ન્યાયસુધા · અધ્યાય 3.2

ન્યાયસુધા:
તાં ચ બીજાદિસમ્બન્ધનિયમોજ્ખિતિં કારણાત્ આહ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
જન્મકારણાદૃષ્ટાકૃષ્ટો જન્તુર્બીજાદિસમ્બન્ધેન શરીરમાપદ્યત ઇત્યુત્સર્ગઃ ।
સ ચ ક્વચિજ્જ્ઞાનતપોયોગાદ્યતિશયલક્ષણેન કારણવિશેષણાપોદ્યતે ।
યથા ક્ષુદ્રજન્તુયાતનાશરીરોત્પત્તાવપવાદ ઇતિ ।
તથા ચોક્તમ્ ।
"વિશેષકારણાદેવ વિશેષાજ્જનિરિષ્યતે ।
સામાન્યજનનં ચૈવ નૃણાં સામાન્યહેતુતઃઽ; ઇતિ ।
અતો યુક્તમેતદ્વયાખ્યાનમિતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમત્પૂર્ણપ્રમતિભગવત્પાદસુકૃતેરનુવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રગુણજયતીર્થાખ્યયતિના ।
કૃતાયાં ટીકાયાં વિષમપદવાક્યાર્થવિવૃતૌ તૃતીયે ઽધ્યાયે ઽયં પ્રથમચરણઃ પર્યવસિતઃ ।
અધ્યય 3, પદ 2
*9,16*
"ભક્તિરસ્મિન્પાદ ઉચ્યતે ।
ભક્ત્યર્થં હિ ભગવન્મહિમોક્તિઃઽ; ઇતિ પાદાપ્રતિપાદ્યં ભાષ્ય એવ સ્ફુટમ્ ।
સઙ્ગતિં તૂત્તરત્ર વક્ષ્યામ ઇત્યાશયવાનેતત્પાદાધિકરણે પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તયુક્તીઃ સઙ્ગ્રહેણાહ- પશ્ચાદિતિ ॥
પશ્ચાદદૃષ્ટયવિજ્ઞાનકાલદુઃખપૃથગ્ભવાઃ ।
સ્થાનભેદો વિરુદ્ધત્વં ન્યાયસામ્યં સ્વતોભવઃ

ગુણસામ્યમયોગશ્ચ તર્કબાધો વિલોમતા ।
નાનાભાવઃ પ્રલોભશ્ચ પૂર્વપક્ષગાઃ

અશક્યકર્તૃતાશક્તિઃ સ્વતો ઽબોધસ્તદેવ ચ ।
અમાનકૢપ્તિસન્માનવ્યવસ્થાત્યલ્પતાભવાઃ

વિશેષદૃષ્ટિવાક્યે ચ પુંશક્તિઃ સુનિદર્શનમ્ ।
અલૌકિકત્વમાધિક્યં સ્વાતન્ત્ર્યં નિર્ણયપ્રમાઃ

ન્યાયસુધા:
પૂર્વપક્ષગાઃ પૂર્વપક્ષસમ્બન્ધિન્યઃ ।
નિર્ણયપ્રમાઃ સિદ્ધાન્તનિર્ણયાર્થાનિ પ્રમાણાનિ ।
*9,17*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.ઇ: સંધ્યાધિકરણમ્ =======]
સંધ્યે સૃષ્ટિરાહ હિ
(ચ્f. બેલોw)
॥ ઓં સન્ધ્યે સૃષ્ટિરાહ હિ ઓં ॥
*9,17f.*
યોનેઃ શરીરમિત્યેતદવસાનૈઃ સૂત્રૈર્જીવસ્ય જન્માવગતમ્ ।
જાતસ્ય ચ સ્વપનાદ્યવસ્થાસમ્બન્ધઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
તત્ર સ્વપ્નાવસ્થાપ્રવર્તકત્વલક્ષણો મહિમાભગવતો ઽત્રાધિકરણે નિર્ણીયતે ।
તથાહિ ।
સ્વપ્નો નામાર્થજ્ઞાનાત્મકઃ ।
તત્ર તાવત્સ્વાપ્નાર્થાનાં કરિતુરગાદીનાં પરમેશ્વરાયત્તતા નોપપદ્યતે ।
અસત્યત્વાત્ ।
ન તાવદિમે ઽનાદિનિત્યાઃ ।
સ્વપ્નાવસ્થાતઃ પ્રાગૂર્ધ્વં ચોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નહિ વિદ્યમાના અપ્યુપલબ્ધિસાધનેષુ ચક્ષુરાદિષ્વનુપરતેષુ નોપલભ્યન્તે, ઉપલભ્યન્તે ચોપપત્તેરિતિ સમ્ભવતિ ।
નચાન્યત્ર ગતાઃ ।
અન્યૈરપ્યનુપલમ્ભાત્ ।
મદ્યમપરિમાણશ્ચૈતે દૃશ્યન્તે ।
નચ તથાવિધમનાદિનિત્યં કિમપિ દૃષ્ટમ્ ।
નાપ્યુત્પત્તિનાશવન્તઃ ।
તથાત્વે ઽપિ પ્રાગૂર્ધ્વમુપલમ્ભપ્રસક્તેઃ ।
નચ વાચ્યં વિદ્યુદાદિવત્તદૈવોત્પત્તિર્વિનાશશ્ચેતિ ।
ઇત્થમ્ભાવે પ્રમાણાભાવાત્ ।
પ્રાડ્મૃદાદીનામૂર્ધ્વં કપાલાદીનાં ચોપલમ્ભાપત્તેશ્ચ ।
નચૈતેષાં (તાત્કાલિક)તત્કાલીનજન્મન્યુપાદાનં નિમિત્તં ચ પશ્યામઃ ।
કર્તા ચ ન તાવજ્જીવાત્મા ।
દ્રષ્ટુર્નિર્વ્યાપારત્વાત્ ।
અપરસ્ય ચાદર્શનાત્ ।
નાપીશ્વરઃ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
ભ્રાન્તિત્વં ચૈતેષામ્,"સ્વાપ્નમાયાસરૂપઃઽ; ઇતિ"સ્વાપ્નમનોરથો યથાઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિભ્યામાવેદ્યતે ।
શિષ્યમપવ્યાખ્યાનાનુવાદે વક્ષ્યામઃ ।
તદેવં ન સ્વાપ્નાનામર્થાનામીશ્વરાધીનત્વમ્ ।
નાપિ તજ્જ્ઞાનસ્ય ।
તસ્યાપિ નિમિત્તાભાવેનાપરમાર્થત્વાત્ ।
નતાવચ્ચક્ષુરાદીનાં ત(ત્ર નિમિ)ન્નિમિત્તત્વમ્ ।
તેષામુપરતત્વાત્ ।
નાપિ મનસઃ ।
રૂપાદિમત્યર્થે સામર્થ્યાભાવાત્ (સ્વાતન્ત્ર્યાભાવાત્) ।
અત એવ ન સાક્ષિણઃ ।
સ ઇન્દ્રિયાપ્રવૃત્તૌ લિઙ્ગશબ્દયોરપિ નાવકાશઃ ।
અપરોક્ષાકારં ચેદમવભાસતે ।
અતો ઽર્થજ્ઞાનરૂપા સ્વાપ્નાવસ્થા નેશ્વરાધીનેતિ પ્રાપ્તે તત્પ્રતિવિધાનાયોપોદ્ઘાતમાહ- વાસના ઇતિ ॥
સંધ્યે સૃષ્ટિરાહ હિ

નિર્માતારં ચૈકે પુત્રાદયશ્ ચ

માયામાત્રં તુ કાર્ત્સ્ન્યેનાનભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાત્

