न्यायसुधा · अध्याय 3.2

न्यायसुधा:
तां च बीजादिसम्बन्धनियमोज्खितिं कारणात् आह ।
एतदुक्तं भवति ।
जन्मकारणादृष्टाकृष्टो जन्तुर्बीजादिसम्बन्धेन शरीरमापद्यत इत्युत्सर्गः ।
स च क्वचिज्ज्ञानतपोयोगाद्यतिशयलक्षणेन कारणविशेषणापोद्यते ।
यथा क्षुद्रजन्तुयातनाशरीरोत्पत्तावपवाद इति ।
तथा चोक्तम् ।
"विशेषकारणादेव विशेषाज्जनिरिष्यते ।
सामान्यजननं चैव नृणां सामान्यहेतुतःऽ; इति ।
अतो युक्तमेतद्वयाख्यानमिति ।
॥ इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।
कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ तृतीये ऽध्याये ऽयं प्रथमचरणः पर्यवसितः ।
अध्यय 3, पद 2
*9,16*
"भक्तिरस्मिन्पाद उच्यते ।
भक्त्यर्थं हि भगवन्महिमोक्तिःऽ; इति पादाप्रतिपाद्यं भाष्य एव स्फुटम् ।
सङ्गतिं तूत्तरत्र वक्ष्याम इत्याशयवानेतत्पादाधिकरणे पूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तीः सङ्ग्रहेणाह- पश्चादिति ॥
पश्चाददृष्टयविज्ञानकालदुःखपृथग्भवाः ।
स्थानभेदो विरुद्धत्वं न्यायसाम्यं स्वतोभवः

गुणसाम्यमयोगश्च तर्कबाधो विलोमता ।
नानाभावः प्रलोभश्च पूर्वपक्षगाः

अशक्यकर्तृताशक्तिः स्वतो ऽबोधस्तदेव च ।
अमानकॢप्तिसन्मानव्यवस्थात्यल्पताभवाः

विशेषदृष्टिवाक्ये च पुंशक्तिः सुनिदर्शनम् ।
अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः

न्यायसुधा:
पूर्वपक्षगाः पूर्वपक्षसम्बन्धिन्यः ।
निर्णयप्रमाः सिद्धान्तनिर्णयार्थानि प्रमाणानि ।
*9,17*
[======= ज्न्य्स्_3,2.इ: संध्याधिकरणम् =======]
संध्ये सृष्टिराह हि
(च्f. बेलोw)
॥ ओं सन्ध्ये सृष्टिराह हि ओं ॥
*9,17f.*
योनेः शरीरमित्येतदवसानैः सूत्रैर्जीवस्य जन्मावगतम् ।
जातस्य च स्वपनाद्यवस्थासम्बन्धः प्रसिद्धः ।
तत्र स्वप्नावस्थाप्रवर्तकत्वलक्षणो महिमाभगवतो ऽत्राधिकरणे निर्णीयते ।
तथाहि ।
स्वप्नो नामार्थज्ञानात्मकः ।
तत्र तावत्स्वाप्नार्थानां करितुरगादीनां परमेश्वरायत्तता नोपपद्यते ।
असत्यत्वात् ।
न तावदिमे ऽनादिनित्याः ।
स्वप्नावस्थातः प्रागूर्ध्वं चोपलब्धिप्रसङ्गात् ।
नहि विद्यमाना अप्युपलब्धिसाधनेषु चक्षुरादिष्वनुपरतेषु नोपलभ्यन्ते, उपलभ्यन्ते चोपपत्तेरिति सम्भवति ।
नचान्यत्र गताः ।
अन्यैरप्यनुपलम्भात् ।
मद्यमपरिमाणश्चैते दृश्यन्ते ।
नच तथाविधमनादिनित्यं किमपि दृष्टम् ।
नाप्युत्पत्तिनाशवन्तः ।
तथात्वे ऽपि प्रागूर्ध्वमुपलम्भप्रसक्तेः ।
नच वाच्यं विद्युदादिवत्तदैवोत्पत्तिर्विनाशश्चेति ।
इत्थम्भावे प्रमाणाभावात् ।
प्राड्मृदादीनामूर्ध्वं कपालादीनां चोपलम्भापत्तेश्च ।
नचैतेषां (तात्कालिक)तत्कालीनजन्मन्युपादानं निमित्तं च पश्यामः ।
कर्ता च न तावज्जीवात्मा ।
द्रष्टुर्निर्व्यापारत्वात् ।
अपरस्य चादर्शनात् ।
नापीश्वरः ।
प्रमाणाभावात् ।
भ्रान्तित्वं चैतेषाम्,"स्वाप्नमायासरूपःऽ; इति"स्वाप्नमनोरथो यथाऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यामावेद्यते ।
शिष्यमपव्याख्यानानुवादे वक्ष्यामः ।
तदेवं न स्वाप्नानामर्थानामीश्वराधीनत्वम् ।
नापि तज्ज्ञानस्य ।
तस्यापि निमित्ताभावेनापरमार्थत्वात् ।
नतावच्चक्षुरादीनां त(त्र निमि)न्निमित्तत्वम् ।
तेषामुपरतत्वात् ।
नापि मनसः ।
रूपादिमत्यर्थे सामर्थ्याभावात् (स्वातन्त्र्याभावात्) ।
अत एव न साक्षिणः ।
स इन्द्रियाप्रवृत्तौ लिङ्गशब्दयोरपि नावकाशः ।
अपरोक्षाकारं चेदमवभासते ।
अतो ऽर्थज्ञानरूपा स्वाप्नावस्था नेश्वराधीनेति प्राप्ते तत्प्रतिविधानायोपोद्घातमाह- वासना इति ॥
संध्ये सृष्टिराह हि

निर्मातारं चैके पुत्रादयश् च

मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्

वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः ।
सन्त्येवाशेषजीवानामनादिमनसि स्थिताः

न्यायसुधा:
भावनापरनामकाः संस्काराः ।
सर्वग्रहणप्रयोजनमुत्तरत्र भविष्यति ।
ननु भावनाख्यसंस्कारो ऽनुभवजन्यः ।
नच सर्वजीवानां सर्ववस्त्वनुभवो ऽस्ति ।
तत्कथमशेषजीवानां सर्ववस्तुवासनाः सन्त्येवेत्यत उक्तम्- अनादीति ॥
अनाद्यनुभवप्रवाहोत्पन्नाः ।
वासनानामात्मसमवेतत्वं वैशेषिकादिभिरभ्युपगतम् ।
तन्निरासार्थमुक्तं मनसि स्थिता इति ।
जातावेकवचनम् ।
सादितो मनसः कथमनादिवासनासम्बन्ध इत्यत उक्तम्- अनादीति ॥
*9,27*
एतदेव प्रपञ्चयति- त्रिगुणात्मकमिति ॥
त्रिगुणात्मकं मनो ऽस्त्येव यावन्मुक्तिः सदातनम् ।
तत्रैवाशेषसंस्काराः सञ्चीयन्ते सदैव च

न्यायसुधा:
मनस एव संस्काराश्रयत्वं नात्मन इतयत्रोपपत्तिसूचनाय त्रिगुणात्मकमित्युक्तम् ।
गुणात्मकमित्येवोक्ते परिमाणादिगुणात्मकमित्यपि प्रतीतिः स्यात् ।
तदात्मनो ऽपि समानमित्यतस्त्रिग्रहणम् ।
तथाच जीवात्मा न भावनाश्रयः सत्त्वादिगुणानात्मकत्वादीश्वरवत् ।
भावना वा सत्त्वादिगुणात्मकद्रव्याश्रया संस्कारत्वाद्वेगादिवत् ।
तच्च परिशेषान्मन एवेत्युक्तं भवति ।
सत्त्वादिगुणानभ्युपगन्तारं प्रति तु तत्स्थाने ऽचेतनपदं प्रयोक्तव्यम् ।
त्रिगुणात्मकग्रहणं (च)स्वरूपकथनम् ।
अस्त्येव सर्व(दैवेति)देति शेषः ।
तथा सति मोक्षे ऽपि सत्त्वात्स्वप्नाद्यवस्थापत्तिरित्यत उक्तं विवृणोति- यावदिति ॥
यद्यपि मनः स्वरूपेण नित्यमेव तथापि जीवसम्बन्धस्तस्य मोक्षावधिरित्यत इदमुक्तम् ।
(तद्वै देवं) तद्वै जैवं मनो येनानन्द्येत भवतीति सूक्तावप्यात्मनो मनःसम्बन्धश्रवणात्कथं यावन्मुक्तिरित्युक्तमित्यतो वा त्रिगुणात्मकमित्युक्तम् ।
आत्मस्वरूपमनसो मुक्तौ सत्त्वे ऽपि जडमनो ऽभिप्रेत्यायमवधिरुक्त इति ।
चस्तस्मादित्यर्थे ।
तत्रैव न त्वात्मनि ।
*9,23*
"एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चऽ; इति मनसो जन्मश्रवणात्कथमनादित्वमुच्यत इत्यत आह- सूक्ष्मत्वेनेति ॥
*9,24*
सूक्ष्मत्वेन लये सच्च प्राकृतैरुपचीयते ।
सृष्टिकाले यदा तन्न कुतः संसारसंस्थितिः

न्यायसुधा:
चशब्द एवार्थे ।
प्राकृतैः अहङ्काराद्यैः ।
मन इति वर्तते ।
प्रलये सतो ऽप्युपचयापेक्षया जन्मश्रुतिरिति भावः ।
कुत एषा कल्पना ।
मुख्यार्थे बाधकसद्भावादित्याह- यदेति ॥
यदि मनो मुख्यत एव जनिमत्स्यात्तदा प्रलये तन्न स्यात् ।
यदि च प्रलये तन्न स्यात्तदाऽत्मनः संसारावस्थानं न स्यात् ।
नच मा भूत्प्रलये संसारावस्थानमिति युक्तम् ।
मुक्तानां पुनः संसारानुपपत्त्या सृष्टयनुपपत्तिप्रसङ्गात् ।
अविद्याकामकर्माद्यधीनः संसार इति चेन्न ।
अविद्यादेरेव संसारत्वात्,"मनः परं कारणमामनन्तिऽ; इत्यादिस्मृतिविरोधाच्च ।
तथाच श्रुतिः ।
"नित्यं मनो ऽनादित्वान्न ह्यमनाः पुमांस्तिष्ठतिऽ; इति ।
पुमान्संसारीत्यर्थः ।
*9,25*
किमतो यद्येवं सर्ववस्त्वनुभवाहितसंस्कारसद्भाव इत्यत आह- संस्कारैरिति ॥
संस्कारैर्भगवानेव सृष्ट्वा नानाविधं जगत् ।
स्वप्नकाले दर्शयति ... ॥ मनुव्_3,2.8अ-च् ॥
न्यायसुधा:
अत्र सृष्ट्वेत्यनेनानादिनित्यत्वपक्षदोषा अनभ्युपगमेनैव निरस्ताः ।
स्वप्नकाल एव सृष्ट्वेत्यनेन प्रागूर्ध्वं चोपलम्भप्रसङ्गो निराकृतः ।
सृष्टेः संहारोपलक्षणत्वात् ।
संस्कारैरित्युपादानकीर्तनम् ।
नच तेषां गुणत्वेनोपादानत्वानुपपत्तिः ।
मनोवृत्तित्वेन द्रव्यत्वात् ।
संस्काराणां चातीन्द्रियत्वेन त्र्यणुकजन्मविनाशयोरिव प्रागूर्ध्वं चानुपलम्भो न दोषाय ।
भगवानिति कर्तृनिर्देशः ।
तदैव सृष्टिसंहारकरणमसम्भावितमित्यतो ऽशक्यकर्तृताशक्तिसूचनाय भगवानित्युक्तम् ।
एवं च सत्यदृष्टादिनिमित्तं प्रसिद्धमेव ।
न केवलमर्थानां सत्यत्वसम्भवेन भगवदधीनत्वम्, अपि तु तज्ज्ञानस्यापीत्युक्तं दर्शयतीति ।
जीवायेति शेषः ।
दर्शनसाधनं च मन एवेति वक्ष्यति ।
दर्शनं चानुभवो विवक्षितः ।
तेन स्मरणमेवैतदिति मतं निरस्तं भवति ।
स्मरणत्वं खल्वस्य तच्चिह्नस्य तदित्युल्लेखस्य सद्भावाद्वा कल्प्यते ।
असन्निहितगोचरत्वाद्वा संस्कारप्रभवत्वाद्वा ।
नाद्यः ।
इदमित्युल्लेखेन तदभावात् ।
अत एव स्मृतिविपर्यासो ऽयमिति चेन्न ।
स्मृतित्वस्यैवासिद्धेः ।
न द्वितीयः ।
विषयसान्निध्यस्योपपादितत्वात् ।
न तृतीयः ।
पदार्थजन्मनि संस्कारस्योपक्षीणत्वेनासिद्धेः ।
तस्माद्यथा मनोरथे ध्याने वा संस्कारयोनीनर्थान्मनसानुभवत्येवं स्वप्ने ऽपीति किमनुपपन्नम् ।
इयांस्तु विशेषः ।
मनोरथादौ प्रयत्नपूर्विका पदार्थसृष्टिः ।
स्वप्ने पुनरीश्व(रेच्छाधी)राधीनैवेति ।
*9,28*
अपरे तु भवत्येवायमनुभवः ।
किन्तु जागरानुभूतस्मर्तव्यार्थ एवेति मन्यन्ते ।
तदप्यसत् ।
तथाहि ।
किमयमनुभवो यथार्थ उतायथार्थः ।
नाद्यः ।
बाह्यार्थानां देशकालविप्रकृष्टत्वेन तदनुपपत्तेः ।
द्वितीये वक्तव्यं किमयमगजे गजत्वोल्लेखीत्ययमयथार्थः, किंवा गज एवासन्निकृष्टे सन्निकृष्टत्वोल्लेखीत्ययथार्थः ।
आद्ये नायं गजः किन्तु गवय एवेति बादोदयः स्यात् ।
द्वितीये नायं सन्निकृष्टः किन्नाम विप्रकृष्ट इति बाधो भवेत् ।
न चैतदस्ति ।
तस्मात्संस्कारप्रभवसन्निकृष्टसत्यार्थप्रमितिरेवेयमिति युक्तम् ।
कथं तर्हि श्रुतिस्मृतिषु स्वप्नप्रतीतेर्भ्रान्तित्वमुच्यत इत्यत आह- भ्रान्तिरिति ॥
... भ्रान्तिर्जाग्रत्त्वमेव हि

न्यायसुधा:
जाग्रत्त्वमिति तत्प्रतीतिमुपलक्षयति ।
एवेति पदार्थस्वरूपं व्यावर्तयति ।
जाग्रत्त्वं जागरानुभूतपदार्थैरेकत्वम् ।
स्वप्ने हि तात्कालिकतयादृष्टचरानेव तनयादीन्दृष्टचरतयानुसन्धत्ते ।
यद्वा जाग्रत्त्वं नाम गगनादीनां नित्यत्वादिकम् ।
घटादीनां मृदाद्युपादानकत्वं बाह्यार्थक्रियाक्षमत्वमित्यादि ग्राह्यम् ।
जाग्रत्त्वप्रतीतेर्भ्रान्तित्वात्तद्विषयं श्रुत्यादिकमिति भावः ।
स्यादेतत् ।
जाग्रत्त्वस्यापि संस्कारो ऽस्त्येवेति सोपादानत्वसम्भवात्कथं तत्प्रतीतिः भ्रान्तिरित्युच्यते ।
अन्यथार्ऽथप्रतीतिरपि भ्रान्तिः स्यादविशेषादिति ।
मैवम् ।
नहि वयं कारणसामग्रीसम्भवमात्रेणार्थानां सत्यतामातिष्ठामहे ।
किन्तु बाधाभावेनेति वक्ष्यामः ।
सामग्षभावेनासत्यत्वं ब्रुवाणं प्रति तु तदसिद्धि(रा)रेवावेदिता ।
अस्ति च जाग्रत्ता(त्त्व)प्रतीतेर्बाधः ।
स्वाप्न एवायं न जागरानुभूत इत्याद्युदयात् ।
तदिदमुक्तं हिशब्देन ।
*9,31*
जाग्रत्त्व्रप्रतीतिरेव भ्रान्तिरित्ययुक्तम् ।
अर्थानामपि केषाञ्चिदसत्त्वेन तत्प्रतीतेरपि भ्रान्तित्वात् ।
स्वप्ने ऽपि स्वशिरच्छेदादयो ऽपि प्रतीयन्ते ।
नच तदुत्पत्तावुपादानमस्ति ।
अननुभूतत्वेन संस्कारोदयायोगात् ।
अननुभूते ऽपि संस्कारोदयाभ्युपगमे"अदृष्टे चाश्रुतेःऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधः स्यात् ।
कदाचिदननुभूतार्थस्मृतिरप्यापद्येत ।
ततो यद्यपि साक्षात्स्वशिरच्छेदादेर्बाधो नास्ति तथापि कारणानुपपत्त्यासत्त्वमङ्गीकार्यमेवेत्यत आह- अदृष्टे चेति ॥
अदृष्टे चाश्रुते भावे न भाव उपजायते ।
अदृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते

इति श्रुतिपुराणोक्तिरनादित्वात्तु युज्यते
न्यायसुधा:
भावे पदार्थे ।
भावो वासना ।
पञ्चमी सप्तम्यर्थे ।
उक्तिरित्यतः परस्तुशब्दो बोद्धव्यः ।
अनादित्वात् संसारस्येति शेषः ।
संसारस्यानादित्वात्क्वचिज्जन्मनि स्वशिरश्च्छेदादेरप्यनुभवसम्भवेन संस्कारोपपत्तेः ।
सत्यत्वे ऽपि श्रुतिपुराणोक्तिर्युज्यत एव, न तु विरुद्धयते ।
विनाप्यनुभवेन संस्कारोदयाभ्युपगमे हि सा विरुद्धयेतेति ।
अत्राश्रुतग्रहणेनात्रापि जन्मनि श्रवणजनितसंस्कारः सम्भवतीति सूच्यते ।
यत्र तु श्रवणाद्यपि नास्ति तत्रानादित्वं निवेशितम् ।
अनेन यत्पूर्वं सर्वग्रहणं कृतं तदुपपत्तये वानाद्यनुभवपरम्परोक्ता तस्य सर्वस्योपयोगः कथितो भवति ।
*9,32*
ननु (च) शशविषाणादिप्रतीतौ कथम् ।
नहि भवान्तरे ऽपि तदनुभवः सम्भवति ।
यथापूर्वमिति सर्वकल्पानामेकविधत्वश्रवणात् ।
मैवम् ।
शशविषाणादिप्रमाभावे ऽपि शब्दादिना भ्रान्तिसम्भवेन संस्कारोपपत्तेः ।
येन तु शशविषाणादिकं भ्रान्त्यापि न प्रतिपन्नं तस्य कथम् ।
नहि (सवो ऽपि) सर्वत्र भ्राम्यतीति नियमो ऽस्ति ।
नापि स्वप्ने न तत्पश्यतीति नियन्तुं शक्यते ।
उच्यते ।
किमत्र शशादीनां विषाणादीनां चोपादानासम्भवेनासत्त्वमुच्यते ।
उत शशत्वादिविषाणित्वादिसामानाधिकरण्यादेः ।
आद्यं निराकरोति- कदाचिदिति ॥
कदाचिद् दर्शनायोग्यं यत् तत्रापि विभागतः

दृष्टं ...
*9,33*
न्यायसुधा:
यत्स्वप्ने दृश्यत इति शेषः ।
विभागतः सामानाधिरण्येन विना दृष्टं जागरे ।
यद्यपि शशत्वविषाणित्वादीनां सामानाधिकरण्यं शशविषाणादिसम्बन्धविशेषो वा जागरे नानुभूतस्तथापि विविक्तं शशत्वादिकमनुभूतमेवेति तत्संस्कारसम्भवे(न) न शशादीनामसत्त्वं वाच्यमिति ।
द्वितीये सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह- समेति ॥
... समानाधिकरणं दृश्यते च स च भ्रमः

न्यायसुधा:
भावप्रधानो निर्देशः ।
उपलक्षणं चैतत् ।
दृश्यत इत्यत्र प्रकृत्यर्थं स इति परामृशति ।
यदित्यनुवर्तते ।
अत्र स्वप्ने न केवलं जाग्रत्त्वमिति चार्थः ।
यस्योपादानं सम्भवति बाधश्च नास्ति ।
तदेव हि प्रागेवशब्देन व्यवच्छिन्नमिति भावः ।
*9,34*
भवेदेतत्सर्वं यदि स्वाप्नार्थानां जागरोपलब्धानामिव स्पष्टतया बाह्यार्थक्रियासामर्थ्यलक्षणा नास्ति ।
अन्यथा सा स्यादित्यर्थः ।
दृष्टं समानाधिकरणं दृश्यते च स च भ्रमः ।
*9,34f.*
न्यायसुधा:
अयमभिसन्धिः ।
स्वाप्नास्तावद्घटादयो नासन्तो बाधाभावात् ।
नाप्यनादिनित्याः ।
पूर्वोत्तरमनुपलम्भात् ।
न(च)निरुपादानोत्पत्तिरुपपन्ना ।
ततो ऽवश्यमुपादाने ऽनुसरणीये ।
न तावद्बाह्य(त्ते बाह्य)मृदाद्युपादानाः ।
बाह्यार्थक्रियासामर्थ्यरहितत्वात् ।
विमतो घटो न बाह्यमृदाद्युपादानको बाह्यमृदाद्युपादानको बाह्यमृदाद्युपादानकार्यक्रियारहितत्वात् (पटवत्) इति प्रयोगात् ।
अन्यथा तत्प्रसङ्गात् ।
नचोपादानान्तरमस्ति ।
ततः परिशेषाद्वासनोपादानका एवेति ।
चशब्देन भगवत्कर्तृकत्वे तात्कालिकोत्पत्तिविनाशित्वे च परिशेषम्"य एष सुप्तेषु जागर्तिऽ"एतस्माद्धयेव पुत्रो जायतेऽ"न तत्र रथाःऽ; इत्यादिश्रुतिं च प्रमाणं समुच्चिनोति ।
तदनेन प्रबन्धेन सन्ध्ये सृष्टिराह हि ।
निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ।
मायामात्रं तु कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति त्रिसूत्री व्याख्याता भवति ।
*9,35f.*
अन्ये पुनरन्यथैतानि सूत्राणि व्याचक्षते ।
तथाहि ।
"न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान्रथयोगान्पथः सृजतेऽ; इत्यादि श्रूयते ।
तत्र संशयः ।
किं प्रबोध इव स्वप्ने ऽपि पारमार्थिकी सृष्टिराहोस्विन्मायामयीति ।
तत्र तावत्प्रतिपद्यन्ते ।
सन्ध्ये सृष्टिराह हि ।
प्रबोध (स्वापस्थान) सम्प्रसाद(योः सं) स्थानयोः सन्धौ, भवतीति सन्ध्यं स्वाप्नस्थानम् ।
तत्र तथारूपैव सृष्टिः ।
कुतः ।
यतः प्रमाणभूता श्रुतिरेवमाह ।
"अथ रथान्रथयोगान्पथः सृजतेऽ; इत्यादि ।
निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ।
अपि चैके शाखिनः सन्ध्ये कामानां निर्मातारमात्मानमामनन्ति ।
"य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणःऽ; इति ।
पुत्रादयश्च तत्र कामा अभिप्रेयन्ते काम्यन्त इति, न पुनरिच्छाविशेषाः ।
"शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वऽ; इति प्रकृतेषु पुत्रादिषु"कामानां त्वा कामभाजं करोमिऽ; इति कामशब्दस्य प्रयुक्तत्वात् ।
प्राज्ञं चैनं निर्मातारं प्रकरणवाक्यशेषाभ्यां प्रतीमः ।
"अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात्ऽ; इत्यादेः प्राज्ञस्य हीदं प्रकरणम् ।
वाक्यशेषो ऽपि"तदेव शुक्रं तद्ब्रह्मऽ; इत्यादिः ।
प्राज्ञकर्तृका च सृष्टि(स्तथाभूतार्)यथारूपा सन्ध्ये सृष्टिरिति ।
एवं प्राप्ते प्रत्याह- मायामात्रं तु कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ।
तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति ।
मायेत्यनादिरनिर्वाच्याविद्योच्यते ।
मायैव सन्ध्ये सृष्टिर्न परमार्थगन्धो ऽप्यस्ति ।
कुतः ।
मायेत्यनादिरनिर्वाच्यऽविद्योच्यते ।
मायैव सन्ध्ये सृष्टिर्न परमार्थगन्धो ऽप्यस्ति ।
कुतः ।
कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ।
देशकालनिमित्तसम्पत्तिरबाधश्च कात्स्नर्यं तेनाभिव्यक्तस्वरूपत्वाभावात् ।
तथाहि ।
न तावत्स्वप्ने रथादीनामुचितो देशः सम्भवति ।
नहि संवृते देहदेशे रथादयो ऽवकाशं लभेरन् ।
नच वाच्यं"बहिः कुलायादमृतश्चरित्वाऽ; इति श्रुतेः स्थितिगतिप्रत्ययभेदाच्च बहिर्देहात्स्वप्नं पश्यतीति ।
सुप्तस्य जन्तोर्योजनशतान्तरितं देशं क्षणमात्रेण पर्येतुं विपर्येतु च ततः (सर्वतः)सामर्थ्या(भावा)सम्भवात् ।
क्वचिच्च प्रत्यागमनवर्जितः स्वप्नो भवति ।
कुरुष्वहमद्य शयानः स्वप्ने पाञ्चालानधिगतश्च प्रतिबुद्धश्चेति ।
देहाच्चेदपेयात्पाञ्चालेषु प्रतिबुध्येत ।
कुरुष्वेव तु प्रतिबुध्यते ।
येन चायं देहेन देशान्तराणि स्वप्ने पश्यति, न तानि तथाभूतान्येव भवन्ति ।
परिधावंश्चेत्पश्येज्जाग्रद्वद्भूतमर्थमाकलयेत् ।
दर्शयति च श्रुतिरन्तरेव स्वप्नं"स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्ततेऽ; इति ।
अतश्च श्रुत्युपपत्तिविरेधाद्बहिः श्रुतिरनुपकारित्वसाम्याद्गौणी व्याख्येया ।
स्थितिगतिप्रत्ययभेदश्च भ्रान्तो ऽभ्युपेयः ।
*9,37*
कालविसंवादो ऽपि स्वप्ने भवति ।
रजन्यां सुप्तो हि वासरं भारते वर्षे मन्यन्ते ।
तथा मुहूर्तमात्रमपि वर्षम् ।
निमित्तान्यपि (च) स्वप्ने न बुद्धये कर्मणे वोचि(चोचि)तानि विद्यन्ते ।
बाध्यन्ते चैते रथादयः स्वप्ने दृष्टाः प्रबोधे ।
स्वप्ने एव चैते सुलभबाधा भवन्ति ।
आद्यन्तयोर्व्यभिचारदर्शनात् ।
रथो ऽयमिति हि कदाचित्स्वप्ने निर्धारितः क्षणेन मनुष्यः सम्पद्यते ।
मनुष्यो ऽयमिति निर्धारितः क्षणेन वृक्षः ।
स्पष्टं चाभावं रथादीनां स्वप्ने श्रावयति शास्त्रम् ।
"न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्तिऽ; इत्यादि ।
तस्मान्मायामात्रं स्वपनदर्शनम् ।
*9,44*
अपर आह कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरपूत्वाद् द्रष्टुभिर्न्नत्वादिना निर्वक्तुमशक्यत्वात् ।
तथाहि ।
स्वाप्नानां रथादीनां द्रष्टुर्भेदो ऽभेदो भेदाभेदो वा ।
न तावद्भेदः ।
पाश्वर्स्थानामपि तदुपलम्भप्रसङ्गात् ।
आन्तरत्वस्य चानुचितत्वात् ।
नाप्यभेदः ।
एकस्याविचित्रस्य विचित्रानेकात्मकताया विना भ्रान्तिमनुपपत्तेः ।
भेदप्रत्ययविरोधाच्च ।
नच भेदाभेदौ ।
व्याघातात् ।
अतो ऽनिर्वाच्याविद्यालास एवायमिति ।
सूचकश्च हि श्रुतेर् आचक्षते च तद्विदः

सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ।
मायामात्रत्वात्तर्हि न कश्चित्स्वप्ने परमार्थगन्ध इति नेत्युच्यते ।
सूचकश्च हि स्वप्नो भवति भविष्यतोः साध्वसाधुनोः ।
कुतः ।
यदा कर्मस्वित्यादिश्रुतेः ।
आचक्षते च स्वप्नाध्यायविदः ।
तत्र भवतु सूच्यमानस्य सत्यत्वम् ।
सूचकस्य तु वैतथ्यमेवेति भावः ।
यदुक्तम्"आह हिऽ; इति ।
तदेवं सति भाक्तं व्याख्येयम् ।
सुप्तौ हि स्वप्नदर्शननिमित्तसुकृतदुष्कृतकर्तृत्वाद्रथादीनां कर्तेत्युच्यते ।
निर्माणश्रुतिरप्येवं भाक्ता व्याख्येया ।
यदप्युक्तं प्राज्ञमेनं निर्मातारमामनन्तीति तदप्यसत् ।
श्रुत्यन्तरे"स्वयं विहृत्य स्वयं निर्मायऽ; इति जीवव्यापारश्रवणात् ।
अपरस्त्वेतदर्थमेव सूचकश्चेति सूत्रं व्याख्यातवान् ।
शुभाशुभसूचको हि स्वप्नः ।
नहि प्राज्ञस्य शुभाशुभयोगो ऽवकल्पत इति ।
जीवस्यैव तदेव शुक्लमिति वाक्यशेषे जीवभावं व्यावर्त्य ब्रह्मभाव उपदिश्यते तत्त्वमसीत्यादिवदिति न ब्रह्मप्रकरणं विरुद्धय(तो)ते ।
अस्तु वा स्वप्ने ऽपि प्राज्ञव्यवहारः ।
न(च) तावता वियदादिवत्स्वप्नस्य सत्यत्वम् ।
वैषम्यस्योक्तत्वात् ।
वियदादिप्रपञ्चो ऽप्यसत्य एवेत्युपपादितं चारम्भणाधिकरणे ।
ब्रह्मात्मत्वदर्शनाद्वियदादिप्रपञ्चो बाध्यते ।
सन्ध्याश्रयस्तु प्रतिदिनमित्यतो वैशेषिकमिदं सन्ध्यस्य मायामात्रत्वमु(पपा)दितम् ।
*9,45*
पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ।
नन्यग्नेरंशस्य विष्फुलिङ्गस्य यथा दहनप्रकाशनशक्ती भवतस्तथेश्वरांशस्य जीवस्यापि ज्ञानैश्वर्यशक्तिभ्यां भाव्यम् ।
ततश्च साङ्कल्पिकी सृष्टिः स्यादित्यस्येदमुत्तरम् ।
सत्यमस्त्येवेश्वरसाधर्म्यं जीवस्य किन्तु तिरोहितम् ।
तत्तु परमेश्वराभिध्यानादेवाविर्भवति ।
कुतः ।
ततो हीश्वराद्धेतोरस्य जीवस्य बन्धमोक्षौ भवतः ।
देहयोगाद्वा सो ऽपि ।
कस्माज्जीवस्य ज्ञानैश्वर्यतिरस्कारो भवति ।
विष्फुलिङ्गवदतिरस्कारो हि युक्त इत्यत्रेदमुत्तरम् ।
सो ऽपि तिरस्कारो जीवस्य देहयोगात् ।
अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपकृतदेहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनाद्युपाधियोगात्तदविवेकभ्रमकृतो भवति ।
यथारणियोगादग्नेः ।
किमनया कल्पनया ।
अन्य एवास्तु जीवः परमेश्वरादित्येतद्वाशब्देन ।
व्यवच्छिनत्ति ।
मैवम् ।
तत्त्वमस्यादिश्रुतिविरोधादिति ।
*9,47*
तदिदमनुपपन्नं व्याख्यानम् ।
तथाहि ।
यत्तात्स्वप्नसृष्टेः पारमार्थिकत्वप्रतिपादकं सूत्रद्वयं पूर्वपीनुवादपरमिति तत्तदा प्रतीमो यदि मायामात्रमित्यनिर्वाच्यत्वप्रतिज्ञा स्यात् ।
नचैवम् ।
तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावात् ।
ननूक्तं कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति देशकालनिमित्तसम्पत्त्यबाधराहित्यं तथा भिन्नत्वादिना निरूपयितुमशक्यत्वं च ।
मैवम् ।
तस्यानुपपन्नत्वात् ।
तत्र यद्देशादिराहित्यमुपपादितम् ।
तत्सूत्रार्थस्पष्टीकरणेनैवाभासीभविष्यतीत्याशयवान् भेदादिविकल्पप्रश्नेन यत् दूषणमुक्तं तत्र प्रश्न एवासावनुपपन्नो दूरे दूषणाभिधानमित्याह- भेद इति ॥
भेदो ऽभेदो ऽथवा द्वन्द्वमिति प्रश्नो न युज्यते ।
द्रष्टुः स्वप्नस्य ... ॥ मनुव्_3,2.12अ-च् ॥
न्यायसुधा:
द्रष्टुर्देवदत्तात्स्वप्नस्य स्वप्नोपलभ्यस्य रथादेः किं भेदो ऽथाभेदो द्वन्द्वं भेदाभेदौ वेति विकल्प(ल्प्य) प्रश्नो न युज्यते ।
कुत इत्यत आह- दृष्टत्वादिति ॥
... दृष्टत्वाद् भेदस्यैवाखिलैर्जनैः

न्यायसुधा:
द्रष्टुः स्वप्नस्येत्यनुवर्तते ।
सन्देहमूलो हि विकल्पप्रश्नः ।
नच प्रकृते सन्देहः सम्भवति ।
स्वप्नतद्द्रष्षोर्भेदस्यैवाखिलैर्जनैर्दृष्टत्वेन विप्रतिपत्तेरभावात् ।
*9,50*
स्यादेतत् ।
मा भूद्विप्रतिपत्तिमूलो ऽयं संशयः ।
समानधर्मजस्तु भविष्यति ।
किञ्चिद्वस्तु द्रष्टुर्भिन्नं भवति किञ्चिदभिन्नं किञ्चिद्भिन्नाभिन्नम् ।
वस्तु चेदमतो भिन्नमभिन्नं वेत्यादिसंशयो भवेदिति ।
मैवम् ।
संशयो हि किं समानधर्मदर्शनमात्राद्भवति ।
उत निर्णायकाभावसहकृतात् ।
नाद्यः ।
सर्वत्र सन्देहोत्पादप्रसङ्गात् ।
अस्ति हि सर्वत्र किञ्चित् साधर्म्यम् ।
तदनिवृत्तिप्रसङ्गाच्च ।
नहि समानो धर्मः कदापि निवर्तते ।
द्वितीये तु कथमत्र सन्देहः ।
भेदस्यैवाखिलैर्जनैर्दृष्टत्वेन निर्णायकाभावस्यैवासिद्धेः ।
*9,52*
अथ मतम् ।
भेदो हि कश्चित्परमार्थो दृष्टो यथा स्तम्भकुम्भयोः ।
कश्चि(च्चाप)दपरमार्थो यथा चन्द्रमसोः ।
दृश्यते चायं भेदस्ततो भवेदेव सन्देह इति ।
एतदपि न ।
तथा सति यथासंशयं विकल्पप्रश्नस्य कार्यत्वात् ।
स एवानया वाचोभङ्गया क्रियत इति चेन्न ।
प्रतीतिरपि हि न केवला संशयहेतुर्भवति ।
सर्वत्र (संशय)प्रसङ्गात् ।
तदनिवृत्तिप्रसङ्गाच्च ।
विशेषप्रतीत्या हि तन्निवृत्तिरेष्यव्या ।
तत्रापि च सन्देहो ऽवस्कन्दत एव ।
किन्तु विप्रतिपत्त्यादिकलुषिता ।
नचात्र तदस्तीत्युक्तम् ।
औत्सर्गिकं हि प्रतीतीनां याथाथ्यर्म् ।
अन्यथात्वं त्वपवादम् ।
तदेवं सिद्धविषयत्वात्प्रश्न एवायमनुपपन्नः ।
*9,55*
ननु च भेदपक्षमेवाङ्गीकृत्य तत्रोक्तो दोषः शक्यत एव परिहर्तुम् ।
मनोयोनित्वेन सुखादिवत्पार्श्वस्थानुपलम्भसम्भवात् ।
तत्किमनेन प्रश्नखण्डेन ।
सत्यम् ।
तथापि प्रतिवादिस्स्वखिलं नोपेक्षामर्हतीति शिष्यांच्छिक्षयितुमेतत् ।
तथाच वक्ष्यति ।
युक्तिपादव्युत्पादितन्यायशेषं प्रसङ्गेन व्युत्पादयितुं च ।
इह च तद्व्युत्पादनस्योपयोगं लेशतो दर्शयिष्यामः ।
*9,56*
सिद्धे ऽर्थे संशयो न युज्यते ।
ततो विकल्पप्रश्नो ऽपीत्युक्तम् ।
तत्र न युज्यत इति को ऽर्थः ।
न तावन्नोत्पद्यत इति ।
संशयविकल्पप्रश्नोत्पत्तेः प्रमितत्वात् ।
न चोत्पन्नो ऽपि निष्कारण इति ।
अकारणकार्योत्पत्तेः प्रमाणविरुद्धत्वात् ।
नाप्यतत्कारणादुत्पन्न इति ।
यत उत्पन्नस्तस्यैव कारणत्वेन व्याहतत्वात् ।
नचान्यदनुपपन्नत्वमस्तीत्यत आह- प्रश्नेति ॥
विकल्पप्रश्नदोषाःढ ।
प्रमाणव्याहतिः सिद्धार्थतैवेति न पृथगुक्तः ।
स्वव्याहतिर्यथा ।
वन्ध्या किं पुत्रवती न वेति ।
असङ्गतिर्यथा ।
ईश्वरः सुखीत्युक्ते प्रपञ्चस्य क्षणिकत्वे किं प्रत्यक्षं प्रमाणमुतानुमितिरिति ।
सिद्धार्थस्य तु प्रकृतैव ।
वैफलत्यं यथा ।
काकस्याष्यौ दश वा दन्ता इति ।
वैफल्यमित्यतःपरमितिशब्दो ऽध्याहार्यः ।
*9,58*
अयमभिसन्धिः ।
स्वव्याहत्यादिकं तावत्त्रयं प्रश्नदूषणं भवत्येव ।
प्रतिज्ञाविरोदार्थान्तरादेर्निग्रहस्थानत्वेन
प्रामाणिकैः परिगणितत्वात् ।
तस्यानुपपन्नता कीदृशी येन दूषणत्वमिति वक्तव्यम् ।
अथ मन्येत ।
अव्या(घातादि)हत्यादिकमर्थप्रत्ययनाङ्गम् ।
व्याहतादिकं च ब्रुवाणस्तन्न प्रत्येति विपरीतं च प्रत्येतीत्यनुमीयते ।
अतो ऽप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिलिङ्गत्वादनुपपन्नमिति ।
एवं तर्हि सिद्धार्थताप्येवमेवेति कथं न दोषः ।
विकल्पप्रश्नो हि सन्देहमूलः ।
सन्देहश्च समानधर्मदर्शनादिना निर्णायकाभावसहकृतेन भवति ।
समानधर्माद्यभावे वा निर्णायकसद्भावे ऽपि वा यः सन्दिग्धे विकल्पांश्च पृच्छति स नूनमविद्यामानमेव समानधर्मादिकं प्रतिपन्नो न प्रतिपन्नश्च निर्णायकसद्भावमित्यनुमीयते ।
नच कार्यमकारणं भवितुमर्हति ।
दृश्यते हि सर्पभ्रमादिनापि भयकम्पादिकार्योत्पाद इति ।
*9,59f.*
ननु ग्रन्थास्तावदिमे वादकथाप्रक्रियया प्रवृत्ताः ।
नच वादे निग्रहस्थानमस्ति ।
तस्य तत्त्वनिर्णयावसानत्वात् ।
नहि वादिप्रतिवादिनोरन्यरस्मिन्प्रतिज्ञाहान्यादिना निगृहीते सत्यन्तरपक्षनिर्णयः सिद्धयति ।
पुनः सम्यक् प्रतिपाद्य प्रत्यवस्थानसम्भवात् ।
यत्तु वादसूत्रे"सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नःऽ; इत्यपसिद्धान्तादेर्निग्रहस्थानत्वं सूचितम् ।
तदपि वादस्यान्यतरपक्षनिणर्यावसानत्वविरोधादनुपपन्नम् ।
यदि च वादे ऽपसिद्धान्तादीनि कानिचिन्निग्रहस्थानानि स्युस्तदापरण्यपि कस्मान्न स्युः ।
तत्त्वनिर्णयावसानत्वविरो(धित्वस्यो)धस्योभयत्र साम्यात् ।
प्रतिज्ञाहान्यादिना निग्रहे वीतरागत्वहा(निरिति)निः स्यादिति चेत् ।
सममपसिद्धान्तदावपीति ।
अतो वादे निग्रहस्थानाभावात्कथं प्रश्नदोषोद्भवनमित्यत आह- न तैरिति ॥
*9,60*
... न तैः स्यात् तत्त्वनिर्णयः

न्यायसुधा:
तैः स्वव्याहतादिप्रश्नैः ।
स्वव्याहतादिप्रश्नास्तत्त्वनिर्णयविरोधिन इत्यर्थः ।
नहि सिद्धे ऽप्यर्थे सन्दिहानः शतेनापि प्रमाणानां तत्त्वं प्रतिपादयितुं शक्यते ।
(तत्र) तत्रापि सन्देहानिवारणात् ।
[जोस्हि-12]
*9,61*
ततः किमित्यत आह- तत्त्वेति ॥
तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं स्याद् वादे ऽपि हि निग्रहः
न्यायसुधा:
न केवलं जल्पवितण्डयोरेव निग्रहस्थानसद्भावः किन्तु वादे ऽपि ।
निगृह्यते ऽनेनेति निग्रहो निग्रहस्थानं स्यादेव ।
अयं तु विशेषः ।
न जल्पवितण्डयोरिव समस्तम् ।
अपि तु यावत्तत्त्वनिर्णयविरोधि तावदेव ।
सिद्धप्रश्नादिकं च तत्त्वनिर्णयविरोधीत्युक्तम्, तत्कुतो वादे न निग्रहस्थानमिति ।
यो हि यदर्थं प्रवर्तते स तद्विरुद्धमाचरन्कथं नापराधी स्यादिति हिशब्दार्थः ।
निग्रहनिमित्तनिष्कर्षार्थं वैलोम्यमिति भावप्रत्ययः ।
*9,63*
नन्वेवं तर्हि वादस्य तत्त्वनिर्णयार्थत्वं व्याह(न्येत)न्यते ।
तथाच विजयार्थत्वेन जल्पादितो व्यावृत्तिश्च न स्यात् ।
तद्वदेव सवर्निग्रहस्थानसद्भावो ऽपि स्यादित्यत आह- उद्भावनीयमेवेति ॥
उद्भावनीयमेव स्यान्न कथावसितिर्भवेत्

विजिगीषुकथायां तु कथावसितिकारणम्
न्यायसुधा:
तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं वाद इत्यनुवर्तते ।
अवसीतयते ऽनेनेत्यवसितिः ।
विजिगीषुकथायां जल्पवितण्डालक्षणायाम् ।
कथावसितिकारणं सर्वमपि निग्रहस्थानमिति शेषः ।
*9,63f.*
एतदुक्तं भवति ।
वादे(ऽपि) किञ्चिदसम्भावितमेव ।
यथा विक्षेपादि ।
तस्याज्ञानसंगूहनाद्यर्थत्वात् ।
तत्त्वनिर्णिनीषोश्च तत्रानर्थित्वात् ।
किञ्चित्सम्भावितमप्यनुद्भाव्यम् ।
यथाननुभाषणादि ।
तस्योभयाभिलषितत्त्वनिर्णयाविरोधित्वेन तदुद्भावनस्य व्यर्थत्वात् ।
किञ्चिदुद्भाव्यमात्रं यथा प्रतिज्ञाविरोधादिकं प्रकृतम् ।
तस्य तत्त्वनिर्णयविरोधित्वेन तदुद्भावनस्य त्याजनेन तत्त्वनिर्णयाङ्गत्वात् ।
वादावसानं त्वन्यतरस्य साधनदूषणयोः स्थितयोरन्य(तर)स्मिंश्च निस्साधदूषणे सति भवति ।
स एव हि तत्त्वनिर्णय इति ।
जल्पवितण्डयोस्तु सर्वमपि निग्रहस्थानं सम्भावितं चोद्भाव्यं च ।
उद्भावितं च कथां चावसाययति ।
तयोर्विजयार्थत्वात् ।
सर्वस्य विजयसाधनत्वात् ।
अतो न कश्चिद्दोष इति ।
*9,70*
एवं सिद्धार्थविषयत्वं प्रश्नस्य दूषणमुद्भाव्यं चेत्युपपाद्य तद्दूषणत्वानभ्युपगमे ऽतिप्रसङ्गं सूचयितुमाह- परिहारे ऽपीति ॥
परिहारे ऽपि सिद्धत्वं दूषणं प्रतिवादिनः ।
प्रतिज्ञायां ... ॥ मनुव्_3,2.15च्-ए ॥
न्यायसुधा:
न केवलं सिद्धविषयत्वं प्रश्नदूषणं किन्नाम परिहरे ऽप्युत्तरे ऽप्यर्थस्य सिद्धत्वं दूषणम् ।
इयांस्तु विशेषः ।
प्रश्ने तु पृच्छ्यमानार्थस्य प्रष्टुः सिद्धत्वं दूषणम् ।
प्रतियोगिनस्तु सिद्धत्वं न्याय्यमेव ।
अन्यथा प्रतिपादकत्वानुपपत्तेरिति ।
तत्किमुत्तरवाक्यार्थस्य सर्वस्यापि प्रतिवादिसिद्धत्वं दूषणम् ।
नेति ब्रूमः ।
किन्तु प्रतिज्ञार्थस्यैव, परिहारे ऽपि प्रतिज्ञायामर्थस्य प्रतिवादिनः सिद्धत्वं दूषणमिति सम्बन्धः ।
इदमुक्तं भवति ।
यदि स्वसिद्धार्(थे प्रर्)थप्रश्नकरणं न दूषणं स्यात् ।
तदा प्रतिवादिसिद्धार्थप्रतिज्ञापि न दूषणं स्यादविशेषात् ।
*9,71*
ननु परं प्रति साधनाय पक्षवचनं प्रतिज्ञा ।
नच सिद्धं साधनमर्हति ।
अतः प्रतिज्ञात्वव्याघातात् ।
प्रतिवादिसिद्धार्थत्वं दूषणमेवेति ।
एवं तर्हि ज्ञीप्सापूर्वकं वाक्यं प्रश्नः ।
नच ज्ञाते ज्ञीप्सा सम्भवति ।
अतः प्रश्नत्वव्याघातात्स्वसिद्धार्थविषयत्वं कथं न दूषणमिति ।
अथ किमर्थं प्रतिज्ञायामित्युच्यत इत्यत आह- तदन्यस्येति ॥
... तदन्यस्य सिद्धतैव हि साधका

*9,72*
न्यायसुधा:
व्यापकधर्मस्य साध्यधर्मिणा सम्बन्धस्तदपर्यवसानलभ्यश्चार्थः प्रतिज्ञार्(ता)थः ।
तदन्यस्य हेत्वाद्यर्थस्य सिद्धतैव हि साध्यसाधिका भवति ।
असिद्धस्य लिङ्गादेः साध्यसाधकत्वे ऽतिप्रसङ्गात् ।
अतः प्रतिज्ञायामित्यक्तम् ।
प्रतिज्ञातार्थव्यतिरिक्तस्योत्तरवाक्यार्थस्य सिद्धतैव साधिकेत्यनेन तदसिद्धेर्दूषण्वं लब्धम् ।
सा चानेकप्रकारा ।
तथाहि ।
साध्यधर्मिणो ऽसिद्धिराश्रयासिद्धिः ।
यथा नृ(शश)शृङ्गमस्ति शृङ्गत्वाद्गोशृङ्गवदिति ।
साध्यधर्मासिद्धिरप्रसिद्धविशेषणतापरसंज्ञा ।
यथा शुक्तिरजतादिकं सदसद्विलक्षणं बाध्यत्वादिति ।
लिङ्गासिद्धिः ।
यथा विमतमचेतनं सदसद्विलक्षणत्वादिति ।
लिङ्गस्य पक्षधर्मतासिद्धिः ।
यथा शब्दो नित्यश्चाक्षुषत्वादिति ।
व्यधिकरणासिद्धिः ।
यथा शब्दो ऽनित्यो घटस्य कृतकत्वादिति ।
व्याप्त्यसिद्धिः ।
यथा यत्सत्तत्क्षणिकं यथा प्रदीपः, संश्च प्रपञ्च इति ।
एवं विशेषणासिद्धयादयो ऽपि द्रष्टव्याः ।
*9,74*
तत्र सर्वासामप्यसिद्धीनां दूषणत्वे प्राप्ते ऽपवादमाह- आश्रयेति ॥
आश्रयव्याश्रयासिद्धी साध्यसिद्धिश्च दूषणम् ।
केषाञ्चिन् ... ॥ मनुव्_3,2.16अ-च् ॥
न्यायसुधा:
आश्रयासिद्धिर्व्यधिकरणासिद्धिः साध्यासिद्धिश्च यद्यपि केषाञ्चिन्नैय्यायिकादीनां मते दूषणम् ।
तथापि तत्त्वतो न च ते दोषाः ।
आश्रयासिद्धिरनेकप्रकारा ।
असदाश्रयत्वमभावाश्रयत्वमप्रतीताश्रयत्वं पक्षीकृताकारेणासत्त्वं सिद्धसाध(कत्वं)नत्वं चेति ।
तत्राद्ययोर्द्वयोरदोषत्वं प्रतिजानीते- नचेति ॥
... न च ते दोषा व्याप्तौ सत्यां कथञ्चन

न्यायसुधा:
अप्रतीताश्रयत्वादेर्देषत्वस्य सिद्धत्वात् ।
अत एवोक्तमन्यत्र"असदाश्रयस्यऽ; इत्यादि ।
"न चात्यन्ताभावो ऽपिऽ; इति ।
एवमुत्तरत्रापि ज्ञातव्यम् ।
आश्रयासिद्धिशब्देन दृष्टान्तस्याश्रयहीनतापि सङ्ग्राह्या ।
कुतस्ते न दोषा इति चेत् ।
किं व्याप्त्यादिभङ्गहेतुत्वेन दोषत्वमुत सत्येव व्याप्त्यादौ प्रकारान्तरेण ।
नाद्यः ।
आश्रयासिद्धयादावपि व्याप्त्यादेः सत्त्वात् ।
द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते ।
व्याप्तौ सत्यां कथञ्चन केनापि प्रकारेण न दोषा इति ।
व्याप्तिग्रहणमबाधितविषयत्वाद्युपलक्षणम् ।
वस्तुतो व्याप्तावेव तस्योपयोगान्न पृथगुक्तम् ।
अस्यैवार्थस्य प्रपञ्चार्थमुत्तरः प्रबन्धः ।
*9,77*
तत्र भगवदभावस्यापि प्रामाणिकत्वं सधर्मकत्वं च प्रागेव साधितम् ।
असदाश्रयस्य तु कुतो दुष्टत्वमिति वाच्यम् ।
किन्नरविषाणमस्ति विषाणत्वादित्यादेरपि साधनत्वप्रसङ्गात् ।
उतासतो निर्धर्मकत्वेन साध्यधर्माश्रयत्वानुपपत्त्या बाधितविषयत्वेन ।
अथ साधनधर्माश्रयत्वानुपपत्त्या स्वरूपासिद्धत्वेन ।
यद्वासतः सकलव्यवहाराभाजनत्वेन ।
यदि वाप्रामाणिकस्य प्रमाणाङ्गतासम्भवेन ।
अथवासदाश्रयस्य व्याप्त्यनुपपत्त्येति ।
आद्यं निराकरोति- दोष इति ॥
दोषो व्याहतिरेवास्ति नृशृङ्गास्तित्वसाधने
न्यायसुधा:
व्याहतिः प्रमाणविरोधः ।
शृङ्गशब्दो हि महतः शिस्संयुक्तस्य रूपवतो ऽवयवविशेषस्य वाचको ऽभिप्रेतः स्यात् ।
अतीन्द्रियस्य वा कस्यचित् ।
आद्ये प्रत्यक्षेण तस्य नास्तितावधारणात् ।
प्रमाणबाधितत्वेनैव विषाणत्वस्यासाधनत्वान्नातिप्रसङ्गः ।
द्वितीये त्विष्यापादनमिति ।
*9,79*
स्यादेतत् ।
शृङ्गत्वं तावदसाधनमित्यविवादम् ।
अस्ति च तत्र बाधितविषयत्वमसदाश्रयत्वं च ।
तत्र बाधितविषयत्वमेव तदीयासाधनत्वे प्रयोजकं नासदाश्रयत्वमिति कुतो नियम्यत इत्यत आह- यत्रेति ॥
यत्र व्याहतता नास्ति को ऽतिसङ्गो ऽस्य साधने

न्यायसुधा:
यस्मिन्साध्ये व्याहतता प्रमाणबाधो नास्ति ।
अस्य साधने ऽसदाश्रयेणापि हेतुना क्रियमाणे को ऽतिप्रसङ्गः ।
न को ऽपि दोषः ।
व्याहततेत्युपलक्षणम् ।
व्यभिचारादिकं चेत्यपि द्रष्टव्यम् ।
एतदुक्तं भवति ।
अस्ति तावद्बाधितविषयत्वस्य दूषणत्वे कृशानुशैत्यादिसाधनं कृतकत्वादिकं दोषान्तरासङ्कीर्णमुदाहरणम् ।
तेन ।
तस्य दूषणत्वं निश्निनुमः ।
न चासादाश्रयत्वस्य दोषत्वे ऽबाधितविषयत्वाद्यसङ्कीर्णमुदाहरणमस्ति ।
येन तस्य दोषत्वं प्रतीमः ।
बाधितविषयत्वादिदोषान्तराभावे केवलासदाश्रयस्य हेतुत्वे बाधकाभावात् ।
दृश्यते च तथाविधस्य हेतुत्वम् ।
यथा वन्ध्यासुतो न वक्ताचेतनत्वात्पाषाणवदिति ।
अतो बाधितविषयत्वेनैव शृङ्गत्वमसाधनं नासदाश्रयत्वेनेति निश्चीयते ।
*9,80*
अथ मतम् ।
वन्ध्यासुतो वक्ता सुतत्वात्सम्मतवदिति सत्प्रतिपक्षमेतत्किन्न स्यात् ।
असदाश्रयताभयस्य भवतैव त्याजितत्वादिति ।
मैवम् ।
तदीयवक्तृताकार्यस्य कदापि केनाप्यनुपलब्धत्वेन बाधितविषयतया दुर्बलस्याप्रतिपक्षत्वात् ।
नहि भवति तरक्षोः प्रतिपक्षो हरिणशावः ।
अवक्तृत्वमपि वचनेतरक्रियाकर्तृत्वमित्यतो ऽचेतनत्वमपि बाधितविषयमिति चेन्न ।
वक्तृत्वाभावमात्रस्य साध्यत्वात् ।
*9,81*
नन्वभावो ऽप्यसति कथं, तस्य धर्माभावादिति चेन्न ।
धर्माणामनेकविधत्वात् ।
केचिद्धि धर्मिसमवेता भवन्ति ।
यथा रूपादयः ।
केचिदन्यसमवेता अप्यन्यमुपरञ्जनीयम् ।
यथा ज्ञानादयो घटादीनाम् ।
केचिदाश्रयसमवायमपि नापेक्षन्ते केवलं केनचिन्निरूप्यन्ते ।
यथाभावः ।
नच वाच्यमभावो ऽपि सद्भयां निरूपणीय इति ।
प्रागभावाद्यनिरूपणप्रसङ्गात् ।
घटादेः कदाचित्सत्त्वान्नैवमिति चेन्न ।
तस्य निरूपणसमये ऽनुपयोगात् ।
प्रतीत्या निरूपकत्वमिति चेत् ।
समं प्रकृते ऽपि ।
शब्दाभासादिना वन्ध्यासुतस्यापि प्रतीतिसम्भवात् ।
*9,83*
असिद्धं च सुतत्वं वन्ध्यासुतस्य ।
नचैवं स्ववचनव्याघातः ।
काल्पनिकानुवादेन वास्तवनिराकरणात् ।
काल्पनिकस्य कथं पक्षत्वमिति चेन्न ।
निषेधं प्रति पक्षत्वे बाधकाभावात् ।
अन्यथा परपक्षप्रतिक्षेपायोगात् ।
अथाचेतनत्वमप्यसिद्धम् ।
तस्य चेतनातिरिक्तस्वभावत्वादिति चेन्न ।
चैतन्यव्यावृत्तिमात्रस्य हेतुत्वात् ।
अभावस्य चासतो(ता)ऽपि निरूपणमुपपद्यत इत्युक्तम् ।
*9,84*
मूके ऽनैकान्तिकश्च सतत्वहेतुः ।
अमूकत्वेन विशेषणे तस्य वक्तृत्वानतिरिक्तत्वेन साध्यविशिष्यता स्यात् ।
एतेन विकल्पिताः पक्षाः समस्ता अपि निरस्ता भवन्तीत्यास्तां विस्तरः ।
*9,85*
प्रमाण(बाधे)विरोधेन शृङ्गत्वहेतुराभास इत्युक्तम् ।
अथ प्रमाणविरोधस्यापि कुतो दूषणत्वम् ।
व्याप्त्याद्यङ्गसाकल्ये साध्यसिद्धेरावश्यकत्वात् ।
तदभावे तत एवाभासत्वम् ।
किं प्रमाणबाधेनेत्यत आह- प्रत्यक्षेति ॥
प्रत्यक्षागममूलास्तु न्यायाः सर्वे भवन्ति हि ।
न्यायाभासा अमूलाः स्युर् ... ॥ मनुव्_3,2.18अ-च् ॥
न्यायसुधा:
तुशब्दो ऽवधारणे हिशब्दः प्रसिद्धौ ।
यस्मादित्यर्थे च ।
यद्यपि निषेधकहेतोर्निषेधात्मनो ऽप्रामाणिकमप्याश्रयो दृष्टान्तधर्मी च क्वचिद्भवतीत्युक्तम् ।
तथापि विधायकानां विधिरूपाणां चाश्रयेणावश्यं प्रत्यक्षागमगृहीतेन भाव्यम् ।
क्वचिन्निषेधकस्य निषेधात्मनश्च निषेधे, साध्ये, क्वचित्प्रतियोगिना प्रत्यक्षादिगृहीतेन भवितव्यम् ।
लिङ्गं च न स्वरूपेण साध्यप्रमितिमुपजनयितुमलम् ।
किन्तु प्रत्यक्षागमाभ्यां निश्चितस्वरूपव्याप्तिकम् ।
इत्येवमनेकधा सर्वे ऽपि न्यायाः प्रत्यक्षागममूला एव भवन्तीति तावत्प्रसिद्धम् ।
यत एवं, तस्मादमूलाः स्वमूलभूतप्रत्यक्षागमविरुद्धा न्यायाभासा एव स्युः ।
यथा (खलु) नैशत्यादिसम्पन्नो ऽपि परशुरविषये गगनादौ न छिदां जनयति एवमनुमानान्यप्युपजीव्यत्वादिना प्रबलाभ्यां प्रत्यक्षागमाभ्यां बाधितत्वेनाविषये न प्रमामुपजनयितुमलमित्याभासभूतान्येवेति ।
*9,88*
नन्वनुमानमूलो ऽपि न्यायो ऽस्ति ।
यथा चक्षुरादिपक्षीकारेण प्रवृत्तः ।
तत्कथं प्रत्यक्षागममूलाः स्युरित्युक्तमित्यत आह- न्यायस्येति ॥
... न्यायस्यान्यस्य तौ पुनः

न्यायसुधा:
प्रत्यक्षागममूलान्न्यायादन्यस्यापि न्यायस्य तौ प्रत्यक्षागमावेवे मूलम् ।
कथम् ।
यतो मूलभूतस्याप्यन्यस्य न्यायस्य तौ पुनर्मूलमित्यन्ततः सर्वथा प्रत्यक्षागमानतिक्रमात्तथोक्तमिति ।
यद्यप्यागमो ऽपि प्रत्यक्षमूलस्तथापि क्वचित्प्रत्यक्षस्यापि मूलं भवतीत्यतो द्वयोर्ग्रहणम् ।
अनुमानस्यापि क्वचित्तन्मूलत्वे ऽपि न स्वतन्त्रस्येत्यतस्तत्परित्यागः ।
*9,89*
एवं व्याप्तिभङ्गाद्यनपेक्षमेवाविषयवृत्तित्वेन बाधितस्य दुष्टत्वमुपपादितम् ।
प्रकारान्तरमप्याह- अदृष्ट इति ॥
अदृष्टे व्यभिचारे तु साधकं तदिति स्फुटम् ।
ज्ञायते साक्षिणैवाद्वा ... ॥ मनुव्_3,2.19अ-च् ॥
न्यायसुधा:
तुशब्दो ऽवधारणे ।
तल्लिङ्गं धूमादिकं दहनादिसाध्यव्यभिचारे ऽद्धा सर्वथाप्यदृष्ट एव सति तस्य साधकं न तु व्यभिचारदर्शन इति तावत्साक्षिणैव स्फुटं ज्ञायते ।
*9,90*
किमते यद्यदृष्टव्यभिचारस्यैव लिङ्गस्य साध्यसाधकत्वं साक्षिसिद्धमित्यत आह- मानेति ॥
... मानबाधे न तद् भवेत्

