્ધર્માદિસિદ્ધિરિત્યસદિતિ ।
*10,231*
ન કેવલં જિનસ્યાસ્સ્ખલિતવાક્ત્વં નિશ્ચાયકાભાવાદિસિદ્ધમ્ ।
કિન્તુ સ્સ્ખલનદશર્નાદપીત્યાશયેનાહ- સ્વરૂપ ઇતિ ॥
*10,232*
સ્વરૂપં પુદ્ગલસ્યોક્તા દોષા ...
ન્યાયસુધા:
વિષયસપ્તમીયમ્ ।
અપુદ્ગલશબ્દેન તઞિવયુક્તન્યાયેન પુદ્ગલાદ્દેહાદન્યસ્તત્સદૃશશ્ચાત્મોચ્યતે પુદ્ગલશબ્દેનૈવ વા ।
ઉક્તાઃ"એવં ચાત્મા કાત્સ્નર્યમ્ઽ; ઇત્યાદિના ।
અયમર્થઃ ।
જિનેનાત્મસ્વરૂપં શરીરપરિમાણં રૂપવચ્ચોક્તમ્ ।
તત્પ્રાગ્દૂષિતમિતિ સ્ખલિતવાગસાવિતિ ।
યદ્યપિ સપ્તભઙ્ગિનયો ઽપિ તદુક્તો દૂષિતસ્તથાપિ મોક્ષસાધનં યત્પુદ્ગલદશર્નમુક્તં તત્રૈવ સ્ખલનપ્રદર્શનાયેયમુક્તિઃ ।
નનુ એતદપિ પૂર્વવાક્યેન સિદ્ધમ્ ।
સત્યમ્ ।
પ્રપઞ્ચાર્થ ઉત્તરબન્ધ ઇત્યદોષઃ ।
*10,233*
પ્રકારાન્તરેણાત્મસ્વરૂપે જિનવચનસ્ખલનં દર્શયતિ- આનન્દમેવેતિ ॥
... આનન્દમેવ ચ ।
ન મન્યતે પુદ્ગલં સ ...
*10,233f.*
ન્યાયસુધા:
અત્રાપ્યપુદ્ગલપુદ્ગલશબ્દાભ્યામાત્મોચ્યતે ।
તત્ત્વવિદ આત્માનમાનાન્દમેવાનન્દેનાત્યન્તાભિન્નં મન્યન્તે ।
સ જિનસ્તમાનન્દમેવ ન મન્યન્તે ।
ભિન્નત્વાદિના સપ્તપ્રકારં બ્રવીતિ ।
તત્સપ્તભઙ્ગીનયનિરાસેન પુંસ્ત્વાદિવદિત્યાત્મનઃ સુખાદ્યત્યન્તાભેદસાધનેન ચ નિરસ્તમ્ ।
અતશ્ચ સ્ખલિતવાગસાવિતિ ભાવઃ ।
*10,234*
ઇતશ્ચ તથેત્યાહ- દુઃખેતિ ॥
... દુઃખાભાવઃ સુખં ત્વિતિ

ન્યાયસુધા:
તુશબ્દ આત્મવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
ઇતિશબ્દો હેતૌ ।
પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ ।
યસ્માદાત્મા ભાવઃ ।
સુખં તુ દુઃખાભાવઃ ।
નચ વિરુદ્ધસ્વભાવયોરત્યન્તાભેદો દૃષ્ટઃ ।
તસ્માદાત્મા ન સુખાત્યન્તાભિન્ન ઇતિ જિનો બ્રૂતે ।
તચ્ચાયુક્તમિત્યતઃ સ્ખલિતવાગસૌ ।
કુતસ્તદયુક્તમિત્યત આહ- માત્રેતિ ॥
માત્રાભોગાતિરેકેણ સુખાધિક્યસ્ય દર્શનાત્
ન્યાયસુધા:
મીયન્ત ઇતિ માત્રાઃ શબ્દાદ્યા વિષયાઃ ।
ભોગો ઽનુભવઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
વિષયભોગાલ્પત્વેન સુખાલ્પત્વદર્શનત્વાદિત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
સુખં ભાવસ્તારતમ્યોપેતત્વાદ્દુઃખાદિવદિતિ પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાત્સુખસ્ય દુઃખાભાવત્વવચનમયુક્તમિત્યર્થઃ ।
સુખસ્ય તારતમ્યોપેતત્વસમર્થનાય દર્શનાદિતિ સાક્ષી તત્ર પ્રમાણત્વેન દર્શિતઃ ।
યસ્તુ તત્રાપિ વિપ્રતિપન્નસ્તં પ્રત્યનિષ્યપ્રસઙ્ગં સૂચયિતું માત્રાભોગાતિરેકેણેત્યુક્તમ્ ।
યદિ સુખં નિરતિશયં સ્યાત્તદા પ્રેક્ષાવતાં વિષયભોગાતિરેકોપાદનં વ્યર્થં સ્યાત્ ।
દૃશ્યતે ચ તદિતિ ।
*10,235*
નનુ ન સુખં તારતમ્યોપેતં કિન્તુ દુઃખં ભાવભૂતં તારતમ્યોપેતં તદભાવશ્ચ સુખમ્ ।
તદ્ યાવદ્યાવન્નિવર્તતે તાવત્તાવત્સુખમિતિ પ્રતીયતે ।
નચ પ્રતિયોગરૂપોપાધિનિમિત્તા તારતમ્યોપલબ્ધિસ્તાત્ત્વિકં તદુપપાદયિતુમીષ્યે ।
વિષયભોગાતિરેકોપાદાનં ચ દુઃખાતિરેકવ્યાવૃત્ત્યર્થમ્ ।
વિષયભોગસાધ્યત્વાદ્દુઃખાભાવસ્યેત્યત આહ- સુખસ્યેતિ ॥
સુખસ્યાભાવતા કેન ...
ન્યાયસુધા:
ભવેદેતત્પ્રતીત્યાદેરૌપાધિકત્વવર્ણનમ્ ।
યદિ સુખસ્યાભાવતા પ્રમાણેન સિદ્ધા સ્યાત્ ।
સુખસ્યાભાવતા કેન ન કેનાપિ પ્રમાણેન સિદ્ધેત્યર્થઃ ।
એવમેવ પ્રતીત્યાદેરૌપાધિકત્વવર્ણને બાધકમાહ- નચેતિ ॥
... નચ સ્યાત્ કિં વિપર્યયઃ

*10,235f.*
ન્યાયસુધા:
યદિ નિર્નિબન્ધનમેવ સુખતારતમ્યદશર્નાદેરૌપાધિકત્વં કલ્પ્યતે ।
તદા સુખં ભાવરૂપં દુઃખં તદભાવઃ ।
તત્ર તારતમ્યદર્શનં પ્રતિયોગિસુખોપાધિનિમિત્તમ્ ।
સુખનિવૃત્ત્યર્થાનિ ચાહિકણ્ટકાદીનીતિ પરોક્તવિપયર્યશ્ચ કિન્ન સ્યાત્ ।
સ્યાદેવ ।
અતો દ્વયોરપ્યનુપલભ્યમાનવિશેષત્વાત્સ્વાભાવિકતારતમ્યોર્ભાવત્વમઙ્ગીકર્તવ્યમિતિ ।
*10,236*
સુખમભાવો વસ્તુત્વાત્સમ્મતાભાવવદિતિ પ્રમાણસદ્ભાવાત્કથં સુખસ્યાભાવતા કેનેત્યુક્તમિતિ ચેત્ ।
કિમેવંવાદિનો મતે કશ્ચિદ્ભાવો વિદ્યતે ।
ઉત સર્વે ઽપ્યભાવાઃ ।
આદ્યે દોષમાહ- યદીતિ ॥
યદિ ભાવો ઽપિ કશ્ચિત્ સ્યાત્ તસ્યૈવાભાવતા કુતઃ
ન્યાયસુધા:
વસ્તુત્વેન સુખસ્યાભાવતામનુમિમાનસ્ય મતે યદિ કશ્ચિત્પદાર્થો ભાવો ઽપિ સ્યાત્ ।
તર્હિ તસ્ય સુખસ્યૈવાભાવતા કુતઃ ।
અપિ તુ ભાવત્વેનાઙ્ગીકૃતસ્યાપિ પદાર્થસ્યાભાવતા સ્યાત્ ।
અન્યથા વસ્તુત્વસ્ય તત્ર વ્યભિચારાપત્તેઃ ।
નનુ સર્વે ઽપિ પદાર્થા અભાવા ભવન્ત્યેવતિ નોક્તો દોષઃ ।
યદ્યપિ ઘટાદીનામનાદિત્વાદ્યાપત્ત્યા પ્રાક્ પ્રધ્વંસાત્યન્તાભાવત્વમનુપપન્નમ્ ।
તથાપ્યન્યોન્યાભાવત્વં યુજ્યત એવ ।
ઘટે હિ પટાદ્યન્યોન્યાભાવઃ પ્રમાણસિદ્ધઃ ।
નચાન્યોન્યાભાવો ધર્મિણો ઽન્યો ઽસ્તિ ।
અતો ઘટ એવ પટાદ્યન્યોન્યાભાવઃ ।
એવં પટાદયો ઽપીતિ દ્વિતીયં શઙ્કતે- યદિ સર્વે ઽપીતિ ॥
યદિ સર્વે ઽપ્યભાવાઃ સ્યુરન્યોન્યમિતિ
ન્યાયસુધા:
સર્વેઽપિ પદાર્થા અન્યોન્યાભાવાઃ સ્યુરિતિ યદિ મન્યસ ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમાહ- ભાવતેતિ ॥
... ભાવતા

અભાવાભાવતા યત્ સ્યાત્ કિં નશ્છિન્નં તદા ભવેત્
*10,237*
ન્યાયસુધા:
તદૈવં સર્વપદાર્થાનામન્યોન્યાભાવત્વવ્યુત્પાદનેન નો ઽસ્માકં કિં છિન્નં ભવેત્ ।
ન કિમપિ ।
કથમ્ ।
યતો ઽભાવાભાવતા ભાવતૈવ સ્યાત્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
સુખસ્ય વસ્તુત્વેન સાધ્યમાનમભાવત્વં કિં પ્રાગભાવાદિત્રયાન્યતમત્વમ્ ।
અથવાન્યોન્યાભાવત્વમ્ ।
ઉત સામાન્યમ્ ।
આદ્યે પ્રાગુક્તદોષપરિહારઃ ।
દ્વિતીયતૃતીયયોઃ સિદ્ધસાધનમ્ ।
અસ્માભિરપિ સુખાદીનાં સર્વપદાર્થાનામન્યોન્યાભાવતાસ્વીકારાત્ ।
નચ ભાવત્વાઙ્ગીકારવિરોધઃ ।
સુખં હિ સ્વાન્યોન્યાભાવદુઃખા(દ્ય)ન્યોન્યાભાવઃ ।
અભાવાભાવશ્ચ ભાવ એવ ।
એવમ્ભૂતં ચાભાવત્વં સુખસ્ય નાત્મસ્વરૂપતાં વિરુણદ્ધિ ।
આત્મનો ઽપિ તથાત્વાદિતિ ।
*10,239*
અભાવાભાવતા ભાવતૈવ સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
તદુપપાદયિતું ભાવાભાવસ્વરૂપં તાવદાહ- ભાવત્વમિતિ ॥
ભાવત્વં વિધિરૂપત્વં નિષેધત્વમભાવતા

ન્યાયસુધા:
ભાવત્વં નામ વિધિરૂપત્વમભાવત્વં નામ નિષેધત્વમિતિ યોજના ।
શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તનિષ્કર્ષાર્થં ભાવપ્રત્યયઃ ।
અન્યથેન્દ્રઃ પુરન્દર ઇતિવત્સ્યાત્ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- નિષેધસ્યેતિ ॥
નિષેધસ્ય નિષેધો ઽપિ ભાવ એવ બલાદ્ ભવેત્
ન્યાયસુધા:
યસ્માદભાવો નામ નિષેધસ્તસ્માદભાવસ્યાભાવ ઇતિ નિષેધસ્યાપિ નિષેધ ઇત્યુક્તં સ્યાત્ ।
સ ચ વિધિરેવ સ્યાત્ ।
દર્શનબલાત્ ।
દૃષ્ટો હિ"નેયઙુવઙ્સ્થાનૌઽ; ઇતિ નિષેધસ્યાસ્ત્રીતિ નિષેધો વિધિઃ ।
વક્ષ્યતે ચૈતત્ ।
વિધિશ્ચ ભાવ એવેત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદભાવાભાવતા ભાવતૈવેતિ યુક્તમ્ ।
*10,240*
એવં તર્હિ દ્રવ્યાદયો ભાવાઃ પ્રાગભાવાદયો ઽભાવા ઇત્યન્યત્રોક્તનિયમો ન સ્યાત્ ।
ઘટસ્યાપિ ન પટ ઇતિ નિષેધરૂપતાયાઃ પ્રાગભાવસ્યાપિ પ્રમેય ઇતિ વિધિરૂપતાયા દર્શનાદિત્યતઃ પ્રાગુક્તં સ્મારયતિ- પ્રથમેતિ ॥
પ્રથમપ્રતિપત્તિસ્તુ ભાવભાવનિયામિકા

ન્યાયસુધા:
કૃતવ્યાખ્યાનમેતત્ ।
*10,241*
એવં જિનસ્ય સ્ખલિતવાક્ત્વપ્રદર્શનેન તદુક્તસ્ય મોક્ષસાધનસ્યાપ્રામાણિકત્વમુક્તમ્ ।
યુક્તિવિરુદ્ધત્વં ચ દર્શયન્નાત્મજ્ઞાનસ્ય યન્મોક્ષસાધનત્વમુક્તં તત્કિં સાક્ષાદુતાત્મપ્રસાદદ્વારેતિ વિકલ્પ્યાદ્યં તાવન્નિરાકરોતિ- નચેતિ ॥
ન ચ પુદ્ગલવિજ્ઞાનં મોક્ષદં ભવતિ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
આત્મવિજ્ઞાનં મોક્ષદં ન ભવતિ અચેતનત્વાત્પટવદિતિ શેષઃ ।
અસ્ય વ્યાપ્તિમુચપપાદયતિ- ક્વચિદિતિ ॥
નેતિ વર્તતે ।
મોક્ષદમિતિ ચ ।
તચ્ચ ભાવપ્રધાનમ્ ।
નહિ ક્વચિદપ્યચેતને મોક્ષદત્વં દૃષ્ટમ્ ।
યેન વ્યાપ્તિર્ન સ્યાત્ ।
કર્મણસ્તથાત્વં નિરાકરિષ્યતે ।
જ્ઞાનં તુ ચૈતન્યમેવ ન ચેતનમિતિ પ્રસિદ્ધમેવ ।
*10,242*
આત્મા જ્ઞાતઃ પ્રસન્નો મોક્ષં દદાતીતિ દ્વિતીયં દૂષયતિ- અસ્વાતન્ત્ર્યાદિતિ ॥
અસ્વાતન્ત્ર્યાત્ પુદ્ગલસ્ય જ્ઞાતો ઽપિ સુખદો ન હિ

ન્યાયસુધા:
જ્ઞાત આત્માપિ સુખદો મોક્ષદો ન ભવતિ ।
કુતઃ પુદ્ગલસ્યાત્મનો ઽસ્વાતન્ત્ર્યાત્ ।
હિશબ્દેન પટાદૌ વ્યાપ્તિઃ સ્ફુટેતિ સૂચયતિ ।
અસ્વાતન્ત્ર્યં ચાનુપદમેવ જ્ઞાસ્યતે ।
આત્મનઃ સુખમાત્રદાનં નોપપદ્યતે ।
કિમુતાનન્તસુખમોક્ષદાનમિતિ સૂચયિતું સુખદ ઇત્યુક્તમ્ ।
પક્ષદ્વયં હેત્વન્તરેણ નિરાકરોતિ- ન હીતિ ॥
*10,243*
ન હિ દુઃખિપરિજ્ઞાનાદ્ દુઃખિત્વં વિનિવર્તતે