વાસનાઃ સર્વવસ્તૂનામનાદ્યનુભવાગતાઃ ।
સન્ત્યેવાશેષજીવાનામનાદિમનસિ સ્થિતાઃ

ન્યાયસુધા:
ભાવનાપરનામકાઃ સંસ્કારાઃ ।
સર્વગ્રહણપ્રયોજનમુત્તરત્ર ભવિષ્યતિ ।
નનુ ભાવનાખ્યસંસ્કારો ઽનુભવજન્યઃ ।
નચ સર્વજીવાનાં સર્વવસ્ત્વનુભવો ઽસ્તિ ।
તત્કથમશેષજીવાનાં સર્વવસ્તુવાસનાઃ સન્ત્યેવેત્યત ઉક્તમ્- અનાદીતિ ॥
અનાદ્યનુભવપ્રવાહોત્પન્નાઃ ।
વાસનાનામાત્મસમવેતત્વં વૈશેષિકાદિભિરભ્યુપગતમ્ ।
તન્નિરાસાર્થમુક્તં મનસિ સ્થિતા ઇતિ ।
જાતાવેકવચનમ્ ।
સાદિતો મનસઃ કથમનાદિવાસનાસમ્બન્ધ ઇત્યત ઉક્તમ્- અનાદીતિ ॥
*9,27*
એતદેવ પ્રપઞ્ચયતિ- ત્રિગુણાત્મકમિતિ ॥
ત્રિગુણાત્મકં મનો ઽસ્ત્યેવ યાવન્મુક્તિઃ સદાતનમ્ ।
તત્રૈવાશેષસંસ્કારાઃ સઞ્ચીયન્તે સદૈવ ચ

ન્યાયસુધા:
મનસ એવ સંસ્કારાશ્રયત્વં નાત્મન ઇતયત્રોપપત્તિસૂચનાય ત્રિગુણાત્મકમિત્યુક્તમ્ ।
ગુણાત્મકમિત્યેવોક્તે પરિમાણાદિગુણાત્મકમિત્યપિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
તદાત્મનો ઽપિ સમાનમિત્યતસ્ત્રિગ્રહણમ્ ।
તથાચ જીવાત્મા ન ભાવનાશ્રયઃ સત્ત્વાદિગુણાનાત્મકત્વાદીશ્વરવત્ ।
ભાવના વા સત્ત્વાદિગુણાત્મકદ્રવ્યાશ્રયા સંસ્કારત્વાદ્વેગાદિવત્ ।
તચ્ચ પરિશેષાન્મન એવેત્યુક્તં ભવતિ ।
સત્ત્વાદિગુણાનભ્યુપગન્તારં પ્રતિ તુ તત્સ્થાને ઽચેતનપદં પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
ત્રિગુણાત્મકગ્રહણં (ચ)સ્વરૂપકથનમ્ ।
અસ્ત્યેવ સર્વ(દૈવેતિ)દેતિ શેષઃ ।
તથા સતિ મોક્ષે ઽપિ સત્ત્વાત્સ્વપ્નાદ્યવસ્થાપત્તિરિત્યત ઉક્તં વિવૃણોતિ- યાવદિતિ ॥
યદ્યપિ મનઃ સ્વરૂપેણ નિત્યમેવ તથાપિ જીવસમ્બન્ધસ્તસ્ય મોક્ષાવધિરિત્યત ઇદમુક્તમ્ ।
(તદ્વૈ દેવં) તદ્વૈ જૈવં મનો યેનાનન્દ્યેત ભવતીતિ સૂક્તાવપ્યાત્મનો મનઃસમ્બન્ધશ્રવણાત્કથં યાવન્મુક્તિરિત્યુક્તમિત્યતો વા ત્રિગુણાત્મકમિત્યુક્તમ્ ।
આત્મસ્વરૂપમનસો મુક્તૌ સત્ત્વે ઽપિ જડમનો ઽભિપ્રેત્યાયમવધિરુક્ત ઇતિ ।
ચસ્તસ્માદિત્યર્થે ।
તત્રૈવ ન ત્વાત્મનિ ।
*9,23*
"એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચઽ; ઇતિ મનસો જન્મશ્રવણાત્કથમનાદિત્વમુચ્યત ઇત્યત આહ- સૂક્ષ્મત્વેનેતિ ॥
*9,24*
સૂક્ષ્મત્વેન લયે સચ્ચ પ્રાકૃતૈરુપચીયતે ।
સૃષ્ટિકાલે યદા તન્ન કુતઃ સંસારસંસ્થિતિઃ

ન્યાયસુધા:
ચશબ્દ એવાર્થે ।
પ્રાકૃતૈઃ અહઙ્કારાદ્યૈઃ ।
મન ઇતિ વર્તતે ।
પ્રલયે સતો ઽપ્યુપચયાપેક્ષયા જન્મશ્રુતિરિતિ ભાવઃ ।
કુત એષા કલ્પના ।
મુખ્યાર્થે બાધકસદ્ભાવાદિત્યાહ- યદેતિ ॥
યદિ મનો મુખ્યત એવ જનિમત્સ્યાત્તદા પ્રલયે તન્ન સ્યાત્ ।
યદિ ચ પ્રલયે તન્ન સ્યાત્તદાઽત્મનઃ સંસારાવસ્થાનં ન સ્યાત્ ।
નચ મા ભૂત્પ્રલયે સંસારાવસ્થાનમિતિ યુક્તમ્ ।
મુક્તાનાં પુનઃ સંસારાનુપપત્ત્યા સૃષ્ટયનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અવિદ્યાકામકર્માદ્યધીનઃ સંસાર ઇતિ ચેન્ન ।
અવિદ્યાદેરેવ સંસારત્વાત્,"મનઃ પરં કારણમામનન્તિઽ; ઇત્યાદિસ્મૃતિવિરોધાચ્ચ ।
તથાચ શ્રુતિઃ ।
"નિત્યં મનો ઽનાદિત્વાન્ન હ્યમનાઃ પુમાંસ્તિષ્ઠતિઽ; ઇતિ ।
પુમાન્સંસારીત્યર્થઃ ।
*9,25*
કિમતો યદ્યેવં સર્વવસ્ત્વનુભવાહિતસંસ્કારસદ્ભાવ ઇત્યત આહ- સંસ્કારૈરિતિ ॥
સંસ્કારૈર્ભગવાનેવ સૃષ્ટ્વા નાનાવિધં જગત્ ।
સ્વપ્નકાલે દર્શયતિ ... ॥ મનુવ્_3,2.8અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અત્ર સૃષ્ટ્વેત્યનેનાનાદિનિત્યત્વપક્ષદોષા અનભ્યુપગમેનૈવ નિરસ્તાઃ ।
સ્વપ્નકાલ એવ સૃષ્ટ્વેત્યનેન પ્રાગૂર્ધ્વં ચોપલમ્ભપ્રસઙ્ગો નિરાકૃતઃ ।
સૃષ્ટેઃ સંહારોપલક્ષણત્વાત્ ।
સંસ્કારૈરિત્યુપાદાનકીર્તનમ્ ।
નચ તેષાં ગુણત્વેનોપાદાનત્વાનુપપત્તિઃ ।
મનોવૃત્તિત્વેન દ્રવ્યત્વાત્ ।
સંસ્કારાણાં ચાતીન્દ્રિયત્વેન ત્ર્યણુકજન્મવિનાશયોરિવ પ્રાગૂર્ધ્વં ચાનુપલમ્ભો ન દોષાય ।
ભગવાનિતિ કર્તૃનિર્દેશઃ ।
તદૈવ સૃષ્ટિસંહારકરણમસમ્ભાવિતમિત્યતો ઽશક્યકર્તૃતાશક્તિસૂચનાય ભગવાનિત્યુક્તમ્ ।
એવં ચ સત્યદૃષ્ટાદિનિમિત્તં પ્રસિદ્ધમેવ ।
ન કેવલમર્થાનાં સત્યત્વસમ્ભવેન ભગવદધીનત્વમ્, અપિ તુ તજ્જ્ઞાનસ્યાપીત્યુક્તં દર્શયતીતિ ।
જીવાયેતિ શેષઃ ।
દર્શનસાધનં ચ મન એવેતિ વક્ષ્યતિ ।
દર્શનં ચાનુભવો વિવક્ષિતઃ ।
તેન સ્મરણમેવૈતદિતિ મતં નિરસ્તં ભવતિ ।
સ્મરણત્વં ખલ્વસ્ય તચ્ચિહ્નસ્ય તદિત્યુલ્લેખસ્ય સદ્ભાવાદ્વા કલ્પ્યતે ।
અસન્નિહિતગોચરત્વાદ્વા સંસ્કારપ્રભવત્વાદ્વા ।
નાદ્યઃ ।
ઇદમિત્યુલ્લેખેન તદભાવાત્ ।
અત એવ સ્મૃતિવિપર્યાસો ઽયમિતિ ચેન્ન ।
સ્મૃતિત્વસ્યૈવાસિદ્ધેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
વિષયસાન્નિધ્યસ્યોપપાદિતત્વાત્ ।
ન તૃતીયઃ ।
પદાર્થજન્મનિ સંસ્કારસ્યોપક્ષીણત્વેનાસિદ્ધેઃ ।
તસ્માદ્યથા મનોરથે ધ્યાને વા સંસ્કારયોનીનર્થાન્મનસાનુભવત્યેવં સ્વપ્ને ઽપીતિ કિમનુપપન્નમ્ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ ।
મનોરથાદૌ પ્રયત્નપૂર્વિકા પદાર્થસૃષ્ટિઃ ।
સ્વપ્ને પુનરીશ્વ(રેચ્છાધી)રાધીનૈવેતિ ।
*9,28*
અપરે તુ ભવત્યેવાયમનુભવઃ ।
કિન્તુ જાગરાનુભૂતસ્મર્તવ્યાર્થ એવેતિ મન્યન્તે ।
તદપ્યસત્ ।
તથાહિ ।
કિમયમનુભવો યથાર્થ ઉતાયથાર્થઃ ।
નાદ્યઃ ।
બાહ્યાર્થાનાં દેશકાલવિપ્રકૃષ્ટત્વેન તદનુપપત્તેઃ ।
દ્વિતીયે વક્તવ્યં કિમયમગજે ગજત્વોલ્લેખીત્યયમયથાર્થઃ, કિંવા ગજ એવાસન્નિકૃષ્ટે સન્નિકૃષ્ટત્વોલ્લેખીત્યયથાર્થઃ ।
આદ્યે નાયં ગજઃ કિન્તુ ગવય એવેતિ બાદોદયઃ સ્યાત્ ।
દ્વિતીયે નાયં સન્નિકૃષ્ટઃ કિન્નામ વિપ્રકૃષ્ટ ઇતિ બાધો ભવેત્ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
તસ્માત્સંસ્કારપ્રભવસન્નિકૃષ્ટસત્યાર્થપ્રમિતિરેવેયમિતિ યુક્તમ્ ।
કથં તર્હિ શ્રુતિસ્મૃતિષુ સ્વપ્નપ્રતીતેર્ભ્રાન્તિત્વમુચ્યત ઇત્યત આહ- ભ્રાન્તિરિતિ ॥
... ભ્રાન્તિર્જાગ્રત્ત્વમેવ હિ