यत् साक्षिणैव मानत्वं मानानामवसीयते
न्यायसुधा:
प्रमाणबाधे सति तद्दृष्टान्तव्यभिचारित्वं न भवेत् ।
प्रमाणबाधेनाग्न्यादेः शैत्याद्यपहारे सति तत्रैव लिङ्गस्य कृतकत्वादेः साध्यव्यभिचारदर्शनात् ।
तदनेन व्याप्तिभङ्गहेतुतया बाधस्य दूषणत्वमित्युक्तं भवति ।
तत्रायं विवेकः ।
परार्थप्रयोगोत्तरकालमविषयवृत्तित्वमेवोद्भाव्यम् ।
न व्याप्तिभङ्गः ।
व्याप्तिभङ्गोपपादनायोपजीव्येनाविषयवृत्तित्वेनैवानुमानस्य दुष्टत्वे जघन्यप्रतिपत्तिकस्य व्याप्तिभङ्गस्यानुसरणस्यान्याय्यत्वात् ।
व्याप्तिग्रहणसमये तु तद्भङ्गहेतुत्वेनैव ।
तदानीं विषयस्य बुद्धावनारूढत्वात् ।
व्याप्तिभङ्गस्यैव पुरस्फूतिर्कत्वाच्चेति साक्षिणैवेत्युक्तम् ।
तत्प्रसङ्गादुपपादयति- यदिति ॥
यस्मात्सर्वेषां मानानां ज्ञानानां मानत्वं साक्षिणैवावसीयते ।
अन्यतानवस्थादिप्रसङ्गात् ।
तस्मादनुमानस्यापि प्रामाण्यं तेनैव ज्ञायत इत्युक्तमेव ।
*9,91*
यदि तर्हि प्रामाण्यं साक्षिवेद्यं साक्षिणः प्रागुपपादितो याथार्थ्यनियमो भज्येत ।
कदाचिदमानस्यापि हि मानत्वं गृह्यते ।
अन्यथा विपर्ययादिशङ्का प्रवृत्तिर्न स्यात् ।
तस्य चायथार्थत्वं बाधेनावेद्यते इत्यत आह- अमानस्येति ॥
अमानस्य तु मानत्वं मानसत्वाच्चलं भवेत्

न्यायसुधा:
मानत्वं मानत्वग्रहणं चलं बाधितम् ।
अमानस्य तु यन्मानत्वं गृह्यते तन्मनसैव ।
न साक्षिणा ।
अतस्तस्य बाध्यत्वं न दोषमावहतीति ।
अत्रैषा प्रक्रिया ।
सर्वमपि ज्ञानं साक्षी गृह्णाति ।
यद्यस्य बाधो भविष्यति तदाप्रमाणं न चेत्प्रमाणमेवेति तत्प्रामाण्यमपि गृह्णाति ।
सति प्रयोजने प्रामाण्यादिजिज्ञासायां परीक्षामनुसृत्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा व्यवस्थापयति ।
अलाभे तु परीक्षाया विशेषावधारणादुदास्ते ।
*9,92*
अस्यामवस्थायां रागादिकलुषितं मनः परीक्षाऽभाससहायं प्रामाण्यादिकमवधारयति ।
तच्च कदाचिद्बाध्यते कदाचिन्नेति ।
कुत एषा कल्पनेति चेत्साक्षिणो याथार्थ्यनियमस्यैवोपापदितत्वात् ।
वक्ष्यते चैतदिति ।
*9,94*
अदृष्टे व्यभिचार इति साध्यव्यभिचारिलिङ्गमप्रमाणमित्युक्तम् ।
तत्र दृष्टव्यभिचारिलिङ्गमप्रमाणमित्युक्तं (भवति) ।
तत्र विशेषमाह- उत्सर्गतो ऽपीति ॥
उत्सर्गतो ऽपि यत् प्राप्तमपवादविवर्जितम् ।
व्यभिचार्यपवादेन मानमेव भविष्यति

*9,95*
न्यायसुधा:
यल्लिङ्गमुत्सर्गतः स्वभावेनापवादविवर्जितं साध्यव्यभिचारवर्जितं प्राप्तं निश्चितमप्यपवादेन कारणविशेषेणैव व्यभिचारि तन्मानमेव भविष्यति ।
एतदुक्तं भवति ।
यथा साधनस्य साध्यसाहित्यमात्रं न प्रामाण्ययोपयोगि ।
किन्तु निरुपाधिकमेव ।
अन्यथा सोपाधिकसाध्यसम्बन्धस्य, मैत्रीतनयत्वादेरपि श्यमतासाधनत्वप्रसङ्गात् ।
तथा व्यभिचारो ऽपि निरुपाधिक एवासा(को ऽसा)धनत्वे हेतुः ।
यथा प्रमेयत्वस्य नित्यत्वेन ।
नहि प्रमेयत्वं स्वभावेन नित्यत्वाव्यभिचारि, व्यभिचारि तु निमित्तान्तरेणेत्यत्र नियामकं पश्यामः यस्तु स्वभावेन नित्यत्वाव्यभिचारि, व्यभिचारि तु निमित्तान्तरेणेत्यत्र पश्यामः यस्तु स्वभावेन साध्यव्यभिचारिणो ऽपि साधनस्यौपाधिको व्यभिचारो नासावप्रामाण्यकारणमिति ।
कुत एतदित्यत आह- अतो हीति ॥
अतो हि भोजनादीनामिष्टसाधनतानुमा ।
मानं व्यवहृतौ नित्यं ... ॥ मनुव्_3,2.22अ-च् ॥
*9,96*
न्यायसुधा:
एवशब्दो ऽत्राध्याहार्यः ।
सोपाधिक(स्य)व्यभिचारस्याप्रामाण्यकारणत्वाभावादेव ह्यागामिभोजनादीनामिष्यसाधनतानुमानम् यदि सोपाधिको ऽपि व्यभिचारो ऽप्रामाण्यहेतुः ।
स्यात्तदा विमतं भोजनमिष्यसाधनं भोजनत्वात् ह्यस्तनभोजनवदित्यनुमानममानं प्रसज्येतेति ।
अप्रामाण्यमेव तदस्त्वित्यत आह- व्यवहृताविति ॥
कारणमिति शेषः ।
यदि व्यभिचारेणेदममानं स्यात्तदा प्रमेयत्वमिव व्यवहर्तृभिरमानतया निश्चीयेतापि ।
तथा च ततो भोजने प्रेक्षावतां प्रवृत्तिर्न स्यात् ।
ननु व्यभिचारिसाधनं सन्देहमावहति ।
सन्देहो ऽपि भवति प्रवृत्तिहेतुरिति ।
सत्यम् ।
सन्देहः साशङ्कां प्रवृत्तिमुपजनयति न निरङ्कुशाम् ।
इयं तु निरङ्कुशा सर्वानुभवसिद्धेति ।
तदिदमुक्तम्- नित्यमिति ॥
पूर्वेणैव सम्बन्धः ।
*9,97*
भवतीदमनुमानं प्रमाणं किन्तु व्यभिचाराभावादेवेत्यत आह- व्यभिचारो हीति ॥
... व्यभिचारो हि तत्र च

न्यायसुधा:
तत्र भोजनत्वादौ साधने साध्येष्यसाधनत्वव्यभिचारः स्फुट एव ।
क्वचिदनिष्यसाधनत्वस्याप्युपलम्भात् ।
किन्त्वपथ्यत्वाद्युपाधिनिबन्धन एव ।
नच पथ्यत्वादिविशिष्यमेव भोजनत्वादिकं साधनमिति वाच्यम् ।
तस्य प्रवृत्त्युत्तरकाले, फलानुमेयस्य प्रागसिद्धेः ।
न खलु फलमूलादीनां विषपत्रिकाद्यनुपहतत्वमस्मदादिभिरवधारयितुं शक्यते ।
तस्मान्निरुपाधिक एव व्यभिचारो ऽसाधनत्वहेतुरिति ।
तदेवं प्रमाणबाधस्य दूषणत्वे प्रकारसम्भवान्नासदाश्रयत्वस्यादूषणत्वे तत्प्रतिबन्दी युक्तेति ।
*9,98f.*
एवमसदाश्रयत्वस्य हेतुदूषणत्वं निराकृत्य व्यधिकरणत्वस्यापि तन्निराकुर्वाणो यदि व्यधिकरणो ऽपि हेतुः स्यात्तदाऽत्मा(ऽनि)नित्यः काकस्य कार्ष्यादित्ययमपि हेतुः स्यादित्यतिप्रसङ्गाद्वा व्यधिकरणत्वस्य हेतुदूषणत्वमङ्गीकतर्व्यम् व्याप्त्यभावाद्वा पक्षधर्मताभावाद्वेति विकल्पं मनसि निधायाद्यं निराचष्टे- व्याप्तत्व इति ॥
*9,99*
व्याप्तत्वे व्याश्रयत्वं तु कथमेव हि दूषणम्
न्यायसुधा:
साधनस्य साध्येन व्याप्तत्वे सति तेन विभिन्नाश्रयत्वं कथमेव हि दूषणम् ।
न कथञ्चित् ।
इदमुक्तं भवति ।
काकस्य कार्ष्ण्यं व्याप्त्यभावादेव हि नित्यत्वासाधकं न पुनर्व्यधिकरणत्वम् ।
अतो नातिप्रसङ्गः ।
कुत एतत् ।
व्याप्त्याद्यङ्गसाकल्ये व्यधिकरणत्वमात्रेणासाधकत्वस्य क्वाप्यनुपलम्भात् ।
घटस्य कृतकत्वात् शब्दो ऽनित्यत इत्यादौ दृष्टमिति चेत् ।
घटस्येत्येतद्धेतुविशेषणं न वा ।
आद्ये वैयर्थ्यम् ।
द्वितीये कथमसाधकत्वम् ।
(अथ) अनित्यत्वव्याप्तमपि कृतकत्वं घटवृत्ति न शब्दे ऽनित्यत्वं साधयतीति चेन्न ।
व्याप्त्यभावात् ।
तथाच वक्ष्यामः ।
*9,102*
न केवलं व्याप्त्याद्यङ्गसाकल्ये व्यधिकरणत्वमात्रेण दुष्टत्वं न दृष्टम् ।
किन्तु दृष्टं च व्यधिकरणस्यापि व्याप्त्यादिसम्पत्तिमतः साधकत्वमित्याह- रोहिणीति ॥
रोहिण्युदय आसन्नः कृत्तिकाभ्युदिता यतः ।
इत्युक्ते साधनं नो किं ... ॥ मनुव्_3,2.23च्-ए ॥
न्यायसुधा:
नदीपूरदर्शनेनोत्तरदेशे वृष्टयनुमानं, प्रत्यग्रशरावचक्रभ्रमदर्शनेन कुलालासत्त्यनुमानं चाशङ्कय केनचिदुक्तं नोत्तरदेशो ऽत्र पक्षः किन्नाम नदी ।
तद्धर्मेणैव पूरेण, तद्धर्मस्य वृष्टिमदुत्तरदेशसम्बन्धस्य साध्यत्वम् ।
एवं शरावचक्रधर्माभ्यां प्रत्यग्रत्वभ्रमाभ्यां तद्धर्मस्यैव कुलालासत्तेरनुमानमिति ।
अत इदमुदाहरणान्तरमुदितम् ।
नहि त(थेहो)त्रेवेह रोहिण्याः कृत्तिकाया वा द्वौ धर्मौ सम्पादयितुं शक्यौ ।
*9,102f.*
नन्विहापि कालं पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्यम् ।
विमतः कालो रोहिण्युदयासत्तिमान्कृत्तिकोदयवत्कालत्वादतीतकालवदिति ।
(मैवम्) एवं सति देशं कालं वाऽदाय सामानाधिकरण्यस्य सर्वत्र सत्त्वाद्वयधिकरणासिद्ध एव न स्यादिति व्यर्थं तत्परिसङ्खयानम् ।
एवमप्रयोगे व्यधिकरणत्वं सावकाशमिति चेन्न ।
तथा सत्यसिद्धेरुक्तिदोषत्वाभावप्रसङ्गात् ।
नचोक्तिदोषत्वमपि ।
व्यधिकरणतयोक्तेरपि साध्यसिद्धयङ्गत्वानुभवात् ।
एवमेव हि लौकिकानामुक्तयः ।
परीक्षका अपि हि"तत्प्रामाण्यमपातप्रामाण्यात्ऽ; इत्यादि प्रयुज्यते ।
तदिदमुक्तम् इति व्यधिकरणतया उक्ते ऽप्येतद्वाक्यं, साधनं साध्यसिध्यङ्गं नो किं भवत्येवेति ।
*9,105*
किञ्च कालादिकमादाय प्रयोगविपरिणामः कार्य इत्यत्र (किं) नैयायिकादिसमयो नियामकः, किंवा(त्र)प्रमाणमस्ति ।
आद्यं दूषयति- न हीति ॥
... न ह्याज्ञैवात्र साधका

*9,105f.*
न्यायसुधा:
अत्र उपपत्ति(सिद्धे ऽर्थे) साध्ये ऽर्थे ।
आज्ञैव समयमात्रम् ।
तथा सति सर्वं वाङ्मात्रेणैवोपदेष्यव्यम् ।
न पुनः क्वापि प्रमाणं वाच्यम् ।
विपरीताज्ञया सत्प्रतिपक्षता च स्यादिति हि शब्दार्थः ।
आज्ञा खलु प्रमाणात्परविषये धर्मादौ भवति ।
सा चावगताप्तभावानाम् ।
नापि द्वितीयः ।
तदनुपलम्भात् ।
*9,106f.*
स्यादेतत् ।
व्याप्तिस्तावदनुमानाङ्गम् ।
सम्बन्धविशेषश्च व्याप्तिः ।
नच व्याश्रययोः सम्बन्धो युज्यते ।
अतो व्याश्रयत्वस्य दोषत्वात्सम्भ(तवि)ते विषये विपरिणाम इति ।
मैवम् ।
अविनाभावमात्रस्य व्याप्तित्वात् ।
अविनाभावश्च क्वचिदेकाश्रयतामन्तर्भाव्य भवति ।
यथा कृतकत्वस्यानित्यत्वेन ।
अत एवान्यगतेन तेन नान्यत्रानित्यतासिद्धिः ।
क्वचिद्विभिन्नाश्रययोरेव ।
यथा धूमस्याग्निना ।
धूमाग्नी खलु न समवायवृत्त्या समानाश्रयौ ।
नापि संयोगवृत्त्या ।
ऊर्ध्वाधोदेशसंयोगित्वात् ।
(धूमस्याधोदेशसंयोगस्य सिद्धत्वात्) ।
तथाप्येकपर्वतसंयोगिता द्वयोरस्तीति चेन्न ।
तथा सत्यग्न्यर्थिनो नियमेन प्रदेशविशेषे प्रवृत्त्यनुपपत्तेः ।
धूम एव धूमत्वेन मूले ऽग्निमान्साध्यत इति चेत् ।
किमेषा लौकिकी प्रतीतिः ।
आहोस्वित्समयसिद्धये विपरिणामः क्रियते ।
न प्रथमः ।
लौकिका ह्यूर्ध्वदेशं धूमवन्तमवलोक्याधोदेशं वह्निमन्तमवगच्छन्ति ।
न द्वितीयः ।
निर्मूलत्वात् ।
अपि च देहादीनां तावत्परेण क्षणिकता स्वीक्रिय(ऽऽस्थीय)ते ।
तत्र पतनकमर्णा गुरुत्वानुमानं दुर्घटं स्यात् ।
नहि तयोः कालतः सामानाधिकरण्यम् ।
कार्यकारणभावात् ।
नापि देशतः ।
विभिन्नद्रव्याश्रयत्वात् ।
अतः कस्यचिद्विभिन्नाश्रयेणैवाविनाभावः ।
*9,109*
ननु व्यधिकरणस्य पक्षधर्मता नास्तीति चेन्मा भूत् ।
तन्नियमस्य निर्निबन्धनत्वात् ।
तथा सति साध्य(स्य)नियतदेशता कथं सिद्धयेदिति चेद्वयाप्तिस्वभावादिति ब्रूमः ।
यथा हि ।
यत्कृतकं तदनित्यमिति सामानाधिकरण्यमन्तर्भाव्य व्याप्तेः कृतकत्वं स्वाश्रय एवानित्यत्वं गमयति ।
तथा कृत्तिकोदयो व्यधिकरणयैव रोहिण्युदयासत्त्या व्याप्त इति तौ तथैव गमयति ।
यथा च सामानाधिकरण्ये ऽप्यस्ति प्रदेशादिनियमस्तथा वैयधिकरण्ये ऽपीति को दोषः ।
तस्माद्यत्रेदं तत्रेदमितिवद्यदेदं तदेदमितिवत् यदेवं तदेवमितिवच्च यदीदं तर्हीदमिति व्याप्तिसम्भवात् ।
व्याप्त्यनुरोधेनैव हेतुसिद्धेरावश्यकतया पक्षधर्मतानावश्यकत्वाद्युक्तं व्यधिकरणस्यापि हेतुत्वमिति ।
*9,110*
तथा साध्यविशेषणस्याप्रसिद्धावपि ।
तथाहि ।
साध्यविशेषणशप्रसिद्धेः कुतो दूषणत्वात् ।
किं विश्वं सदसद्विलक्षणं बाध्यत्वादित्यादेरपि प्रामाण्यप्रसङ्गात् ।
उत साध्यविशेषणाप्रसिद्धौ तत्सन्देहानुपपत्तौ पक्षत्वानुपपत्तेर्हेतोः पक्षधर्मत्वानुपपत्तिप्रसक्तेः ।
अथवा साध्यविशेषणाप्रसिद्धौ तेन साधनस्य व्याप्तिप्रतीत्यनुपपत्तिप्रसङ्गात् ।
यद्वा प्रतिज्ञावाक्यस्याप्रतीतपदार्थकत्वेनाबोधकत्वापत्तेः ।
आद्यं दूषयति- अन्यदिति ॥
अन्यत् सदसतोर्विश्वमिति च व्याहतेरमा
*9,110f.*
न्यायसुधा:
सन्न भवतीत्युक्ते ऽसत्त्वमुक्तं भवेत् (स्यात्स)सत्त्वप्रतिक्षेपरूपत्वादसत्त्वस्य ।
पुनरसन्न भवतीत्युक्ते स्ववचनव्याहतिः ।
एवमसन्न भवतीत्युक्त्या द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयत इति सत्त्वं लभ्यते ।
पुनः सन्न भवतीत्युक्ते स्वव्याहतिरेव ।
तदेवं विश्वं सदसतोः सकाशादन्यत् सदसच्च न भवतीत्येषा प्रतिज्ञा स्वव्याहतेरेव अमा(ऽप्रमा) साधनाङ्गं न भवति ।
नतु विशेषणस्य सदसद्वैलक्षण्यलक्षणस्याप्रसिद्धत्वेन ।
कुतः ।
स्वव्याहतिर्हि मे माता वन्ध्येत्यादौ दूषणत्वेन सम्प्रतिपन्ना ।
स्ववचनस्वन्यायस्वक्रियास्वसिद्धान्तप्रमाणान्तराप्रतिहताया एवोक्तेः साधनदूषणाङ्गत्वात् ।
नहि स्वविषविमूर्छिता भुजङ्गी परं दशति ।
नच दोषान्तरासङ्कीर्णं साध्यविशेषणासिद्धेरुदाहरणं पश्यामो येन दोषत्वं प्रतीमः ।
कस्यचिदसाधारणधर्मेण शशविषाणादिमत्त्वसाधनमपि प्रमाणं किन्न स्यादिति चेन्न ।
तत्रापि दृश्यानुपलम्भबाधस्य विद्यमानत्वात् ।
अतीन्द्रियसंसगर्साधने न को ऽपि दोष इति चेन्न ।
ईश्वरादिसंसर्गेण सिद्धसाधनत्वात् ।
एवमन्यत्रापि सम्प्रतिपन्नाप्रामाण्ये दोषान्तरमन्वेषणीयम् ।
तदिदमुक्तं चशब्देन ।
अत एव व्याहतेरित्युपलक्षणम् ।
*9,114*
द्वितीयं पराचष्टे- असिद्धेति ॥
असिद्धसाधने दोषः को व्याप्तिर्यदि विद्यते

न्यायसुधा:
साध्याप्रसिद्धया यत्र पक्षधर्मत्वासिद्धिरुच्यते(हेतौ) तत्र व्याप्त्यादीतराङ्गसाकल्यमस्ति न वा ।
न चेत्तत एवानुमानं दुष्यं किं साध्यविशेषणाप्रसिद्धया ।
यदि व्याप्त्यादिकं विद्यते तदासिद्धसाधने को दोषः ।
न को ऽपि ।
अयमभिसन्धिः ।
हेतोर्हि पक्षधर्मत्वासिद्धिस्तदा स्यात् ।
यदि धर्मी वा हेतोस्तद्धर्मत्वं वा न स्यात् ।
सन्देहाभावेन पक्षधर्मत्वासिद्धिस्तदा स्यात् ।
यदि धर्मी वा हेतोस्तद्धर्मत्वं वा न स्यात् ।
सन्देहाभावेन पक्षत्वानुपपत्त्या पक्षधर्म(त्व)ताभावे तु स्वार्थानुमानविशेषविलोपः स्यात् ।
यदा हि यो धूमवानसावग्निमानिति गृहीतव्याप्तिको गिरिशेखरे धूमं पश्यन्व्याप्तिं स्मरति ।
तदोत्पद्यत एवास्यानुमितिः ।
नच तस्याग्निसन्देहो ऽस्ति ।
यदा चाप्तवचनाद्विनिश्चितपर्वताग्निसम्बन्धः पर्वतं प्रत्यासीदन्धूममवलोकयति ।
तदापि तस्य विना सन्देहेनाग्न्यनुमितिर्भवत्येव ।
नहि सामग्री बुद्धिमती ।
येन यन्मया कर्तव्यं तदन्येन कृतमिति पर्यालोच्योदासीत ।
नापि छिन्ने छिदाया इव परिच्छिन्ने परिच्छेदान्तरोत्पादो ऽयुक्तः(वक्तुं न शक्यः) ।
नापि परार्थानुमाने सन्देहनियमः ।
विपर्यस्तस्यापि प्रतिवादित्वोपपत्तेः ।
अत एव सिद्धसाधको ऽसङ्गत एव नाश्रयासिद्ध इत्युक्तम् ।
किञ्च विदिततत्त्वो ऽपि यदा परपरीक्षार्थं (द्यर्थे) तत्र प्रमाणं पृच्छति ।
तदा प्रयुक्तमनुमानममानं स्यात् ।
सन्देहाभावात् ।
तस्मात्सन्दिग्धसाध्यः पक्ष इत्याद्याः प्राचां वाचः सम्भावनाभिप्रायाः ।
परमार्थतस्त्वनुमितिविषय एव पक्षः ।
अतः सन्देहाभावे पक्षत्वानुपपत्त्यभावान्नाप्रसिद्धसाधने पक्षधर्मत्वासिद्धिरूपो दोष इति ।
*9,117*
तृतीयं निराकरोति- व्याप्तिश्चेति ॥
व्याप्तिश्च व्यतिरेकेण तत्र तैश्चैव गम्यते

न्यायसुधा:
तत्र जीवाच्छरीरजातं सात्मकं प्राणादिमत्त्वात्, भूरितरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वात्, ईश्वरः सर्वज्ञः सवर्कर्तृत्वादित्यादौ केवलव्यतिरेकिणि साधनसमूहे ।
तैः अप्रसिद्धैरपि सात्मकत्वादिभिः साध्यैः ।
व्याप्तिश्चास्ति ।
न केवलं पक्षधर्मता ।
व्यतिरेकेण साध्याभावस्य साधनाभावव्याप्तत्वेन लिङ्गेनावगम्यते च सा ।
*9,117f.*
इदमुक्तं भवति ।
साध्यविशेषणाप्रसिद्धया व्याप्तिप्रतीत्यभावं प्रसज्जयतो व्याप्त्यभावः ।
तथाहि ।
केवलव्यतिरेक्यनुमानं प्रमाणं न वा ।
नेति पक्षे वक्ष्यामः ।
आद्ये तस्य व्याप्तिसद्भावो व्याप्त्यवगम(श्चावश्यमङ्गी)श्चाङ्गीकार्यः ।
अन्यथानुमानत्वव्याघातात् ।
नच केवलव्यतिरेकिणि साध्यं प्रसिद्धम् ।
पक्षे प्रसिद्धौ सिद्धसाधनत्वात् ।
अन्यत्र प्रसिद्धौ केवलव्यतिरेकिणि साध्यं प्रसिद्धम् ।
पक्षे प्रसिद्धौ सिद्धसाधनत्वात् ।
अन्यत्र प्रसिद्धौ केवलव्यतिरेकिणि साध्यं प्रसिद्धम् ।
पक्षे प्रसिद्धौ सिद्धसाधनत्वात् ।
अन्यत्र प्रसिद्धौ तत्र हेतोर्वृत्तौ केवलव्यतिरेकित्वानुपपत्तेः ।
अवृत्तावसाधारण्यप्रसङ्गात् ।
अतः (प्र)शिथिलमूलः प्रसङ्गः व्यतिरेकिणः क्व व्याप्तिः केन चावगम्यत इति चेत् ।
पक्ष एव व्यतिरेकेणावगम्यत इति ब्रूमः ।
पक्षादिप्रविभागात्प्रागवगता तत्रैव विप्रतिपत्त्योपदर्शयितुमशक्या व्यतिरेकेणोपपाद्यत इति ।
तैरिति बहुवचनेनातिप्रसिद्धतां प्रसङ्गव्याप्तिभङ्गस्य सूचयति ।
*9,120*
न केवलं केवलव्यतिरेकिसाधनस्य साध्येन व्याप्तिर्व्यतिरेकेण तदवगमश्चास्माभिरेवाङ्गीक्रियते ।
किन्त्वप्रसिद्धविशेषणत्वदूषणत्ववादिभिरपि कैश्चिदित्याह- तैश्चेति ॥
अवगम्यते अभ्युपगम्यते ।
यथाऽहुः ।
यदि साध्येनास्य क्वचिदप्यन्वयो नास्ति तदा विरुद्ध एवायमित्याशङ्कय नोपेयत्वमन्वयस्य व्यासेधामो ऽपि तूपा(यमि)यत्वमित्यादि ।
तथा, यथा च व्यतिरेकबलादन्वयसिद्धिस्तथा वैशेषिकैरप्युपपादनीयम् ।
अन्यथा साध्यसाधनयोरव्याप्तौ व्यतिरेकिणो गमकत्वभङ्गादित्यादि ।
तथा चाप्रसिद्धविशेषणस्यापि केवलव्यतिरेकिणो व्याप्त्युपपादनमप्रसिद्धविशेषणत्वे व्याप्त्यप्रतीतिप्रसञ्जनं च कथं न व्याहतमिति भावः ।
*9,123*
यदुक्तं केवलव्यतिरेकिणो व्याप्त्यवगमात्परैरभ्युपगमाच्च नाप्रसिद्धविशेषणत्वे ऽपि व्याप्त्यवगमात्परैरभ्युपगमाच्च नाप्रसिद्धविशेषणत्वे ऽपि व्याप्त्यनवगतिरिति ।
तदयुक्तम् ।
यतः केवलव्यतिरेकिण्यन्यैव गतिः ।
ये हि सम्प्रतिपन्नप्रमाणभावाः केवलव्यतिरेकिणस्तेषु सामान्यतो ऽन्वयव्याप्तिरेवाभिधातव्या ।
तथा हि ।
प्राणादिमत्त्वेन जीवच्छरीरस्य सात्मकत्वे साध्ये यद्यत्कार्यवत्तत्तत्कारणवद्यथाहङ्कुरवती भूमिर्बीजगर्भेति ।
(य)तथा गन्धवत्त्वेन भुवो ऽन्यभेदसाधने यद्यदसाधारणधर्मवत्तत्ततो भिद्यते यथा अबादीति ।
एवमीश्वरस्य सर्वकर्तृत्वेन सार्वज्ञसाधने यो यस्य कर्ता स तस्य कारणं प्रयोजनं च जानाति ।
यथा कुलाल इति ।
एवं शब्दः पृथिव्याद्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितः पृथिव्यादिवृत्तौ बाधकोपपन्नत्वे सति गुणत्वादित्यादौ यो यद्वृत्तौ बाधकोपपन्नत्वे सति गुणः स ततो ऽन्यद्रव्यवृत्तिर्यथा गन्ध इत्यादिरूपेण सामान्यतो व्याप्तिरभिधातव्या ।
यद्वा सामान्यतो विशेषणप्रसिद्धिं विधाय केवलव्यतिरेकी प्रयोक्तव्यः ।
यथा ज्ञानतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं तारतम्यत्वादित्यनेन सामान्यतः सार्वज्ञसिद्धौ तस्येश्वरसम्बन्धः केवलव्यतिरेकिणा साध्यते ।
तथेच्छादयः क्वचिदाश्रिता गुणत्वाद्रूपवत् ।
यश्चेच्छादीनामाश्रयः स एवात्मेति सामान्येनात्मसिद्धौ तत्सम्बन्धो जीवच्छरीरस्य केवलव्यतिरेकिणा साध्यते ।
एवमन्यत्रापि यथासम्भवमूह्यम् ।
क्वचित्पक्षैकदेश एव विशेषणप्रसिद्धिमाश्रित्य केवलव्यतिरेकी प्रवर्तते ।
यथा पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वान्न यदेवं न तदेवं यथा जलादीत्यत्र घटादावेव विशेषणप्रसिद्धेर्नाप्रसिद्धविशेषणता ।
नचैवं सपक्षसम्भवेन केवलव्यतिरेकित्वभङ्गः ।
घटादेः पक्षैकदेशत्वात् ।
नचांशे सिद्धसाधनता ।
एकैकत्र प्रसिद्धावप्यापरमाणरोः आ च भूगोलकादसिद्धेरिति ।
अभावो वा केवलव्यतिरेकिणा साध्यः ।
भावे हि प्रतिपाद्ये व्यतिरेकव्याप्तौ तदभावस्य प्रतियोगिप्रतीतिसापेक्षतया विशेषणप्रसिद्धयपेक्षा ।
अभावे तु साध्ये नायं दोषः ।
अभावाभावस्य भावत्वेन प्रतियोगिनिरपेक्षत्वात् ।
एवमन्ये ऽप्युक्तिविशेषप्रकारा द्रष्टव्याः ।
[जोस्हि-13]
*9,128*
तेष्वन्यतमस्याप्यभावे ऽप्रसिद्धविशेषणता दूषणमेव ।
अतो न केवलव्यतिरेकिप्रामाण्यमवलम्ब्याप्रसिद्धविशेषणतादूषणत्वं निरसनीयमित्यत आह- अप्रसिद्धस्येति ॥
*9,129*
अप्रसिद्धस्य साध्यस्य साधकत्वं यदेष्यते ।
लिङ्गस्योक्तौ विशेषो ऽयं केन मानेन गम्यते ॥ मनुव्_3,2.25च्-f ॥
न्यायसुधा:
साध्यस्येति कर्मणि षष्ठी लिङ्गस्येति कर्तरि ।
अयमिति बुद्धिस्थपरामर्शः ।
भवेदेतद्यद्ययं केवलव्यतिरेकिण्युक्तिविशेषः कार्य इत्यत्र नियामकं स्यात् ।
न चैतदस्ति ।
तथाहि ।
किमनेनोक्तिविशेषेण केवलव्यतिरेकिसाध्यमन्वयितां नीयत उत नेति वक्तव्यम् ।
नाद्यः ।
उक्तेरर्थतथात्वपरिवर्तकत्वासम्भवात् ।
नहि सहस्रेणाप्युक्तीनां नरो वानरीकर्तुं शक्यते ।
शक्यत्वे वा केवलव्यतिरेकिप्रामाण्यं त्यक्तं स्यात् ।
द्वितीयस्येदमुक्तम् ।
यदा लिङ्गस्याप्रसिद्धस्य साध्यस्य साधकत्वमिष्यते ।
यद्युक्तिविशेषणापि लिङ्गं केवलव्यतिरेकिसाध्यसाधकमेव नान्वयितामापद्यत इतीष्यत इति यावत् ।
तदायमुक्तौ विशेषः केन मानेन कर्तव्यतया ज्ञायते न केनापि ।
अतो ऽप्रसिद्धविशेषण एव केवलव्यतिरेकी साधकश्चेति नाप्रसिद्धविशेषणत्वस्य दोषत्वमिति ।
अस्त्येवोक्तिविशेषस्य कर्तव्यतायां नियामकम् ।
तथाहि ।
यद्यप्युक्तिविशेषो न व्यतिरेकिणमन्वयिनं करोति ।
तथापि लिङ्गस्य साध्येन व्याप्तिस्तावदश्यम्भाविनी ।
नच सा केवलव्यतिरेकिणि साक्षादुपर्शयितुं शक्या ।
अन्वयग्रहणस्थलस्य विप्रतिपत्त्या प्रतिरुद्धत्वात् ।
अतः साध्यव्यतिरेकस्य साधनव्यतिरेकेण विपक्षे व्याप्तिं प्रदर्श्योपपादनीया ।
*9,130*
यदि वा व्यतिरेकव्याप्तिरेव साध्यसिद्धेरङ्गम् ।
तथापि तद्ग्रहो ऽवश्यम्भावी ।
व्यतिरेकश्च प्रतियोगिप्रतीत्यधीनप्रतीतिक एव ।
प्रतियोगिनौ च लिङ्गसाध्यधर्मौ ।
तत्र लिङ्गं पक्षे प्रतीतमेव ।
साध्यधर्मश्च न पक्षे प्रतीतो नाप्यन्यत्र ।
तत्कथं व्यतिरेकयोरपि व्याप्तिर्गृह्यताम् ।
एतैस्तूक्तिविशेषैः कथञ्चित्प्रतियोगिनः साध्यधर्मस्य बुद्धिस्थतायां सुकरो व्याप्तिग्रहः स्यात् ।
*9,131*
प्रतिज्ञावाक्यं चैवमविदितपदार्थकं न प्रसज्यत इत्यत आह- साधनमिति ॥
साधनं परमाण्वादेर्यदासिद्धस्य चेष्यते ।
यथानुभवमेवैतन्नाङ्गीकार्यं कुतस्तदा

न्यायसुधा:
परमाणुकारकतां कार्याणामभ्युपगच्छता वैशेषिकादिना परमाणुसद्भावः साध्यते ।
तथा प्रधानोपादानतां वदता साङ्खयेन प्रधानसद्भावः ।
एवमन्यदपि समवायादिकं तदङ्गीकारिभिः समर्थ्यते ।
तत्र पृच्छामः ।
यः परमाण्वादिकमभ्युपैति तं प्रति तत्सद्भावः साध्यते, उत न सन्ति परमाणव इति तदभावमभ्युपगच्छन्तं प्रति ।
नाद्यः ।
सिद्धस्य साधनायोगात् ।
द्वितीये त्वबुद्धयारूढस्य परमाण्वादेः साधनाय कथं वादिनः प्रयत्नः कथं च तदभावं परो मन्येत ।
प्रतियोगिनो ऽविदितत्वात् ।
अथ मन्यसे कणादाद्युपदेशेन, सामान्यतो दृष्टस्वार्थानुमानेन वा स्वयमवगतं परमाण्वादिकं वादिना शक्यत एव साधयितुम् ।
वादिवाक्येन च प्रतियोगिनः परमाण्वादेरवगमे तदभावा(नुम)भिमतिः प्रतिवादिनो युक्तैव ।
नहि प्रमाणेनैव प्रतियोगी ज्ञातव्य इति नियमो ऽस्ति शशविषाणाद्यभावप्रतीत्यानुपपत्तिप्रसङ्गादिति ।
यद्येवमत्यन्ताप्रसिद्धस्यापि परमाण्वादेरनुभवमार्गमनतिक्रम्य साधनमिष्यते ।
तदैतद्वयतिरेकिसाध्यसाधनमप्यनुभवानुसारेणैव कुतो नाङ्गीकार्यम् ।
तथाहि ।
प्रत्यक्षेणोपदेशेन वासाधार(णध)णौ धर्मावेकत्रोपलब्धवतस्ततो ऽन्यत्र सवर्त्रापि तदभावोपलम्भसम्भवे व्यतिरेकव्याप्तिग्रहस्तावद्वादिनः सुकर एव ।
प्रतिवादिनो ऽपि वादिवाक्यावगतप्रतियोगिनस्तदभावावगमसम्भवात् ।
व्यतिरेकव्याप्तिग्रहः सम्भवत्येव ।
तथाच प्रागुक्तरीत्यान्वयसमर्थनेन अप्रसिद्धसाध्यसाधने सम्भवति किमेताभिः क्लिष्यकल्पनाभिः ।
एवंच न प्रतिज्ञावाक्यस्याविदितपदार्थकत्वप्रसङ्गः ।
वादिना तदर्थस्य व्युत्पादितत्वा(द्यत्वा)दिति ।
*9,133*
उपसंहरति- यत्रेति ॥
यत्र नातिप्रसङ्गो ऽस्ति मानं नच विपर्यते ।
क्लिष्टकल्पनयैवात्र साध्यमित्यतिदुर्वचः

न्यायसुधा:
विषये केवलव्यतिरेकिणि ।
एवं सामान्यान्व(वमन्व)याभिधानादिना साधनं कार्यमिति नियामकं (मानं वा) नास्ति ।
व्याप्तिप्रतीत्यादेरन्यथासिद्धत्वात् ।
ऋजुनानुभवानुसारिणा मार्गेण सिद्धयतो ऽर्थस्य वक्रेणानानुभाविकेन साधनायोगात् ।
विपर्यये तथा साधनाकरणे, अतिप्रसङ्गश्च नास्ति ।
स्वव्याहत्यादिनैवापरस्याभासत्वात् ।
अत्र क्लिष्यकल्पनयैव साध्यसाधनं कार्यमित्यतिदुष्यं वाक्यमिति ।
अनेन विशिष्यव्यतिरेकमाश्रित्य या महाविद्यादिवक्ररीतिः साप्यपास्ता वेदितव्या ।
भवेदेतद्यदि केवलव्यतिरेक्यनुमानं भवेत् ।
नचैवम् ।
पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं विपक्षाद्वयावृत्तिरबाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं चेति पञ्चरूपोपपन्नं खल्वनुमानं भवति ।
नच केवलव्यतिरेकिणस्तदस्ति ।
सपक्षाभावेन सपक्षे सत्त्वाभावात् ।
नचैवं केवलान्वयिनो ऽपि विपक्षाभावेन विपक्षाद्वयावृत्तेरभावादननुमानत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् ।
अन्वयव्यतिरेकवत एवानुमानत्वेनानिष्याभावादिति ।
*9,136*
द्वितीयमाशङ्कयाह- परिशेष इति ॥
परिशेषो मिथःसिद्धिः चक्रकस्वाश्रयादयः ।
असिद्धसाधकत्वेन पञ्चावयवतां विना ।
अङ्गीकार्याः समस्तैस् ... ॥ मनुव्_3,2.28अ-ए ॥
न्यायसुधा:
प्रसक्तप्रतिषेधे परिशिष्यमाणे बुद्धिः परिशेषः ।
द्वयोः परस्परापेक्षयोत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वा मिथःसिद्धिः ।
बहूनां चक्रवदितरेतरापेक्षयोत्पत्त्यादिकं चक्रकम् ।
स्वापेक्षं स्वोत्पत्त्यादि स्वाश्रयः ।
आदिपदेनानवस्था ।
सा चानवस्थितासिद्धोत्पादकादिपरम्परापेक्षा ।
असिद्धसाधकत्वेन हेतुना ।
पञ्चावयवतां पञ्चरूपोपपन्नताम् ।
अङ्गीकार्याः अनुमानत्वेन समस्तैर्वादिभिः ।
न खलु को ऽपि वादी परिशेषादीननादृत्य परीक्षायां प्रवृत्तो ऽस्ति ।
*9,136f.*
एतदुक्तं भवति ।
परिशेषादीनि तावदनुमानानि, व्याप्यज्ञानाद्वयापकज्ञानमिति तल्लक्षणाक्रान्तत्वात् ।
प्रमाणप्रपञ्चरुचिभिरप्यनुमानाद्बहिर्भावेन तत्प्रामाण्यस्यानभ्युपगतत्वाच्च ।
तानि चासिद्धस्यैव साध्यस्य साधकानि ।
शब्दस्य हि पृथिव्याद्यष्टसंसर्गे प्रतिषिद्धे परिशेषात्तदतिरिक्तद्रव्याश्रितत्वं सिद्धयति ।
नच प्रागाकाशसिद्धेः पृथिव्याद्यतिरिक्तं द्रव्यं सिद्धम् ।
येन तदाश्रितत्व क्वचित्प्रसिद्धं स्यात् ।
यत् यस्य कार्यं प्रमितं परेणाङ्गीकृतं वा तस्य तत्कार्यतामङ्गीकुर्वाणं प्रति मिथःसिद्धिरुच्यते ।
नच सा क्वचित्प्रसिद्धा ।
द्वयोरपि परस्परापेक्षया पूर्वभावित्वं (से त्वे) सेति पक्षे ऽपि तथा ।
एतेन चक्रकं व्याख्यातम् ।
अस्यैव घटस्यैतत्कार्यत्वम्युप(मुप)गच्छन्तं प्रति स्वाश्रयत्वमभिधीयते ।
(तच्च) स्वस्यैव स्वापेक्षया पूर्वभावित्वं पश्चाद्भावित्वं चाप्रसिद्धमेव ।
असिद्धस्यैव कारणतां ब्रुवाणं प्रत्यनवस्थोच्यते ।
नच क्वचित्कार्ये ऽनवस्थितासिद्धकारणपरम्परा सिद्धा ।
सामान्यतः प्रसिद्धिस्तु केवलव्यतिरेकिण्यपि समाना ।
असिद्धसाधकत्वेन चैषां पञ्चरूपोपपन्नता नास्ति ।
तथा चानुमानानामप्येषां पञ्चरूपोपपन्नत्वाभावात् ।
व्यतिरेकि नानुमानं पञ्चरू(पोपन्नता)पतावैधुर्यादित्यनैकान्तिकमिति ।
*9,140*
दूषणान्तरमाह- तन्नियम इति ॥
... तन्नियमः किंनिबन्धनः

*9,140f.*
न्यायसुधा:
अनुमाने पञ्चरूपोपपन्नतानियमस्य निर्निबन्धनत्वादतादृशस्याप्यनुमानत्वे बाधकाभावाच्चाप्रयोजको ऽयं हेत्वाभासः ।
नन्वेपां रूपाणां व्याप्तिपक्षधर्मतौपायिकत्वादसिद्धयादिहेत्वाभासपञ्चक(स्य)व्युदासार्थत्वाच्च कथं निर्निबन्धन(त्व)ता ।
कथं च विपक्षे बाधकाभावः ।
उक्तप्रयोजनासिद्धेरेव बाधकत्वात् ।
सपक्षे सत्त्वं विनाप्यनुमानत्वे भूर्नित्या गन्धवत्त्वादित्यादेरसाधारणस्याप्यनुमानत्वं स्यादिति चेन्न ।
सपक्षसद्भावासद्भावाभ्यां भेदसिद्धेरिति ।
*9,143*
एवमाश्रयासिद्धयादेरदूषणत्वमुपपाद्य यदुक्तं"परिहरे ऽपि सिद्धत्वं दूषणम्ऽ; इति तदयुक्तम् ।
वादे निग्रहस्थानाभावस्योक्तत्वादित्याशङ्कां परिहरति- सिद्धेति ॥
सिद्दसाधनतायां च न कथावसितिर्भवेत्
न्यायसुधा:
यथा सिद्धप्रश्नादौ न वादकथावसितिर्भवेत् किन्तु तत्त्वनिर्णयविरोधित्वादुद्भाव्य त्याजनीयमेव ।
एवं सिद्धसाधनतायां चेत्यर्थः ।
"तदन्यस्य सिद्धतैव हि साधिकाऽ; इत्यनेन हेतोर्व्याप्त्यसिद्धिः स्वरूपासिद्धिश्च दूषणमिति सूचितम् ।
तत्र केचिदाचक्षते ।
द्विविधं व्याप्त्यभावादिकम् ।
वादिप्रतिवादिनोरन्यतरमतेनोभयमतेन चेति ।
अन्ये तु मन्यन्ते ।
अन्यतराव्याप्त्यादिकं नाम नास्त्येव ।
वस्तुविकल्पासम्भवादिति ।
तत्र किन्तत्त्वमित्याकाङ्क्षायामाह- व्यभिचार इति ॥
व्यभिचारो हेत्वसिद्धिरेकपक्षे ऽपि दूषणम्

*9,144*
न्यायसुधा:
अत्र व्यभिचार इत्यव्याप्तिमात्रोपलक्षणम् ।
न केवलमुभयपक्षे किन्तु वादिप्रतिवादिनोरेकस्य पक्षे ऽपि व्यभिचारो हेत्वसिद्धिश्च हेतोर्दूषणमेव ।
यद्यपि वस्तुतो ऽन्यतरव्यभिचारादिकं न सम्भवति तथापि प्राग्वस्तुतत्त्वावधारणादाभिमानिकं सम्भवत्येव ।
तथाच हेतुसामर्थ्यसन्देहे ऽप्यहेतुत्वमावश्यकमेव ।
व्याप्त्यादिनिमित्तया निश्चितस्यैव हेतुत्वादिति ।
तदन्यस्येत्यनेन दृष्टान्तस्यापि साध्यादिमत्त्वेनासिद्धिर्दूषणमिति सूचितम् ।
*9,145*
केचिदाचक्षते ।
दृष्टान्तदोषा नाम न सन्ति तेषां यथायोगं हेतुदोषेष्वेवान्तर्भूतत्वादिति ।
तान्प्रत्याह- साध्येति ॥
साध्यसाधनवैकल्यं दृष्टान्तस्य ...
न्यायसुधा:
दूषणमिति वर्तते ।
साध्यवैकल्यादेर्हेत्वाभासान्तर्भावे ऽपि दृष्टान्ताश्रयतया स्पष्टप्रतिभासत्वात् ।
प्रतिभासानुसारेणैवोद्भाव्यत्वादुद्भावनार्थत्वाच्च व्युत्पादनस्य दृष्टान्तदोषत्वं युक्तमिति भावः ।
दृष्टान्तदोषांश्च केचिदष्टावाचक्षते ।
साध्यवैकल्यं साधनवैकल्यमुभयवैकल्यमाश्रयहीनत्वमिति चत्वारः साधर्म्यदृष्टान्तदोषाः ।
साध्याव्यावृत्तिः साधनाव्यावृत्तिरुभयाव्यावृत्तिराश्रयहीनत्वमिति चत्वारो वैधम्यर्दृष्टान्तदोषा इति ।
तन्नेत्याह- साध्येति ॥
सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः ।
साध्यसाधनवैकल्यमेव दृष्टान्तस्य दूषणं नापरमित्यर्थः ।
तथाहि ।
उभयवैकल्यं तावत्पृथङ् न वाच्यम् ।
एकैकवैकल्येनैव दृष्टान्तस्य दुष्टत्वे समुदितकल्पनावैयर्थ्यात् ।
अन्यथैकैकवैकल्यस्य दूषणत्वाङ्गीकारभङ्गात् ।
सम्भवमात्रेण पृथग्वचने ऽनैकान्तिककालतीतत्वं नाम हेत्वाभासान्तरं वाच्यं स्यात् ।
आश्रयहीनत्वं चाश्रयसिद्धिसमानम् ।
वैधर्म्यदृष्टान्तो नाम नास्त्येवेति प्रागेव प्रपञ्चितमिति ।
यद्वा दृष्टान्तस्य साध्यसाधनवैकल्यमपि व्यभिचारासिवदुभयान्यतररीत्या द्विविधं प्रतिपत्तव्य न पुनरेकविधमेव ।
अभिमानतो द्वैविध्यस्यापि सम्भवादित्याह- साध्येति ॥
एकपक्षे ऽपि दूषणमित्यनुवर्तते ।
*9,147*
हेतोर्व्यर्थविशेषणत्वं व्यर्थविशेष्यत्वं च न दूषणम् ।
व्याप्तिपक्षधर्मतयोरप्रतिहतेरिति केचित् ।
तान्प्रत्याह- विशेषण इति ॥
विशेषणे दत्ते सति यद्वैयर्थ्यं विशेष्यस्य विशेषणस्य वा तदपि हेतोर्दूषणमेव ।
व्याप्त्युपयोगितया हि हेतौ विशेषणमुपदीयते ।
वैयर्थ्ये तु विशिष्यस्य व्याप्यत्वाभावाद्युक्तं (तस्य) हेतुदोषत्वमिति ।
यद्वा सिद्धप्रश्नादिकमिति वक्ष्यमाणत्वादाधिक्यान्तर्गतमेतत् ।
सर्वथा हेतुदोषत्वं सि(द्धमिति)द्धम् ।
व्यर्थविशेषणत्वादिकमप्युभयान्यतररीत्या द्विविधं प्रतिपत्तव्यम् ।
न पुनरेकविधमेवेत्याह- विशेषण इति ॥
... विशेषणे ।
वैयथ्यर्म् ...
न्यायसुधा:
एकपक्षे ऽपि दूषणमिति वर्तते ।
*9,150*
विशेषणासिद्धिर्विशेष्यासिद्धिश्च हेतुदोषो न भवति ।
नहि विशेषणमात्रं विशेष्यमात्रं वा हेतुर्येन तदसिद्धिर्हेतोर्दूषणं स्यादित्येके ।
तान्प्रत्याह- एकसिद्धौ चेति ॥
... एकासिद्धौ च विशिष्टासिद्धिरेव हि

न्यायसुधा:
विशिष्यो(हि)हेतुर्न विशेषणादिमात्रम् ।
विशेषणविशेष्ययोरेकस्यासिद्धावपि विशिष्यस्यासिद्धिरेव प्रसिद्धा ।
दण्डमात्राभावे पुरुषमात्राभावे वा दण्डिनो ऽभावदर्शनात् ।
अतो विशेषणासिद्धयादावपि विशिष्यहेत्वसिद्धेरवर्जनीयत्वाद्युक्तं तस्य हेतुदोषत्वम् ।
तच्चोभयान्यतररीत्या द्विविधमिति पूर्ववत्सिद्धमेवेति ।
एकाभावे चेत्याद्यनुक्त्वैकासिद्धौ चेति वचनमसिद्धिश्च द्विविधा स्वरूपताज्ञानतश्चेति सूचनार्थम् ।
तदेवं व्यर्थविशेषणासिद्धयादेर्हेतुदोषत्वद्युक्तं परपरिगणितासिद्धिभेदेष्वाश्रयासिद्धयादित्रयस्यैवादोषत्वकथनमिति ।
*9,150f.*
यदुक्तं प्रश्नदोषाश्चत्वार इति तत्र वैफल्यस्यासङ्गतेश्च दोषत्वमयुक्तम् ।
अशक्योद्भावनत्वात् ।
तथाहि शब्दो ऽनित्यो ऽस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादिति प्रयुक्ते परः पृच्छति सामान्यं नित्यमनित्यं वेति ।
तत्र वैफल्योद्भावने निरनुयोज्यानुयोगेन परो निगृह्णीयात् ।
सामान्यनित्यत्वमुभयसम्मतं कृत्वा तत्रानैकान्तिकत्वोद्भावनस्य प्रयोजनस्य परेणाभिसन्धातुमप्युचितत्वात् ।
तत्रैव प्रयोगे परः पृच्छति सामान्यमनुगतदं न वेति ।
तत्रासङ्गत्युद्भावने निरनुयोगज्यानुयोगः स्यात् ।
अनुगतत्वेन नित्यत्वं प्रसाध्य तत्रानैकान्तिकत्वं वक्ष्यामीत्येवमुपोद्घातलक्षणायाः सङ्गतेरपि परेणाभिप्रेतमुचितत्वात् ।
नचाशक्योद्भावनं दूषणं नामेत्यत आह- अप्रयोजनतेति ॥
अप्रयोजकता तत्र प्रथमप्रश्नदूषणम्
न्यायसुधा:
तत्र प्रश्नदोषेष्वप्रयोजनता यद्यप्यु(त्तरो)त्तरप्रश्नेष्ववधारयितुमशक्या ।
तथापि प्रथमप्रश्ने सम्भाविता दूषणत्वेनोद्भावयितुं शक्यत एव ।
नहि कथोपक्रमे प्रधानप्रमेयप्रश्नमपहायैवंविधः प्रश्नः सम्भवतीति ।
अनेनैव न्यायेनासङ्गतिरपि सर्वथा सङ्गत्यनुपलम्भ एवोद्भाव्येति द्रष्टव्यम् ।
*9,152*
नन्वेवं सति षडेव निग्रहस्थानानीति भज्येत ।
स्वव्याहत्यसङ्गत्योर्विरोधासङ्गत्यन्तर्भावे ऽपि सिद्धार्थतावैफल्ययोरतिरिक्तत्वादित्यत आह- सिद्धेति ॥
सिद्धप्रश्नादिकं यत् तदाधिक्यान्तगर्तं भवेत्

न्यायसुधा:
दूषणान्तर्भावकथनप्रसङ्गेन प्रागुक्तप्रमाणत्रित्वनियमसिद्धये परैः पृथक्प्रमाणत्वेनाङ्गीकृतानामर्थापत्त्यादीनामुक्तान्तर्भावमाह- अर्थापत्तीति ॥
अर्थापत्त्युपमाभावा अनुमान्तर्गताः ...
न्यायसुधा:
अनुपपद्यमानदर्शनादुपपादके बुद्धिरर्थापत्तिः ।
यथा जीवतो गृहाभावदर्शनाद्बहिर्भावबुद्धिः ।
तत्र जीवतो गृहाभावस्यानुपपद्यमानता नाम किं सर्वथासम्भवः किं बहिर्भावेन विनानवस्थानम् ।
आद्ये दहनशैत्यमप्यनुमानाभासात्प्रतीतं किं कमप्यर्थं न बोधयेत् ।
तत्प्रतीतिर्भ्रान्तिरिति चेत् ।
सर्वथासम्भवतो गृहाभावस्यापि प्रतीतिः कथं न भ्रान्तिः ।
दहनशैत्यस्योपपादकं नास्तीति चेन्न ।
सर्वथाप्यसम्भवतो गृहाभावस्यापि तदनुपपत्तेः ।
द्वितीये व्याप्तिरेव सेति व्याप्यदर्शनाद्वयापकबुद्धिरर्थापत्तिरनुमानमेव ।
प्रमाणद्वयविरोधो ऽनुपपत्तिरिति चेन्न ।
प्रकृतोदाहरणे तदभावात् ।
विरोधो हि तदा स्याद्यदि जीवतीत्यस्य गृहे ऽस्तीत्यर्थः स्यात् ।
यदि वा गृहे नास्तीत्यस्य न जीवतीत्यर्थः स्यात् ।
नच तदस्ति ।
स्वस्मिन्नेवान्यथाभावादर्शनात् ।
यो हि मातापितृभ्यां सु(रक्षी)शिक्षितो न जातु गृहान्निर्गच्छति सो ऽन्यानपि तथा मन्यमानो जीवनप्रमाणस्य गृहे सत्त्वमेवार्थं प्रतिपाद्यत इति ।
एवं तर्हि सन्दिहानो ऽवतिष्ठेत न तु बहिर्भावं निश्चिनुयात् ।
अन्यथा प्रकरणसमेनापि किञ्चिदवधारयेत् ।
एतेनैतदपि निरस्तम् ।
यदाहुः ।
अनुमानत्वपक्षे किं बहिर्भावे जीवनमात्रं लिङ्गमुत गृहाभावमात्रम् अथवा विशिष्यम् ।
न प्रथमद्वितीयौ ।
व्यभिचारात् ।
न तृतीयः ।
विरुद्धयोर्विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तेः ।
अविरोधप्रतीतेश्च बहिर्भावकल्पनोत्तरकालीनत्वेनेतरेतराश्रयापत्तेरिति ।
जीवनग्रहाभावयोर्विरोधस्य अभावात् ।
भावे वार्ऽथापत्तेरप्यनुपपत्तेः ।
अतो ऽविनाभावबलेनार्थप्रतीतिहेतुत्वादर्थापत्तिरनुमानमेव ।
*9,153*
एतेन केवलव्यतिरेकी परिशेषश्चार्थापत्तिरेव नानुमानमित्यपि निरस्तम् ।
*9,156*
गृह्यमाणे वस्तुनि स्मर्यमाणप्रतियोगिकसादृश्यदर्शनात् स्मर्यमाणे गृह्यमाणप्रतियोगिकसादृश्यप्रतीतिरुपमानम् ।
यथा गामनुभूय वनं गतो गवये गोसादृश्यमुपलभ्य गवि गवयसादृश्यं प्रत्येति ।
यद्यपि नैतत्स्मरणम् ।
प्रतियोगिनो गवयस्य प्रागननुभूतत्वेन गोगतसादृश्यस्याननुभूतत्वात् ।
नहि सामग्षभावे योग्येन्द्रियसन्निकर्षसद्भावमात्रेणानुभवः शक्यो ऽङ्गीकर्तुम् ।
प्रतियोगिज्ञानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां सादृश्यप्रतीतौ हेतुत्वमवधृतमेव ।
निर्विकल्पकप्रतीत्यभ्युपगमस्त्वप्रामाणिक एव ।
तथापि यो यत्सदृशः स तत्सदृश इति व्याप्तिबलेन गमकत्वादनुमानमेव ।
व्यधिकरणत्वान्नेति चेत्तस्यादोषताया निरूपितत्वात् ।
एकाधिकरणतायाः शक्यसम्पादनत्वाच्च ।
तस्माद्वैसादृश्यदर्शनवत्सादृश्यदर्शनमपि न पृथक् प्रमाणम् ।
*9,159*
अन्ये तु संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रमितिफलमनधिगतसङ्गतिसंज्ञास्मरणसहायं तत्समभिव्याहृतातिदेशवाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानमुपमानम् ।
अतिदेशवाक्यार्थश्च क्वचित्साधर्म्यं क्वचिद्वैधर्म्यं क्वचिद्धर्ममात्रमिति त्रिविधो भवति ।
यथाव्युत्पन्नगवयपदार्थो गोसदृशो गवय इत्यतिदेशवाक्यानुभूतमर्थं प्रत्यक्षे(ण) गवये प्रत्यभिज्ञानम् गवयपदं स्मरन् गवयपदस्य गवये सङ्गतिमवगच्छति ।
तदिदं साधर्म्योपमानम् ।
वैधर्म्योपमानं तु गवादिवद्द्विशफो न भवत्यश्व इति वाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानादश्वे ऽश्वपदसङ्गतिग्रहणम् । धर्ममात्रोपमानमपि दीर्घग्रीवत्वादिधर्मवान्पशुरुष्ष इति वाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानादुष्षपदव्युत्पत्तिरिति मन्यन्ते ।
तत्र यद्यपि संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिः प्राग्गवयादिदर्शनादतिदेशवाक्येन प्रयोगादिना लिङ्गेन वा भवितुं नार्हति ।
सम्बन्धिनो ऽनवगमे सम्बन्धस्यावगन्तुमशक्यत्वात् ।
तथापि गवयादिदर्शनोत्तरकालं साधर्म्यादिना लिङ्गेनैव भविष्यति ।
एतस्यां दशायामतिदेशवाक्यं व्याप्तिग्राहकत्वेनोपयुज्यते ।
यथा हि पृथिवीत्वाभिसम्बन्धात्पृथिवीति व्यवहर्तव्येति श्रुतवतः पृथिवीत्वाभिसम्बन्धं क्वचिद्द्रव्ये पश्यतो ऽनुमानेनैव संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिरभ्युपगता ।
तथा प्रकृते ऽपीति कथमिदं पृथक् प्रमाणं स्यादिति ।
*9,161*
घटादिप्रत्यक्षयोग्यार्थप्रतियोगिकाभावप्रतीतिसाधनं प्रमाणमभावः ।
तच्चानुपलब्धिलक्षणं लिङ्गमेवेत्यभावो ऽपि नानुमानाद्भिद्यते ।
अतो युक्तं त्रीण्येव प्रमाणानीति ।
तत्किमभावो नियमेनानुमानान्तर्गत इत्यत आह- क्वचिदिति ॥
... क्वचित् ।
प्रत्यक्षान्तर्गतो ऽभावः ...
न्यायसुधा:
कदाचिद्धटाद्यभावग्राहकं प्रत्यक्षमपि भवतीत्यर्थः ।
किं तर्हि प्रत्यक्षयोग्यार्थानां सर्वेषामप्यभावः प्रमाणद्वयवेद्य इत्यत आह- सुखादेरिति ॥
... सुखादेर्नियमेन च