ન્યાયસુધા:
આત્મજ્ઞાનમાત્યન્તિકદુઃખનિવૃત્તિહેતુર્ન ભવતિ દુઃખિજ્ઞાનત્વાદ્દેવદત્તજ્ઞાનવત્ ।
જૈનેનાપિ સ્વાત્મજ્ઞાનમેવ મોક્ષસાધનમુચ્યતે નાત્મજ્ઞાનમાત્રમ્ ।
ઈશ્વરજ્ઞાને વ્યભિચારનિરાસાય દુઃખીત્યુક્તમ્ ।
તસ્યાપિ સાક્ષાન્મોક્ષસાધનત્વાભાવવિવક્ષાયાં જ્ઞાનત્વાદિત્યેવ વક્તવ્યમ્ ।
યદ્વાઽત્મા દુઃખં નિવર્તયિતુમશક્તઃ ।
દુઃખિત્વાદ્યો યદનર્થવાન્નાસૌ તન્નિવર્તતે શક્તો યથા દરિદ્રો દારિદ્રયનિવર્તને ઇતિ તાત્પર્યાથર્ઃ ।
દુઃખિત્વોક્ત્યાસ્વાતન્ત્ર્યં સમર્થિતં સ્વાતન્ત્ર્યે હિ જાતુ ન દુઃખી ભવેદિતિ ।
*10,244*
સ્યાદેતત્ ।
નાત્મજ્ઞાનં દેવદત્તો ગામિવ મોક્ષં દદાતિ ।
કિન્તુ પ્રકાશો ઽન્ધકારમિવ વિરોધાદ્ દુઃખં નિવર્તયતિ ।
તત્ર કિમચૈતન્યં કરિષ્યતિ ।
સ્વાત્મજ્ઞાનમેવ ચ સ્વદુઃખવિરોધિ નાત્મજ્ઞાનમાત્રમિતિ દ્વિતીયહેતુરપ્યપ્રયોજક ઇત્યાશઙ્કયાહ- યદીતિ ॥
યદિ પુદ્ગલવિજ્ઞાનાદદુઃખી સ્યાત્ કથઞ્ચન ।
દેહવાનપિ નાદુઃખી કિં જ્ઞાનાદુત્તરં સદા ॥ મનુવ્_3,3.138ચ્-f ॥
*10,244f.*
ન્યાયસુધા:
કથઞ્ચન દુઃખાત્મજ્ઞાનયોર્વિરુદ્ધત્વેન ।
તર્હિ જ્ઞાનાદુત્તરકાલં દેહવાનપિ સદા નિરન્તરમદુઃખી કિન્ન સ્યાત્, સ્યાદેવ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રકાશઃ ખલ્વન્ધકારવિરોધિત્વાત્તન્નિવર્તયન્ ઉત્પત્ત્યનન્તરમેવ નિવર્તયતિ ન તુ વિલમ્બેન ।
વિલમ્બે વિરોધસ્યૈવાનિર્વાહાત્ ।
તથાત્મતત્ત્વજ્ઞાનં યદિ દુઃખાદ્યનર્થવિરોધિત્વાત્તન્નિવર્ત્યાત્માનં મુક્તં કુર્યાત્ ।
તર્હિ જિનાદયસ્તત્ત્વજ્ઞાનસમ્પન્ના જ્ઞાનોત્પત્ત્યનન્તરમેવ મુક્તાઃ સ્યુઃ ।
ન ચૈવમ્ ।
દેહાદિમત્ત્વેનોપલમ્ભાત્ ।
તથાવિધાનાં ચ દુઃખાદેરવર્જનાદિતિ ।
ઇષ્યાપત્તિનિરાસાય સદેત્યાદ્યુક્તમ્ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
દુઃખાદિકમાત્મતત્ત્વજ્ઞાનવિરોધિ ન ભવતિ બહુલં કાલં તેન સહ સ્થિતત્વાત્સમ્મતવદિતિ ।
કિઞ્ચાત્મતત્ત્વજ્ઞાનં ન તાવદામોક્ષાદેકમ્ ।
જ્ઞાનાનાં ક્ષણિકત્વદર્શનાત્ ।
તથાચ યદનન્તરં મોક્ષો ઽભિલષ્ટતે તજ્જિનસ્ય ચરમજ્ઞાનં ન મોક્ષસાધનમાત્મજ્ઞાનત્વાત્પ્રથમાદિજ્ઞાનવત્ ।
અન્યથા પ્રથમમેવ મોક્ષં સાધયેદવિશેષાદિતિ ।
*10,246*
નનુ ભવદ્ભિરીશ્વરજ્ઞાનં મોક્ષસાધનમભ્યુપેયતે ।
તત્રાપિ સમાનમિદં દૂષણમિત્યત આહ- ઈશેતિ ॥
ઈશકૢપ્ત્યનુસારેણ સ્યાત્ કાલાદીશવાદિનઃ
*10,247*
ન્યાયસુધા:
ઈશવાદિનો મમ મતે તદિચ્છાવિશેષાનુસારેણ કાલાત્કઞ્ચન કાલમતિવાહ્ય મુક્તિઃ સ્યાત્ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
ન વયમીશ્વરજ્ઞાનં મોક્ષસાધનમાચક્ષ્મહે ।
કિન્નામ પ્રસન્નઃ પરમેશ્વર એવ ।
જ્ઞાનં તુ પ્રસાદસાધનત્વાન્મોક્ષસાધનમિતિ ગીયતે ।
સ ચ ચેતનઃ કામપિ કાલકલ્પનાં કરોતિ ।
અસ્મિન્સમયે ઽમું મુક્તં કરિષ્યામીતિ ।
તત્કલ્પનાનુસારેણ ભવત્યેવાસૌ મુક્ત ઇતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
યથા બ્રાહ્મણસ્ય વિદ્યાચરણાદિના પ્રસન્નો ઽપિ પ્રભુશ્ચેતસા કલ્પયતિ ।
આગામિનિ સૂર્યોપરાગે ઽસ્મૈ ગાં દાસ્યામીતિ ।
સ બ્રાહ્મણસ્ય વિદ્યાચરણાદિના પ્રસન્નો ઽપિ પ્રભુશ્ચેતસા કલ્પયતિ ।
આગામિનિ સૂર્યોપરાગે ઽસ્મૈ ગાં દાસ્યામીતિ ।
સ તદનુસારેણ તસ્માદ્ગાં લભતે તથૈવેતિ ।
એવમાત્મજ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનત્વં નિરાકૃત્ય ધર્મસ્યાપિ તં નિરાચષ્ટે- કર્મેતિ ॥
*10,248*
કર્મહેતુત્વમપિ તુ નિશ્ચૈતન્યાન્નહિ ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
કર્મણા હેતુત્વં કર્મહેતુત્વં મોક્ષં પ્રતિ ।
યદ્વા કર્મહેતુત્વમિતિ બહુવ્રીહિઃ ।
મોક્ષસ્યેતિ શેષઃ ।
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
નૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
નિશ્ચૈતન્યાત્કર્મણઃ ।
વિમતં કર્મ ન મોક્ષસાધનં ભવતિ અચેતનત્વાત્પટવદિત્યર્થઃ ।
વ્યાપ્તિમુપપાદયતિ- નહીતિ ॥
નેત્યુભયત્ર સમ્બદ્ધયતે ।
નહિ ક્વચિદચેતને મોક્ષસાધનત્વમાવયોઃ સમ્મતમ્ ।
યેનાત્ર વ્યાપ્તિર્ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નન્વચેતનત્વે ઽપિ વિશિષ્યં કર્મેદં મોક્ષસાધનં કિન્ન સ્યાદિતિ ચેત્ ।
કિમામોક્ષપ્રાપ્તેઃ ક્રિયમાણમેકમેવ કર્મોતાનેકાનિ ।
નાદ્યઃ ।
ક્રિયાણામનેકત્વદર્શનાત્ ।
પ્રતિક્રિયં કર્મોત્પત્તેઃ ।
એકત્વે ચ જાતસ્યૈવ જન્મ વા ક્રિયાણાં વૈયર્થ્યં વા વિરમ્યવ્યાપારો વાઽપદ્યેત ।
અભ્યુપગમ્યૈકત્વં બાધકમાહ- અશેષેતિ ॥
*10,249*
અશેષદુઃખવિલયે નેદાનીં કારણં યથા ।
તથોત્તરં ચ નૈવ સ્યાદ્ ... ॥ મનુવ્_3,3.140અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યથેદાનીં પ્રથમક્રિયોત્તરકાલં જાતં કર્માશેષદુઃખવિલયે મોક્ષસ્ય કારણં ન ભવતિ ।
તથોત્તરકાલં વિવક્ષિતકાલે ઽપિ મોક્ષકારણં ન સ્યાત્ ।
કર્મત્વાદિતિ શેષઃ ।
એકસ્યાપિ કર્મણઃ કાલભેદેન ભેદાત્પક્ષસપક્ષત્વં યુજ્યતે ।
વિપક્ષે તૂત્પત્ત્યનન્તરમેવ મોક્ષં સાધયેદવિશેષાદિતિ ।
દ્વિતીયે ઽપિ બાધકં પ્રમાણમાહ- અશેષેતિ ॥
અત્રેદાનીમિતીદાનીન્તની કર્મવ્યક્તિરુચ્યતે ।
ઉત્તરમિત્યન્તિમા ।
અન્યત્સમાનમ્ ।
નચાન્તિમકર્મવ્યતિરિક્તાનાં કર્મણાં મોક્ષસાધનત્વમસ્તિ ।
તથા સતિ તદનન્તરમેવ મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ પૂર્વસહકૃસ્યાન્તિમસ્ય કર્મણો મોક્ષસાધનત્વં વાચ્યમ્ ।
ઇયત્તાભાવેનાનિયતકારણકત્વાપત્તેઃ ।
નહિ જ્ઞાનોદયાનન્તરમિયતૈવ કાલેનેયન્ત્યેવ કર્માણિ કૃત્વાપવ્રજ્યત ઇતિ નિયમઃ પ્રમાણવાન્ ।
નચ જૈનૈરિષ્યતે ।
જિનાનાં વિષમકાલત્વાભ્યુપગમાત્ ।
*10,254*
આભાસોદ્ધારં કરોતિ- દૃષ્ટીતિ ॥
... દૃષ્ટિપૂર્વાનુમા યતઃ

ન્યાયસુધા:
યસ્માદિયં દૃષ્ટિપૂર્વા પ્રમાણગૃહીતવ્યાપ્ત્યાદિમતી ।
તતો ઽનુમા ન ત્વાભાસ ઇત્યર્થઃ ।
યદુક્તમીશકૢપ્ત્યનુસારેણેતિ તદસત્ ।
જ્ઞાનાદીશ્વરપ્રસાદસ્તતો મુક્તિરિત્યત્ર પ્રમાણાભાવાદિતિ ચેન્ન ।
શ્રુતેઃ સદ્ભાવાત્ ।
તત્પ્રામાણ્યસ્ય સાધિતત્વાત્ ।
આભાસાદનુદ્ધરન્નેવ(વા) ચાનુમાનમપ્યાહ- દૃષ્ટીતિ ॥
શક્તસ્યાન્યસ્ય વિજ્ઞાનં તત્પ્રીતિજનકં યદિ ।
તયૈવ બન્ધહાનિઃ સ્યાદિતિ કિં નામ દૂષણમ્

ન્યાયસુધા:
શક્તસ્યાન્યસ્ય વિજ્ઞાનં વિશિષ્યજ્ઞાનં ગુણોત્કર્ષાદિજ્ઞાનમિતિ યાવત્ ।
તત્પ્રીતિજનકમિતિ યદ્યનુમીયતે ।
યદિ ચ તયા તત્પ્રીત્યૈવ બન્ધહાનિઃ સ્યાદિત્યનુમીયતે ।
તદા કિન્નામ દૂષણમ્ ।
ન કિમપિ ।
કુતઃ ।
યતો દૃષ્ટિપૂર્વા પ્રમાણગૃહીતવ્યાપ્ત્યાદિમતીયમનુમેત્યર્થઃ ।
અર્થમાત્રમિદમુક્તમ્ ।
એષા તુ પ્રયોગપ્રક્રિયા ।
સંસારબન્ધહાનિઃ સમર્થપુરુષાન્તરપ્રીતિનિબન્ધના બન્ધહાનિત્વાત્ રાજપ્રસાદાધીનભૃત્યનિગડબન્ધહાનિવત્ ।
યશ્ચાસૌ પુરુષઃ સ એવેશ્વરઃ ।
વિપ્રતિપન્ના પ્રીતિર્ગુણોત્કર્ષાદિજ્ઞાનજા અનિજપ્રીતિત્વાદ્રાજપ્રીતિવત્ ।
કર્માદિના ભવન્નીશ્વરપ્રસાદો ઽપિ ગુણોત્કર્ષાદિજ્ઞાને સત્યેવેતિ ન દોષઃ ।
યદ્વેશ્વરવિષયં ગુણોત્કર્ષાદિજ્ઞાનત્વાત્સંમતવત્ ।
નચેશ્વરસિદ્ધયા દોષઃ ।
પ્રથમાનુમાનેન તસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
તદિદમુક્તં શક્તસ્યાન્યસ્યેતિ ।
*10,255*
નન્વેતદ્વિપરીતમપિ મયાનુમીયતે ।
તતઃ સત્પ્રતિપક્ષતેતિ ચેત્ ।
કિં વિમતા બન્ધહાનિઃ સ્વજ્ઞાનનિબન્ધનેત્યનુમીયતે ઉત પરપ્રસાદનિબન્ધના ન ભવતીતિ ।
આદ્યે દોષમાહ- સ્વજ્ઞાનાદિતિ ॥
સ્વજ્ઞાનાદ્ બન્ધહાનિસ્તુ દૃશ્યતે કસ્ય કુત્રચિત્
ન્યાયસુધા:
દૃશ્યત ઇત્યેતત્કાક્વા ન દૃશ્યત ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
તથાચ વ્યાપ્ત્યભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયે તુ બન્ધહાનિત્વાદે રાજપ્રસાદાધીનનિગડબન્ધહાન્યાદૌ વ્યભિચારઃ ।
પરપ્રસાદનિરપેક્ષૈવ કાચિદ્બન્ધહાનિર્દૃશ્યતે ।
તત્ર ભવતામપિ વ્યભિચાર ઇતિ ચેન્ન ।
પક્ષતુલ્યત્વાત્ ।
સર્વાપ્યનિષ્યનિવૃત્તિરીશ્વરપ્રસાદાધીનેતિ હિ તત્ત્વવિદાં પન્થાઃ ।
*10,257*
યદુક્તં ધર્મજ્ઞાનયોર્મોક્ષસાધનત્વે તદૈવ મોક્ષઃ સ્યાદિતિ તદસત્ ।
કર્મણઃ પ્રતિબન્ધકસ્ય સદ્ભાવાત્ ।
નહિ પ્રતિબન્ધકવશાત્કાર્યમકુર્વાણો હેતુરહેતુર્ભવતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અનેકવિધં ખલુ કમર્ ।
તત્ર યદ્યપિ જ્ઞાનાવરણા(ણીયા)દિકં જ્ઞાનાદેવ નિવૃત્તમ્ ।
તથાપ્યાયુરાદિકારણમસ્ત્યેવેતિ ચેત્ ।
સ્યાદિદં પ્રતિબન્ધકસદ્ભાવકલ્પનં યદિ"અહિંસાદિરૂપો ધર્મઃ, શરીરપરિમાણત્વાદિનાઽત્મજ્ઞાનં ચ તત્ત્વજ્ઞાનમ્, એતે ચ ધર્મજ્ઞાને મોક્ષસાધનેઽ; ઇત્યેષો ઽર્થઃ પ્રમિતો ભવેત્ ।
નચૈવમ્ ।
એવમેવ કલ્યને ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યાશયવાન્ધર્માદિસ્વરૂપે તાવત્પ્રમાણં નાસ્તીત્યાહ- અહિંસાયાશ્ચેતિ ॥
અહિંસાયાશ્ચ ધર્મત્વં કેન માનેન ગમ્યતે
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો જ્ઞાનસઙ્ગ્રહાર્થઃ ।
યદ્વા સપ્તઘટિકાભોજનાદિસમુચ્ચયાર્થઃ ।
જ્ઞાનવિશેષસ્ય ચોપલક્ષણમ્ ।
જિનવાક્યેનાવગમ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
તત્પ્રામાણ્યસાધકાભાવસ્યોક્તત્વાત્ ।
*10,260*
સત્પ્રતિપક્ષં ચ જિનવાક્યમિત્યાહ- હિંસાયા એવેતિ ॥
હિંસાયા એવ ધર્મત્વમિત્યુક્તે સ્યાત્ કિમુત્તરમ્

ન્યાયસુધા:
અત્રાપિ પૂર્વવદુપલક્ષણં જ્ઞાતવ્યમ્ ।
જિનવાક્યાદહિંસાયા ધર્મત્વં પ્રતિપન્નસ્ય ભિન્નકાચાર્યેણ હિંસાયા એવ ધર્મત્વમિત્યક્તે કિમુત્તરં સ્યાન્ન કિમપિ ।
તથાચ ન ધર્મનિશ્ચયઃ સ્યાત્ ।
ભિન્નકાચાર્યો નાપ્ત ઇતિ ચેત્ ।
જિનો ઽપિ કથમાપ્તઃ ।
(સાર્વજ્ઞગુ)સર્વગુણોપેતત્વાદિતિ ચેત્ ।
ભિન્નકાચાર્યે ઽપિ તુલ્યમેતત્ ।
અપ્રામાણિકાસ્તત્ર તે ગુણા ઇતિ ચેત્ ।
જિને ઽપિ કિં પ્રમાણસિદ્ધાઃ ।
જિનદર્શિનાં વચનેન તેષાં તત્ર સિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
સમાનમન્યત્રાપિ ।
ભિન્નકાચાર્યદર્શિનો ભ્રાન્તાઃ પ્રતારકા વેતિ ચેત્ ।
જિનદર્શિનો ઽપિ કુતો ન તથેતિ ।
*10,261*
ઇદાનીં ધર્માદેર્મોક્ષસાધનત્વમપ્યપ્રામાણિકમિત્યાહ- ધર્મસ્યેતિ ॥
ધર્મસ્ય સુખહેતુત્વમપિ કેનાવગમ્યતે
ન્યાયસુધા:
સુખં મોક્ષઃ ।
જિનવાક્યેનાવસીયત ઇતિ વદતઃ પૂર્વવત્સત્પ્રતિપક્ષતેત્યાહ- હત્યાયા ઇતિ ॥
હત્યયા મોક્ષહેતુત્વં કુતો માનાન્નિવાર્યતે

ન્યાયસુધા:
મોક્ષહેતુત્વં કેનચિદાચાર્યેણોક્તમિતિ શેષઃ ।
હનસ્ત ચેત્યત્ર સુપીતિ નાનુવર્તતે ।
બ્રહ્મહત્યાદયસ્તુ ષષ્ઠીસમાસાઃ ।
અતો હત્યેતિ સાધુઃ ।
"સન્તિ ખલ્વક્ષયં હ વૈ ચાતુર્માસ્યયાજિનઃ સુકૃતં ભવતિઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિમનુસૃત્ય હિંસાત્મકસ્ય યાગસ્ય મોક્ષહેતુત્વં વદન્ત ઇત્યયુક્તમેવ જૈનાનાં મોક્ષસાધનમિતિ ।
*10,264*
અધુના બૌદ્ધાભિમતં મોક્ષસાધનં નિરાકુર્વાણઃ શૂન્યવાદ્યુક્તં તાવદપાકરોતિ- નચેતિ ॥
ન ચ શૂન્યપરિજ્ઞાનાચ્છૂન્યભાવનયાપિ ચ ।
મોક્ષઃ કથઞ્ચન ભવેદ્ ... ॥ મનુવ્_3,3.144અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
શૂન્યમેવ તત્ત્વં સમસ્તં તત્રાધ્યસ્તમિતિ પરિજ્ઞાનમ્ ।
તથૈવ શૂન્યભાવનયા શૂન્યધ્યાનેન ।
અપિચાવન્યોન્યસમુચ્ચયે ।
મોક્ષો ન ભવેદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
કથં ચ નેત્યનેનેદમાચષ્ટે ।
શૂન્યપરિજ્ઞાનાદિકં મોક્ષસાધનમિત્યત્ર પ્રમાણાભાવાત્તત્રૈવ બન્ધહાનિઃ સ્યાદિત્યુક્તપ્રમાણવિરોધાચ્ચેતિ ।
યદ્વા શૂન્યપરિજ્ઞાનાદિકં કિં સ્વયમેવ મોક્ષં સાધયતિ કિંવા શૂન્યપ્રસાદજનનેન ।
નાદ્યઃ ।
અચેતનત્વાત્પટવત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
શૂન્યસ્ય પ્રસાદગુણાનઙ્ગીકારાત્ ।
અન્યથા શૂન્યત્વવ્યાઘાતાદિતિ ।
*10,265*
સ્યાદેતત્ ।
બન્ધસ્તાવત્સંવૃવિનામકાજ્ઞાનનિમિત્તો ઽધ્યાસઃ ।
સંવૃતિશ્ચ વિરોધિના શૂન્યજ્ઞાનેન નિવર્ત્યતે ।
તતસ્તન્મૂલો બન્ધાધ્યાસો ઽપીતિ કિમચેતનત્વાદિકં કરિષ્યતિ ।
નચ એવમ્ભાવનાવૈયર્થ્યમ્ ।
અસમ્ભાવનાવિપરીતભાવનાનિવૃત્ત્યર્થત્વાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
બન્ધસ્યાધ્યસ્તતાયા નિરસ્તત્વાત્ ।
અઙ્ગીકૃત્ય દોષમાહ- યદીતિ ॥
... યદીદાનીં કથં ન સઃ