ન્યાયસુધા:
જાગ્રત્ત્વમિતિ તત્પ્રતીતિમુપલક્ષયતિ ।
એવેતિ પદાર્થસ્વરૂપં વ્યાવર્તયતિ ।
જાગ્રત્ત્વં જાગરાનુભૂતપદાર્થૈરેકત્વમ્ ।
સ્વપ્ને હિ તાત્કાલિકતયાદૃષ્ટચરાનેવ તનયાદીન્દૃષ્ટચરતયાનુસન્ધત્તે ।
યદ્વા જાગ્રત્ત્વં નામ ગગનાદીનાં નિત્યત્વાદિકમ્ ।
ઘટાદીનાં મૃદાદ્યુપાદાનકત્વં બાહ્યાર્થક્રિયાક્ષમત્વમિત્યાદિ ગ્રાહ્યમ્ ।
જાગ્રત્ત્વપ્રતીતેર્ભ્રાન્તિત્વાત્તદ્વિષયં શ્રુત્યાદિકમિતિ ભાવઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
જાગ્રત્ત્વસ્યાપિ સંસ્કારો ઽસ્ત્યેવેતિ સોપાદાનત્વસમ્ભવાત્કથં તત્પ્રતીતિઃ ભ્રાન્તિરિત્યુચ્યતે ।
અન્યથાર્ઽથપ્રતીતિરપિ ભ્રાન્તિઃ સ્યાદવિશેષાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
નહિ વયં કારણસામગ્રીસમ્ભવમાત્રેણાર્થાનાં સત્યતામાતિષ્ઠામહે ।
કિન્તુ બાધાભાવેનેતિ વક્ષ્યામઃ ।
સામગ્ષભાવેનાસત્યત્વં બ્રુવાણં પ્રતિ તુ તદસિદ્ધિ(રા)રેવાવેદિતા ।
અસ્તિ ચ જાગ્રત્તા(ત્ત્વ)પ્રતીતેર્બાધઃ ।
સ્વાપ્ન એવાયં ન જાગરાનુભૂત ઇત્યાદ્યુદયાત્ ।
તદિદમુક્તં હિશબ્દેન ।
*9,31*
જાગ્રત્ત્વ્રપ્રતીતિરેવ ભ્રાન્તિરિત્યયુક્તમ્ ।
અર્થાનામપિ કેષાઞ્ચિદસત્ત્વેન તત્પ્રતીતેરપિ ભ્રાન્તિત્વાત્ ।
સ્વપ્ને ઽપિ સ્વશિરચ્છેદાદયો ઽપિ પ્રતીયન્તે ।
નચ તદુત્પત્તાવુપાદાનમસ્તિ ।
અનનુભૂતત્વેન સંસ્કારોદયાયોગાત્ ।
અનનુભૂતે ઽપિ સંસ્કારોદયાભ્યુપગમે"અદૃષ્ટે ચાશ્રુતેઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિવિરોધઃ સ્યાત્ ।
કદાચિદનનુભૂતાર્થસ્મૃતિરપ્યાપદ્યેત ।
તતો યદ્યપિ સાક્ષાત્સ્વશિરચ્છેદાદેર્બાધો નાસ્તિ તથાપિ કારણાનુપપત્ત્યાસત્ત્વમઙ્ગીકાર્યમેવેત્યત આહ- અદૃષ્ટે ચેતિ ॥
અદૃષ્ટે ચાશ્રુતે ભાવે ન ભાવ ઉપજાયતે ।
અદૃષ્ટાદશ્રુતાદ્ ભાવાન્ન ભાવ ઉપજાયતે

ઇતિ શ્રુતિપુરાણોક્તિરનાદિત્વાત્તુ યુજ્યતે
ન્યાયસુધા:
ભાવે પદાર્થે ।
ભાવો વાસના ।
પઞ્ચમી સપ્તમ્યર્થે ।
ઉક્તિરિત્યતઃ પરસ્તુશબ્દો બોદ્ધવ્યઃ ।
અનાદિત્વાત્ સંસારસ્યેતિ શેષઃ ।
સંસારસ્યાનાદિત્વાત્ક્વચિજ્જન્મનિ સ્વશિરશ્ચ્છેદાદેરપ્યનુભવસમ્ભવેન સંસ્કારોપપત્તેઃ ।
સત્યત્વે ઽપિ શ્રુતિપુરાણોક્તિર્યુજ્યત એવ, ન તુ વિરુદ્ધયતે ।
વિનાપ્યનુભવેન સંસ્કારોદયાભ્યુપગમે હિ સા વિરુદ્ધયેતેતિ ।
અત્રાશ્રુતગ્રહણેનાત્રાપિ જન્મનિ શ્રવણજનિતસંસ્કારઃ સમ્ભવતીતિ સૂચ્યતે ।
યત્ર તુ શ્રવણાદ્યપિ નાસ્તિ તત્રાનાદિત્વં નિવેશિતમ્ ।
અનેન યત્પૂર્વં સર્વગ્રહણં કૃતં તદુપપત્તયે વાનાદ્યનુભવપરમ્પરોક્તા તસ્ય સર્વસ્યોપયોગઃ કથિતો ભવતિ ।
*9,32*
નનુ (ચ) શશવિષાણાદિપ્રતીતૌ કથમ્ ।
નહિ ભવાન્તરે ઽપિ તદનુભવઃ સમ્ભવતિ ।
યથાપૂર્વમિતિ સર્વકલ્પાનામેકવિધત્વશ્રવણાત્ ।
મૈવમ્ ।
શશવિષાણાદિપ્રમાભાવે ઽપિ શબ્દાદિના ભ્રાન્તિસમ્ભવેન સંસ્કારોપપત્તેઃ ।
યેન તુ શશવિષાણાદિકં ભ્રાન્ત્યાપિ ન પ્રતિપન્નં તસ્ય કથમ્ ।
નહિ (સવો ઽપિ) સર્વત્ર ભ્રામ્યતીતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
નાપિ સ્વપ્ને ન તત્પશ્યતીતિ નિયન્તું શક્યતે ।
ઉચ્યતે ।
કિમત્ર શશાદીનાં વિષાણાદીનાં ચોપાદાનાસમ્ભવેનાસત્ત્વમુચ્યતે ।
ઉત શશત્વાદિવિષાણિત્વાદિસામાનાધિકરણ્યાદેઃ ।
આદ્યં નિરાકરોતિ- કદાચિદિતિ ॥
કદાચિદ્ દર્શનાયોગ્યં યત્ તત્રાપિ વિભાગતઃ