न्यायसुधा:
चस्त्वर्थः ।
सुखादेरान्तरस्य साक्षिवेद्यस्याभावस्तु नियमेन साक्षिप्रत्यक्षेणैव ग्राह्य इत्यर्थः ।
यद्वाभाव इति प्रमाणमेवोच्यते ।
तस्य सुखादेरिति परम्परया सम्बन्धः ।
नियमेन प्रत्यक्षान्तर्गत इति सम्बन्धः ।
अनेन बाह्यानां प्रत्यक्षयोग्यानां घटादीनामभावः प्रत्यक्षानुमानवेद्य इत्युक्तम् ।
तदयुक्तम् ।
एकस्यैव ज्ञानस्य स्वतन्त्रकारणद्वयजन्यत्वानुपपत्तेः ।
परस्परविरुद्धपरोक्षापरोक्षत्वलक्षणाकारद्वयप्राप्तेश्चेत्यत उक्तम्- क्वचिदिति ॥
*9,162*
तथाप्यनुपपत्तिरेव, प्रत्यक्षग्राह्ये ऽर्थेऽनुमानानवकाशादित्यत आह- अन्यत्रेति ॥
अन्यत्र खडिति प्राप्तः ...
*9,162f.*
न्यायसुधा:
सुखादेरन्यत्र घटादौ प्रतियोगिनि सति, यो ऽभावो ऽभावप्रमाणं खडिति प्राप्नोति, तत्प्रत्यक्षम् ।
यत्तु विलम्बेन जायते तदनुमानमिति ।
एतदुक्तं भवति ।
घटाद्यभावग्राहकं योग्यानुपलब्धिरूपं प्रमाणं पृथगेवेति मीमांसकाः ।
अनुपलब्धिलिङ्गकमनुमानमेवे तदिति सौगताः ।
तदुभयमप्यनुपपन्नम् ।
प्रतियोगिस्मरणवतः पुरोवर्तिनि भूतले घटाद्यभावस्य प्रत्यक्षेणैव(चाव)गम्यमानत्वात् ।
इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायिनो ऽभावप्रत्ययस्याप्रत्यक्षफलत्वानुपपत्तेः ।
अपरोक्षकारत्वस्यानुभवसिद्धत्वात् ।
बाधकाभावाच्चान्यत्रोपक्षयकल्पनानुपपत्तेः ।
अन्यथा रूपादिज्ञाने ऽपि प्रमाणान्तरकल्पनाप्रसङ्गात् ।
लिङ्गदर्शनव्याप्तिस्मरणादिविलम्बेन विना खडिति जायमानस्यानुमानफलत्वानुपपत्तेः ।
लिङ्गस्य ज्ञातस्यैव करणत्वादनुपलब्धेरप्यभावत्वेनानुपलब्ध्यन्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गाच्च ।
*9,164*
ननु च प्रातश्चत्वरादौ प्रतियोगिस्मरणाभावेन गजाद्यभावंमननुभूय देशान्तरं गतो गजस्मृतिमान्प्रातश्चत्वरे गजो नासीदिति प्रतिपद्यते ।
न तत्र प्रत्यक्षस्यावकाश इत्यनुपलब्धिलक्षणं पृथक् प्रमाणं तत्राङ्गीकार्यमिति ।
मैवम् ।
तत्राभावस्याप्रत्यक्षत्वे ऽप्यनुपलब्धिलिङ्गकानुमानवेद्यताभ्युपगमात् ।
अनुपलब्धेश्च स्मरणाभावलिङ्गानुमेयत्वात् ।
अत एव तत्र क्षणं ध्यात्वा नासीच्चत्वरे गज इति प्रतिपद्यते ।
स्मरणाभावो ऽप्यनुपलब्ध्यन्तरानुमेय इत्यनवस्थेत्यपि नास्ति ।
साक्षिग्राह्याणां बुद्धिसुखादीनामवभावस्य नियमेन साक्षि(प्रत्यक्ष)वेद्यत्वादिति ।
*9,165*
तथाप्युपक्रमोपसंहारावभ्यासापूवर्ताफलार्थवादाः प्रमाणानि सन्तीति कथं तत्त्रित्वनियम इत्यत आह- प्रारम्भाद्याश्चेति ॥
... प्रारम्भाद्याश्च युक्तयः
न्यायसुधा:
युक्तयः अनुमानानि ।
कुत इत्यत आह- आगमेति ॥
आगमार्थावसित्यर्था नियतव्याप्तयो ऽखिलाः

न्यायसुधा:
यतो ऽखिलाः प्रारम्भाद्या नियतव्याप्तयो, यो यत्र प्रारभ्यते स तत्र प्रतिपाद्य इत्यादिरूपां व्याप्तिमपेक्षमाणा एवागमार्थावसित्यर्था भवन्त्यतो युक्तय एवेत्यर्थः ।
एतेनागमान्तर्भावो ऽपि निरस्तः ।
उपक्रमाद्या आगमविषया एव न चार्थापत्त्युपमाभावा इति योगविभागः ।
*9,166*
वाक्यादीनामपि प्रमाणानमनुमानान्तर्भावमाह- वाक्यमिति ॥
वाक्यं प्रकरणं स्थानं समाख्या च तथाविधाः
न्यायसुधा:
यतो वाक्यादयो ऽपि तथाविधा व्याप्तिमपेक्ष्यैवागमार्थावसित्यर्थास्ततस्तथाविधा युक्तय एवेत्यर्थः ।
उपक्रमादीनामुत्तरोत्तरं प्राबल्यं वाक्यादीनां तु पूर्वपूर्वमिति ज्ञापनाय योगविभागः
यद्युपक्रमादयो वाक्यादयश्चानुमाने ऽन्तर्भवन्ति तर्हि कथम्"उपक्रमोपसंहारावभ्यासो ऽपूर्वता फलम् ।
अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णयेऽ; इत्युपक्रमादीनामनुमानापरपर्या(याया उप)योपपत्तेः पृथक्त्वेनोक्तिः त ।
तथा"श्रुतिर्लिङ्गं समाख्या च वाक्यं प्रकरणं तथाऽ; इति वाक्यादीनां लिङ्गादित्यत आह- कुरुपाण्डववदिति ॥
कुरुपाण्डववत् तेषामुपपत्तेः पृथग् वचः

*9,167*
न्यायसुधा:
यथा पाण्डवानां कुरु(विशेष)त्वे ऽपि सामान्यविशेषापेक्षया"सन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम्ऽ; इत्यादौ कुरुभ्यः पृथग्वचनं तथा तेषामुपक्रमादीनां वाक्यादीनां चानुमानत्वे ऽप्युपपत्तेर्लिङ्गाच्च पृथग्वचनं युक्तमित्यर्थः ।
ननु तथापि शाकुनलिप्यक्षरचेष्यासम्बवैतिह्यपरिशेषाः पृथक् प्रमाणानि सन्तीति चेत्(न) ।
शाकुनलिप्यक्षरचेष्यानामन्तर्भावस्य न विलक्षणाधिकरणे सूचितत्वात् ।
सम्भवैतिह्ययोरनुमानागमान्तर्भावस्य सर्ववादिसम्प्रतिपन्नत्वात् ।
परिशेषस्य च"परिशेषो मिथः सिद्धिःऽ; इत्यनेनैवानुमानत्वस्य स्थितत्वात् ।
*9,168*
ननु तथापि जैनास्तर्कं पृथक् प्रमाणमाहुः ।
सत्यम् ।
मिथस्सिसिद्धिरीत्यादिना सो ऽप्यनुमानान्तर्गत इति सूचितमेव ।
अत्राह तर्कः प्रमाणमेव न भवति ।
कुतो ऽनुमानम् ।
तथाहि ।
अनिष्यप्रसञ्जनं तर्कः ।
अनिष्यं च द्विविधं (धा) प्रामाणिकपरित्यागो ऽप्रामाणिकस्वीकारश्चेति ।
स पञ्चविधः ।
आत्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाप्रमाणबाधितार्थप्रसङ्गभेदात् ।
तत्र प्रसङ्गो नाम व्याप्याङ्गीकारे ऽनिष्यव्यापकप्रसञ्जनम् ।
*9,171*
सो ऽयं तर्कः प्रमाणानामनुग्राहकः ।
अनुग्रहश्च प्रमाणविषयसम्भावनादिरूपः ।
तथाहि ।
भूतले घटः किन्न स्यादिति विपरीतशङ्कया कुण्ठितशक्तिकं प्रत्यक्षं न तावद्घटाभावं निश्निनुयाद्यावद्यद्यत्र घटो ऽभविष्यत्तदा भूतलमिवाद्रक्ष्यत तत्तुल्यदर्शनसामग्रीकत्वादिति तर्केण विपरीतशङ्का नापनीयते ।
तर्को हि दुर्जन इव पराभिलषितं वि(व्यव)च्छिद्य घटाभावं सम्भावयति ।
अथेदानीं प्रत्यक्षं सुजन इव स्वप्रमेयं निश्चिनोति ।
*9,172*
एवं क्वचिद्वयभिचारशङ्कयोपाधिशङ्कया वा धूमवानपि पर्वतो ऽग्निमान्मा भूदिति पक्षे विपक्षशङ्कयानुमाने कुण्ठिते यदि निरग्निकः स्यात्पर्वतस्तदा निर्धूमो ऽपि स्यादित्यादिरूपस्तर्कः प्रवर्तते ।
स ह्युपाधिकोटौ तदायत्तव्यभिचारकोटौ वानिष्यमुपजनयन्विपरीतेच्छां विच्छिनत्ति ।
ततश्च निश्चिताविनाभावमनुमानं निष्कम्मपेवाग्निमत्त्वं निश्चाययति ।
तथा स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र लिङ्गा प्रतीयमानाया भावनाया भाव्यपेक्षायां, किं भाव्यो धात्वर्थो भवतु, भवतु वा स्वर्ग, इति सन्देहे समानपदोपात्तत्वाद्धात्वर्थ एव भाव्य इति शङ्कया कुण्ठितशक्तिः शब्दो जोषमेवास्ते ।
यदि धात्वर्थो भाव्यः स्यात्तदा विधेरिष्याभ्युपायत्वं शास्त्रस्य च तद्बोधकत्वं तत्प्रणेतुश्चाप्तत्वं प्रेक्षावतां प्रवृत्तिश्चेत्येतत्सर्वं न स्यादिति तर्केणापनीतायां शङ्कायां शब्दः स्वर्गमेव भाव्यतयावधारयति ।
एवं नानाविधस्तर्कसाध्यो ऽनुग्रहः स्वयमेव बोद्धव्यः ।
*9,175*
सो ऽयं प्रमारूपं वा प्रमाणं स्याल्लिङ्गदशर्नवदप्रमारूपं वेन्द्रियादिवत् ।
न तावदन्यः ।
तर्(क)स्याहार्यरूपत्वात् ।
न तत्करणमपि प्रमाणम् ।
प्रमाफलत्वाभावात् ।
न द्वितीयः ।
आरोपितविषयत्वात् ।
विपर्ययप्रामाण्योपगतौ तु तेनास्य नियामकः सम्बन्धो नास्ति ।
असम्बद्धस्य गमकत्वे चातिप्रसङ्गः ।
अनुमानत्वे चास्यापादकं लिङ्गमापाद्यं साध्यमिति वक्तव्यम् ।
नच तद्युक्तम् ।
आपादकस्याहार्यत्वेनान्यतरासिद्धत्वात् ।
आपाद्यस्य चानिष्टत्वेन बाधितत्वात् ।
न ह्यसिद्धं लिङ्गं भवति ।
नापि बाधितं साध्यम् ।
सति चाश्रये ऽनुमानं भवति ।
न(हि)च भूतले घटो ऽस्ति यः साध्यसाधनयोराश्रयः स्यात् ।
व्यधिकरणता चापाद्यापादकयोर्बहुलमुपलभ्यते ।
आपाद्यस्य साध्यत्वे ऽपसिद्धान्तश्च स्यात् ।
धूमसद्भावस्य स्वयमभ्युपगन्तव्यत्वात् ।
तस्माद्विपर्ययपरतन्त्रत्वादप्रमाणमेव प्रमाणानामनुग्राहकस्तर्क इति कुतो ऽस्यानुमाने ऽन्तर्भाव इत्यत आह- स्वन्यायैरिति ॥
*9,176*
स्वन्यायैः साधनं कार्यं परन्यायैस्तु दूषणम् ।
स्वन्यायैर्दूषणं च स्यात् साधितैः प्रतिवादिनः

न्यायसुधा:
न्यायशब्देन धमिर्लिङ्गव्याप्तिदृष्टान्ता उच्यन्ते ।
न केवलं परस्य किन्तु स्वस्यापि ये सिद्धा न्यायास्ते स्वन्यायाः ।
साधनमिति दूषणस्याप्युपलक्षणम् ।
परस्यैव सिद्धा न्यायाः परन्यायाः स्वस्यैव सिद्धा न्यायाः स्वन्यायाः ।
चशब्देन साधनं च प्रतिवादिनः प्रति ।
*9,179*
एतदुक्तं भवति ।
द्विविधं हि कार्यं कथकस्य, स्वपक्षसाधनं परपक्षदूषणं चेति ।
तत्र साधनं स्वपरसम्मतैरेव न्यायैः कार्यं नान्यतरमात्रसिद्धैः ।
यथा पर्वतो ऽग्निमान्धूमवत्त्वाद्यो यो धूमवानसावग्निमान्यथा महानस इति ।
क्वचित्पुनः साधनं स्वमात्रसिद्धैरेव न्यायैः क्रियते ।
तत्र च परेणान्यतरासिद्धयादावुदाहृते तं प्रति तत्साधनं क्रियते ।
यथा शब्दो ऽनित्यः कार्यत्वात् ।
कार्यश्चासावव्यञ्जकप्रयत्नानन्तरोपलब्धेरित्यादि ।
सर्वथा साधनमुभयसिद्धन्यायसाध्यम् ।
दूषणं तु द्विविधम् ।
इदमित्थं न भवतीति वानिष्योपदर्शनेन वा ।
तत्राद्यमुभयसिद्धन्यायैरेव कार्यम् ।
यथा शब्दो न द्रव्यं श्रोत्रग्राह्यत्वात्सामान्यवदिति ।
क्वचित्पुनः स्वमात्रसिद्धैर्न्यायैः साधनमिव दूषणमपि कृत्वा परं प्रति तत्साधनं क्रियते ।
यथा तत्रैव प्रयोगे कालेनानैकान्त्यौद्भावने तस्यातीन्द्रियत्वसाधनमित्यादि ।
सर्वथाऽद्यं दूषणमुभयसिद्धन्यायसम्पाद्यमेव ।
द्वितीयं तु परसिद्धैरेव न्यायैः कार्यम् ।
यथा यदि पर्वतो निरग्निकस्तदा निर्धूमः स्यादिति ।
अत्र ह्यापादकस्य परसिद्धत्वमेव भाव्यं न स्वसिद्धत्वम् ।
तदतिरिक्ताङ्गानां तु स्वसिद्धः सती असती वा न विवक्षिता परसिद्धिरेवोपयुज्यते ।
तदेव च तर्क इति व्यवह्रियते ।
तेन तत्राश्रयासिद्धयन्यतरासिद्धी भूषणे एव न दूषणे ।
*9,181*
व्यधिकरणत्वं तु न क्वापि दूषणमित्युक्तम् ।
शक्यसम्पादनं च तर्के ऽपि सामानाधिकरणत्वम् ।
अवश्यं चैतदेवम् ।
अन्यथा केवलान्वयिधर्मस्य केवलव्यतिरेकिण्यभावात् तस्याननुमानत्वापत्तेः ।
सामान्यलक्षणसद्भावात्, विशेषलक्षणाभावे ऽपि न दोष इति चेत्समं प्रकृते ऽपि ।
व्याप्त्यपेक्षया गमकत्वस्य तर्के ऽपि विद्यमानत्वात् ।
विद्यमान एवाश्रये विद्यमानस्यैवेत्यपि सामान्यलक्षणे निवेश्यत इति चेत् ।
तर्हि विपक्षाभावो वा सप(क्षे स)पक्षसद्भावो ऽपि वा निवेश्यताम् ।
प्रयोजनाभावान्नेति चेन्न ।
प्रकृते ऽपि समत्वात् ।
तर्कनिरासः प्रयोजनमिति चेत्तत्रापि केवलव्यतिकिनिरासः प्रयोजनं भविष्यति ।
निर्निबन्धनो ऽसाविति चेत् समं प्रकृते ऽपि ।
साधने ऽप्यसिद्धस्यानुमानत्वं स्यादिति चेत्तर्हि विपक्षवतः सपक्षे ऽसतो ऽपि केवलान्वयित्वं स्यात् ।
तद्विशेषलक्षण एव निक्षेप्यमिति चेत्समानमत्रापि ।
अत एव स्वन्यायैः साधनमित्यादिना व्यवस्था दर्शितेति ।
[जोस्हि-14]
*9,184*
मभूदाश्रयासिद्धयन्यतरासिद्धयोरत्र दूषणत्वम् ।
तथापि बाधापसिद्धान्तसद्भावान्न तर्कस्यानुमानत्वमिति चेत् न ।
तयोरप्यसिद्धिवत्साधनदूषणविशेषयोरेव दूषणत्वेन प्रसङ्गानुमाने तदभावादिति पूर्ववत्परिहारः सिद्ध एव ।
तथापि, साधने ऽप्यवान्तरभेदकल्पनया तर्हि बाधादेरदूषणत्वं कल्प्यतामित्यतिप्रसङ्गनिरासाय परिहारान्तरमाह- प्रसङ्गेति ॥
प्रसङ्गार्थतया प्रोक्ता न सिद्धान्तस्य दूषकाः
न्यायसुधा:
प्रसङ्गः आपादनं, तदर्थतया तद्विषयतया प्रसञ्जनीयतयेति यावत् ।
प्रोक्ताः निर्धूमत्वादयो ऽर्थाः ।
न सिद्धान्तस्य दूषका इत्युपलक्षणम् ।
न बाधिता इत्यपि द्रष्टव्यम् ।
*9,184f.*
एतदुक्तं भवति ।
किमापाद्यतोपेतस्य निर्धूमत्वादेर्बाध्यत्वं तत्प्रोक्तौ चापसिद्धान्त उच्यते, उत केवलस्य ।
नाद्यः ।
यत आपादनं नामाङ्गीकतर्व्यताज्ञापनम् ।
न पुनः सद्भावप्रतिपादनम् ।
नच तत्प्रमाणादिविरुद्धम् ।
यदि विषं भक्षयिष्यसि तर्हि मरिष्यसीति यथा ।
द्वितीये तु स्यादेव बाधादि ।
नच तदत्रोच्यते ।
तथा सति (तर्हि) स्यादिति न स्यादिति ।
*9,185*
असिद्धिरप्येवमेव परिहतर्व्या ।
तथाहि ।
किं यद्यलंकृतस्य निरग्निकत्वादेरसिद्धत्वमुच्यते ।
किंवा केवलस्य ।
न प्रथमः ।
असिद्धेः ।
यदि निरग्निकः स्यादित्य(स्य हि य)पि यदि निरग्निकत्वेनाङ्गीक्रियेतेत्यर्थः ।
नचायमसिद्धः ।
तथासति तर्कस्याप्यनुत्थानापत्तेः ।
अत एव भगवानाचार्यो"यदि विद्येतऽ; इत्येतत्"विद्यत इत्यङ्गीकारो भवेद्यदिऽ; इति व्याख्यातवान् ।
न द्वितीयः ।
तस्यात्रानुपादानात् ।
तथात्वे(हि) यदीति न स्यादिति ।
*9,186*
अस्मिन्परिहारे सति पूर्वोक्तव्यवस्थाश्रयणे ऽपि न कश्चिततिप्रसङ्गः ।
*9,192*
स्यादेतत् ।
द्विविधमेवानुमानं साधनं दूषणं च ।
तत्र तर्को न साधनमिति तावद्भवतामपि सम्मतम् ।
नापि दूषणम् ।
दुष्यिप्रमाजनकं हि दूषणं नाम ।
नच तर्कस्य तत्सम्भवति ।
परसिद्धेन हि न्यायेन परस्य तत्र दुष्यिर्ज्ञापनीया ।
न चासौ साधुः ।
तथात्वे हि परसिद्ध इत्येव न स्यात् ।
असाधुना च ज्ञाप्यमाना दुष्यिराभासभूतैवेति कथं तर्को ऽनुमानमित्यतः छलजात्योर्दुष्टत्वमूलव्युत्पादनेनैवैतत्समानयोगक्षेममित्याशयवांस्तत्स्वरूपं निरूपयति- छलमिति ॥
छलं जातिरिति द्वेधा व्याहत्यन्तरमिष्यते
न्यायसुधा:
व्याहत्यन्तरं व्याहतिप्रभेदः ।
इष्यते प्रामाणिकैः ।
यद्वा व्याहतिविरोधः ।
अन्यदसङ्गतं चेति व्याहत्यन्तरम् ।
छलमसङ्गतं जातिविरोध इत्यर्थः ।
*9,194*
तत्र जातेर्लक्षणमाह- जातिरिति ॥
जातिः स्वव्याहतिर्ज्ञेया ...
न्यायसुधा:
ज्ञेयत्यनेनोत्तरत्वविशेषणं न कार्यम् ।
साधने ऽपि स्वव्याहतेः सम्भवात् ।
वृथा प्रभेदकल्पनस्याप्रामाणिकत्वात् ।
स्वव्याहतिश्च स्ववचनविरोधस्वक्रियाविरोधस्वन्यायविरोधभेदेन त्रिविधेति ।
छललक्षणमाह- छलमिति ॥
... छलमर्थान्तरोत्तरम्

न्यायसुधा:
परोक्तस्यार्थान्तरं परिकल्प्य तस्यार्थान्तरस्योत्तरमित्यर्थः ।
*9,195*
अयं भावः ।
अस्ति तावत्स्वव्याहतिलक्षणा जातिः, अर्थान्तरोत्तरलक्षणं छलं चेति द्विविधं निग्रहस्थानम् ।
नच तदङ्गीकारे षडेव निग्रहस्थानानीति नियमभङ्गः ।
जातेर्विरोधभेदत्वाच्छलस्यासङ्गतिप्रभेदत्वाद्द्वयोरपि वा विरोध एवान्तर्भावयितुं शक्यत्वात् ।
तत्र जातिं वा छलं वा प्रयुञ्जानो दुष्यमेतदिति कथं प्रतिपादनीय इति वाच्यम् ।
जातौ तावद्युक्ताङ्गहीनत्वादयुक्ताङ्गाधिकत्वादविषयवृत्तित्वा(द्वा)द्दुष्यमेतदिति । छले च मदविवक्षितदूषणेनासङ्गतत्वादित्येवमिति चेत् ।
तत्र जातिवादी नेदमयुक्ताङ्गमिति वा नेदमयुक्तमिति वा नायमविषय इति वा नेदमयुक्तमिति वा (प्रति)ब्रूयादेव ।
छलवादी च किं त्वद्विवक्षया, त्वद्वचनेन प्रतीतो ऽर्थो मया दूषणीय इति ।
तौ कथं प्रतिबोधनीयौ ।
*9,196f.*
अथ मन्यसे ।
द्विविधं दुष्टत्वमूलं साधारणमसाधारणं च (चेति) ।
तत्रासाधारणं युक्ताङ्गत्यागादिकम् ।
साधारणं तु स्वव्याहतिः ।
तत्रासाधारणदूषणोपन्यासे ऽपि पुनश्शङ्कमानः स्वव्याहत्या बोधनीयः ।
यदि व्याप्त्याद्यङ्गमनपे(क्ष्यैव)क्ष्य प्रसङ्गस्तदा जातिवाक्यार्थो ऽपि तथा दूषयितुं शक्यत इत्यादि ।
यदि (च) वक्तुर्विवक्षामनपेक्ष्यैव शब्दप्रतीतत्वमात्रेण दूषणं तदा छलवाक्ये ऽपि तथा शक्यमिति ।
एवं तर्हि परसिद्धेनैव न्यायेन परश्छलजात्योर्दुष्यिं बोधनीयः ।
ततः परं तु न शङ्कयत एव ।
व्याघातावधित्वादाशङ्काया इत्युक्तं भवति ।
तथाच परन्यायस्तावदसाधुः ।
तेन बोध्यमाना दुष्यिराभासभूतैवेति छलादेर्वास्तवमदुष्टत्वं स्यात् ।
न स्यात् ।
न ह्यत्र परन्यायः प्रमाणत्वेनोपन्यस्यते किन्त्वसाधुरयं त्वदीयो न्यायो यतः स्वात्मानमपि व्याहन्तीत्यभिप्राय इति चेत्तुल्यमेतत्प्रकृते ऽपि ।
न ह्यत्रापि निरग्निकत्वं प्रमाणतयोपन्यस्यते ऽपि तु असाधुरयं त्वदीयो निरग्निकत्वाङ्गीकारो यतः प्रमाणविरुद्धं निर्धूमत्वमप्यङ्गीकारयतीत्यभिप्रायैति ।
जात्यादौ स्वविरु(द्धताप)द्धापत्तिस्तर्के तु प्रमाणविरुद्धापत्तिरिति वैलक्षण्यमात्रम् ।
अस्ति च स्वविरुद्धापत्तिरन्ततस्तर्के ऽपि ।
यथोक्तम् ।
"व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिर्मतःऽ; इति ।
तदेवं तर्कस्य दूषणानुमाने ऽन्तर्भावाद्युक्तमुक्तमिति ।
*9,198*
तदनेन प्रबन्धेनोक्तार्थस्य प्रकृतोपयोगं दर्शयन्नपव्याख्यानस्य दूषणान्तरमाह- एवमिति ॥
एवं संशोधितन्यायसदागमविरोधतः ।
नानिर्वाच्यमिह प्रोक्तं मायामात्रपदेन हि

*9,199*
न्यायसुधा:
संशोधितः आभासात्सम्यग्विवेचितः ।
न्यायो ऽनुमानम् ।
निर्देषत्वस्यागमपदेनैव लब्धत्वात्सच्छब्देन निरवकाशत्वमुच्यते ।
इह सूत्रे ।
प्रोक्तं सन्ध्यमिति शेषः ।
तत्र न्यायविरोधो ऽनुपदमेव प्रदर्शयिष्यते ।
स्वप्नस्य सत्यतां प्रतिपादयन्सदागमस्तु भाष्यादावुदाहृतः प्रसिद्ध एवेति हिशब्देनाह ।
न केवलं प्रमाणाभावान्मायामात्रमितीयं न स्वप्नस्यानिर्वाच्यताप्रतिज्ञा किन्नाम प्रमाणविरोधादपीत्यर्थः ।
न केवलं प्रमाणव्याहतेयं प्रतिज्ञापि तर्हि स्वव्याहतापीत्याह- विलक्षणमिति ॥
विलक्षणं सदसतोरिति हि व्याहतं स्वतः
न्यायसुधा:
अनिर्वाच्यमिति न वाच्यताविरहः परस्याभिमतः स्वक्रियाविरोधापत्तेः ।
किन्तु सदसतोः सकाशाद्विलक्षणमिति प्रतिज्ञानं च स्वव्याहतम् ।
सन्न भवतीत्युक्ते ऽसत्त्वमेव लब्धम् ।
पुनरसन्न भवतीत्यभिधाने कथं न स्वव्याहतिः ।
एवमसन्न भवतीत्यभिहिते सति सत्त्वमेवाभिहितम् ।
पुनः सन्न भवतीत्युक्तौ कुतो न स्वव्याहतिरिति हिशब्दार्थः ।
तृतीयप्रकाराङ्गीकारिणां न स्वव्याहतिरिति चेन्न ।
अस्यां प्रतिज्ञायां सिद्धायां तृतीयप्रकारसिद्धिस्तत्सिद्धौ च प्रतिज्ञासिद्धिरिति परस्पराश्रयदोषात् ।
सदादिप्रका(र)रैःदुर्निरूपतामात्रं प्रतिज्ञायते न पुनरसदादिप्रकारो विधीयते ऽतो न स्वव्याहतिरिति चेन्न ।
सदादिप्रकारप्रतिषेधो ऽसदादिप्रकारविधिरित्येतयोरनर्थान्तरभावस्योक्तत्वात् ।
अन्यथैवं मम माता वन्ध्येत्यादावपि स्वव्याहतिः समाहिता स्यात् ।
*9,202*
किञ्च सदसद्विलक्षणमित्यत्र सच्छब्देन किमबाध्यमभिधीयते उत ब्रह्मस्वरूपम् ।
वैलक्षण्यमपि तद्धमर्विपरीतधर्म(व)त्त्वं वा तत्प्रतियोगिकान्योन्याभावो वा तत्त्वानधिकरणत्वं वा ।
सर्वेष्वपि दूषणान्याह- प्रतियोगित्वमपीति ॥
प्रतियोगित्वमप्यस्य ब्रह्मणो ऽङ्गीकृतं भवेत्

न्यायसुधा:
अस्य स्वाप्नप्रपञ्चस्य ।
स्वाप्नप्रपञ्चं प्रतीति यावत् ।
अपिपदं दोषान्तरसमुच्चयार्थम् ।
अस्य निराकारतयाङ्गीकृतस्यापि ब्रह्मण इति वा ।
सदसद्विलक्षणं सन्ध्यमिति प्रतिजानतेति वाक्यशेषः ।
ततश्चायमर्थः ।
सच्छब्देनाबाध्यमङ्गीकृत्य वैलक्षण्यमपि तद्धर्मविपरीतधर्मत्वमङ्गीक्रियते चेत्तदाबाध्यस्यापि धर्मवत्त्वमङ्गीकृतं स्यात् ।
अबाध्यं च न ब्रह्मणो ऽन्यदस्तीति ब्रह्मैव सधर्मकमु(मित्यु)क्तं स्यात् ।
तथा चापसिद्धान्तः ।
एतेन सच्छब्दस्य ब्रह्मार्थो, वैलक्षण्यं च तद्धर्मविपर्यय इति पक्षो ऽप्यपास्तः ।
अथाबाध्यं सत्, वैलक्षण्यं च तत्प्रतियोगिको ऽन्योन्याभाव इति मतम् ।
तदा ब्रह्मातिरिक्तस्याबाध्यस्याभावाद्ब्रह्मणः प्रपञ्चं प्रति प्रतियोगित्वलक्षणो धर्मः स्वीकृतो भवेत् ।
अनेन सच्छब्दो ब्रह्मार्थ इति (इत्यपि) प्रत्युक्तम् ।
अथ सच्छब्दो ऽबाध्यार्थो, वैलक्षण्यं च तत्त्वानधिकरणत्वं तर्हि बाध्यमिति प्रतिज्ञार्थः स्यात् ।
कात्स्नर्येनानभिव्यक्तत्वं च तदेवेति साध्यहेत्वोर्भेदो न भवेत् ।
अबाध्यस्य धर्मित्वं चाभ्युपेतं स्यात् ।
अन्यथा त्वप्रत्ययवैयर्थ्यात् ।
एतेन ब्रह्मपक्षरो ऽप्यपोढः ।
नच वाच्यं सकलमप्येतदयुक्तम् ।
यतो ऽत्र मायामात्रत्वमेव प्रतिज्ञातं न तु सदसद्वैलक्षण्यमिति ।
मायामात्रपदस्य सदसद्वैलक्षण्यार्थतयैव परस्याभिमतत्वात् ।
तच्च"किं स्वप्ने पारमार्थिकी सृष्टिराहोस्विन्मयामयिऽ; इति संशयोपपादनेन"सन्ध्ये तथारूपैव सृष्टिःऽ; इति पूर्वपक्षोत्थापनेन"न परमार्थगन्धो ऽप्यस्तिऽ; इति सिद्धान्तोपक्रमेण चावगम्यते न ह्यसत्त्वं स्वीक्रियत इति ।
*9,205*
स्यादेतत् ।
ब्रह्मणः प्रतियोगित्वाद्यङ्गीकारे ऽपि नापसिद्धान्तः ।
परमार्थतो हि ब्रह्म निर्धर्मकं ब्रूमः ।
प्रतियोगित्वादिकं चाङ्गीक्रियमाणं मिथ्यैव ।
न ह्यारोपितेन नीलिम्ना नभसो नीरूपत्वं व्याहन्यत इत्याशङ्कयाह- मिथ्या चेदिति ॥
मिथ्या चेत् प्रतियोगित्वं वैलक्षण्यं ततो नहि
न्यायसुधा:
प्रतियोगित्वमित्युपलक्षणम् ।
ब्रह्मणः प्रतियोगित्वादि यदि मिथ्या स्यात्तर्हि ततो ब्रह्मणः स्वाप्नप्रपञ्चस्य वैलक्षण्यमुक्तविधं न स्यात् ।
यस्य यदपेक्षया न प्रतियोगित्वं न ततस्तस्य वैलक्षण्यमपि ।
यथा तत एव घटात्तस्यैव घटस्येति व्याप्तिसूचनार्थो हिशब्दः ।
मिथ्याशब्दो ऽनिर्वचनीयवचनो नासद्वचन इति तु प्रागनिर्वचनीयसिद्धेर्दुर्वचनम् ।
*9,206*
ननु च वैलक्षण्यं न स्यादितीदमिष्यापादनम् ।
मया तस्यापि मिथ्यात्वाङ्गीकारादित्यत आह- अविलक्षणत्वमिति ॥
अविलक्षणत्वं सत्यं स्यान् ...
न्यायसुधा:
यदि स्वाप्नप्रपञ्चस्य ब्रह्मवैलक्षण्यं मृषा तदविलक्षणत्वं सत्यं स्यात् ।
घटादौ तथा दर्शनात् ।
यद्यप्यत्र न परेण तथास्त्विति वक्तुं (न) शक्यम् ।
अपसिद्धान्तापत्तेः स्फुटत्वात् ।
तथाप्यधिकं विवक्षुराह- मिथ्यात्वमिति ॥
... मिथ्यात्वं ब्रह्मणस्ततः

अनिर्वाच्यस्य सत्त्वं वा ...
न्यायसुधा:
ततो ब्रह्मस्वप्नयोरवैलक्षण्यस्य सत्यत्वात् ।
अनिर्वाच्यस्य अनिर्वाच्यतयाङ्गीकृतस्य स्वप्नस्य ।
सत्त्वं, भवेदित्यनुवर्तते ।
प्रसङ्गस्यानिष्यता(प्र)दर्शनाय स्वप्नस्येति वक्तव्ये ऽनिर्वाच्यस्येत्युक्तम् ।
एवं ब्रह्मणः सत्यस्येत्यपि ग्राह्यम् ।
ब्रह्मस्वप्नयोरवैलक्षण्यस्य सत्यत्वे ऽपि कुतो मिथ्यात्वादिप्रसङ्ग इत्यतो वेदमुदितम् ।
उपलब्धं हि घटस्य घटान्तरेण सालक्षण्यसद्भावे पार्थिवत्वादिसाम्यम् ।
अत्र सामान्येन विशेषापादनान्नापाद्यापादकयोरभेदः शङ्कनीयः ।
भावत्वे द्रव्याद्यन्यतमत्वापत्तिरिति यथा ।
ब्रह्मप्रतियोगिकं स्वप्नस्य सालक्षण्यं चेद्ब्रह्मणो ऽपि मिथ्यात्वं स्यादित्यसङ्गतम् व्यधिकरणत्वादिति न वाच्यम् ।
यत्प्रतियोगिकं यत्र सालक्षण्यं स तद्धर्मेति व्याप्तेः सुग्रहत्वात् ।
यस्तु मन्दमतिस्तं प्रति समानाधिकरणमप्यनिष्यं सुवचनमिति प्रसङ्गान्तरमभिहितम् ।
*9,208*
स्यादेतत् ।
ब्रह्मणः प्रतियोगित्वाभावे ऽनुयोगित्वं स्यात् ।
तथाच स्वप्नस्य ततो वैलक्षण्यं न स्यात् ।
तदभावे च सालक्षण्यापत्त्या ब्रह्मस्वप्नयोर्मिथ्यात्वादि प्रसज्येतेत्युक्तमयुक्तम् ।
सधर्मके हि वस्तुन्येकस्य धर्मस्याभावेन तद्विरुद्धस्य धर्मस्य भावो भावेन चाभावो(न्यस्य भावो) वक्तुं शक्यते ।
यथा परिमाणवत्त्वाद्द्रव्यस्य महत्त्वाभावे ऽणुत्वस्य अणुत्वभावे वा महत्त्वाभावस्यापादनम् ।
यथा (वा) वक्तुर्मन्दवचनाभावे तीव्रवचनम् ।
तद्भावे वा तदभावः शक्यापादनः ।
ब्रह्म तु सकलधर्मविकलमिति कथं तत्रापादनं प्रतियोगित्वादेरिवायोगित्वादेरप्यभावात् ।
नहि परिमाणरहिते गुणादौ वक्तृत्वशून्ये काष्ठे चोक्तप्रसङ्गावकाशो ऽस्ति ।
तथा स्वपने ऽपि नोक्तप्रसङ्गावकाशः ।
स्वयमसत्यस्य वैलक्षण्यवदवैलक्षण्यस्याप्यभावात् ।
नहि भ्रान्तसर्पविसर्पणादयः सत्या भवेयुरित्याशङ्कय ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वं दूषयति ।
यदीत्यादिना ईशतज्ज्ञानेत्यतः प्राक्तनेन प्रकरणेन ।
*9,209*
... यदि धर्मा न केचन ।
ब्रह्मणो नैव जिज्ञास्यं ... ॥ मनुव्_3,2.40ब्-च् ॥
न्यायसुधा:
यदि ब्रह्मणः के ऽपि धर्मा न स्युस्तर्हि तज्जिज्ञास्यं नैव स्यात् ।
भवति हि (च) जिज्ञास्यम् ।
अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति वचनात् ।
अतो न तन्निर्धकमिति ।
*9,210*
निर्धर्मकत्वे ऽपि ब्रह्मणः कुतो न जिज्ञास्यतेत्यत आह- जिज्ञासेति ॥
... जिज्ञासा धर्मनिर्णयः

न्यायसुधा:
विचारो हि जिज्ञासा नाम ।
स च धर्मस्य निर्णयो धर्मनिर्णयः ।
व्याप्यधर्मदर्शनमिति यावत् ।
शशविषाणवन्निर्धर्मके कथमसौ स्यात् ।
अङ्गीकारे च व्याघातः कथं न स्यात् ।
इतो ऽपि न निर्धर्मकस्य जिज्ञास्यतेत्याह- इदमित्थमिति ॥
इदमित्थमिति ज्ञानं जिज्ञासायाः प्रयोजनम्
न्यायसुधा:
न खल्वनुमानविचारापरपर्यायायाः जिज्ञासाया वस्तुस्वरूपमात्रज्ञानं प्रयोजनम् ।
तस्य प्रागेव सिद्धत्वात् ।
असिद्धौ वा(चा)ऽऽश्रयासिद्धस्यानुमानस्यानुत्थानात् ।
किन्नामेदमिति स्वरूपानुवादेनेत्थमिति व्यापकधर्मविशिष्यधर्मिज्ञानम् ।
धूमानुमानादौ तथा दर्शनात् ।
तथा च कथं निर्धर्मकस्य जिज्ञास्यतेति ।
एतेन स्वप्ने ऽपि प्रसङ्गानवकाशो(ऽपि) निरस्तः ।
तथा सति मायामात्रमित्यनुमानासम्भवात् ।
आरोपिताभ्यां व्याप्यव्यापकाभ्यां तत्सम्भवं इति चेन्न ।
स्वरूपासिद्धिबाधप्रसङ्गादिति ।
*9,211*
यद्यपि न ब्रह्मनिष्ठेन केनचिद्धर्मेण तत्र धर्मान्तरं विधित्सितं तथापि कस्यचिद्धर्मस्य निवृत्त्या धर्मान्तरस्य भ्रान्तिप्रसक्तस्यान्यत्र सतो निवृत्तिर्ज्ञाप्यते ।
यथोक्तम् ।
सिद्धं तु निवर्तकत्वादिति ।
एवञ्च निर्धर्मकस्य कथं जिज्ञास्यतानुपपत्तिरित्यत आह- इत्थम्भावो हीति ॥
इत्थम्भावो हि धर्मो ऽस्य न चेन्न प्रतियोगिता

न्यायसुधा:
अस्य ब्रह्मणः प्रतियोगिता विरोधिता ।
प्रपञ्चधर्मव्यावृत्तिमत्तेति यावत् ।
न खलु निराधारया कस्यचिद्धर्मस्य निवृत्त्या निराधारैव धर्मान्तरव्यावृत्तिरनुमातुं शक्या ।
एवंविधानुमानप्रवृत्तेरलौकिकत्वात् ।
अतो ब्रह्मनिष्ठयैव ब्रह्मनिष्ठेति वाच्यम् ।
यदि चास्य धर्मो न स्यान्न तर्हि व्यावृत्तिमत्तापि स्यादिति ।
इत्थमिति ज्ञानं जिज्ञासाफलं चेद्ब्रह्मणीत्थम्भाव एव स्वीकार्यः स्यात् ।
तत् किं धर्मेणेति मन्दाशङ्कानिरासाय"इत्थम्भावो हि धर्मो ऽस्यऽ; इत्यनुवादेन परिहारो ऽभिहितः ।
यद्वास्तु व्यावृत्तिमत्ता ब्रह्मणः किं धर्मेणेत्यत इदमुक्तम् ।
न विधिरूप एव धर्मः किन्नामेत्थम्भावमात्रं प्रकृतमिति ।
तदनेन ब्रह्म न निर्धर्मकं जिज्ञास्यत्वात्पर्वतवदित्यनुमानं (च) सूचितं भवति ।
*9,212*
इतो ऽपि न निर्धर्मकं ब्रह्मेत्याह- इत्थम्भावात्मकानिति ॥
*9,213*
इत्थम्भावात्मकान् धर्मानाहुश्च श्रुतयो ऽखिलाः
न्यायसुधा:
श्रुतयश्चेति सम्बन्धः ।
भव(न्तु स)न्ति सत्यकाम इत्याद्याः श्रुतयो धर्मवादिन्यो न त्वपहतपाप्मेत्याद्यास्तत्कथमखिला इत्युच्यत इत्यत उक्तमित्थम्भावात्मकानिति ।
अखण्डनिष्ठता तु प्रागेव निराकृता निराकरिष्यते चेति ।
न केवलं श्रुत्यनुमानविरुद्धं ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वं किन्तु सूत्रविरुद्धं चेत्याह- अदृश्यत्वादयो ऽपीति ॥
अदृश्यत्वादयो ऽप्यस्य गुणा हि प्रभुणोदिताः

न्यायसुधा:
प्रभुणापीति सम्बन्धः ।
"अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेःऽ; इत्यादिनेति शेषः ।
यद्वा न विधिरूप एव धर्मः किन्नामेत्थम्भावमात्रमित्यत प्रयोगमनेन प्रमाणयति ।
अत्रचापिशब्दो न भिन्नक्रमः ।
गुणशब्दश्च धमर्वचनो न पारिभाषिकवचनः ।
अदृश्यत्वादीनां तदभावात् ।
नन्वस्माभिर्भावरूपा एव धर्मा ब्रह्मणो नाङ्गीक्रियन्ते ऽभावात्मकास्तु स्वीक्रियन्त एव ।
अतो न सूत्रविरोध इत्यत आह- यदीति ॥
यदि स्युस्तादृशा धर्माः सर्वज्ञत्वादयो न किम्
न्यायसुधा:
तादृशा अभावात्मकाः ।
यतादृश्यत्वाद्याः प्रमाणावगतास्तथा सर्वज्ञत्वादयो भावरूपा अपि यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिसिद्धा इति ते ऽप्यङ्गीकार्याः ।
अथ तदङ्गीकारे नेह नानास्तीत्यादिश्रुतिविरोध इत्युच्यते सो ऽदृश्यत्वाद्यङ्गीकारे ऽपि समानः ।
अतो ऽर्धचर(जर)तीयस्याप्रामाणिकत्वात्सर्वज्ञत्वादयो ऽपि स्वीकार्याः ।
अदृश्यत्वादयो ऽपि वा त्याज्या इति ।
*9,214*
स्यादेतत् ।
सर्वज्ञत्वादयः सर्वनिरूप्यत्वात्सर्वापेक्षाः ।
वियदादिकं च सर्वं भ्रान्तिसिद्धमसत्यमेव ।
असत्यसापेक्षास्तु कथं परमाथर्तो ब्रह्मधर्मतया स्वीकर्तुं शक्यन्त इत्यत आह- अन्येति ॥
अन्यापेक्षा यदि स्युष्टे ...
न्यायसुधा:
ते सर्वज्ञत्वादयो ऽन्यापेक्षा इति यदि नाङ्गीक्रियन्ते तर्हि ते ऽदृश्यत्वादयो ऽपि न दृश्यमदृश्यमित्येवमन्यापेक्षास्स्युरिति नाङ्गीकार्या एव ।
तथा च सूत्रविरोधस्तदवस्थ एव ।
विषयतयान्यापेक्षत्वं प्रतियोगितयान्यापेक्षत्वमिति (तु) वैषम्यमात्रम् ।
स्युष्य इति सुषामादिषु द्रष्टव्यम् ।
*9,216*
किञ्च परापेक्षतया सर्वज्ञत्वादिकं ब्रह्मणो ऽनङ्गीकुर्वाणेन सत्तापि नाङ्गीकरणीया ।
यतः सत्ताप्येवं परापेक्षेत्याह- सत्तैवमिति ॥
... सत्तैवं ...
न्यायसुधा:
नास्त्येव स्वरूपातिरिक्ता सत्तेति चेत्स्वरूपसत्तापि न स्यात् ।
नहि मिथ्याभूतपरापेक्षं सत्यस्वरूपं भवितुमर्हतीति त्वदीयन्यायप्राप्तत्वात् ।
तथाच सदेव सोम्येत्यादिश्रुतिविरोधः ।
कथं सत्ता परापेक्षेत्यत आह- देशेति ॥
... देशकालगा

न्यायसुधा:
यतस्तस्मात्सत्तैवमिति सम्बन्धः ।
ननु देशकालगेति को ऽर्थः ।
देशकालसम्बद्धेति वा देशकालजन्येति वा ।
नाद्यः ।
तावता परापेक्षासिद्धेः ।
नहि गगनं घटेन संयुक्तमित्येतावता तदपेक्षम् ।
न द्वितीयः ।
अनादिनित्यत्वादिति चेदेवं तर्हि सावर्ज्ञादेरपि नान्यापे(क्षा)क्षता ।
नहि सर्वेण सह विषयविषयिभावमात्रेण सर्वापेक्षत्वं सौरप्रकाशस्यापि घटापेक्षताप्रसङ्गात् ।
न(हि स) च सर्वेण जन्यत्वम् ।
नित्यसिद्धत्वात् ।
*9,217*
ननूत्पत्तौ सार्वज्ञादेः सर्वासापेक्षताभावे ऽपि ज्ञप्तौ सास्त्येव ।
विदित एव सर्वस्मिन्सार्वज्ञादि विज्ञायते नाविदित इति ।
एवं तर्हि सत्तापि मा भूदुत्पत्तौ परापेक्षा ।
ज्ञप्तौ तु भवत्येवेत्याह- देशेति ॥
देशकालानपेक्षा हि न सत्ता क्वापि दृश्यते
न्यायसुधा:
देशकालानपेक्षा देशकालप्रतीत्यनपेक्षा ।
देशकालप्रतीत्यपेक्षैव दृश्यत इत्यन्वयो ऽपि द्रष्टव्यः ।
यदि कश्चिद्वैयात्यात्क्वचिद्देशकालप्रतीत्यनपेक्षापि सत्ता दृश्यत इति ब्रूयात्तदा व्याघातः स्यात् ।
देशकालव्यतिरेकेण (क्वचित्सत्ताश) किंशब्दार्थानिर्वचनात् ।
सत्ताप्रतीताववर्जनीयतया देशकालौ दृश्येते न तु तदपेक्षेति चेन्न ।
अभूद्भवति भविष्यतीत्यादिप्रतीतिमवधूय सत्ताया अप्रतिभासात् ।
नियतविशिष्यप्रतीतिके ऽ(तदन)नपेक्षायां न कुत्राप्यपेक्षा स्यात् ।
तदिदमुक्तम्- क्वापीति ॥
*9,218*
न केवलं ब्राह्मणो निर्धमर्कत्वे मीमांसाविषयत्वानुपपत्तिः किन्नाम शास्त्रयोनित्वादित्युक्तं शास्त्रविषयत्वमप्यनुपपन्नं स्यादित्याह- सर्वेति ॥
सर्वधर्मोज्ज्ञितस्यास्य किं शास्त्रेणाधिगम्यते

न्यायसुधा:
किमाक्षेपे ।
स्वरूपं तावत्स्वप्रकाशत्वान्न शास्त्रप्रतिपाद्यम् ।
संसर्गभेदयोरेव वाक्यार्थत्वाच्च ।
धर्मास्तु न सन्ति ।
येन संसर्गभेदौ शास्त्रविषयौ स्याताम् ।
तस्मादस्य ब्रह्मणः किं शास्त्रेणाधिगम्यते न स्वरूपं नापि धर्मसंसर्गादीति ।
*9,221*
इत्थम्भावात्मकानीति ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वे श्रुतिविरोधो ऽभिहितः ।
साम्प्रतं तु श्रुतीनां निर्विषयत्वापत्त्यादिकमिति महान्भेदः ।
ब्रह्मणि परमार्थतो धर्माभावे ऽपि मिथ्याभूता धर्माः शास्त्रस्य विषया भविष्यन्तीत्यत आह- मिथ्येति ॥
मिथ्याधर्मविधातुश्च वेदस्यैवाप्रमाणता
न्यायसुधा:
चस्त्वर्थः ।
अप्रमाणतैवेति सम्बन्धः ।
वेदान्तानां (दानां) विषयाभावेन प्रसक्तमबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यं परिहर्तुमङ्गीकृतं मिथ्याधर्मप्रतिपादकत्वं विपरीतबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यमेवापादयति ।
इयांस्तु विशेषः ।
अबोधकानामुपेक्षणीयतैव केवलं
विपरीतबोधकानां तु हेयता स्यादिति ।
*9,222*
भवेदप्रमाणं वेदो यदि मिथ्याधर्मान्प्रतिपाद्यैवोपरमेत् ।
नचैवं किन्नाम नेह नानास्तीत्यादिना (तु तत्प्रति) प्रतिषेधति चेत्यत आह- आप्राप्तमिति ॥
अप्राप्तां भ्रान्तिमापाद्य किं वेदो मानतां व्रजेत्

न्यायसुधा:
आपाद्येत्यतःपरं निषेधं कुर्वन्निति शेषः ।
"यः सर्वज्ञः सर्ववित्ऽ; ।
"य आत्मापहतपाप्माऽ; इत्यादिना वेदो यदि भ्रान्तिं ब्रह्मणि मिथ्याभूतसार्वज्ञ्यादिप्रतीतिमुत्पाद्य स्वयमेव नेह नानास्तीत्यादिना तत्प्रतिषेधं कुर्यात्तदा मानतां व्रजेत्किम् ।
परस्परविरुद्धत्वेनोन्मत्तवचनवदप्रामाण्य(प्रमाण)मेव स्यात् ।
नन्वेतदनाकलितपराभिसन्धेरसदनुवादेनोक्तम् ।
नहि वयं वेदो धर्मान्विधाय स्वयमेव निषेधतीति ब्रूमः ।
किन्त्वनूद्य निषेधतीति ।
तथाच कथमप्रामाण्यापत्तिरित्यत उक्तम्- आप्राप्तमिति ॥
अनुवादो ह्यन्यतः प्राप्तस्य भवति ।
नच ब्रह्मणि मिथ्याभूतधर्मप्रतीतिः केनचित्प्राप्ता ।
ततो ऽनुवादासम्भवात् विधायैव प्रतिषेधतीति वक्तव्ये पूर्वोक्तो दोष इति ।
*9,223*
कथमप्राप्तिर्ब्रह्मधर्मणामित्यत आह- नहीति ॥
नहि वेदं विना ब्रह्म वेद्यं धर्माश्च तद्गताः
न्यायसुधा:
वेदेन विना ब्रह्म न वेद्यमिति तावत्समर्थितं प्रथमाध्याये ।
तथाच कथं तद्गतत्वेन सार्वज्ञादयो ऽन्यतो वेद्या भवेयुः ।
वेदविदिते ऽपि ब्रह्मण्यनुमानेन सार्वज्ञादिप्रतीतिरिति चेन्न ।
तस्या विनापि वैदिकेन प्रतिषेधेन प्रत्यनुमाने(नादि)नैवापास्तत्वात् ।
अन्यथातिप्रसङ्गात् ।
*9,224*
अथ मतम् ।
मिथ्याधर्मविधातुश्च वेदस्यैवाप्रमाणतेति यदुक्तं तन्नानिष्यम् ।
द्विविधो(हि) वेदभागः ।
तत्त्वावेदको ऽतत्त्वावेदकश्च ।
तत्र जीवेश्वरयो(वब्रह्मणो)रैक्यं प्रतिपादयंस्तत्त्वावेदको ऽपरो ऽतत्त्वावेदक इत्यस्माभिरङ्गीकृतत्वादित्यत आह- वेदेति ॥
वेदवेद्यस्य मिथ्यात्वं यदि नैक्यस्य तत् कथम्

न्यायसुधा:
तत् तर्हि तन्मिथ्यात्वमिति वा ।
सत्यमेव त्वयाङ्गीकृतमिति ।
नच तदुपपद्यते(द्युज्यते) ।
सर्वो ऽपि हि वेदो ऽपौरुषेयः स्वतःप्रमा(णं च)णभूतश्च ।
तत्र चैकस्य भागस्याप्रामाण्ये परस्यापि तत्स्यात् तस्य प्रामाण्ये ऽस्यापि कथं तन्न स्यात् ।
तात्पर्यलिङ्गभावाभावाभ्यां व्यवस्थेति चासङ्गतम् ।
तथात्वे ह्यस्य भागस्यान्यत्र तात्पर्यं वाच्यं स्यात् ।
नच निषेधायानुवाद इत्युपपादितम् ।
अहिंसादिश्येनादिविधिवद्विद्वदविद्वद्विषयतया व्यवस्थास्त्विति चेन्न ।
वैषम्यात् ।
धनत्वस्य चानभिधानात् ।
अथैक्यं प्रतिपादयितुं बुद्धिशुद्धये सार्वज्ञाद्यविद्यामानमपि प्रतिपाद्यते ।
सर्वत्र प्रसृता हि बुद्धिः सगुणे ब्रह्मणि दत्तपदा क्रमेणैक्ये प्रविशतीति चेन्न ।
प्रतिकूलत्वात् ।
सार्वज्ञादिप्रतिपादनेन हि भेदवासनैव दृढनिरूढा स्यादित्येषा दिक् ।
*9,228*
यदुक्तं ब्रह्मणि धर्माणामप्राप्तिरिति तन्न ।
प्रमाणतो ऽप्राप्तावप्यारोपस्तत्सम्भवात् ।
आत्मैव हि ब्रह्म स च स्वप्रकाशतयावभासत एवेति तस्मिन्धर्मारोपो नानुपपन्नः ।
ततश्चारोपितधर्मानुवादेन प्रतिषेधो युज्यत इति चेत् ।
स्यादप्येवं यदि ब्रह्मणि धर्मारोपो युज्येत ।
नचैवम् ।
तस्य सर्वधर्मरहितत्वात् ।
प्रधानाभावाच्च ।
अथ धर्मरहितत्वादावपि कुतो नारोप इत्यतो व्यतिरेकव्याप्तिं दर्शयति- धर्मेति ॥
धर्मारोपो ऽपि सामान्यधर्मादीनां हि दशर्ने
*9,229*
न्यायसुधा:
न केवलं प्रमाणतः प्राप्त्यभावः किन्तु धर्मारोपो ऽपि नोपपद्यत इत्यपिशब्दः ।
सामान्यं चासौ धर्मश्च सामान्यधर्मः ।
आदिपदेन प्रधानदर्शनम् ।
दृष्ट इति शेषः ।
*9,230*
एतदेव प्रपञ्चयति- इदमिति ॥
इदन्तदादिधर्मित्वे धर्मो ऽन्यः कल्प्यते ऽत्र हि

न्यायसुधा:
इदं तदिति भावप्रधानो निर्देशः ।
आदिपदेन साधारणधर्मग्रहणम् ।
धर्मित्वे दृष्ट इति शेषः ।
प्रधानज्ञानमप्यत्र सङ्ग्राह्यम् ।
अत्र लोके ।
शुक्तिकायां रजतत्वधर्मारोपो हि न शुक्तिकावभासमात्रेण भवति ।
किन्नाम वस्तुतो रजतत्वधर्मवतः प्रधानस्य, अधिष्ठाने शुक्तिकाशकले पुरोवर्तित्वादेः, प्रधानसाधारण(धर्मस्य)स्य च शुक्लभास्वरत्वादेर्धर्मस्य दर्शन एव ।
तथा स्फटिके लौहित्यारोपो ऽपि वस्तुतो लौहित्यवतो जपाकुसुमस्य, स्फटिके च(चे)दन्तादेः, प्रधानसन्निधानस्य च दर्शन एव दृष्ट इति ।
*9,232*
सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिनिश्चय इत्यत आह- सर्वेति ॥
सर्वधर्मविहीनस्य धर्मारोपः क्व दृश्यते

*9,233*
न्यायसुधा:
अत्रापि प्रधानदर्शनमुपलक्षणीयम् ।
क्व दृश्यते येनोक्तव्याप्तेर्व्यभिचारः स्यादिति शेषः ।
उपाधिव्यभिचारयोरदर्शने (सहचार)साहचर्यदर्शनं व्याप्तिनिश्चायकमेवेति भावः ।
अयं(मत्र) समुदायार्थः ।
धर्मारोपस्य प्रधानदर्शनादिकं व्यापकमुपलब्धम् ।
नच प्रकृते तदस्ति ।
सर्वाज्ञादीनामपहतपाप्मत्वादीनामन्यत्रानभ्युपगमात् ।
ब्रह्मणि च प्रधानसाधारणधर्मादेरनङ्गीकारात् ।
अतो व्याप्यस्य धर्मारोपस्याभाव इति ।
नन्वत्र प्रधानादर्शनेन धर्मारोपसम्भवः शक्यानुमानः ।
सार्वज्ञादिकं न ब्रह्मण्यारोपितं प्रागन्यत्रानुपलब्धत्वादिति प्रयोगसम्भवात् ।
धर्माभावलिङ्गकमनुमानं तु कथम् ।
भवतामसिद्धत्वादिति ।
मैवम् ।
धर्मराहित्यवादिनैवमनुमायोपगन्तव्यमित्यभिप्रायत् ।
*9,234*
ननु (च) धर्मारोपो ऽधिष्ठानधर्माणां प्रधानस्य च प्रतीतावेवायतते न तु सत्तायाम् ।
इदन्त्वादिप्रतीतौ हीदं रजतमित्यादिरूपा प्रतीतिः स्यात् ।
साधारणधर्मप्रतीतिरेव च प्रधानं बुद्धि(स्थं क)स्थीकरोति ।
प्रधानप्रतीतिरेव चान्वयव्यतिरेकाभ्यामारोपोपयोगिनी ।
सत्ताया उपयोगाङ्गीकारे ऽतिप्रसङ्गः ।
उभयोपयोगे तु गौरवम् ।
अस्ति चाप्यत्राधिष्ठानधर्मादिप्रतीतिरारोपरूपा ।
नहीदंपूर्वो ऽयं ब्रह्मणि धर्मारोपः ।
तथाच पूर्वारोपितधर्मप्रतीत्यधीनो ऽयमुत्तरोत्तरारोपो भविष्यति ।
पूर्वमेव चोत्तरस्य प्रधानमिति किमनुपपन्नमित्यत आह- तदर्थमिति ।
यदि ब्रह्म(णो)णि धर्मारोपसिद्धयर्थमन्या धर्माणामारोपः कल्प्यते ।
तदा सो ऽपि धर्मारोपान्तरायत्त इत्येवं प्रसक्तानवस्थितिः स्यात् ।
सिद्धविषयत्वान्नेयमनवस्था दूषणमिति चेन्न ।
धर्मसद्भावतत्प्रतीत्योः पूर्वसिद्धत्वे ऽप्यारोपत्वकल्पनायामनवस्थानिवारणात् ।
अस्या धर्मप्रतीतेरारोपत्वं पूर्वप्रतीतेरारोपत्वकल्पनाधीनं तस्या अपि तथेति ।
तदेवं ब्रह्मणि धर्मारोपासम्भवात्स्वतो निर्धर्मकत्वे वेदाप्रामाण्यादिप्रसङ्गान्न निर्धर्मकं ब्रह्मेति सिद्धम् ।
*9,236*
यदुक्तं सार्वज्ञादेर्मिथ्यात्वसिद्धये विश्वस्य भ्रान्तिकल्पितत्वं तद्दूषयितुमीशतज्ज्ञानेत्यादिको ग्रन्थः ।
तथाहि ।
विश्वस्य भ्रान्तिसिद्धत्वं वदता तत्र प्रमाणं वक्तव्यम् ।
तत्किं प्रत्यक्षं स्यादनुमानं वाऽगमो वा ।
न तावत्प्रत्यक्षम् ।
तस्य सत्य(तत्सत्य)त्वग्राहित्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।
नाप्यनुमानम् ।
शून्यसमयनिरासे(न)निरस्तत्वात् ।
अधिकं च दूषणं वक्तुमाह- ईशेति ॥
ईशतज्ज्ञानवेदाक्षजानुमामातृपूर्विणः ।
भ्रान्तिर्विश्वस्य येनैव मानाभासेन कल्प्यते ऽत्र हि