ન્યાયસુધા:
શૂન્યપરિજ્ઞાનાદિત્યાદિકં સર્વમનુવર્તતે ।
શૂન્યજ્ઞાનેન કથઞ્ચનેતિ શઙ્કિતરીત્યા મોક્ષો ભવેદિતિ યદ્યુચ્યતે તર્હિ સ મોક્ષઃ કથમિદાનીં જ્ઞાનોદયાનન્તરક્ષણે ન ભવેત્ ।
તદૈવ ભવિતવ્યમિત્યાશયઃ ।
નહિ પ્રદીપસ્ય વિરોધ્યન્ધકારનિવર્તને વિલમ્બો ઽસ્તિ ।
અઙ્ગીક્રિયન્તે ચ શૂન્યજ્ઞાનસમનન્તરમપિ સંસરન્તઃ પુરુષાઃ પરેણ ।
અસમ્ભાવનાવિપરીતભાવનાસદ્ભાવાદ્વિલમ્બ ઇતિ ચેત્ ।
તે કિં સંવૃતિકાર્યે ન વા ।
દ્વિતીયે શૂન્યવદનિવૃત્તિરેવ ।
આદ્યે સંવૃતૌ નિવૃત્તાયાં કથં તદનિવૃત્તિઃ ।
અન્યથા સંવૃત્યનિવૃત્તિર્વા તદકાર્યત્વમેતયોર્વા સ્યાત્ ।
સંવૃતેરનિવૃત્તૌ ચ કથં જ્ઞાનવિરોધિત્વમ્ ।
પશ્ચાદપિ કથં નિવૃત્તિઃ ।
*10,266*
નનુ યથા ભવન્મતે જ્ઞાનોદયાનન્તરમપિ સંસારાવસ્થાનં તથાસ્મન્મતે ઽપિ કિં ન સ્યાદિત્યતો વૈષમ્યમાહ- પરેતિ ॥
પરપ્રસાદનેચ્છોસ્તુ વિળમ્બો નામ યુજ્યતે ।
પુમિચ્છાધીનતા નો ચેદ્ વિળમ્બઃ કિઙ્કૃતો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
અનુષ્ઠિતસ્વકૃત્યસ્યાપિ તેન પરપ્રસાદનેચ્છોસ્તુ ફલાવાપ્તૌ વિલમ્બો નામ યુજ્યતે ।
લોકે તથા દર્શનાત્ ।
મોક્ષસ્ય પુરુષાન્તરપ્રસાદાધીનતા નો ચેદાસ્થીયતે કેવલં શૂન્યજ્ઞાનં બન્ધવિરોધિત્વાદ્બન્ધં નિવર્તયતીત્યઙ્ગીક્રિયતે તદા જ્ઞાનોદયાનન્તરં મોક્ષસ્ય વિલમ્બઃ કિં નિબન્ધનો ભવેત્ ।
પ્રતિબન્ધકત્વેન કલ્પ્યમાનસ્ય સંવૃતિકાયર્ત્વેન જ્ઞાનવિરોધિત્વાત્ ।
નહિ પ્રબોધાનન્તરં સ્વાપ્નબન્ધનિવૃત્તેર્વિલમ્બો ઽસ્તિ ।
પરપ્રસાદાનપેક્ષેષ્વપિ કાર્યેષુ વિલમ્બો ઽસ્તિ ।
ત્રિવૃન્મૂલાભ્યવહરણાદૌ કૃતે ઽપિ વિરેચનાદેવિર્લમ્બદર્શનાત્ ।
તત્કથમુચ્યતે પુમિચ્છાધીનતાભાવે વિલમ્બો ન ભવેદિતિ ।
તત્રાહ- અન્યત્રાપીતિ ॥
અન્યત્રાપિ વિળમ્બાસ્તુ સ્યુરીશેચ્છાનિમિત્તતઃ
ન્યાયસુધા:
મોક્ષાદન્યત્ર ।
એતાવતા કાલેનેદં ભવત્વિતીશેચ્છૈવ નિમિત્તં તતઃ ।
કુતો ઽત્રેશ્વરેચ્છાનિમિત્તં કલ્પ્યત ઇત્યત આહ- અન્યથેતિ ॥
અન્યથા કારણં ચેત્ સ્યાત્ કિં કાર્યં નોપજાયતે
*10,267f.*
ન્યાયસુધા:
ઈશ્વરેચ્છાયા અકલ્પને કારણં સ્યાચ્ચેત્ત્રિવૃન્મૂલાદનાદિમાત્રં વિરેકાદેઃ કારણં યદિ ભવેત્તદા તસ્ય સદ્ભાવાત્કાર્યં વિરેકાદિકં કસ્માન્નોપજાયતે ।
ઉપજાયેતૈવ ।
કાર્યાનુદયેનૈવ સામગ્રીવૈકલ્યં કલ્પ્યતે ।
ન(ચાદૃષ્ટવૈ)ચ દૃષ્ટસ્ય વૈકલ્યમત્રાસ્તીતિ પરમેશ્વરેચ્છૈવ કલ્પ્યા ।
નચ ધર્મવૈકલ્યં કલ્પયિતું યુક્તમ્ ।
ઉત્તરકાલમપિ કાર્યાનુદયપ્રસઙ્ગાત્ ।
નહિ તન્મધ્યે કશ્ચિદ્ધર્મો ઽનુષ્ઠીયતે । વિદ્યમાન એવ પ્રાગલબ્ધવૃત્તિર્ધર્મ ઇતિ ચેત્ ।
કેયં વૃત્તિર્નામ ।
કિં કાર્યકારણમુત સહકારિસાહિત્યમ્ ।
નાદ્યઃ ।
કરણમેવ કુતો નાસ્તીતિ વિચાર્યમાણત્વાત્ ।
દ્વિતીયે તદેવ સહકારીશ્વરેચ્છૈવોચ્યતે ।
ઔષધસ્ય શરીરાશયવ્યાપ્ત્યભાવાત્કાર્યાનુદય ઇતિ ચેન્ન ।
તસ્યાપીશ્વરેચ્છામન્તરેણાનુપપત્તેરિતિ ।
*10,269*
કિઞ્ચ પ્રાપ્તસાધનાભિમતાનામપિ મોક્ષવિલમ્બે સામગ્રીવૈકલ્યં વા પ્રતિબન્ધકસદ્ભાવો વાન્યૈર્વાદિભિઃ કથઞ્ચિચ્છક્યતે વક્તુમ્ ।
નતુ બૌદ્ધેનેત્યાશયવાનાહ- કારણે સતીતિ ॥
કારણે સતિ કાર્યસ્ય ભાવઃ સુનિયતો ઽસ્ય હિ

ન્યાયસુધા:
અસ્ય બૌદ્ધસ્ય મતે કારણે સતિ કાર્યસ્યોત્પાદઃ સુનિયતો ન ત્વન્યેષામિવાપ્રતિબદ્ધકારણસામગ્ષાં સત્યામ્ ।
સમર્થસ્ય ક્ષેપાયોગાદિતિ તદ્વચનાદિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
અતઃ શૂન્યવિજ્ઞાનાદિકં ન મોક્ષસાધનમિતિ સિદ્ધમ્ ।
વિજ્ઞાનવાદ્યુક્તં મોક્ષસાધનં દૂષયતિ- વિજ્ઞાનેતિ ॥
વિજ્ઞાનવાદિનશ્ચૈવ વિજ્ઞાનાદ્વૈતવેદનાત્ ।
વિજ્ઞાનભાવનાચ્ચૈવ મોક્ષો ન ઘટતે ક્વચિત્

*10,269f.*
ન્યાયસુધા:
દ્વિતૈવ દ્વૈતમ્ ।
સ્વાર્થિકો ઽણ્ ।
ન દ્વૈતમદ્વૈતમ્ ।
વિજ્ઞાનસ્યાદ્વૈતં વિજ્ઞાનાદ્વૈતમ્ ।
વિજ્ઞાનમેકમેવ તત્ત્વં ન તતો ઽન્યદસ્તીતિ વેદનાત્ ।
વિજ્ઞાનભાવનાત્ વિજ્ઞાનાદ્વૈતધ્યાનાત્ ।
આદ્યશ્ચશબ્દો વાદિસમુચ્ચયે ।
દ્વિતીયઃ સાધનસમુચ્ચયે ।
એવશબ્દો નૈવ ઘટત ઇત્યાદ્યઃ સમ્બદ્ધયતે ।
દ્વિતીયસ્તુ સાધનનિયમાર્થઃ ।
વિજ્ઞાનવાદિન ઇતિ તેનૈ(તાભ્યાં)વ તાભ્યાં સાધનાભ્યાં ભવતીતિ પ્રતિપાદિતઃ ।
સામર્થ્યાદ્વિજ્ઞાનાદ્વૈતવેદનાદિકં વિજ્ઞાનવાદિનોક્તં મોક્ષસાધનં નૈવોપપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યદ્વા વિજ્ઞાનવાદિન ઇતિ તેન પ્રતિપાદિતાદ્વિજ્ઞાનાદ્વૈતવેદનાદિકાન્મોક્ષો નૈવ ઘટતે નૈવ સમ્પદ્યત ઇતિ યોજના ।
કુત ઇત્યતઃ પૂર્વોક્તં સર્વં સ્મારયિતું ક્વચિત્કાલે હ્યસૌ, નતુ જ્ઞાનોદયોત્તરકાલ એવ ભવતીત્યુક્તમ્ ।
*10,271*
વૈભાષિકસૌત્રાન્તિકાભિમતં મોક્ષસાધનં પરાચષ્ટે- અન્તરિતિ ॥
અન્તર્જ્ઞાનસ્ય બાહ્યે ચ ક્ષણિકત્વસ્ય વેદનાત્ ।
ભાવનાચ્ચોક્તમાર્ગેણ માનાભાવાન્ન મુચ્યતે

ન્યાયસુધા:
શરીરાન્તઃસ્થિતસ્ય જ્ઞાનસ્ય ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
વિજ્ઞાનવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાણાં બાહ્યે સ્થિતસ્ય રૂપસ્ય ચ યત્ક્ષણિકત્વં તસ્ય વેદનાત્ ।
ઉક્તમાર્ગેણ ક્ષણિકત્વેન ।
ન મુચ્યતે પુરુષઃ ।
કુતો ઽત્રાર્થે માનાભાવાત્ ।
અકૃતાભ્યાગમકૃતવિપ્રણાશાદયો દોષાઃ સ્ફુટા એવેતિ નોક્તઃ ।
*10,272*
એવં વેદબાહ્યમતાનિ નિરાકૃત્ય વૈદિકાનિ નિરાકુર્વાણઃ સાઙ્ખયોક્તેઃ મોક્ષસાધનં તાવદનુવદતિ- પ્રકૃતેરિતિ ॥
પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્યાપિ વિવેકો મુક્તિસાધનમ્ ।
ઇતિ શઙ્કયા ... ॥ મનુવ્_3,3.149અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
પ્રકૃતેરન્તઃકરણાદિરૂપાયાઃ પુરુષસ્ય સ્વાત્મનઃ વિવેકઃ સ્વરૂપતો ધર્મતશ્ચ ભેદદર્શનં સાઙ્ખયાઃ પ્રાહુઃ ।
દૂષયતિ- ન ચેતિ ॥
*10,273*
એતસ્મિંશ્ચાર્થે માનં નાસ્તિ ।
કથં નાસ્તિ ।
"ય એનં વેત્તિ પુરુષં પ્રકૃતિં ચ ગુણૈઃ સહ ।
સર્વથા વર્તમાનો ઽપિ ન સ ભૂયો ઽભિજાયતે ।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞાયોરેવમન્તરં જ્ઞાનચક્ષુષા ।
ભૂતપ્રકૃતિમોક્ષં ચ યે વિદુર્યાન્તિ તે પરમ્ઽ; ઇત્યાદ્યાગમાનાં સત્ત્વાદિત્યત ઉક્તમ્- ઈશાપ્રસાદત ઇતિ ॥
... ન ચૈતસ્મિન્ માનમીશાપ્રસાદતઃ

ન્યાયસુધા:
ઈશપ્રસાદેન વિના કેવલં પ્રકૃતિપુરુષવિવેકો મોક્ષસાધનમિત્યસ્મિન્નર્થે માનં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
ભવત્યેવ પ્રકૃતિપુરુષવિવેકો મોક્ષસાધનમ્ ।
કિન્તુ ભગવત્પ્રસાદસાધનત્વેન ।
પ્રકૃતિપુરુષવિવેકે હિ પુરુષસ્ય વૈરાગ્યં સમ્પદ્યતે ।
વિરક્તસ્ય ભક્ત્યાદિદ્વારા ભગવત્પ્રસાદ ઇતિ ।
તદર્થાનિ ચૈતાનિ વાક્યાનિ ।
નિરીશ્વરેણ તુ સાઙ્ખયેન સાક્ષાન્મોક્ષસાધનત્વં પ્રકૃતિપુરુષવિવેકસ્યોચ્યતે ।
નચ તસ્મિન્વિશેષે પ્રમાણમસ્તીતિ ।
નન્વેતાનિ વાક્યાનિ પ્રકૃતિપુરુષવિવેકસ્ય મોક્ષસાધનત્વં તાવત્પ્રતિપાદયન્તિ ।
નચ પારમ્પર્યકલ્પને કારણમસ્તિ ।
અત એતેષામેવ સાક્ષાત્સાધનત્વે પ્રામાણ્યમિત્યત આહ- શ્રુતય ઇતિ ॥
શ્રુતયઃ સ્મૃતયશ્ચૈવ યદીશસ્ય પ્રસાદતઃ ।
વદન્તિ નિયમાન્મુક્તિં તમૃતે ઽતઃ કુતો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
યસ્ય પ્રસાદાદિત્યાદ્યાઃ શ્રુતયઃ ।
અજ્ઞાનાં જ્ઞાનદો વિષ્ણુરિત્યાદ્યાશ્ચ સ્મૃતયઃ ।
એવશબ્દસ્ય ન પ્રાકૃતપુરુષવાક્યાનીત્યર્થઃ ।
યદા યસ્માત્ ।
નિયમાત્મસાધશ્રાન્તરવ્યવચ્છેદેન ।
નાપરેણ ।
સ એવૈક ઇતિ વચનાત્ ।
તં પ્રસાદમ્ ।
ભવેન્મુક્તિઃ ।
બલવદ્બાધકસદ્ભાવાત્ લાઙ્ગલેન વયં જીવામ ઇતિવત્ પારમ્પરત્વમેવ તેષાં વાક્યાનાં યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
*10,274*
વૈશેષિકાદ્યુક્તં મોક્ષસાધનં નિરાકરોતિ- કણાદેતિ ॥
કણાદયોગાક્ષપાદા અપિ ...
ન્યાયસુધા:
યોગશબ્દેન યોગાનુશાસનસ્ય પ્રણેતા પતઞ્જલિરુપલક્ષ્યતે ।
અનુપપન્નભાષિણ ઇતિ શેષઃ ।
ન કેવલં સાઙ્ખયાદ્યા ઇત્યપેરર્થઃ ।
નન્વેતે ત્રયો ઽપીશ્વરપ્રસાદસાધ્યાં મુક્તિં બ્રુવતે ।
તથા હિ વૈશેષિકેણ યદ્યપિ દ્રવ્યાદિપદાર્થાનાં સાધર્મ્યવૈધમ્યર્તત્ત્વજ્ઞાનં નિઃશ્રેયસહેતુરિત્યુક્તમ્ ।
તથાપિ ન સાક્ષાત્ ।
કિન્તુ ધર્મદ્વારૈવ ।
અન્યથા યતો ઽભ્યુદયનિઃશ્રેયસસિદ્ધિઃ સ ધર્મ ઇતિ સૂત્રવિરોધાત્ ।
નચ ધર્મો ઽપિ સાક્ષાન્મોક્ષહેતુઃ ।
અપિ ત્વીશ્વરપ્રસાદસહકૃત એવ ।
યથોક્તમ્ ।
તચ્ચેશ્વરચોદનાભિવ્યક્તાદ્ધર્માદેવેતિ ।
સ્પષ્ટં ચ"તુષ્યેર્મોચયતો બદ્ધાનતુષ્યેર્બધ્નતઃ પુનઃ ।
કારાગારમિદં વિશ્વં યસ્ય વન્દે તમીશ્વરમ્ઽ; ઇતિ ।
*10,280*
અક્ષપાદો યદ્યપિ પ્રમાણાદિષોડશપદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનાન્નિઃશ્રેયસાધિગમ ઇત્યાહ- તથાપિ પ્રમાણાદિપઞ્ચદશપદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનસ્યાત્માદિદ્વાદશવિધપ્રમેયતત્ત્વજ્ઞાનહેતુત્વમેવ ।
આત્મશરીરેન્દ્રિયાથર્બુદ્ધિમનઃપ્રવૃત્તિદોષપ્રેત્યભાવફલદુખાપવર્ગાસ્તુ પ્રમેયમિતિ તુશબ્દકરણાત્ ।
આત્માદિજ્ઞાનમપિ ન સાક્ષાન્મોક્ષસાધનમ્ ।
કિન્નામ પરમેશ્વરપ્રસાદોપેતમેવ ।
"સ્વર્ગાપવર્ગયોર્માર્ગમામનન્તિ મનીષિણઃ ।
યદુપાસ્તિભસાવત્ર પરમાત્મા નિરૂપ્યતેઽ; ઇતિ સમ્પ્રદાયવિદ્વચનાત્ ।
અથ કથમનુપપન્નભાષિણ ઇત્યત આહ- ઈશસ્યેતિ ॥
... ઈશસ્ય પ્રસાદતઃ ।
મુક્તિં બ્રુવાણા અપ્યાહુર્ ...
ન્યાયસુધા:
ઈશ(સ્ય)પ્રસાદતો મુક્તિં બ્રુવાણા અપ્યેતે કિઞ્ચિદયુક્તમાહુર્યતો ઽનુપપન્નભાષિણૈત્યર્થઃ ।
*10,284*
તથાહિ ।
યદ્યપિ વૈશેષિકૈરીશ્વરપ્રસાદો ઽઙ્ગીકૃતસ્તથાપિ ધર્મસહકારિત્વેનૈવ ।
ઈશ્વરચોદનાભિવ્યક્તાદિતિ વચનાત્ ।
એવં પતઞ્જલિરપિ તપઃસ્વાધ્યાયાદિસમાનકક્ષ્યતામેવેશ્વરપ્રણિધાનસ્યાહ ।
નૈય્યાયિકા અપ્યાત્મતત્ત્વજ્ઞાનમેવ મોક્ષસાધનમીશ્વરપ્રસાદસ્તુ સહકારિમાત્રમિત્યાસ્થિતાઃ ।
દ્વિતીયસૂત્રે તથૈવ વ્યુત્પાદિતત્વાત્ ।
શ્રુતિસ્મૃતયસ્તુ ધર્માદિકં સમસ્તં સાક્ષાત્પરમ્પરયા વા ભગવત્પ્રસાદસાધનમ્ ।
ભગવત્પ્રસાદસ્ત્વનન્યાપેક્ષઃ સાક્ષાદેવ મોક્ષસાધનમિત્યાચક્ષતે ।
"સર્વં તદન્તરાધાય મુક્તયે સાધનં ભવેત્ ।
ન કિઞ્ચિદન્તરાધાય વિમોક્ષાયાપરોક્ષદૃક્ઽ; ઇત્યાદ્યાઃ ।
અતઃ કથં નાનુપપન્નવાદિન ઇતિ ।
*10,286*
ઇતશ્ચાનુપપન્નભાષિણ ઇત્યાહ- ભોગાદેવ ચેતિ ॥
જોસ્હિ-25
... ભોગાદેવ ચ કર્મણામ્ ।
ક્ષયં પ્રાહુઃ ...
ન્યાયસુધા:
વૈશેષિકાદયસ્તત્ત્વવિદ ઇવ જ્ઞાનાત્પૂર્વેષાં કર્મણાં જ્ઞાનાદેવ વિનાશં ન મન્યન્તે ।
કિન્તુ સમાધિમહિમ્નાપરિમિતદેહવ્યૂહનિર્માણેનાનન્તાન્યપિ વિષમવિપાકસમયાન્યપિ કર્માણિ પિણ્ડીકૃત્ય તત્ફલસુખદુઃખભોગેનૈવ જ્ઞાનિનો વિનાશયન્તીતિ પ્રાહુરતો ઽપ્યનુપપન્નભાષિણ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વેતદસઙ્ગતમ્ ।
મોક્ષસાધનવિચારસ્ય પ્રસ્તુતત્વાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
અવિદ્યાકામકર્માદિલક્ષણો હિ બન્ધઃ ।
અતસ્તન્નિવૃત્તિર્મોક્ષ ઇતિ કથં કમર્ક્ષયો ન મોક્ષઃ ।
વક્ષ્યતિ ચ ।
કર્મક્ષયસ્તથોત્ક્રાન્તિરિત્યાદિ ।
અતો મોક્ષસાધનવિષયૈવેયં ચિન્તેતિ ।
તથાબ્રુવાણા અપિ કથમનુપપન્નભાષિણ ઇત્યતો ઽસ્યાર્થસ્યાપ્રામાણિકત્વાદિત્યાહ- કુતશ્ચેતિ ॥
*10,287*
... કુતશ્ચૈતત્ પ્રસન્ને જગદીશ્વરે

ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનિનો ઽપિ કર્મણાં ફલભોગેનૈવ ક્ષય ઇત્યેતત્કુત એવ પ્રમાણાત્પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
ન કુતશ્ચિત્ ।
અક્ષીણકર્મણાં મોક્ષાનુપપત્તેસ્તત્ક્ષયહેતોશ્ચાન્યસ્યાભાવાદત્યન્તસુખદુઃખસંજ્ઞાનમેવ તત્ક્ષયકારણમિતિ કલ્પ્યત ઇત્યત આહ- પ્રસન્ન ઇતિ ॥
કુત એતદિતિ વર્તતે ।
જ્ઞાનેન પ્રસન્નો ભગવાનેવાભુક્તફલાન્યેવ કર્માણિ વિનાશયતીત્યન્યથૈવોપપત્તેઃ કુત એતત્કલ્પ્યત ઇત્યાશયઃ ।
ભગવાનપિ કથમદત્તફલકર્મક્ષયસ્યેષ્ય ઇતિ ન શઙ્કનીયમ્ ।
તદૈશ્વર્યસ્ય ક્વાપ્યપ્રતિહતત્વાદિતિ ભાવેનોક્તં જગદીશ્વર ઇતિ ।
સમ્ભાવિતમેવૈતન્ન તુ પ્રમિતમ્ ।
તત્કથમન્યથૈવોપપત્તિરિત્યત આહ- ભિદ્યત ઇતિ ॥
ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ દૃષ્ટ એવાત્મનીશ્વરે ।
ઇતિ શ્રુતિપુરાણાદિવચનેભ્યો ઽન્યથાગતેઃ

ન્યાયસુધા:
હૃદયગ્રન્થિરવિદ્યા ।
પરા અપ્યવરા યસ્માત્સ પરાવરઃ ।
આત્મન્યાતતગુણે જગદીશ્વરે ।
આદ્યં કઠશ્રુતિવચનમ્ ।
દ્વિતીયં ભાગવતવચનમ્ ।
આદિપદેન વક્ષ્યમાણાનીતિહાસવચનાનિ ગૃહ્યન્તે ।
અન્યથા ફલભોગેન વિનેશ્વરપ્રસાદેનૈવ કર્મણાં ગતેરપગતેર્વિનાશનિશ્ચયાદન્યથૈવોપપત્તિરિતિ ।
*10,288*
નન્વત્ર પરમેશ્વરે દૃષ્ટે કર્માણિ ક્ષીયન્ત ઇત્યુચ્યતે નતુ દર્શનેનેતિ ।
તો ભોગેનેતિ વ્યાખ્યાને ઽપિ ન વિરોધ ઇતિ ચેન્ન ।
તથા સતિ હૃદયગ્રન્થિભેદનસંશયચ્છેદનયોરપ્યન્યસાધ્યતાસ્વીકારાપાતાત્ ।
દૃષ્ટ એવેત્યેવશબ્દવિરોધાચ્ચ ।
ભોગેન ક્ષયસ્ય સર્વસાધારણ્યાદ્દર્શનવિશેષણસ્ય વૈયર્થ્યાચ્ચ ।
*10,288f.*
અજ્ઞો ન સર્વાણિ કર્માણિ ભોગેન ક્ષેપ્તું ક્ષમતે ।
બહુતરત્વાદ્વિષમવિપાકસમયત્વાચ્ચ ।
જ્ઞાની તુ સમાધિસામર્થ્યાત્કાયવ્યૂહં નિર્માય સર્વાણિ સમાહૃત્ય ફલભોગેન વિનાશયતીત્યતો વિશેષણોપપત્તિરિતિ ચેત્કુત એષા કલ્પના ।
ઉક્તાર્થાપત્ત્યૈવેતિ ચેન્ન ।
અસ્મદુદાહૃતવચનાનામન્યથાવ્યાખ્યાનસ્થિતાવર્થાપત્તિસ્થિતિઃ ।
તત્સ્થિતૌ ચ વચનાનામન્યથાવ્યાખ્યાનસ્થિતિરિતિ પરસ્પરાશ્રયાપત્તેઃ ।
વચનાનામન્યથાવ્યાખ્યાનનિરાસે સત્યર્થાપત્તિનિરાસસ્તન્નિરાસે (સત્યન્ય)નાન્યથાવ્યાખ્યાનનિરાસ ઇતિ ભવતામપિ પરસ્પરાશ્રયાપત્તિરિતિ ચેન્ન ।
અવધારણાદિના નિરવકાશસ્યોક્તત્વાત્ ।
"ભિનત્તિ કર્મસઙ્ઘાતં પ્રસન્નો ભગવાન્હરિઃઽ; ઇત્યાદીનામત્યન્તાનવકાશાનામન્યત્રોદાહૃતત્વાચ્ચ ।
અત એવ"નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મ કલ્પકોટિશતૈરપિઽ; ઇત્યાદિસામાન્યવચનમજ્ઞાનિવિષયમ્ ।
જ્ઞાનિનામપિ પ્રારબ્ધકર્મવિષયમ્ ।
"આત્મનો વૈ શરીરાણિ બહૂનિ મનુજાધિપ ।
પ્રાપ્ય યોગબલં કુર્યાત્તૈશ્ચ સર્વાં મહીં ચરેત્ ।
ભુઞ્જીત વિષયન્કૈશ્ચિત્કૈશ્ચિદુગ્રં તપશ્ચરેત્ ।
સંહરેચ્ચ પુનસ્તાનિ સૂર્યસ્તેજોગણાનિવઽ; ઇત્યાદિકં જ્ઞાનિનાં પ્રારબ્ધકર્મવિષયમ્ ।
વિશેષવચનબલેન પ્રારબ્ધકર્મવિનાશસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
અત એવ"જ્ઞાનાદેવાશેષકમર્ક્ષયે તદૈવ મુક્તિઃ સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
જીવન્મુક્તાનામુપાલબ્ધેઃઽ; ઇત્યનવકાશં ચોદ્યમ્ ।
*10,291*
વિમતં કર્મ ફલભોગવિનાશ્યં કર્મત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નકર્મવદિત્યનુમાનં તુ કૃતપ્રાયશ્ચિત્તકર્મણ્યનૈકાન્તિકમ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ન કર્મક્ષયહેતુરિત્યેતદુત્તરત્ર નિરાકરિષ્યામઃ ।
અકૃતપ્રાયશ્ચિત્તકર્મત્વં હેતુરિતિ ચેત્કિમિદં પ્રાયશ્ચિત્તં નામ ।
પાપનિવૃત્ત્યર્થત્વેન વિહિતો વ્રતવિશેષ ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ મહાનુભાવાનામનુગ્રહાદિના વિનષ્ટે કર્મણિ વ્યભિચારઃ ।
પાપનિવૃત્તિહેતુમાત્રં પ્રાયશ્ચિત્તં વિવક્ષિતમિતિ ચેન્ન ।
તથાપિ મહદવજ્ઞાદિના વિનષ્ટે પુણ્યે વ્યભિચારઃ ।
ક્ષયહેત્વન્તરરહિતકર્મત્વં હેતુરિતિ ચેત્ ।
તત્કિં વિધિરેવ હેતુત્વં ગમયતિ ।
તથા સતિ સમાધેરપિ કાયવ્યૂહનિર્માણાદૌ હેતુત્વં ન સ્યાત્ ।
આર્થવાદિકં ફલમવિરુદ્ધં સ્વીક્રિયત ઇતિ ચેત્ ।
સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
ન હ્યત્ર કશ્ચિદ્વિરોધો ઽસ્તીત્યુક્તમ્ ।
અલૌકિકત્વં તૂભયત્રાપિ સમાનમ્ ।
*10,293*
કિઞ્ચાસ્મિન્મતે ન કદાપિ કર્મક્ષયઃ ।
ભોગકાલે ઽપિ પુનઃ કરણાત્ ।
ન કરોતીતિ ચાસમ્ભાવિતમ્ ।
"નહિ કશ્ચિત્ક્ષણમપિઽ; ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
ક્રિયમાણાપિ પ્રવૃત્તિર્નાદૃષ્ટજનનીતિ ચેન્ન ।
શ્રુતિસ્મૃતિવિરોધાત્ ।
જ્ઞાનિનાં જ્ઞાનસામર્થ્યાત્તથેત્યન્યવિષયં શ્રુત્યાદિકમ્ ।
"તદ્યથા પુષ્કરપલાશેઽ,"બ્રહ્માણ્યાધાય કર્માણિઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિબલાદિત્થં કલ્પ્યત ઇતિ ચેત્ ।
પ્રાક્તનકર્મસ્વપ્યયં પ્રકારઃ કુતો નાભ્યુપગમ્યતે ।
રાગદ્વેષયોરભાવાન્ન પ્રવૃત્તિરદૃષ્ટકારણમ્ ।
યથોક્તમ્ ।
"ન પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિબન્ધાય હીનક્લેશસ્યઽ; ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
પ્રામાદિકબ્રહ્મહનનાદીનામધર્મહેતુત્વાભાવપ્રસઙ્ગ ઇત્યલમ્ ।
*10,294*
પાશુપતાદ્યુક્તં મોક્ષસાધનં નિરાકરોતિ- નચેતિ ॥
ન ચ પાશુપતાદ્યુક્તશિવાદીનામનુગ્રહાત્
*10,295*
ન્યાયસુધા:
પાશુપતશબ્દેન ચતુર્વિધા અપિ ગૃહ્યન્તે ।
આદિપદેન સ્કાન્દસૌરાદયઃ ।
દ્વિતીયેનાદિપદેન સ્કાન્દાદયઃ ।
અનુગ્રહાન્મોક્ષો ભવતીતિ શેષઃ ।
નનુ ચ પાશુપતાદ્યુક્તેતિ તાવન્નાનુગ્રહસ્ય વિશેષણમ્ ।
અસામર્થ્યેન સમાસાનુપપત્તેઃ ।
તથા સતિ પાશુપતાદ્યુક્તાદિતિ સ્યાત્ ।
અત એવ ન મોક્ષસ્ય વિશેષણમ્ ।
તથા સતિ પાશુપતાદ્યુક્ત ઇતિ ભવેત્ ।
શિવાદિવિશેષણત્વે તુ વૈયર્થ્યમિતિ ।
ઉચ્યતે ।
અસ્તુ તાવદનુગ્રહવિશેષણમ્ ।
તત્ર શિવાદીનામનુગ્રહ ઇતિ સમાસ એવ ।
ષષ્ઠયા આક્રોશ ઇતિ ષષ્ઠયા અલુક્ ।
"જ્ઞાત્વા શિવં શાન્તિમત્યન્તમેતિઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિવિરોધપરિહારશ્ચ તત્પ્રયોજનમ્ ।
યઃ સંસારધર્મૈરીષદપ્યસ્પૃષ્ટઃ પરમશિવસ્તત્પ્રસાદાન્મુક્તિરિષ્યત એવ ।
યસ્ત્વજ્ઞાનાદ્યુપેતસ્તથા પ્રમિતસ્તદનુગ્રહાન્મોક્ષો નેત્યુચ્યત ઇતિ ।
"મોક્ષો જ્ઞાનં ચ ક્રમશો મુક્તિગો ભેદ એવ ચ ।
ઉત્તરેષાં પ્રસાદેન નીચાનાં નાન્યથા ભવેત્ઽ; ઇત્યાદિવાક્યવિરોધપરિહારાય પાશુપતાદ્યુક્તેત્યનુગ્રહો વિશેષિતઃ ।
અઙ્ગીક્રિયત એવ શિવાદ્યનુગ્રહો ભગવત્પ્રસાદસાધનભૂતો મોક્ષહેતુઃ ।
નતુ પાશુપતાદ્યુક્તઃ સ્વતન્ત્રસાધનભૂત ઇતિ ।
યદ્વા પાશુપતાદ્યુક્તેત્યપિ ભિન્નં પદમ્ ।
સુપાં સુલુગિતિ પઞ્ચમ્યા લુક્ ।
યદ્વા પ્રથમાયા લુક્ ।
મોક્ષસ્ય ચેદં વિશેષણમ્ ।
તત્ર વાદિનિર્દેશપ્રયોજનં વક્તમેવ ।
યદ્વાસ્તુ યથાશ્રુતં શિવાદીનામેવ ।
યે શિવાદયઃ પાશુપતાદિભિઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણોપાસ્યા ઉક્તાસ્તેષાં (ય)તથોપાસિતાનામનુગ્રહ એવ નાસ્તિ પ્રત્યુત કોષ એવ ।
અતો ઽનુગ્રહાન્મોક્ષો દૂરનિરસ્ત ઇતિ ભાવઃ ।
*10,298*
કુતઃ શિવાદીનામનુગ્રહાન્મોક્ષો નેત્યત આહ- નાન્ય ઇતિ ॥
નાન્યઃ પન્થા ઇતિ હ્યુક્તં પુરુષજ્ઞાનતઃ શ્રુતૌ

ન્યાયસુધા:
તમેવમિતિ શ્રુતૌ સહસ્રશીર્ષા પુરુષ ઇતિ પ્રકતપુરુષજ્ઞાનતો ઽન્યનિષેધેનામૃતત્વમુક્તં હિ યસ્માત્તસ્માત્પુરુષોત્તમાનુગ્રહ એવ જ્ઞાનેનેરિતો મોક્ષહેતુર્ન શિવાદ્યનુગ્રહ ઇતિ ।
નનુ પુરુષસૂક્તે પશુપુરુષ એવ પ્રતિપાદ્યતે ન વિષ્ણુસ્તત્કથં વિષ્ણુજ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનત્વે મન્ત્રો ઽયમુદાહૃતઃ ।
પશુપુરુષજ્ઞાનમપિ પશુપતેરનુગ્રહે પરમોપયોગીતિ મોક્ષસાધનમુચ્યતે ।
નાન્ય ઇતિ ચ ન વિરુદ્ધમ્ ।
સાધનવત્સાધનસાધનસ્ય પરિત્યાગે ઽપિ ફલાનુદયાદિતિ ચેત્ ।
કિમેતત્પુરુષશબ્દસ્ય વિષ્ણૌ શક્ત્યભાવાત્કલ્પને ।
તાત્પર્યજ્ઞાપકાભાવાદ્વા ।
બાધકસદ્ભાવાદ્વા ।
નાદ્યઃ ।
નારાયણાનુવાકે પુરુષશબ્દસ્ય હરૌ પ્રયોગાદિત્યાહ- સર્વ ઇતિ ॥
સર્વે નિમેષા જજ્ઞિરે વિદ્યુતઃ પુરુષાદતઃ ।
એવં પુરુષશબ્દશ્ચ પ્રયુક્તો ઽબ્ધિશયે હરૌ

ન્યાયસુધા:
ન કેવલં પુરુષજ્ઞાનતો ઽમૃતત્મુક્તમ્ ।
કિન્તુ પુરુષશબ્દશ્ચ હરૌ પ્રયુક્તઃ ।
વિદ્યુતઃ પુરુષાદિત્યુક્તો ઽપિ પશુપુરુષ એવ કિન્ન સ્યાદિત્યત ઉક્તમબ્ધિશય ઇતિ અમ્ભસ્ય પારે, યમન્તઃસમુદ્રે ઇત્યસ્મિન્પુરુષે ઽબ્ધિશયત્વસ્ય શ્રવણાત્ ।
મહોદધિશયોન્તક ઇત્યાદિના તસ્ય વિષ્ણુલિઙ્ગત્વાવગમાત્ ।
*10,299*
ઇતશ્ચાયં નારાયણો ન પશુપતિરિત્યાહ- ન તસ્યેતિ ॥
ન તસ્યેશે કશ્ચન તસ્ય નામ મહદ્ યશઃ ।
ઇતિ ચાધિપતિસ્તસ્ય પ્રતિષિદ્ધઃ સ્વયં શ્રુતૌ

વિશ્વતઃ પરમાં નિત્યં વિશ્વં નારાયણં હરિમ્ ।
ઇતિ સર્વાધિકત્વોક્તયા સમો ઽપિ વિનિવારિતઃ ॥ મનુવ્_3,3.157અ-દ્ ॥
*10,299f.*
ન્યાયસુધા:
તસ્ય પુરુષસ્ય ।
ઈશે ઈષ્યે વ્યત્યયો બહુલમિતિ વચનાત્ ।
અધીગર્થદયેષાં કર્મણીતિ ષષ્ઠી ।
મહદિતિ યશશ્ચેતિ તસ્ય પુરુષસ્ય નામ ।
શ્રુતૌ નારાયણાનુવાકે ન તસ્યેતિ વાક્યેન તસ્ય પુરુષસ્યાધિપતિઃ સ્વયં મુખત એવ પ્રતિષિદ્ધઃ ।
પરમશ્ચાસાવશ્ચેતિ પરમાસ્તં પરમામ્ ।
લિઙ્ગવ્યત્યયેન પરમમિતિ વા ।
વિશ્વં પૂર્ણમ્ ।
નારાયણાનુવાક એવ વિશ્વત ઇતિ શ્રુતૌ તસ્ય પુરુષસ્ય સર્વાધિકત્વોક્ત્યા સસો ઽપિ વિનિવારિતઃ ।
નહિ સર્વાધિકસ્ય સમો યુજ્યતે ।
*10,301*
તતઃ કિમિત્યત આહ- સમેતિ ॥
સમાધિકસ્ય રાહિત્યાન્નોપચારપુમાનસૌ

ન્યાયસુધા:
સમાધિકસ્યેતિ દ્વન્દ્વૈક્યવદ્ભાવઃ ।
અસૌ નારાયણાનુવાકોક્તઃ ।
ઉપ સમીપે ચારો યસ્યાસૌ પ્રધાનસ્યોપસર્જનભૂત ઉપચારપુમાન્ પશુપુરુષો નેત્યર્થઃ ।
નારાયણનામાદિના હરિરેવાયમિતિ શિષ્યૈરેવ જ્ઞાતું શક્યત ઇતિ નોક્તમ્ ।
*10,302f.*
અધિપતિરાહિત્યસર્વાધિકત્વયોસ્તતો ઽવગતસ્ય સમાધિકરાહિત્યસ્ય ચ પશાવનુપપત્તેર્ન તદ્વિષયો ઽયં પુરુષશબ્દઃ ।
કિન્તુ નારાયણાદિનામ્નાબ્ધિશયત્વાદિલિઙ્ગેન ચ વિષ્ણુવિષય એવેત્યસ્તુ ।
ન તાવતા પુરુષશબ્દસ્ય વિષ્ણૌ વાચકત્વશક્તિઃ સિદ્ધયતિ ।
પ્રયોગસ્યામુખ્યયા વૃત્ત્યાપ્યુપપત્તેરિત્યત આહ- સમેતિ ॥ અસૌ વિષ્ણુરુપચારેણ પુરુષશબ્દવિષયો ન ભવતિ કિન્તુ મુખ્યવૃત્ત્યૈવ ।
કુતઃ ।
મુખ્યાસમ્ભવે હ્યુપચારઃ કલ્પ્યતે ।
પુરુષશબ્દસ્ય મુખ્યાર્થઃ પૂર્ણત્વમ્ ।
તચ્ચ વિષ્ણોરેવ સમાધિકરાહિત્યાદ્યુજ્યત ઇતિ ।
*10,303*
અસ્ત્વેવં પુરુષશબ્દસ્ય વિષ્ણૌ વાચકત્વશક્તિસ્તથાપિ પુરુષસૂક્તે જ્ઞાપકાભાવાત્તત્પરત્વં નાસ્તીતિ દ્વિતીયં નિરાકરોતિ- પુરુષ એવેતિ ॥
પુરુષ એવેદં સર્વં યદ્ ભૂતં યચ્ચ ભવ્યમ્ ।
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદન્નેનાતિરોહતિ