દૃષ્ટં ...
*9,33*
ન્યાયસુધા:
યત્સ્વપ્ને દૃશ્યત ઇતિ શેષઃ ।
વિભાગતઃ સામાનાધિરણ્યેન વિના દૃષ્ટં જાગરે ।
યદ્યપિ શશત્વવિષાણિત્વાદીનાં સામાનાધિકરણ્યં શશવિષાણાદિસમ્બન્ધવિશેષો વા જાગરે નાનુભૂતસ્તથાપિ વિવિક્તં શશત્વાદિકમનુભૂતમેવેતિ તત્સંસ્કારસમ્ભવે(ન) ન શશાદીનામસત્ત્વં વાચ્યમિતિ ।
દ્વિતીયે સમ્પ્રતિપત્તિમુત્તરમાહ- સમેતિ ॥
... સમાનાધિકરણં દૃશ્યતે ચ સ ચ ભ્રમઃ

ન્યાયસુધા:
ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
દૃશ્યત ઇત્યત્ર પ્રકૃત્યર્થં સ ઇતિ પરામૃશતિ ।
યદિત્યનુવર્તતે ।
અત્ર સ્વપ્ને ન કેવલં જાગ્રત્ત્વમિતિ ચાર્થઃ ।
યસ્યોપાદાનં સમ્ભવતિ બાધશ્ચ નાસ્તિ ।
તદેવ હિ પ્રાગેવશબ્દેન વ્યવચ્છિન્નમિતિ ભાવઃ ।
*9,34*
ભવેદેતત્સર્વં યદિ સ્વાપ્નાર્થાનાં જાગરોપલબ્ધાનામિવ સ્પષ્ટતયા બાહ્યાર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણા નાસ્તિ ।
અન્યથા સા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટં સમાનાધિકરણં દૃશ્યતે ચ સ ચ ભ્રમઃ ।
*9,34f.*
ન્યાયસુધા:
અયમભિસન્ધિઃ ।
સ્વાપ્નાસ્તાવદ્ઘટાદયો નાસન્તો બાધાભાવાત્ ।
નાપ્યનાદિનિત્યાઃ ।
પૂર્વોત્તરમનુપલમ્ભાત્ ।
ન(ચ)નિરુપાદાનોત્પત્તિરુપપન્ના ।
તતો ઽવશ્યમુપાદાને ઽનુસરણીયે ।
ન તાવદ્બાહ્ય(ત્તે બાહ્ય)મૃદાદ્યુપાદાનાઃ ।
બાહ્યાર્થક્રિયાસામર્થ્યરહિતત્વાત્ ।
વિમતો ઘટો ન બાહ્યમૃદાદ્યુપાદાનકો બાહ્યમૃદાદ્યુપાદાનકો બાહ્યમૃદાદ્યુપાદાનકાર્યક્રિયારહિતત્વાત્ (પટવત્) ઇતિ પ્રયોગાત્ ।
અન્યથા તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
નચોપાદાનાન્તરમસ્તિ ।
તતઃ પરિશેષાદ્વાસનોપાદાનકા એવેતિ ।
ચશબ્દેન ભગવત્કર્તૃકત્વે તાત્કાલિકોત્પત્તિવિનાશિત્વે ચ પરિશેષમ્"ય એષ સુપ્તેષુ જાગર્તિઽ"એતસ્માદ્ધયેવ પુત્રો જાયતેઽ"ન તત્ર રથાઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિં ચ પ્રમાણં સમુચ્ચિનોતિ ।
તદનેન પ્રબન્ધેન સન્ધ્યે સૃષ્ટિરાહ હિ ।
નિર્માતારં ચૈકે પુત્રાદયશ્ચ ।
માયામાત્રં તુ કાત્સ્નર્યેનાનભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાદિતિ ત્રિસૂત્રી વ્યાખ્યાતા ભવતિ ।
*9,35f.*
અન્યે પુનરન્યથૈતાનિ સૂત્રાણિ વ્યાચક્ષતે ।
તથાહિ ।
"ન તત્ર રથા ન રથયોગા ન પન્થાનો ભવન્ત્યથ રથાન્રથયોગાન્પથઃ સૃજતેઽ; ઇત્યાદિ શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશયઃ ।
કિં પ્રબોધ ઇવ સ્વપ્ને ઽપિ પારમાર્થિકી સૃષ્ટિરાહોસ્વિન્માયામયીતિ ।
તત્ર તાવત્પ્રતિપદ્યન્તે ।
સન્ધ્યે સૃષ્ટિરાહ હિ ।
પ્રબોધ (સ્વાપસ્થાન) સમ્પ્રસાદ(યોઃ સં) સ્થાનયોઃ સન્ધૌ, ભવતીતિ સન્ધ્યં સ્વાપ્નસ્થાનમ્ ।
તત્ર તથારૂપૈવ સૃષ્ટિઃ ।
કુતઃ ।
યતઃ પ્રમાણભૂતા શ્રુતિરેવમાહ ।
"અથ રથાન્રથયોગાન્પથઃ સૃજતેઽ; ઇત્યાદિ ।
નિર્માતારં ચૈકે પુત્રાદયશ્ચ ।
અપિ ચૈકે શાખિનઃ સન્ધ્યે કામાનાં નિર્માતારમાત્માનમામનન્તિ ।
"ય એષ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કામં કામં પુરુષો નિર્મિમાણઃઽ; ઇતિ ।
પુત્રાદયશ્ચ તત્ર કામા અભિપ્રેયન્તે કામ્યન્ત ઇતિ, ન પુનરિચ્છાવિશેષાઃ ।
"શતાયુષઃ પુત્રપૌત્રાન્વૃણીષ્વઽ; ઇતિ પ્રકૃતેષુ પુત્રાદિષુ"કામાનાં ત્વા કામભાજં કરોમિઽ; ઇતિ કામશબ્દસ્ય પ્રયુક્તત્વાત્ ।
પ્રાજ્ઞં ચૈનં નિર્માતારં પ્રકરણવાક્યશેષાભ્યાં પ્રતીમઃ ।
"અન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માત્ઽ; ઇત્યાદેઃ પ્રાજ્ઞસ્ય હીદં પ્રકરણમ્ ।
વાક્યશેષો ઽપિ"તદેવ શુક્રં તદ્બ્રહ્મઽ; ઇત્યાદિઃ ।
પ્રાજ્ઞકર્તૃકા ચ સૃષ્ટિ(સ્તથાભૂતાર્)યથારૂપા સન્ધ્યે સૃષ્ટિરિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ- માયામાત્રં તુ કાત્સ્નર્યેનાનભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાત્ ।
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
માયેત્યનાદિરનિર્વાચ્યાવિદ્યોચ્યતે ।
માયૈવ સન્ધ્યે સૃષ્ટિર્ન પરમાર્થગન્ધો ઽપ્યસ્તિ ।
કુતઃ ।
માયેત્યનાદિરનિર્વાચ્યઽવિદ્યોચ્યતે ।
માયૈવ સન્ધ્યે સૃષ્ટિર્ન પરમાર્થગન્ધો ઽપ્યસ્તિ ।
કુતઃ ।
કાત્સ્નર્યેનાનભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાત્ ।
દેશકાલનિમિત્તસમ્પત્તિરબાધશ્ચ કાત્સ્નર્યં તેનાભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાભાવાત્ ।
તથાહિ ।
ન તાવત્સ્વપ્ને રથાદીનામુચિતો દેશઃ સમ્ભવતિ ।
નહિ સંવૃતે દેહદેશે રથાદયો ઽવકાશં લભેરન્ ।
નચ વાચ્યં"બહિઃ કુલાયાદમૃતશ્ચરિત્વાઽ; ઇતિ શ્રુતેઃ સ્થિતિગતિપ્રત્યયભેદાચ્ચ બહિર્દેહાત્સ્વપ્નં પશ્યતીતિ ।
સુપ્તસ્ય જન્તોર્યોજનશતાન્તરિતં દેશં ક્ષણમાત્રેણ પર્યેતું વિપર્યેતુ ચ તતઃ (સર્વતઃ)સામર્થ્યા(ભાવા)સમ્ભવાત્ ।
ક્વચિચ્ચ પ્રત્યાગમનવર્જિતઃ સ્વપ્નો ભવતિ ।
કુરુષ્વહમદ્ય શયાનઃ સ્વપ્ને પાઞ્ચાલાનધિગતશ્ચ પ્રતિબુદ્ધશ્ચેતિ ।
દેહાચ્ચેદપેયાત્પાઞ્ચાલેષુ પ્રતિબુધ્યેત ।
કુરુષ્વેવ તુ પ્રતિબુધ્યતે ।
યેન ચાયં દેહેન દેશાન્તરાણિ સ્વપ્ને પશ્યતિ, ન તાનિ તથાભૂતાન્યેવ ભવન્તિ ।
પરિધાવંશ્ચેત્પશ્યેજ્જાગ્રદ્વદ્ભૂતમર્થમાકલયેત્ ।
દર્શયતિ ચ શ્રુતિરન્તરેવ સ્વપ્નં"સ્વે શરીરે યથાકામં પરિવર્તતેઽ; ઇતિ ।
અતશ્ચ શ્રુત્યુપપત્તિવિરેધાદ્બહિઃ શ્રુતિરનુપકારિત્વસામ્યાદ્ગૌણી વ્યાખ્યેયા ।
સ્થિતિગતિપ્રત્યયભેદશ્ચ ભ્રાન્તો ઽભ્યુપેયઃ ।
*9,37*
કાલવિસંવાદો ઽપિ સ્વપ્ને ભવતિ ।
રજન્યાં સુપ્તો હિ વાસરં ભારતે વર્ષે મન્યન્તે ।
તથા મુહૂર્તમાત્રમપિ વર્ષમ્ ।
નિમિત્તાન્યપિ (ચ) સ્વપ્ને ન બુદ્ધયે કર્મણે વોચિ(ચોચિ)તાનિ વિદ્યન્તે ।
બાધ્યન્તે ચૈતે રથાદયઃ સ્વપ્ને દૃષ્ટાઃ પ્રબોધે ।
સ્વપ્ને એવ ચૈતે સુલભબાધા ભવન્તિ ।
આદ્યન્તયોર્વ્યભિચારદર્શનાત્ ।
રથો ઽયમિતિ હિ કદાચિત્સ્વપ્ને નિર્ધારિતઃ ક્ષણેન મનુષ્યઃ સમ્પદ્યતે ।
મનુષ્યો ઽયમિતિ નિર્ધારિતઃ ક્ષણેન વૃક્ષઃ ।
સ્પષ્ટં ચાભાવં રથાદીનાં સ્વપ્ને શ્રાવયતિ શાસ્ત્રમ્ ।
"ન તત્ર રથા ન રથયોગા ન પન્થાનો ભવન્તિઽ; ઇત્યાદિ ।
તસ્માન્માયામાત્રં સ્વપનદર્શનમ્ ।
*9,44*
અપર આહ કાત્સ્નર્યેનાનભિવ્યક્તસ્વરપૂત્વાદ્ દ્રષ્ટુભિર્ન્નત્વાદિના નિર્વક્તુમશક્યત્વાત્ ।
તથાહિ ।
સ્વાપ્નાનાં રથાદીનાં દ્રષ્ટુર્ભેદો ઽભેદો ભેદાભેદો વા ।
ન તાવદ્ભેદઃ ।
પાશ્વર્સ્થાનામપિ તદુપલમ્ભપ્રસઙ્ગાત્ ।
આન્તરત્વસ્ય ચાનુચિતત્વાત્ ।
નાપ્યભેદઃ ।
એકસ્યાવિચિત્રસ્ય વિચિત્રાનેકાત્મકતાયા વિના ભ્રાન્તિમનુપપત્તેઃ ।
ભેદપ્રત્યયવિરોધાચ્ચ ।
નચ ભેદાભેદૌ ।
વ્યાઘાતાત્ ।
અતો ઽનિર્વાચ્યાવિદ્યાલાસ એવાયમિતિ ।
સૂચકશ્ચ હિ શ્રુતેર્ આચક્ષતે ચ તદ્વિદઃ