तन्मात्रस्यान्यथा भावात् किं न स्याद् विश्वसत्यता
*9,237*
न्यायसुधा:
यद्यप्यत्र भ्रान्तिर्विश्वस्येत्यादिनैवालम् ।
तथापि ये विश्वं प्रमाणप्रमेयप्रमातृप्रमितिभेदेन चतुर्विधमाचक्षते तन्निराकरणप्रस्तावनाय प्रमाणप्रमेयप्रमातृभेदेन त्रिविधमेव विश्वमिति प्रतिज्ञातुमीशेत्याद्युक्तम् ।
तत्रेशमात्रपदाभ्यां परापरप्रमात्रोर्ग्रहणम् ।
यद्यपि मातृपदेनैवेश्वरो ऽपि लभ्यते ।
तथापि तस्य नियतं प्रमातृत्वमन्येषां तु विपर्ययादिसम्भवादनियतमित्यादिविशेषद्योतनाय पृथग्ग्रहणम् ।
वेदाक्षजानुमापदैः करणफलरूपप्रमाणस्वीकारः ।
वेदपदमागमो(मात्रो)पलक्षणम् ।
अक्षजत्वं ज्ञानसन्निकर्षयोरस्त्येव ।
ईश्वरादि(र)ज्ञानं न वेदादिपदैः सङ्गृह्यते ।
अकरणत्वादफलत्वाच्च ।
भवति च प्रमाणमित्यतस्तज्ज्ञानेति पृथगुक्तम् ।
नित्यज्ञानमात्रोपलक्षणं चैतत् ।
पूर्वशब्देन कर्मधारयं विधाय तत इनिप्रत्ययः ।
प्रत्ययार्थस्तु वेदशब्दश्चापौपुरुषेयवाक्यवचन एव ।
पूर्वशब्दः (क)कारणार्थः ।
प्रमाध्याहारेण तत्सम्बन्धः ।
ततश्चेशवाक्येशादिज्ञानवेदाक्षजानुमानानीश्वरप्रमातृवाक्यरूपप्रमाणवतः सर्वप्रमाणसिद्धस्येत्युक्तं भवति ।
भ्रान्तिः भ्रान्तिकल्पितत्वम् ।
येनेत्यतो लब्धमेकत्वमेवेत्यवधार्यते मानाभासेनेति ।
स्वभावतो दुर्बलेनानुमानेनेत्यर्थः ।
अन्यथाभावे अप्रामाण्ये ।
किमाक्षेपे ।
एतदुक्तं भवति ।
विश्वं तावत्स्वभावतो बहुत्वेन च प्रबलैरीशवाक्यादिभिः सर्वैः प्रमाणैः सत्यतयावगतम् ।
तेषां"असत्यमप्रतिष्ठं तेऽ; इत्यादीनामन्यत्र दर्शितत्वात् ।
विवादपदं मिथ्या दृश्यत्वाज्जडवदित्यादिकं विश्वमिथ्यात्वानुमानं तु स्वभावैकत्वाभ्यां दुर्बलम् ।
तथाच प्रबलप्रमाणविरुद्धस्यानुमानस्याप्रामाण्योपपत्तेर्विश्वस्य सत्यत्वमेव युक्तमिति ।
*9,245*
नाप्यभावः ।
स हि गौडपादादिपुरुषप्रणीतो वा वेदादिर्वा ।
आद्यं दूषयति- येनेति ॥
येनेदं कल्प्यते भ्रान्तं भ्रान्तिस्तस्यैव किं न सा

न्यायसुधा:
येन गौडपादादिना इदं प्रागुक्तमीशादिकं विश्वं, भ्रान्तं भ्रान्तिसिद्धं कल्प्यते, कल्पयित्वा च तथा वाक्यं प्रणीयते ।
तस्यैव सा कल्पना भ्रान्तिरयथार्था किन्न भवेत् ।
एतदुक्तं भवति ।
ईशवाक्यादिप्रमाणैस्तावदीशादिविश्वं सत्यतयावगतम् ।
तद्विरुद्धा च गौडपादादीनां विश्वमिथ्यात्वप्रतीतिर्भ्रान्तिरेवेति ।
ततः किमित्यत आह- भ्रान्तत्व इति ॥
भ्रान्तत्वे तस्य विश्वादेरीशाद्यभ्रान्तमेव हि
न्यायसुधा:
विश्वारेर्विश्वमिथ्यात्वं प्रतिपादयतस्तस्य गौडपादादेर्भ्रान्तत्वे सिद्धे तन्मूलस्य तद्वाक्यस्याप्रामाण्यात्तेन विश्वमिथ्यात्वासिद्धावीशवाक्यादिभिःप्रमाणैरीशादिविश्वमभ्रान्तं सत्यमेव सिद्धमिति ।
नन्वीश्वरवाक्यविरोधाद्गौडपादादीनां भ्रान्तत्वं कुतः कल्पनीयम् ।
गौडपादादिवाक्यविरोधादीश्वरादीनां विश्वसत्यत्वप्रतीतिरेव भ्रान्तिः कुतो न कल्पनीयेत्यत आह- भवेयुरिति ॥
भवेयुर्भ्रान्तयो नृणां नैवेशादेः कथञ्चन

न्यायसुधा:
बाह्या(भ्य)न्तरकारणसामग्रीसत्त्वादिति शेषः ।
कथञ्चनेन्द्रियदोषादेर्बाह्यकारणस्य अधर्मादेः अज्ञानादेरान्तरकारणस्याप्यत्यन्तमसम्भवादित्यर्थः ।
ईशादयो विप्रलम्भका इति चेन्न ।
कल्पकाभावादिति ।
*9,246*
अस्तु तर्हि नेह नानास्तीत्यादिरद्वैतपरो वेदादिरागमः सर्वस्यापि मिथ्यात्वे प्रमाणमिति चेन्न ।
तस्य विश्वसत्यत्वग्राहकप्रत्यक्षबाधितत्वेनातदर्थत्वात् ।
अथ मतम् ।
प्रत्यक्षं खलु तात्कालिकं प्रमाणं न पुनरात्यन्तिकम् ।
वेदस्तु न तथा ।
स्वतः प्रमाणं च ।
अतो बलवता वेदेन बाधितत्वात्प्रत्यक्षप्राप्तमपि विश्वसत्यत्वं भ्रान्तिसिद्धमित्येवाङ्गीकर्तुमुचितमित्यत आह- सत्यत्वमिति ।
सत्यत्वमक्षजप्राप्तं यदि भ्रान्तमितीष्यते
न्यायसुधा:
सत्यत्यं विश्वस्येति शेषः ।
आगमबलमाश्रित्य ।
तन्नेति वाक्यशेषः ।
कुतो नेत्यत आह- प्रामाण्यमिति ॥
[जोस्हि-15]
प्रामाण्यमागमस्यापि प्रत्यक्षादन्यतः कुतः

न्यायसुधा:
कुतः सिद्धम् ।
न कुतो ऽपि ।
न केवलं प्रत्यक्षस्य किन्त्वागमस्यापि प्रामाण्यं प्रत्यक्षेणैव सिद्धं न त्वन्येनेत्यर्थः ।
तत्कथमित्यत आह- साक्षीति ॥
साक्षिप्रत्यक्षतो ह्येव मानानां मानतेयते
न्यायसुधा:
आद्यादिभ्य उपसङ्खयानात्तृतीयार्थे तसिः ।
मानानां सर्वेषामीयते प्रतीयते ।
हिशब्दः सर्वप्रमाणप्रामाण्यस्य साक्षिसिद्धत्वोपपादकप्रमाणसूचनार्थः ।
तद्विवृणोति- साक्षिणा इति ॥
*9,247*
साक्षिणः स्वप्रकाशत्वमनवस्था ततो नहि

न्यायसुधा:
प्रमाणानां प्रामाण्यं हि न सत्तामात्रेण निश्शङ्कव्यवहारहेतुः ।
अपि तु प्रमितमेव ।
नच बाह्यप्रत्यक्षादिकमेव प्रामाण्यप्रमितिसाधनम् ।
तत्प्रामाण्यप्रमितेरप्युक्तन्यायेनावश्यकत्वात् ।
नच तत्प्रामाण्यं स्वग्राह्यम् ।
अचैतन्यज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वाभावात् ।
प्रत्यक्षाद्यन्तरान्वेषणे चानवस्था स्यात् ।
साक्षिवेद्यत्वे तु सर्वप्रमाणप्रामाण्यस्य न कश्चिद्दोषः ।
साक्षी हि चैतन्यरूपतया स्वप्रकाशः ।
प्रामाण्यं च ज्ञानग्राहकग्राह्यमिति स्वप्रामाण्यं स्वयमेव गृह्णातीति नानवस्थाऽपद्यते ।
अतः साक्षिवेद्यमेव सर्वप्रमाणप्रामाण्यमङ्गीकार्यमिति ।
*9,250*
अस्त्वेवं साक्षिप्रत्यक्षवेद्यं प्रत्यक्षागमप्रामाण्यम् ।
तथाप्युक्तरीत्या प्रबलेनागमेन विरोधे दुर्बलस्य प्रत्यक्षस्य कुतो न बाध इति चेत् ।
इत्थम् ।
स्यादयं प्रत्यक्षागमयोर्बाध्यबाधकभावः, यदि व्युत्पादिते दौर्बल्यप्राबल्ये युक्ते स्याताम् ।
नचोभयप्रामाण्यस्य साक्षिवेद्यत्वे ते युज्येते इत्याशयवान्प्रत्यक्षस्य तात्कालिकं प्रामाण्यमागमस्यात्यन्तिकमिति विभागं तावदपाकरोति- तत्कालिकमिति ।
तात्कालिकं प्रमाणत्वमक्षजस्य यदा भवेत् ।
ऐक्यागमस्य किं न स्यात् ... ॥ मनुव्_3,2.54अ-च् ॥
न्यायसुधा:
यदि साक्षिगृहीतमपि विश्वसत्यत्वग्राहिणो ऽक्षजस्य प्रामाण्यं तात्कालिकमेव भवेत्तर्ह्यैक्यागमस्यापि प्रामाण्यं साक्षिगृहीतत्वाविशेषात्तात्कालिकं स्यादेवेति न विभागः सिद्धयति ।
नन्वैक्यगामप्रामाण्यमपि तात्कालिकमेव ।
किन्तु प्रत्यक्षमाभासीकृत्य निवर्तते ।
यथोक्तम्"वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् ।
एवं गुणव्यत्ययजो वेदः शाम्यति तद्यथाऽ; इतीत्यत आह- तस्यापीति ॥
... तस्याप्येतादृशं यदि ।
ऐक्यप्रामाण्यमिथ्यात्वं यदा विश्वस्य सत्यता ॥ मनुव्_3,2.54द्-f ॥
*9,251*
न्यायसुधा:
ऐक्यागमस्यापि प्रामाण्यं यदि तात्कालिकं स्वीक्रियेत तदा विश्वस्य सत्यतैव स्यात् ।
ननूक्तमत्र प्रत्यक्षमाभासीकृत्य पश्चादैक्यागमप्रामाण्यं निवर्तत इति भवति तात्कालिकम्, नच विश्व(स्य) सत्यत्वापत्तिरित्यतः"तस्याप्येतादृशं यदिऽ; इत्येतद्"ऐक्यप्रमाणमिथ्यात्वं यदाऽ; इति व्याख्यातम् ।
ऐक्यागमप्रामाण्यस्य बाध्यत्वं यदेत्यर्थः ।
न केवलं प्रामाण्यमात्रस्य बाध्यत्वम् ।
किन्तु धर्मिणो वाक्यस्यापीति ज्ञापनायैवमुक्तम् ।
एतदुक्तं भवति ।
स्यादिदं यदि प्रामाण्यस्य तात्कालिकत्वं नामानित्यत्वमिह विवक्षितं स्यात् ।
न चैवम् ।
क्षणमात्रवर्तिनो ऽपि प्रामाण्यस्य विषयसत्यत्वाव्यभिचारित्वेनानित्यताया दौर्बल्यहेतुत्वासम्भवात् ।
किन्तु बाध्यत्वमेव ।
तच्चेदैक्यागमप्रामाण्यस्याभ्युपगतं तदा कथं विश्वस्य सत्यता न स्यादिति ।
*9,252*
ननु साक्षिणो विषयव्यभिचारित्वात्तद्गृहीतमैक्यागमप्रामाण्यमबाधतयमेवेत्याशङ्कयाह- ऐक्यवाक्यस्येति ॥
ऐक्यागमस्य मानत्वं यद्यबाध्यमितीष्यते ।
अक्षजस्यापि मानत्वं नाबाध्यं किमितीष्यते

न्यायसुधा:
साक्षिगृहीतत्वाविशेषादिति भावः ।
साक्षिगृहीतत्वाविशेषाद्विश्वसत्यताग्राहकप्रत्यक्षप्रामाण्यस्य बाध्यतायामैक्यागमप्रामाण्यमपि बाध्यं स्यात् ।
तदबाध्यत्वे वा प्रत्यक्षप्रामाण्यमप्यबाध्यमेवैष्यव्यमिति समुदायार्थः ।
नन्वद्वैतब्रह्मावस्थानं मोक्षः ।
स च प्रत्यक्षप्रामाण्यस्याबाध्यत्वे व्याहन्येत ।
प्रपञ्चसत्यत्वेन सद्द्वैततापत्तेः ।
अतः साक्षिवेद्यत्वाविशेषे ऽप्यनेन विशेषेण प्रत्यक्षप्रामाण्यं साक्षिणा तात्कालिकमेव गृह्यत इति कल्प्यत इत्यत आह- अद्वैतेति ॥
अद्वैतहानिसामान्यान् ...
न्यायसुधा:
एवं तर्ह्यैक्यवाक्यप्रामाण्यमपि तथाविधमेव (मन्तव्यम्) ।
तदबाध्यत्वे ऽप्यद्वैतहानिसामान्येनोक्तलक्षणमोक्षासिद्धेः ।
नहि वाक्यं वा तत्प्रामाण्यं वा तदर्थो भेदाभावो वा ब्रह्मेति ।
प्रत्यक्षप्रामाण्यस्याबाध्यत्वे बहुप्रपञ्चापत्तिः ।
आगमप्रामाण्याबाध्यतायां तु नैवमिति चेन्न ।
अस्य विशेषस्य व्यर्थत्वादित्याशयवानाह- नेति ॥
*9,253*
... न विशेषश्च कश्चन
न्यायसुधा:
यदप्यद्वैतागमस्य प्राबल्योपपादनाय स्वतःप्रामाण्यमुक्तं तत्राह- यदीति ॥
यदि स्वतस्त्वं प्रामाण्ये विश्वसत्ता कथं न ते

न्यायसुधा:
स्वतस्त्वधर्मस्य प्रामाण्यं धर्मि, अधिकरणतया विवक्षितमिति सप्तम्युपपत्तिः ।
यद्यागमप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमुच्यते तदा प्रत्यक्षप्रामाण्यमपि स्वत एवेति ब्रूमः ।
सम्यङ्मिथ्याज्ञानसाधारणकारणमात्रजन्यत्वं वा सम्यङ्मिथ्याज्ञानसाधारणज्ञापकमात्रज्ञेयत्वं वा प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वम् ।
तदागमजन्यज्ञानवत्प्रत्यक्षजन्यस्याप्यविशिष्यमेव ।
तथा चागमप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमङ्गीकुर्वतो यता तद्विषयसत्यता सम्मता तथा स्वतःप्रमाणप्रत्यक्षविषयविश्वसत्ता(त्यता)ऽपि कथं न ते सम्मतेति ।
*9,254*
स्यादेतत् ।
प्रत्यक्षागमयोः स्वतःप्रामाण्ये ऽप्यस्ति विशेषः ।
यत्प्रत्यक्षं तात्कालिकमेव ज्ञानस्य प्रामाण्यं जनयति वाक्यन्त्वात्यन्तिकम् ।
तथा ज्ञानग्राहकः साक्षी प्रत्यक्षज्ञानस्य तात्कालिकमेव प्रामाण्यं गृह्णाति वाक्यजन्यज्ञानस्य त्वात्यन्तिकमिति ।
मैवम् ।
अस्यां व्यवस्थायां नियामकाभावस्योक्तत्वात् ।
दोषान्तरं चाह- प्रामाण्यस्य चेति ॥
प्रामाण्यस्य च मर्यादा कालतो व्याहता भवेत्
न्यायसुधा:
कालतो मर्यादा व्यवच्छेदः ।
तात्कालिकत्वम् इति यावत् ।
कथं व्याहतिरित्यत आह कालान्तरे ऽपीति ।
कालान्तरे ऽप्यमानं चेदिदानीं मानता कुतः

*9,254f.*
न्यायसुधा:
अमानं बाधितमानत्वं (नं) चेत्प्रत्यक्षम् ।
तात्कालिकशब्देन हीदानीमस्ति कालान्तरे तु बाध्य(त्व)मिति परस्याभिमतम् ।
तत्र यदि च प्रत्यक्षं कालान्तरे ऽपि बाधितप्रामाण्यं स्यात्तर्हीदानीं तस्य मानतास्तीति कुतः स्यात् ।
कालत्रयसत्तानिषेधरूपत्वाद्बाधस्य यदि च प्रत्यक्षप्रामाण्यमिदानीं सत्स्यात्कथं कालान्तरे ऽपि तर्हि बाध्येतेति व्याहतमेव तात्कालिकत्ववचनम् ।
अप्रमाणमेव भवतु तर्हि प्रत्यक्षमिति चेत् ।
सत्यम् ।
भवति भवतो ऽयं मनोरथः ।
तत्सिद्धिरेवेदानीमपि क(पो)फोणिगुडायते ।
अद्वितीयब्रह्मावस्थानलक्षणं मोक्षमभ्युपेत्य प्रत्यक्षप्रामाण्याबाध्यतावदागमप्रामाण्याबाध्यतायामपि तद्धानिः समानेत्युक्तम् ।
इदानीन्तु स एवानुपपन्न इत्याशयवान्पृच्छति- मिथ्यात्वमानमिति ॥
मिथ्यात्वमानं मोक्षे ऽपि मानं किं नेति भण्यताम्
न्यायसुधा:
विश्वमिथ्यात्वप्रतिपादकमानमागमो ऽनुमानं वा मोक्षे ऽपि मानमिति मोक्षसमये ऽप्यबाधितस्वरूपप्रामाण्यमित्यर्थः ।
नेति बाधितस्वरूपप्रामाण्यमित्यर्थः ।
किंशब्दः पूर्वेण परेण च सम्बद्धयते ।
यद्वा काक्वैव मानमित्ययं प्रश्नो ज्ञातव्यः ।
इति पृष्टस्योत्तरं, भण्यताम् ।
आद्ये दोषमाह- मानत्व इति ॥
*9,256*
मानत्वे ऽद्वैतहानिः स्याद् ...
न्यायसुधा:
अबाधितस्वरूपप्रामाण्यपक्षे तेनैव सद्द्वितीयत्वादद्वैतहानिः स्यादित्युक्तलक्षणो मोक्षो न सिद्धयेत् ।
द्वितीये दूषणमाह- अमानत्वे ऽपीति ॥
... अमानत्वे ऽप्यमोक्षता

न्यायसुधा:
अमोक्षता विवक्षितावस्थाया इति शेषः ।
विश्वमिथ्यात्वमानस्य तत्प्रामाण्यस्य च बाध्यत्वपक्षे ऽपि मोक्षो न सिद्धयति ।
कथमित्यत आह- विश्वस्येति ॥
विश्वस्य पुनरापत्तिर्मिथ्यामानं यदा न मा
न्यायसुधा:
विश्वमिथ्यात्वमानं यदा न मा बाधितस्वरूपप्रामाण्यं स्यात्तदा विश्वस्य पुनरापत्तिः स्यात् ।
नास्तित्वप्रमाणबाधस्यास्तित्वाव्यभिचारात् ।
विश्वसद्भावे च कथमुक्तलक्षणो मोक्षः स्यादिति ।
आदौ तावत्प्रत्यक्षेण विश्वं प्राप्तम् ।
तदागमादिनाऽपाततो ऽपनीयम् ।
आगमादेश्च बाधे पुनस्तदापतितमिति प्रतीत्यपेक्षया पुनःशब्दः ।
विश्वं तद्बाधकं चोभयमपि बाधितमिति चेन्न ।
उत्तरत्र दूषणात् ।
*9,257*
किञ्च मुक्तिः सती वासती वा ।
पक्षद्वये ऽपि नोक्तलक्षणा मुक्तिः सिद्धयति ।
कथमिति ।
आद्यं प्रत्याह- अस्ति चेदिति ॥
अस्ति चेन्मुक्तयवस्था च द्वैतापत्तिर् ...
न्यायसुधा:
आत्मस्वरूपमेव मुक्तिः ।
यथोक्तम् ।
"आत्मैवाज्ञानहानिःऽ; इति ।
"अविद्यास्तमयो मोक्षःऽ; इति च ।
तत्कथं द्वैतापत्तिरित्यतो मुक्त्यवस्थेत्युक्तम् ।
अवस्थैवैषाऽत्मनो न त्वात्मैव ।
तथात्वे हि प्रागेव सिद्धत्वात् प्रयत्नवैयर्थ्यम् ।
न चात्मा ज्ञानस्य साध्यो ऽनादित्वात् ।
अविद्याध्वंसविशिष्यो न प्राक्सिद्धो ज्ञानसाध्यश्चेति चेत्तत्किं स एव मुक्तिः ।
अद्धेति चेत् ।
तर्हि विशिष्यस्य सत्त्वाभावेन सती मुक्तिरित्ययुक्तं स्यात् ।
किञ्च मुक्तिर्नाम धर्मः ।
स कथमात्मैव स्यादिति ।
*9,258*
द्वितीयं पराचष्टे- अतो ऽन्यश्चेति ॥
*9,259*
... अतो ऽन्यथा

अमुक्तत्वं ...
न्यायसुधा:
सत्त्वपक्षात्पक्षान्तरे ।
यदि मुक्तिरसती स्यात्तदाऽत्मनो ऽमुक्तत्वं स्यात् ।
विषाणासत्त्वे शशो ह्यविषाणी दृष्टः ।
तथाच कुत उक्तलक्षणत्वम् ।
अथ मतम् ।
न मुक्तिः सती नाप्यसती किन्त्वनिर्वचनीयेति ।
तदाप्यमुक्ततैव(दप्ययुक्तमेव) ।
संसारे ऽप्यनिर्वचनीयेनैव हि द्वितीयेन सद्द्वितीयत्वम् ।
तदुत्तरमपि तच्चेत्स्यात्कथममुक्तत्वं न भवेत् ।
एतेन पञ्चमप्रकारतापि निरस्ता ।
अनिर्वचनीयतापरिहारात् ।
नहि चतुर्थप्रकारतावस्थितिरनिर्वचनीयत्वम् ।
तथा सति निर्वचनीयतापत्तेः ।
अनिर्वचनीयाविद्यानिवृत्तिः कथमनिर्वचनीया स्यादिति चेत् ।
घटप्रध्वंसो यथा तथेति जानीथाः ।
तदेतत्सङ्ग्रहायातो ऽन्यथेत्युक्तम् ।
अन्यथासती चेदित्यवक्ष्यत् ।
*9,261*
एवमेव मुक्तेरद्वितीयब्रह्मावस्थानरूपतानिरासाय काले ऽपि विकल्प्य दोषो ऽभिधातव्य इत्याह- तथा काल इति ॥
... तथा काले ...
न्यायसुधा:
ननु च मोक्षदशायां कालो ऽस्ति न वेति विकल्प्य"अस्ति चेद्द्वैतापत्तिःऽ; इति दूषणं चास्तु ।
"अतो ऽन्यथामुक्तत्वम्ऽ; इति कथमतिदेश इत्यत आह- कालाधीना हीति ॥
... कालाधीना हि मुक्तता
न्यायसुधा:
कालाधीना नियमेन कालाधिकरणा ।
यद्वस्तु तत्कालसम्बन्ध्येवेति व्याप्तेरिति हि शब्दार्थः ।
न केवलमनुमानसिद्धो मुक्तेः कालाधिकरणतानियमः किन्तु"तदा विद्वान्ऽ"दृष्ट्वैव तं मुच्यतेऽ; इत्यागमसिद्धो ऽपीत्याह- काल एवेति ॥
काल एवागमो ऽप्याह मुक्तिं ...
*9,262*
न्यायसुधा:
किन्ततो यद्येवमधिकरणेन कालेन व्याप्ता मुक्तिरित्यत आह- कालेति ॥
... कालनिवर्तने ।
मुक्तेरपि निवृत्तिः स्यात् ...
न्यायसुधा:
कालासत्त्वे मुक्तेरप्यसत्त्वं स्यात् ।
व्यापकनिवृत्तौ व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वात् ।
तथा चातिदेशो युक्त इति ।
एतदुक्तं भवति ।
यदि मोक्षः कालसम्बन्धी न स्यात्तदा शशृङ्गादिवदसत्त्वापत्तिः इति ।
ननु च"न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थताऽ; इति मुक्तेरसत्त्वस्येष्टत्वान्नेयमनिष्यापत्तिरित्यत आह- संसारित्वमिति ॥
... संसारित्वमतो भवेत्

न्यायसुधा:
चैतन्यस्य सतो बन्धाभावलक्षणे मोक्षे ऽसति देवदत्तवन्मुक्ताभिमतस्यापि संसारित्वं भवेत् ।
बन्ध(स्य)मिथ्यात्वात्संसारो मुक्तिश्च न स्त एवेति चेन्नानङ्गीकृतत्वमेवानिष्टत्वं किन्त्वप्रामाणिकत्वादिकम् ।
नच बन्धमिथ्यात्वं प्रामाणिकमित्युक्तं प्राक् ।
*9,263f.*
तदेवमागमादितः प्रत्यक्षस्य दौर्बल्यं निराकुर्वता तन्मिषेण प्राबल्यं च व्युत्पादितम् ।
साक्षिप्रत्यक्षस्यागमादिप्रामाण्यग्राहकत्वेनोपजीव्यतायास्तदितरस्य साक्षिनिश्चितप्रमाण(प्रामाण्य)तायाश्च सूचितत्वात् ।
ततस्तद्विरुद्धस्यागमादेरेवाप्रामाण्यं युक्तमिति ।
न केवलमुपजीव्यत्वादिगुणेनान्यतः प्रबलं प्रत्यक्षम् ।
किन्तु स्वभावतो ऽपीत्याशयवानाह- क्व चेति ॥
*9,264*
क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमागमबाधितम्
न्यायसुधा:
प्रत्यक्षतः प्राप्तमिति साक्षात्कारसिद्धम् ।
अनुमानागमशब्दौ लिङ्गवचनवचनौ ।
प्रामाण्यनिर्णयस्येदानीं क्रियमाणत्वात् ।
दृष्टमिति शेषः ।
यदि हि प्रत्यक्षप्राप्तं क्वचिदनुमानागमाभ्यां बाधितमुपलब्धवन्तः तदा प्रतीमो ऽनुमादितः प्रत्यक्षस्य दौर्बल्यम् ।
नच तथा ।
ईश्वरे दोषग्राहिप्रत्यक्षमागमादिबाधितं दृष्टमिति चेत् ।
सत्यम् ।
तत्रागमादेरुपजीव्यतया बाधकत्वमिति वक्ष्यामः ।
"प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम्ऽ; इत्यस्य वैदिकार्तविषयत्वादत्र च पृथिव्यादिप्रपञ्चस्य प्रस्तुतत्वान्न विरोधः ।
*9,267*
दृष्टं च दहनशैत्यानुमानस्य, मम कर्णे प्रविश्य गजो गर्जतीत्यादिवाक्यस्य च प्रत्यक्षबाधितत्वात् ।
तत्रापि प्रत्यक्षमुपजीव्यत्वाद्बाधकं नतु स्वभावेनेति चेत् ।
न ।
धर्मिव्यापकव्याप्यव्याप्तिग्राहकत्वाभावाद्दहनौष्ण्यादिग्राहिणः प्रत्यक्षस्य ।
अनौष्ण्यमुष्णताभावः ।
स च प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानः प्रतियोगिभूतं चौष्ण्यं तेजस्येव प्रत्यक्षेण प्रत्येतव्यमिति तस्योपजीव्यत्वमिति चेन्न ।
उक्तोत्तरत्वात् ।
अनुष्णतासाधने हीदमुपपा(दितम्)दनम् ।
केनचिद्धेतुना शैत्यसाधने त्वस्यानवकाशः ।
यदा च समस्तस्यापि तेजसो ऽनौष्ण्यं साध्यते तदा भवत्विदं व्युत्पादनम् ।
अग्निमात्रपक्षीकारे तु नेदमुपयुज्यते ।
सौरादौ तेजस्युष्णतां स्पर्शनेनोपलभ्य चक्षुषोपलब्धे ऽग्नावनौष्ण्यसाधनस्य तु स्वभावप्रबलेनैव प्रत्यक्षेण बाध इत्येषा दिक् ।
*9,269*
देहस्यात्मत्वं प्रत्यक्षप्राप्तमपि देहो नात्मा भूतत्वात्कार्यत्वाद्घटवदित्याद्यनुमानेन"तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेत्ऽ; इत्यागमेन च बाधितं दृष्टम् ।
अन्यथा बाधकान्तराभावाद्देहात्मत्वस्य वास्तवतापातात् ।
तत्कथमेतदित्यत आह- देहात्मत्वमिति ॥
देहात्मत्वं यदि ...
न्यायसुधा:
देहात्मत्वं प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमानागमबाधितं दृष्टमिति यदि ब्रूयात्तदा तन्नेति ब्रूम इत्यर्थः ।
न तदिति पूर्वेणोत्तरेण च सम्बद्धयते ।
कुतो नेत्यत आह- न तदिति ॥
... न तत् प्राप्तं प्रत्यक्षतः क्वचित्
न्यायसुधा:
देहात्मत्वं प्रत्यक्षप्राप्तमेव न भवति ।
अतः प्रत्यक्षप्राप्तस्यानुमानादिना बाध इत्यत्र नेदमुदाहरणम् ।
अयमभिसन्धिः ।
नास्त्येव देहात्मत्वप्रतीतिः ।
यानुमानादिना बाध्यते ।
येषां चास्ति नास्तिकादीनां तेषामपि नेन्द्रियजा ।
किन्त्वनुमानागमाभासजन्यैवेति ।
मा भूत्पण्डितरूपाणां देहात्मत्वप्रतीतिः ।
पामाराणां त्वस्त्येव ।
सैवास्माकमुदाहरणं भविष्यतीत्यतः क्वचिदित्युक्तम् ।
*9,271*
तदुपपादयति- ममेति ॥
मम देह इति ह्येव न देहो ऽहमिति प्रमा

न्यायसुधा:
सर्वस्यापि जन्तोर्मम देह इत्येव हि प्रमा प्रतीतिर्न तु कस्यापि देहो ऽहमिति ।
यद्वा यस्मात्सर्वेषां मम देह इत्येव प्रमा सम्यक्प्रतीतिः सर्(व)दानुवर्तते तस्माद्देहो ऽहमिति प्रतीतिर्नावकाशमासादयतीति ।
देहात्मत्वप्रतीत्यभावे ऽपि देहधर्माणां कार्ष्ण्यादीनामात्मनिष्ठत्वप्रतीतिस्तावदस्त्येव कृष्णो ऽहमित्यादिव्यवहारसन्दर्शनात् ।
सा च लिङ्गाद्यनपेक्षैव जायमाना प्रत्यक्षजन्यैव बाध्यते चानुमानादिनेति सैवोदाहरणं भविष्यतीत्यत आह- उपचारश्चेति ॥
उपचारश्च कृष्णो ऽहमिति ...
न्यायसुधा:
कृष्णो ऽहमिति च प्रतीतिर्नास्तीत्यनुवर्तते ।
कथं तर्हि व्यवहारः ।
कृष्णो ऽहमिति व्यवहारस्तूपचार एवेति योजना ।
अस्य यो व्यवहारबलेन तथाविधां प्रतीतिमप्यनुमिनोति ।
तस्यानैकान्तिकत्वं स्यादित्याशयवानुक्तार्थे
दृष्टान्तमाह- कर्दमेति ॥
... कर्दमलेपने
*9,272*
न्यायसुधा:
वस्त्रस्य यद्वदेवं स्याद् ...
न्यायसुधा:
यथा वस्त्रस्य कर्दमलेपने सति कृष्णं वस्त्रमित्युपचारव्यवहारो भवत्येवं प्रकृते ऽपि स्यात् ।
अयमभिसन्धिः ।
यो हि वस्त्रस्य शौक्लयं कर्दमलेपनं च सम्यगवगच्छति न तस्य वस्त्रे काष्ण्यर्प्रतीतिरस्ति ।
व्यवहरति च कृष्णं वस्त्रमिति ।
अतः कृष्णो ऽहमिति व्यवहारात्तथाविधज्ञानानुमानं तत्र व्यभिचरति ।
उपचारव्यवहारो ऽसाविति चेत् ।
प्रकृते ऽपि तथा किन्न स्यादिति ।
*9,273*
ननु कृष्णं वस्त्रमिति नोपचारः ।
स्वतः शुक्ले ऽपि वस्त्रे कर्दमोपाधिककार्ष्ण्यसद्भावेन प्रतीतिसम्भवादिति चेन्न ।
किमिदमौपाधिकं नाम ।
साधनाभिमते व्याप्तिरिव कर्दमसन्निधानादारोप्यमाणमिति चेन्न ।
आरोपासम्भस्योक्तत्वात् ।
जपाकुसुमसन्निधानात्स्फटिके लौहित्यमिव प्रतिफलतीति चेन्न ।
वस्त्रस्यास्वच्छत्वात् ।
घृतादिना कुङ्कुमगन्धादि(वत्कर्द)रिव कर्दमनाभिव्यक्तमिति चेन्न ।
प्राग्वस्त्रे कार्ष्ण्यसद्भावे मानाभावात् ।
अथाग्निसंयोगात्पार्थिवद्रव्ये रूपादिकमिव कर्दमोपाधिना कृतमिति मतम् ।
तत्र पृच्छामः किं कर्दमः शौक्लयं निवर्त्य कार्ष्ण्यं वस्त्रे करोति, उतानिवर्त्यैव ।
नाद्यः ।
कर्दमापगमे शौक्लयानुपलब्धिप्रसङ्गात् ।
नच पुनः शौक्लयमुत्पन्नम् ।
कारणाभावात् ।
न द्वितीयः ।
युगपद्रूपद्वयाधिष्ठानविरोधात् ।
औपाधिकस्यापि सत्यत्वेन स्वाभाविकाविशेषात् ।
*9,274*
भवतु वा वस्त्रे कथञ्चित्कार्ष्ण्यमौपाधिकं किन्तदुपन्यासेनाभ्यर्थते ।
नचोक्तव्यभिचारपरिहारः ।
एकोदाहरणनिराकरणे ऽपि मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादेरनेकस्य व्यभिचारोदाहरणस्य सम्भवात् ।
अथ वस्त्रे कर्दमेनेवात्मनि देहोपाधिना कृतं कार्ष्ण्यमस्तीति प्रतीतिसम्भावना विवक्षिता तत्राह- यदीति ॥
... यद्युपाधिकृतं तदा
न्यायसुधा:
यदि वस्त्र इवात्मनि देहोपाधिकृतं कार्ष्ण्यमस्तीति तत्प्रतीतिः सम्भाव्यते तदा प्रत्यक्षप्रतीतस्यानुमानादिना बाध इत्यत्र नेदमुदाहरणमिति शेषः ।
कथमित्यत आह- स्वत इति ॥
स्वतः शुक्लत्ववत् कार्ष्ण्यं न ममेति प्रतीयते

*9,274f.*
न्यायसुधा:
अत्र दृष्टान्ते दार्ष्यान्तिके चैकदेशोत्कीर्तनेनान्यदप्युपलक्ष्यते ।
तथा चायमर्थः ।
वस्त्रे खलु कार्ष्ण्यं कर्दमोपाधिकृतं (औपाधिकं) प्रतीयमानमेवं प्रत्येतव्यम् ।
स्वतिः शुक्लमेवेदं वस्त्रं न कृष्णम् ।
कार्ष्ण्यन्तूपाधिकृतमिति ।
तथात्रापि स्वतो नीरूप एवाहम् ।
कार्ष्ण्यं तु न मम स्वभावतः ।
किन्तु देहोपाधिकृतमिति प्रतीयत इत्यङ्गीकर्तव्यम् ।
तथाचास्याः प्रतीतेर्यथार्थत्वान्नानुमानादिना(तो) बाध इति ।
*9,276*
यदुक्तं देहात्मताप्रतीतिर्नास्ति देहो ऽहमिति प्रतीत्यननुभवादिति तदसत् ।
अहमिति प्रतीतेरेव तत्प्रतीतित्वात् ।
इदमनिदंरूपवस्तुगर्भो ह्यहङ्कारः ।
यच्चोक्तं मम देह इति भेदप्रती(तेर)त्यनुवृत्तेर्देहात्मत्वप्रतिभासो ऽनुपपन्न इति ।
तदयुक्तम् ।
भेदप्रतीत्यसम्प्रतिपत्तेः ।
मम देह इति व्यवहारस्य मम स्वरूपमितिवदौपचारिकत्वोपपत्तेः ।
न खलु केवले देहे आत्मत्वप्रतीतिः ।
किन्तर्हि देहेन्द्रियान्तःकरणादिसङ्घाते ।
तत्र सङ्घातापेक्षया देहमात्रे सम्बन्धप्रतीतिरपि न बाधिका ।
प्रसादस्य स्तम्भो, वृक्षस्य शाखेति यथा ।
नच देहेन्द्रियादेरात्मनश्च भेदावभासे स्फुटं प्रमाणमस्ति ।
येन देहाद्यात्मप्रतीतिर्विरुध्येत ।
यदप्युक्तं कृष्णो ऽहमित्यादिरूपदेहादिधर्माणामात्मनिष्ठप्रतीतिर्नास्ति प्रमाणाभावादिति ।
तन्न ।
कृष्णो ऽहमिति व्यवहारदर्शनात् ।
ज्ञानमूलता खलु व्यवहारस्योत्सर्गतः सिद्धा ।
तदनुपपत्तौ तूपचारत्वकल्पना ।
नच नाहं कृष्ण इत्यादिरूपा प्रतीतिरस्ति ।
यद्भयादुपचारत्वं कल्पयामः ।
अतो भेदादिप्रतीत्यभावादस्त्येवोभयी प्रतीतिः ।
यथाऽह ।
"अन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्मकतामन्योन्यधर्मांश्चाध्यस्यऽ; इति ।
*9,278*
प्रत्यक्षजा चेयं प्रतीतिरिति कथं प्रत्यक्षसिद्धस्य नानुमानादिना बाध इत्यत आह- कथं चेति ।
कथं च भेदो देहादेरात्मनो न प्रमीयते

न्यायसुधा:
भेदशब्देनासंसर्गो ऽपि गृह्यते ।
देहादिशब्देन सङ्घातस्तद्धर्माश्च ।
यदा देहादेरिति पञ्चमी तदाऽत्मन इति षष्ठी ।
यदा चात्मन इति पञ्चमी तदा देहादेरिति षष्ठी ।
अन्योन्यारोपस्य परेणोक्तत्वात् ।
देहादिसङ्घातस्यात्मनश्चान्योन्यं भेदस्तद्धर्माणां च परस्परमसंसर्गः प्रतीयत एवेत्यर्थः ।
तत्कथमित्यत आह-जातमात्रा इति ॥
जातमात्रा मृगा गावो हस्तिनः पक्षिणो खषाः ।
भयाभयस्वभोगादौ कारणानि विजानते ॥ मनुव्_3,2.63च्-f ॥
*9,278f.*
न्यायसुधा:
जाता एव न तु व्यापारान्तरं कृतवन्तः ।
भुज्यत इति भोगः सुखम् ।
आदिपदेन दुःखम् ।
सिंहव्याघ्रादीनि भयकारणानि, मात्रादीन्यभयकारणानि, स्तनपानादीनि सुखकारणानि, शङ्क्वादिना नयनान्तःकण्डूयनादीनि दुःखकारणानीति विजानते ।
अत एव सिंहादिध्वनिमात्रेण पलायन्ते, मात्रादीनि चोपसर्पन्ति, स्तनपानाद्यर्थं प्रवर्तन्ते, वर्जयन्ति शङ्कुकण्डूयनादीनि ।
*9,279*
ततः किमित्यत आह अस्मृताविति
अस्मृतौ पूर्वदेहस्य विज्ञानं तत् कथं भवेत्
न्यायसुधा:
तद्विज्ञानं भयादिकारणमेतदिति विज्ञानम् ।
पूर्वदेहास्मरणे तद्विज्ञानं(कृतो) कथं न भवेदित्यत आह- अन्वयेति ॥
अन्वयव्यतिरेकादेरनुसन्धानविस्मृतौ

*9,280*
न्यायसुधा:
आदिपदेन दृष्टान्तधर्मिणोर्ग्रहणम् ।
यद्वाऽदिग्रहणेनोपदेशो गृह्यते ।
अन्वयव्यतिरेकादेर्विस्मृताविति सम्बन्धः ।
न केवलमेतावत् ।
किन्तु तथा चायमित्यनुसन्धनस्य च विस्मृतौ सत्यां विज्ञानं तत्कथं भवेदिति सम्बन्धः ।
एतदुक्तं भवति ।
अस्ति तावन्मृगादीनां स्तनपानादौ प्रवृत्तिः शङ्कुकण्डूयनादितो निवृत्तिश्च ।
ततो ऽनुमीयते विद्येते तत्र तेषां रागद्वेषाविति ।
रागद्वेषयोरेव प्रवृत्तिकारणत्वेनास्मदादौ निर्णीतत्वात् ।
रागद्वेषाभ्यां चेष्यानिष्यसाधनत्वज्ञानम् ।
तस्यैव रागादिकारणतया निश्चितत्वात् ।
नच तज्ज्ञानं प्रत्यक्षसाध्यम् ।
कार्यकारणभावस्यातीन्द्रियत्वात् ।
किन्त्वनुमानोपदेशसाध्यमेव ।
नच मृगादीनामुपदेशः सम्भवति ।
अनधिकारात् ।
तस्मात्प्राग्भवीयोपदेश इति वाच्यम् ।
नचास्मृतो ऽसौ तत्कारणमिति तत्स्मृतिसद्भावो ऽङ्गीकार्यः ।
यद्वानुमानम् ।
नच तत्, यद्यत्स्तनपानं तदिष्यसाधनं, यदिष्यसाधनं न भवति तत्स्तनपानं न भवति, यथामुकम्, स्तनपानं चेदमित्यन्वयादिस्मरणेन विना भवति ।
नचाननुभूते स्मृतिरुत्पद्यते ।
नचास्मिञ्जन्मन्यन्वयाद्यनुभवो ऽस्ति ।
जातमात्राणामुदाहृतत्वात् ।
अतो जन्मान्तरानुभूतान्वयादिस्मरणमेष्टव्यम् ।
प्राग्भवीयस्योपदेशस्यान्वयादेश्च स्मरणे पूवर्देहस्मरणमप्यङ्गीकर्तव्यम् ।
समानयोगक्षेमत्वात् ।
नचेद्देहान्तरस्मरणं मृगादीनां तदा तदविशिष्यान्वययादिस्मरणमपि न स्यात् ।
तदभावे चानुमानाद्यभावेनेष्यानिष्यकारणताज्ञानं नोत्पद्येत ।
तदनुत्पादे च रागाद्यनुत्पादात्प्रवृत्त्याद्यनुत्प(द्यत)द्यते ।
कारणाभावे कार्याभावस्य सुलभत्वात् ।
अदृष्टवशात्प्रवृत्त्यादीति चेन्न ।
दृष्टातिक्रमदोषात् ।
एतावांस्त्वदृष्टस्योपयोगो यञ्जन्मान्तरानुभूतं सर्वमस्मरन्नेतावत्स्मरति ।
यादृच्छिकं प्रवृत्त्यादि भवत्विति चेन्न ।
अनन्तानां तदनुपपत्तेः ।
अत एव मृगा इत्यादिबहुवचनम् ।
अस्तु जातिस्वभावो ऽयम् ।
न ।
भिन्नजातीयानामप्युपलम्भात् ।
अत एव मृगा गाव इत्याद्युक्तम् ।
दृष्टातिक्रमदोषश्चापरिहार्यः ।
तस्मादस्ति मृगादीनां पूर्वदेहस्मरणम् ।
तथैव मानुषादीनामपीति सिद्धमिति ।
*9,283*
तथापि किं प्रकृत इत्यत आह- यदेति ॥
यदा देहान्तरज्ञानं देहैक्यावसितिः कुतः
न्यायसुधा:
यदैवमेतद्देहवर्तिनो मम न केवलमयमेव देहः किन्तु तत्प्रागन्यो ऽप्यभूदिति देहान्तरस्मरणं प्रमितम्(णमापतितम्) ।
तदैतद्देहेन स्वस्यैक्या(ध्य)वसायः कुतः स्यात् ।
किन्त्वनेकमणिष्वनुस्यूतं सूत्रमिवानेकदेहानुस्यूतमात्मानं पश्यतः स्वस्य ततो ऽत्यन्तभेदावसितिरेव युक्ता ।
तथाच कार्ष्ण्यादीनामसंसर्गज्ञानमपि सुस्थमेवे ।
परेण देहाद्यारोपनिबन्धनत्वाभ्युपगमात्तदारोपस्य ।
अहंप्रत्ययस्तु नारोप इति प्रागेवोक्तम् ।
अतो मम देह इति प्रत्ययो नान्यथयितव्यः कृष्णो ऽहमित्यादिश्चोपचारो ऽङ्गीकरणीय इति ।
*9,284f.*
स्यादेतत् ।
न मुख्यार्थानुपपत्तिमात्रादुपचारो लभ्यते ।
किन्तु सादृश्ये सम्बन्धे वा प्रयोजने च सति ।
नचात्र सादृश्यादिकमस्ति ।
तत्कथमयमुपचारः ।
किञ्च मृगादीनां पामाराणां मनुष्याणां च यदि देहात्मभेदज्ञानं स्यात्तर्हि"नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्यऽ; इत्यादयः पुराणादिव्यवहाराः कथं सङ्गच्छन्ते ।
कथं च देहात्मविवेकार्थानामुपदेशानामानर्थक्यं न स्यात् ।
देहानुकूलप्रतिकूलार्थयो रागद्वेषौ च देहात्मभेदज्ञाने सति न स्याताम् ।
ततश्च संसारानुपपत्तिरित्यत आह- व्याप्तत्वादिति ॥
*9,285*
व्याप्तत्वादात्मनो देहे व्यवहारेष्वपाटवात्

भेदज्ञाने ऽपि चाङ्गारवह्निवत् स्वाविविक्तवत् ।
भवन्ति व्यवहाराश्च ... ॥ मनुव्_3,2.66अ-च् ॥
न्यायसुधा:
भेदाज्ञाने ऽपि चेति चशब्दो व्यवहारेष्वपाटवाच्चेति सम्बद्धयते ।
अङ्गारवह्निवदिति ।
अङ्गारव्याप्तवन्हाविवेत्यर्थः ।
स्वाविविक्तवत् स्वाभिन्ने स्वसंसृष्टे च यथा तथेत्यर्थः ।
व्यवहाराश्चेति चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः ।
आत्मनो(देहे) व्याप्तत्वात्स्वाविविक्तवद्वयवहारा भवन्ति इत्यनेनैकदेशत्वलक्षणं सादृश्यं सम्बन्धो ऽप्यभिहितः ।
भेदज्ञाने ऽप्यभिन्नवद्वयवहारे किं प्रयोजनमित्यस्योत्तरं भेदज्ञाने ऽपि लोकानां व्यवहारेष्वपाटवात्स्वाविविक्तवद्वयवहारे किं प्रयोजनमित्यस्योत्तरं भेदज्ञाने ऽपि लोकानां व्यवहारेष्वपाटववात्स्वाविविक्तवद्वयवहारा भवन्तीति ।
न प्रयोजनमुद्दिश्य लोकास्तथा व्यवहरन्ति ।
किन्तु विविक्तव्यवहारेषु पाटवाभावादेवेति ।
अपाटवे हेतुर्व्याप्तत्वादात्मनो देह इति ।
रूढत्वाच्चैतेषां व्यवहाराणां न प्रयोजनापेक्षेत्याशयेन उक्तम्- अङ्गारवह्निवदिति ।
भेदज्ञाने ऽप्यात्मनो देहव्याप्तत्वादङ्गारवह्निवल्लोकानां व्यवहारेषु अपाटवादत्यन्तविविक्तवेदनेष्वसामर्थ्यात्पुराणादिव्यवहाराश्च स्वाविविक्तवद्भवन्ति ।
विशदविवेकाभावविवक्षयैव ते व्यवहारा इत्याशयः ।
अत एव विवेकार्थानामुपदेशानां च सार्थक्यमुपपद्यते ।
विशदो हि विवेकः पुरुषार्थाय कल्पते न त्वौत्पत्तिकः ।
आत्मनो देहे व्याप्तत्वादत्यन्तं प्रेमास्पदत्वाद्रागादयो युज्यन्त एवेति ।
*9,287*
ननु ज्ञानमेव व्यवहारकारणं तच्चेदस्ति कथं तर्हि व्यवहारेष्वपाटवमित्यत आह- नहीति ॥
... न हि प्रत्यक्षगानपि

*9,288*
न्यायसुधा:
अर्थान् यथानुभवतः प्रतिपादयितुं क्षमाः ।
लोकास् ... ॥ मनुव्_3,2.67अ-च् ॥
न्यायसुधा:
यथानुभवतः अनुभवानुसारेण प्रतिपादयितुं व्यवहर्तुम् ।
यमलयोरत्यन्तविवेकं पश्यन्तो ऽपि मात्रादयः कथमेतौ विविक्ताववगन्तव्याविति पृष्टा एवमिति स्वप्रत्यक्षानुभवानुसारेण न परान्प्रतिपादयितुं क्षमन्त इत्याद्यनुभवसिद्धम् ।
का नामात्र कथन्ता ।
अथ तत्रात्यन्तसादृश्यं प्रतिबन्धकं तर्ह्यत्राप्यङ्गारवह्निवदात्मनो देहे व्याप्तत्वं प्रतिबन्धकमुक्तमेव ।
शुक्तिरजतादिप्रत्यक्षाणामनुमानादिना बाधो नास्तीत्यन्यत्रोपपादितमित्याशयवान्"क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तम्ऽ; इत्यादिनोक्तमुपसंहरति- ततो हीति ॥
... ततो हि प्रत्यक्षसिद्धं नान्येन केनचित्

शक्यं वारयितुं क्वापि ...

न्यायसुधा:
क्वचित्प्रतीतेरेवाभावात्क्वचित्प्रतीतिसद्भावे ऽपि प्रत्यक्षजन्यत्वाभावात्क्वचित्प्रत्यक्षप्रतीतिभावे ऽपि यथार्थत्वात्क्वचिदयथार्थत्वे ऽपि प्रबलप्रत्यक्षेणैव बाधादित्यर्थः ।
अत एव क्वापीत्युक्तम् ।
अन्येनेति ।
अनुपजीव्येनागमादिनेत्यर्थः ।
तदेवं स्वभावतः प्रबलेन प्रत्यक्षेण विरुद्धावनुमानागमावभासावेवेति ।
*9,289*
भवत्वागमादितः प्रत्यक्षं प्रबलं मा वा भूत् ।
तद्विरोधस्त्वागमादेर्नास्ति ।
भिन्नविषयत्वात् ।
तथाहि ।
आगमादिकं खल्वागामिनं विश्वस्य बाधं प्रतिपादयति न तु अधुनातनम् ।
स एव च मिथ्यादिपदेन वेदनीयः ।
तस्य च प्रत्यक्षविरोधस्तदा स्यात् ।
यद्यागामिनमपि विश्वस्य बाधं प्रत्यक्षं प्रतिक्षिपेत् ।
नचैवम् ।
तस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वेन आगामिनमपि विश्वस्य बाधं प्रत्यक्षं प्रतिक्षिपेत् ।
नचैवम् ।
तस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वेन आगामिबाधाभावग्रहणे सामर्थ्याभावात् ।
यथोक्तम् ।
"सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिनाऽ; इति ।
इदानीन्तनबाधाभावग्रहणे ऽपि न विरोधः ।
नच भिन्नविषययोर्विरोधो ऽस्ति ।
तथा सतीदानीन्तनघटाभावग्राहिणा प्रत्यक्षेण भविष्यति घट इत्यागमादेर्विरोधः स्यादिति ।
*9,290*
उच्यते ।
अस्ति तावत् प्रत्यक्षं वर्तमानकालीनं बाधाभावमावेदयतीति परस्यापि सम्प्रतिपत्तिः ।
आगमश्च नेह नानास्तीत्यादिरूपो वर्तमानमेव विश्वस्य बाधं प्रतिपादयतीति कथं न प्रत्यक्षविरुद्धः ।
अस्तु वागामिबोधकत्वमागमादेस्तथापि बाधो नाम त्रैकालिकसत्तनिषेधः ।
स च वर्तमानकालीनसत्ताग्राहिणा प्रत्यक्षेण विरुद्धयत एवेति तत्प्रतिपादकस्यागमादेः कथं न प्रत्यक्षविरोधः ।
एतेनास्मत्प्रत्यक्षमस्मन्निष्ठमेव बाधं प्रतिक्षेप्तुं क्षमते न पुरुषान्तरगतमिति निरस्तम् ।
घटादिसत्तानिषेधरूपस्य बाधस्य तत्सत्ताग्राहिणा प्रत्यक्षेण विरोधावश्यम्भावात् ।
*9,293*
तदेवं प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वे ऽप्यागमादेस्तद्विरोधो दुष्परिहार एव ।
तथापि प्रसक्तौ वस्तुस्थितिर्वक्तव्येत्याशयवान्प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहितानियममपाकर्तुमुत्तरं प्रकरणमारभमाणः साक्षिप्रत्यक्षस्य तावत्तन्नियममपाकरोति- तच्चेदिति ॥
... तच्चेन्नोत्तरगोचरम् ।
कथमेवोत्तरः कालस्तद्गो मोक्षश्च गम्यते ॥ मनुव्_3,2.68ब्-द् ॥
न्यायसुधा:
गम्यत इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः ।
तदिति प्रत्यक्षविशेषसाक्षिणमेवाधिकुरुते भगवान् भाष्यकारः चेच्छब्दश्रवणात्तर्हीत्यध्याहार्यम् ।
नोत्तरगोचरमिति ।
वर्तमानमात्रगोचरमित्यर्थः ।
प्रमाणान्तराणां प्रागेव दूषितत्वादित्येवार्थः ।
उत्तर इत्यतीतस्याप्युपलक्षणम् ।
येषां चाखण्ड एव कालस्तैरप्युपाधिभेदो ऽङ्गीकर्तव्य एव ।
अन्यथा सर्वाख्यातप्रत्ययानामैकाथ्यर्प्रसङ्गात् ।
अतः स्वाभाविको वौपाधिको वास्त्युत्तरः कालः ।
मावगाम्युत्तरः काल इदानीम् ।
किन्नश्छिन्नमित्यत आह- तद्ग इति ॥
कथमेवेत्यनुवर्तते ।
उत्तरकालानवगताविति चार्थः ।
गम्यते अवगम्यते ।
अत्रातीतस्य कण्ठतो ऽसङ्कीर्तनं कैश्चिदतीतमोक्षस्यानङ्गीकृतत्वात् ।
उत्तरकालानवगतौ तत्सम्बन्धितया मोक्षो ऽपि नावगम्यत एव ।
विशेषणानवगमे विशिष्यानवगमस्य प्रसिद्धत्वात् ।
भविष्यति मोक्ष इत्यवगमाभावे च तदर्थः प्रयत्नो न स्यात् ।
मोक्षे सर्वस्य बाधो भविष्यतीत्येतदपि न स्यादिति ।
*9,295*
शुकवामदेवादयो ज्ञानेन मुक्ता अभूवन्नहमपि मुक्तो भविष्यामीत्याद्यवगतिः आगमादेव भविष्य(तीति)ति किमत्र साक्षिणो ऽतीतानागतार्थगोचरत्वेनेत्यत आह- आगमो ऽपीति ॥
आगमो ऽपि हि सामान्ये सिद्धे प्रत्यक्षतः पुनः ।
विशेषं गमयेदेव ... ॥ मनुव्_3,2.69अ-च् ॥
न्यायसुधा:
एषा खल्वागमस्य स्थितिः ।
यत्सामान्ये ऽन्वयसामान्यवति पदार्थसमूहे, प्रत्यक्षतः प्रमाणान्तरेण, सिद्धे सति, पुनः पश्चाद्विशेषमन्वयविशेषवन्तं तमेव पदार्थसमूहं, गमयेदित्येव न पुनः पदार्थानपि गमयेदिति ।
नद्यास्तीरे पञ्चफलानि सन्तीत्यादौ तथा दर्शनादिति हिशब्दार्थः ।
किं प्राक् पदाथर्सिद्धयेत्यत आह- कथमिति ॥
... कथं शक्तिग्रहो ऽन्यथा

न्यायसुधा:
यदि पदार्थाः प्राङ् न सिद्धास्तर्हि पदानां तेषु वाचकत्वशक्तिग्रहणं न स्यात् ।
अविदितविषयायाः शक्तेर्गृहीतुमशक्यत्वात् ।
नहि काष्ठमजानन्कुठारस्य तच्छेदनशक्तिं ज्ञातु शक्नोति ।
*9,296*
अस्तु पदानां शक्तिग्रहाय पदार्थज्ञानमावश्यकम् ।
अथ शक्तिग्रह एव किमर्थ इत्यत आह- अतीतेति ॥
अतीतानागतार्थेषु जाते शक्तिग्रहे ऽखिलम् ।
विशेषं ज्ञापयेद् वाक्यं न तदज्ञातशक्तिके

न्यायसुधा:
अत्रातीतानागतग्रहणं प्रकृतापेक्षम् ।
अखिलमपि वाक्यं पदानां पदार्थेषु वाचकत्वशक्तिग्रहे जात एवान्वयविशेषं गमयेत् ।
नतु तद्वाक्यं पदार्थेषु पदसमूहे ऽज्ञातशक्तिके सति विशेषं गमयेदित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां, वाक्यस्य वाक्यार्थावगतौ कर्तव्यायां, शक्तिग्रहो ऽङ्गमिति ज्ञायते ऽतो ऽसावर्थनीयः ।
प्रकृतवाक्यानां चातीतानागतार्थसंसर्गबोधकत्वादतीतानागतार्थेषु लुङॢडाद्यन्तपदानां शक्तिर्ज्ञातव्येत्यर्थः ।
*9,297*
अस्तु शक्तिग्रहावश्यम्भावः किन्तु वर्तमानेष्वेवार्थेषु नातीतानागतेष्वनुपयोगादित्यत आह- शक्तिश्चेदिति ॥
[जोस्हि-16]
शक्तिश्चेद् वर्तमाने स्यान्नातीतानागतं वदेत्
न्यायसुधा:
यदि वर्तमान एवार्थे पदानां शक्तिर्गृहीता स्यात्तदा वाक्यम् अतीतानागतम् अतीतानागतार्थसंसर्गं न वदेत् न प्रतिपादयेत् ।
सहकारिविरहात् ।
सर्वो द्वन्द्वो विभाषयैकवद्भवतीत्येकवद्भावः ।
अतीतानागतार्थेष्वित्युक्तस्याभिप्रायकथनमेतत् ।
*9,299*
अस्त्वतीतानागतार्थेष्वपि पदानां शक्तिग्रहः ।
ततः किमित्यत आह- यदीति ॥
यदि शक्तिग्रहो ऽन्यत्र कथं स स्यात् तदग्रहे