મુક્તામુક્તપરેશત્વમિતિ તસ્યાહ સા શ્રુતિઃ
*10,304*
ન્યાયસુધા:
યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યં યચ્ચ ભવદમુક્તં વિશ્વમિદં સર્વં પુરુષ એવ ।
પુરુષાધીનમેવ ।
યત એવમન્નેનાન્નમદનીયમમુક્તવર્ગમતિરોહતિ અતિક્રામતિ ।
અમુક્તાધિપતિરિત યાવત્ ।
તસ્માદમૃતત્વસ્યોત ભાવભવિત્રોરભેદાન્મુક્તવર્ગસ્યાપીશાનઃ ।
સંસારે સ્વાધીનં જગદ્યદિ મુક્તૌ સ્વાધીનત્વં જગદ્યદિ મુક્તૌ સ્વાધીનત્વં જહ્યાત્તદા પ્રેક્ષાવાન્ન મોચયેત્ ।
અતો મુક્તાવપિ તદધીનમેવેતિ સા શ્રુતિઃ પુરુષસૂક્તમન્ત્રસ્તસ્ય મુક્તામુક્તપરેશત્વમાહ ।
તચ્ચ મુક્તાનાં પરમા ગતિરિત્યાદિના વિષ્ણોરેવાવગતં પશોસ્ત્વસમ્ભાવિતમેવેત્યતઃ પુરુષસૂક્તં વિષ્ણુપરમેવેતિ જ્ઞાયતે ।
નનુ ચ પુરુષ એવેદં સર્વમિતિ પુરુષસ્યાત્ર સર્(વત્વર્)વાત્મકત્વમેવોદિતમ્ ।
તત્કથં મુક્તામુક્તપરેશત્વમાહ શ્રુતિરિતિ તત્રાહ- અમૃતેતિ ॥
અમૃતેશાનવચનાત્ સર્વસ્યેશાનતોદિતા

ન્યાયસુધા:
ઈશાનેતિ ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ ।
ઉત્તરાર્ધે મુક્તેશાનત્વસ્યોક્તત્વાત્પૂર્વાર્ધે ઽમુક્તસ્ય સર્વસ્યેશાનતૈવોદિતા જ્ઞાતવ્યા ।
નતુ સર્વત્વમ્ ।
નહિ કો ઽપિ વાદી મુક્તૌ ભેદમમુક્તાવભેદમઙ્ગીકરોતિ ।
નાપિ યુજ્યતે ।
અભિન્નસ્ય પશ્ચાદ્ભેદાદર્શનાત્ ।
*10,305*
હેત્વન્તરમાહ- યદીતિ ॥
યદિ સર્વત્વમુદિતમુતેશ ઇતિ તદ્ વૃથા
ન્યાયસુધા:
પૂર્વાર્ધે યદિ પુરુષસ્ય સર્વત્વમુદિતં સ્યાત્તત્તર્હ્યુત્તરાર્ધે ઽમૃતત્વસ્યોતેશાન ઇત્યુતશબ્દો વૃથા સ્યાત્ ।
તત્કથમિત્યત આહ- ઉતશબ્દ ઇતિ ॥
ઉતશબ્દો વદેદેષ હીશત્વસ્ય સમુચ્ચયમ્

ન્યાયસુધા:
ઉત્તરાર્ધસ્થ ઉતશબ્દો યસ્માદીશત્વસ્ય સમુચ્ચયં વદેત્ ।
અર્થાન્તરસ્યાસમ્ભવાત્ ।
નચ દ્વયોરીશત્વયોરનુક્તૌ તત્સમુચ્ચયોક્તેરવકાશો ઽસ્તિ ।
તસ્માદુતશબ્દો વૃથૈવેતિ ।
યુક્ત્યન્તરમાહ- પુરુષેણૈવેતિ ॥
પુરુષેણેદં વ્યાપ્તમિતિ બ્રાહ્મણં ચાહ તં પ્રતિ
ન્યાયસુધા:
પુરુષ એવેદં સર્વમિતિ પુરુષેણૈવેદં સર્વં વ્યાપ્તમાતૃણાદાકરીષાત્સર્વં ભગવાનિતિ મિથ્યાદૃષ્ટિરેવેતિ શાખાન્તરબ્રાહ્મણં ચ તં મન્ત્રં પ્રતિ પ્રવૃત્તં તસ્ય મન્ત્રસ્ય વ્યાખ્યાનરૂપમેવાહ અતશ્ચ ન સર્વત્વમર્થઃ ।
વ્યાપ્તં વશીકૃતમ્ ।
એતેન ધર્મ(ર્મિ)સમુચ્ચયાર્થ ઉતશબ્દ ઇત્યપિ પરાસ્તમ્ ।
*10,306*
ઇતશ્ચ સર્વેશત્વમેવ પૂર્વાર્ધાર્થો નતુ સર્વત્વમિત્યાહ- એતાવાનિતિ ॥
એતાવાનસ્ય મહિમેતિ મહિમ્નો વચો હિ તત્

ન્યાયસુધા:
ઇતિ વચનાદિતિ શેષઃ ।
અસ્ય પુરુષસ્યૈતાવાન્મહિમા યઃ પૂર્વવાક્યોક્ત ઇત્યુત્તરવાક્યબલાત્ તત્ પુરુષ એવેદમિત્યેતત્પુરુષસ્ય મહિમ્નો વાચકં વચ ઇતિ તાવજ્જ્ઞાયતે ।
તતશ્ચ મહિમપ્રતિપાદકં યથા સ્યાત્તથા વ્યાખ્યેયમ્ ।
ન ચ સર્વાત્મત્વં મહિમા ।
અપકષર્હેતુત્વાત્ ।
કિન્તુ સર્વાધિપત્યમેવ ।
નચ તદતિરિક્ત(ક્તં)મહિમ્નો વચનમ્ ।
સઙ્કોચે કારણાભાવાત્ ।
*10,307*
ઇતો ઽપ્યેતદેવમિત્યાહ- સો ઽમૃતસ્યેતિ ॥
સો ઽમૃતસ્યાભયસ્યેશો મર્ત્યમન્નં યદત્યગાત્ ।
ઇત્યમુક્તાધિપત્યં તુ પૂર્વાર્ધોક્તમનૂદ્ય ચ

ઉતામૃતસ્યેશ ઇતિ વિધત્તે મુક્તિગેશતામ્
ન્યાયસુધા:
ઇતિ ભાગવતવચનાદિતિ શેષઃ ।
અનૂદ્ય યદન્નેનાતિરોહતીતિ વચનેન હેતુતયેતિ શેષઃ ।
વિધત્તે શ્રુતિઃ ।
અયમર્થઃ ।
ઉત્તરાર્ધે તાવદમુક્તાધિપત્યં હેતુત્વેનોપાદાય મુક્તાધિપત્યં પ્રતિ જાનીતે શ્રુતિરિતિ જ્ઞાયતે ।
પુરુષસૂક્તવ્યાખ્યાનપ્રસઙ્ગે સો ઽમૃતસ્યેતિ ભાગવતવચનેનોત્તરાર્ધસ્ય તથૈવ વ્યાખ્યાતત્વાત્ ।
અત એવ"અન્નેન દિવ્યભોગેન યદતિરોહત્યધિરોહત્યેધતે તસ્યામૃતત્વસ્ય દેવત્વસ્યેશાનઃઽ; ઇતિ વ્યાખ્યાનમયુક્તમ્ ।
ભાવભવિત્રોરેકત્વાભિપ્રાયેણામૃતત્વસ્યેત્યેતદમૃતસ્યેતિ હિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
દેવવ્યાવૃત્ત્યર્થમેવ ચાભયસ્યેત્યુક્તમ્ ।
અન્નેનેતિ તૃતીયા ચ દ્વિતીયાર્થેત્યભિહિતમ્ ।
અન્નં ચ ન પ્રસિદ્ધમિતિ મર્ત્યમિત્યુદિતમ્ ।
સો ઽયમુત્તરાર્ધાર્થઃ પૂર્વાર્ધસ્યાસ્મદ્વયાખ્યાન એવ યુજ્યતે ।
પૂર્વાર્ધે ઽમુક્તાધિપત્યં વિહિતમ્ ।
ઉત્તરાર્ધે તત્પૂર્વાર્ધોક્તમમુક્તાધિપત્યં હેતુત્વેનાનૂદ્ય પુરુષસ્ય મુક્તિગેશતાં વિધત્તે શ્રુતિરિતિ ।
પરકીયવ્યાખ્યાને તુ પરસ્પરવ્યાઘાતેનાનુપપન્ન એવેતિ ।
*10,308*
એતેન"પુરુષશબ્દસ્ય વિષ્ણુવિષયત્વે સર્વાત્મકત્વં બાધકમ્ ।
નહિ વિષ્ણોઃ સર્વાત્મકત્વં ભવદ્ભિરપ્યભ્યુપગમ્યતે ।
પશોસ્તુ દેહયોગવશાદ્ભૂતત્વાદિકં યુજ્યતેઽ; ઇતિ તૃતીયપક્ષો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
ઉપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
*10,309*
અતો વિષ્ણુપરિજ્ઞાનાદેવ મુક્તિર્નચાન્યતઃ

ન્યાયસુધા:
પરિજ્ઞાનાત્પરિજ્ઞાનોદિતાત્પ્રસાદાત્ ।
અન્યતઃ શિવાદીનામનુગ્રહાત્ ।
પાશુપતા અપિ જ્ઞાનિનો ભોગેનૈવ કર્મક્ષયમાચક્ષતે ।
તદપ્યનુપપન્નમિત્યાહ- તદ્યથેતિ ॥
"તદ્યથેષીકાતૂલમગ્નૌ પ્રોતં પદૂયેતૈવં હૈવાસ્ય સર્વે પાપ્મનઃ પ્રદૂયન્તેઽ; ઇતિ શ્રુતેઃ ।
"ઇષ્યકેષી કામાલાનાં ચિતતૂલભારિષુઽ; ઇતિ હ્રસ્વતા શ્રુતિત્વાન્ન ભવતિ ।
પ્રોતં પ્રવિષ્યમ્ ।
પ્રદૂયેત પરિતપ્તં ભવેદ્ભસ્મીભવેત્ ।
ઇતિ તન્નિદર્શનં યથા ।
અસ્ય જ્ઞાનિનઃ ।
પ્રદૂયન્તે વિનશ્યન્તીત્યથર્ઃ ।
ચશબ્દઃ પૂર્વોદાહૃતવાક્યસમુચ્ચયાર્થઃ ।
તત એવ વિષ્ણુપરિજ્ઞાનાદેવ ।
*10,310*
નન્વસ્યાં શ્રુતૌ જ્ઞાનિનઃ કર્મણાં પરિતાપઃ શ્રૂયતે નતુ જ્ઞાનેન વિનાશ ઇતિ વિવક્ષિતો ઽર્થ ઇત્યતો ભગવદ્વાક્યસમાખ્યામાહ- યથેતિ ॥
યથૈધાંસિ સમિદ્ધો ઽગ્નિર્ભસ્મસાત્ કુરુતે ઽર્જુન ।
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્ કુરુતે તથા

ન્યાયસુધા:
યદ્યપ્યત્ર જ્ઞાનસ્ય કારણત્વં સ્ફુટં પ્રતીયતે ।
તથાપિ કર્મણાં ભસ્મસાત્કરણં નામ મુખ્યાસમ્ભવાત્કિં કલ્પનીયમિતિ ન જ્ઞાયતે ઽતોવાક્યાન્તરં પઠતિ- સર્વેતિ ॥
સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ ।
અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ ।
ઇત્યાદિભગવદ્વાક્યૈરુક્તાર્થશ્ચાવસીયતે

ન્યાયસુધા:
ધર્માનવૈષ્ણવાન્કામ્યાર્થાંશ્ચ ।
શરણપ્રાપ્તિશ્ચ"સર્વોત્તમત્વવિજ્ઞાનપૂર્વમ્ઽ; ઇત્યાદિનાન્યત્ર ભગવત્પાદૈરેવ વ્યાખ્યાતા ।
તતઃ પ્રસન્નો ઽહમ્ ।
મા શુચઃ ।
ન શોચિષ્યસિ મુક્તો ભવિષ્યસિ ।
આદિપદેન"ગતસઙ્ગસ્ય મુક્તસ્યઽ; ઇત્યાદેઃ સઙ્ગ્રહઃ ભગવદ્વાક્યૈશ્ચેતિ સમ્બન્ધઃ ।
તદ્યથેતિ શ્રુતેરુક્તાર્થઃ ભગવદ્વાક્યૈરવસીયત ઇતિ વા ।
*10,311*
ભાટ્ટાનાં મોક્ષસાધનમનુવદતિ- નિત્યેતિ ॥
નિત્યનૈમિત્તિકં કર્મ કુર્વન્નન્યત્ પરિત્યજન્ ।
મુચ્યતે સંસૃતેશ્ચ ... ॥ મનુવ્_3,3.166અ-ચ્ ॥
*10,312*
ન્યાયસુધા:
નિત્યં નામ યદકરણે પ્રત્યવાયો, બ્રાહ્મણ્યાદિકમેવ ચ નિમિત્તમુપાદાય વિહિતં તદુચ્યતે ।
યથા સન્ધ્યાવન્દનાદિ ।
નૈમિત્તિકં નામ યદકરણે પ્રત્યવાયઃ પિતૃમરણાદ્યાગન્તુકં ચ નિમિત્તમુપાદાય વિહિતં તદુચ્યતે ।
યથા પિતૃશ્રાદ્ધાદિ ।
અન્યત્કામ્યં નિષિદ્ધં ચ ।
તત્ર યત્કારણે ફલમકરણે ન પ્રત્યવાયઃ ।
કામાનનિમિત્તં તત્કામ્યાત્ ।
યથા જ્યોતિષ્યોમાદિ ।
પ્રતિષિદ્ધં નિષિદ્ધમ્ ।
યથા બ્રહ્મહત્યાદિ ।
ઉપાત્તં ચ કર્મ ભોગેન ક્ષપયન્નિતિ ચશબ્દાર્થઃ ।
અયમાશયઃ ।
સુખદુઃખતત્કારણરૂપો હિ સંસારઃ ।
સ ચ કર્મનિમિત્ત એવ ।
નિત્યનૈમિત્તિકયોરકરણે ત્વધર્મપ્રવચયેન દુઃખતત્સાધનાવાપ્તિરસ્ય ભવતિ ।
નિષિદ્ધકરણે ઽપિ તથા ।
કામ્યકરણે તુ ધર્મોત્પાદનેન સુખતત્સાધનાવાપ્તિર્જાયતે ।
મુમુક્ષુસ્તુ નિત્યં નૈમિત્તિકં ચ નિત્યમેવ કરોતિ ।
પરિત્યજતિ ચ નિષિદ્ધમિતિ ન દુરિતોપચય; ।
કામ્યમપિ પરિત્યજતીતિ ન ધર્મોપચયઃ ।
એવમનાગતયોર્ધર્માધર્મયોરનુત્પાદે પ્રાગુપાત્તૌ ચ ભોગેન ક્ષપયન્નિર્બીજાયાઃ સંસૃતેર્મુચ્યત ઇતિ ।
યથોક્તમ્ ।
"મોક્ષાર્થી ન પ્રવર્તેત તત્ર કામ્યનિષિદ્ધયોઃ ।
નિત્યનૈમિત્તિકે કુર્યાત્પ્રત્યવાય જવાંસયાઽ; ઇતિ ।
નચ પઞ્ચમી કર્મવિધાસ્તિ ।
યત્કરણે ઽકરણે વા ધર્માધર્મોદયઃ સ્યાદિતિ ।
*10,314*
નિરાકરોતિ- એતદપીતિ ॥
... એતદપ્યેતેન નિરાકૃતમ્ ।
વિદ્યૈવેતીમમેવાર્થં સ્વયમેવાહ વેદરાટ્ ॥ મનુવ્_3,3.166દ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
એતેન નાન્યઃ પન્થા ઇતિ શ્રૌતેન ભગવજ્જ્ઞાનવ્યતિરિક્તમોક્ષસાધનનિષેધેન ।
અપિ ચ નિત્યનૈમિત્તિકકર્મણાં નિયમેન સમ્યગનુષ્ઠાનં તાવદશક્યમેવ ।
"ચરન્તિ દેવા વિહિતં સમસ્તમર્ધમેવ મુનયો દશાંશતો મનુષ્યાઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
નાપિ નિષિદ્ધાકરણં સમ્ભાવિતમ્ ।
પ્રામાદિકાનાં માનસવાચિકકાયિકાનામપરિહાર્યત્વાત્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તાત્તત્ક્ષય ઇતિ ચેન્ન ।
પ્રાયશ્ચિત્તસ્યાપિ સમ્યગનુષ્ઠાતુમશક્યત્વાત્ ।
પૂર્વોપાર્જિતકર્મણાં ભોગેન ક્ષયસ્ત્વત્યન્તાસમ્ભાવિત એવ ।
અનન્તત્વાદિત્યલમ્ ।
નન્વેતત્સર્વં સૂત્રાનુક્તં કસ્માદ્વર્ણ્યત ઇત્યત આહ- વિદ્યૈવેતિ ॥
વિદ્યૈવેતીમમેવાર્થં સ્વયમેવાહ વેદરાટ્

*10,314f.*
ન્યાયસુધા:
વિદ્યૈવ તુ નિર્ધારણાદિતિ સૂત્રેણ ।
સ્વયમેવ ન ત્વર્થતઃ ।
"વાજસનેયિનો ઽધીયતે ।
ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રાણ્યપશ્યદાત્મનો ઽગ્નીનર્કાન્મનોમયાન્મનશ્ચિતઃઽ; ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ ।
કિમેતે ઽગ્નયઃ ક્રિયાનુપ્રવેશિનસ્તચ્છેષભૂતા ઉત સ્વતન્ત્રાઃ કેવલવિદ્યાત્મકા ઇતિ ।
ક્રિયામયસ્યાગ્નેઃ પ્રકરણાત્તદ્વિષય એવાયમુપદેશ ઇતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે ।
વિદ્યાત્મકા એવૈતે ઽગ્નયો ન ક્રિયાશેષભૂતાઃ ।
તે હૈતે વિદ્યાચિત એવેતિ નિર્ધારણાત્ ।
ઇતિ પરેષાં વ્યાખ્યાનમસદેવેતિ ભાવેનોક્તમિમમેવાર્થમિતિ ।
વિફલત્વાદસ્યાશ્ચિન્તાયાઃ ।
પક્ષદ્વયે ઽપ્યભ્યુદય એવ હ્યસ્ય પ્રયોજનમ્ ।
યસ્તુ નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકવાઞ્છમદમાદિસમ્પન્નઃ સર્વભોગવૈરાગ્યોપેતો મુમુક્ષુરથશબ્દેનોત્તરમીમાંસાયામધિકારી સૂચિતઃ સ કથમેતાસુ ફલ્ગુચિન્તાસુ પ્રવર્તત ઇતિ ।
*10,316*
એવં સૂત્રકૃતા પૂર્વપક્ષિતાનિ મતાનિ નિરાકૃત્યેદાનીં યે સૂત્રાણાં વૃત્તિકારા અન્યથા ભાષન્તે તેષાં મતાનિ નિરાકુર્વાણઃ સમુચ્ચયનિયમવાદિનાં મતં તાવદપાકરોતિ- વિનેતિ ॥
વિના કર્મ ન મોક્ષઃ સ્યાજ્જ્ઞાનેનેત્યપિ સા શ્રુતિઃ ।
નાન્યઃ પન્થા ઇતિ હ્યેવ નિવારયતિ સાદરમ્