સૂચકશ્ચ હિ શ્રુતેરાચક્ષતે ચ તદ્વિદઃ ।
માયામાત્રત્વાત્તર્હિ ન કશ્ચિત્સ્વપ્ને પરમાર્થગન્ધ ઇતિ નેત્યુચ્યતે ।
સૂચકશ્ચ હિ સ્વપ્નો ભવતિ ભવિષ્યતોઃ સાધ્વસાધુનોઃ ।
કુતઃ ।
યદા કર્મસ્વિત્યાદિશ્રુતેઃ ।
આચક્ષતે ચ સ્વપ્નાધ્યાયવિદઃ ।
તત્ર ભવતુ સૂચ્યમાનસ્ય સત્યત્વમ્ ।
સૂચકસ્ય તુ વૈતથ્યમેવેતિ ભાવઃ ।
યદુક્તમ્"આહ હિઽ; ઇતિ ।
તદેવં સતિ ભાક્તં વ્યાખ્યેયમ્ ।
સુપ્તૌ હિ સ્વપ્નદર્શનનિમિત્તસુકૃતદુષ્કૃતકર્તૃત્વાદ્રથાદીનાં કર્તેત્યુચ્યતે ।
નિર્માણશ્રુતિરપ્યેવં ભાક્તા વ્યાખ્યેયા ।
યદપ્યુક્તં પ્રાજ્ઞમેનં નિર્માતારમામનન્તીતિ તદપ્યસત્ ।
શ્રુત્યન્તરે"સ્વયં વિહૃત્ય સ્વયં નિર્માયઽ; ઇતિ જીવવ્યાપારશ્રવણાત્ ।
અપરસ્ત્વેતદર્થમેવ સૂચકશ્ચેતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતવાન્ ।
શુભાશુભસૂચકો હિ સ્વપ્નઃ ।
નહિ પ્રાજ્ઞસ્ય શુભાશુભયોગો ઽવકલ્પત ઇતિ ।
જીવસ્યૈવ તદેવ શુક્લમિતિ વાક્યશેષે જીવભાવં વ્યાવર્ત્ય બ્રહ્મભાવ ઉપદિશ્યતે તત્ત્વમસીત્યાદિવદિતિ ન બ્રહ્મપ્રકરણં વિરુદ્ધય(તો)તે ।
અસ્તુ વા સ્વપ્ને ઽપિ પ્રાજ્ઞવ્યવહારઃ ।
ન(ચ) તાવતા વિયદાદિવત્સ્વપ્નસ્ય સત્યત્વમ્ ।
વૈષમ્યસ્યોક્તત્વાત્ ।
વિયદાદિપ્રપઞ્ચો ઽપ્યસત્ય એવેત્યુપપાદિતં ચારમ્ભણાધિકરણે ।
બ્રહ્માત્મત્વદર્શનાદ્વિયદાદિપ્રપઞ્ચો બાધ્યતે ।
સન્ધ્યાશ્રયસ્તુ પ્રતિદિનમિત્યતો વૈશેષિકમિદં સન્ધ્યસ્ય માયામાત્રત્વમુ(પપા)દિતમ્ ।
*9,45*
પરાભિધ્યાનાત્તુ તિરોહિતં તતો હ્યસ્ય બન્ધવિપર્યયૌ ।
નન્યગ્નેરંશસ્ય વિષ્ફુલિઙ્ગસ્ય યથા દહનપ્રકાશનશક્તી ભવતસ્તથેશ્વરાંશસ્ય જીવસ્યાપિ જ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તિભ્યાં ભાવ્યમ્ ।
તતશ્ચ સાઙ્કલ્પિકી સૃષ્ટિઃ સ્યાદિત્યસ્યેદમુત્તરમ્ ।
સત્યમસ્ત્યેવેશ્વરસાધર્મ્યં જીવસ્ય કિન્તુ તિરોહિતમ્ ।
તત્તુ પરમેશ્વરાભિધ્યાનાદેવાવિર્ભવતિ ।
કુતઃ ।
તતો હીશ્વરાદ્ધેતોરસ્ય જીવસ્ય બન્ધમોક્ષૌ ભવતઃ ।
દેહયોગાદ્વા સો ઽપિ ।
કસ્માજ્જીવસ્ય જ્ઞાનૈશ્વર્યતિરસ્કારો ભવતિ ।
વિષ્ફુલિઙ્ગવદતિરસ્કારો હિ યુક્ત ઇત્યત્રેદમુત્તરમ્ ।
સો ઽપિ તિરસ્કારો જીવસ્ય દેહયોગાત્ ।
અવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતનામરૂપકૃતદેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવિષયવેદનાદ્યુપાધિયોગાત્તદવિવેકભ્રમકૃતો ભવતિ ।
યથારણિયોગાદગ્નેઃ ।
કિમનયા કલ્પનયા ।
અન્ય એવાસ્તુ જીવઃ પરમેશ્વરાદિત્યેતદ્વાશબ્દેન ।
વ્યવચ્છિનત્તિ ।
મૈવમ્ ।
તત્ત્વમસ્યાદિશ્રુતિવિરોધાદિતિ ।
*9,47*
તદિદમનુપપન્નં વ્યાખ્યાનમ્ ।
તથાહિ ।
યત્તાત્સ્વપ્નસૃષ્ટેઃ પારમાર્થિકત્વપ્રતિપાદકં સૂત્રદ્વયં પૂર્વપીનુવાદપરમિતિ તત્તદા પ્રતીમો યદિ માયામાત્રમિત્યનિર્વાચ્યત્વપ્રતિજ્ઞા સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
તત્પ્રતિપાદકપ્રમાણાભાવાત્ ।
નનૂક્તં કાત્સ્નર્યેનાનભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાદિતિ દેશકાલનિમિત્તસમ્પત્ત્યબાધરાહિત્યં તથા ભિન્નત્વાદિના નિરૂપયિતુમશક્યત્વં ચ ।
મૈવમ્ ।
તસ્યાનુપપન્નત્વાત્ ।
તત્ર યદ્દેશાદિરાહિત્યમુપપાદિતમ્ ।
તત્સૂત્રાર્થસ્પષ્ટીકરણેનૈવાભાસીભવિષ્યતીત્યાશયવાન્ ભેદાદિવિકલ્પપ્રશ્નેન યત્ દૂષણમુક્તં તત્ર પ્રશ્ન એવાસાવનુપપન્નો દૂરે દૂષણાભિધાનમિત્યાહ- ભેદ ઇતિ ॥
ભેદો ઽભેદો ઽથવા દ્વન્દ્વમિતિ પ્રશ્નો ન યુજ્યતે ।
દ્રષ્ટુઃ સ્વપ્નસ્ય ... ॥ મનુવ્_3,2.12અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
દ્રષ્ટુર્દેવદત્તાત્સ્વપ્નસ્ય સ્વપ્નોપલભ્યસ્ય રથાદેઃ કિં ભેદો ઽથાભેદો દ્વન્દ્વં ભેદાભેદૌ વેતિ વિકલ્પ(લ્પ્ય) પ્રશ્નો ન યુજ્યતે ।
કુત ઇત્યત આહ- દૃષ્ટત્વાદિતિ ॥
... દૃષ્ટત્વાદ્ ભેદસ્યૈવાખિલૈર્જનૈઃ