न्यायसुधा:
वर्तमानादन्यत्रातीतानागतयोरपि पदशक्तिग्रहो यद्यङ्गीकृतस्तदा सः अतीतानागतार्थेषु पदशक्तिग्रहस्तदग्रहे ऽतीतानागतार्थाग्रहे कथं स्यात् ।
न कथञ्चित् ।
निर्विषयायाः शक्तेर्ज्ञातुमशक्यत्वात् ।
अतो ऽतीतानागतार्थज्ञानमप्यङ्गीकार्यम् ।
अयमत्र समुदायार्थः ।
वाक्यं तावत्पदार्थसंसर्गविशेषलक्षणं वाक्यार्थमेव बोधयति न पदार्थमात्रम् ।
तच्चापेक्षते पदानां पदार्थेषु वाचकत्वशक्तिग्रहम् ।
शक्तिग्रहश्च पदार्थग्रहम् ।
पदार्थग्रहश्च प्रमाणान्तरायत्तो न पदवाक्यजन्यः ।
इतरेतराश्रयादिदोषप्रसङ्गात् ।
यत्र चातीतानागतार्थसंसर्गो वाक्यार्थस्तत्रातीतानागतार्थग्रहणमावश्यकम् ।
शुकवामदेवेदयो मुक्ता अभूवन्नहं च मुक्तो भविष्यामीत्यादिकं च तथा ।
तस्माल्लुङॢडाद्यन्तपदवाच्यानामतीतानगतकालतत्सम्बन्धिपदार्थानां च ग्रहणमागमेनोक्तार्थप्रतिपत्तिमभिलषतापि परेणैष्यव्यम् ।
नच तत्साक्षिणा विना भवतीति कथमतीतानागतार्थग्राहिणस्तस्य वर्तमानमात्रविषयत्वमिति ।
*9,300*
मीमांसकमतानुसारेण शङ्कते- सामान्यमिति ॥
सामान्यं दृष्टमेवासावन्यत्र गमयेद् यदि
*9,301*
न्यायसुधा:
असाविति प्रकृवाक्यैकदेशस्य शब्दस्य परामर्शः ।
सकलमपि वस्तु सामान्यविशेषात्मकम् ।
तत्र सामान्याकार एव शब्दवाच्यो विशेषस्तु लक्ष्य एवेति तावन्निष्यङ्कितम् ।
सामान्यं चातीतानागतविशेषेष्वेकमेव ।
तच्च वर्तमानं चक्षुरादिना दृष्टं शब्दशक्तिविषयतया अवगतमेव, अन्यत्र कालान्तरे ऽपि, शब्दो बोधयति ।
तत्र किमतीतानागतार्थज्ञानेन ।
विशेषाणां हि शब्दवाच्यत्वे तेषामतीतादिरूपत्वात् शक्तिग्रहणायातीतादिज्ञानमपेक्षितं स्यात् ।
नच लुङॢडादिशक्तिग्रहणायातीतानागतादिकालग्रहणमपरिहार्यमिति वाच्यम् ।
तत्रापि कालत्वजातेरेव वाच्यत्वात् ।
नहि वैशेषिकादिवन्मीमांसकानां निस्सामान्यं किमप्यस्ति ।
अतो न शक्तिग्रहायातीतादिग्रहापेक्षेति ।
*9,302*
उत्तरमाह- सामान्येति ॥
सामान्यवर्जितं वस्तुस्वरूपं गमयेत् कथम्

न्यायसुधा:
अस्तु तावत्सर्वविशेषा(षया)नुगतं नित्यं गोत्वादिसामान्यमेव गवादिशब्दवाच्वत्वं सास्नादिमन्तो विशेषास्तु लक्ष्या एव ।
तथापीदं वक्तव्यम् ।
स्वरूपशब्दो वस्तुस्वरूपाण्यवगमयति न वेति ।
नेति पक्षे ऽनुभवविरोधः ।
आद्ये कथं कया वृत्त्येति वाच्यम् ।
न तावल्लक्षणया ।
वाच्यार्थद्वारैव(रेणैव) सक्षणासम्भवा(लाभा)त्सामान्यस्यैव वाच्यत्वात् ।
स्वरूपाणां च सामान्यवर्जितत्वात् ।
अतः स्वरूपशब्दो वस्तुस्वरूपाणां वाचक इत्येवाङ्गीकार्यमिति ।
*9,303*
ननु सर्वसामान्यानां वस्तुस्वरूपाबहिर्भावात्सामान्यवर्जितं (वस्तु)स्वरूपमिति कथमित्यत आह- नेति ॥
न स्वरूपत्वसामान्यं केनाप्यङ्गीकृतं क्वचित्
न्यायसुधा:
सत्यम् सन्ति स्वरूपे सामान्यानि ।
नच तानि स्वरूपशब्दवाच्यानि ।
नहि सास्नादिमति पिण्डे वतर्मानं पशुत्वं गोशब्दवाच्यम् ।
किन्तु गोत्वमेव ।
तदत्रापि स्वरूपशब्दस्य वाच्यं सामान्यमभ्युपगच्छता स्वरूपत्वमेवाङ्गीकार्यम् ।
तच्च नास्ति ।
केनापि परीक्षकेण, क्वचिदप्यनङ्गीकृतत्वात् ।
माङ्गीकारि केनापि स्वरूपत्वसामान्यम् ।
मया त्वङ्गीकरिष्यते ।
नहि सर्वैरङ्गीकृतमेवाङ्गीकरणीयमित्यस्ति नियमः ।
तथात्वे दर्शनभेदासम्भवादिति वैयात्याद्वदन्तं प्रत्याह- स्वरूपं चेदिति ॥
स्वरूपं चेदनुगतं व्यावृत्तं तत्र किं भवेत्

न्यायसुधा:
स्वरूपमिति भावप्रधानो निर्देशः ।
तत्र वस्तुनि ।
किंशब्दः प्रश्ने ।
एवं सत्यत्व प्रश्नो निरुत्तरः स्यादिति भावः ।
तत्कथमित्यत आह- सर्वेति ॥
*9,304*
सर्वानुगतधर्माणामन्ते हि स्वत्वमिष्यते ।
किं व्यावृत्तमिति प्रश्ने स्वरूपमिति केवलम् ।
स्यादुत्तरं ... ॥ मनुव्_3,2.74अ-ए ॥
न्यायसुधा:
यस्मात्सर्वेषामनुगतधर्माणामन्ते ऽवसाने स्वत्त्वं स्वरूपत्वमिष्यते मीमांसकेन ।
तस्मात्किं तत्र व्यावृत्तमिति प्रश्ने कृते स्वरूपत्वमित्येवोत्तरं वक्तव्यं स्यात् ।
एतदुक्तं भवति ।
द्रव्येष्वत्यन्तं व्यावृत्ता धर्मा अन्त्या विशेषा इति वैशेषिकैरङ्गीकृतम् ।
विशेषेष्वपि विशेषान्तराङ्गीकारे ऽनवस्था(स्यात्)नात् ।
तत्र यथा स्वरूपत्वमेव व्यावृत्तं तथा द्रव्येष्वपि तदेवास्तु किं विशेषैरिति विशेषानवज्ञाय तत्स्थाने स्वरूपत्वमभिषिञ्चता मीमांसकेन किं व्यावृत्तमिति प्रश्ने ऽन्त्या विशेषा इति वक्तुं न शक्यत एव ।
अपसिद्धान्तापातात् ।
गुणादयस्तु व्यावृत्तत्वे ऽप्यनुगताधारतयाङ्गीकृता अनुगतकल्पा एव ।
अतः स्वरूपत्व(मित्ये)मेव वक्तव्यम् ।
तस्य चेदानीमनुगतत्वाङ्गीकारे कथमयं प्रश्नो निरुत्तरो न भवेदिति ।
*9,305*
ननु भेद एव व्यावृत्तो भविष्यति ।
तस्यानुगतेरनुगताधारतायाश्चाभावादित्यत आह- तत इति ॥
... ततो ऽन्यच्चेत् तदेव स्वयमेव नः

न्यायसुधा:
एकस्य एवशब्दस्य तर्हीत्यर्थः ।
ततः स्वरूपत्वादन्यद्भेदलक्षणं व्यावृत्तं यद्यङ्गीक्रियते ।
तर्हि तदेवास्माकं स्वयं स्वरूपम् पदार्थ(यदर्थं)स्वरूपमुदाहृतं तत्र भेद एवोदाहरणं भविष्यतीत्यर्थः ।
एतदुक्तं भवति ।
उदाहरणस्यानादरणीयत्वाद्भेदस्तावन्निस्सामान्यो ऽपि शब्दबोध्यो वचनवृत्त्यैवेत्यङ्गीकरणीयम् ।
नच वाचकः शब्दः शक्तिग्रहणे विनार्ऽथं बोधयतीति तत्र तस्य शक्तिग्रहो ऽप्येष्यव्य इति ।
ततः किं प्रकृत इत्यत आह- एवमिति ॥
एवं व्यावृत्तरूपे ऽपि यदा शक्तिग्रहो भवेत् ।
तस्य ... ॥ मनुव्_3,2.75अ-च् ॥
न्यायसुधा:
एवमुक्तप्रकारेण व्यावृत्तरूपे निस्सामान्ये ऽपि स्वरूपे वा भेदे वा स्वरूपभेदादिशब्दानां वाचकत्वशक्तिग्रहो यदाङ्गीकृतो भवेत्तदा स च शक्तिग्रहस्तस्य स्वरूपादेर्ज्ञानं विना कुतो भवेत् ।
सम्बन्धज्ञानस्य सम्बन्धिज्ञानपूर्वकत्वनियमान्न भवेदेवेति तज्ज्ञानमङ्गीकरणीयम् ।
सर्वेषां स्वरूपाणां भेदानां च ज्ञाने(च) सार्वज्ञमापतितमित्यत आह- सामान्यत इति ॥
... सामान्यतो ज्ञानं विना स च भवेत् कुतः

न्यायसुधा:
सामान्यतो ज्ञानेनैव व्युत्पत्त्युपपत्तिः, विशेषतो ज्ञानाभावाच्च सार्वज्ञानापत्तिरित्यर्थः ।
ननु सामान्यवर्जितस्य स्वरूपादेः कथं सामान्यतो ज्ञानमित्यत आह- अत इति ॥
अतो विशेषसामान्यरूपं सर्वमपीष्यते
न्यायसुधा:
सर्वमपि वस्त्वस्माभिर्विशेषसामान्यरूपं व्यावृत्तरूपं सामान्यरूपं चेष्यते ऽतो न काचिदनुपपत्तिः ।
कुत एवमिष्यते ।
अतः पूर्वन्यायात् ।
यदि व्यावृत्तमेव स्यात्तदोक्तप्रकारेण सार्वज्ञमापद्येत शक्तिग्रहाभावो वा स्यात् ।
यदि च सामान्यरूपमेव भवेत्तदा व्यावृत्तबुद्धयनुपपत्तिरेवेति ।
*9,306*
नन्विदं पूर्वोक्तविरुद्धमुच्यते ।
यावता प्राक् स्वरूपादिकं निस्सामान्यमेवेति प्रसाध्येदानीं सर्वमपि विशेषसामान्यरूपमिष्यत इत्युच्यत इत्यत आह- व्यावृत्तमिति ॥
व्यावृत्तं यच्च सामान्यं तदेव स्याद् विशेषतः

नचैकधर्मता तेन पदार्थानां परस्परम्
न्यायसुधा:
यदेव व्यावृत्तं स्वरूपं तदेव विशेषबलेन सामान्यं च स्याद्यतस्तेन कारणेन पदार्थानां परस्परमेकधर्मता नास्तीति ।
एतदुक्तं भवति ।
यत्प्राक् स्वरूपभेदादौ सामान्यं नास्तीत्युक्तं तत्पदार्थस्वरूपाणां परस्परमनुगतैकधर्मता नास्तीत्यभिप्रायेण ।
तदभावे ऽपि व्यावृत्त(स्य)स्वरूपाभिन्नस्य प्रतिनियतस्य सामान्याकारस्याभ्युपगमे विशेषसामान्यरूपं सर्वमपीष्यत इत्युक्तमिति न पूर्वोत्तरविरोधः ।
नचैतदयुक्तम् ।
एकस्यैव वस्तुनो विशेषबलेन व्यावृत्तानुवृत्तबुद्धिजनकत्वेन विशेषसामान्यरूपतोपपत्ते(त्ति)रिति ।
*9,307*
एवं गोत्वादिसामान्यस्यानुगतत्वमङ्गीकृत्य स्वरूपत्वादिसामान्याभावात्तत्रशब्दशक्तिग्रहार्थं तत्स्वरूपज्ञानमपेक्षितमित्युक्तम् ।
इदानीं गोत्वादिकमपि नानुगतमित्याह- धर्माणामिति ॥
धर्माणां भेददृष्टयैव ...
न्यायसुधा:
पदार्थानां परम्परमेकधर्मता नेत्येतावदनुवतर्ते ।
समुदायव्यतिरिक्तानां शौक्लयादिधर्माणां भेददृष्टया प्रतिधर्मिव्यावृत्तत्वदर्शनात्तद्दृष्टान्तेन गवादिपदार्थानामपि परस्परमेकधर्मता अनुगतगोत्वादिधर्मवत्ता नेत्यनुमातव्यम् ।
अयमत्र प्रयोगः ।
गोत्वादिकं प्रतिव्यक्तिव्यावृत्तं समुदायातिरिक्तधर्मत्वाच्छौक्लयादिवदिति ।
एवशब्दः प्रतिज्ञया सम्बद्धयते ।
तेनानुगतबुद्धिबाध इति निराकरोति ।
अनुगतबुद्धेरन्यथैवोपपादितत्वात् ।
*9,308*
अथवा यथान्यासामेवास्तु सम्बन्धः ।
प्राभाकरा मन्यन्ते ।
रूपादयो ऽपि धर्मा अनुवृत्ता एव न तु प्रतिव्यक्ति भिद्यते ।
अतः साध्यविकलतेति ।
तन्निरासाय भेददृष्टयैवेत्युक्तम् ।
अन्यथा भेदादित्येवावक्ष्यत् ।
शौक्लयादेर्व्यावृत्तत्वे ऽनुवृत्तप्रत्ययो विरुद्धयेतेत्यत आह- तदिति ॥
... तत्सादृश्यस्य दर्शनात्

न्यायसुधा:
शौक्लयमिदं शौक्लयमिदमिति प्रतीतौ हिमशौक्लयसादृश्यमेव हिमांशुशौक्लये प्रतीयते नतु तेनैक्यमित्यतो न विरोधः ।
मा भूदनुगतं सामान्यं ततः किं प्रकृत इत्यत आह- अत इति ॥
अतः सर्वपदार्थाश्च सामान्यात् साक्षिगोचराः
न्यायसुधा:
अनुगतसामान्याभावेनातीतानागतवर्तमानव्यक्तीनामेव वाच्यत्वादगृहीतशक्तीनां च पदानामबोधकत्वात् शक्तिग्रहणस्य च पदार्थज्ञानेन विनासम्भवाद्विशेषतो ज्ञाने सार्वज्ञापत्तेरित्यर्थः ।
सर्व इति ।
वर्तमानातीतानागताः ।
अस्त्वतीतादिज्ञानापेक्षा शक्तिग्रहस्य ।
तच्च साक्षिणेति कुत इत्यत आह- सर्वमिति ॥
सर्वमित्येव विज्ञानं सर्वेषां कथमन्यथा

*9,309*
न्यायसुधा:
एवशब्दो विशेषाकारव्यवच्छेदार्थः ।
प्रमाणान्तराभावादिति भावः ।
अनुमानेनातीतादिसर्वसामान्यज्ञानं भविष्यतीत्यस्य चेदमुत्तरम् ।
अतीतानागतवर्तमानं सर्वमपि लिङ्गमनेन साध्येन व्याप्तमिति ज्ञानापेक्षं खल्वनुमानम् ।
नचैतज्ज्ञानं साक्षिणा विना सम्भवतीति ।
यद्वा साक्षिणो ऽतीतादिसर्वसामान्याकारगोचरत्वे प्रमाणान्तरमेवानेनोच्यते ।
अतीतादिकं सर्वं धूमादि तथाविधेनाग्न्यादिना व्याप्तमिति ज्ञानपूर्वकं खल्वनुमानम् ।
तथाच साक्षिणो ऽतीतादिगोचरत्वाभावे ऽन्यस्य तथाविधस्याभावादनुमानमात्रोच्छेदः स्यादिति ।
किञ्चास्ति तावत्सर्वेषां सर्वशब्दशक्तिग्रहः ।
अन्यथा"सर्वं खल्विदं ब्रह्मऽ; इति व्यवहारविलोपप्रसङ्गात् ।
शक्तिग्रहश्चार्थग्रहापेक्ष इति सर्वेषां सामान्यतः सर्वमिति ज्ञानमङ्गीकार्यम् ।
साक्षिणश्चातीतादिसर्वगोचरत्वाभावे तन्न स्यादिति ।
*9,310*
नन्वनुगतसामान्याभावे व्यक्तीनामानन्त्याद्वयभिचाराच्च शब्दशक्तिग्रह एव न सङ्गच्छते ।
कुतस्तदन्यथानुपपत्त्या साक्षिणो ऽतीतादिगोचरत्वसिद्धिरित्यत आह- किञ्चिदिति ॥
किञ्चित्सादृश्यविज्ञानादखिलस्यापि वस्तुनः ।
शब्दशक्तिग्रहश्च स्यात् ... ॥ मनुव्_3,2.79अ-च् ॥
*9,311*
न्यायसुधा:
तदेतद्वैशेषिकपरीक्षायां व्याख्यातप्रायम् ।
नन्वेवं सति गोशब्दस्य गवये ऽपि शक्तिं गृह्णीयात् ।
सादृश्यसद्भावादित्यत आह- तत्तदिति ॥
... तत्तत्सादृश्यमानतः

न्यायसुधा:
पूर्वेणान्वयः ।
न यत्किञ्चित्सादृश्यज्ञानं शब्दशक्तिग्रहणकारणम् ।
किन्त्वतिव्याप्तिविधुरम् ।
यथा गोशब्दे सास्नादिमत्त्वमेवमन्यत्रान्यदिति भावः ।
एतेन पूर्वः"किञ्चित्ऽ; शब्दो व्याख्यातो भवति ।
*9,312*
एवं साक्षिप्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वमपाकृत्य मानसप्रत्यक्षस्यापि तदपाकरोति- प्रत्यक्षमिति ॥
प्रत्यक्षं मानसं चैव यदातीतार्थगोचरम्
न्यायसुधा:
मानसं प्रत्यक्षं चातीतार्थगोचरमेव यत्स्मृतिकारणमिति ।
यदेत्युत्तरवाक्ये सम्बद्धयते ।
पूर्वानुभवानधिकविषयायाः स्मृतेः प्रामाण्यमेव दुर्लभं कुतो मानसप्रत्यक्षजत्वमित्यत आह- (यदेति)तदेति ।
*9,313*
तदा स्मृतिप्रमाणत्वमतीतत्वविशेषितम्

न्यायसुधा:
यदा यस्मात् अतीतत्वविशेषितम् अर्थं स्मृतिर्विषयीकरोतीति शेषः ।
तदा तस्मात्स्मृतिप्रमाणत्वं सिद्धम् ।
अतीतत्वविशेषितार्थविषयत्वे ऽपि कथं स्मृतेः प्रमाणत्वमित्यत आह- आधिक्यमिति ॥
आधिक्यमनुभूतात्तु यदातीतत्वमिष्यते ।
मानता च कथं न स्यात् स्मृतेर् ... ॥ मनुव्_3,2.81अ-द् ॥
न्यायसुधा:
यस्मात्स्मृतिविषयीकृतमतीतत्वं वर्तमानतयानुभूतार्थादधिक्यमिष्यते सर्वैस्तस्मात्स्मृतेर्मानता कथं न स्यात् ।
मानत्वे च मानसप्रत्यक्षजत्वं कथं न स्यादिति चार्थः ।
अपि चानधिगतार्थगन्तृत्वं प्रमाणलक्षणमङ्गीकृत्येदं स्मृतेरनुभवाधिकविषयत्वं व्युत्पादितम् ।
वस्तुतस्तु नेदं लक्षणम् ।
किन्तु यथार्थत्वमेव ।
तच्चास्ति स्मृतेरनुभवसिद्धम् ।
बाधकप्रत्यये हि सति तन्न भवेत् ।
नचासावत्रास्तीत्याह- बाधश्चेति ॥
... बाधश्च नात्रहि

न्यायसुधा:
चाक्षुषादिप्रत्यक्षे ऽपि न वर्तमानमात्रग्राहित्वनियम इति भावेनाह- मानत्वमिति ॥
मानत्वं प्रत्यभिज्ञाया अपि सर्वानुभूतिगम्
न्यायसुधा:
सर्वे ऽपि हि परीक्षकास्तद्बलेनात्मादेः स्थायित्वं साधयन्ति ।
ततः किं प्रकृत इत्यत आह- अतीतेति ॥
अतीतवर्तमानत्वधर्मिणी सा च दृश्यते

न्यायसुधा:
अतीतत्ववर्तमानत्वधर्मविशिष्यार्थविषयेत्यर्थः ।
दृश्यते साक्षिणा ।
सो ऽयमिति हि प्रत्यभिज्ञाकारो ऽनुभूयते ।
सा च चक्षुरादिनैव जायत इति भावः ।
*9,314*
अथ मतम् ।
प्रत्यभिज्ञायां चत्वारः पक्षाः सम्भवन्ति ।
अनुभव एवेति वा स्मृतिरेवेति वा स्मृत्यनुभवरूपं ज्ञानद्वयमिति चैकमेव ज्ञानमंशे स्मृतिरंशे ऽनुभव इति वेति ।
तत्र न तावदाद्यः ।
तथात्वे ह्यहमित्येव स्यान्न तु स इति ।
नापि द्वितीयः ।
तथा सति स इत्येव स्यान्न त्वयमिति ।
वक्ष्यमा(ण)णो दोषश्च स्यात् ।
अथ उत्तरं पक्षद्वयमेवाङ्गीकरणीयम् ।
तथाच स इत्यंशस्य स्मृतित्वान्न चाक्षुषादिप्रत्यक्षस्यातीतविषयत्वमित्यत आह- नचेति ॥
न च सा स्मृतिमात्रार्धा ...
न्यायसुधा:
स्मृतिरेव (मात्रा) स्मृतिमात्रा स्मृतिमात्रार्धं यस्याः सा तथोक्ता स्मृत्यनुभवरूपैकदेशसमुदायरूपा तथा स्मृत्यनुभवात्मकैकज्ञानरूपा च नेत्यर्थः ।
कुतो नेत्यतः प्रथमप्रतिज्ञायां हेतुमाह- तदिदंत्वेति ॥
*9,315*
... तदिदन्त्वग्रहैकतः
न्यायसुधा:
तत्त्वेदन्त्वग्रहयोरेकत्वानुभवात् ।
ग्रहग्रहणेनानुभवत्वं सूचयति ।
द्वितीयप्रतिज्ञायां हेतुमाह- तदिदन्त्वेति ।
तत्त्वेदन्त्वग्रहस्यैकत्वान्निरंशत्वात् ।
एतदुक्तं भवति ।
प्रत्यभिज्ञा न स्मृतिरेवेति परेणाप्युक्तम् ।
नापि ज्ञानद्वयरूपा ।
तत्तावत एवेदन्तायां मानाभावप्रसङ्गेन क्षणभङ्गभङ्गासिद्धेः ।
नच स्मृत्यनुभवरूपमेकमेव ज्ञानम् ।
एकत्वे द्विरूपताविरोधात् ।
तस्मादनुभवरूपमेकमेव विज्ञानं संस्कारसचिवेन चक्षुरादिना जातत्वात्सोयमित्याकारं भवति ।
यथा खलु शुक्लहरितपीतादिरूपाणां चित्ररूपारम्भकत्वम् ।
यथा वा दोषसहकृतानामिन्द्रियाणां विपर्ययहेतुत्वम् ।
तथा संस्कारसचिवानामिन्द्रियाणां प्रत्यभिज्ञाहेतुत्वं भविष्यतीति को दोषः ।
नच संस्कारस्य स्वतन्त्रस्य ज्ञानहेतुत्वम् ।
स्मृतेर्मानसप्रत्यक्षजत्वाङ्गीकारादिति ।
तच्चेन्नोत्तरगोचरमित्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति- अत इति ॥
अतो न वतर्मानैकनियमः स्याद् ग्रहे ऽक्षजे

न्यायसुधा:
वर्तमानैकनियमः वर्तमानमेकमेव विषयीकरोतीत्येवंरूपो नियमः ।
*9,318*
प्रमाणप्रमेयप्रमातृभेदं विश्वमबाध्यमिति यदुक्तं तदुपसंहरिष्यन्नर्थगताया ज्ञा(ततायाः प्राकट्यापरपर्याया)तत्ताप्राकट्यसमाख्यायाः प्रमितेश्चतुर्थ्या विद्यमानत्वात्कथं त्रिविधं विश्वमित्याशङ्कां तावत्परिहरति- नचेति ॥
नच प्रमाणतो ऽन्या स्यात् प्रमितिर्नाम कुत्रचित् ।
मानाभावाद् गौरवाच्च कल्पनायाः किमेतया

न्यायसुधा:
प्रमितिर्नाम वस्तु नास्त्येव तत्र मानाभावात् ।
ननु कथं मानाभावः ।
"प्रमाता च प्रमेयं च प्रमाणं प्रमितिस्तथाऽ; इत्यादेरागमस्य विद्यमानत्वादित्यत उक्तम्- प्रमाणतो ऽन्येति ॥
द्विविधं प्रमाणं करणं फलं च ।
(अत्र) तत्र प्रमाणशब्देन करणमभिधाय प्रमितिशब्देन फलरूपप्रमाणमेवोच्यते ।
नतु ततो ऽन्या प्रमितिरिति ।
अस्ति तावदर्थज्ञानयोविर्षयविषयिभावनियमः ।
नचासौ सत्तया कारणत्वेन वातिव्याप्तेः ।
नापि तादात्म्यसारूप्याभ्याम् ।
असम्भवात् ।
यत्र ज्ञाने यो ऽर्थो ऽवभासते त(त्रासौ)स्यासौ विषय इत्यत्र सप्तम्यर्थानुपपत्तिः ।
तस्माद्येन यस्यातिशय उत्पद्यते तस्यासौ विषय इत्यङ्गीकार्यम् ।
तथा चार्थस्य विषयत्वसिद्धये ज्ञानजन्यो ऽर्थगतो ऽतिशयः सर्वथाङ्गीकार्य इति कथं मानाभावः ।
मैवम् ।
तथा सत्यतीतानागतयोर्ज्ञानविषयताभावप्रसङ्गात् ।
न ह्यसति धर्मिणि तत्र धर्मोत्पत्तिः सम्भवति ।
अथ करणसम्भवात्तत्र विषयत्वमित्युच्यते तर्हि वर्तमाने ऽपि तथा सम्भवान्न ज्ञातता कल्पनीयेति ।
तदिदमुक्तं कुत्रचिदिति ।
अतीतादिवद्वर्तमाने ऽपि नास्तीत्यर्थः ।
किञ्च ज्ञानं स्वविषये ज्ञाततामुपजनयति यत्र क्वचिद्वा ।
द्वितीये ऽतिप्रसङ्गः ।
आद्ये ज्ञातोपजननात्प्रागेवार्थस्य विषयत्वसिद्धेर्व्यर्थं तत्कल्पनमित्याह- किमेतयेति ॥
अपि च ज्ञाततायामपि ज्ञाततोत्पादो ऽङ्गीक्रियते न वा ।
नेति पक्षे ज्ञानविषयत्वं न स्यात् ।
आद्ये ऽनुभवानारूढं ज्ञातताप्रवाहमङ्गीकुर्वाणस्य कल्पनागौरवं स्यादित्याह- कल्पनाया गौरवाच्चेति ॥
अथ ज्ञातता ज्ञाततान्तरमन्तरेणैव विषय इति कल्प्यते ।
तदापि कल्पनागौरवमेव ।
एतेन ज्ञानं स्वविषये किञ्चित्करोति क्रियात्वाद्गमनवदित्यनुमानमपि निरस्तम् ।
ज्ञानमात्रपक्षीकारे ऽतीतानागतज्ञातताज्ञानेषु बाधात् ।
अन्यथा तत्रैव व्यभिचारादिति ।
*9,321*
ननु ज्ञातो घटः प्रकटो घट इत्यर्थविशेषणतया ज्ञातता प्रत्यक्षमीक्ष्यत इत्यत आह- मयेति ॥
मयैतज्ज्ञातमिति तु साक्षिगं ज्ञानगोचरम् ।
ज्ञानमेव ... ॥ मनुव्_3,2.85अ-च् ॥
*9,321f.*
न्यायसुधा:
ज्ञानमेव मयैतज्ज्ञातमिति ज्ञानगोचरम् ।
क्रिया हि कर्तृस्थैव यदा कर्तृप्राधान्येन व्यवह्रियते तदा कर्तृधर्मतया प्रतीयते ।
यथा देवदत्तो घटमिच्छति द्वेष्यीति ।
यदा तु कर्मप्राधान्येन तदा तद्धर्मतया ।
यथेष्यो द्विष्य इति ।
*9,322*
यदा पुनः स्वप्राधान्येन तदा स्वतन्त्रैव ।
यथेच्छा द्वेष इति ।
एवामात्मगतमेव ज्ञानं विषयधर्मतयावभासत इति किमनुपपन्नम् ।
ननु च ज्ञानं तावन्न प्रत्यक्षम् ।
तथाहि ।
न तावत्पूर्वभाविनो ज्ञानस्य ज्ञानं विषयः ।
तथा सति ज्ञास्यामीत्येव(मेव) स्यान्न तु जानामीति ।
नाप्यागामिनः ।
तथात्वे ह्यज्ञासिषमित्येव स्यात् ।
नच सहभाविज्ञानान्तरमस्ति ।
ततो ज्ञाततालक्षणकार्येणैवानुमातव्यमिति कथं सा नाभ्युपगम्यत इत्यत उक्तम्- साक्षिणमिति ॥
साक्षिणो नित्यत्वान्नोक्तदोषः ।
स च स्वप्रकाश इति ।
अनुपलम्भबाधिता च ज्ञाततेत्याह- ततो ऽन्येति ॥
... ततो ऽन्या न प्रमितिर्नाम दृश्यते

न्यायसुधा:
प्रथमज्ञाने हि शुद्ध एवार्थो ज्ञायते न ज्ञातताविशिष्यः ।
तदानीं तस्या अजातत्वात् ।
तामुत्पाद्य पुनस्तद्विशिष्यमर्थं विषयीकरोतीति पक्षे विरम्यव्यापारप्रसङ्गात् ।
नच प्रथमज्ञानविषयीकृतादधिको ऽर्थ उत्तरज्ञानेषु चकास्ति ।
ज्ञात इत्यत्र तु ज्ञानं विषय इत्युक्तमेवेति ।
*9,324*
इदानीमीशतज्ज्ञानेत्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति- मानेति ॥
मानामातृप्रमेयाणां तदुच्छित्तिर्नहि क्वचित्
न्यायसुधा:
तत्तस्मान्मानादिभेदेन त्रिविधमेव विश्वं तस्य क्वचिदप्युच्छित्तिर्बाधो ना(स्ती)स्त्येवेत्यर्थः ।
प्रकृत(मनुस)मुपसंहरन्स्वप्नस्य मिथ्यात्वं हेत्वन्तरेण दूषयति- स्वाप्नानामपीति ॥
*9,325*
स्वप्नानामपि चैतेषां न बाधो दृश्यते क्वचित्

न्यायसुधा:
चो हेतौ ।
यस्मात्स्वप्नानामप्ये(ते)षां मानमातृप्रमेयाणां क्वचित्काले न बाधो दृश्यते अतः स्वप्नो मिथ्या नैवेति सम्बन्धः ।
न केवलं बाह्यप्रपञ्च इत्यपेरर्थः ।
स्वप्नादुत्थितस्य नात्र गजो ऽभूदित्यादिना बाधदर्शनात्कथमेतदित्यत आह- जाग्रत्त्वमात्रमिति ॥
जाग्रत्त्वमात्रमत्रैकमन्यथा दृश्यते स्फुटम् ।
अतो मिथ्या नच स्वप्नो ... ॥ मनुव्_3,2.87अ-च् ॥
न्यायसुधा:
अन्यथा अविद्यमानत्वेन ।
व्याख्यातप्रायमेतत् ।
यत्तूक्तं रथो ऽयमित्यादि, तत्परिणामितामावेदयति ।
न बाधमिति वक्ष्यते ।
"न तत्र रथाःऽ; इत्यादिश्रुतिस्तु तत्प्रागभावम् ।
ननु स्वाप्नपदार्थानां जाग्रत्त्वं यदि भ्रमसिद्धं बाधितं च तदा तेषां मिथ्यात्वमवर्जनीयम् ।
स्वाप्नगजादयो मिथ्या भ्रमविषयत्वाद्बाधविषयत्वाच्च शक्तिरजतवदित्यनुमानादिति चेत्किमिदं भ्रमविषयत्वमारोप्यतया वाऽरोपाधिष्ठानतया वा साधारणं वा ।
तथा बाधविषयत्वमपि किन्निषेध्यतयोत निषेधाधिकरणतयाथ साधारणम् ।
उभयत्रापि द्वितीयतृतीययोर्देषमाह- जाग्रद्वदिति ॥
... जाग्रद्वज् ...
न्यायसुधा:
जाग्रता दृष्टं शुक्त्यादिकं यथा तथेत्यर्थः ।
यथा शुक्तिकादेरारोपबाधाधिष्ठानत्वे ऽपि न मिथ्यात्वं तथा स्वाप्नानामपीत्यनैकान्त्यमित्यर्थः ।
ननु जागरोपलब्धस्य शुक्त्यादेरप्यनेनैव हेतुना मिथ्यात्वमस्माकं सिषाधयिषितमेवेति कथं तत्रानैकान्तिकत्वमित्यत आह- जाग्रदिति ॥
... जाग्रदेव च

आत्मवत् ...

न्यायसुधा:
एवं तर्हि जाग्रत्स्वप्नश्चात्मवन्नैव मिथ्येत्यर्थः ।
*9,326*
तद्विवृणोति- क्वचिदिति ॥
... क्वचिदात्मा च स्यादेव भ्रमगोचरः ।
एतावता न मिथ्यासौ स्वप्ने जागरिते तथा ॥ मनुव्_3,2.88अ-द् ॥
*9,327*
न्यायसुधा:
क्षणिको ऽहमित्यादि भ्रमगोचरः ।
उपलक्षणं चैतत् ।
न क्षणिको ऽहं स्थिर एवेति बाधगोचरश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् ।
स्वप्ने जागरिते तथेति ।
तत्रोपलब्धाः पदार्था अपि न मिथ्येत्यर्थः ।
उभयपक्षीकारेणानुमा(ने ऽप्या)नस्यात्मनि व्यभिचारो ऽपरिहायर् इति ।
ननु क्षणिकत्वादिना प्रतिपन्न आत्मापि मिथ्येति कथं तत्र व्यभिचार इति चेत् ।
किं क्षणिकत्वादेरारोपितस्य मिथ्यात्वादेवमुच्यते उतात्मस्वरूपस्यैव ।
द्वितीये त्वपसिद्धान्तः स्फुट एव ।
आद्यमाशङ्कय दूषयति- यदीति ॥
यद्यात्मन्यन्यथा दृश्यं भ्रान्तमत्रापि तद् भवेत्
न्यायसुधा:
एवं तर्ह्यारोपिताकारस्य मिथ्यात्वं साध्यमित्युक्तं स्यात् ।
तथाच सिद्धसाधनत्वं जाग्रत्स्वप्नावगतार्थेष्वारोपिताकाराणां मिथ्यात्वस्यास्माभिरप्यङ्गीकृतत्वात् ।
आरोप्यतया निषेध्यतया वा भ्रान्तिबाधविषयत्वं हेतुरित्याद्यपक्षे दोषमाह- अबाधितेति ॥
अबाधितानुवृत्तेस्तु स्वप्नादेर्भ्रान्तता कुतः

न्यायसुधा:
जाग्रत्त्वादेः रजतत्वादेश्च बाधादुत्तरमप्यबाधितत्वेन गजादेः शुक्त्यादेश्चानुवृत्तेः स्वप्नादेरुक्तविधा भ्रान्तता बाध्यता च कुतः ।
तथाच स्वरूपासिद्धिः ।
यथा खलु बाधोत्तरकालमप्यनुवर्तमान आत्मा नारोप्यो नापि बाध्यः ।
तथा स्वप्नजागरावपि ।
तयोरप्यद्राक्षमेवाहं गजमित्याद्यनुवृत्तेरिति ।
अनुकूलप्रमाणाभावात्प्रतिकूलप्रमाणभावाच्च भ्रान्तिविषयत्वादिहेतुना जाग्रत्स्वप्नयोर्मिथ्यात्वानुमानमनुपपन्नमित्याह- नचेति ॥
नच काचित् प्रमा विश्वभ्रान्तत्वे सर्वमेव च ।
अभ्रान्तत्वे प्रमाणं तु कथं तद्भ्रान्तिता भवेत्

न्यायसुधा:
विश्वमित्युभयविधं विवक्षितम् ।
भ्रान्तत्वे मिथ्यात्वे ।
यद्वा भ्रान्तिविषयत्वादिहेतुद्वयस्यासिद्धिं प्रकारान्तरेण साधयितुमिदं वाक्यम् ।
भ्रान्तस्य इ(मि)ति बाध्यत्वस्याप्युपलक्षणम् ।
यतस्तस्मादित्युपस्कर्तव्यम् ।
तद्भ्रान्तता तस्य द्विविधस्यापि विश्वस्य भ्रान्तिविषयता ।
*9,328*
दृश्यत्वादिहेतुना स्वप्नजागरयोभ्रान्तत्वादिसाधनात्कथमसिद्धिरित्याशङ्कां परिहर्तुं भ्रान्तत्वं प्रकारान्तरेण दूषयति- किञ्चेति ॥
*9,329*
किञ्च भ्रान्तत्ववादी स भ्रान्तत्वं स्वमतस्य च ।
अङ्गीकरोति नियतं ... ॥ मनुव्_3,2.91अ-च् ॥
न्यायसुधा:
भ्रान्तत्ववादी दृश्यत्वादिना द्विविधस्यापि विश्वस्य भ्रान्तत्वादिकं (सा त्वं) साधयन् ।
स्वमतस्येति ।
स्वप्रतिज्ञाथर्म् ।
नियतमिति ।
अन्यथा तत्रानैकान्त्यापत्तेरिति भावः ।
न केवलं परेण स्वव्याप्तिसिद्धये स्वप्रतिज्ञातार्थस्य भ्रान्तत्वादिकमङ्गीकरणीयम् ।
किन्तु वयमपि तदङ्गीकुर्म इत्याह- तत्रेति ॥
... तत्र सम्प्रतिपन्नता ।
वादिनोस् ... ॥ मनुव्_3,2.91द्-ए ॥
न्यायसुधा:
परप्रतिज्ञातार्थस्य भ्रान्तत्वादौ वादिनोः वादिप्रतिवादिनोः ।
एतच्च वक्ष्यमाणानुमानस्यान्यतरासिद्धिनिरासार्थमिति बोद्धव्यम् ।
ततः किमित्यत आह- तेन चेति ॥
... तेन चाभ्रान्तं विश्वमेव भविष्यति

न्यायसुधा:
न केवलमुक्तप्रमाणैः किन्तु विश्वभ्रान्तत्वादेर्भ्रान्तत्वादिहेतुना च विश्वमभ्रान्तमेव तथाबाध्यमेव भविष्यति ।
तत्र व्याप्तिं सूचयति- भ्रान्तत्वेति ॥
भ्रान्तित्वभ्रान्तता चेत् स्यात् कथं नाभ्रान्तिसत्यता
न्यायसुधा:
तदेतौ प्रयोगौ भवतः ।
विश्वमभ्रान्तं भ्रान्तभ्रान्तत्वात् ।
तथा विश्वमबाध्यं बाध्यबाध्यत्वात् आत्मवदिति ।
अपव्याख्यानदूषणस्य प्रयारेजनमाह- अशेषेति ॥
अशेषदोषदुष्यं तन्मतं हेयं बुभूषिभिः

न्यायसुधा:
तन्मतमिति ।
स्वाप्नजागरप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं प्रतिपादयन्मतम् ।
*9,330*
स्यादेतत् ।
विश्वस्य भ्रान्तत्वादिकमिवाभ्रान्तत्वादिकमपि मिथ्या किन्न स्यात् ।
न चैतदघटितं दुर्घटत्वस्य भूषणत्वादित्याशङ्कां परिहरन्मन्दमेतदस्मदीयं तन्मतहेयताव्युत्पादानप्रसक्तेरभावादिति सोल्लुण्ठमाह- येनेति ॥
येन स्वमतहेयत्वं स्वयमङ्गीकृतं सदा ।
भ्रान्तित्वाद् दुर्घटत्वस्य भूषणत्वाच्च केवलम्

उन्मत्तो ऽपि कथं तस्य मतं स्वीकर्तुमिच्छति
*9,331*
न्यायसुधा:
भ्रान्तित्वात् भ्रान्तिविषयत्वेनाङ्गीकृतत्वात् ।
दुर्घटत्वस्य भूषणत्वात् भूषणत्वेनाङ्गीकृतत्वाच्च ।
केवलमुन्मत्तो ऽपि साक्षादुन्मत्तो ऽपि न पुनरुन्मत्तकबीजाद्यदनेनोन्मत्तः ।
न ह्युन्मत्तः स्वमतं भ्रान्तं दुर्घटं चेति स्वयमेव मन्यते ।
तर्हि कथं लोके प्रवृत्तमित्यत आह- ईशेति ॥
ईशशक्तेरचिन्त्यत्वान्महोन्मत्तैः प्रवर्तितम्

न्यायसुधा:
महोन्मत्तैरिति हेत्वन्तरम् ।
सूत्रव्याख्यानमुपक्रम्यापव्याख्यानस्य हेयताव्युत्पादनमसङ्गतमित्यतः स्वव्याख्यानदार्ढ्यार्थमित्याशयवानुक्तं सूत्रार्थं विवृण्वन्मायाशब्दार्थं तावदाह- अत इति ॥
अतः प्रज्ञात्र मायोक्ता जैव्यु ...
न्यायसुधा:
अत इति ।
अन्यथा व्याख्यानस्य दुष्टत्वात्"माया वयुनमभिख्यऽ; इति प्रज्ञानामसु पाठादिति भावः ।
मायायाः सन्ध्यकारणत्वं वक्ष्यते ।
तत्र जैवी प्रज्ञा कीदृशं कारणमित्यत आह- उपादानमेवेति ॥
... उपादानमेव सा
न्यायसुधा:
सन्ध्यस्येति शेषः ।
न केवलं जैवीप्रज्ञात्र माया ।
किन्त्वैश्वरी च ।
सा च सन्ध्यस्य निमित्तमेवेत्याह- निमित्तमिति ॥
निमित्तमैश्वरी मुख्यं ...
न्यायसुधा:
प्रज्ञाशब्दश्चात्र लाक्षणिको वासनार्थ इति वक्ष्यति(ते) ।
तच्च व्याख्यानं नोभयसाधारणमित्याशयेनोक्तं मुख्येति ।
ईश्वरप्रज्ञा मुख्यैव जीवप्रज्ञा तु लाक्षणिकी ।
*9,333*
मायामात्रपदं व्याख्याति- निर्मितमिति ॥
... निर्मितं त्रातमेव च

ताभ्यां सह पृथक् चैव मायामात्रमितीर्यते ।
उभाभ्यां मातमैश्वर्या त्रातं सह पृथक् ततः

न्यायसुधा:
ताभ्यामेवेति सम्बन्धः ।
तेन तुशब्दो व्याख्यातो भवति ।
यथासङ्खयेनान्वयपरिहारार्थमुक्तम्- सह पृथगेवेति ॥
चशब्दस्तस्मादित्यर्थे ।
ईर्यते सन्ध्यमिति शेषः ।
सह पृथगित्युक्तं विवृणोति- उभाभ्यामिति ॥
जीवेश्वरप्रज्ञाभ्यां मातं निर्मितमैश्वर्या प्रज्ञया त्रातं यस्मात्ततः सह पृथगित्युक्तम् । धातुसमुदायादातो ऽनुपसर्गे क इति कः ।
अदिभूम्यां हुतजिति यथा ।
यद्यप्येकस्मादेव धातोस्त्रप्रत्ययः शक्यः कर्तुम् ।
तथाप्यधिकार्थलाभायैवं कृतम् ।
सौत्रत्वान्निर्देशस्य कर्मणि प्रत्ययः ।
घञर्थे कविधानमिति वा ।
नन्विदं पूर्वापरविरुद्धम् ।
पूर्वं हि जीववासनोपादानकं सन्ध्यमित्युक्तम् ।
इदानीं तु प्रज्ञोपादनकमिति ।
मैवम् ।
प्रज्ञाशब्द(स्यापि वा)स्य वासनोपलक्षणत्वात् ।
*9,338*
अथ प्रज्ञाया वासनायाश्च कः सम्बन्धो येन लक्षणा स्यादित्यत आह- प्रज्ञात्मकमिति ॥
प्रज्ञात्मकं मनो येन मनोरूपाश्च वासनाः
न्यायसुधा:
येन कारणेन मनः प्रज्ञात्मकं प्रज्ञोपादानं, वासनाश्च मनोरूपा मनौपादानकाः तेनैतयोरेककारणत्वलक्षणसम्बन्धेन लक्षणोपपद्यत इति शेषः ।
प्रज्ञावासनयोमर्न उपादानमित्येतत्कुत इत्यत आह- धीरिति ॥
धीर्भीरिति मनस्त्वेवेत्याह च श्रुतिरञ्जसा

न्यायसुधा:
श्रुतावितिशब्द आद्यर्थः ।
तेन वासनाया अपि मनोविकारत्वं लभ्यते ।
इति त्विति सम्बन्धः ।
इति श्रुतिश्चशब्दादन्या चाह प्रज्ञादेर्मनोविकारत्वम् ।
अञ्जसा स्पष्टम् ।
एतेनात्मकार्यत्वं वदन्तो निरस्ता भवन्ति ।
बाह्यार्थज्ञानस्य तदानीमभावादसतश्चोपादानत्वानुपपत्तेः मुख्यार्थत्यागः ।
यदि च वासनामात्रमिति मुख्य एव प्रयोगः क्रियेत तदेश्वरप्रज्ञा न सङ्गृहीता स्यात्पृथगुभयग्रहणे च गौरवं स्यात् ।
अतो मुख्यामुख्यविवक्षयोभयस्य लाघवेन ग्रहणाय मायामात्रमित्युक्तम् ।
अत एव मायैव मायामात्रमिति न व्याख्यातम् ।
सन्ध्यस्य निमित्तकारणभूतयेश्वरप्रज्ञया तादात्म्याभावात् ।
*9,340*
ननु प्रज्ञावासनयोरस्ति कार्यकारणभावः सम्बन्धः ।
स एव लक्षणाबीजमस्तु ।
किं द्वयोर्मनःकार्यत्ववर्णनेनेत्यत आह- चिदिति ॥
चिदचिन्मिश्रमेवैतन्मनो यावच्च संसृतिः ।
तेनावस्था इमाः सर्वा जीवः पश्यति सर्वदा

न्यायसुधा:
न केवलं स्वप्नं किन्त्विमाः सांसारिकीः सर्वा अप्यवस्थास्तेन मनसैव सर्वदा जीवः पश्यति ।
अतः प्रधानत्वात्तद्द्वारक एव सम्बन्ध आदरणीयो नापरः ।
मनश्च केचन जडमेव मन्यन्ते ।
अपरे त्वचेतनमेवारोपितचैतन्यम् ।
तन्निरासेन स्वरूपं कथयति- चिदचिन्मिश्रमेवेति ॥
यदित्यध्याहार्यम् ।
केवलमचेतनस्य घटादिवदेवम्भावासम्भवाच्चैतन्यारोपस्य निराकृतत्वाच्चिदचिन्मिश्रमेवाङ्गीकार्यम् ।
भवन्ति चात्रागमाः ।
यदि मनसा सर्वावस्थाप्राप्तिस्तदा मोक्षे ऽपि तस्य भावा(दव)देवावस्थास्स्युरित्यत उक्तं यावत्संसृतिस्तावदेव जीवस्योपकारापकारौ करोतीति ।
कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति व्याख्याति- मनोविकारा इति ॥
*9,341*
मनोविकारा विषयाः स्वाप्ना यद् बह्यवन्न ते ।
स्थूला भवन्त्यतस्तेषां स्पष्टता न तथा क्वचित्

न्यायसुधा:
यद्यस्मात्स्वाप्ना विषया मनोजन्यवासनाविकारा अत एव हि ते बाह्यवत् स्थूलाः न भवन्ति संवृते देशे ऽवकाशानर्हा न भवन्ति ।
तेषां तथा बाह्यवत्क्वचित्स्पष्टता बाह्यार्थक्रियाकारिता नास्ति ।
यद्वा यस्मात्ते बाह्यवत्स्थूला न भवन्ति तथा तेषां क्वचित्स्पष्टता नास्त्यतः स्वापना विषया मनोविकारा इति योजना ।
यथा चैतत्तथोक्तं पुरस्तात् ।
*9,343*
ननु (च) स्वाप्नकामिनीसम्भोगादेश्चरमधातुविसर्गादिबाह्याथर्क्रियाकारितादर्शनाद्भागासिद्धिरित्यत आह- क्वचिदिति ॥
क्वचित् स्पष्टा अपि स्युष्ये ...
न्यायसुधा:
ते स्वाप्ना विषयाः क्वचित्स्पष्टा अपि स्युरेव ।
तथापि तदतिरिक्तपक्षीकरणेनादोष इति भावः ।
एवं तर्हि तस्यांशस्य वासनामयत्वं न स्यादित्यत आह- वासनेति ॥
... वासना मानसी च सा

*9,343f.*
न्यायसुधा:
सा च मानसी वासना सिद्धा ।
अस्पष्टताभावे ऽप्यस्थूलत्वस्य सत्त्वादिति भावः ।
अत एव सौत्रो हेतुर्द्वेधा व्याख्यातः ।
तदनेन देशकालनिमित्तसम्पत्तिः स्वप्ने नास्तीति यदुक्तं तद्वासनामयोक्त्या निरस्तम् ।
अत एव सृष्टिश्रुतेर्भाक्तत्ववर्णनमपास्तम् ।
प्राज्ञस्य निर्मातृत्वं च न वृथा त्वाज्यम् ।
स्वयं विहत्येत्याद्यापीश्वरविषयमन्यत्र व्याख्यातम् ।
स्वप्ननिर्माणे शुभाशुभयोगापत्तिरिति चासङ्गतम् ।
व्याप्त्यभावात् ।
जीवस्य ब्रह्मभावोपदेश इति च सार्वज्ञादेः पारमार्थिकत्वसमर्थनादयुक्तम् ।
वियदादिप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वकथनं च तत्सत्यत्वोपपादनान्निरस्तम् ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां सन्ध्याधिकरणम् ॥
[जोस्हि-17]
[======= ज्न्य्स्_3,2.इइ: पराभिध्यानाधिकरणम् =======]
। अथ श्रीमन्न्यायसुधायां पराभिध्यानाधिकरणम् ॥
पराभिध्यानात् तु तिरोहितं ततो ह्य् अस्य बन्धविपर्ययौ

॥ ओं पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ओं ॥
परकृतस्यापव्याख्यानतां प्रतिपादयितुं पराभिध्यानादिति सूत्रतात्पर्यमाह- ईशेति ॥
ईशेच्छयान्तर्दधाति ...
*9,347*
न्यायसुधा:
सन्ध्यमिति शेषः ।
न केवलं स्वप्नः किन्तु तत्तिरोधानमपीश्वरेच्छाधीनमित्येष एवार्थो ऽनेन सूत्रेणोच्यते नान्यः ।
जीवस्येश्वरांशताया अप्रामाणिकत्वस्य द्वितीये ऽभिहितत्वात् ।
नच ज्ञानैश्वर्यशक्ती ब्रह्मणस्तात्त्विकतया परेणाङ्गीकृते ।
किञ्च देहयोगात्तिरोहितमित्येतावतालम् ।
अन्यदसङ्गतमेव ।
किञ्च देहयोगश्चेत्तिरोधान (एव) हेतुस्तदा सुप्तिप्रलययोराविर्भावः स्यात् ।
अविद्याद्युपलक्षणमेतदिति चे(देतदपि त)त् अथ तथैव किन्नोक्तमित्यास्तां विस्तरः ।
यदि स्वप्नो ऽन्तर्धत्ते कथं तर्हि पुनस्तत्प्रतीतिरिष्यत आह- व्यज्यते चेति ॥
... व्यज्यते च पुनस्तया

न्यायसुधा:
एतेन परकीयं बाधकथनं निरस्तम् ।
व्यक्तिस्तिरोधानं च न ज्ञायत इत्यतो ऽधिकरणद्वयार्थमुपसंहरति- सृष्ट्वैवेति ॥
सृष्ट्वैव वासानभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः ।
वासनामात्रतां तस्य नीत्वान्तर्धापयत्यजः

न्यायसुधा:
एवशब्देनारोपं वारयति ।
दर्शयित्वेत्यपि द्रष्टव्यम् ।
तस्य च वासनामात्रतां नीत्वा कृत्वा ।
अन्यथा द्वितीया स्यात् ।
अन्तर्धापयति अदर्शनं गमयति ।
तस्य जीवस्य वासनाभिरिति वा ।
तस्यान्तर्धापयतीति वा ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां पराभिध्यानाधिकरणम् ॥
*9,350*
[======= ज्न्य्स्_3,2.इइइ: सुषुप्तिबोधमोहाधिकरणम् =======]
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां बोधमोहाधिकरणानि ॥
तदभावो नाडीषु तच्छ्रुतेर् आत्मनि च

अतः प्रबोधो ऽस्मात्

मुग्धे ऽर्धसंपत्तिः परिशेषात्

॥ ओं तदभावो नाडीषु तच्छतेरात्मनि ह ओं ॥
ओं अतः प्रबोधो ऽस्मात् ओं ॥
ओं मुग्धे ऽर्धसम्पत्ति परिशेषात् ओं ॥
अत्र यज्जीवब्रह्मणोरेकत्वं परेण वर्णितं तत्सूत्राक्षराप्रतीतं तद्विरुद्धं चापेक्षणीयमेवेति ज्ञापयितुमधिकरणत्रयस्य तात्पर्यमाह- सुषुप्तीति ॥
सुषुप्तिमोहबोधांश्च स्ववशस्तद्वशं सदा ।
जीवं नयति जीवेशो ... ॥ मनुव्_3,2.102अ-च् ॥
न्यायसुधा:
सुषुप्तिबोधादेः कारणान्तरदर्शनात्कथमेतदित्यत उक्तं स्ववशस्तद्वशमिति ।
स्वतन्त्रो ऽपीश्वरो लीलया तानि कारणान्युपादाय जीवं तद्वशतां नीत्वा सुषुप्त्यादिकं प्रापयतीत्यर्थः ।
एतच्च भाष्यादौ स्पष्टम् ।
॥ इति सुषुप्तिबोधमोहाधिकरणम् ॥
*9,355*
[======= ज्न्य्स्_3,2.इव्: कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् =======]
॥ अथ कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ॥
॥ ओं स एव च कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ओं ॥
केचिदेवं व्याचक्षते ।
सुषुप्तौ ब्रह्मसम्पन्नो य एव जीवषः (किं) स एवोत्तिष्ठत्युतान्यो ऽपीति संशये महाजलनिधौ क्षिप्तस्योदबिन्दोरिव ब्रह्मणैकीभूतस्योद्धरणासम्भवादनियम इति प्राप्ते समाधीयते ।
स एवोत्तिष्ठति, यः सुप्तः ।
कुतः ।
कर्मशेषसमापनात्प्रत्यभिज्ञानाच्छब्देभ्यो विधिभ्यश्च ।
सुप्तस्य मुक्तत्वापत्त्या विध्यनुपपत्तेरिति ।
तदेतदपव्याख्यानमिति सूचनायाधिकरणतात्पयर्माह- नान्य इति ॥
स एव च कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः

... नान्यः कर्तास्य कश्चन

न्यायसुधा:
स्वप्नादीनां परमेश्वरकृतत्वे ऽभिहिते किं देशकालान्तरे ऽन्यो ऽपि कर्तास्त्युतेश्वर एवेति संशये लौकिकेश्वराणां देशकालव्यवस्थयैश्वर्यदर्शनादयमपि तथाविध इति प्राप्ते ।
स एवेश्वरो ऽस्य स्वप्नादेः कर्ता नतु देशकालान्तरे ऽन्यः कश्चनेत्येष एवार्थो ऽत्र प्रतिपाद्यत इति ।
नहि यः सुप्तः स एवोत्तिष्ठत्यन्यो वेति कस्यचित्संशयो ऽस्ति ।
नच सुप्तस्य ब्रह्मणैक्यं प्रमाणदृष्टमिष्यं वा परस्येति यत्किञ्चिदेतत् ।
लाघवार्थं क्रमोल्लङ्घनेन व्याख्यानमिति बो(द्धव्य)ध्यम् ।
सूत्रकृता च स्वप्नादिवन्न मोहः स्वतन्त्रावस्थेति ज्ञापनाय व्यवधानं कृतमिति ।
॥ इति कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ॥
*9,358*
[======= ज्न्य्स्_3,2.व्: स्थान(तो ऽप्य)भेदाधिकरणम् =======]
॥ अथ स्थान(तो ऽप्य)भेदाधिकरणम् ॥
॥ ओं न स्थानतो ऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ओं ॥
केचिदिदमित्थं व्याचक्षते ।
द्विरूपं ब्रह्म श्रूयते सर्वकर्मा सर्वकाम इत्यादौ सविशेषमस्थूलमनण्वित्यादौ निर्विशेषम् ।
तत्र किमुभयरूपं ब्रह्म प्रतिपत्तव्यमुतान्यतररूपम् ।
यदाप्यन्यतररूपं तदा(ऽपि) किं सविशेषमुत निर्विशेषमिति संशये द्विविधश्रुत्यनुरोधादुभयरूपमेव ब्रह्मेति प्राप्ते इदमुच्यते ।
न तावत्स्वत एव परस्य ब्रह्मण उभयरूपत्वं सम्भवति विरोधात् ।
अस्तु तर्हि स्थानतः पृथिव्याद्युपाधियोगात् ।
मैवम् ।
न ह्युपाधिरन्यदन्यथाकरोति किन्त्वविद्योपस्थापिताः पृथिव्याद्युपाधयो भ्रममुपजनयन्ति ।
अतश्चान्यतरपरिग्रहे ऽपि निरस्तसमस्तविशेषमेव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् ।
सर्वत्राशब्दमस्पर्शमित्यादिवाक्येषु तथाभूतमेव हि ब्रह्मोपदिश्यते ।
न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ।
न निर्विशेषमेव ब्रह्म ।
चतुष्पाद्ब्रह्म षोडशकलं ब्रह्मेत्यादौ भेदेनोपदेशादिति चेन्न ।
यश्चायमस्यां पृथिव्यामित्यादिना प्रत्युपाधि भेदाभाववचनात् ।
अपि चैवमेके ।
नेह नानास्ति किञ्चनेत्यादौ भेददर्शननिन्दापूर्वकमभेदमेके शाखिनः समामनन्तीति ।
तदिदं व्याख्यानं सम्यग्व्याख्यानेनैवापहस्तितं भविष्यति किं पुनः प्रयत्नेनेत्याशयवान्व्याख्यानमेवारभते ।
सर्वशरीरेषु, प्रतिशरीरं च दक्षिणाक्ष्यादिस्थानेषु, स्थितः परमपुरुषः स्वपनाद्यवस्थाः प्रवर्तयतीत्युक्तम् ।
तत्र सर्वत्र स्थितः किमेक एवोत परस्परं भिन्न इति संशये यद्युगपद्भिन्नस्थानं तद्भिन्नं दृष्टम् ।
यथा घटादि ।
भिन्नस्थानश्चायमित्यतो भिन्न एव भवेत् ।
भिन्नानां च तारतम्यमनुग्राह्यानुग्राहकभावश्चोपलब्ध इति तत्प्रसङ्गो ऽपीति कथं स एव चेत्युक्तमिति प्राप्ते प्रतिविहितं सूत्रकृता न स्थानतो ऽपीति ।
तद्वयाचष्टे- नेति ॥
न स्थानतो ऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि

न स्थानभेदतो ऽप्यस्य भेदः कश्चित् परेशितुः
न्यायसुधा:
अत्र स्थानशब्दस्तद्भेदस्योपलक्षण इत्युक्तं भवति ।
सप्तम्यर्थे तसिः ।
आद्यादिभ्य उपसङ्खयानात् ।
*9,360*
भेद इति वदता"उभयलिङ्गम्ऽ; इत्येतद्भिन्नस्वरूपत्वमिति व्याख्यातम् ।
स्थानानां सुरनरादिशरीराणां तत्रापि दक्षिणाक्ष्यादीनां भेदे सत्यप्यस्य तत्र तत्र स्थितस्य परेशितुः कश्चित् अन्योन्याभावलक्षणो हीनाधिकत्वरूपो ऽनुग्राह्यानुग्राहकत्वरूपो वा, भेदो नास्ति ।
कुत इत्यतः सर्वत्र हीत्युक्तं व्याचष्टे- सर्वत्रेति ॥
सर्वत्राशेषदोषोज्खपूर्णकल्याणचिद्गुणः