*10,316f.*
ન્યાયસુધા:
સંસારનિવૃત્તિમાત્રં કેવલેન જ્ઞાનેન ભવતિ ।
આનન્દવૃદ્ધિસ્તુ કમર્સાપેક્ષેણૈવ જ્ઞાનેનેતિ ભગવતઃ પન્થાઃ ।
યદ્વક્ષ્યતિ સહકારિત્વેન ચેતિ ।
અતો જ્ઞાનકર્મભ્યાં મોક્ષ ઇત્યનુક્ત્વા કર્મ વિના કેવલજ્ઞાનેન ન મોક્ષઃ કિન્તુ કર્મસહિતેનેત્યુક્તમ્ ।
ઇત્યેતદપિ મતં સૈવ સૂત્રગૃહીતૈવ નાન્યઃ પન્થા ઇતિ શ્રુતિઃ સ્પષ્ટં નિવારયતિ ।
તમેવં વિદિત્વેતિ જ્ઞાનમાત્રસ્ય મોક્ષસાધનત્વમુક્ત્વા પુનર્નાન્યઃ પન્થા ઇત્રત વચનાદાદરો ઽવગમ્યતે ।
નચ સમુચ્ચયનિયમે કિમપિ પ્રમાણમસ્તિ ।
અન્ધન્તમઃ પ્રવિશન્તીત્યાદીનામન્યાર્થત્વાત્ ।
"યથાન્નં મધુસંયુક્તં મધુ ચાન્નેન સંયુતમ્ ।
એવં તપશ્ચ વિદ્યા ચ સંયુક્તે ભેષજં મહદ્ઽ; ઇત્યાદીનાં પરોક્ષજ્ઞાનવિષયત્વાત્ ।
અપરોક્ષજ્ઞાનવિષયત્વે ઽપ્યાનન્દવૃદ્ધયર્થત્વાત્ ।
*10,319*
માયાવાદિનો વદન્તિ ।
દ્વિવિધો મોક્ષઃ પરાપરભેદાત્ ।
તત્રાપરો વૈકુણ્ઠસત્યલોકાદિપ્રાપ્તિલક્ષણઃ ।
પરસ્ત્વવિદ્યાસ્તમયે સત્યદ્વૈતબ્રહ્માવસ્થાનરૂપઃ ।
પ્રતીકાદિવિષયમન્યથોપાસનમપરસ્ય સાધનમ્ ।
પરસ્ય ત્વેકત્વજ્ઞાનમિતિ ।
તત્રાન્યથોપાસનસ્ય વૈકુણ્ઠાદિપ્રાપ્તિસાધનત્વં તાવદપાકરોતિ- અન્યથેતિ ॥
અન્યથોપાસનમપિ તમેવમિતિવાદિની ।
નિવારયત્યાદરેણ ... ॥ મનુવ્_3,3.168અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
એવં યથાસ્થિતેનૈવ પ્રકારેણ ન ત્વન્યથેતિ વદન્તી શ્રુતિરન્યથોપાસનમપિ પુરુષાર્થસાધનં નિવારયતિ ।
ન કેવલં પરમપુરુષજ્ઞાનવ્યતિરિક્તપક્ષાન્ ।
તમિત્યનેન યથાર્થજ્ઞાનં લબ્ધમેવ ।
સપ્રકારસ્ય પ્રકૃતસ્ય પરામર્શોપપત્તાવેકદેશવિષયત્વકલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
તથાપિ યદેવમિતિ વદતિ તદાઽદરસૂચનાર્થમિતિ ।
પરમમોક્ષવિષયેયં શ્રુતિરસ્તુ ।
અપરસ્તુ પુરુષાર્થો ઽન્યથોપાસનેન ભવિષ્યતીત્યત આહ- નેતિ ॥
... ન પ્રતીક ઇતિ પ્રભુઃ

ન્યાયસુધા:
"ન પ્રતીકે ન હિ સઃઽ; ઇતિ સૂત્રકારો ઽન્યથોપાસનસ્ય સર્વથાપ્યકર્તવ્યત્વં વક્ષ્યતિ ।
અતો ન તત્પુરુષાર્થલેશહેતુઃ ।
*10,320*
સૂત્રસ્યાર્થાન્તરં વક્ષ્યામીતિ વદન્તં પ્રતિ શ્રુતિવિરોધમાહ- અન્ધમિતિ ॥
અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યે ઽવિદ્યામુપાસતે ।
ઇતિ શ્રુતિવિરોધાચ્ચ નાન્યથોપાસનં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
પુરુષાથર્સાધનમિતિ શેષઃ ।
શ્રુતિસ્ત્વન્યત્ર સ્મૃતિસમ્મતિપ્રદર્શનેન વ્યાખ્યાતા ।
*10,321*
ઇદાનીમેકત્વજ્ઞાનસ્ય પરમોક્ષસાધનત્વં નિરાકરોતિ- નચેતિ ॥
ન ચાપ્યેકત્વવિજ્ઞાનાદુક્તન્યાયેન મુચ્યતે

ન્યાયસુધા:
ચો ઽવધારણે ।
એકત્વવિજ્ઞાનાદપિ પુરુષઃ સંસારાન્ન મુચ્યતે ।
કુતઃ ।
ઉક્તન્યાયેન"તમેવં વિદ્વાન્ઽ; ઇત્રત સહસ્રશિરસ્ત્વાદિમહામહિમોપેતસ્ય ભગવતો જ્ઞાનમમૃતત્વસાધનમભિધાય"નાન્યઃ પન્થાઃઽ; ઇતિ સાધનાન્તરાભાવસ્યોક્તત્વાત્ ।
"પુરુષ એવેદં સર્વમ્ઽ; ઇત્યુક્તમેકત્વમેવંશબ્દેન પરામૃશ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
ઉક્તન્યાયેન તસ્ય વાક્યસ્યૈકત્વવિષયતાયા અભાવાત્ ।
"તદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુદ્ધયતેઽ; ઇત્યાદિશ્રુતયસ્તુ તદ્ગુણસારત્વાદિત્યુક્તન્યાયેન નૈક્યજ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનતાં વદન્તિ ।
કિઞ્ચૈક્યજ્ઞાનમન્યથાજ્ઞાનમિતિ પૃથગુપદેશાદિત્યુક્તન્યાયેન સિદ્ધમ્ ।
મિથ્યાજ્ઞાનં ચાનર્થસાધનમિત્યુક્તમ્ ।
*10,322*
અપિ ચાદ્વૈતજ્ઞાનસ્ય ન તાવદ્યાગાદિવદ્રાજસેવાદિવદ્વા મોક્ષસાધનત્વમ્ ।
કિન્તુ અવિદ્યાવિરોધિત્વેન ।
વિરોધિનાદ્વૈતસાક્ષાત્કારેણાવિદ્યાયાં નિવૃત્તાયાં તદુપાદાનકો બન્ધઃ સ્વયમેવ નિવર્તત ઇતિ ।
તથાચ સાક્ષાત્કૃતાદ્વૈતાનામુત્તરક્ષણ એવ દેહાદિદ્વૈતદર્શનાભાવઃ પ્રાપ્નોતિ ।
અઙ્ગીક્રિયતે ચ જીવન્મુક્તિઃ ।
જ્ઞાનેનાવિદ્યાયાં નિવૃત્તાયામપિ તત્સંસ્કારેણ દ્વૈતદર્શનાનુવૃત્તિર્ભવતીતિ ચેન્ન ।
સંસ્કારસ્યાવિદ્યાકાર્યત્વે ઽવસ્થાનાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યુપાદાને નિવૃત્તે કાર્યમવસ્થિતં દૃષ્ટમ્ ।
અન્યથા સત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
જ્ઞાનોદયે ઽપ્યનિવૃત્તસ્ય તસ્ય નિવર્તકાન્તરાભાવાત્સર્વદા(ઽનિવૃ)નુવૃત્તૌ ન કદાપિ દ્વૈતદશર્નનિવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
અસઙ્ગસ્યાત્મનો વિનૈવાવિદ્યાસમ્બન્ધેન સંસ્કારાશ્રયત્વં ચાયુક્તમેવ ।
એતેન પ્રારબ્ધકર્મવશાદ્ દ્વૈતદર્શના(ઽનિવૃ)નુવૃત્તિરિત્યપિ નિરસ્તમ્ ।
જ્ઞાનેન નિવૃત્તાપ્યવિદ્યા દગ્ધપટન્યાયેન કિઞ્ચિત્કાલમવતિષ્ઠતે ।
તેન દ્વૈતદર્શનાનુવૃત્તિર્ઘટત ઇતિ ચેન્ન ।
આત્યન્તિકનિવૃત્તૌ કારણાભાવેન દ્વૈતદર્શનાનુપરમપ્રસઙ્ગાત્ ।
એતેન અવિદ્યાલેશાવસ્થાનપક્ષો ઽપિ પ્રતિક્ષિપ્તઃ ।
લેશશ્ચ પટસ્ય તન્તુરિવાવયવો વા સ્યાત્પ્રદેશો વા ધર્મો વા ।
નાદ્યઃ ।
અકાર્યત્વાદવિદ્યાયાઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પ્રદેશાનઙ્ગીકારાત્ ।
પ્રદેશિનો નિવૃત્તૌ પ્રદેશાવસ્થાનાસમ્ભવાચ્ચ ।
ન તૃતીયઃ ।
ધમિણો ઽપગમે ધર્માનપગમાનુપપત્તેઃ ।
*10,324f.*
અથ મતમ્ ।
સંસારમૂલકારણભૂતાવિદ્યા યદ્યપ્યેકૈવ ।
તથાપિ તસ્યાઃ સન્ત્યેવ બહવ આકારાઃ ।
તત્રૈકો બન્ધસ્ય પરમાર્થસત્યત્વવિભ્રમહેતુઃ ।
દ્વિતીયો ઽર્થક્રિયાસમર્થવસ્તુકલ્પકઃ ।
તૃતીયસ્ત્વપરોક્ષ્યપ્રતિભાસવિષયાકારકલ્પકઃ ।
તત્રાદ્વૈતસ્ય સત્યત્વાધ્યવસાયેન સમસ્તદ્વૈતસત્યત્વકલ્પક આકારો નિવર્તતે ।
અર્થક્રિયાસમર્થપ્રપઞ્ચોપાદાનં માયાકારસ્તત્ત્વસાક્ષાત્કારેણ વિલીયતે ।
અપરોક્ષપ્રતિભાસયોગ્યાર્થાસજનકસ્તુ માયાલેશો જીવન્મુક્તસ્ય નિવૃત્તઃ સમાધ્યવસ્થાયાં તિરોહિતો ઽન્યદા દેહાભાસજનકાભાસહેતુતયાનુવર્તતે ।
પ્રારબ્ધકર્મફલોપભોગાવસાને તુ નિવર્તત ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
અસ્યાઃ કલ્પનાયાઃ નિષ્પ્રમાણકત્વાત્ ।
ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયત ઇતિ શ્રુતિરત્ર પ્રમાણમિતિ ચેન્ન ।
અત્ર પારમેશ્વરશક્તિપ્રતિપાદનાત્ ।
જ્ઞાનબાધ્યાનિર્વાચ્યમાયાકારપ્રતિપાદનાપ્રતિભાસનાત્ ।
"તસ્યાભિધ્યાનાદ્યોજનાત્તત્ત્વભાવાદ્ ભૂયશ્ચાન્તે વિશ્વમાયાનિવૃત્તિરિતિ શ્વેતાશ્વતરમન્ત્રે ઽપિ ભૂયોભૂયસ્તસ્મિન્મનસો યોજનાદ્યો જાયતે તત્ત્વભાવસ્તત્ત્વજ્ઞાનં તસ્માદુદિતાત્તસ્ય પરમેશ્વરસ્યાભિધ્યાનાદનુગ્રહાત્કર્મક્ષયાન્તે વિશ્વબન્ધકમાયાનિવૃત્તિર્ભવતીત્યુચ્યતે ન ત્વનિર્વાચ્યવિદ્યાકારાણાં ક્રમેણ નિવૃત્તિર્બાધલક્ષણા ।
કિઞ્ચ યો ઽપિ માયાકારો ઽનુવર્તત ઇત્યુચ્યતે તત્ત્વજ્ઞાનં તસ્ય વિરોધિ ન વા ।
આદ્યે કથં ન નિવર્તતે ।
દ્વિતીયે જ્ઞાનેન ન નિવર્તેત ।
તથાચ સત્યઃ સ્યાત્ ।
કર્મક્ષયે સતિ નિવર્તત ઇતિ વદતા કર્મણાં તત્કારણત્વમુક્તં સ્યાત્ ।
અન્યથા તન્નિવૃત્તૌ નિવૃત્તેરનુપપત્તેઃ ।
*10,327*
અથ મન્યસે ।
જ્ઞાનમેવાવિદ્યલેશસ્ય નિવર્તકમ્ ।
કિન્તુ પ્રબલેન પ્રારબ્ધકર્મણા પ્રતિબદ્ધં ન નિવર્તયતિ ।
ફલભોગેન તુ પ્રતિબન્ધકે ક્ષીણે નિવર્તયતીતિ ।
તદપ્યયુક્તમ્ ।
નિરુપાદાનકર્માવસ્થાનાનુપપત્તેઃ ।
સ એવાવિદ્યાલેશઃ કર્મોપાદાનમિતિ ચેન્ન ।
કર્માવસ્થાને ઽવિદ્યાલેશાવસ્થાનં તદવસ્થાને ચ કર્માવસ્થાનમિતિ પરસ્પરાશ્રયત્વાપત્તેઃ ।
ઉત્પત્ત્યાદાવિવાવસ્થાને ઽપિ તસ્ય દોષત્વાત્ ।
કિઞ્ચાસ્યાર્થસ્ય ન કિઞ્ચિત્સ્ફુટં જ્ઞાપકાન્તરમસ્તિ ।
તતો મા નામ ભૂદવસ્થિતાવિતરેતરાશ્રયત્વમ્ ।
જ્ઞપ્તૌ તુ ભવત્યેવ ।
જીવન્મુક્ત્યન્યથાનુપપત્ત્યૈવૈષો ઽર્થઃ કલ્પ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
પરમપુરુષાનુગ્રહેણૈવ મોક્ષ ઇત્યસ્ય સકલશ્રુતીતિહાસપુરાણાદિસિદ્ધસ્યાર્થસ્યાઙ્ગીકારેણૈવ સર્વસ્યોપપત્તાવસ્યાઃ કલ્પનાયા અનવકાશાદિતિ ।
*10,328*
અધિકરણાર્થમુપસંહરતિ- ઇતિ સર્વમિતિ ॥
ઇતિ સર્વં પ્રવિજ્ઞાય સર્વૈસ્તર્કસદાગમૈઃ ।
ઉપાસીત હરિં નિત્યં ગુણૈરેવ સ્વયોગતઃ ॥ મનુવ્_3,3.170ચ્-f ॥
*10,328f.*
ન્યાયસુધા:
નાસ્ત્યેવ મોક્ષઃ સત્ત્વે વા સાધનાન્તરસાધ્ય ઇત્યેતદનુપપન્નમ્ ।
કિન્નામ નિષ્કામભગવદર્થશ્રુત્યાદિવિહિતકર્માનુષ્ઠાનેન શુદ્ધાન્તઃકરણસ્ય રાગાદિદોષક્ષયે જાતભગવદ્ભક્તેઃ શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાભ્યાસવતઃ પરમભાગવતસ્ય ભગવત્સાક્ષાત્કારે જાતે પ્રસન્નો ભગવાનપ્રારબ્ધાનિ કર્માણિ વિનાશ્ય ભાગવતધર્મપ્રવૃત્તયે જ્ઞાનિનં કમપિ કાલં વ્યવસ્થાપયંસ્તદર્થં પ્રારબ્ધાનિ કર્માણ્યવશેષ્ય તત્ફલોપભોગે સતિ તાન્યપિ વિનાશ્ય પ્રકૃતિબન્ધાન્મોચયતીતિ સર્વં પ્રતિજ્ઞાય ગુણૈરેવ નતુ સો ઽરોદીદિત્યાદિના પ્રતીતૈરપ્યગુણૈરિતિ સમાને ચેતિ સૂત્રખણ્ડસ્યાર્થમનુવદતિ ।
યુક્તમિતિ શેષઃ ।
સ્વયોગ્યત એવ નતુ યોગ્યતાતિક્રમેણેતિ પ્રાપ્તેશ્ચે(ત્યાદિસૂ)તિ સૂત્રાર્થાનુવાદઃ ।
પ્રયોજનં ચોત્તરેણ સઙ્ગતિસૂચનમિતિ ।
*10,329*
સ્વયોગ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
તામેવ યોગ્યતાં વિવૃણોતિ- બ્રહ્મેતિ ॥
બ્રહ્મા સર્વૈગુણૈશ્ચૈવ ક્રિયાસામાન્યતશ્ચ ગીઃ ।
ગુણસામાન્યતો રુદ્રો દ્રવ્યસામાન્યતઃ પરે

*10,330*
ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
સર્વૈર્વેદોદિતૈઃ ।
ચશબ્દઃ ક્રિયાદ્રવ્યસમુચ્ચયાથર્ઃ ।
હરિમુપાસીતેતિ વર્તતે ।
વેદોક્તસમસ્તગુણક્રિયોપેતતયાનન્તરૂપં હરિમુપાસિતું બ્રહ્મૈવ યોગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ચસ્ત્વર્થઃ ।
સરસ્વતી તુ ક્રિયાસામાન્યતઃ ક્રિયાસઙ્કોચેનોપાસ્તે ।
સકલવેદોક્તગુણોપેતતયાનન્તરૂપં હરિમુપાસ્તે ।
ત્રિવિક્રમત્વાદિક્રિયાસ્તુ નિત્યવિક્રાન્ત્યાદિષ્વન્તર્ભાવયતીત્યર્થઃ ।
ગુણસામાન્યતઃ સમસ્તરૂપાણ્યુપાસ્તે ।
ગુણાન્ક્રિયાંશ્ચ સઙ્કોચયતીત્યર્થઃ ।
પરે શક્રાદયઃ ।
દ્રવ્યાણિ રૂપાણિ ગુણક્રિયાસઙ્કોચસ્તુ સિદ્ધ એવ ।
એતેન"સમાન એવં ચાભેદાત્ઽ; ઇત્યધિકરણતાત્પર્યમુક્તં ભવતિ ।
વિદ્યૈવ તુ નિર્ધારણાદિત્યતઃ પૂર્વમેવેદમદિકરણમ્ ।
તત્કુતો વ્યત્યાસેન વ્યાખ્યાનમ્ ।
ઉચ્યતે ।
પ્રકરણશુદ્ધૌ પ્રમેયં સુગ્રહં ભવતીત્યતઃ ક્રમભઙ્ગઃ ।
તથાહિ ।
ઉપાસનસ્વરૂપાનિશ્ચયે ન કો ઽપિ વિચારો ઽવકાશં લભત ઇતિ તત્સ્વરૂપમાદૌ દર્શિતમ્ ।
તતસ્તસ્ય કર્તવ્યતા સમર્થિતા ।
અનન્તરં તદિતિકર્તવ્યતાજિજ્ઞાસાયાં યોગ્યતાદિવિચાર ઇતિ ।
॥ ઇતિ વિદ્યાધિકરણમ્ ॥
*10,332*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,3.વ્: યાવદધિકારાધિકરણ =======]
॥ અથ યાવદધિકારાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં યાવદધિકારમવસ્થિતિરાધિકારિકાણામ્ ઓં ॥
એતદ્યથા યથેત્યાદિના ભાષ્યે વ્યાખ્યાતમ્ ।
તદવિસ્પષ્ટમ્ ।
અધિકારવિશેષસ્ય કારણત્વાનભિધાનાત્ ।
મુક્તાવિત્યુક્ત્યા સંસારે નૈવમિતિ પ્રતીતેઃ ।
આનન્દમાત્રગ્રહણાદ્ગુણાનન્તરવ્યાવૃત્તિપ્રાપ્તેઃ ।
ધર્મિણામનિર્દેશાચ્ચ ।
અતઃ સ્પષ્ટં વ્યાચષ્ટે- અધિકારેતિ ॥
યાવદધિકારમ્ અવસ્થિતિર્ આધિકારિકાણામ્