ન્યાયસુધા:
દ્રષ્ટુઃ સ્વપ્નસ્યેત્યનુવર્તતે ।
સન્દેહમૂલો હિ વિકલ્પપ્રશ્નઃ ।
નચ પ્રકૃતે સન્દેહઃ સમ્ભવતિ ।
સ્વપ્નતદ્દ્રષ્ષોર્ભેદસ્યૈવાખિલૈર્જનૈર્દૃષ્ટત્વેન વિપ્રતિપત્તેરભાવાત્ ।
*9,50*
સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂદ્વિપ્રતિપત્તિમૂલો ઽયં સંશયઃ ।
સમાનધર્મજસ્તુ ભવિષ્યતિ ।
કિઞ્ચિદ્વસ્તુ દ્રષ્ટુર્ભિન્નં ભવતિ કિઞ્ચિદભિન્નં કિઞ્ચિદ્ભિન્નાભિન્નમ્ ।
વસ્તુ ચેદમતો ભિન્નમભિન્નં વેત્યાદિસંશયો ભવેદિતિ ।
મૈવમ્ ।
સંશયો હિ કિં સમાનધર્મદર્શનમાત્રાદ્ભવતિ ।
ઉત નિર્ણાયકાભાવસહકૃતાત્ ।
નાદ્યઃ ।
સર્વત્ર સન્દેહોત્પાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસ્તિ હિ સર્વત્ર કિઞ્ચિત્ સાધર્મ્યમ્ ।
તદનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
નહિ સમાનો ધર્મઃ કદાપિ નિવર્તતે ।
દ્વિતીયે તુ કથમત્ર સન્દેહઃ ।
ભેદસ્યૈવાખિલૈર્જનૈર્દૃષ્ટત્વેન નિર્ણાયકાભાવસ્યૈવાસિદ્ધેઃ ।
*9,52*
અથ મતમ્ ।
ભેદો હિ કશ્ચિત્પરમાર્થો દૃષ્ટો યથા સ્તમ્ભકુમ્ભયોઃ ।
કશ્ચિ(ચ્ચાપ)દપરમાર્થો યથા ચન્દ્રમસોઃ ।
દૃશ્યતે ચાયં ભેદસ્તતો ભવેદેવ સન્દેહ ઇતિ ।
એતદપિ ન ।
તથા સતિ યથાસંશયં વિકલ્પપ્રશ્નસ્ય કાર્યત્વાત્ ।
સ એવાનયા વાચોભઙ્ગયા ક્રિયત ઇતિ ચેન્ન ।
પ્રતીતિરપિ હિ ન કેવલા સંશયહેતુર્ભવતિ ।
સર્વત્ર (સંશય)પ્રસઙ્ગાત્ ।
તદનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
વિશેષપ્રતીત્યા હિ તન્નિવૃત્તિરેષ્યવ્યા ।
તત્રાપિ ચ સન્દેહો ઽવસ્કન્દત એવ ।
કિન્તુ વિપ્રતિપત્ત્યાદિકલુષિતા ।
નચાત્ર તદસ્તીત્યુક્તમ્ ।
ઔત્સર્ગિકં હિ પ્રતીતીનાં યાથાથ્યર્મ્ ।
અન્યથાત્વં ત્વપવાદમ્ ।
તદેવં સિદ્ધવિષયત્વાત્પ્રશ્ન એવાયમનુપપન્નઃ ।
*9,55*
નનુ ચ ભેદપક્ષમેવાઙ્ગીકૃત્ય તત્રોક્તો દોષઃ શક્યત એવ પરિહર્તુમ્ ।
મનોયોનિત્વેન સુખાદિવત્પાર્શ્વસ્થાનુપલમ્ભસમ્ભવાત્ ।
તત્કિમનેન પ્રશ્નખણ્ડેન ।
સત્યમ્ ।
તથાપિ પ્રતિવાદિસ્સ્વખિલં નોપેક્ષામર્હતીતિ શિષ્યાંચ્છિક્ષયિતુમેતત્ ।
તથાચ વક્ષ્યતિ ।
યુક્તિપાદવ્યુત્પાદિતન્યાયશેષં પ્રસઙ્ગેન વ્યુત્પાદયિતું ચ ।
ઇહ ચ તદ્વ્યુત્પાદનસ્યોપયોગં લેશતો દર્શયિષ્યામઃ ।
*9,56*
સિદ્ધે ઽર્થે સંશયો ન યુજ્યતે ।
તતો વિકલ્પપ્રશ્નો ઽપીત્યુક્તમ્ ।
તત્ર ન યુજ્યત ઇતિ કો ઽર્થઃ ।
ન તાવન્નોત્પદ્યત ઇતિ ।
સંશયવિકલ્પપ્રશ્નોત્પત્તેઃ પ્રમિતત્વાત્ ।
ન ચોત્પન્નો ઽપિ નિષ્કારણ ઇતિ ।
અકારણકાર્યોત્પત્તેઃ પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાત્ ।
નાપ્યતત્કારણાદુત્પન્ન ઇતિ ।
યત ઉત્પન્નસ્તસ્યૈવ કારણત્વેન વ્યાહતત્વાત્ ।
નચાન્યદનુપપન્નત્વમસ્તીત્યત આહ- પ્રશ્નેતિ ॥
વિકલ્પપ્રશ્નદોષાઃઢ ।
પ્રમાણવ્યાહતિઃ સિદ્ધાર્થતૈવેતિ ન પૃથગુક્તઃ ।
સ્વવ્યાહતિર્યથા ।
વન્ધ્યા કિં પુત્રવતી ન વેતિ ।
અસઙ્ગતિર્યથા ।
ઈશ્વરઃ સુખીત્યુક્તે પ્રપઞ્ચસ્ય ક્ષણિકત્વે કિં પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમુતાનુમિતિરિતિ ।
સિદ્ધાર્થસ્ય તુ પ્રકૃતૈવ ।
વૈફલત્યં યથા ।
કાકસ્યાષ્યૌ દશ વા દન્તા ઇતિ ।
વૈફલ્યમિત્યતઃપરમિતિશબ્દો ઽધ્યાહાર્યઃ ।
*9,58*
અયમભિસન્ધિઃ ।
સ્વવ્યાહત્યાદિકં તાવત્ત્રયં પ્રશ્નદૂષણં ભવત્યેવ ।
પ્રતિજ્ઞાવિરોદાર્થાન્તરાદેર્નિગ્રહસ્થાનત્વેન
પ્રામાણિકૈઃ પરિગણિતત્વાત્ ।
તસ્યાનુપપન્નતા કીદૃશી યેન દૂષણત્વમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
અથ મન્યેત ।
અવ્યા(ઘાતાદિ)હત્યાદિકમર્થપ્રત્યયનાઙ્ગમ્ ।
વ્યાહતાદિકં ચ બ્રુવાણસ્તન્ન પ્રત્યેતિ વિપરીતં ચ પ્રત્યેતીત્યનુમીયતે ।
અતો ઽપ્રતિપત્તિવિપ્રતિપત્તિલિઙ્ગત્વાદનુપપન્નમિતિ ।
એવં તર્હિ સિદ્ધાર્થતાપ્યેવમેવેતિ કથં ન દોષઃ ।
વિકલ્પપ્રશ્નો હિ સન્દેહમૂલઃ ।
સન્દેહશ્ચ સમાનધર્મદર્શનાદિના નિર્ણાયકાભાવસહકૃતેન ભવતિ ।
સમાનધર્માદ્યભાવે વા નિર્ણાયકસદ્ભાવે ઽપિ વા યઃ સન્દિગ્ધે વિકલ્પાંશ્ચ પૃચ્છતિ સ નૂનમવિદ્યામાનમેવ સમાનધર્માદિકં પ્રતિપન્નો ન પ્રતિપન્નશ્ચ નિર્ણાયકસદ્ભાવમિત્યનુમીયતે ।
નચ કાર્યમકારણં ભવિતુમર્હતિ ।
દૃશ્યતે હિ સર્પભ્રમાદિનાપિ ભયકમ્પાદિકાર્યોત્પાદ ઇતિ ।
*9,59f.*
નનુ ગ્રન્થાસ્તાવદિમે વાદકથાપ્રક્રિયયા પ્રવૃત્તાઃ ।
નચ વાદે નિગ્રહસ્થાનમસ્તિ ।
તસ્ય તત્ત્વનિર્ણયાવસાનત્વાત્ ।
નહિ વાદિપ્રતિવાદિનોરન્યરસ્મિન્પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદિના નિગૃહીતે સત્યન્તરપક્ષનિર્ણયઃ સિદ્ધયતિ ।
પુનઃ સમ્યક્ પ્રતિપાદ્ય પ્રત્યવસ્થાનસમ્ભવાત્ ।
યત્તુ વાદસૂત્રે"સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધઃ પઞ્ચાવયવોપપન્નઃઽ; ઇત્યપસિદ્ધાન્તાદેર્નિગ્રહસ્થાનત્વં સૂચિતમ્ ।
તદપિ વાદસ્યાન્યતરપક્ષનિણર્યાવસાનત્વવિરોધાદનુપપન્નમ્ ।
યદિ ચ વાદે ઽપસિદ્ધાન્તાદીનિ કાનિચિન્નિગ્રહસ્થાનાનિ સ્યુસ્તદાપરણ્યપિ કસ્માન્ન સ્યુઃ ।
તત્ત્વનિર્ણયાવસાનત્વવિરો(ધિત્વસ્યો)ધસ્યોભયત્ર સામ્યાત્ ।
પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદિના નિગ્રહે વીતરાગત્વહા(નિરિતિ)નિઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
સમમપસિદ્ધાન્તદાવપીતિ ।
અતો વાદે નિગ્રહસ્થાનાભાવાત્કથં પ્રશ્નદોષોદ્ભવનમિત્યત આહ- ન તૈરિતિ ॥
*9,60*
... ન તૈઃ સ્યાત્ તત્ત્વનિર્ણયઃ