*9,361*
न्यायसुधा:
सर्वत्र स्थानेषु निर्भेदश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् ।
अशेषदोषोज्खश्चासौ पूर्णकल्याणचिद्गुणश्चेति विग्रहः ।
कल्याणा विनाशादिरहिताः ।
यद्वा गुणशब्दो दुःखादिष्वपीत्यतः कल्याणेत्युक्तम् ।
चिच्छब्दात्परत आदिपदमध्याहार्यम् ।
अथवा चिद्रूपा न त्वचेतना इत्यर्थः ।
"सर्वेषु भूतेष्वेतमेव ब्रह्मेत्याचक्षतेऽ; इत्यादौ परमात्मा श्रूयते यत इति शेषः ।
*9,362*
ओं न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ओं ॥
उक्तमर्थमाक्षिप्य समाधातुं सूत्रं न भेदादिति ।
निर्भेदं सर्वत्र सर्वदोषदूरं सकलगुणपरिपूर्णं ब्रह्मेति नोपपद्यते ।
"कार्यकारणबद्धौ तौऽ; इत्यादिश्रुतिपुराणादिवाक्यैर्भिन्नत्वदोषित्वाल्पगुणत्वादेर्भेदशब्दोपलक्षितस्योक्तत्वादित्याक्षेपार्थः ।
नेति परिहारांशं व्याचष्टे- तद्विरुद्धं त्विति ॥
न भेदाद् इति चेन् न प्रत्येकम् अतद्वचनात्

तद्विरुद्धं तु यत् तत्र मानं नैव भवेत् क्वचित्
न्यायसुधा:
यत्तु वाक्यं तस्योक्तार्थस्य विरुद्धं प्रतीयते तत्तत्र उक्तविरुद्धे क्वचिदर्थे मानं नैव भवेत्किन्त्वन्य एव तस्यार्थः प्रतिपत्तव्यः ।
कुत इत्यतः प्रत्येकमतद्वचनादित्युक्तम् ।
तदनुपपन्नमिवाभाति ।
सर्वत्र हीत्युक्तस्य प्रतिपक्षचोदनायां पुनस्तन्मात्रोपन्यासस्य व्यर्थत्वात् ।
अतस्तात्पर्यमाह- महातात्पर्येति ॥
*9,363*
महातात्पर्यरोधेन कथं तन्मानमत्र तु

न्यायसुधा:
सकलस्मृतीतिहासपुराणानां परमेश्वरस्याशेषदोषदूरत्वे समस्तगुणपरिपूर्णत्वे च यन्महातात्पर्यं तद्विरोधेन तत् वाक्यं अत्र भगवतो दोषित्वादौ कथं मानं भवेत् ।
तुशब्दो महावाक्यत्वावान्तरवाक्यत्वलक्षणविशेषार्थः ।
दृष्टं हि निर्णीतमहावाक्यार्थविरुद्धस्य तदवान्तरवाक्यस्य तत्राप्रामाण्यम् ।
यथा स्वर्गप्रयोजनाग्निहोत्रपरमहावाक्यार्थविरुद्धस्य यद्यमुष्मिन्ल्लोके ऽस्ति वा न वेत्यादेस्तदवान्तरवाक्यम् ।
तदथर्प्रतिपत्तिहेतुत्वात् ।
*9,364*
स्यादेतत् ।
यदि परमेश्वरस्य सकलगुणपरिपूर्णत्वे निरस्तसमस्तदोषत्वे च वेदादीनां महातात्पर्यमित्यर्थः प्रमाणवान्स्यात् ।
तदेव तु न पश्याम इत्यत आह- दुःखेति ॥
दुःखाप्ययसुखावाप्तिहेतुत्वेनैव वेदवाक् ।
भवेन्मानं ... ॥ मनुव्_3,2.105अ-च् ॥
*9,365*
न्यायसुधा:
मोक्षहेतुत्वेनेति वक्तव्ये दुःखाप्ययेत्यादिवचनं वादिविप्रतिपत्तेर्मोक्षस्वरूपनिरूपणार्थमात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिर्निरतिशयसुखाभिव्यक्तिश्च मुक्तिरिति ।
यद्वाप्रधानप्रयोजनस्वर्गादिसङ्ग्रहार्थमिदम् ।
इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया ।
दुःखाप्ययसुखावाप्तिहेतुत्वेनैव तद्धेतुत्वं यथा निर्वहेत्तथैव, मानं कस्यचिदर्थस्य प्रतिपादिका भवेत् ।
वेदवागिति स्मृत्यादेरुपलक्षणम् ।
एतदुक्तं भवति ।
शास्त्रेण हि विषयप्रयोजनवता भाव्यम् ।
प्रमाणत्वात्परार्थत्वाच्च ।
तत्र यदा विषयः सन्दिग्धः प्रयोजनं च निश्चितं तदा, निश्चितेन प्रयोजनेनानिश्चितो विषयो निश्चेतव्यः ।
नहि शास्त्रं साक्षात्प्रयोजनस्य कारकम् ।
किन्तु विषयप्रतिपादनद्वारैव ।
तथाच तत्प्रयोजनं यस्मिन्ज्ञापिते सम्पद्यते स एव विषयो ऽवधार्यते ।
अन्यथा विषयप्रयोजनयोरसम्बद्धत्वेन शास्त्रस्यानुपादेयताऽपत्तेः ।
वेदादेश्च मोक्ष एव प्रधानं प्रयोजनम् ।
"तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्ततेऽ; इत्यादेः ।
स्वर्गादिकं चाप्रधानम् ।
अतः स एव विषयः कल्पनीयो यस्मिन्ज्ञा(पि)ते मोक्षादिकं सम्प(द्यत इति)द्येतेति ।
*9,366*
ततः किमित्यत आह- तदिति ॥
... तदीशानात् प्रसन्नादेव नान्यथा

न्यायसुधा:
तत् दुःखाप्ययादिरूपं कैवल्यम् ।
ईशानात् विष्णोरेव भवेन्नान्यस्मात् ।
स हि तस्येष्ये नान्यः ।
अस्तु तर्हि स एव विषयः किं गुणपूर्णत्वादिनेत्यत उक्तं प्रसन्नादेव नान्यथा न ज्ञातमात्रादिति ।
ततो ऽपि किमित्यत आह- प्रसन्नतेति ॥
प्रसन्नता गुणोत्कर्षज्ञानादेव हि केवलम् ।
निर्दोषतापरिज्ञानादपि नान्येन केनचित्

न्यायसुधा:
विष्णोः प्रसन्नता च तदीयगुणोत्कर्षज्ञानादेव केवलं निर्देषतापरिज्ञानाच्च भवति ।
हिशब्दः प्रमाणप्रसिद्धिं द्योतयति ।
तच्च वक्ष्यते ।
केवलशब्दो ऽवदारणार्थः ।
नान्येन केनचिदित्येतत्प्रतिरूपेणाल्पगुणत्वादिज्ञानेन कर्मादिना वा नेत्यर्थः ।
तथाच मोक्षादिप्रयोजनेन शास्त्रेण तत्साधनभूतं भगवद्गुणोत्कर्षनिर्देषताज्ञानमेव जीवानामुत्पादनीयमित्यतः सकलगुणपरिपूर्णे निरस्तसमस्तदोषे नारायण एवाशेषशास्त्रस्य महातात्पर्यमित्यवसीयते ।
*9,367*
स्यादेतद्यदि तदीशानादित्यादिनोक्तं प्रामाणिकं स्यादित्यतस्तत्रागमवाक्यान्युदाहरति- यो मामिति ॥
यो मामशेषदोषोज्खं गुणसर्वस्वबृंहितम् ।
जानात्यस्मै प्रसन्नो ऽहं दद्यां मुक्तिं नचान्यथा

यो मामशेषाभ्यधिकं विजानाति स एव माम् ।
विजानात्यखिलांस्तस्य दद्यां कामान् परं पदम्

यो मामेवमसम्मूढः किं मा निन्दन्ति शत्रवः
*9,367f.*
न्यायसुधा:
बृंहितशब्देन प्रत्येकमपि गुणानामनवधिकत्वमाचष्टे ।
अशेषाभ्यधिकं गुणैर्देषभावैश्च सर्वोत्तमम् ।
स एव मां विजानाति ।
अन्यज्ञानस्य मत्प्रसादाहेतुत्वात् ।
"यो मामेवम्ऽ; इत्यनेन"कृतकृत्यश्च भारतऽ; इत्यन्तं भगवद्वाक्यं सङ्गृह्णाति ।
एवं समस्तैर्गुणैर्देषाभावैश्च ।
क्षराक्षरोत्तमो हि पुरुषोत्तमः ।
स सर्वविदित्यादिस्तुत्या प्रसन्नता द्योत्यते ।
सर्वभावेन सर्वेण प्रकारेण ।
अन्यथा व्याघातात् ।
कृतकृत्यो मुक्तः ।
"किं माम्ऽ; इत्यनेन"अभीऽ; इदमेकमेक अस्मि निष्षाळभी द्वा किमौ त्रयः करन्ति ।
खले न पर्षान्प्रति हन्मि भूरि किम्मा निन्दन्ति शत्रवो ऽनिन्द्राऽ; (ऋ.10-48-7) इति श्रुतिमुपादत्ते ।
इदमेकं विश्वं अभि प्रति अहमेको निष्पळस्मि नितरां सहत इति निष्पाट् द्वौ प्रपञ्चावभि प्रति अहमेको निष्षाळस्मि ।
त्रयो ऽपि प्रपञ्चा मम किमेव कुर्वन्ति न किमपि ममानिष्यं कर्तुमीशते ।
किन्त्वहमेव खल इव खलस्थितानि धान्यानीव भूरि भूरीन्बहून्बहुवरं वा तान्निष्ठुरान्निन्दकान्प्रतिहन्मि तस्मादनीश्वरास्ते शत्रवो मां किं निन्दन्तीत्यर्थः ।
एतद्भगवतो वाक्यम् ।
अत्र निन्दकेषु भगवतो ऽप्रसादो ऽ(नर्थावा)निष्यावाप्तिश्च श्रूयते ।
निन्दा च दोषज्ञानादिकेति प्रसिद्धमेव ।
*9,369*
वाक्योदाहरणफलमाह- इत्यादीति ॥
इत्यादिवेदस्मृतिगवाक्यैरेवावसीयते

न्यायसुधा:
अवधारणेन प्राबल्यं सूचयति ।
"प्रसादेन मुक्तिः सगुणवेदनात्ऽ; इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते ।
अत्रानुमानमप्याह- लोकतश्चेति ॥
लोकतश्च प्रसादेन मुक्तिः स गुणवेदनात्
न्यायसुधा:
इतिशब्दो ऽध्याहार्यः अवसीयत इति वर्तते ।
भगवत्प्रसादेन संसारान्मुक्तिर्भवति स भगवत्प्रसादस्तद्गुणोत्कर्षवेदनाद्दोषाभाववेदनाच्च भवतीत्ययमर्थो लोकतो लोकदृष्टान्तोपेतानुमानतश्चा(नुमीयते)वसीयते ।
तथाच प्रयोगः ।
संसारान्मुक्तिः (परमपु)समर्थपुरुषप्रसादसाध्या मुक्तित्वान्निगडमुक्तिवत् ।
न(च)हि भगवतो ऽन्यस्तत्र समर्थो ऽस्ति ।
विमतो भगवत्प्रसादो गुणोत्कर्षज्ञानसाध्यो महाप्रसादत्वाद्राजसप्रसादवत् ।
पक्षतुल्यत्वान्न व्यभिचारश्चोदनीयः ।
*9,371*
महातात्पर्यरोधेनेत्यादिनोक्तमुपसंहरन्परकृतापव्याख्याननिरासे ऽप्युक्तां युक्तिमतिदिशति- महातात्पर्येति ॥
महातात्पर्यमुख्यस्य विरोधादत एव हि

दोषित्वनिर्गुणत्वाल्पगुणत्वादि कथञ्चन ।
नार्थः श्रुतिपुराणादेस् ... ॥ मनुव्_3,2.111अ-च् ॥
न्यायसुधा:
परममहातात्पर्यस्य ।
निर्गुणत्वग्रहणमपव्याख्याननिरासार्थम् ।
कथञ्चनेत्युपाधिसम्बन्धादिनेत्यर्थः ।
न केवलमानुमानिकं सकलवेदा(दीनां)न्तानां भगवद्गुणोत्कर्षादौ महातात्पयर्म् ।
किन्तु वाचनिकं चेत्याह- तद्विरुद्ध इति ॥
... तद्विरुद्धो ऽखिलस्य च ।
अर्थः स्वयं विनिर्णीतो वासुदेवेन सादरम् ॥ मनुव्_3,2.111द्-f ॥
न्यायसुधा:
दोषित्वादेर्विरुद्धः ।
अखिलस्य शास्त्रस्य ।
तद्वाक्यं पठति- इति गुह्यतममिति ॥
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।
एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत

इत्य् ...
न्यायसुधा:
इति यन्मया मम पुरुषोत्तमत्वादिकमुक्तं इदं गुह्यतमं शास्त्रं तात्पर्येण सर्वशास्त्रैः प्रतिपाद्यो ऽर्थः ।
एतद्बुद्ध्वेति प्रशंसयाऽदरः प्रतीयते ।
यदुक्तं स्थानभेदानुमानं तदन्यथासिद्धमिति परेशितुरित्यनेन सूचितम् ।
यथोक्तम् ।
"ऐश्वर्याद्रूपमेकं च सूर्यवद्बहुधेयतऽ; इति ।
कालातीतं चेत्याह- अत इति ॥
... अतो ऽखिलसच्छास्त्रविरुद्धत्वेन नानुमा ।
वर्तते तत्र ... ॥ मनुव्_3,2.113अ-च् ॥
न्यायसुधा:
तत्र परमेश्वरभेदादौ ।
*9,372*
अधिकरणार्थमुपसंहरति- तेनेति ॥
... तेनेशो निर्णीतो ऽखिलसद्गुणः

न्यायसुधा:
सच्छब्दो निर्देषार्थः ।
निर्भेद इत्युपसंहर्तव्ये तत्फलोपसंहारो ऽयमपव्याख्याननिरासमप्युपसंहर्तुम् ।
॥ इति स्थान(तो ऽप्य)भेदाधिकरणम् ॥
*9,373*
[======= ज्न्य्स्_3,2.वि: उपमाधिकरणम् =======]
॥ अथ उपमाधिकरणम् ॥
॥ ओं अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ओं ॥
इह परमेश्वरे जीवस्यात्यन्तिकभक्तिसिद्धये भेदाभेदमतं निराक्रियते ।
तथाहि ।
जीवब्रह्मणोर्भेदस्तावत्सिद्धान्तिनाङ्गीक्रियत एव ।
अभेदस्त्वनुमानतः सिद्धः ।
जीवो ब्रह्माभिन्नश्चेतनत्वाद्ब्रह्मवतः, ब्रह्मांशत्वात् ।
यो यदंशः स तदभिन्नो यथेश्वरांशा मत्स्यादिस्तदभिन्न इति ।
अतो भिन्नाभिन्ना ब्रह्मणा जीव इत्येवं प्राप्ते प्रतिविहितं सूत्रकृता सूर्यकादिवदिति सूत्रखण्डेन ।
तदेतद्दृष्टान्तवचनमात्रं न कस्यचिदर्थस्य साधकं बाधकं वेत्यतः पूवर्पक्षनिषेधपूर्वकं प्रतिज्ञाहेतू दर्शयति- नचेति ॥
अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्

न च चित्त्वादभिन्नत्वं जीवस्येशवदाप्यते ।
यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम्

न्यायसुधा:
चित्त्वादित्यंशत्वस्याप्युपलक्षणम् ।
अभिन्नत्वं ब्रह्मणेति शेषः ।
ईशवत् ब्रह्मवदीश्वरावतारवच्च ।
आप्यते युज्यते ।
अस्य जीवस्य ।
अस्य ब्रह्मण आभासताम् ।
एवेत्यविगानेनालं विस्पष्टम् ।
एतदुक्तं भवति ।
न चेतनत्वाद्यनुमानेन जीवस्य ब्रह्माभेदसाधनं युक्तम् ।
जीवो ब्रह्माभिन्नो न भवति तदाभासत्वाद्यो यदाभासो नासौ तदभिन्नो यथासूर्यकादिः सूर्यादिनेत्यनुमानविरोधात् ।
न चासिद्धो हेतुर्विस्पष्टश्रुतिसिद्धत्वादिति ।
*9,375*
कासौ श्रुतिरित्यतस्तामुदाहरति- यथेति ॥
यथैषा पुरुषे च्छाया एतस्मिन्नेतदाततम्

न्यायसुधा:
छायाऽतता तथैतस्मिन्परमात्मन्येतज्जीवजातमाततमायत्तमिति यावत् ।
एतदेव विशदश्रुतिभ्यां दर्शयति- छायेति ॥
छाया यथा पुंसदृशा पुमाधीना च दृश्यते ।
एवमेवात्मकाः सर्वे ब्रह्माद्याः परमात्मनः ॥ मनुव्_3,2.115च्-f ॥
सत्ताप्रतीतिकार्येषु पुमधीनो यथेयते ।
आभास एव पुरुषा मुक्ताश्च परमात्मनः

*9,376*
न्यायसुधा:
आत्मका अल्पचेतनाः ।
पुरुषाः संसारिणः ।
तदधीनत्वादिकमेवाभासत्वमिति वक्ष्यति ।
परमेश्वराभासत्वं (न सर्वेषां सा) च साक्षात्किन्तु पारम्पर्येणेति स्वरूपकथनाय श्रुतिद्वयं पठति- छाया विष्णोरिति ॥
छाया विष्णो रमा तस्याश्छाया धाता विशेषकौ ।
तस्येन्द्रकामौ च तयोस्तयोरन्ये ऽखिला अपि

हरेर्ब्रह्मास्य गीस्तस्या विशेषाविन्द्र एतयोः ।
मारश्चाभासकाः सर्व एतयोस्तदधीनतः

सर्वे ऽल्पशक्तयश्चैव पूर्णशक्तिः परो हरिः ।
चेतनत्वे ऽपि भिन्नास्ते तस्मादेतेन सर्वदा ॥ मनुव्_3,2.119अ-द् ॥
न्यायसुधा:
छायेव छाया ।
विशेषकौ गरुडशेषौ ।
तस्य धातुश्छाये तयोः गरुडशेषयोः ।
पुनस्तयोरिन्द्रकामयोः ।
हरेर्ब्रह्मा ।
अभास इति सर्वत्र सम्बन्धः ।
आभासत्वव्याख्यानं तदधीनत इति ।
सर्व इत्यनेन सर्वेषां परमेश्वराभासत्वमुपपादयति ।
चशब्दो हरिस्त्विति तुशब्दार्थः ।
आभासात्वे किमित्यत उक्तम्- चेतनत्वे ऽपीति ॥
अत्रापि तदंश(त्वस्योप)त्वोपलक्षणम् ।
तस्मात् आभासत्वात् ।
सर्वदेत्यनेन भिन्ना एवेत्यवधारणं सूचयति ।
उदाहृतश्रुतीनां फलमाह- इत्यादीति ॥
इत्यादिश्रुतिवाक्येभ्यो ज्ञायते भेद एव हि

न्यायसुधा:
जीवस्य परमेश्वराभासत्वं ज्ञायते तेनात्यन्तभेदश्च ज्ञायत इत्यर्थः ।
न परानुमानयोः सत्प्रतिपक्षत्वमुच्यते ।
किन्त्वस्मदीयानुमानस्य श्रौतत्वेन प्रबलत्वाद्बाधितत्वमिति भावः ।
*9,378*
इदानीं"अत एव चोपमाऽ; इति सूत्रावयवं व्याख्यातुं तन्निवर्तनीयामाशङ्कामाह- आभासत्वं हीति ॥
आभासत्वं हि निर्णीतं जीवस्य परमात्मनः ।
तन्न युक्तं ... ॥ मनुव्_3,2.120अ-च् ॥
न्यायसुधा:
यज्जीवस्य परमात्मन आभासत्वं श्रुतिबलेन निर्णीतं तद्युक्तिविरुद्धम् ।
नहि निरवकाशयुक्तिविरुद्धो ऽर्थः श्रुत्यापि प्रतिपादयितुं शक्यते ।
तथा सत्यभिमान्यधिकरणानारम्भप्रसङ्गात् ।
अतः सा कथञ्चिद्योजनीयेति ।
कथं न युक्तमित्यत आह- यदिति ॥
... यदाभास उपाध्यायत्त ईयते

न्यायसुधा:
यस्मादाभासः सूर्यकादिर्जलाद्युपाध्यायत्तो ज्ञायते ।
आभासत्वस्योपाध्यायत्तत्वं व्यापकत्वेन सर्वत्र निश्चितमित्यर्थः ।
तथापि कुतो न युक्तमित्यत आह- उपाधीति ॥
उपाध्यायत्तताभावाद् ...
न्यायसुधा:
जीवानामिति शेषः ।
व्यापकस्योपाध्यायत्तत्वस्य जीवेष्वभावाद्वयाप्यमप्याभासत्वं न युक्तम् ।
ततो हेतोरसिद्धेर्दुष्यमनुमानम् ।
इतश्च दुष्यमित्याह- आभासत्वेति ॥
... आभासत्वविरोधतः
न्यायसुधा:
आभासत्वस्य भिन्नत्वेन विरोधतश्चानुमानं दुष्यम् ।
तथाहि ।
दर्पणादिना सन्निकृष्टाः प्रतिहताः परावृत्ता नायनरश्मयो मुखेन सन्निकृष्टास्तदेव विषयीकुर्वन्ति ।
नतु ततो ऽन्य आभासो नामास्ति ।
तत्र व्यवच्छेदः पराक्त्वं सव्येतरव्यत्यासश्चेत्यादिकं भ्रान्त्यैव प्रतीयते ।
सोपाधिकश्चायं भ्रम इति यावदुपाधिभावं न निवर्तते ।
एवञ्चाभासत्वस्याभेदेन व्याप्तत्वाद्भेदसाधने विरुद्धत्वमिति ।
उपलक्षणं चैतत् ।
तत्त्वमस्यादिश्रुतिविरुद्धत्वेन कालातीतत्वमपि द्रष्टव्यम् ।
एवमाभासत्वानुमाने दुष्ये किम् इति चेन्निराबाधेन प्रागुक्तानुमानद्वयेनैक्यं सिद्धमित्याह- चेतनत्वेनेति ॥
*9,379*
चेतनत्वेन चांशत्वात् समुदायैक्यमापतेत्

न्यायसुधा:
अंशत्वाच्चेत्यन्वयः ।
ऐक्यं च साध्यमानं न मायावादिनामिवेत्युक्तम्- समुदायेति ॥
मायावादिनो हि जीवानां प्रत्येकं ब्रह्मणात्यन्ताभेदमङ्गीकुर्वते ।
नचैवमस्मन्मतम् ।
समुदायैक्ये भेदस्यापि सत्त्वादिति ।
अत्यन्ताभेदं परित्यज्य समुदायैक्यं कुतो ऽङ्गीक्रियत इत्यत आह- अत इति ॥
*9,380*
अतः पृथक्तवमुदितं समुदायांशयोर्भवेत्
न्यायसुधा:
समुदायैक्याङ्गीकारतो यच्छत्याद्युक्तं पृथक्त्वं तत्समुदायस्य तदंशस्य च जीवस्य भवेत् ।
समुदायस्य यावंशौ जीवेश्वरौ तयोर्भवेदिति वा ।
एतदुक्तं भवति ।
यदि जीवस्य ब्रह्मणात्यन्ताभेदः सा(ध्येत)ध्यते तदा भेदश्रुतय उपरुध्येरन् ।
मायिक(भेद)परत्वाभिधाने चाप्रमाणमापद्येरन् ॥
नचायमस्माकमस्ति दोषः ।
जीवब्रह्मणोर्जीवेश्वरयोश्च भेदसद्भावेन तद्विषयत्वोपपत्तेरिति ।
एतेन चेतनत्वाद्यनुमानस्याभासोद्धारः कृतो भवति ।
समुदायैक्यमित्युक्तम् ।
तत्किञ्चित्प्रपञ्चयति- ईशाख्येति ॥
ईशाख्या समुदाये स्याद् ...
न्यायसुधा:
ईशशब्दो ब्रह्मपरः ।
समुदाये चेतनानाम् ।
एतदुक्तं भवति ।
ब्रह्मैक्यमेव स्वभावसिद्धं तत्त्वं तत्परमार्थभूतं मायासम्बन्धादीश्वरतामापद्यते ।
स च सर्वज्ञः सर्वेश्वरो जगज्जननादिकर्ता ।
जीवास्तु ब्रह्मणोंऽशाश्चित्स्वभावा वह्नेरिव विष्फुलिङ्गा अत एव ब्रह्मणो भिन्नाभिन्नाः ।
परस्परमीश्वराच्च भिन्ना एव ।
ब्रह्म तु सकलचेतनसमुदायात्मकमतिरिक्तं चेति ।
अत्र दृष्टान्तमाह- ईशेति ॥
... ईशरूपेष्विवोदिता

न्यायसुधा:
यथा भगवद्रूपाणां मत्स्यादीनां समुदाये भगवत्संज्ञा न स्थानतो ऽपीत्यादौ सिद्धान्तिनोदिता तथा ।
एतेनात्यन्ताभेदं परित्यज्य भेदाभेदाङ्गीकारे श्रुतिद्वयमिवांशत्वानुमानं चोक्तं भवति ।
यदि मत्स्यादयः परमेश्वरस्येव जीवा ब्रह्मणोंऽशाः स्युस्तदा मत्स्यादीनामैश्वर्यादिवज्जीवानां निर्दुःखत्वादिकं स्यात् ।
अंशेष्वंशिसाधर्म्यस्याव्यभिचारात् ।
*9,381*
किञ्च यदि जीवस्य ब्रह्मणाभेदो ऽपि परमार्थः स्यात्तदा ब्रह्मैव भवतीत्युक्ता मुक्तिरयुक्ता स्यादित्यत आह- अत इति ॥
अतो देहाद्युपाधीनामपाये समता भवेत् ।
ईशरूपैर् ... ॥ मनुव्_3,2.123अ-च् ॥
*9,382*
न्यायसुधा:
बुद्धिसन्निहितं तदीयसिद्धान्तमत इति परामृशति ।
न जीवानां ब्रह्मणा भेदाभेदौ स्वाभाविकौ ।
किन्त्वभेदः स्वाभाविको भेदस्त्वौपाधिकः ।
यथेश्वरांशानां मत्स्यादीनामीश्वरेण इयांस्तु विशेषः ।
मत्स्याद्या जगदनुग्रहार्थं लीलाविग्रहोपाधिभिन्ना अतिरस्कृतैश्वर्यादिमन्तः ।
जीवास्त्वनाद्यविद्याकामकर्मादिनिबन्धनदेहेन्द्रियाद्युपाधिभिन्नास्तिरस्कृतब्रह्मस्वभावा उपाधिनिबन्धनदुःखादिभाजश्चेति ।
यत एवमौपाधिक एव भेदो ऽतो ज्ञानकर्माभ्यां देहाद्युपाधीनामात्यन्तिके ऽपाये सति जीवानामीशरूपैः समता भवेत् ।
यथेश्वररूपाणि कार्यावसाने स्वेच्छयैव लीलाविग्रहत्यागेनेश्वरतामापद्यन्ते ।
तथा जीवा अप्यनुष्यितज्ञानकर्मसमुच्चयाः प्रारब्धकर्मावसाने देहाद्युपाधिभिरत्यन्तविमुक्ताः स्वाभाविकं ब्रह्मत्वमापद्यन्त इति न कश्चिद्दोषः ।
*9,383*
यदुक्तमुपाध्यायत्तताभावादिति तदसिद्धम् ।
जीवानामपि सूर्यकादिवदाभासत्वाङ्गीकारे बाधकाभावादिति भावेनाशङ्कते- अथेति ॥
... अथाभासा मुख्यतः सूर्यकादिवत्

यदा ...
न्यायसुधा:
अथशब्दः शङ्कोपक्रमे पक्षान्तरे वा ।
आभासाः जीवाः ।
मुख्यत इति उपाध्यायत्तत्वेन ।
सूर्यकादिना तुल्यं वर्तत इति सूर्यकादिवत् ।
उत्तरवाक्ये वास्य सम्बन्धः ।
परिहरति- तदेति ॥
... तदोपाध्यायत्तरूपाणां नाशिता भवेत्
न्यायसुधा:
यदि जीवानामुपाध्यायत्तता स्यात्तर्ह्युपाधिनाशे सूर्यकादीनामिव तेषां नाशिता भवेत् ।
अथोपाधयो ऽविनाशिनस्तदा प्रत्यक्षादिविरोधः सर्वदा संसारित्वं च स्यादित्युभयथा मोक्षशास्त्रवैयर्थ्यम् ।
तस्मादुपाध्यधीनत्वे ऽङ्गीकर्तुमशक्ये सुस्थैवाभासत्वस्यासिद्धिरिति ।
*9,384*
एतदाशङ्कानिवर्तकत्वेन सूत्रावयवमवतारयति- इत्याशङ्केति ॥
इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमाह वेदाधिपः प्रभुः ।
अत एवोपमेत्येव च ... ॥ मनुव्_3,2.124च्-ए ॥
न्यायसुधा:
चशब्दो ऽत एव चोपमेति भिन्नक्रमः ।
एतावदेव वाक्यमेतदाशङ्कानिरासार्थं न पुनरिदं सूत्रस्य प्रतीकग्रहणमिति एवशब्दः ।
अन्यथा हि सूर्यकादिवदित्यस्यावृत्तिराशङ्कयेत ।
यद्वैकवाक्यतानिरासेन परकृतस्यापव्याख्यानतामाह, यत एवायमात्मा चैतन्यस्वरूपो निर्विशेषो वाङ्मनसातीतः परप्रतिषेधोपदेश्यो ऽत एव चास्योपाधिनिमित्तमपारमार्थिकीं विशेषवत्तामभिप्रेत्य जलसूर्यकादिवदित्युपमोपादीयते मोक्षशास्त्रेष्विति ।
यद्यप्येवमेकवाक्यतालाभस्तथाप्यर्थदोषस्तत्र तत्र व्युत्पादित एव ।
वतेर्वैयर्थ्यं च ।
सूर्यकादिरित्येतावता पूर्णत्वात् ।
इतिशब्दाध्याहारश्चैवं न कर्तव्य इति ।
*9,385*
सूत्रखण्डस्य तात्पर्यमाह- अन्येति ॥
... अन्याभासविशेषिताम्

न्यायसुधा:
अन्यस्मात्सूर्यकादेराभासाज्जीवानां विशेषितां विलक्षणतां अनेन सूत्रखण्डेनाह सूत्रकारः ।
तदेतत्तात्पर्यं सूत्राक्षरैः कतं लभ्यत इत्यत (एतच्छब्द)इदंशब्दपरामृष्टमर्थं तावद्दर्शयति- यदुक्तमिति ॥
यदुक्तं तदधीनत्वं सर्वावस्थास्वशेषतः ।
जीवस्य सदृशत्वं च चित्त्वमात्रं नचापरम्

*9,386*
न्यायसुधा:
तदधीनत्वं परमात्माधीनत्वम् ।
अशेषतो ऽशेषेषु व्यापारेषु ।
सन्ध्ये सृष्टिराह हीत्यादौ ।
सदृशत्वं च परमात्मना, यदुक्तं पुंस्त्वादिवदित्यादौ किं तत्सदृशत्वम्, चित्त्वमात्रम् ।
न चापरं स्वातन्त्र्यादिकं, येन हेतोर्विरुद्धता स्यादिति भावः ।
*9,387*
इदानीमत एव चोपमेति वाक्यं योजयति- तावन्मात्रेण चेति ॥
तावन्मात्रेण चाभासो रूपमेषां चिदात्मनाम्
न्यायसुधा:
तदधीनत्वतत्सदृशत्वमात्रेणैषां चिदात्मनां रूपं स्वरूपमस्माभिराभास इत्युक्तम् ।
सूर्यकाद्युपमा च तावन्मात्रेण चोपपत्तेरिति चार्थः ।
जीव इति वक्तव्ये एषां चिदात्मनां रूपमिति वचनं मुक्तेष्विदं द्वयमस्तीति दर्शयितुम् ।
अनेन अत एव प्रकृताभ्यां तदधीनत्वतत्सदृशत्वाभ्यामेव ।
*9,388*
आभासत्वं सूर्यकाद्युपमा चोक्तेति स्वाभिप्रायप्रकटनं सूत्राथर् इत्युक्तं भवति ।
एवशब्दव्यावर्त्यं दर्शयति- नेति ॥
नोपाध्यधीनताद्यैश्च ...
न्यायसुधा:
उपाध्यधीनत्वतन्नाशनश्यत्वडत्वाद्यैरपि नेत्यर्थः ।
(इह) बहुवचनप्रयोगान्नाशिता भवेदित्यापादनमप्युपलक्षणं बोद्धव्यम् ।
*9,390*
नन्वेवं सति दृष्टान्तदार्ष्यान्तिकभावो न स्यात् ।
अत्यन्तसाम्ये हि स भवति ।
अन्यथा प्रमेयत्वादिमात्रसाम्यस्य सर्वत्र सम्भवेन मशको ऽपि मातङ्गस्य दृष्टान्तः स्यादित्यत आह- नातिसाम्यमिति ॥
... नातिसाम्यं निदर्शने

न्यायसुधा:
निदर्श्यते साध्येन साधनस्य व्याप्तिरत्रेति हि निदर्शनम् ।
अतः साध्यसाधनधर्मसाम्यमेव दार्ष्यान्तिकेन तत्रान्वेष्यव्यम् ।
न त्वतिसाम्यम् ।
तथा सति सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् ।
मशकादेरपि विवक्षितधर्मसाम्ये दृष्टान्तत्वं नानिष्यमिति ।
ननु चित्त्वमात्रमित्यसत् ।
मुक्तौ सुखाद्यङ्गीकारविरोधादित्यत आह- किञ्चिदिति ॥
किञ्चित्सुखादिसादृश्यमपीशेनेसुरानृते
न्यायसुधा:
असुरान्विहायान्येषां जीवानामीशेन किञ्चित्सुखादिसादृश्यमप्यस्त्येव ।
सुखादिसादृश्यं विद्यमानमप्यसर्वगामित्वान्नोक्तम् ।
चित्त्वसादृश्यं तु सर्वगामित्वादुक्तामिति भावः ।
निरवधिकसुखादिव्यवच्छेदाय किञ्चिदित्युक्तम् ।
अन्यथा हि हेतोर्विरुद्धता स्यात् ।
*9,391*
अयं समुदायार्थः ।
ब्रह्माभासत्वादिति हेतोर्ब्रह्माधीनत्वात्तत्सदृशत्वाच्चेत्यर्थो न तु सूर्यकादिवत्प्रतिबिम्बत्वादिति ।
न चायमर्थो ऽसिद्धः ।
निपुणतरं प्रागुपपादितत्वात् ।
न चोपाध्यधीनत्वेन व्याप्तो येन तद्वयावृत्त्या व्यावर्तेत ।
उपाध्यधीनतारहितेष्वपि भावात् ।
नच भागासिद्धिः(द्धः) ।
चिदात्मस्वरूपतयोपपादितत्वात् ।
नापि विरुद्धः ।
भिन्नेष्वेव भा(ष्वपि भा)वात् ।
तथापि बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्यात्सूर्यकादिदृष्टान्तः साध्यसाधनविकल इति चेन्न ।
प्रमाणाभावात् ।
न तावत्प्रत्यक्षम् ।
तस्य प्रत्यक्त्वपरक्त्वादिना भेदग्राहित्वात् ।
प्रत्यभिज्ञानं त्वसिद्धमेव ।
नाप्यनुमानं लिङ्गाभावात् ।
अत्यन्तसादृश्यस्य सव्येतरकरादिना व्यभिचारात् ।
वैधर्म्याभावस्य चासिद्धत्वात् ।
क्रियासाम्यस्य छायादावनैकान्त्यात् ।
पृथक्कारणाभावस्य नित्येषु व्यभिचारात् ।
बिम्बकारणमात्रजन्यत्वस्य सन्दिग्धत्वात् ।
पृथग्दृष्टकार्यानुरोधेन ह्यदृष्टमपि पृथक्कारणं कल्प्यते ।
नतु कारणादर्शनेन दृष्टकार्यापलापः ।
तथा सति बहुविप्लवापत्तेः ।
ततः कारणमुपाधिरेव कल्प्यते ।
आगमास्तु प्रत्यक्षादिवि(क्षवि)रोधादुपचरितार्था एव ।
यदि च जलादिना प्रतिहता नयनरश्मयो मुखमीक्षन्ते तदा शिलादिप्रतिहता अपीक्षेरन् ।
न चास्यां प्रक्रियायां स्वच्छतायाः को ऽप्युपयोगो ऽस्तीत्यलम् ।
तत्त्वमस्यादिश्रुतिविरोधस्तु परिहरिष्यते ।
अतो निर्देषमेवाभासत्वानुमानमिति ।
*9,395*
ननु ब्रह्माभासशब्दो जीवस्य ब्रह्माधीनतां ब्रह्मसदृशतां च कया वृत्त्या वक्ति ।
गौण्येति चेत् ।
एवं तर्ह्यस्मदायत्ते शब्दप्रयोगे ऽवाचकं किमिति प्रयोक्ष्यामह इति प्रयोजनं वाच्यम् ।
मैवम् ।
योगाश्रयणादित्याह- तत इति ॥
तत आभासते नित्यं तद्वदाभासते ऽपि च

भानमस्तित्वमपिचैवासमन्ताद् यतस्ततः ।
जीव आभास उद्दिष्टः सदैव परमात्मनः

*9,396*
न्यायसुधा:
तेन परमात्मना निमित्तेनाभासते प्रतीतो भवतीति प्रतीतौ तदधीनत्वमुच्यते ।
तद्वत् ब्रह्मवदाभासत इत्यनेन तत्सदृशत्वम् ।
अपि चेति व्याख्यानसमुच्चये ।
भानं ज्ञानम् ।
अस्तित्वं सत्त्वम् ।
अस्तिशब्दो ऽव्ययम् ।
अस्ति स्वतीति पाठात् ।
अपिशब्दो भानास्तित्वयोः समुच्चये ।
चशब्दो व्याख्यानसमुच्चये ।
एवशब्दस्य तत एवेति सम्बन्धः ।
आ इत्यनुवादेन समन्तादिति व्याख्यानम् ।
यतः कारणात्ततः परमात्मन एव जीवस्य भवतस्ततः कारणादित्यावृत्त्या योज्यम् ।
भा च आमा च भाऽसे, आ सर्वकालवर्तिन्यौ भाऽसे आभासे, परमात्माधीने आभासे यस्यासौ परमात्माभासः ।
"पूर्वान्तवत्स्वरःसन्धौ क्वचिदेव परादिवत् ।
द्रष्टव्यो यतिचिन्तायां यणादेशः परादिवत्ऽ; इति वचनान्न यतिभङ्गः शङ्कनीयः ।
*9,400*
न जलायत्तसूर्यादिप्रतिबिम्बोपमत्वतः
न्यायसुधा:
न जलायत्तसूर्यादिप्रतिबिम्बोपमत्वत इति ।
सूर्यादिप्रतिबिम्बा यथा जलाद्युपाध्यायत्तास्तथोपाध्यायत्तत्वेनाभासो नेत्यर्थः ।
नन्वयमर्थो नोपाध्यधीनताद्यैरित्यनेनैवोक्तः ।
सत्यम् ।
यदुक्तमित्यादिनोक्त एवार्थस्तत आभासत इत्यादिना प्रपञ्चित इत्यदोषः ।
तथा हि ।
"रूपमेषां चिदात्मनाम्ऽ; इत्युक्तस्य तात्पर्यं सदैवेत्युक्तम् ।
स्यादेतत् ।
सूत्रकारेण दृष्टान्तमात्रमुक्तम् ।
तद्बलात्कश्चिद्धेतुरध्याहर्तव्यः ।
न चाभासत्वमेवेत्यस्ति नियमः ।
नाप्याभासपदोपादाने नियामकमस्ति ।
तस्मादसङ्गतमेतत् ।
मैवम् ।
आभास एव चेति सूत्रकारोक्तस्य ब्रह्माभासत्वस्यात्र हेतुत्वेन विवक्षितत्वात् ।
ब्रह्मांशत्वेनाक्षेपे तदधिकरणगतार्थस्यैव (तु) बुद्धिसन्निधानात्तत्र कर्तव्य एवायं चर्चो ऽत्र कृत इति न कश्चिद्दोषः ।
ननूपाधिमत्त्वेनैव जीवस्य भगवत्प्रतिबिम्बत्वमिति सिद्धान्त ।
उपाधेरपि नित्यचेतनत्वेन दोषपरिहारः ।
यथोक्तम् ।
"उपाधेश्चैव नित्यत्वान्नैव जीवो विनश्यति ।
स्वरूपत्वादुपाधेश्च न भिन्नोपाधिकल्पनाऽ; इति ।
तत्कथमेतत् ।
इत्थम् ।
द्विविधो हि जीवोपाधिः ।
अभ्यन्तरो बाह्यश्च ।
तत्र स्वरूप(स्वभाव)प्रतिभासहेतुराभ्यन्तरः ।
स्वभावविपरीतावभासहेतुरन्तःकरणादिर्बाह्यः ।
तदायत्तत्वादिकं चैतन्यस्य नास्तीत्यभिप्रेत्येदमुदितम् ।
तदुक्तम् ।
"जीवोपाधिर्द्विधा प्रोक्तः स्वरूपं बाह्य एव च ।
बाह्योपाधिर्लयं याति मुक्तावन्यस्य तु स्थितिःऽ; इति ।
निरुपाधिप्रतिबिम्बवाचोयुक्तरपि बाह्योपाध्यधीनत्वाभावाभिप्रायेण नेतव्येति ।
*9,402*
सौत्रश्चशब्द आभासत्वसमुच्चयार्थस्य व्याख्यातः ।
अवधारणार्थो वा प्रतिपत्तव्यः ।
एवं तर्हि पुनरुक्तिदोषः ।
एवशब्दस्याप्यवधारणार्थत्वादित्यत आह- तदधीनत्वमिति ॥
तदधीनत्वमेवेति किञ्चित् सादृश्यमेव च ।
सम्प्रकाशयतः सूत्रगताव् ... ॥ मनुव्_3,2.129च्-f ॥
न्यायसुधा:
एवेतिशब्दस्तदधीनत्वमेवेत्यर्थं, च(श्च)शब्दः किञ्चित्सादृश्यमेवेत्यर्थमित्युभावर्थद्वयं सम्प्रकाशयत इत्यावृत्त्या योज्यम् ।
यद्वैवेतिशब्दस्तदधीनत्वम्, चः किञ्चित्सादृश्यमित्युभावर्थद्वयं सम्प्रकाशयतः अवधारयत इति व्याख्येयम् ।
एतदुक्तं भवति ।
अत इत्यर्थद्वयं हेतुत्वेनोक्तम् ।
प्रत्येकं चोपाध्यधीनत्वादिकं व्यावर्तनीयम् ।
तदधीनत्वादेव तत्सदृशत्वादेवेति ।
तस्मादुभावपि सार्थकाविति ।
एवशब्देनैकेनैवशब्देनोभयावधारणं प्रतिषेधति ।
नन्वेकैकेनैवशब्देनार्थद्वयस्योक्तत्वादेकेनैवाधारणेनालम् ।
मैवम् ।
बुद्धया विविक्तेनार्थद्वयेन सम्बन्धात् ।
अथार्थद्वयमेकीकृत्य कस्मान्नावधार्यते ।
अस्त्यत्र सूचनीयो ऽर्थः ।
यद्यत एवेत्येतावदेवोच्येत तदेकस्यैवार्थस्यायं परामर्शो न द्वितयस्य परामर्शो द्वितीयपरामर्शेऽपि मिलितस्य हेतुत्वमिति ज्ञायेत ।
अवधारणद्वयप्रयोगे तु तदन्यथानुपपत्त्या प्रत्येकं हेतुभूतार्थद्वयपरामर्शो विज्ञायते ।
तथाच बाधकस्यानेकत्वेन प्राबल्यं विशेषणकृत्यगवेषणप्रयासनि(रासो ऽपि न स्या)रसरनं च लब्धं स्यात् ।
तदिदमुक्तम्- सूत्रगताविति ॥
[जोस्हि-18]
*9,405*
एवं चेतनत्वाद्यनुमानस्य बाधकतयोक्तमाभासत्वानुमानं समर्थितम् ।
तदिदं प्रमाणान्तरोपलक्षणमित्याशयवानाह- अखिलेति ॥
... अखिलमानतः

जीवेशभेददृष्टयैव समुदायैकता कुतः
न्यायसुधा:
न केवलमाभासत्वानुमानेन किन्त्वखिलैरपि मानैः ।
भेददृष्टयेत्युक्ते सिद्धसाधनता स्यात् ।
परेणापि भेदस्याङ्गीकृतत्वात् ।
अत"एवऽशब्दः ।
स च समासे गुणभूतेनापि बुद्धया विविक्तेन भेदशब्देन सम्बद्धयते ऽभेदनिरासेन भेदस्य दर्शनादिति ।
कुतः प्रमाणात्सिद्धयेत् ।
तत्रैक्यबाधकं प्रत्यक्षं ताव(त्प्रसिद्ध)त्सिद्धमेव ।
नाहं सर्वज्ञो निर्देष इत्याद्यनुभवात् ।
यथा हि स्तम्भे कुम्भतादात्म्याभावः प्रत्यक्षस्तथाऽत्मनि सार्वज्ञादिलक्षणब्रह्मतादात्म्याभावः साक्षिणा सिद्ध एव ।
तदभ्रान्तता च प्रागेवोपपादिता ।
आगमास्तु तत्र तत्रोदाहृता द्रष्टव्याः ।
*9,407*
अनुमानान्तरं (त्वाह) चाह- अशेषेति ॥
अशेषदोषराहित्यं सर्वशक्तित्वतो हरेः

सर्वोपेतेति कथितमत ऐक्यं क्व दोषिणा
न्यायसुधा:
एतदुक्तं भवति ।
जीवब्रह्मणी नाभेदवती विरुद्धधर्माधिकरणात् ।
छायाऽतपवत् ।
न चासिद्धो हेतुः ।
सर्वोपेता च तद्दर्शनादिति सर्वशक्तित्वेन हेतुना ब्रह्मणो ऽशेषदोषराहित्यस्य समर्थितत्वात् ।
जीवे दुःखादिदोषाणामनुभवसिद्धत्वात् ।
विरुद्धधर्माधिकरणयोरप्यैक्ये स्तम्भकुम्भयोरप्यैक्यं स्यादिति ।
नन्वस्तु परमात्मा सर्वशक्तिरशेषदोषरहितश्च ।
तथाप्युपाधिभिन्नस्तदंशो जीवास्तन्निमित्तदोषवांश्च भविष्यति को विरोधः ।
प्रकारभेदस्य विरोधशान्तिहेतुत्वादित्यत आह- अशेषेति ॥
*9,408*
अशेषशक्तियुक्तश्चेत् स्वातन्त्र्याद् दोषवान् कथम्

न्यायसुधा:
यद्यशेषशक्तियुक्तः परमात्माङ्गीकृतस्तदा तस्योपाधौ तन्निमित्ते च स्वातन्त्र्यात्कथं तन्निमित्तदोषवान्स्यात् ।
अयमभिसन्धिः ।
भवतु वानेन प्रकारभेदेन विरोधशान्तिर्मा वा भूत् ।
प्रकारभेद एवायमनुपपन्नः ।
तथाहि ।
अन्तःकरणादयुपाधयो ऽविद्यानिमित्तमित्तानि च स्वशक्त्या परमात्मानं विच्छिद्य तदंशस्य जीवस्य दुःखादिदोषान्कुर्वन्तीति तावन्न युज्यते ।
परमात्मनः सर्वशक्तिस्वातन्त्र्यहानिप्रसङ्गात् ।
अतः परमात्मैव सर्वशक्तिः स्वाधीनैरेव तैः स्वात्मानं विच्छिद्य स्वांशं जीवं दुःखादिदोषयोगिनं करोतीति मन्तव्यम् ।
तच्चायुक्ततरम् ।
अप्रेक्षावत्त्वप्रसक्तेः ।
न हि कश्चित्प्रेक्षावानात्मानमात्माधीनैरहिकण्टकादिभिरपुरुषार्थभाजं कुर्वाणो दृष्टः ।
नच तापसस्येवात्मनो दुःखोत्पादनेन परमात्मनः किञ्चित्प्रयोजनमस्ति ।
परिपूर्णत्वात् ।
नचाविद्यादिनो ऽनादितात्र समाधानम्, अनादिनो ऽपि तत्प्रवाहस्य तदधीनत्वात् ।
नच लीलामात्रमेतदिति साम्प्रतम् ।
स्वापुरुषार्थहेतोर्लीलायाः प्रेक्षापूर्वकारिभिरनुपादानात् ।
अतः परमपुरुषस्य न केनापि प्रकारेण दोषसंसर्गो युज्यत इति न दोषिणा जीवेन तस्यैक्यं युक्तमिति ।
*9,409*
जीवब्रह्मणोरैक्ये ऽपि ब्रह्मणो जीवगतदुःखाद्यनुसन्धानाभावान्नोक्तदोषप्रसङ्गः ।
तथा चोक्तेन प्रकारभेदेन विरोधशान्तिर्भविष्यतीति भावेन शङ्कते- अनुसन्धानेति ॥
अनुसन्धानरहितमैक्यं चेद् ...
*9,410*
न्यायसुधा:
अनुसन्धानं नाम भोगसमाख्यातः स्वीयतया दुःखादिसाक्षात्कारो ऽभिमतः ।
परिहरति ।
एकतेति ।
... एकता न तत्
न्यायसुधा:
तत् तर्हि ।
जीवस्तावद्ब्रह्मस्वरूपं निर्दुःखत्वादिकं नानुसन्धत्त इत्यविवादम् ।
ब्रह्मापि चेज्जीवगतं दुःखादिकं नानुसन्दध्यात्तदा तयोरेकता नास्तीत्येवोक्तप्रायं स्यात् कथमित्यत आह- चेतनेति ॥
चेतनैक्ये ऽनुसन्धानं प्रमाणं नैव चापरम्

न्यायसुधा:
चो हेत्वर्थः ।
अस्त्वैक्यो ऽनुसन्धानं प्रमाणम् ।
ततः किम् ।
एकप्रमाणव्यावृत्तौ प्रमेयव्यावृत्त्यभावात् ।
मा हि भूद्धूमाभावो ऽग्न्यभाव इत्यत उक्तम्- नैवापरमिति ॥
नन्वस्ति घटस्य घटेनैक्यं न त्वनुसन्धानं तत्कथमेतदित्यत उक्तम्- चेतनेति ॥
एतदुक्तं भवति ।
चैतन्यावच्छिन्नमैक्यमनुसन्धानैकप्रमाणकम् ।
आगमादिकं त्वनुसन्धाने सति संवादितया प्रवर्तते ।
अत एव हि ममात्मा भद्रसेन इति वाक्यमनुसन्धानाभावेन बाध्यते ।
तथा नायं स इत्यादिवाक्यमनुसन्धानेन ।
नच प्राग्भवीयदुःखाद्यनुसन्धानमिदानीं नास्त्यस्ति चैक्यमिति व्यभिचारः शङ्कनीयः ।
नहि वयं सदानुसन्धानं ब्रूमः ।
किन्तु यश्चेतनो यत्स्वरूपं कदाचिदनुसन्धत्ते स तेनाभिन्नो यो नानुसन्धत्ते स तेन नाभिन्न इति ।
तदेकप्रमाणकस्य तन्निवृत्तौ निवृत्तिरेव ।
यथा रूपग्रहणनिवृत्तौ चक्षुर्निवृत्तिः ।
नच चेतनत्वं शक्यनिवर्तनम् ।
उभयवादिसिद्धत्वात् ।
तस्मादेकतैव निवर्तत इति ।
एतेन चेतनत्वाद्यनुमानस्य सोपाधिकत्वं चोक्तं भवति ।
अनुसन्धानं खलु चेतनत्वावच्छिन्नस्यैक्यस्य व्यापकमुपलब्धं देवदत्तादौ ।
अव्यापकं च चेतनत्वादेः ।
पक्ष एव तदभावात् ।
तथाच सुलभः प्रयोगः ।
जीवब्रह्मणी चेतनत्वे सति परस्परैक्यवती न भवतः परस्प(रस्वरूपानु)रानुसन्धानरहितत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति ।
नच प्रतिज्ञायां विशेषणं व्यर्थम् ।
शब्दो न स्पर्शवद्विशेषगुण इत्यादाविव हेतुव्यभिचारपरिहारार्थत्वात् ।
*9,413*
शङ्कते- अनुसन्धानेति ॥
अनुसन्धानरहितसमुदायैक्यमेव चेत् ।
चेतनेष्व् ... ॥ मनुव्_3,2.133अ-च् ॥
*9,414*
न्यायसुधा:
यतः समुदायैक्यमेव मयोच्यते नात्यन्तैक्यम् ।
अतश्चेतनेष्वप्यनुसन्धानरहितं तद्युक्तम् ।
अयमभिसन्धिः ।
समुदायैक्यवादिना हि जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदौ स्वीक्रियेते ।
तत्रानुसन्धानाभावो भेदनिमित्तस्तज्ज्ञापनेनैव चरितार्थो नाभेदं निवर्तयति ।
तन्तुपटादिषु हि समुदायैक्यस्थलेषु विरुद्धधर्माध्यासो भेदज्ञापनमात्रेण कृतार्थो नाभेदं बाधते ।
अन्यथा तत्राप्यभेदाङ्गीकारो दुर्घटः स्यात् ।
तस्मादैक्यं नानुपपन्नमिति ।
गूढाभिसन्धिः सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह- अस्तु तदिति ॥
... अस्तु तन् ...
न्यायसुधा:
सर्वथापि परस्परस्वरूपानुसन्धानरहितं जीवब्रह्मणोरैक्यं भवन्त्वित्यर्थः ।
विप्रतिपन्नार्थाङ्गीकारे प्रतिज्ञाहानिर्निग्रहस्थानं स्यादित्यत आह- नाममात्रमेवेति ॥
... नाममात्रमेव यतस्ततः

न्यायसुधा:
यतस्तदैक्यं नाममात्रं न वास्तवं ततस्तदभ्युपगमो न दूषणम् ।
अयमभिसन्धिः ।
तन्तुपटाद्यभेदो न विरुद्धधर्माध्यासाभावैकप्रमाणकः ।
प्रत्यक्षादिना तदभेदस्य सिद्धत्वात् ।
तथाच विरुद्धधर्माध्यासः कालात्ययापदिष्टत्वभयादभेदबाधनान्निवृत्तो भेदसाधनेनैव कृती भवति ।
तथा यदि चेतनैक्यं निरवकाशप्रमाणान्तरगम्यं स्यात्तदानुसन्धानाभावो ऽभेदमबाधमानो भेदमात्रप्रतिपादनेन चरितार्थः स्यात् ।
नचैवम् ।
चेतनैक्यस्यानुसन्धानव्याप्यतयोक्तत्वात् ।
व्यापकाभावे च व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वेनैक्याभावे पुनस्तद्वचनं निरर्थकमेवेति ।
*9,415*
भवत्वनुसन्धानैकप्रमाणकं चेतनैक्यम् ।
अनुसन्धानं च कादाचित्कमप्यैक्यं साधयति ।
विद्यते च मुक्तावनुसन्धानमित्यैक्यसिद्धिः ।
मुक्तस्वरूपस्य दुःखादिदोषदूरत्वेन प्रागुक्तदोषाभावश्चेत्यत आह- मुक्ताविति ॥
*9,416*
मुक्तौ स्यादनुसन्धानं इत्यपि स्यात् सुदुष्करम्
न्यायसुधा:
इत्यपि वचनं सुदुष्करं स्यात् ।
प्रमाणाभावेन सन्दिग्धत्वादिति भावः ।
किञ्च मुक्तावनुसन्धानं भविष्यतीति वदता वक्तव्यमिदानीं कुतो ऽनुसन्धानं नास्तीति ।
अथ ब्रूयादविद्याकामकर्मादि(निमित्त)प्रतिबन्धकसद्भावादिति ।
तत्र वक्तव्यम् ।
प्रतिबन्धकसद्भावनिबन्धन एवेदानीमनुसन्धानाभावो न पुनरैक्याभावनिबन्धन इति कुतस्ते निश्चय इति ।
वयं तु वदामः ।
ऐक्याभावनिबन्धन एवायमिदानीमनुसन्धानाभावो नाज्ञानादिनिमित्त इति ।
कुतो ऽयं निश्चय इति तत्राह- सर्वज्ञ इति ॥
सर्वज्ञ एकतां नानुसन्धत्ते नैव सा यतः

न्यायसुधा:
यतः सर्वज्ञ एकतां नानुसन्धत्ते ऽतः सा एकता नैवेति सम्बन्धः ।
एतदुक्तं भवति ।
यद्यज्ञानादिनिबन्धनो ऽयमनुसन्धानाभावो भवेत् ।
भवेत्तदा जीवानामेव ।
तेषामेवाज्ञानादिसम्बन्धित्वात् ।
परमात्मा त्वनुसन्दध्यादेव ।
तस्य सर्वज्ञत्वेनाज्ञानाद्यभावात् ।
नचासावनुसन्धत्ते ।
यस्मात्क्षरमतीतो ऽहमित्यादिवद्वाक्यैर्भेदानुभवस्यैवावगमात् ।
तेन निश्चिनुमो ऽनुसन्धानाभावो नाज्ञानादिप्रतिबन्धकनिबन्धनः ।
किन्त्वैक्याभावनिमित्त एवेति ।
*9,417*
ईश्वर एवासाविति चेत् ।
कस्ततो ऽन्यः परमात्मा प्रमाणाभावात् ।
किञ्चेश्वरो ऽपि सर्वज्ञ एवेति किमनेनेति ।
अपि चैक्ये प्रमाणसिद्धे ऽनुसन्धानाभावः प्रतिबन्धकनिबन्धन इति कल्पनोपपद्यते ।
नच तदस्तीत्युक्तम् ।
ननु च दुःखादिकं जीवस्य न चैतन्यस्वरूपानुबन्धि ।
किन्नाम विशिष्याकारगतमेव ।
तत्कथमीश्वरो ऽनुसन्धीतेति दुःखाद्यननुसन्धाने ऽप्यैक्यं तावदनुसन्दध्यादेवेत्युक्तम्- एकतामिति ॥
अत एव"विभेदजनके ऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते ।
आत्मनो ब्रह्मणा भेदमसन्तं कः करिष्यतिऽ; इत्यादिवाक्यान्यथा योज्यानि ।
विभेदशब्दो हि विरोधवाची ।
मित्रभेद इति यथा ।
तथाच जीवस्य परमात्मना विपरीतमतित्वमज्ञाननिबन्धनम् ।
तदपाये न भवतीत्यर्थः ।
*9,418*
परमात्मन ऐक्यानुसन्धानाभावो ऽसिद्धः ।
यत इदानीमननुसन्दधदपीदमागामिनि काले ऽनुसन्धस्यति ।
न हि सार्वकालिकमनुसन्धानमैक्यस्य व्यापकमित्याशङ्कते- पश्चादिति ॥
पश्चात् स्यादनुसन्धानं चेन् ...
न्यायसुधा:
परमात्मनो जीवैक्यस्येति शेषः ।
अत्र प्रमाणं नास्तीति स्फुटः परिहारः ।
गूढाभिसन्धिः परिहारान्तरमाह- मिथ्येति ॥
... मिथ्याज्ञानिता भवेत्
*9,419*
न्यायसुधा:
परमात्मन इति शेषः ।
सर्वज्ञो हि यदीदानीं जीवैक्यं नानुसन्धत्ते तदा तदसदेव स्यात्सप्तमरसादिवत् ।
तथाचागामिनि काले तदनुसन्धास्यति चेन्मिथ्याज्ञानी प्रसज्येतेत्यभिसन्धिः ।
नन्वविद्यमानं विद्यमानतयानुसन्दधानो मिथ्याज्ञानी भवति ।
न चैक्यमविद्यमानम् ।
तत्कथं परमात्मनो मिथ्याज्ञानित्वमित्यविदिताभिसन्धेराशङ्कामभिसन्धिमुद्धाटयन्परिहरति- विद्यमानेति ॥
विद्यमानानुसन्धानं न चेदज्ञत्वमापतेत्