અધિકારવિશેષેણ ભક્તિજ્ઞાનસુખાદિભિઃ ।
વિશેષો દેવતાદીનાં ... ॥ મનુવ્_3,3.172અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અધિકારો યોગ્યતા ।
અત્ર સામાન્યોક્ત્યા મુક્તૌ સંસારે ચેતિ ગમ્યતે ।
તર્હિ મુક્તાવિતિ કસ્માદુક્તમિત્યત આહ- મોક્ષે ચેતિ ॥
... મોક્ષે ચૈવ વિશેષતઃ

ન્યાયસુધા:
ચસ્ત્વર્થઃ ।
વિશેષતસ્તુ મોક્ષ એવેત્યન્વયઃ ।
સંસારે વિક્ષેપવશાદ્યોગ્યતાનુસારિત્વં કિઞ્ચિદ્વિહન્યતે ।
મોક્ષે તદભાવાદ્યોગ્યતાનુસાર્યેવ નિયમેન ભક્ત્યાદિકં ભવતીત્યતો મુક્તાવિત્યુક્તમિતિ ।
એવં તર્હિ મુક્તાનાં પરસ્પરં દ્વેષેર્ષ્યાદિપ્રસઙ્ગેન મુક્તત્વવિરોધઃ સ્યાદિત્યાશઙ્કાપરિહારાર્થં સૂત્રમ્"અક્ષરધિયાં ત્વવિરોધઃ સામાન્યતદ્ભાવાભ્યામૌપસદવત્તદુક્તમ્ઽ; ઇતિ ।
એતદપ્યવિશદમ્ ।
દોષાભાવસામ્યાદિત્યત્ર સામ્યપદપ્રયોજનાદર્શનાત્ ।
ઉત્તમેભ્યો ઽન્યેષાં ભાવાદિત્યસ્યોત્પત્તેરિતિ પ્રતીતેઃ ।
શિષ્યવદિતિ ચાયુક્તમ્ ।
ક્વચિચ્છિષ્યસ્યાપિ ગુરૌ દ્વેષાદિદર્શનાત ।
અતો વ્યાખ્યાતિ- નેતિ ॥
અક્ષરધિયાં ત્વવરોધઃ સામાન્યતદ્ભાવાભ્યામૌપસદવત્તદુક્તમ્

*10,333*
ન તાવતા વિરોધો ઽસ્તિ નિર્દોષત્વાત્ સમસ્તશઃ ।
આભાસત્વાત્ પરેષાં તદવરાણાં ચ સર્વશઃ

ન્યાયસુધા:
તાવતા પરસ્પરમસામ્યેન દ્વેષાદિપ્રસઙ્ગેન મુક્તત્વવિરોધો ઽસ્તિ ।
સામ્યશબ્દસ્યાર્થઃ સમસ્તશ ઇતિ ।
ઉત્તમેભ્ય ઇત્યસ્ય વિવરણમાભાસત્વાદિતિ ।
તદવરાણાં સર્વેષાં પરાભાસત્વાચ્ચેતિ યોજના ।
એતદેવ વિવૃણ્વન્દૃષ્ટાન્તં વ્યાખ્યાતિ- યત ઇતિ ॥
યતો ઽવરાણાં સર્વે ઽપિ ગુણાઃ સર્વાઃ ક્રિયા અપિ ।
નિયમેનૈવ પૂર્વેષાં સુપ્રસાદનિબન્ધનાઃ ।
અતઃ સચ્છિષ્યવત્ તેષાં નૈવેર્ષ્યાદિઃ કથઞ્ચન

ન્યાયસુધા:
ગુરૌ સચ્છિષ્યસ્યેવેત્યર્થઃ ।
એતચ્ચોત્તરત્ર સ્ફુટીકરિષ્યત્યાચાર્યઃ ।
*10,324*
ચિરન્તનાસ્તુ વૃત્તિકારાઃ સૂત્રદ્વયમિદમન્યથા વ્યાચક્ષતે ।
વિદુષાં કિં જ્ઞાનોદયાનન્તરમેવ મુક્તિઃ કિંવા નેતિ સંશયે પૂર્વસ્મિન્પક્ષે સતીદમુચ્યતે ।
આધિકારિકાણાં પરમેશ્વરદત્તાધિકારે વર્તમાનાનાં વિદુષામપિ દેવાદીનાં યાવદધિકારં સંસારે ઽવસ્થિતિઃ ।
ન તદૈવ મુક્તિઃ ।
તથા શ્રુત્યાદિષુ દર્શનાત્ ।
સત્યામપિ સાધનસમ્પત્તૌ યદિ ન મોક્ષસ્તદા ન તેષાં કદાપિ મોક્ષઃ સ્યાદિત્યાશઙ્કાપરિહારાય દ્વિતીયં સૂત્રમ્ ।
બ્રહ્મવિદાં ન મોક્ષાભાવરૂપો વિરોધઃ ।
કુતઃ ।
સામાન્યતદ્ભાવાભ્યાં સામાન્યવિશેષભાવાભ્યામ્ ।
યદ્યપિ ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણીતિ સામાન્યતઃ સર્વકર્મણાં જ્ઞાનેન ક્ષયો ઽભિહિતસ્તથાપિ તસ્ય તાવદેવ ચિરમિતિ વિશેષવચનાત્પ્રારબ્ધકર્મણામવશેષો ગમ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અપ્રારબ્ધાનિ કર્માણિ નિવર્તન્તે ।
પ્રારબ્ધસ્ય તુ ભોગેનૈવ ક્ષયઃ ।
અતસ્તત્ફલભૂતે ઽધિકારે સ્થિત્વા તત્ક્ષયે પ્રવ્રજ્યન્ત ઇતિ ।
માયાવાદિનસ્તુ પ્રથમસૂત્રસ્યૈવાયં સમસ્તો ઽર્થ ઇતિ વર્ણયન્તો ઽક્ષરધિયામિત્યેતદધિકરણાન્તરં વ્યાચક્ષતે ।
જોસ્હિ-26
*10,336*
ત્રાદ્યં મતં નિરાકરોતિ- નચેતિ ॥
ન ચ સંસારિદેવાનાં કાલેયત્તાપરે ઇમે ।
સૂત્રે ... ॥ મનુવ્_3,3.175અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સંસારાવસ્થાનસ્ય કાલેયત્તા કાલમર્યાદા પ્રારબ્ધકર્મફલભોગાવસાનરૂપા સા પરા ઉદ્દેશ્યા પ્રતિપાદ્યા યયોસ્તે તથોક્તે ।
કુતો નેત્યત આહ- હીતિ ॥
... હ્યારબ્ધમાત્રસ્ય ભોગેનૈવ ક્ષયો ધ્રુવઃ

અનારબ્ધકાર્યે ભોગેન ત્વિતરે ઇતિ ચોદિતઃ
ન્યાયસુધા:
યસ્માદનારબ્ધસ્ય જ્ઞાનેનૈવ ક્ષય આરબ્ધમાત્રસ્ય ભોગેનૈવ ક્ષયો ધ્રુવ ઇત્યેષો ઽથ"અનારબ્ધકાર્યે એવ તુ પૂર્વે તદવધેઃઽ; ઇતિ સૂત્રેણ,"ભોગેન ત્વિતરે ક્ષપયિત્વાથ સમ્પત્સ્યતેઽ; ઇતિ ચ સૂત્રેણોદિતઃ ।
તસ્માન્નેતિ સમ્બન્ધઃ ।
એવમુદિતત્વે ઽપિ કુતો નેત્યાશઙ્કાં પરિહરન્નપવ્યાખ્યાનિરાસસ્ય પ્રયોજનમાહ- પૌનરુક્ત્યેનેતિ ॥
પૌનરુક્તયેન તેનૈતે ઉક્તાર્થે ઇતિ નિશ્ચયઃ

ન્યાયસુધા:
એતેન માયાવાદિનામપિ (વ્યાખ્યાનં) મતં નિરસ્તમ્ ।
તાત્પર્યભેદાત્પ્રપઞ્ચનભાવાદ્વા ન પૌનરુક્ત્યમિતિ ચેત્ ।
સ્યાદેવમ્ ।
યદ્યસઙ્કીર્ણં વ્યાખ્યાનાન્તરં ન સ્યાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- ઇતિ નિશ્ચય ઇતિ ॥
॥ ઇતિ યાવદધિકરાધિકરણમ્ ॥
*10,340*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,3.વિ: ઇયદામનનાધિકરણ =======]
॥ અથ ઇયદામનનાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં ઇયદામનનાત્ ઓં ॥
યેષાં જ્ઞાનયોગ્યાનામિદં મુક્તિસંસારયોસ્તારતમ્યં સમર્થિતમ્ ।
તે છન્દોગાનામુપનિષદિ નામવાગાદિક્રમેણ પ્રાણાન્તા ઉક્તાઃ ।
તત્ર કિં પ્રાણ એવાધિકારિતારતમ્યસ્યાવધિઃ ઉતાધિકો ઽપ્યસ્તીતિ સંશયે સતીયદેવ દેવતાતારતમ્યમિતિ સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
તત્ર ન જ્ઞાયતે કાસ્તા નામાદ્યા દેવતા ઇતિ ।
કથં ચ પઞ્ચદશૈવ અધિકાનામપિ ભાવાદિત્યાશઙ્કાનિરાસાર્થં બૃહત્સંહિતાવચનમેવ પઠતિ- ઉષા ઇતિ ॥
ઇયદામનનાત્

ઉષાઃ સ્વાહા ચ પર્જન્યો મિત્રો ઽગ્નિર્વરુણો વિધુઃ ।
પ્રવહો ઽનિરુદ્ધ ઇન્દ્રોમે રુદ્રો વાણી ચ મારુતઃ ।
ઉત્તરોત્તરતસ્ત્વેતે ગુણૈઃ સર્વૈશ્ચ મુક્તિગાઃ

ન્યાયસુધા:
ઉષા અશ્વિનોર્ભાર્યા ।
સ્વાહાગ્નેર્ભાર્યા ।
પર્જન્યો મિત્રશ્ચાદિત્યૌ ।
પ્રવહો મરુત્ ।
અનિરુદ્ધઃ કામસુતઃ ।
એતે મુક્તિગા સંસારગાશ્ચ સર્વૈર્ગુણૈરુક્તમેવોત્તરત એવ વર્તન્ત ઇત્યર્થઃ ।
*10,340*
અધિકસદ્ભાવશઙ્કાનિરાસાયૈતેષાં સમાનન્તરાવસ્થિતાંશ્ચાહ- સૂર્યેત્યાદિના ॥
*10,341*
સૂર્યધર્મૌ યથા સોમો મનુર્દક્ષો બૃહસ્પતિઃ ।
શચી રતિશ્ચાનિરુદ્ધસમાસ્તારા ચ મિત્રવત્

સોમવચ્છતરૂપા તુ પ્રસૂતિર્વહ્નિવદ્ વિરાટ્ ।
પર્જન્યવદ્ વારુણી ચ તથા સઞ્જ્ઞા ચ રોહિણી

ધર્મી ચ મિત્રવત્ત્વેન પ્રાવહી પરિકીર્તિતા ।
મિત્રપજર્ન્યમધ્યસ્થાવશ્વિનૌ વિઘ્નવિત્તપૌ

ભૃગુરગ્નિસમો મિત્રતન્મધ્યે બ્રહ્મપુત્રકાઃ ।
વરુણાગ્ન્યન્તરા તત્ર નારદઃ પ્રાય ઇન્દ્રવત્

કામઃ સુપર્ણી ચોમાવદ્ વીન્દ્રો રુદ્રવદીરિતઃ ।
નિઋતિર્મિત્રસદૃશો વિશ્વામિત્રઃ કસૂનુવત્

વૈવસ્વતો મનુશ્ચાશ્વિપશ્ચાદન્યે તતો ઽવરાઃ ।
ચ્યવનોચથ્યવૈન્યાશ્ચ શશબિન્દુશ્ચ હૈહયઃ ।
તદ્વચ્ચ વિપ્રરાજન્યવિશેષો ઽત્રાપિ કશ્ચન

તદ્વત્ પ્રિયવ્રતશ્ચાપિ તદન્યાઃ શતદેવતાઃ ।
પજર્ન્યમિત્રાન્તરાળે તદન્યે તુ તતો ઽવરાઃ

ન્યાયસુધા:
તથેતિ શેષઃ ।
સૂર્યધર્મૌ સોમસમાનૌ ।
મન્વાદયઃ પઞ્ચાનિરુદ્ધસમાનાઃ ।
મનુરત્ર સ્વાયમ્ભુવો વિવક્ષિતઃ ।
તારા બૃહસ્પતિભાર્યા ।
ચસ્ત્વર્થઃ ।
મિત્રેણ તુલ્યં વર્તત ઇતિ મિત્રવત્ ।
શતરૂપા સ્વાયમ્ભુવસ્ય પત્ની સોમવત્ ।
સૂર્યધર્માવિત્યત્રૈવેયં વક્તવ્યા ।
સત્યમ્ ।
પતીનામુક્તૌ ઇદાનીમાસાં પ્રસ્તુતત્વાત્પૃથગુક્તિઃ ।
પ્રસૂતિર્દક્ષપત્ની વહ્નિવત્ ।
વિરાડનિરુદ્ધભાર્યા પર્જન્યવત્ ।
વરુણસ્યેયં વારુણી ।
પુંયોગે તુ વરુણાનીતિ સ્યાત્ ।
ઇન્દ્રવરુણેતિ સ્મરણાત્ ।
સંજ્ઞા સૂર્યભાર્યા ।
રોહિણી સોમભાર્યા ।
ધર્મસ્યેયં ધર્મી ।
વારુણી સંજ્ઞા રોહિણી ધાર્મી ચ તથૈવ પર્જન્યવદેવ ।
પ્રવહસ્યેયં પ્રવાહી તુ મિત્રવદેવ પ્રકીર્તિતા ।
અશ્વિનૌ વિઘ્નપવિત્તપૌ મિત્રપર્જન્યમધ્યસ્થાવિતિ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ ।
એતે ચત્વારઃ પરસ્પરં સમા મિત્રાદધમાઃ ।
પર્જન્યાદુત્તમા ઇત્યથર્ઃ ।
ભૃગુરગ્નિસમ ઇતિ વક્ષ્યમાણસ્યાપવાદઃ ।
બ્રહ્મપુત્રા મરીચ્યાદ્યા મિત્રતન્મધ્યે મિત્રાગ્ન્યોર્મધ્યે ।
પરસ્પરં સમા મિત્રાદુત્તમા અગ્નેરધમા ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર તેષુ બ્રહ્મપુત્રેષુ નારદો વરુણાગ્ન્યન્તરા વારુણાદધમો ઽગ્નેરુત્તમ ઇત્યર્થઃ ।
તથાચ દક્ષભૃગુનારદાનાં પૃથગુક્તત્વાદ્બ્રહ્મપુત્રકા મરીચ્યાદ્યાઃ સપ્તૈવ ।
પ્રાયગ્રહણેનેષન્ન્યૂનઃ ।
સુપર્ણી ગરુડભાર્યા ।
વિશ્વામિત્રઃ કસૂનુવત્ બ્રહ્મપુત્રૈર્મચીચ્યાદ્યૈઃ સમાનઃ ।
વૈવસ્વતો મનુશ્ચ કસૂનુવદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
*10,342*
સ્વાયમ્ભુવાદ્વૈવસ્વતાદ્ભગવદવતારાત્તાપસાચ્ચાન્યે મનવસ્તતો વૈવસ્વતાદવરાઃ ।
તે ઽશ્વિભ્યાં પશ્ચાત્પર્જન્યાદુત્તમાઃ ।
ચ્યવનાદ્યાશ્ચ તદ્વત્ ।
એકાદશમનુસમાનાઃ ।
અત્રૈતેષ્વપિ વિપ્રરાજન્યત્વનિમિત્તઃ કશ્ચન વિશેષો ઽસ્તિ ।
મુક્તાવપિ વિપ્રત્વાદેર્ભાવાત્ ।
અત્ર ચ્યવનોચથ્યૌ વિપ્રૌ ।
અન્યે રાજન્યાઃ પ્રિયવ્રતો ઽપિ તત્ અવરમનુવદેવ ।
તદન્યા ઉક્તેભ્યો ઽન્યાઃ શતદેવતાઃ સોમાર્હદેવતાઃ શતાન્તરગતાઃ પર્જન્યમિત્રાન્તરાલે ।
પર્જન્યાદુત્તમા મિત્રાદધમા અશ્વિનોઃ સમાના ઇત્યર્થઃ ।
તદન્યે ઉક્તેભ્યો ઽન્યે તુ દેવાસ્તતઃ શતાન્તર્ગતદેવતાભ્યો ઽવરાઃ ।
અવરમનુસમાના ઇત્યર્થઃ ।
*10,350*
નનુ મહાલક્ષ્મીઃ પ્રાણાદપ્યુત્તમાસ્તિ ।
તત્કથં પ્રાણાવસાનત્વમધિકારિણામિત્યત આહ- એતેભ્ય ઇતિ ॥
એતેભ્યો ઽભ્યધિકા શ્રીરસ્તુ સદા મુક્તા વિશેષતઃ ।
તત્સમો નાસ્તિ પરમો હરિરેવ નચાપરઃ