ન્યાયસુધા:
તૈઃ સ્વવ્યાહતાદિપ્રશ્નૈઃ ।
સ્વવ્યાહતાદિપ્રશ્નાસ્તત્ત્વનિર્ણયવિરોધિન ઇત્યર્થઃ ।
નહિ સિદ્ધે ઽપ્યર્થે સન્દિહાનઃ શતેનાપિ પ્રમાણાનાં તત્ત્વં પ્રતિપાદયિતું શક્યતે ।
(તત્ર) તત્રાપિ સન્દેહાનિવારણાત્ ।
[જોસ્હિ-12]
*9,61*
તતઃ કિમિત્યત આહ- તત્ત્વેતિ ॥
તત્ત્વનિર્ણયવૈલોમ્યં સ્યાદ્ વાદે ઽપિ હિ નિગ્રહઃ
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં જલ્પવિતણ્ડયોરેવ નિગ્રહસ્થાનસદ્ભાવઃ કિન્તુ વાદે ઽપિ ।
નિગૃહ્યતે ઽનેનેતિ નિગ્રહો નિગ્રહસ્થાનં સ્યાદેવ ।
અયં તુ વિશેષઃ ।
ન જલ્પવિતણ્ડયોરિવ સમસ્તમ્ ।
અપિ તુ યાવત્તત્ત્વનિર્ણયવિરોધિ તાવદેવ ।
સિદ્ધપ્રશ્નાદિકં ચ તત્ત્વનિર્ણયવિરોધીત્યુક્તમ્, તત્કુતો વાદે ન નિગ્રહસ્થાનમિતિ ।
યો હિ યદર્થં પ્રવર્તતે સ તદ્વિરુદ્ધમાચરન્કથં નાપરાધી સ્યાદિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
નિગ્રહનિમિત્તનિષ્કર્ષાર્થં વૈલોમ્યમિતિ ભાવપ્રત્યયઃ ।
*9,63*
નન્વેવં તર્હિ વાદસ્ય તત્ત્વનિર્ણયાર્થત્વં વ્યાહ(ન્યેત)ન્યતે ।
તથાચ વિજયાર્થત્વેન જલ્પાદિતો વ્યાવૃત્તિશ્ચ ન સ્યાત્ ।
તદ્વદેવ સવર્નિગ્રહસ્થાનસદ્ભાવો ઽપિ સ્યાદિત્યત આહ- ઉદ્ભાવનીયમેવેતિ ॥
ઉદ્ભાવનીયમેવ સ્યાન્ન કથાવસિતિર્ભવેત્