न्यायसुधा:
यद्यैक्यं विद्यमानं तर्हि तदिदानीमननुसन्दधदसर्वज्ञः स्यात् ।
नच तद्युक्तम् ।
अतो नास्त्येव तदिति वाच्यम् ।
तथाच तदनुसन्धास्यान्कथं मिथ्याज्ञानी न भवेत् ।
एतेनेश्वरस्येदानीं शरीरसद्भावादननुसन्धानमित्यपि निरस्तम् ।
सार्वज्ञहानिप्रसङ्गानिस्तारात् ।
ईश्वरस्य साकारताया नित्यत्वेन न भाविन्यप्यनुसन्धाने प्रत्याशा ।
*9,420*
यदै(द्यै)क्यमविद्यमानमेव यदि वा विद्यमानमेव तदोक्तदोषद्वयं स्यात् ।
नचैवम् ।
किन्त्विदानीमसदेव पश्चाज्ज्ञानोत्तरकाले भवेत् ।
तत्रेदानीमसत्त्वान्न परमात्मनस्तदननुसन्धाने सावर्ज्ञहानिः ।
पश्चाद्भावाच्च न तदनुसन्धाने मिथ्याज्ञानित्वमिति परिशिष्यं पक्षं कस्यचिन्मतं वा शङ्कते- असदिति ॥
असदैक्यं भवेत् पश्चाद् यदि स्यात् सप्तमो रसः
न्यायसुधा:
परिहरति- स्यादिति ॥
तर्हीति शेषः ।
न ह्यनादौ संसारे यस्य येन नैक्यं तत्तेनैकीभूतमुपलब्धम् ।
नच तथा भविष्यतीत्यत्र प्रमाणमस्ति ।
"परे ऽव्यये सर्व एकीभवन्तिऽ"यावन्मोक्षं तु भेदः स्याज्जीवस्य परमस्य च ।
ततः परं न भेदो ऽस्ति भेदहेतोरभावतःऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतीनां स्थानैक्यादिविषयत्वेन सावकाशत्वात् ।
अतः सप्तमो रसो भविष्यतीतिवदियं प्रत्याशात्यन्तासम्भावितविषयेति भावः ।
*9,421*
जीवब्रह्मणोः संसारे भेदाभेदौ मोक्षे त्वभेद एवेति संसारे केवलभेदो मुक्तावत्यन्ताभेद इति
भेदाभेदमतद्वयदोषातिदेशेनावस्थाद्वये ऽपि भेदाभेदाविति तृतीयमतमपाकरोति- समुदायेति ॥
समुदायैक्यमेतस्माद् दूरतो ऽपाकृतं सदा

न्यायसुधा:
सदा समुदायैक्यमिति सम्बन्धः ।
एतस्मात्प्रमाणशून्यत्वादाभासत्वादिप्रमाणविरुद्धत्वाच्च ।
इयांस्तु विशेषः ।
अभेदकार्यस्यानुसन्धानस्य भेदः प्रतिबन्धकः ।
तस्मिन्नपगते मुक्तावनुसन्धानं भविष्यतीत्यस्ति पूर्वयोर्मतयोः प्रत्याशा ।
अत्र तु सापि नास्ति ।
भेदस्य सदातनत्वात् ।
अनुसन्धानं च चेतनैक्यस्य व्यापकमित्युक्तम् ।
तदिदमुक्तं दूरत इति ।
देहाद्येवानुसन्धानस्य प्रतिबन्धकमिति चेन्न ।
कायव्हवतां यूयोगिनामनुसन्धानसद्भावस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।
*9,422*
यद्येवं न सकलचेतनसमुदायः परमात्मा तर्हि कियती सीमा परमात्मत्वस्येत्यत आह- अत इति ॥
*9,423*
अतो ऽशेषगुणोन्नद्धं निर्दोषं यावदेव हि ।
तावदेवेश्वरो नाम ... ॥ मनुव्_3,2.137अ-च् ॥
न्यायसुधा:
साधकस्यानुसन्धानस्य सर्वत्राभावाद्बाधकस्याभासत्वादेर्भावादिह तु तद्भावाभावाभ्यामित्यर्थः ।
अशेषगुणोन्नद्धत्वं निर्देषत्वं च प्रत्येकं निर्धारणहेतुत्वेनोक्तम् ।
स्वमते ब्रह्मण ईश्वरातिरिक्तस्याभावं सूचयितुं सर्वत्रेश्वर इत्याद्युक्तिः ।
इदं हि ब्रह्मणो लक्षणं श्रुत्यादिसिद्धमिति हिशब्दः ।
तावद्वस्त्वीश्वरो नामेत्युक्ते समुदायैक्यं प्रतीयते तन्निराकरोति- तत्रेति ॥
... तत्र भेदो ऽपि न क्वचित्

न्यायसुधा:
क्वचिदिति ।
परस्परं परमात्मना चेत्यर्थः ।
एतेनैतदपि निरस्तम्"ईश(श्वर)रूपेष्विवोदितःऽ; इति यदुक्तं पूर्वपक्षिणा ।
तत्कुत इत्यत आह- नेहेति ॥
नेह नानास्ति किमपि हरयो ऽयमयं हि सः ।
इत्यादिश्रुतिमानेन ... ॥ मनुव्_3,2.138अ-च् ॥
न्यायसुधा:
अनेन"नेह नानास्ति किञ्चनऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते ।
हरय इति ॥
"अयं वै हरय इत्यादिकाम् ।
अयं हि स इति"अयमेव स यो ऽयमात्माऽ; इत्यादिकाम् ।
पूर्वेणैवान्वयः ।
एतासां श्रुतीनामभेदपरत्वान्न विवक्षितार्थे मानत्वमित्याशङ्कानिरासाय मानेनेत्युक्तम् ।
आद्यश्रुतावीश्वररूपेषु भेदनिराकरणस्य स्पष्टतवात्तृतीयायामेवशब्द(स्य)श्रवणात्तदनुसारेण द्वितीयायामपि वैशब्दस्यैवार्थत्वोपपत्तेरेताः श्रुतयो विवक्षितार्थे मानतामापद्यन्त इति भावः ।
*9,424*
चेतनैक्यस्यानुसन्धानं व्यापकमित्युक्तं क्व तदुपलब्धमिति चेन्न ।
देवदत्तसम्बन्धिनः सुखादेर्देवदत्तेनानुसन्धीयमानत्वात् ।
उपाधिभिन्ने नोपलब्धमिति चेन्न ।
हस्तपादाद्युपाधिभिन्ने ऽपि दर्शनात् ।
विश्लिष्योपाधिभिन्ने न दृष्टमिति चेत्तत्राह- जीवांशा इति ॥
... जीवांशाः सर्व एव च

नियमेनानुसन्धानवन्तो ...
न्यायसुधा:
जीवानामिन्द्रादीनामंशा अर्जुनादयः ।
एतच्च"एक आत्मनः शरीरे भावात्ऽ; इत्यादिन समर्थयिष्यते ।
चशब्देनेश्वरांशाः समुच्चीयन्ते ।
नच"(नु)आत्मा वै पुत्रनामासीत्ऽ; इत्यादिवचनात्पितापुत्रयोः सत्यप्यैक्ये ऽनुसन्धानं नास्तीति कथं तद्वयापकमित्यत आह- यदीति ॥
... यद्येकता स्वतः
न्यायसुधा:
तर्ह्यनुसन्धानवन्त इति सम्बन्धः ।
अयं भावः ।
वास्तवस्यैक्यस्यानुसन्धानं व्यापकमभिमतं न तूपचरितस्य ।
नचाभिमतस्य व्यभिचारो ऽस्ति ।
पितापुत्रैक्यं तूपचरितमेवेति न तत्र व्यभिचारो दोषायेति ।
स्वतो वस्तुतः ।
*9,427*
यद्वा परमेश्वरांशत्वहेतुरसिद्धश्चेत्याह- जीवांशा इति ॥
एतदुक्तं भवति ।
चैतन्यावच्छिन्नांशत्वस्यानुसन्धानं व्यापकमर्जुनादिषु दृष्टम् ।
तच्च परमेश्वरजीवयोर्नास्तीत्युपपादितम् ।
व्यापकाभावे च व्याप्याभावो ऽवश्यम्भावी ।
नच चैतन्यव्यावृत्तिर्युक्तेत्यंशत्वमेव व्यावर्तते ।
तथाच प्रयोगः ।
जीवेश्वरौ न चेतनत्वे सत्यंशांशिनौ ।
परस्परानुसन्धानशून्यत्वात् ।
यथा घटपटौ ।
यथा चेन्द्रार्जुनाविति ।
ननु पितापुत्रयोरंशांशिभावे सत्यप्यनुसन्धानं नास्तीति कथं तत्तस्य व्यापकमित्यत आह- यदीति ॥
एकता एकदेशतारूपांशता पितापुत्रयोरंशाशिभावो नैकदेशतादिरूप इति भावः ।
नन्वनुसन्धानाभावेनांशत्वव्यावृत्तावंशाधिकरणविरोधः स्यात् ।
न स्यात् ।
अंशशब्दो हि तदेकदेशार्थस्तत्सदृशाद्यर्थश्च ।
तत्र (तच्च) द्वितीयमंशत्वमंशाधिकरणप्रतिपाद्यं न निराक्रियते ।
तस्यानैकान्त्यप्रसङ्गेन परेण हेतूकर्तुमशक्यत्वात् ।
आद्यस्यासिद्धिव्युत्पादने न को ऽपि दोषः ।
*9,429*
नन्विन्द्रिदीनामनुसन्धानसद्भावे कथमिन्द्रानभिमतं खाण्डववनदाहादिकमर्जुनः कृतत्वात् ।
कथं चेन्द्रो ऽर्जुनानभिमतं दहनशमनादिकम् ।
नहि हस्तादावनुसन्धाने सतीदं दृष्टमित्यत आह- अंशिन इति ॥
अंशिनो ऽशेषसन्धानमत्यल्पस्यापि विद्यते

भुवि जातेन चांशेन सुखदुःखादि तद्गतम् ।
अनुभूयते विशेषस्तु कश्चिदीशकृतो भवेत्

न्यायसुधा:
अत्यल्पस्याप्यंशिनोंशगताशेषानुसन्धानं विद्यत एव ।
तथापि कश्चिद्विशेषोंऽशानभिमतकरणादिः शकृतो भवत् ।
अंशकीर्त्याद्यथर्मीश्वरप्रेरितेनांशिना क्रियत इत्यर्थः ।
अल्पस्यापीति स्वरूपसङ्कीर्तनम् ।
भुवि जातेनांशेन चांशिगतं सुखदुःखाद्येवानुभूयते नतु सर्वम् ।
सत्यप्यैक्ये कश्चित्सर्वाननुसन्धानरूपो विशेषस्तु ईशकृतो भवेत् ।
भूम्याद्यपकृष्टदेशं गर्भवासाद्यवस्थां मानुषान्नोपभोगादिकं च निमित्तीकृत्येश्वरेण क्रियते ।
अतोंऽशस्यांशनभिमतकरणादिकं युज्यते ।
न ह्यशेषानुसन्धानमस्माभिश्चेतनैक्यादेर्व्यापकमुक्तम् ।
किन्त्वनुसन्धानमात्रमिति भावः ।
*9,431*
नन्वीश्वरो ऽपि कथं स्वानभितं कारयति ।
कथं चाभिन्ने ऽनुसन्धानं प्रतिबध्नातीत्यत आह- ईशस्येति ॥
ईशस्याचिन्त्यशक्तित्वान्नाशक्यं क्वापि विद्यते
न्यायसुधा:
दृश्यन्ते खल्वघटितं घटयन्त्येश्वरशक्त्या प्रेरिताः कामक्रोधादिपरवशा ऐहिकामुष्मिकदुःखहेतुं स्वशिरश्छेदं पातकं च कुर्वाणा इत्याशयः ।
नन्वेवं तर्हि मयापि शक्यते वक्तुम् ।
यथाजुनस्यैक्ये सत्यपीन्द्रगताशेषानुसन्धानमचिन्त्यया ईशशक्त्या प्रतिबद्धयते ।
तथा जीवपरमात्मनोरभेदे ऽपि तयैवानुसन्धानप्रतिबन्धो भविष्यति ।
अपकृष्टदेशादिकमिव देहाद्युपाधयो निमित्ततामापत्स्यन्ते ।
तथा चानुसन्धानाभावादैक्याभाव इत्यनुपपन्नम् ।
अनुसन्धानस्यैक्यव्यापकत्वं चासति प्रतिबन्ध इति कल्प्यत इत्यत आह- सेति ॥
सेशतानुपपन्नैव यदि जीवैकतास्य हि
न्यायसुधा:
सा अघटितघटनारूपा ।
अस्य परमात्मनः ।
भवेदेतद्यदि भवन्मते परमात्मनो ऽचिन्त्यशक्तिमत्तारूपेशता भवेत्(स्यात्) ।
जीवेनाभिन्नस्य सेशतैवानुपपन्ना ।
कुतस्तयानुसन्धानप्रतिबन्धकल्पनादिकमिति ।
हिशब्देन यो जीवेनाभिन्नो नासावचिन्त्यशक्तिरूपेशतोपेतो यथा देवदत्त इति व्याप्तिं सूचयति ।
जीवेनैकीभूतो ऽपि परमात्मास्त्वीशतोपेतः ।
किं विपक्षे बाधकमित्यत आह- अनीशस्येति ॥
अनीशस्येशतेत्येव विरुद्धं सर्वमानतः

न्यायसुधा:
जीवस्तावदनीश इत्यनुभवसिद्धम् ।
तदभेदे परमात्माप्यनीश इत्युक्तमेव ।
तथाच अनीशस्येशतास्त्विति शङ्कितं स्यात् ।
एतच्च सर्वप्रमाणैर्विरुद्धं स्वव्याहतं च ।
न चैवंविधमनुन्मत्तः शङ्कते ।
शङ्काया एवानुदये कुतो बाधकोपन्यासावसर इत्येवशब्दः(ब्दार्थः) ।
*9,432*
स्यादेतत् ।
सेशतानुपपन्नैवेति तर्को ऽनुमानं वा ।
नाद्यः ।
ऐक्यस्य श्रुतिसिद्धत्वेन विपर्ययपर्यवसानानुपपत्तेः ।
न द्वितीयः ।
जीवैकताया भवतामसिद्धत्वात् ।
यदि पदवैयर्थ्याच्चेति ।
मैवम् ।
यस्य जीवैक्यं सिद्धं (स्यात्) तस्यानीशताविषयस्वार्थानुमानापादनस्याभिमतत्वात् ।
तर्कपक्षे ऽपि न दोषः ।
श्रुतीनामैक्यपरत्वाभावादित्याशयवानाह- ईशत्वेनैवेति ॥
ईशत्वेनैव विज्ञातमनीशत्वेन चेच्छ्रुतिः ।
अनीशत्वेन विज्ञातमीशत्वेनाथवा दिशेत्

उपजीव्यविरोधेन नैव मानत्वमेष्यति
न्यायसुधा:
त्रैविध्यं खल्वत्र सम्भवति ।
काचित् श्रुतिः प्रमाणान्तरेण ईशत्वेनैव विज्ञातं परमात्मानमुद्दिश्य अनीशत्वेन प्रमितानीशत्वजीवभावेन आदिशेत् ।
काचिदनीशत्वेन प्रमितं जीवमुद्दिश्य ईशत्वेन प्रमितेशभावपरमात्मत्वेन उपदिशेत् ।
काचिदुभावपि तथा प्रमितावुद्दिश्यैक्यमुपदिशेदिति ।
सर्वथाप्युजीव्यविरोधप्रसङ्गेन नैक्ये प्रामाण्यमश्नुत इति ।
यदत्र वक्तव्यं तत्"कथं ब्रह्मेति तज्ज्ञेयम्ऽ; इत्यादिना वक्ष्यते ।
चेच्छतिरिति द्वितीयार्धे ऽपि ग्राह्यम् ।
आदिशेदिति प्रथामार्धे ऽपि ।
तृतीयः प्रकारो ऽप्यध्याहार्यः ।
तर्हीतिपदमुपजीव्येत्यतः पूर्वम् ।
*9,435*
ननु परमात्मनो ऽघटिथघटनस्वरूपया शक्त्यैवेशतानीशतयोः (विरुद्धयोरपि) एकत्र समावेशो भविष्यति ।
तत्कथमुपजीव्यविरोध इत्यत आह- अत एवेति ॥
अत एवेशतासिद्धेर्न किञ्चिच्छक्यमस्य च

न्यायसुधा:
जीवैक्यादेवेत्यर्थः ।
ईशता उक्तरूपा शक्तिः ।
किञ्चित् ईशतानीशतयोरेकत्रावस्थानम् ।
अस्य च परमात्मनो ऽपि ।
जीवैक्येनेशताभावानुमानमशक्यम् ।
ईशतायाः"परास्य शक्तिःऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वात् ।
किञ्च जीवैक्ये ऽपि भेदस्य विद्यमानत्वादीशतोपपद्यत इत्याशङ्कां परिहरन् तर्हि कियती सीमा परमात्मशक्त्याघटितघटनकल्पनस्येति मन्देन जिज्ञासिते सत्याह- ईशत्व इति ॥
ईशत्वे ऽनीशभेदेन श्रुत्या सम्यक् प्रकाशिते ।
अयुक्तमपि चान्यत्र युक्तं भवति तद्बलात्

अतो ऽन्यत्रापि यद् दृष्टं तदीशेनैव कल्प्यते ।
श्रुत्याभासाप्तमपि नहीशत्वपरिपन्थि यत्

न्यायसुधा:
अत्रानीशभेदेनाङ्गीकृतेनैवेशत्वं श्रुत्या सम्यक् प्रकाशितं भवतीति वदता श्रुतिविरोधः परिहृतः ।
तथाहि ।
यदि जीवपरमात्मैक्यं तात्त्विकं तदा निरवकाशानुमानविरुद्धा श्रुतिरुपचरितार्था भवन्ती नेशत्वं व्यवस्थापयेदिति सुस्थः स्वार्थानुमानप्रसङ्ग इति ।
सम्यगनीशभेदेन न तु भेदमात्रेणेति वा ।
तथाच भेदेनेशतोपपत्स्यत इति
निरस्तम् ।
अनीशताहेतोः अभेदस्य विद्यमानत्वात् ।
किमभेदेनानीशतास्तु उत भेदेन मा भूदिति सन्देहानिवारणात् ।
अन्यत्र ईश्वरात् ।
अयुक्तं परस्परपरिहारेण वर्तमानमपि युक्तं भवति ।
ईश्वर इति शेषः ।
तद्बलात् ईशत्वबलात् ।
दृष्टमिति अत्रापि सम्बद्धयते ।
*9,436*
अतः परमेश्वरात् ।
ईशेनेति भावप्रधानो निर्देशः ।
कल्प्यते युक्ततयेति शेषः ।
उक्तस्यापवादः श्रुतीति ।
आभासत्वं च वस्तुवृत्तशपेक्षया ।
हीति तत्रोपपत्तिः ।
*9,437*
अयमर्थः ।
यत्क्वचिद्विरुद्धमिव प्रतीयमानमपीश्वरे तदितरत्र वा प्रमाणसिद्धमीश्वरैश्वर्यविरोधि च न भवति ।
यथाणुत्वमहत्त्वयौगपद्यादि, यथा वार्ऽजुनादीनामशेषानुसन्धानाभावः ।
तत्सर्वमीश्वरैश्वर्यबलेन घटत इत्यङ्गीकार्यम् ।
नतु निराकार्यम् ।
यत्पुनरप्रमितं तदीश्वरैश्वर्याविरुद्धमपि न कल्पनीयम् ।
शशविषाणादिकल्पनापत्तेः ।
यच्च प्रमितमपि ईश्वरैश्वर्यविरोधि तन्न कल्पनीयमेव ।
कल्पकविघातकत्वम् ।
किन्तु तस्य प्रमाणस्य यथायोगमाभासत्वं वणर्नीयम् ।
यथा प्रकृतमिति ।
*9,438*
"अनीशस्येशतेत्येव विरुद्धं सर्वमानतःऽ; इत्युक्तम् ।
तदुपपादयितुं स्मृतिमेव पठति- ईश इति ॥
ईशो ऽनीशो जगन्मिथ्या दुःखी मुक्तो भिदा नहि ।
इति प्रतिज्ञाव्याघातः सर्वदोषाधिकाधिकः

इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिर् ...

न्यायसुधा:
द्विविधो हि प्रतिज्ञाविरोधः ।
प्रमाणस्ववाक्यविरोधभेदात् ।
तत्रेशो ऽनीशो दुःखी मुक्त इति स्ववाक्यविरोधस्योदाहरणद्वयम् ।
जगन्मिथ्या भिदा न हीति प्रमाणविरोधस्य ।
*9,439*
यद्वेशो ऽनीशो दुःखी मुक्त इति स्ववाक्यविरोधोदाहरणे ।
जगन्मिथ्येति स्वन्यायविरोधस्य ।
जगतो मिथ्यात्वे तन्न्यायेन मिथ्यात्वस्यापि मिथ्यात्वापत्त्या सत्यत्वप्रसङ्गात् ।
भिदा न हीति स्वक्रियाविरोधस्य ।
अनया हि प्रतिज्ञाक्रियया साध्यधर्मधर्मिणोर्भेदस्तावत्प्राप्यत इति ।
सर्वदोषेष्वधिकाधिको ऽत्यन्ताधिकः ।
स्मृत्युदाहरणस्य साध्यमाह- अतिहेयमिति ॥
... अतिहेयमतो ऽखिलैः ।
बुभूषुभिर्मतमिदं जीवेशाभेदवादिनः ॥ मनुव्_3,2.147ब्-द् ॥
न्यायसुधा:
इदम् ईशस्यानीशत्वम् ।
ईशत्वेनेशभेदेनेत्यादिनोक्ते ऽर्थे स्मृतिमप्याह- नायुक्तमिति ॥
नायुक्तमीशितुः किञ्चिदीशत्वस्याविरोधि यत् ।
यदीशित्वविरोधि स्यात् तदेवायुक्तमञ्जसा

ईशित्वस्याविरोधेन योजयित्वाखिलाः प्रमाः ।
सिद्धेशित्वेन चायुक्तमपि हीशे न योजयेत्

मानतः प्राप्तमखिलं नामानं योजयेत् क्वचित् ।
इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिर् ... ॥ मनुव्_3,2.150अ-च् ॥
न्यायसुधा:
यस्मान्नायुक्तमीशतुः किञ्चिदित्यादि तस्मादीत्वस्याविरोधेनेत्यादि ।
सिद्धमीशत्वं यस्यासौ तथोक्तः ।
तेनेशेन संयोज्जयेत् ।
ईश्वरे ऽस्तीति जानीयात् ।
अपिपदादन्येनापि ।
सिद्धेनेशत्वेन निमित्तेनेति वा ।
स्मृत्युदाहरणस्य प्रयोजनमाह- अत इति ॥
... अतो युक्तमिहोदितम्

न्यायसुधा:
तस्मादत्यन्तभिन्न एव ब्रह्मणा जीव इति स्थितम् ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां उपमाधिकरणम् ॥
*9,440*
[======= ज्न्य्स्_3,2.विइ: अरूपाधिकरणम् =======]
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अरूपाधिकरणम् ॥
॥ ओं अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ओं ॥
अत्राधिकरणे प्रथमसूत्रेण ब्रह्मणो रूपराहित्यमुपपाद्य प्रकाशवच्चावैयर्थ्यमिति (द्वितीय)सूत्रेण रूपवत्त्वविषयाणां श्रुतीनां वैयर्थ्यमाशङ्कय विलक्षणरूपवत्त्वाङ्गीकारेण परिहृतम् ।
विलक्षणरूपवत्त्वं च,"आह च तन्मात्रम्ऽ"दर्शयति चाथो ऽपि स्मर्यतेऽ; इति सूत्रद्वयेन समर्थितमिति भाष्येण प्रतीयते ।
तदनुपपन्नम् ।
अन्ततो रूपवत्त्वाङ्गीकारे ऽरूपवदेव हि तदित्यस्यावक्तव्यत्वापातात् ।
प्रयोजनाभावाच्चास्य विचारस्येत्यतश्चतुःसूत्र्यास्तात्पर्यमाह- स चेति ॥
अरूपवद् एव हि तत्प्रधानत्वात्

स चाप्राकृतरूपत्वादरूपः स्वगुणशत्मकम् ।
रूपमस्य शिरःपाणिपादाद्यात्मकमिष्यते

न्यायसुधा:
स परमात्मा ।
प्रकृतिशब्दो ऽन्येषामपि तत्त्वानामुपलक्षकः ।
अप्राकृतरूपत्वात् ।
प्राकृतरूपरहितत्वात् ।
गुणात्मकमित्युक्ते सत्त्वादीनां प्रतीतिः स्यात् ।
तन्निरासार्थं स्वशब्दः ।
ये परमात्मनः स्वरूपभूता गुणा आनन्दाद्यास्तदात्मकमिति ।
रूपशब्देन च शुक्लादिगुणप्रतीतिः स्यात् ।
अतः शिरःपाणीति विवरणं कृतम् ।
अतो रूपवांश्चेति शेषः ।
विचारप्रयोजनं दर्शयति- अत इति ॥
*9,441*
अतो नानित्यता नैव श्रुतिद्वयविरोधिता

न्यायसुधा:
अनित्यता जन्ममरणवत्ता ।
नापि सौन्दर्याद्यभाव इति च द्रष्टव्यम् ।
तथाच तस्मिन्भक्तिरुपपन्नेति शेषः ।
*9,442f.*
यद्यपि परमात्मनो रूपं कथं तर्हि तस्य प्रसिद्धवैलक्षण्यमात्रेणारूपत्वव्यवहार इत्याशङ्कापरिहारार्थत्वेन प्रकाशवदिति सूत्रावयवो भाष्ये व्याख्यातः ।
इदानीं यदीश्वररूपं लोकविलक्षणं तदा तत्र रूपशब्द(प्र)वृत्तिर्दुर्घटा स्यात् ।
सम्बन्धग्रहणानुपपत्तेः ।
तथाच रूपवत्त्वश्रुतीनां वैयर्थ्यं दुष्परिहरमित्याशङ्कापरिहारार्थत्वेनापि व्याचष्टे- यथा हीति ॥
यथा हि तैजसस्यैव प्रकाशस्योज्खितावपि ।
आत्मैव ज्योतिरित्याह जीवस्येशं श्रुतिस्तथा ॥ मनुव्_3,2.152च्-f ॥
न्यायसुधा:
तैजसस्यैव प्रकाशस्येत्येतत्तैजस एव हि सौरादिरालोकः प्रकाशशब्दवाच्यः प्रसिद्धस्तस्येति व्याख्येयम् ।
उज्खितावपि परमेश्वरस्य तत्त्वाभावे ऽपीति यावत् ।
आत्मैवास्य ज्योतिर्भवति इति श्रुतिर्जीवस्येशं प्रकाशमाहेत्यर्थः ।
तथा लोकविलक्षणे ऽपि भगवद्रूपे रूपशब्दप्रवृत्तिर्युक्तेति शेषः ।
उपपत्तिस्तु"परमतेऽ; इत्यत्र वक्षमाणात्रा(प्य)नुसन्देयेति ।
*9,443f.*
नन्वेतदधिकरणं"अत एव च(चोपमा)ऽ; इति सूत्रात्पूर्वम् ।
तत्कथं पश्चाद्वयाख्यानम् ।
उच्यते ।
अत एवे(चे)ति सूत्रं"न स्थानतो ऽपिऽ; इत्यधिकरणेन सङ्गतमिति ज्ञापनाय क्रमभेदः ।
तत्सिद्धा(मर्)थमुपजीव्य पूर्वपक्षोत्थानात् ।
तथाच भाष्यम्"यस्मादेवम्ऽ; इत्यादि ।
अत्रापि"ईशरूपेषुऽ; इत्यादि ।
अथ तदनन्तरमेव किन्न कृतमरूपवत्त्वाधिकरणार्थस्यात एव चेति सूत्रार्थं प्रति हेतुत्वेनोपोद्घातलक्षणया सङ्गत्या वर्णितस्याव्यवधायकत्वात् ।
हेतुत्वमपि प्रपञ्चयितुमाचार्येण"स चाप्रकृतरूपत्वादिति चशब्दो निबद्धः ।
कालत्रये ऽप्यशरीरात्परमात्मनो जीवस्यात्यन्ताभेद एव ह्युपपन्न इति ।
॥ इति अरूपाधिकरणम् ॥
*9,444*
[======= ज्न्य्स्_3,2.विइइ: वृद्धिह्रासाधिकरणम् =======]
॥ अथ वृद्धिह्रासाधिकरणम् ॥
॥ ओं वृद्धिह्रासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ओं ॥
यदर्थं भगवन्महिमात्रोच्यते सा भक्तिः पुरुषेषु तारतम्येन तिष्ठतीत्येतदिहोपपाद्यते ।
तथाहि ।
अस्ति भक्तेर्वृद्धिह्रासभाक्त्व(मिति)म् ।
कुतः ।
ब्रह्मादीनामस्मदादीनां च भक्तत्वेऽन्तर्भावात् ।
एवं भक्तितारतम्येऽङ्गीकृते एवेश्वरस्योभयान्प्रति सामञ्जस्यसम्भवादिति ।
तदेतदसङ्गतम् ।
युक्तेः प्रतिज्ञातार्थेन सह स्म्बन्धाप्रतीतेरि(त्यत)ति तत्र आह तद्भक्तीति ।
*9,445*
वृद्धिह्रासभाक्त्वम् अन्तर्भावाद् उभयसामञ्जस्याद् एवम्

तद्भक्तितारतम्येन तारतम्यं विमुक्तिगम् ।
ब्रह्मादीनां च सर्वेषामानन्दादेर्यथाक्रमम्

न्यायसुधा:
ब्रह्मादीनां चशब्दादस्मदादीनामित्येवं सर्वेषां यथाक्रमं श्रौतक्रमानतिरेकेण यद्विमुक्तिगमानन्दादेस्तारतम्यं तद्भगवद्भक्तितारतम्येनैव भवतीत्यर्थः ।
एतदुक्तं भवति ।
साधितं तावन्मौक्तस्यानन्दादेः फलस्य भक्तिसाध्यत्वमम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वमिति सूत्रेण ।
तच्चाथात आनन्दस्य मीमांसेत्यादिश्रुत्या तारतम्यवदवगम्यते ।
साध्यतारतम्ये च साधनतारतम्यमावश्यकम् ।
अन्यथा तस्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् ।
फलदातुरीश्वरस्यासामञ्जस्यप्रसक्तेश्च ।
न चैवम् ।
अतोऽस्ति भक्तेर्वृद्धिह्रासभाक्त्वम् इति ।
॥ इति वृद्धिह्रासाधिकरणम् ॥
*9,446*
[======= ज्न्य्स्_3,2.इx: स्थानविशेषाधिकरणम् =======]
॥ अथ स्थानविशेषाधिकरणम् ॥
॥ ओं स्थाननिशेषात्प्रकाशादिवत् ओं ॥
(ओं उपपत्तेश्च ओं) ॥
यद्यप्येतदधिकरणं परमत इत्यतो ऽनन्तरम् ।
तथापि तेनेवानेनापि सङ्गतिरस्य ।
अनेन विषयोपक्षेपात्तेन पूर्वपक्षोपपत्तिदर्शनात् ।
यद्वानेन पूर्वपक्षयुक्त्युत्थानात्तेन विषयोपक्षेपात् ।
तथाहि ।
न ब्रह्मादीनामानन्दस्य तारतम्यमुपपद्यते ।
भगवदानन्दप्रतिबिम्बत्वाभ्युपगमात् ।
बिम्बे च तारतम्याभावस्य न स्थानतो ऽपीत्युक्तत्वात् ।
अन्यथाऽकस्मिकत्वप्रसङ्गादिति ।
यद्वा न ब्रह्मा(द्या)दीनामानन्दो भगवदानन्दप्रतिबिम्बः ।
परस्परं विभिन्न(चित्र)त्वात् ।
बिम्बाभिमते च वैचित्र्याभावादिति ।
अतो ऽत्रेदं विशदयति- प्रतिबिम्बवदिति ॥
स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत्

प्रतिबिम्बवदप्येषामानन्दो ऽन्यगुणा यथा

न्यायसुधा:
यद्येप्येषां ब्रह्मादीनामानन्दः प्रतिबिम्बवत् ।
प्रसिद्धप्रतिबिम्बैस्तुल्यं वर्तते ।
भगवदानन्दप्रतिबिम्बो भवतीति यावत् ।
तथापि परस्परं विचित्रो भवतीति शेषः ।
कथम् ।
अन्येषां साधनभूतानामुपाधिगुणानां भक्त्यादीनां वैचित्र्यानतिक्रमेण ।
तत्र दृष्टान्तः प्रतिबिम्बवदिति ।
यथा सूर्यादिप्रतिबिम्बानां सूर्यकान्तजलादिगतायां सूर्यादिबिम्बवैचित्र्याभावे ऽपि सूर्यकान्तादिस्थानगुणवैचित्र्याद्वैचित्र्यं तथेत्यर्थः ।
*9,448*
वैचित्र्ये हेत्वन्तरमाह- नारायणेति ॥
उपपत्तेश् च

नारायणगुणाधीनश्च ...
न्यायसुधा:
बिम्बशक्त्या च विचित्र इत्यर्थः ।
स्थानगुणस्य बिम्बसामर्थ्यस्य च प्रयोजकत्वं न्यायविवरणे व्युत्पादितम् अनेनोपपत्तेश्चेति सूत्रं व्याख्यातं भवति ।
बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्यं केचिदिच्छन्ति ।
अतः प्रतिबिम्बत्वं व्याख्या(तं)ति नारायणेति ।
गुण आनन्दः ।
चशब्देन तत्सदृशश्चेति ग्राह्यम् ।
बिम्बाभिन्न एव किन्न भवतीत्यत आह- अत्यल्प इति ॥
... अत्यल्पस्तदपेक्षया

तस्माद् भिन्नश्च सततमन्यज्ज्ञानं परस्य च
न्यायसुधा:
चो हेतौ ।
यस्मात्तदपेक्षयात्यल्पस्तस्मात्सततं भिन्न इति ।
तदपेक्षयात्यल्पत्वं कुत इत्याकाङ्क्षां परिहरन्नत्र श्रुतिमाह- अन्यदिति ॥
अन्यज्ज्ञानं तु जीवानामन्य आनन्द ईशता

मुख्येशता परेशस्य गौणी जीवस्य सा यतः ।
इति श्रुतेः ... ॥ मनुव्_3,2.156अ-च् ॥
न्यायसुधा:
अन्य आनन्दः परस्य जीवानां चेति सम्बन्धः ।
एवमीशतेत्यपि योज्यम् ।
मुख्येशतेत्युपलक्षणया हेतुमाह ।
इति श्रुतेरिति पूर्वेण सम्बन्धः ।
॥ इति स्थानविशेषाधिकरणम् ॥
[जोस्हि-19]
*9,450*
[======= ज्न्य्स्_3,2.x: पालकत्वाधिकरणम् =======]
। अथ श्रीमन्न्यासुधायां पालकत्वाधिकरणम् ॥
॥ ओं प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ओं ॥
अत्र पूवर्पक्षप्रदर्शनपरं भाष्यं"सृष्टिसंहारकर्तृत्वमेवास्य न पालकत्वम् ।
स्वतः सिद्धेरिति ।
तदयुक्तम् ।
सृष्टिसंहारकर्तृत्वाभ्युपगमस्य व्यर्थत्वात् ।
स्वतः सिद्धेरित्यत्रास्येत्यप्रतीतेश्च ।
स्थितेरित्यध्याहारे ऽपि स्वभाववादाश्रयणस्य सृष्टिसंहारयोरपि साम्येन तत्कर्तृत्वाभ्युपगमानुपपत्तेरित्यतः पूर्वपक्षं विशदयति- सृष्टीति ॥
... सृष्टिनाशौ तदधीनावितीरिते ।
स्वभावत्वात् स्थितेर्नैतदपेक्षा ... ॥ मनुव्_3,2.156द्-f ॥
न्यायसुधा:
इति ईरिते सिद्धान्तिनाभ्युपगते सति ।
ततश्चायमर्थः ।
ईश्वरस्य पालकत्वं नोपपद्यते स्थितेस्तत्प्रयोजनत्वात् ।
तस्याश्च स्वभावसिद्धत्वेनेश्वरानपेक्षत्वात् ।
ईश्वर एव हि विश्वस्य सृष्टिसंहारयोः कर्ता नान्य इत्यभ्युपगतम् ।
तथाच सृष्ट्वा यावन्न संहरेत्तावत्स्थितिः स्वभावसिद्धैव न परव्यापारमपेक्षते ।
यदि खलु सृष्टिसंहारयोः कर्ताऽन्यः स्यात्तदोदासीनस्य तस्य सृष्टौ प्रेरणाद्यर्थं संहारे प्रवृत्तस्य निवारणार्थं च स्थितावीश्वरापेक्षा सम्भवेत् ।
नच तदस्ति ।
अतः संहारोदासीनत्वातिरिक्तं पालकत्वं नोपपद्यत इत्येवमत्र पूर्वपक्ष इति ।
एवं तर्हि सिद्धान्तो न युक्तः ।
स्वभावत्त्वयुक्तेरपरिहृतत्वादित्यतः सूत्राभिप्रायमाह- इति नेति ॥
... इति न युज्यते

यतः स्वभावो ऽखिल ईशायत्तो ऽखिलस्य च

*9,450f.*
न्यायसुधा:
परानपेक्षतया प्रतीयमानं स्वरूपं धर्मो वा स्वभाव इत्युच्यते ।
स सर्वेषां पदार्थानाम् ।
(स) सर्वो ऽपीशायत्त एव ।
अन्यथा तेषां स्वातन्त्र्यप्रसङ्गेनास्येशत्वानुपपत्तेः ।
सर्वं खल्वित्यादिश्रुतिविरोधापत्तेश्च ।
अन्नदानादौ व्यापारश्च स्फुट एवेति ।
॥ इति पालकत्वाधिकरणम् ।
*9,452*
[======= ज्न्य्स्_3,2.xइ: अव्यक्ताधिकरणम् =======]
॥ अथ अव्यक्ताधिकरणम् ॥
॥ ओं तदव्यक्तमाह हि ओं ॥
अत्र परमात्मनो ऽव्यक्तत्वमादौ विस्तरेण समर्थितम् ।
ततस्तर्हि भक्त्यादिसाधनवैयर्थ्यमित्याशङ्कय"प्रकाशश्च कर्मण्यभासात्ऽ; इति दृश्यत्वं चोक्तम् ।
तदेतदुभयं विरुद्धमित्याशङ्कय अतो ऽनन्तेन तथा हि लिङ्गमिति सूत्रितम् ।
अत्र विरोधशान्तिर्न स्फुटा प्रतीयत इत्यतस्तस्य तात्पर्यमाह- अव्यक्तो ऽपीति ॥
तदव्यक्तमाह हि

अव्यक्तो ऽपि स्वक्तयैव भक्तानां दृश्यते हरिः

न्यायसुधा:
॥ इति अव्यक्ताधिकरणम् ॥
*9,453*
[======= ज्न्य्स्_3,2.xइइ: उभयव्यपदेशाधिकरणम् =======]
॥ अथ उभयव्यपदेशाधिकरणम् ॥
॥ ओं उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ओं ॥
यदीश्वरस्य गुणक्रियादयो धर्मास्ततो भिन्नास्तदा समवायस्य निराकृतत्वात्तद्वत्त्वमनुपपन्नम् ।
यदि चाभिन्नास्तदा ज्ञानादिमत्त्वमानन्दादिभोक्तृत्वमित्याद्ययुक्तमित्युभयथा तत्र भक्त्यनुपपत्तिरिति पूर्वपक्षप्राप्ताविदमारभ्यते ।
तत्र हेतुदृष्टान्तावेव सूचितौ ।
नतु पक्षपरिग्रहरूपा प्रतिज्ञा ।
अध्याहारो ऽपि हेतुदृष्टान्तबलेन भेदाभेदपक्षपरिग्रहस्येति प्रतिभाति ।
अतः प्रतिज्ञां दर्शयति- तदभिन्ना इति ॥
उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत्

तदभिन्ना गुणा नित्यमपि सर्वे विशेषतः ।
गुणत्वेन गुणित्वेन भोक्तृभोग्यतया स्थिताः

न्यायसुधा:
नित्यशब्दो नियमार्थः ।
पारमेश्वराः सर्वे गुणा धर्मा नित्यं तदभिन्नास्तेनात्यन्ताभिन्नस्तथापि विशेषशक्त्या गुणगुण्यादिभावेन स्थिताः ।
*9,454*
स्यादेतत् ।
परिमाणादीनां यावद्द्रव्यभाविनां भवतु नाम भगवतात्यन्ताभेदः ।
क्रियाणां (ज्ञानादि)गुणानां चास्राक्षीत्सृजति स्रक्ष्यति व्यज्ञासीज्जानाति ज्ञास्यतीत्यादि श्रौतव्यवहारैरनित्यतयावगतानां तु न युज्यत इत्यत आह- विशेषात्मतयेति ॥
*9,455*
विशेषात्मतया तेषां नित्यशक्तयात्मना तथा ।
नित्यस्थितेर्न धर्माणां क्रियादीनामनित्यता

न्यायसुधा:
तेषां परमेश्वरसम्बन्धिन्यां क्रियादीनां धर्माणां नित्यशक्त्यात्मना नित्यं स्थितेस्तथा विशेषात्मतया व्यक्तिरूपेण व्यवहारविषयतोपपत्तेर्नानित्यतेति योजना ।
प्रपञ्चस्तु प्रागेव कृतः ।
ननु च क्रियादीनां या व्यक्तता सा तावदनित्यैव ।
अन्यथोक्तव्यवहाराणां निरालम्बनत्वापातात् ।
ततस्तस्या भगवद्धर्मभूताया अपि नात्यन्ताभेदोपपत्तिरित्यत आह- न विशेषेति ॥
न विशेषात्मता चेयमनित्या ...
न्यायसुधा:
इयं व्यवहारालम्बनत्वेनोक्ता ।
कुत इत्यत आह- शक्तीति ॥
... शक्तिरूपता ।
सैव यत् ...
न्यायसुधा:
यद्यस्मात्सा विशेषत्मता शक्तिरूपतैव ।
शक्तिश्च नित्येत्युक्तं तस्मादित्यर्थः ।
नन्वेवं तर्हि शक्तिर्व्यक्तिरित व्यवहारविशेषो न स्यात् ।
उक्तव्यवहाराणां निरालम्बनत्वं च न परिहृतं स्यादित्यत आह- सविशेषेति ॥
... सविशेषा स्याद् ...
न्यायसुधा:
नेयं व्यक्तिः शक्त्या निर्विशेषाभिन्ना ।
येनोक्तदोषः स्यात् ।
किन्तु
सविशेषाभिन्नैव ।
यद्ययं सर्वनिर्वाहहेतुर्विशेषो भगवतो भिन्नस्तदा सर्वेषां तद्धर्माणां तेनात्यन्ताभेद इति प्रतिज्ञा भज्येत ।
अभिन्नश्चेद्विशेषता तस्य न स्यात् ।
स्वरुपमात्रपर्यवसानेन सो ऽपि न स्यादित्यत आह- विशेष इति ॥
... विशेषो ऽन्यो नचाप्ययम्

स्वनिर्वाहकताहेतोस्तथापि स्याद् विशेषतः
न्यायसुधा:
चो ऽवधारणे ।
अयं विशेषो ऽपि भगवता नैव भिन्नस्तेन न प्रतिज्ञाहानिः ।
तथापि तस्य विशेषता स्यात् ।
कथम् ।
न ह्ययमभिन्नो भवन्निर्विशेषः ।
एवं तर्हि विशेषपरम्परयानवस्था स्यात् ।
न स्यात् ।
कुतः विशेषस्य स्वनिर्वाहकताहेतोरिति ।
*9,457*
एवं प्रतिज्ञा दर्शिता ।
तत्र बाधकानि परिहृतानि ।
अत्र चोक्त्वा ।
स्यादेवम् ।
यद्येतेष्वर्थेषु प्रमाणं स्यात् ।
नच तत्पश्याम इत्यतः सौत्रमुभयव्यपदेशादिति हेतुं व्याचष्टे- विशेषत्वेनेति ॥
विशेषत्वेन विज्ञातेः प्रमाणैरखिलैरपि

न्यायसुधा:
अखिलैः उभयविधैः प्रमाणैः वेदवाक्यैर्ज्ञानादिधर्माणां भगवद्विशेषत्वेनापिशब्दात्तदभिन्नत्वेन च विज्ञातेर्विज्ञानादित्यर्थः ।
ननु विज्ञातेरिति कथम् ।
"आतश्चोपसर्गेऽ; इत्यङः क्तिन्बाधकत्वात् ।
"क्तिन्नाबादिभ्यश्चऽ; इति वचनाद्भविष्यति ।
एतदेव विवृणोति- ससर्जेति ॥
ससर्ज सञ्जहारेति विशेषो ह्यवगम्यते ।
श्रुत्यैव स स एवेति तदभेदश्च गम्यते

न्यायसुधा:
"स इदं सर्वमसृजतेऽ; इत्यादिश्रुतिं ससर्जेत्यनेनोपादत्ते ।
तत्तदत्तुमध्रियतेऽ; इत्यादिकां सञ्जहारेत्यनेन, स आनन्दादिः सः परमात्मैवेत्यनेन"आनन्दो ब्रह्मऽ; इत्यादिश्रुतिम् ।
तदयमर्थः ।
"स इदं सर्वमसृजत, उक्षा स द्यावापृथिवी बिभर्ति, तत्तदत्तुमध्रियत, स ऐक्षत सो ऽकामयत, आनन्दम् ब्रह्मणो विद्वान्ऽ; इत्यादिश्रुत्या सर्जनादिकं ब्रह्मणो विशेषो ऽतिशयो न ब्रह्ममात्रमित्यवगम्यते ।
तन्मात्रत्वे क्रियाकर्तृभावादेरनुपपत्तेः ।
"आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ।
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म एकधैवानुद्रष्टव्यम्ऽ; इत्यादिश्रुत्यैव तस्य तेनाभेदश्चावगम्यते ।
तदेवमुभयव्यपदेशान्यथानुपपत्त्या सकलमिदं कल्प्यते ।
सर्वेषां ब्रह्मधर्माणां ब्रह्मणा सविशेषो ऽत्यन्ताभेदः ।
क्रियादीनां नित्यता शक्तिव्यक्तिरूपता व्यक्तिरूपस्यापि नित्यता शक्तिरूपपाभिन्नता सविशेषता विशेषस्याप्यभेदः स्वनिर्वाहकता चेति ।
न ह्येतेष्वर्थेष्वन्यतमस्याप्यकल्पनायामुदाहृतोभयव्यपदेशविरोधशान्तिर्भवतीति ।
एतदेव प्रपञ्चयितुं"निदर्शनमात्रेणऽ; इत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थसन्दर्भः ।
*9,460*
अथ मतम् ।
भेद एव ब्रह्मधर्माणां ब्रह्मणास्तु ।
समवायेन विशेषणविशेष्यभावो भविष्यति ।
समवायदूषणानि च श्रुतिविरोधेनाभासतां यास्यन्ति ।
समवायाभावे ऽपि वा धर्मधर्मिणोरेव स को ऽपि महिमा कल्प्यते ।
नचाभेदश्रुतिविरोधः ।
अनागन्तकत्वेनोपचारोपपत्तेः ।
अतः किमभेदमादाय विशेषाद्यङ्गीकारेणेति ।
अपर आह अखण्डमेव ब्रह्म न तु तत्र कश्चिद्विशेषः ।
न चापरश्रुतिविरोधः ।
क्रियादिविषयाणां सगुणविषयत्वात् ।
तस्य च मायामयत्वेनाविचारितरमणीयत्वात् ।
आनन्दं इत्यादीनां च राहोः शिर इत्यादिवदुपचरितत्वोपपत्तेरिति ।
अन्यस्त्वाह भेदाभेदाभ्यामेवोभयव्यपदेशसामञ्जस्योपपत्तेः किमनया सविशेषाभेदकल्पनयेति ।
मैवम् ।
त्रिभिरप्येतैरन्ततो ऽभिन्ने विशेषस्याङ्गीकतर्व्यत्वात् ।
ततो वरमादित एव तदङ्गीकरणमित्याशयवान्भेदवादिनं तावद्विशेषमङ्गीकारयितुमाह- भेद इति ॥
भेदो यदि विशेषस्य स भेदो भेदिना कथम्
न्यायसुधा:
विशेषस्य ज्ञानादेर्ब्रह्मधर्मस्य, यदि ब्रह्मणो भेदो ऽङ्गीक्रियते तदा पृच्छामः ।
स भेदो, भेदिना ब्रह्मणा ज्ञानादिना च सह, कथं किं प्रकारः, प्रतिपत्तव्यः ।
किं भिन्नः किंवाभिन्न इति ।
आद्ये दोषमाह- भिन्नश्चेदिति ॥
भिन्नश्चेदनवस्था स्याद् ...
न्यायसुधा:
यदि भेदो भेदिभ्यां भिन्नस्तदा सो ऽपि भेदस्तथेत्यनवस्था स्यात् ।
विशेषणविशेष्यभावादिप्रतिपत्तये खलु धर्मधर्मिणोर्भेदो ऽभ्युपगम्यते ।
स च प्रतीयमान एव तद्धेतुः ।
तत्प्रतीतिश्च विशेषणादिभावेनैवेत्युत्तरोत्तरभेदप्रतीतिरवश्यमपेक्षितैवेति सुस्थानवस्था ।
*9,464*
अभिन्नत्वे ऽपि वक्तव्यं सविशेषाभिन्न उत निर्विशेषाभिन्न इति ।
प्रथमे दोषमाह- अभिन्नश्चेदिति ॥
... अभिन्नश्चेत् पुरा न किम्

न्यायसुधा:
पुरा न किमिति ।
धर्माणां धर्मिणा सविशेषाभेदः किन्नाङ्गीक्रियते ऽङ्गीकार्य एवेत्यर्थः ।
भेद इव विनापि भेदेन विशेषेणैवोपपत्तावपि वृथा परम्पराकल्पनायां गौरवं स्यात्ततो धर्माणामेव सविशेषाभेदाङ्गीकारः श्रेयानिति भावः ।
अस्त्वेवमित्यत आह- विशेष इति ॥
विशेषो ऽभिन्न एवेति तेन नाभ्युपगम्यते
न्यायसुधा:
विशेषो धर्मोभिन्न इत्येव तावत् ।
तेन भेदवादिना नाभ्युपगम्यते ।
दूरे सविशेषत्वमित्यतो ऽपसिद्धान्तः स्यात् ।
समीहितं च नः (न) सिद्धयेदित्याशयः ।
द्वितीयं दूषयति- अभिन्न इति ॥
अभिन्नो निविर्शेषश्चेद् भेदस्तद्भेदता कुतः

न्यायसुधा:
भेदो यदि भेदिभ्यामभिन्नो निर्विशेषश्च स्यात्तदा तस्य तद्भेदता तयोरयं भेद इत्येवम्भावः कुतो न कुतो ऽपि ।
तदीयताया भेदेन विशेषण वा विनानुपपत्तेः ।
तन्मात्रत्वे च धर्मधर्मिणावेव स्तो न भेद इति स्यात् ।
तथा च धर्मधर्मिणावित्यपि न स्यात् ।
भेद एवास्ति न धर्मधर्मिणाविति वा भवेत् ।
ततश्च भेदो ऽपि न स्यादिति ।
*9,465*
भेदस्य भेदिस्वरूपत्वमङ्गीकृत्य विशेषमनङ्गीकुर्वाणं प्रति दूषणान्तरमाह- अनेनेति ॥
अनेनानेन भिन्नो ऽयमिति यत् स विशेषतः ।
भेद एवैष बहुधा दृश्यते तत् किमुत्तरम्

*9,465f.*
न्यायसुधा:
भिन्नो ऽयं घट इति स भेद एव विशेषतो विशेषणत्वेन दृश्यते न तु घटः, किन्तु विशेष्यत्वेन ।
तथानेनानेन ।
व्यत्ययो बहुलमिति पञ्चम्यर्थे तृतीया ।
सहयोगे वा ।
पटाद्भिन्नस्तम्भाद्भिन्नो घट इत्येष भेद एव सविशेषः प्रतियोगिविशेषसाहित्येन दृश्यते ।
तथायं पदार्थो ऽनेन वक्रत्वेनानेन कोटरवत्त्वेन पुरुषाद्भिन्न इति स एष भेद एव विशेषतो व्यावर्तकधर्मेण दृश्यते ।
पदार्थस्त्वक्षसन्निकर्षमात्रेण ।
तथास्मात्पटादस्मात्स्तम्भादस्मात्कुड्याद्भिन्नो ऽयं घट इत्येष भेद एव सविशेषतः प्रतियोगिविशेषसाहित्येन निमित्तेन बहुधा दृश्यते ।
घटस्त्वेकधैव ।
अतो न भेदो घटस्य स्वरूपमिति यत्स्वरूपभेदस्य दूषणं परैरुच्यते ।
तत्तस्य किमुत्तरं त्वयाभिधास्यते, यदि विशेषो नाङ्गीक्रियते, इत्यर्थः ।
यदि विशेषो नाङ्गीक्रियते तदा भेदो भेदिनाभिन्न इत्यपि नाङ्गीकर्तुं शक्यते ।
भेदभेदिनोर्भेदसाधकानामनेकेषां भावात् ।
विशेषणैव हि तेषामन्यथासिद्धिं व्युत्पाद्य प्रतीतिबलेन भेदस्य भेदिनाभेदो वक्तव्यो नान्यथेति भावः ।
*9,466*
तदीयत्वेन विशेषणत्वेन सप्रतियोगित्वेन लिङ्गित्वेन बहुत्वेन च प्रतीयमानो ऽन्योन्याभावादिरूपो भेदो न भेदिस्वरूपतयाङ्गीक्रियते ।
यस्तु स्वरूपतयाङ्गीक्रियते नासौ तदीयत्वादिना प्रतीयत इति तस्योत्तरं ब्रूम इति चेन्न ।
अस्यैव प्रसिद्धत्वादन्यस्य तदभावात् ।
अन्यथा स्वरूपस्यैव भेद इति पारिभाषिकं नामान्तरमुक्तं स्यात् ।
न चाद्वैतवादिनः स्वरूपं नाङ्गीकुर्वते ।
तत्किमनेन भेदेन ।
तदिदमुक्तं स एष इति प्रसिद्धिद्योतकाभ्याम् ।
तदीयत्वादिरुपचार इति चेन्न ।
प्रतीतेः स्फुटत्वात् ।
बाधकाभावेनाभ्रान्तित्वाच्च ।
तदिदमप्युक्तं दृश्यत इति ।
*9,468*
दूषणान्तरमाह- अभेदेति ॥
अभेदभेदयोश्चैव स्वरूपत्वं हि भेदिना
न्यायसुधा:
न केवलं भेदस्य ।
किन्त्वभेदस्य च भेदिनः स्वरूपत्वमेवेति योजना ।
यो भेदस्य भेदिना घटेनाभेदमङ्गीकरोति ।
तेन तस्याभेदस्यापि घटस्वरूपत्वमेवाङ्गीकरणीयम् ।
भेदसमानन्यायत्वादिति हिशब्दार्थः ।
ततः किमित्यत आह- तयोरपीति ॥
तयोरप्य् ...
न्यायसुधा:
अभेदो ऽङ्गीकार्य इति शेषः ।
अस्त्वेकेन घटेनात्यन्ताभिन्नयोरभेदभेदयोरभेदस्ततो ऽपि किमित्यत आह- अविशेषत्व इति ॥
... अविशेषत्वे पर्यायत्वं हि शब्दयोः

न्यायसुधा:
अभेदभेदयोरत्यन्ताभेदे विशेषे चासत्यभेदाभेदशब्दयोः पर्यायत्वं स्यात् ।
एकाथर्वाचित्वाद्घटकलशशब्दादिति हिशब्दार्थः ।
अस्त्वित्यत आह- अभेदेति ॥
*9,469*
अभेदभेदशब्दौ च पर्यायाविति को वदेत्
न्यायसुधा:
को वदेत् न को ऽपि ।
प्रत्युतापर्यायावित्येव वदति सर्व इत्यप्रामाणिकं प्रमाणविरुद्धं चैतदिति ।
एतदुक्तं भवति ।
भेदो भेदिनाभिन्नस्तन्न्यायेन सो ऽभेदो ऽपि ततस्तावन्योन्यमप्यभिन्नाविति तावत्त्वम् ।
तथाच भेदाभेदशब्दयोः पर्यायत्वप्राप्तौ विशेषबलेनैव हि तत्परिहरणीयम् ।
तस्य चानङ्गीकारे दुष्परिहरं तदापद्येतेति ।
ननु भेदभेदिशब्दयोरपि पर्यायत्वमापादयितुमुचितम् ।
सत्यम् ।
शिष्यैरूह्यतामिति नोक्तम् ।
*9,470*
शङ्कते- भेद इति ॥
भेदो ऽन्योन्यमभेदश्च भेदिना चेद् ...
न्यायसुधा:
यद्यपि भेदाभेदयोः भेदिना घटेन सहाभेदस्तथापि तयोरन्योन्यं भेदो ऽस्तीति न तच्छब्दयोः पर्यायत्वं प्रसज्यते ।
तत्किं विशेषणेति ।
परिहरति- विशेषितेति ॥
... विशेषता

न्यायसुधा:
एवमङ्गीकुर्वाणेनाप्यभिन्ने वस्तुनि विशेषिताङ्गीकरणीयैवेत्यर्थः ।
तत्कथमित्यत आह- अविशेष इति ॥
निर्विशेषे कथं भेदो भेदिनैकस्तथाभिदा ।
पुनस्तयोर्विभेदश्च भेदिमात्रत्वतो भवेत्

न्यायसुधा:
विशेषाभावे भेदो भेदिना एको ऽभिन्नस्तथाभिदा भेदिना घटेनाभिन्ना, पुनस्तयोर्भेदाभेदयोः परस्परं कथमुपपन्नं भवेत् ।
कुतो न भवेत् ।
भेदाभेदयोर्भेदिमात्रत्वतः ।
अन्यथा घटस्यापि स्वतो भेदः स्यात् ।
घटेनाभिन्नयोर्भेदाभेदयोः परस्परं भेद(कार्य)निर्वाहार्थं घटेन सविशेष एवाभेदो ऽङ्गीकार्य इति भावः ।
*9,471*
शङ्कते- भेदिनश्चेति ॥
भेदिनश्चैव भेदस्य विशेषो यदि गम्यते ।
अभेदाभेदिनोश्चैव ... ॥ मनुव्_3,2.169अ-च् ॥
न्यायसुधा:
चशब्दावन्योन्यसमुच्चयार्थौ ।
एवशब्दौ परस्परं सविशेषाभेदव्यावृत्त्यर्थौ ।
गम्यते ऽभ्युपगम्यते ।
भेदस्य भेदिनश्च घटस्याभेदो विशेषश्च मयाभ्युपगम्यते ।
तथाभेदस्याभेदिनश्च तस्य सविशेषो ऽभेदो ऽभ्युपगम्यते ।
तथाच भेदाभेदयोर्घटतन्मात्रत्वाभावेन परस्परं भेदोपपत्तेर्न शब्दयोः पर्यायत्वम् ।
ततश्च भेदाभेदयोः परस्परमभेदो विशेषश्चाङ्गीकायर् इत्यसदिति भावः ।
एवमपि धर्मधर्मिणोर्भेदमभ्युपगच्छतान्ततो ऽभिन्ने वस्तुनि विशेषो ऽङ्गीर्क्तव्य इत्यभिमतं यद्यपि सिद्धमेव, तथाप्युक्तं तत्त्वं न परित्याज्यमित्याशयवान्परिहरति- किमिति ॥
... किं भेदो ऽभेदभेदयोः

न्यायसुधा:
एवञ्चेदभेदभेदयोर्भेदः कस्मात्कल्प्यते ।
तयोरपि सविशेषाभेद एवाङ्गीकर्तव्यः ।
तत्रोपपत्तिमाह- विशेषणैवेति ॥
विशेषेणैव सर्वत्र यदि व्यवहृतिर्भवेत् ।
कल्पनागौरवायैव किं भेदः कल्प्यते तदा

न्यायसुधा:
सर्वत्र भेदभेदिनोरभेदाभेदिनोश्चाभेदे ऽपि विशेषेणैव तन्मात्रताभावनिबन्धना व्यावहृतिर्भवेदित्यङ्गीकृतं चेद्भेदाभेदयोस्तर्हि भेदः किं कल्पनागौरवायैव कल्प्यत इति सोल्लुण्ठवचनम् ।
भेदाभेदयोर्घटेनेव परस्परमपि सविशेषत्वेनैव सर्वस्योपपत्तौ भेदकल्पने कल्पनागौरवं स्यात् ।
अनेकपदार्थकल्पनात् द्विधा कल्पनाच्चेति भावः ।
अस्त्वेवं ततः किमायातं प्रकृत इत्यत आह- विशेषेणैवेति ॥
भेदस्य भेदिनाभेदे ऽपि तदीयत्वादिव्यवहृतिर्भेदाभेदयो(श्चर्)घटेनाभेदे ऽप्यपर्यायशब्दव्यवहृतिर्यदि विशेषेणैव भवेत् तदा धर्मधमिर्णोरपि भेदः किं कल्पनागौरवायैव कल्प्यते ।
धर्मधमिर्णोर्भेदमङ्गीकृत्याप्यन्ततो विशेषो ऽङ्गीकार्यः ततो वरमादित एव तदङ्गीकरणम् ।
अन्यथा कल्पनागौरवप्रसङ्गादिति । एतेन पुरा न किमितिविवृतं भवति ।
*9,473*
यदि कल्पनागौरवभयाद्धर्मधर्मिणोरभेदमङ्गीकृत्य व्यवहारविशेषार्थं विशेषो ऽङ्गीक्रियते ।
तर्हि गवाश्वयोरपि तथा कल्प्यताम् ।
अविशेषात् ।
तथाच भेद एव जगति न स्यादित्यत आह- ऐक्येति ।
ऐक्यप्रतीत्यभावेन भेद एव गवश्वयोः
न्यायसुधा:
भेद एव स्वीक्रियते न विशेषः ।
गवश्वयोरिति प्रमादपाठः ।
मूलकोशेष्वदर्शनात् ।
ऐक्यप्रतीत्यभावे ऽपि कुतो विशेषो नाङ्गीक्रियत इत्यत आह- स एवेति ॥
स एवेति प्रतीतौ हि विशेषो नाम भण्यते