સંહિતાયાં બૃહત્યાં તુ સ્વયં ભગવતોદિતમ્ ।
તદેતદખિલં ... ॥ મનુવ્_3,3.186અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ શ્રીરેતેભ્યો વિશેષતો ઽભ્યધિકા ।
તથાપિ સદા મુક્તા બન્ધરહિતેતિ નાધિકારિવર્ગે ગૃહ્યતે ।
તસ્યાઃ સમો નાસ્તીતિ સ્વરૂપકથનમ્ ।
એતેન કામાદિતરત્ર તત્ર ચાયતનાદિભ્ય ઇત્યધિકરણસ્ય તાત્પર્યમુક્તં ભવતિ ।
પરમો હરિરેવ ન ચાપર ઇત્યનેન"વ્યતિહારો વિશિંષન્તિ હીતરવત્ઽ"સૈવ હિ સત્યાદયઃઽ; ઇત્યધિકરણદ્વયસ્ય તાત્પર્યમુક્તં વેદિતવ્યમ્ ।
*10,351*
નનૂપનિષદિ નામાદ્યાઃ પ્રાણાન્તાઃ પઞ્ચદશોક્તાઃ ।
અત્ર ચોષાઃ સ્વાહેત્યાદિના ચતુર્દશશૈવ તત્કથં ન વિસંવાદ ઇત્યતો બૃહત્સંહિતાવચનેનાનુક્તમેકં સ્વયમાહ- પ્રાણ ઇતિ ॥
... પ્રાણ આહઙ્કારિક એવ ચ ।
ઇન્દ્રાદનન્તરો ... ॥ મનુવ્_3,3.186ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
તૈજસાહઙ્કારાદુત્પન્નઃ પ્રાણશ્ચાપરો ઽસ્તિ ।
સ ચેન્દ્રાદનન્તરં એવાનિરુદ્ધાદુત્તમો જ્ઞાતવ્યઃ ।
પરપ્રાણવ્યાવૃત્ત્યર્થમાહઙ્કારિક એવેત્યુક્તમ્ ।
અયમત્ર સઙ્ગ્રહઃ ।
પુષ્કરો નામ સર્વાવરો દેવઃ ।
"કલાભ્યશ્ચાન્યાદેવેભ્યઃ કર્મ પ્રત્યવરં યતઃ ।
કાલાભ્યઃ પૃથગુક્તં તત્પુષ્કરઃ કર્મ ચોચ્યતેઽ; ઇત્યન્યત્રોક્તત્વાત્ ।
તતશ્શનૈશ્ચરો ઽધિકઃ ।
પૃથિવ્યાત્મા શનિશ્ચેતિ વચનાત્ ।
તત ઉષાઃ(ઉપા) ।
તતો બુધઃ ।
ઉદકાત્મકો બુધશ્ચેતિ વચનાત્ ।
તતઃ સ્વાહા ।
તતઃ પર્જન્યો વારુણી સંજ્ઞા રોહિણી ધાર્મી વિરાટ્ ।
તત એકાદશ મનશ્ચ્યવનોચથ્યવૈન્યશશબિન્દુહૈહયપ્રિયવ્રતગયા અનુક્તદેવાશ્ચ ।
"પ્રિયવ્રતો ગયશ્ચૈવ કર્મદેવસમૌ મતૌઽ; ઇત્યન્યત્રોક્તત્વાત્ ।
તતો ઽશ્વિનૌ વિઘ્નેશવિત્તપૌ વિષ્વક્સેનશ્ચ ।
વિષ્વક્સેનો વાયુજઃ સ્વેન તુલ્ય ઇતિ વચનાત્ ।
તતો મિત્રો નિરૃતિસ્તારા પ્રાવહીતિ ચ ।
તતો મરીચિરત્ર્યઙ્ગિરાઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુર્વસિષ્ઠો વિશ્વામિત્રો વૈવસ્વતમનુશ્ચ ।
તતો ઽગ્નિર્ભૃગુઃ પ્રસૂતિશ્ચ ।
તતો નારદઃ ।
તતો વરુણઃ ।
*10,352*
તતશ્ચન્દ્રસૂર્યધર્માઃ શતરૂપા ચ ।
તતઃ પ્રવહઃ ।
તતો ઽનિરુદ્ધસ્વાયમ્ભુવબૃહસ્પતિદક્ષાઃ શચી રતિશ્ચ ।
તત આહઙ્કારિકઃ પ્રાણઃ ।
તત ઇન્દ્રકામૌ ।
તત ઉમા સુપર્ણી ઉમાત્મકત્વાચ્છેષભાર્યા ચ ।
તતો જામ્બવત્યાદ્યા ભગવન્મહિષ્યષ્ષટ્ ।
અન્યત્રોક્તત્વાત્ ।
અન્યત્રોક્તત્વાત્ ।
તતો રુદ્રાત્મકત્વાચ્છેષશ્ચ ।
તતો ભારતી તદાત્મકત્વાત્સરસ્વતી ચ ।
તતો મુખ્યવાયુસ્તદાત્મકત્વાદ્બ્રહ્મા ચ ।
તતો મહાલક્ષ્મીઃ ।
તતો ભગવાનિતિ ।
॥ ઇતિ ઇયદામનાધિકરણમ્ ॥
*10,354*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,3.વિઇ: દર્શનભેદાધિકરણ =======]
॥ અથ દર્શનભેદાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં પ્રજ્ઞાન્તરપૃથક્ત્વવદ્દૃષ્ટિશ્ચ તદુક્તમ્ ઓં ॥
એતદ્વયાખ્યાતં ભાષ્યે ઉપાસનાભેદવદ્દર્શનભેદ ઇતિ ।
તદસ્પષ્ટમ્ ।
દર્શનભેદે મૂલકારણસ્યાનુક્તત્વાત્ ।
તતો વ્યાખ્યાતિ- દૃષ્ટિરિતિ ॥
પ્રજ્ઞાન્તરપૃથક્ત્વવદ્દૃષ્ટિશ્ચ તદુક્તમ્ । બ્બ્સ્_??? ।
... દૃષ્ટિરપિ યોગ્યાનુસારતઃ

ન્યાયસુધા:
નાનાવિધેતિ શેષઃ ।
॥ ઇતિ દર્શનભેદાધિકરણમ્ ॥
*10,355*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,3.વિઇઇ: પ્રદાનાધિકરણગુરુપ્રસાદાધિકરણ =======]
॥ અથ પ્રદાનાધિકરણગુરુપ્રસાદાધિકરણૌ ॥
॥ ઓં પ્રદાનવદેવ તદુક્તમ્ ઓં ॥
અત્ર પ્રકૃષ્ટં દાનં પ્રદાનમ્ ।
પ્રશબ્દો ન સ્ફુટં વ્યાખ્યાતો ભાષ્યે ।
અતઃ સૂત્રાર્થમાહ- સમ્યગિતિ ॥
પ્રદાનવદ્ એવ તદ્ ઉક્તમ્

લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાત્ તદ્ ધિ બલીયસ્ તદ્ અપિ

સમ્યગ્ ગુરુપ્રસાદશ્ચ મુખ્યતો દૃષ્ટિકારણમ્
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં શ્રવણાદિ કિન્તુ સમ્યગ્ગુરુપ્રસાદશ્ચ ।
સમ્યક્ પ્રસાદપૂર્વકં ગુરોર્યદ્વિદ્યાદાનં તચ્ચ ભગવદ્દૃષ્ટેઃ કારણમિત્યર્થઃ ।
નનુ"પ્રજ્ઞાન્તરપૃથક્ત્વવત્ઽ; ઇતિ સૂત્રં પ્રદાનવદેવેત્યતઃ પશ્ચાત્તનં તત્કુતો વ્યુત્ક્રમઃ ।
ઉચ્યતે ।
યોગ્યતાચિન્તાસઙ્ગતં તદિતિ પ્રકરણશુદ્ધયે પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતમિતિ ન દોષઃ ।
॥ ઓં લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાત્તદ્ધિ બલીયસ્તદપિ ઓં ॥
અત્ર ગુરુપ્ર(સાદ)દાનસ્ય બલવત્ત્વમુક્તમ્ ।
તદયુક્તમ્ ।
શ્રવણાદિતો હિ બલવત્ત્વમ્ ।
તચ્ચ પ્રદાનશબ્દાર્થાન્તર્ગતમેવ ।
નહિ સ્વસ્માદેવ સ્વય બલીય ઇતિ સમ્ભવતીત્યતો વ્યાચષ્ટે- સમ્યગિતિ ॥
મુખ્યતઃ શ્રવણાદ્યપેક્ષયાતિશયેન ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
પ્રદાનશબ્દેન હિ સમ્યગ્ગુરુપ્રસાદપૂર્વકં દાનં પ્રકૃતમ્ ।
તત્ર સમ્યગ્ગુરુપ્રસાદમાત્રં તદિતિ અત્ર પરામૃશ્યત ઇતિ ।
લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
યાસ્વાખ્યાયિકાસુ લિઙ્ગાનિ દૃશ્યન્તે તત્ર ગુરુપ્રસાદેનૈવ જ્ઞાનપ્રાપ્તિશ્રવણાત્ શ્રવણાદિકં ન કરણીયમિતિ શઙ્કા સ્યાત્તાં નિવારયિતું તદપીત્યુક્તમ્ ।
તદ્વયાખ્યાતિ- શ્રવણાદિ ચેતિ ॥
શ્રવણાદિ ચ કર્તવ્યં નાન્યથા દર્શનં ક્વચિત્

*10,355f.*
ન્યાયસુધા:
કુત ઇત્યત આહ- નાન્યથેતિ ॥
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં શ્રુત્યા ચ પ્રમાણાનામેવ પ્રમેયાધિગતિસાધનત્વનિશ્ચયાદિતિ ભાવઃ ।
આખ્યાયિકાસ્વપિ શ્રવણાદીનામનુક્તિમાત્રમ્ ।
ન પુનરભાવોક્તિરસ્તિ ॥
ઇતિ પ્રદાનાધિકરણગુરુપ્રસાદાધિકરણૌ ॥
*10,358*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,3.ઇx: પૂર્વવિકલ્પાધિકરણ =======]
॥ અથ પૂર્વવિકલ્પાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં પૂર્વવિકલ્પઃ પ્રકરણાત્સ્યાત્ક્રિયામાનસવત્ ઓં ॥
કિં પ્રથમપ્રાપ્ત એવ ગુરુરુત તં પરિત્યજ્યાન્યો ઽપિ સ્વીકર્તું શક્યત ઇતિ સંશયે"ગુરુમન્ત્રપરિત્યાગી રૌરવં નરકં વ્રજેત્ઽ; ઇતિ ગુરુપરિત્યાગે દોષસ્મરણાત્પ્રથમપ્રાપ્ત એવેતિ પ્રાપ્તે વિકલ્પ ઉચ્યતે ।
સ હીનસમોત્તમેષુ કિંવિષય ઇતિ ન જ્ઞાયતે ।
દોષસ્મરણસ્ય કા ગતિરિત્યતો વ્યક્તં વ્યાખ્યાતિ- ગુણાધિકમિતિ ॥
પૂર્વવિકલ્પઃ પ્રકરણાત્સ્યાત્ ક્રિયામાનસવત્

ગુણાધિકં ગુરું પ્રાપ્ય તદ્ધીનં નાપ્નુયાત્ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
ક્વચિત્પ્રયોજનવિશેષે ઽપિ ।
દોષસ્મરણં તદ્વિષયમિતિ ભાવઃ ।
એવં તર્હિ સૌત્રો વિકલ્પો ઽધિકગુરુપ્રાપ્તિવિષયઃ કિમિતિ નેત્યાહ- વિપર્યયસ્ત્વિતિ ॥
વિપર્યયસ્તુ કર્તવ્યઃ સર્વથા મુક્તિમિચ્છતા

ન્યાયસુધા:
અધમગુરુપરિત્યાગેનોત્તમગુરુસ્વીકાર ઇત્યર્થઃ ।
અન્યથા દૈવાદાદાવલ્પં ગુરું પ્રાપ્તસ્ય શિષ્યસ્ય પ્રજ્ઞોત્કર્ષવતો જાતયોઃ સંશયવિપર્યાસયોરજ્ઞાનસ્ય ચ નિવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ।
તદિદમુક્તં શુભમિચ્છતેતિ ।
એવં તર્હ્યનુપદિશત ઉત્તમસ્ય ત્યાગેનોપદિશતો ઽધમસ્ય સ્વીકારો ઽપિ કર્તવ્યઃ સ્યાત્ ।
સત્યમ્ ।
પ્રતિષેધવચનેન તત્રાપોદિતો ઽયં ન્યાયઃ ।
તર્હિ સૌત્રસ્ય વિકલ્પસ્ય કો વિષય ઇત્યત આહ- સમ ઇતિ ॥
*10,359*
સમે વિકલ્પ એવ સ્યાત્ ...
ન્યાયસુધા:
પૂર્વસ્વીકૃતેન ગુરુણા સમે ગુરૌ સ્વયમેવ પ્રાપ્તે સતિ સ્વીકારસ્ય વિકલ્પ એવ સ્યાત્ ।
ન તુ નિયમઃ ।
સમ એવેતિ વા સમ્બન્ધઃ ।
દોષસ્મૃતેર્વિષયાન્તરં ચ દર્શયિતુમાહ- પૂર્વેતિ ॥
... પૂર્વાનુજ્ઞા ચ સર્વથા
ન્યાયસુધા:
સમગુર્વન્તરસ્વીકારે પૂર્વસ્યાનુજ્ઞા ચ સર્વથા ભાવ્યા ।
વિનાનુજ્ઞયા સમાનપૂર્વપરિત્યાગવિષયં દોષસ્મરણમિતિ ભાવઃ ।
*10,360*
પૂર્વાનુજ્ઞા ચેત્યેતદ્ગુર્વન્તરપ્રાપ્તિમાત્રવિષયમિતિ મન્દપ્રતીતિનિરાસાયાહ- તદુત્તમેતિ ॥
તદુત્તમગુરુપ્રાપ્ત્યૈ પૂર્વાનુજ્ઞા ન મૃગ્યતે

ન્યાયસુધા:
તદિતિ પૂર્વપ્રાપ્તસ્ય પરામર્શઃ ।
તસ્માદુત્તમસ્ય ગુરોઃ પ્રાપ્ત્યૈ પૂર્વસ્યાનુજ્ઞા ન માર્ગણીયા ।
ગુરુપ્રસાદઃ સર્વથા ભાવ્ય ઇતિ સૂત્રકૃતોક્તમ્ ।
તદ્વિદ્યાદેવતયોરપિ પ્રસાદસ્યોપલક્ષણમિતિ વિવક્ષુર્ગુરુવિદ્યાદેવતાસ્વરૂપં તાવદાહ- ગુરુરિતિ ॥
ગુરુબર્રહ્માખિલાનાં ચ વિદ્યા ચૈવ સરસ્વતી ।
દેવતા ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સર્વેષામવિશેષતઃ

*10,361*
ન્યાયસુધા:
યેષાં તેષામિતિ વિશેષં વિહાય સર્વેષામેવ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- તદિતિ ॥
તત્પ્રસાદેન મુક્તિઃ સ્યાન્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં ગુરુપ્રસાદેન કિન્તુ વિદ્યાદેવતયોરપીત્યર્થઃ ।
મુક્તિરિતિ જ્ઞાનાદેરુપલક્ષણમ્ ।
સાધારણગુરુમુક્ત્વાસાધારણાનાહ- સ્યોત્તમાસ્ત્વિતિ ॥
સ્વોત્તમાસ્તુ ક્રમેણૈવ સર્વેષાં ગુરવઃ શ્રુતાઃ
*10,362*
ન્યાયસુધા:
ક્રમેણૈવેતિ સાક્ષાદુત્તમો ગરુસ્તતો ઽપ્યુત્તમો ગુરુતર ઇત્યાદિ ।
એવં વિદ્યાવિશેષે તદ્દેવતાવિશેષો ઽપિ જ્ઞાતવ્યઃ ।
નન્વસ્તુ વિદ્યાત્વં વિદ્યાભિમાનિત્વાત્સરસ્વત્યાદીનામ્ ।
દેવતાત્વં ચ વિદ્યાપ્રતિપાદ્યત્વાદ્વિષ્ણોઃ ।
બ્રહ્મણો ગુરુત્વં તુ કુતઃ ।
વિદ્યોપદેષ્યૃત્વં હિ ગુરુત્વમ્ ।
નચ સર્વાન્પ્રતિ બ્રહ્મણસ્તદસ્તીત્યત આહ- ઉપદેશ ઇતિ ॥
ઉપદેશો બ્રહ્મણસ્તુ સર્વેષામેવ મુક્તયે

ન્યાયસુધા:
ઇહ જન્માન્તરે વા હિરણ્યગર્ભોપદેશેન વિના ન કસ્યાપિ મુક્તિરિત્યતસ્તસ્ય ગુરુત્વમુપપન્નમ્ ।
તદિતરેષામપ્યુત્તમાનાં વિદ્યાસમ્પ્રદાયપ્રવર્તકત્વાદ્ગુરુત્વમપ્રવર્તકાનાં ત્વનુગ્રાહકત્વાદિનેતિ ।
॥ ઇતિ પૂર્વવિકલ્પાધિકરણમ્ ॥
*10,364*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,3.x: તાદ્વિદ્યાધિકરણ =======]
॥ અથ તાદ્વિદ્યાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં પરેણ ચ શબ્દસ્ય તાદ્વિધ્વં ભૂયસ્ત્વાત્ત્વનુબન્ધઃ ઓં ॥
ભક્તિરેવૈનં નયતીત્યાદિશ્રુતેર્ભક્તિરેવ મોક્ષાદિસાધનં ન પરમાત્મા ।
યથૈકલવ્યસ્ય ગુરુભક્તિરેવ વિદ્યાપ્રાપ્તિસાધનં ન ગુરુરિત્યેવં પ્રાપ્તે ઇદમુક્તમ્ ।
તત્ર ભાષ્યમ્ ।
પ્રધાનસાધનત્વાદ્ભક્તિઃ કરણત્વેનોચ્યત ઇતિ ।
તત્રપ્રકૃતત્વાદ્ભગવદપેક્ષયૈવ ભક્તેઃ પ્રાધાન્યમિતિ પ્રતીતિઃ સયાત્તાં નિવારયિતુમાહ- સાધનેભ્ય ઇતિ ॥
પરેણ ચ શબ્દસ્ય તાદ્વિધ્યં ભૂયસ્ત્વાત્ ત્વ્ અનુબન્ધઃ

સાધનેભ્યો ઽધિકા ભક્તિર્ ...
ન્યાયસુધા:
મોક્ષસાધનેભ્યો જ્ઞાનાદિભ્યઃ ।
એતદપિ તાદૃગેવ ભગવતો ઽપિ મોક્ષસાધનત્વાદિત્યત આહ- નૈવેતિ ॥
... નૈવાન્યત્ તાદૃશં ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
ક્વચિન્મુક્તૌ જ્ઞાનાદૌ વા ભગવતોન્યત્સાધનં ભક્તિસદૃશં નૈવાસ્તીત્યર્થઃ ।
ભક્તિરિતિ સામાન્યેનોક્તં ન જ્ઞાયતે કિંવિષયા કથં ચેતિ ।
અત આહ- ભક્તિશ્ચેતિ ॥
ભક્તિશ્ચૈવ હરાવેવ મુખ્યાન્યત્ર યથાક્રમમ્

ન્યાયસુધા:
હરાવેવ મુખ્યા સર્વાધિકા ન તથાન્યત્ર ।
અન્યત્રાપિ યથાક્રમમેવ ન તુ સામ્યેનાક્રમેણ વેત્યર્થઃ ।
તદિયત્તામાહ- સ્વાધિકેતિ ॥
*10,365*
સ્વાધિકા ત્વેવ સર્વત્ર સ્વોત્તમેષુ ક્રમેણ ચ
ન્યાયસુધા:
સાક્ષાત્સ્વોત્તમે સ્વાધિકૈવ કર્તવ્યા ।
અન્યત્ર સ્વોત્તમેષુ તદુત્તમત્વક્રમેણેત્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યેષો ઽથર્ઃ પ્રાગુક્તસ્તથાપિ તાત્પર્યાતિશયદ્યોતનાય પુનરુક્તઃ ।
ભક્તિઃ સાધનં ચેન્મુક્તિપ્રાપ્ત્યનન્તરં નાસ્તીતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
ફલપ્રાપ્તૌ સાધનનિવૃત્તિદર્શનાત્ ।
તન્નિવૃત્ત્યર્થમાહ- અનુવર્તતે ચેતિ ॥
*10,366*
અનુવર્તતે ચ સા ભક્તિર્મુક્તાવાનન્દરૂપિણી
ન્યાયસુધા:
પ્રેમવિશેષો હિ ભક્તિર્નામ ।
ઉપકારકત્વજ્ઞાનાજ્જાતા હિ પ્રેમા કૃતમહોપકારે નિતરાં વર્ધત ઇત્યેવ ખલુ યુક્તં ન તુ હીયત ઇતિ ।
તદેતત્ અસ્તીત્યનુક્ત્વાનુવર્તત ઇતિ વદતા સૂચિતમ્ ।
તર્હિ તસ્યાઃ ફલમપિ કિઞ્ચિત્સ્યાદિત્યત આહ- આનન્દરૂપિણીતિ ॥
પ્રાક્કર્તવ્યતયા પ્રકૃતા ।
અતઃ સાધનરૂપા ।
મુક્તૌ તુ સ્વભાવભૂતાવિર્ભૂતાફલરૂપૈવ ।
પાદાર્થમુપસંહરતિ- તદિતિ ॥
તત્પૂર્વકોપાસનૈવં કર્તવ્યા મુક્તયે ગુણૈઃ