न्यायसुधा:
धर्मधर्मिप्रतिबन्द्या हि गवाश्वयोविर्शेषः परेणापादनीयः ।
नच तत्राविशेषः ।
अभेदप्रतीत्या तत्र तदङ्गीकारात् ।
इह च तदभावात् ।
भेदस्य प्रतीतिसिद्धत्वेन कल्पना(गौरवाभावाच्चेति)भावादिति ।
*9,476*
अधुनाभेदवादिनापि विशेषमङ्गीकारयति- सच्चिदादेरिति ॥
सच्चिदादेरपर्यायसिद्धयर्थं मायिनापि हि ।
अङ्गीकार्यो विशेषो ऽयं ... ॥ मनुव्_3,2.172अ-च् ॥
*9,476f.*
न्यायसुधा:
मायिनापीति ।
क्रियादिविषयाणां वाक्यानां मायिकविषयतामङ्गीकुर्वतापीति यावत् ।
तत्र हेतुः सच्चिदादेः पदसमूहस्य अपर्यायत्वसिद्धयर्थमिति ।
अयमिति अपर्यायशब्दप्रवृत्तिहेतुः ।
विशेषस्य तथाभावः प्रमित इति हिशब्दः ।
एतदुक्तं भवति ।
सन्तु तावत्क्रियादिविषयाणि वाक्यान्यसत्यविषयाणि ।
तथापि"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ; इत्यादीनि तावत्सत्यविषयाणि परेणाङ्गीकृतान्येव ।
तेषां चाखण्डार्थनिष्ठत्वे सत्यज्ञानादिपदानामेकार्थत्वेन पर्यायत्वं स्यात् ।
नच तद्युक्तं सहप्रयोगदर्शनात् ।
नच भेदो ऽङ्गीकर्तुं शक्यः ।
एकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतिविरोधात् ।
अतः सत्ये ऽपि विशेषो ऽङ्गीकार्यः ।
तस्यापर्यायशब्दप्रवृत्तिहेतुता चानयैवार्थापत्त्या सिद्धा ।
तथात्वेनैव तत्कल्पनादिति ।
*9,479*
अपोहवादाश्रयेण शङ्कते- यदीति ॥
... यद्यसत्यविशेषणम् ।
पृथक् पृथग् वारयितुं शब्दान्तरमितीष्यते ॥ मनुव्_3,2.172द्-f ॥
न्यायसुधा:
सत्यादिपदानां विधिवाचित्वे विधीयमानानां सत्यत्वादिविशेषणानां ब्रह्मण्यभावात् स्वरूपमात्रस्य चैकत्वात्पर्यायत्वं स्यात् ।
न चैवम् असत्यत्वाद्यपोहवाचित्वात् ।
नचैवं सति वैयर्थ्यम् ।
ब्रह्मण्यसत्यत्वादीनां विशेषणानां भ्रान्तिकल्पितत्वेन तन्निवारणार्थत्वात् ।
सन्ति हि नास्ति ब्रह्म, सदपि न ज्ञानं परिच्छिन्नं (चे)वेत्यादिप्रतीतयः प्राणिनाम् ।
नच सत्यपदमज्ञानस्याप्यपोहं वक्ति येनैकेनैवालमिति स्यात् ।
तस्मान्न पर्यायत्वं वैयर्थ्यं चेति ।
यद्वा सत्यादिपदानि सत्यत्वादिपृथगर्थवाचीन्येवेति न पर्यायतामापद्यन्ते ।
ब्रह्मणि तु लक्षणया प्रवर्तन्त इति न तत्र विशेषणानि समर्पयन्ति ।
नहि गङ्गापदं तीरे गङ्गात्वमर्पयति ।
नचैवमेकेनैव लक्षितत्वादितरेषां वैयर्थ्यमिति वाच्यम् ।
आरोपितानामसत्यत्वादिविशेषणानां प्रत्येक्तं निवारणेन सार्थक्यात् ।
नच सङ्गतिग्रहणविषयाभावाल्लक्षणानुपपत्तिः ।
शबले गृहीतसङ्गतिकानां सत्यब्रह्मलक्षकत्वोपपत्तेः । अतो न पर्यायत्वं नापि वैयर्थ्यमिति शङ्कार्थः ।
असत्यविशेषणम् असत्यत्व(त्वादि)विशेषणम् ।
आरोपितं विशेषणमिति वा ।
इति यदीष्यत इत्यन्वयः ।
परिहरति- मायेति ॥
मायाविशेषराहित्यविशेषेण विशेषिता ।
सत्यस्यापि भवेत् ... ॥ मनुव्_3,2.173अ-च् ॥
न्यायसुधा:
मायाशब्देनारोपितत्वमाचष्टे ।
एवं कुसृष्टौ कल्पितायामपि न सत्यस्याखण्डतासिद्धिः ।
कल्पितासत्यत्वादिविशेषराहित्यलक्षणविशेषविशेषिताया अवर्जनीयत्वादित्यर्थः ।
*9,482*
शङ्कते- सा चेति ॥
... सा च तथा चेद् ...
न्यायसुधा:
भवेदखण्डत्वखण्डनं यद्यारोपितविशेषपराहित्यरूपविशेषणविशेषिता सत्या स्यात् ।
न चैवम् ।
अपि तर्हि साप्यसत्यत्वादिवदारोपितैव ।
न ह्यारोपितेन रूपेण गगनस्य नीरूपता विहन्यत इत्यर्थः ।
परिहरति- अनवस्थितिरिति ॥
... अनवस्थितिः

न्यायसुधा:
वाक्यार्थस्येति शेषः ।
एवं तर्हि न को ऽपि वाक्यार्थो व्यवस्थितः स्यात् ।
सत्यत्वादिविशेषवत्तयासत्यत्वादिव्यावृत्तिमत्तया चाप्रतिपादितत्वात् ।
नहि संसर्गभेदौ विहाय वाक्यार्थो ऽस्ति ।
ब्रह्मैव वाक्यार्थ इति चेन्न ।
तस्य स्वप्रकाशत्वात् ।
व्यावृत्तेश्चासत्यत्वादिति ।
यद्वा प्रतीता सा च स्वाभावव्यावर्तकत्वेनैव व्यवतिष्ठते न ब्रह्मविषयत्वेन ।
येनाखण्डता व्याहन्यत इति शङ्कार्थः ।
एवमपि तदभावव्यावृत्तिरूपविशेषणविशिष्यताया अपरिहारादखण्डत्वहानिरेव ।
सापि तथा चेत् अनवस्थितिः ब्रह्मज्ञानस्याव्यवस्थैवेति परिहारार्थः ।
न केवलं ब्रह्मणो निर्विशेषत्वे पदानां पौनरुक्त्यादि(कं) किन्नामैकस्यापि पदस्य तत्र प्रवृत्तिर्न भवेदित्याह- यदीति ॥
यदि सत्ये विशेषो न न तदुक्तिर्भवेत् तदा
न्यायसुधा:
गुणकर्मादिनिमित्तमनालम्ब्य कस्यापि शब्दस्य प्रवृत्त्यभावादिति भावः ।
*9,485*
शङ्कते- लक्ष्यते चेतेनेति ॥
लक्ष्यते चेत् तेन ...
न्यायसुधा:
स्यादयं दोषो यदि ब्रह्म शब्दाभिधेयं स्यात् ।
नचैवम् ।
किन्तु तेन शब्देन लक्ष्यत एव ।
नहि लक्षणा गुणक्रियाद्यपेक्षा ।
तथात्वे खल्वभिधैव स्यादिति ।
परिहरति- लक्ष्यमिति ॥
... लक्ष्यमित्यपि स्याद् विशेषिता

*9,486*
न्यायसुधा:
एवमङ्गीकारे ऽपि ब्रह्मणो लक्ष्यमिति विशेषिता स्यात् ।
लक्ष्यत्वं तावदपरिहायर्मित्यर्थः ।
उपलक्षणं चैतत् ।
मुख्यार्थयोगादिनापि विशेषिता स्यादेव ।
ननु लक्ष्यत्वमपि ब्रह्मणो नास्त्येव लक्ष्यमित्यपि लक्षणयैवोच्यते नाभिधानवृत्त्येति चेन्न ।
अत्रापि वाक्ये परेण लक्ष्यपदस्य प्रयोगाल्लक्ष्यत्वविशेषप्राप्तेः ।
तेनापि लक्ष्यमेवेति चेत्तत्राह- पुनरिति ॥
पुनःपुनर्लक्षणायामपि स्यादनवस्थितिः
न्यायसुधा:
लक्षणायामाश्रितायां सत्यामिति शेषः ।
शङ्कते- यदीति ॥
यद्यभावविशेषित्वं स्यादङ्गीकृतमेव ते

न्यायसुधा:
ते मते इति शेषः ।
तृतीयार्थे ऽव्ययं वा ।
यदुक्तं मायाविशेषराहित्यविशेषणविशेषिता सत्यस्यापि भवेदिति ।
तन्नानिष्यम् ।
अभावरूपविशेषवत्त्वस्य मयाङ्गीकृतत्वात् ।
"नेह नानास्तिऽ; इति श्रुतिः"इह भूतले घटो नास्तिऽ; इतिवदभावं ब्रह्मण्यङ्गीकरोत्येव ।
यच्चोक्तं न तदुक्तिर्भवेत्तदेति ।
तदप्यसत् ।
भावनिमित्ताभावे ऽप्यभावनिमित्तेन पदप्रवृत्त्युपपत्तेः ।
अभावधर्मवत्त्वस्य चाङ्गीकृतत्वात् ।
एतेन लक्ष्यमित्येतदपि निरस्तम् ।
लक्ष्यपदस्याप्यपोहवाचित्वोपपत्तेरिति भावः ।
*9,487f.*
अत्र वक्तव्यं परमसिद्धान्तमखण्डत्वं परित्यज्याभावधर्मवत्त्वं कस्मादङ्गीकरोषीति ।
अथ ब्रूयात् ।
सत्यं ज्ञानमनन्तं विज्ञानमानन्दमित्यादिपदानि तावद्ब्रह्मणि श्रूयन्ते ।
नच तेषां विधिरूपो ऽर्थः स्वीकर्तुं शक्यः ।
नेह नानास्तीत्यादिश्रुतिविरोधात् ।
अभावधर्माङ्गीकारे च न विरोध इत्युक्तमिति ।
तत्राह- असार्वज्ञादीति ॥
असार्वज्ञ्यादिराहित्यमप्येवं ते भविष्यति
न्यायसुधा:
ते अङ्गीकार्यमिति शेषः ।
यथा हि सत्यज्ञानादिपदानि ब्रह्मणि श्रूयन्ते, एवमेष सर्वज्ञः, एष सर्वेश्वरः, इति सार्वज्ञादिपदान्यपि ।
तथाच यथा तान्यनृतत्वाद्यभाववाचीन्येवमेतान्यपि असर्वज्ञत्वाद्यभाववाचितया (त्वया) अङ्गीकर्तव्यान्येव ।
ततश्च सत्यज्ञानादिवाक्यं तत्त्वावेदकं सार्वज्ञादिवाक्यं मायाशबलपरमिति विभागो न युक्त इति भावः ।
मा भूदयं विभागो ऽसार्वज्ञाद्यभावो ऽपि ब्रह्मण्यङ्गीक्रियत एवेत्यत आह- तदेति ॥
तदा सार्वज्ञ्यमेव स्याद् भावार्थत्वान्नञोर्द्वयोः

न्यायसुधा:
ब्रह्मण्यसार्वज्ञाद्यभावे ऽङ्गीकृते (सति) सावर्ज्ञादिभावधर्मा दुर्निवारा एव ।
कुतः ।
द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयत इति न्यायादित्यर्थः ।
एतच्च चतुर्थे स्पष्टयिष्यते ।
*9,489*
असार्वज्ञादिराहित्यमप्येवं ते भविष्यतीत्युक्तानङ्गीकारे बाधकमाह- यदीति ॥
यदि नैतादृशं ग्राह्यम् ...

न्यायसुधा:
सर्वज्ञादिपदं ब्रह्मणि श्रूयमाणमसार्वज्ञादिनिवृत्तिं बोधयतीत्येतादृशं प्रमेयं यदि न ग्राह्यं तदाऽनन्दपदमप्यसुखत्वं न निवर्तयेत्, सत्यपदं चासत्यत्वम्, ज्ञानपदं चाज्ञानत्वम्, आत्मपदं चानात्मत्वम् ।
अविशेषादिति वाक्यशेषः ।
*9,490*
मा भूदानन्दादिपदानामसुखत्वादिव्यावर्तकत्वम् ।
को दोष इत्यत आह- असुखत्वेति ॥
... असुखत्वानिवर्तनात् ।
असत्त्वज्ञानतादेश्च स्यादसत्त्वादिकं तदा ॥ मनुव्_3,2.177ब्-द् ॥
न्यायसुधा:
असत्त्वाज्ञानतादेश्चानिवर्तनादिति सम्बन्धः ।
अयम्भावः ।
ब्रह्मणि तावदसत्त्वादिकं प्रसक्तम् ।
तद्वयावर्तनाय सत्यज्ञानादिवाक्यानां प्रवृत्तिः ।
तान्यपि चेन्न तद्वयावर्तयन्ति तदा ब्रह्मणो ऽसत्त्वादिकं तात्त्विकमेवेत्यापन्नमिति ।
यद्वा यदि नैतादृशमित्यध्याहारेण विनैकमेव वाक्यं बुद्धया विविच्य तु योज्यमिति ।
*9,491*
शङ्कते- अनृतादीति ॥
अनृतादिविरोधित्वं यद्यस्याभ्युपगम्यते
न्यायसुधा:
अस्य सत्यत्वादेः ।
अयमर्थः ।
सत्यादिपदानि तावदापाततः सत्यत्वादिविशेषणानि समर्पयन्ति ।
तदनन्तरं तत्तद्विरोध्याकारनिवर्तकत्वेन पर्यवस्यन्ति ।
यथोक्तम्"प्रति(पा)पद्यपदार्थं हि विरोधात्तद्विरोधिनः ।
पश्चादभावं जानाति वध्यघातकवत्पदात्ऽ; इति ।
सत्यत्वादिविशे(षणानां)षाणां चानृतत्वादिविरोधित्वं सुप्रसिद्धमिति कथं न तद्वयावृत्तिरिति ।
समवेतत्प्रकृते ऽपीत्याह- अनैश्वर्येति ॥
अनैश्वर्यविरोधित्वमप्येवं किं निवार्यते

न्यायसुधा:
सर्वेश्वरादिपदसमर्पितस्यैश्वर्यादेरिति शेषः ।
*9,492*
उपसंहरति- अखण्डेति ॥
अखण्डखण्डनादेवं विशेषोऽखण्डवादिना ।
खण्डितेनापि मनसा स्वीकार्योऽनन्यथागतेः

न्यायसुधा:
एव(यस्मादे)वमखण्डखण्डनादखण्डवादिनापीत्यन्वयः ।
अनन्यथागतेहे तोः, खण्डितेन उत्तरोत्प्रेक्षारहितेन ।
*9,493*
इदानीं भेदाभेदवादिनं विशेषमङ्गीकारयति- अखण्डेति ॥
अखण्डखण्डवादिभ्यां खण्डाखण्डेन चैव तत् ।
महादरेण शिरसि विशेषो धार्य एव हि

न्यायसुधा:
यस्मादेवमखण्डवादिभ्यां विशेषो ऽङ्गीकार्यस्तत्तस्मादेव हि खण्डाखडेन खण्डाखण्डवादिना च विशेषो ऽङ्गीकार्य एव ।
कुन्ताः प्रविशन्तीतिवदुपलक्षणया अर्शआदिभ्यो ऽजिति वा खण्डाखण्डेनेति साधु ।
तथाहि ।
धर्मधर्मिणोर्भेदाभेदाविति वदता तौ किं ताभ्यामत्यन्तं भिन्नावङ्गीक्रियेते उतात्यन्ताभिन्नावथ भिन्नाभिन्नौ ।
नाद्यः ।
भेदानवस्थापत्तेः ।
भेदस्य स्वरूपत्वे च विशेषानङ्गीकारे तदीयत्वाद्यनुपपत्तेः ।
भेदाभेदयोरत्यन्तभिन्नयोः सम्बन्धाभावेन तदीयत्वानुपपत्तेश्च ।
न द्वितीयः ।
तदीयत्वाद्यनुपपत्तेश्च ।
भेदाभेदशब्दयोः पर्यायत्वापत्तेश्च ।
न तृतीयः ।
अनवस्थापत्तेः ।
क्वचिद्भेदाभेदयोरभेदे पूर्वदोषानुषङ्गात् ।
तस्माद्भेदाभेदवादिनापि क्वचिद्विशेषो ऽङ्गीकार्य इति ।
तदेवमुभयव्यपदेशान्यथानुपपत्त्या भगवद्धर्माणां सविशेषो ऽत्यन्ताभेद एवेति सिद्धम् ।
*9,496*
ननु नायं सूत्रकाराभिप्रायो भवितुमर्हति ।
तेनानेवंविधानामहिकुण्डलादीनां निदर्शनानामुपात्तत्वात् ।
अहेरवयवानामन्योन्यसंयोगविशेषो ह्यहिकुण्डलमित्युच्यते ।
स तावदहिना नात्यन्ताभिन्नः ।
प्रकाशश्च द्रव्यान्तरं न सूर्याभिन्न इत्यतः प्रकाशाश्रयवद्वेति निदर्शनमपि नात्यन्ताभेदोपयुक्तम् ।
कालस्य पूर्वत्वं नाम प्रध्वस्तक्रियासम्बन्ध इति न पूर्ववद्वेत्यपि प्रकृतानुगुणमित्यत आह- निदर्शनेति ॥
निदर्शनत्रयेणातो भगवानत्यभिन्नताम् ।
गुणानामादरेणाह ... ॥ मनुव्_3,2.181अ-च् ॥
न्यायसुधा:
यत एवमर्थापत्त्या भगवद्गुणानां भगवता सविशेषो ऽत्यन्ताभेदः सिद्धो ऽत्र इत्यर्थः ।
अत्यभिन्नतां सविशेषाम् ।
निरवकाशप्रमाणानुसारेण निदर्शनत्रयमपि सविशेषाभेदोपयुक्तत्वेन सूत्रकारस्याभिमतं ज्ञातव्यमित्याशयः ।
तत्राहिकुण्डलं यद्यपि भेदाभेदवत्तथापि मन्दानामभेदे बुद्धिमवतारयितुमुपात्तम् ।
यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्तीति यथा ।
प्रकाशशब्देन च भास्वरं रूपं विवक्षितम् ।
तच्च यावद्रव्यभावित्वात्सूर्यमण्डलेनात्यन्ताभिन्नमेव ।
पूर्वत्वं च पूर्वकालसम्बन्ध इति सकललोकसिद्धमिति ।
नन्वेकेनैव निदर्शनेनालं किं त्रयेणेत्यत उक्तम्- आदरेणेति ॥
*9,498*
एवं साक्षादधिकरणार्थं व्याख्यायेदानीमनुषङ्गसिद्धमर्थं दर्शयति- तच्चेति ॥
... तच्च नाभिहितान्वयः

न्यायसुधा:
तस्मादेव भगवद्धर्माणां भगवता सविशेषाभेदस्य समर्थितत्वादेव पदाभिहितैः पदार्थैरन्वयबोध इत्येतन्मतं नेति लभ्यत इति शेषः ।
अभिहितान्वयग्रहणमुपलक्षणम् ।
वक्ष्यमाणान्विताभिधानव्यतिरिक्तानां सर्वेषामपि मतानामनुपपन्नत्वात् ।
यदि तर्ह्यभिहितान्वयवादो ऽनुपपन्नः ।
कः पन्थाः सूत्रकारस्याभिमतः ।
नहि निरुपायमन्वयज्ञानमिति सम्भवति ।
अन्विताभिधानमिति ब्रूमः ।
तत्राप्यस्ति विशेष इत्याशयेनाह- यदेति ॥
यदाशेषविशेषाणमुक्तिः सामान्यतो भवेत् ।
पदैकेनाप्युत्तरेण विशेषावगतिर्भवेत्

न्यायसुधा:
यदाशब्दो यद्यर्थः ।
यद्यप्यशेषविशेषाणामित्यशेषविशेषान्वितस्येत्यर्थः ।
एकशब्दो मुख्यार्थः ।
पदेष्वेकं पदैकमा(द्ये न)द्यपदेनेत्यर्थः ।
कर्मधारयत्वे तु पूर्वकालैकेत्येकपदस्य पूर्वनिपातः स्यात् ।
आपं तथापि ।
उत्तरेण पदजातेनान्वयविशेषावगतिः ।
*9,505*
एतदुक्तं भवति ।
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिब्रह्मप्रतिपादकवाक्यगतानि सकलान्यपि पदान्यन्वितार्थाभिधायीनि ।
तत्र ब्रह्मपदं सत्यत्वसर्वज्ञत्वाद्यशेषविशेषान्वितं ब्रह्म प्रतिपादयति ।
नचैवं सत्यादिपदानां वैयर्थ्यम् ।
यतः सामान्यत एवान्विताभिधाने शक्तिः पदानां नान्वयविशेषाभिधाने ।
अतो ब्रह्मपदेन सामान्यतः समस्तयोग्यधर्मान्विते ब्रह्मणि प्रतीते सत्यत्वेनान्वितं ज्ञानत्वेनान्वितमिति विशेषान्वयप्रतिपत्त्यर्थानि सत्यादिपदानीति ।
*9,506*
नन्वभिहितान्वयादिवादानामनुपपन्नत्वमन्विताभिधानस्योपपन्नत्वं च प्रथमसूत्रे सूत्रकारेणोक्तमेव ।
तत्किमत्राधिकरणसिद्धान्ततया तद्वर्णनेन ।
उच्यते ।
अतःशब्देन ह्यन्वयबोधे ऽस्त्युपाय इत्येतावन्मात्रं प्रतीयते ।
न पुनः पदान्येव न पदाभिहितार्थादीनीति विशेषः ।
तत्र व्याख्यातारं प्रति कुतो ऽयं सूत्रकृतो ऽभिप्राय इति भवत्येव परिचोदना ।
तत्समाधानाय चाधिकरणसिद्धान्तवर्णनमुपपन्नमेव ।
यद्यप्युपपन्नः सूत्रकाराभिप्राय इति शक्यते वक्तुम् ।
तथाप्यधिकरणसिद्धान्तवर्णनमिषेण तत्र संक्षेपतो व्युत्पादितोपपत्तीनां प्रपञ्चाय प्रयत्नो ऽयमित्यदोषः ।
*9,507*
तदिति परामृष्टं हेतुं दर्शयति- यत इति ॥
यतो ऽशेषविशेषाणां वस्तुनास्त्येव चैकता ।
अतः ... ॥ मनुव्_3,2.183अ-च् ॥
न्यायसुधा:
वस्तुना ब्रह्मणा ।
चशब्दाद्विशेषश्च ।
अतो नाभिहितान्वयादिवादाः किन्नामोक्तविधान्विताभिधानमिति शेषः ।
तथाहि ।
सत्यत्वादिधर्माणां तावद्ब्रह्मणात्यन्ताभेदः समर्थितः ।
ततो ब्रह्मवाचकस्य ब्रह्मपदस्य सत्यत्वादिवाचकत्वमावश्यकमेव ।
किन्त्वभेदे ऽन्वय एव नास्ति कुतस्तदभिधानं विशेषतो ऽभिधानप्रसङ्गश्चेत्यवशिष्यते ।
तत्र सविशेषत्वाङ्गीकार एव समाधिः ।
अभेदे ऽपि विशेषशक्त्यान्वितत्वस्य विशेषानभिदानस्य चोपपत्तिरिति ।
*9,508*
स्यादेतत् ।
अस्मिन्नन्विताभिधानवादे विशेषान्वयप्रतिपत्तिर्निर्निबन्धनैवापद्यते ।
सकलपदानां सामान्यतो ऽन्विताभिधाने सामर्थ्यात् ।
नचाद्यं पदं सामान्यतो ऽन्विताभिधाय्युत्तरं तु विशेषत इति वाच्यम् ।
आद्यत्वादेरव्यवस्थितत्वात् ।
वेदवाक्ये ऽपि हि क्वचिद्ब्रह्मपदमाद्यं क्वचिदुत्तरमित्यत आह- सामान्यत इति ॥
... सामान्यतो ज्ञातः पदान्तरबलात् पुनः ।
भवेद् विशेषतो ज्ञानस्तेन स्यादन्वितोक्तिता ॥ मनुव्_3,2.183च्-f ॥
न्यायसुधा:
एकैकशः पदैः सामान्यतो ऽन्विततया ज्ञातो ऽर्थः पुनः पदान्तरसन्निधानाहित(शक्ति)बलाद्विशेषतो ऽन्वितत्वेन ज्ञातो भवेत् ।
तेन कारणेन पदानामन्वितोक्तितान्विताभिधायिता स्यादुपपन्नेति शेषः ।
*9,510*
सविशेषाभेदसमर्थनेनोक्तप्रकारं पदानामन्विताभिधानं सिद्धमित्ययुक्तम् ।
अतिप्रसङ्गात् ।
रूपस्य हि घटेनाभेद इति त्वचा तस्मिन्गृहीते तदपि गृह्येत ।
अथाविशेषेण प्रतिबद्धं तद्ग्रहणमित्युच्यते ।
तर्ह्यत्रापि प्रतिबन्धः स्यात् ।
विशेषाभिधानं प्रतिबद्धमेवेति चेत् ।
सामान्याभिधानमपि कुतो न प्रतिबद्धम् ।
अथ सम्भावनैवैषोक्तेति मतं तदा नायमधिकरणसिद्धान्तः ।
एकस्य सिद्धावनुषङ्गी यो ऽर्थः सिद्धयति सो ऽधिकरणसिद्धान्तो न हि सम्भावनासिद्धिरित्यत आह- स्वार्थ एवेति ॥
[जोस्हि-20]
स्वार्थ एवान्वितो यस्मात् केनचित् तद्विशेषतः ।
अनेनेति तदुक्तयैव ज्ञायते ऽनुभवेन हि

*9,510f.*
न्यायसुधा:
यस्मात्केनचिदन्वित एव पदानां स्वार्थ इति, अनेन सत्यत्वेन ज्ञानत्वेन वान्वित इति, तद्विशेषतो धर्मविशेषेण अन्वयः तदुक्त्यैव सत्यादिपदोक्त्यैव ज्ञायत इत्यनुभ(वेन)वसिद्धम् ।
तस्मादुक्तं युक्तमिति शेषः ।
प्रत्येकं पदानि सामान्यतो ऽन्विताभिधायीनि, विशेषतो ऽन्वितार्थप्रतीतिस्तु परस्परसन्निधानाहितशक्तिभिः पदैर्भवतीत्येतदनुभवसिद्धमित्यर्थः ।
*9,511*
एतदुक्तं भवति ।
अभेदेन तावद्विशेषाभिधानं प्राप्तं नच तदस्त्यनुभवविरोधात् ।
अतस्तत्प्र(ती)तिबन्धकत्वेन विशेषः कल्पनीयः ।
स च यथानुभवमेव स्वीकार्य इति नातिप्रसङ्ग कश्चिदिति ।
*9,512*
एवं प्रतिज्ञातमन्विताभिधानमुपपाद्य यदुक्तमभिहितान्वयादिपक्षाणामयुक्तत्वं तदन्विताभिधानानङ्गीकारे बाधकप्रदर्शनमुखेनोपपादयति- यदीति ॥
यद्यनन्वितमेवैतत् पदं स्वार्थं वदेदिह ।
तथान्यान्यपि सर्वाणि कः कुर्यादन्वयं पुनः

न्यायसुधा:
एतद्ब्रह्मादिकमाद्यं पदम् ।
इह सत्यज्ञानादिवाक्ये ।
अन्यान्युत्तरा(ण्यपि)णि पदा(नि)न्यपि तथा यद्यनन्विता(न्येव)नेव स्वार्थान्वदेयुस्तर्ह्यन्वयमन्वयज्ञानं तु कः कुर्यात् ।
आद्यं पदमलब्धसहायं प्रथमं सामान्यतो ऽन्वितमभिधत्ते ।
उत्तराणि त्वादित एव लब्धसहायानि विशेषत एवान्विताभिधायीनि ।
तदिदं वैलक्षण्यं सूचयितुमेतदन्यानीति विभागेन ग्रहणम् ।
अन्यथा यदि वाक्यस्थानि समस्तानि पदानि नान्विताभिधायीनि किन्त्वनन्वितानेव स्वार्थानभिदधतीति, तर्ह्यन्वयज्ञानं निर्निबन्धनमापद्येतेत्यवक्ष्यत् ।
एतदेव प्रपञ्चयति- व्यापार इति ॥
व्यापारो नहि शब्दस्य परः स्वार्थप्रकाशनात् ।
पुमानप्येकवारोक्तया कृतकृत्यो यदा भवेत्

अन्वयस्य कथं ज्ञानं शब्दार्थत्वं यदास्य न
न्यायसुधा:
यदा यद्यस्यान्वयस्य शब्दार्थत्वं पदाभिधेयत्वं न स्यात्तर्ह्यन्वयस्य ज्ञानं कथं न कथञ्चित् ।
उपायान्तराभावात् ।
तथाहि अन्वयज्ञानात्पूर्वभावित्वेन वादिभिरङ्गीकृतत्वेन वा प्रसक्तानि तावदेतानि पदानि वा वक्ता वा पदैरभिहिताः पदार्था वा वाक्यं वा वाक्यान्त्यवर्णो वा वर्णमाला वा स्फोटो वा श्रोता वेति ।
तत्र तावदन्विताभिधानानङ्गीकारे पदानामुपायत्वं नोपपद्यत इत्येतद्वयापारो न हीत्यर्धेनाह ।
शब्दस्य पदस्य, स्वार्थप्रकाशनादन्यो व्यापारो नास्तीति तावत्सुप्रसिद्धम् ।
अन्वयश्च न पदाभिधेयः ।
तत्कथं पदस्य तज्ज्ञानोपायत्वम् ।
वक्तुरपि तन्नास्तीत्याह- पुमानपीति ॥
*9,513*
यदा यस्मात्तस्मात्सो ऽपि नोपाय इति शेषः ।
एकवारग्रहणं तस्यात्यन्तव्यवहितत्वद्योतनार्थम् ।
सकृदुच्चारण एव तस्योपक्षीणत्वादिति ।
पदाभिहितानां पदार्थानामन्वयबोधकत्वपक्षे दोषमाह- यदैवेति ॥
यदैवानन्वितार्थस्य वचनं तैः पदैभर्वेत्

अनन्वितः स्याच्छब्दार्थो ...
न्यायसुधा:
अनन्वितार्थस्यैवेति सम्बन्धः ।
जातावेकवचनम् ।
तैर्वाक्यस्थैः ।
यदि पदान्यनन्वितानेव स्वार्थान्प्रतिपाद्य निवर्तन्ते ।
ततः पदार्था एवाकाङ्क्षादिमन्तो ऽन्वयं बोधयन्ति ।
तर्ह्यनन्वित एव शब्दार्थः स्यात् ।
अन्वयस्य शाब्दत्वं न स्यादिति यावत् ।
पदार्थाख्यं प्रमाणान्तरं चाप(द्येत)द्यते ।
भवेदेतत् ।
यदि पदार्थानामेवान्वयबोधकत्वं ब्रूमः ।
न चैवम् ।
किन्नाम पदैरभिहितानाम् ।
तत्कथमन्वयस्याशाब्दत्वमित्यत आह- नेति ॥
... न तदर्थो हि सो ऽन्वयः
न्यायसुधा:
स पदार्थैः प्रतिपादितो ऽन्वयस्तेषां पदानामर्थो न हीत्यर्थः ।
तथा सति प्रत्यक्षावगतधूमप्रतिपादितस्याग्नेः प्रत्यक्षप्रमेयत्वं स्यादिति भावः ।
*9,514*
अस्तु तर्हि वाक्यस्यान्वयबोधकत्वमिति पक्ष इत्यत आह- निराकाङ्क्षेति ॥
निराकाङ्क्षपदान्येव वाक्यमित्युच्यते बुधैः

न्यायसुधा:
पदानामन्विताभिधानसामथ्यर्मनङ्गीकुर्वता वाक्यस्यान्वयबोधकत्वमङ्गीकर्तुमशक्यम् ।
यतः पदान्येव वाक्यमिति बुधैरुच्यते ।
पदव्यतिरिक्तस्य वाक्यस्याभावादित्यर्थः ।
केचित्पदातिरिक्तमेव वाक्यं प्रतिपन्नास्तदूव्युदासाय बुधैरित्युक्तम् ।
तच्च निराकरिष्यते ।
गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्यादिपदानां वाक्यत्वं मा भूदिति निराकाङ्क्षेत्युक्तम् ।
सन्निधानाभावे निराकाङ्क्षत्वमेव न निर्वहतीति निराकाङ्क्षत्वेनैव सन्निधानस्य लब्धत्वान्न पृ(तत्पृ)थगुक्तम् ।
अग्निना सिञ्चेदित्यादौ योग्यताभावे ऽप्यन्वयप्रतीतेः प्रकृतानुपयोगाद्योग्यतापि नोक्ता ।
*9,516*
नन्वेवं वदता भवतैव पदव्यतिरिक्तं वाक्यमङ्गीकृतम् ।
यथा खलु तन्तूनां विक्रियाविशेषः पटो न तन्तुमात्रम् ।
तथा पदानां यो निराकाङ्क्षतालक्षणो विक्रियाविशेषः स शक्यं, पदातिरिक्तमेवेत्यत आह- तत्तदिति ॥
तत्तदर्थाभिधानेन स्यान्निराकाङ्क्षता च सा

न्यायसुधा:
न तन्तूनां पट इव पदानां निराकाङ्क्षता विक्रिया ।
येन पदातिरिक्तं वाक्यं स्यात् ।
किन्नाम श्रोतृपुरुषधर्म एव ।
जिज्ञासा खल्वाकाङ्क्षा ।
निराकाङ्क्षता च निवृत्तजिज्ञासत्वम् ।
सा च निराकाङ्क्षता पदैः स्यादिति पदानि निराकाङ्क्षाणीत्युच्यन्ते ।
निराकाङ्क्षताकारित्वं च न पदानां विक्रियाविशेषः ।
जिज्ञासितार्थाभिधानमात्रेण तद्धेतुत्वात् ।
तस्य च स्वभावत्वात् ।
तथाच जिज्ञासितार्थानभिदधति जिज्ञासां निवर्तयन्ति पदानि निराकाङ्क्षाणीत्युक्तं भवति ।
*9,517*
जिज्ञासितार्थाभिधानेनैव श्रोतुर्निराकाङ्क्षता स्यादित्येतदुपपादयति- अपूर्तेरिति ॥
अपूर्तेस्तावदर्थानामाकाङ्क्षा पूर्वमिष्यते
न्यायसुधा:
आनयेत्येवोक्ते गवादिपदप्रयोगात्पूर्वं, या किमि(त्यादि)तिजिज्ञासा (वर्तते) सा तावतां जिज्ञासितानामर्थानां कर्मादीनामापूर्तेर्गवादिपदैरनभिधानादिति यावत् ।
एतदुक्तं भवति ।
शाब्दी जिज्ञासा यावत्पदानि जिज्ञासिता(नर्)थान्नाभिदधति तावन्न निवर्तते ।
निवर्तते च पदैस्तेष्वभिहितेष्वित्यतो ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां विज्ञायते तत्तदर्थाभिधानेनैव निराकाङ्क्षता स्यादिति ।
वाक्यान्त्यवर्णो वर्णमालेति पक्षद्वयमतिमन्दमिति न दूषितम् ।
तथाचोक्तं पुरस्तात् ।
अस्तु तर्हि निरस्तवर्णपदविभागं स्फोटाख्यं वाक्यमेवान्वयस्य प्रतिपादकम् ।
पदानि तु तदभिव्यञ्जकतयोपयुज्यन्त इति पक्ष इत्यत आह- कर्मेति ॥
*9,518*
कर्मकर्तृक्रियाणां तु पूर्तौ को ऽन्यो ऽन्वयो भवेत्

न्यायसुधा:
अत्र कर्मादिग्रहणमुपलक्षणम् ।
जिज्ञासितानां पदार्थानामित्यर्थः ।
अन्योन्यसंसृष्टानामिति शेषः ।
पूर्तावभिधाने सति पदैरिति शेषः ।
अन्वयो भवेत्प्रतिपादनीय इति शेषः ।
एतदुक्तं भवति ।
स्फोटमन्वयस्य प्रतिपादकं वदता तत्सद्भावे प्रमाणं वाच्यम् ।
अन्वयप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिरिति चेन्न ।
पदानामेव संसृष्टार्थप्रतिपादकत्वसम्भवात् ।
नच तदतिरिक्तो ऽन्वयो नामास्ति प्रतिपादनीयो यदर्थं स्फोटान्वेषणमिति ।
एवमनङ्गीकारे बाधकमाह- अपूर्तिरिति ॥
अपूर्तिश्चेत् पदैरुक्तैः किं नृशृङ्गेण पूर्यते
न्यायसुधा:
अन्वयस्यापूर्तिरनभिधानम् ।
उक्तैरिति पदानां प्रमितत्वमभिप्रैति ।
नृशृङ्गेण स्फोटेनेति तस्याप्रामाणिकत्वम् ।
नृशृङ्गतुल्येनेति पूर्यते ऽभिधीयते ऽन्वय इति शेषः ।
इदमुक्तं भवति ।
पदवादिनः कल्पनालाघवं प्रमितानां पदानामन्वितार्(था)भिधानस्य कल्पनात् ।
स्फोटवादिनस्तु गौरवम् ।
यतो निष्प्रमाणकः स्फोटस्तस्यान्वयप्रतिपादकत्वं चेति द्वयं कल्पनीयमिति ।
*9,520*
अस्तु तर्हि नवीनाभिहितान्वयपक्षः ।
यदि हि पदानि पदार्थान्प्रतिपाद्यैव निवर्तन्ते पदार्था एवान्वयं बोधयन्तीति मतं तदा स्यादेवोक्तदोषः ।
नचैवम् ।
किन्तु पदान्येव पदार्थप्रतिपादनावान्तरव्यापाराण्यन्वयं बोधयन्तीति ।
मैवम् ।
तथा सति पदानां विरम्यव्यापारप्रसङ्गात् ।
ततः को दोष इत्यत आह- व्यापारश्चेदिति ॥
व्यापारश्चेत् पुनस्तेषामनुक्तावपि किं न सः

न्यायसुधा:
अचेतनानामपि पदानां यदि पुनर्व्यापारो विरम्यव्यापारो ऽङ्गीक्रियते तदा पृच्छामो ऽनुक्तानामपि पदानां पदार्थादिप्रतिपादने व्यापारः कुतो न भवतीति ।
उत्तरमाशङ्कते- उक्त इति ॥
उक्ते बुद्धिस्थताहेतोर्यदि व्यापार इष्यते
न्यायसुधा:
भावे क्तप्रत्ययः ।
बुद्धिस्थता बुद्धिविषयता ।
पदानि हि ज्ञातकरणानि न तु चक्षुरादिवत्सत्तामात्रेण ।
उक्तिस्तु(श्च तज्ज्ञा)ज्ञानोपावय इत्यतो ऽनुक्तौ ज्ञातत्वाभावान्न व्यापार इत्याशयः ।
इति यदीष्यत इति सम्बन्धः ।
*9,521*
पुनः सिद्धान्ती पृच्छति- बुद्धिस्थत्वायेति ॥
बुद्धिस्थत्वाय यत्नं न कथं कुर्युः पुरैव च
न्यायसुधा:
पदार्थबोधनादिव्यापाराय यत्पदानां ज्ञातत्वमावश्यकम्, तदर्थं तानि पदान्युक्तेः प्रागेव यत्नं कथं न कुर्युरिति च त्वां पृच्छामः ।
उक्तिं विनापि बुद्धिविषयतायै कुतो यत्नं न कुर्युरिति प्रश्नार्थः ।
यद्वा बुद्धिविषयत्वाय यदुच्चारणं तदर्थं तूष्णीं स्थितं कुतो न प्रेरयन्तीति ।
उत्तरं शङ्कते- पुरुषेति ॥
पुरुषाधीनता तेषां यदि ...
न्यायसुधा:
स्यादेतद्यदि पदानि चेतनानि स्युः ।
नचैवम् ।
अतो वक्तृपुरुषायत्तान्येव ।
स यदोच्चारणेन व्यनक्ति तदा श्रोतृबुद्धिस्थानि भूत्वा पदार्थप्रतिपादनादिव्यापारवन्ति भवन्ति ।
नतु स्वयं किमपि कुर्वन्तीति ।
एवं तर्ह्यन्वयबोधनरूपो ऽपि विरम्यव्यापारो न तेषामुपपद्यत इत्याह- पश्चाच्चेति ॥
... पश्चाच्च सा समा

न्यायसुधा:
पश्चादन्वयबोधने सा पुरुषाधीनता ।
एतदुक्तं भवति ।
चैतन्ये हि पदानामन्वयबोधनाय समभिव्याहृतानामस्माकं न पदार्थप्रतिपादनमात्रेण कृतार्थता ।
अतो ऽन्वयो ऽप्यस्माभिः प्रतिपादनीय इति विमृश्य विरम्यव्यापारो युज्यते ।
न चैवम् ।
अन्यथोक्त एवातिप्रसङ्ग इति ।
श्रोतान्वयज्ञाने कारणमिति तु स्यात् ।
किन्तु कर्तैव ।
तस्य कारणं तु विचार्यते ।
*9,522*
अनन्विताभिधायीनि पदान्येव करणीकृत्य श्रोता तत्स्मारितानामर्थानामन्वयज्ञानाय यतत इति चेत्तत्राह- पुमानेवेति ॥
पुमानेवान्वयायैषां पश्चाद् यदि विचेष्यते ।
अनन्विताभिधानानां स एवार्थान्तरोक्तिषु ।
यततां ... ॥ मनुव्_3,2.193अ-ए ॥
न्यायसुधा:
अन्वयशब्देन तज्ज्ञानमुपलक्ष्यते ।
पश्चात् पदैः पदार्थस्मरणानन्तरम् ।
अनन्विताभिधानानां साहाय्येनेति शेषः ।
सः पुमानेव ।
उक्तिशब्दस्तत्कार्यज्ञानोपलक्षणः ।
अन्वयानभिधायिभिरपि पदैर्यद्यन्वयं प्रतिपद्यते, तदा गवादिपदैरश्वादिकमपि प्रतिपद्येतेत्यर्थः ।
शङ्कते- शब्देति ॥
... शब्दशक्तिश्चेत् तत्र नैव ...
न्यायसुधा:
गवादिपदानामश्वादौ शक्तिरेव नास्ति तत्कथं तैस्तत्प्रतिपद्यताम् ।
न (हि) चक्षुषा शब्दं प्रतिपाद्यत इति चेदित्यर्थः ।
तर्हि समं प्रकृते ऽपीत्याह- अन्वये कथमिति ॥
... अन्वये कथम्

न्यायसुधा:
अन्वये शक्तिरहितैस्तैः कथमन्वयज्ञानाय यतेतेत्यर्थः ।
*9,523*
यद्यनन्वितमित्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति- तदिति ॥
तत्कल्पनागुरुत्वादिदोषेतो ऽभिहितान्वयः ।
अनुभूतिविरुद्धश्च त्याज्य एव मनीषिभिः

न्यायसुधा:
तत् तस्मात् ।
तस्यैव विवरणं कल्पनेत्यादि ।
कल्पनागौरवं प्रथमसूत्रेण व्युत्पादितम् ।
अभिहितान्वय इत्युक्तसमस्तपक्षोपलक्षणम् ।
कथमनुभूतिविरोध इत्यत आह- कर्तृशब्दे हीति ।
कर्तृशब्दे ह्यभिहिते धर्मसामान्यवेदनात् ।
विशेषधर्ममन्विच्छन् किमित्येव हि पृच्छति

न्यायसुधा:
कर्तृग्रहणं सम्बन्धिमात्रोपलक्षणम् ।
विशेषधर्ममिति तज्ज्ञानम् ।
देवदत्तेनेति कर्तृवाचिनि शब्दे प्रयुक्ते श्रोता किमिति पृच्छतीति तावदविवादम् ।
स च पचनादिधर्मविशेषज्ञानमि(मन्वि)च्छन्नेव पृच्छति ।
विशेषजिज्ञासा च धर्मसामान्यज्ञानादेव ।
नच तदा तस्य धर्मसामान्यज्ञानोपायो ऽस्त्यन्यः पदात् ।
अतः पदेन धर्मसामान्यान्वितं वस्तु प्रतिपादितमिति ज्ञायते ।
किमिति प्रश्नो विशेषजिज्ञासयेत्येतत्कुत इत्यत आह- गुणेति ॥
गुणक्रियादिधर्माणां विशेषे कथिते पुनः ।
निराकाङ्क्षो भवेद्यस्माच् ... ॥ मनुव्_3,2.196अ-च् ॥
न्यायसुधा:
निराकाङ्क्षो निवृत्तजिज्ञासः ।
तस्माद्विशेषधर्ममन्विच्छक्तिमित्येव हि पृच्छतीति सम्बन्धः ।
एतदुक्तं भवति ।
कर्त्रादिपदश्रवणानन्तरभावी किमित्यादिप्रश्नो जिज्ञासामूलः ।
प्रश्नत्वात्संमतवत् ।
सा च जिज्ञासा धर्मविशेषविषया ।
तदुक्त्या निवर्तमानत्वा(त्समत्मत)त्सम्प्रतिपन्नवत् ।
विशेषजिज्ञासा च धर्मसामान्यज्ञानपूविर्का विशेषजिज्ञासात्वात्संमतवत् ।
सामान्यज्ञानं चेदमेतत्पदजन्यं तदनन्तरभावित्वात्संमतवदिति ।
पदेन पदार्थमात्रे ऽभिहिते अविनाभावबलेन धर्मसामान्यज्ञानमिति चेन्न ।
दृष्टपदपरित्यागेनादृष्टानुमानकल्पनानुपपत्तेरिति ।
एतेन विशेषान्विताभिधानपक्षो ऽपि परास्तः ।
*9,524*
अभिहितान्वयादिपक्षाणां त्याज्यत्वे प्रकृते किमायातमित्यत आह- शब्दा इति ॥
... छब्दा अन्वितवाचकाः

न्यायसुधा:
सर्वे ऽपि शब्दाः सामान्येनान्वित(स्व)स्वार्थवाचका इत्येष एव पक्षा ग्राह्य इत्यर्थः ।
*9,525*
अधिकरणस्य साक्षात्प्रतिपाद्यमर्तमुपसंहरति- अत इति ॥
अतो ऽनन्तगुणात्मैको भगवान् ...
न्यायसुधा:
अनन्तगुणात्मकत्वे ऽपि न तस्यैक्यं विहन्यते, नाप्येकेनाभिन्नानामनन्तत्वं गुणत्वं चेत्यर्थः ।
तच्चेत्यानुषङ्गिक(मर्थ)मुपसंहरति- एक एवेति ॥
... एक एव तु ।
उच्यते सर्ववेदैश्च ...

न्यायसुधा:
तुशब्देन सकलधर्मान्वित इति सूचयति ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां उभयव्यपदेशाधिकणम् ॥
[======= ज्न्य्स्_3,2.xइइइ: परानन्दाधिकरणम् =======]
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां परानन्दा(परमता)धिकरणम् ॥
॥ ओं परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ओं ॥
परमेश्वरस्यानन्दादयो गुणाः किं लौकिकानन्दादिसलक्षणाः किं वा तद्विलक्षणाः ।
आद्ये न तत्र बहुमानः सम्भवति ।
न द्वितीयः ।
*9,526*
प्रकारप्रमाणाभावात् ।
विमता लौकिकसलक्षणा आनन्दादिशब्दवाच्यत्वादिति बाधकसद्भावाच्च ।
अन्यथा तत्रानन्दादिशब्दप्रवृत्तिर्न स्यात् ।
व्युत्पत्त्यभावात् ।
अतीन्द्रियत्वेन तत्रोपदेशा(द्युपायाद्य)भावे सादृश्यानुमानस्यैवानुसरणीयत्वात् ।
तस्य चासिद्धत्वात् ।
ततश्च वेदवेद्यत्वं न स्यादित्यस्य समाधानार्थमिदमारभ्यते ।
तत्राशङ्कितसकलदोषपरिहारो न स्फुटः प्रतीयत इत्यतो व्याचष्टे- ते चेति ॥
परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः

... ते चाखिलविलक्षणाः

न्यायसुधा:
ते गुणा न केवलं गुणिनाभिन्नाः किन्नामाखिलेभ्यो लौकिकानन्दादिभ्यो विलक्षणाश्च ।
कथं विलक्षणा इत्यत आह- सर्व इति ॥
सर्वे सर्वगुणात्मानः सर्वकर्तार एव च
न्यायसुधा:
आनन्दो ऽपि ज्ञानात्मको ज्ञानमप्यानन्दात्मकमित्यादि ।
न ह्येवमन्तःकरणपरिणामभेदाः सुखादयः ।
सर्वकर्तारो जगत्सृष्टयादिकर्तारश्च ।
एवशब्देनोपचारं वारयति ।
अन्योन्यमभेदे शब्दानां पर्यायत्वमनेकत्वाभावश्च स्यादित्यत आह- तथापीति ॥
तथापि सविशेषाश्च ...

न्यायसुधा:
परस्पराभेदे ऽपि ।
ततो नोक्तदोष इति (शेषः) भावः ।
अनेन वैलक्षण्यप्रकारो दर्शितः ।
प्रमाणं च वक्ष्यते ।
तथाचाद्यं सूत्रद्वयं व्याख्यातं भवति ।
*9,528*
बाधकपरिहारार्थं सूत्रम् ओं बुद्धयर्थः पादवत् ओं इति ।
तद्वयाचष्टे- विद्वदिति ॥
बुद्ध्यर्थः पादवत्

... विद्वद्य्वुत्पत्तितो ऽपिच

तैस्तैः शब्दैश्च भण्यन्ते ...
न्यायसुधा:
अपि च तथापि तैस्तैः शब्दैश्च भण्यन्ते ।
कथं विद्वद्व्युत्प(त्तितः)त्त्यन्विता ।
विद्वांसो हि साक्षात्कृतभगवद्गुणाः पूर्वैर्विद्वद्भिर्व्युत्पादयितुं शक्यन्ते ।
अविदुषां कथं व्युत्पत्तिः ।
भवितव्यं हि तया ।
अन्यथा विद्वत्त्वस्यैवानुपपत्तेरित्यत आह- युज्यते चेति ॥
... युज्यते चोपदेशतः
न्यायसुधा:
विद्वदुपदेशतो ऽविदुषामपि व्युत्पत्तिर्युज्यते ।
अतीन्द्रिये कथमुपदेश इत्यत आह- अन्येति ॥
अन्यानन्दादिसादृश्यम् ...
न्यायसुधा:
लौकिकानन्दादिसादृश्यं भगवदानन्दादेर्विद्यते ।
ततश्च यो ऽस्मदानन्दसदृशो भगवद्गुणः स आनन्दादिशब्दवाच्य इत्यादिरुपदेशो घटते ।
तर्हि पूर्वोत्तरविरोधः स्यात् ।
प्राक्"ते चाखिलविलक्षणाःऽ; इत्युक्तत्वेदानीमन्यानन्दादिसादृश्याभ्युपगमादित्यत आह- आनुकूल्यादीति ॥
... आनुकूल्यादिना परम्

न्यायसुधा:
आनुकूल्यं निरुपाधिप्रियत्वमानन्दस्य ।
बोधात्मकत्वं ज्ञानस्येत्यादि ।
अपरमल्पत्वास्थिरत्वादि ।
आनुकूल्यादेः प्रवृत्तिनिमित्तस्य सत्त्वात्तदाश्रयेण व्युत्पत्तेरपि सम्भवादानन्दादिशब्दप्रवृत्त्युपपत्तावनुमानमप्रयोजकमित्युक्तं भवति ।
ननु विलक्षणेष्वानन्दादिषु विलक्षणा एव शब्दाः कुतो न प्रयुज्यन्ते ।
तथा सति तत्र बुद्धिप्रवेशाभावप्रसङ्गात् ।
अल्पत्वादिसादृश्यं कुतो नेत्यत आह- पूर्णत्वादीति ॥
पूर्णत्वादि महत् तेषां वैलक्षण्यं श्रुतौ श्रुतम्
*9,529*
न्यायसुधा:
(तां) श्रुतिं पठति- पूर्ण इति ॥
पूर्णे ऽशेषनियन्ता च सुखादुतम एककलः

गुणोरुसमुदायो ऽयं वासुदेवः स निष्कळः ।
वासुदेवश्रुतिः सैषा गुणान् वक्ति हरेः परान्

न्यायसुधा:
पूर्णः पूर्णगुणः ।
सुखादुत्तमः शोभनानन्दतमः ।
एकलः एकाकी परानपेक्षः ।
सुनिष्कलः सर्वथा विभक्तांशविकलः ।
हरेर्गुणान्परान्विलक्षणान्वक्तीति ।
*9,531*
एतेषामधिकरणानामपव्याख्यानं न स्थानतो ऽपीत्यत्रैव निराकृतमिति न पुनः प्रक्रान्तम् ।
॥ इति परानन्दा(परमता)धिकरणम् ॥
*9,532*
[======= ज्न्य्स्_3,2.xइव्: फलदानाधिकरणम् =======]
॥ अथ फलदानाधिकरणम् ॥
॥ ओं फलमत उपपत्तेः ओं ॥
अत्रादौ तावत्स्वर्गनरकादिकं फलं प्राणिनामीश्वरादेव भवतीति श्रुत्युपपत्तिभ्यामुपपादितम् ।
तदाक्षेपार्थं सूत्रं"धर्मं जैमिनिरत एवऽ; इति ।
तस्यार्थः ।
ईश्वरः फलकारणं चेद्धर्माधर्मावपेक्षते न वा ।
नेति पक्षे वैषम्याद्यापत्तिर्वेदाप्रामाण्यप्रसक्तिश्च ।
आद्ये किमीश्वरेण तदपेक्षणीयेनैव कर्मणा फलसिद्धेः ।
अन्यथा गौरवापत्तेः ।
न चाचेतनत्वोपपत्तिविरोधः ।
नहि राजादिरिव कर्म फलं ददातीति ब्रूमो येनाचेतनत्वं बाधेत ।
किन्तु कारणमात्रम् ।
नच श्रुतिविरोधः ।
फलकारणयोर्धर्माधर्मयोरीश्वरकारितत्वेन तत्स्तुतये तस्य फलकारणत्वोपचारादिति ।
समाधानार्थं सूत्रम् ।
ओं पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ओं ॥
तेनेदमुक्तम् ।
अपेक्षत एवेश्वरो धर्माधर्मौ ।
नच तावता तयोरेवास्तु फलहेतुतेति युक्तम् ।
धर्मादेरिवेश्वरस्यापि फलहेतुतया श्रुतिसिद्धत्वेन त्यागायोगात् ।
बाधकाभावेन श्रुतेरुपचरितार्थताकल्पनानुपपत्तेः ।
गौरवस्याप्रामाणिकविषयत्वात् ।
परस्य ब्रह्मणः कर्मणश्चोभयोर्हेतुत्वे साम्यापत्तिरित्यपि न वाच्यम् ।
*9,533*
यतः फलदाने परमेश्वरः कर्तृत्वेन कर्म तु कारणत्वेन पुण्येन पुण्यमित्यादौ व्यपदिश्यते ।
करणं च कर्तृप्रयोज्यमिति प्रसिद्धमेवेति ।
तत्रेदमाशङ्कयते ।
तथापि कर्मापेक्षस्येश्वरस्य फलदाने ऽनुपचरितं स्वातन्त्र्यं न सिद्धयति ।
ततश्च न तस्मिन्बहुमानातिशय इति ।
एतत्परिहारत्वेन पूर्वपदं व्याख्याति- स एवेति ॥
पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्

फलमत उपपत्तेः

स एवाशेषजीवस्थनिस्सङ्खयानादिकालिकान् ।
धर्माधर्मान् सदा पश्यन् स्वेच्छया बोधयत्यजः

कांश्चित् तेषां फलं चैव ददाति स्वयमच्युतः ।
न ते विशेषं कमपि प्रेरणादिकमुच्यते ।
कुर्युः कदापि तेनायं स्वतन्त्रो ऽनुपचारतः

न्यायसुधा:
अनादिकालत्वं च प्रवाहापेक्षयोक्तम् कांश्चित् बोधयति सव्यापारीकरोति स्वयमेवेति सम्बन्धः ।
लीलया करणीकरोति न तु तेन विना दातुं न शक्नोतीति भावः ।
*9,535*
यदेतदत्रोक्तं धर्माधर्मदर्शनं तत्प्रेरणं तत्फलदानं तदप्रेर्यत्वादिकं चेश्वरस्य ।
तदेव विचार्यमाणं तस्मिन्महान्तं बहुमानमुत्पादयिष्यति किमु समस्तपदार्थ इत्याशयवान्कमर्णां स्वरूपं तावत्प्रपञ्चयति- कर्माणीति ॥
कर्माणि तानि च पृथक् चेतनान्येव सर्वशः ।
अचेतनशरीराणि स्वकर्मफलभाञ्चि च

प्रत्येकं तेषु चानन्तकर्माण्येवंविधानि च ।
तानि चैवम् ... ॥ मनुव्_3,2.205अ-च् ॥
न्यायसुधा:
तानीत्यशेषजीवस्थेत्याद्युक्तविशेषणानि ।
पृथगित्येकैकधर्माधर्माधिष्ठा(तृ)नभूतानि मुक्तव्यावृत्तये ऽचेतनशरीराणीत्युक्तम् ।
तत एव स्वकर्मफलभाञ्जि च ।
तेषु कर्माभिमानिषु ।
एवंविधानीति चेतनत्वाद्युक्तधर्मवन्ति तानि तेष्वपि कर्मसु वर्तमानानि ।
ततः किमित्यत आह- इतीशस्येति ॥
... इतीशस्य निस्सीमा शक्तिरुत्तमा

न्यायसुधा:
एवंभूतानां कर्मणां दर्शनादिमतः ।
उत्तमा प्रतिबन्धादिरहितत्वात् ।
कर्मणामेवंविधत्वं कुत इत्यत आह- एकैवेति ॥
एकैव ब्रह्महत्या हि वराहहरिणोदिता
न्यायसुधा:
हरिणैव न त्वर्वाचीनेन ।
वराहग्रहणेन वाराहपुराण इति सूचितम् ।
उदिता चेतनत्वादिरूपेणेति शेषः ।
तदेव दर्शयति- ब्रह्मपारेति ॥
*9,536*
ब्रह्मपारस्तवेनैव निष्क्रान्ता राजदेहतः

स्तोत्रस्य तस्य माहात्म्याद् व्याधत्वं गमिता पुनः ।
प्राप्य ज्ञानं परं चाप तथान्यान्यपि सर्वदा

अनन्तान्युदितान्येवं प्रभुणा कपिलेन हि ।
संसारे पच्यमानानि कर्माण्यपि पृथक् पृथक्

न्यायसुधा:
अनेन समग्रमितिहासं संक्षेपेण स्मारयन्ति ।
व्याधत्वादिप्राप्त्या चेतनत्वादिकं गम्यते ।
तथाशब्दः प्रमाणसमुच्चये ।
अन्यानि ब्रह्महत्यायाः ।
पृथक् पृथगुदितानि ।
एवं चेतनत्वादिना ।
हीति (परम)सा(ङ्ख्ये)ङ्ख्यप्रसिद्धिं दर्शयति ।
कथं चेतनत्वादिना प्रतीतिस्तेषामित्यत उक्तम्- संसारेति ॥
*9,538*
पादार्थमुपसंहरति-तस्मादिति ॥
तस्मादनन्तमाहात्म्यगुणपूगो जनार्दनः ।
भक्त्या परमयाऽराध्य इति पादार्थ ईर्यते