વિજિગીષુકથાયાં તુ કથાવસિતિકારણમ્
ન્યાયસુધા:
તત્ત્વનિર્ણયવૈલોમ્યં વાદ ઇત્યનુવર્તતે ।
અવસીતયતે ઽનેનેત્યવસિતિઃ ।
વિજિગીષુકથાયાં જલ્પવિતણ્ડાલક્ષણાયામ્ ।
કથાવસિતિકારણં સર્વમપિ નિગ્રહસ્થાનમિતિ શેષઃ ।
*9,63f.*
એતદુક્તં ભવતિ ।
વાદે(ઽપિ) કિઞ્ચિદસમ્ભાવિતમેવ ।
યથા વિક્ષેપાદિ ।
તસ્યાજ્ઞાનસંગૂહનાદ્યર્થત્વાત્ ।
તત્ત્વનિર્ણિનીષોશ્ચ તત્રાનર્થિત્વાત્ ।
કિઞ્ચિત્સમ્ભાવિતમપ્યનુદ્ભાવ્યમ્ ।
યથાનનુભાષણાદિ ।
તસ્યોભયાભિલષિતત્ત્વનિર્ણયાવિરોધિત્વેન તદુદ્ભાવનસ્ય વ્યર્થત્વાત્ ।
કિઞ્ચિદુદ્ભાવ્યમાત્રં યથા પ્રતિજ્ઞાવિરોધાદિકં પ્રકૃતમ્ ।
તસ્ય તત્ત્વનિર્ણયવિરોધિત્વેન તદુદ્ભાવનસ્ય ત્યાજનેન તત્ત્વનિર્ણયાઙ્ગત્વાત્ ।
વાદાવસાનં ત્વન્યતરસ્ય સાધનદૂષણયોઃ સ્થિતયોરન્ય(તર)સ્મિંશ્ચ નિસ્સાધદૂષણે સતિ ભવતિ ।
સ એવ હિ તત્ત્વનિર્ણય ઇતિ ।
જલ્પવિતણ્ડયોસ્તુ સર્વમપિ નિગ્રહસ્થાનં સમ્ભાવિતં ચોદ્ભાવ્યં ચ ।
ઉદ્ભાવિતં ચ કથાં ચાવસાયયતિ ।
તયોર્વિજયાર્થત્વાત્ ।
સર્વસ્ય વિજયસાધનત્વાત્ ।
અતો ન કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ ।
*9,70*
એવં સિદ્ધાર્થવિષયત્વં પ્રશ્નસ્ય દૂષણમુદ્ભાવ્યં ચેત્યુપપાદ્ય તદ્દૂષણત્વાનભ્યુપગમે ઽતિપ્રસઙ્ગં સૂચયિતુમાહ- પરિહારે ઽપીતિ ॥
પરિહારે ઽપિ સિદ્ધત્વં દૂષણં પ્રતિવાદિનઃ ।
પ્રતિજ્ઞાયાં ... ॥ મનુવ્_3,2.15ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં સિદ્ધવિષયત્વં પ્રશ્નદૂષણં કિન્નામ પરિહરે ઽપ્યુત્તરે ઽપ્યર્થસ્ય સિદ્ધત્વં દૂષણમ્ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ ।
પ્રશ્ને તુ પૃચ્છ્યમાનાર્થસ્ય પ્રષ્ટુઃ સિદ્ધત્વં દૂષણમ્ ।
પ્રતિયોગિનસ્તુ સિદ્ધત્વં ન્યાય્યમેવ ।
અન્યથા પ્રતિપાદકત્વાનુપપત્તેરિતિ ।
તત્કિમુત્તરવાક્યાર્થસ્ય સર્વસ્યાપિ પ્રતિવાદિસિદ્ધત્વં દૂષણમ્ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
કિન્તુ પ્રતિજ્ઞાર્થસ્યૈવ, પરિહારે ઽપિ પ્રતિજ્ઞાયામર્થસ્ય પ્રતિવાદિનઃ સિદ્ધત્વં દૂષણમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યદિ સ્વસિદ્ધાર્(થે પ્રર્)થપ્રશ્નકરણં ન દૂષણં સ્યાત્ ।
તદા પ્રતિવાદિસિદ્ધાર્થપ્રતિજ્ઞાપિ ન દૂષણં સ્યાદવિશેષાત્ ।
*9,71*
નનુ પરં પ્રતિ સાધનાય પક્ષવચનં પ્રતિજ્ઞા ।
નચ સિદ્ધં સાધનમર્હતિ ।
અતઃ પ્રતિજ્ઞાત્વવ્યાઘાતાત્ ।
પ્રતિવાદિસિદ્ધાર્થત્વં દૂષણમેવેતિ ।
એવં તર્હિ જ્ઞીપ્સાપૂર્વકં વાક્યં પ્રશ્નઃ ।
નચ જ્ઞાતે જ્ઞીપ્સા સમ્ભવતિ ।
અતઃ પ્રશ્નત્વવ્યાઘાતાત્સ્વસિદ્ધાર્થવિષયત્વં કથં ન દૂષણમિતિ ।
અથ કિમર્થં પ્રતિજ્ઞાયામિત્યુચ્યત ઇત્યત આહ- તદન્યસ્યેતિ ॥
... તદન્યસ્ય સિદ્ધતૈવ હિ સાધકા

*9,72*
ન્યાયસુધા:
વ્યાપકધર્મસ્ય સાધ્યધર્મિણા સમ્બન્ધસ્તદપર્યવસાનલભ્યશ્ચાર્થઃ પ્રતિજ્ઞાર્(તા)થઃ ।
તદન્યસ્ય હેત્વાદ્યર્થસ્ય સિદ્ધતૈવ હિ સાધ્યસાધિકા ભવતિ ।
અસિદ્ધસ્ય લિઙ્ગાદેઃ સાધ્યસાધકત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ પ્રતિજ્ઞાયામિત્યક્તમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાતાર્થવ્યતિરિક્તસ્યોત્તરવાક્યાર્થસ્ય સિદ્ધતૈવ સાધિકેત્યનેન તદસિદ્ધેર્દૂષણ્વં લબ્ધમ્ ।
સા ચાનેકપ્રકારા ।
તથાહિ ।
સાધ્યધર્મિણો ઽસિદ્ધિરાશ્રયાસિદ્ધિઃ ।
યથા નૃ(શશ)શૃઙ્ગમસ્તિ શૃઙ્ગત્વાદ્ગોશૃઙ્ગવદિતિ ।
સાધ્યધર્માસિદ્ધિરપ્રસિદ્ધવિશેષણતાપરસંજ્ઞા ।
યથા શુક્તિરજતાદિકં સદસદ્વિલક્ષણં બાધ્યત્વાદિતિ ।
લિઙ્ગાસિદ્ધિઃ ।
યથા વિમતમચેતનં સદસદ્વિલક્ષણત્વાદિતિ ।
લિઙ્ગસ્ય પક્ષધર્મતાસિદ્ધિઃ ।
યથા શબ્દો નિત્યશ્ચાક્ષુષત્વાદિતિ ।
વ્યધિકરણાસિદ્ધિઃ ।
યથા શબ્દો ઽનિત્યો ઘટસ્ય કૃતકત્વાદિતિ ।
વ્યાપ્ત્યસિદ્ધિઃ ।
યથા યત્સત્તત્ક્ષણિકં યથા પ્રદીપઃ, સંશ્ચ પ્રપઞ્ચ ઇતિ ।
એવં વિશેષણાસિદ્ધયાદયો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
*9,74*
તત્ર સર્વાસામપ્યસિદ્ધીનાં દૂષણત્વે પ્રાપ્તે ઽપવાદમાહ- આશ્રયેતિ ॥
આશ્રયવ્યાશ્રયાસિદ્ધી સાધ્યસિદ્ધિશ્ચ દૂષણમ્ ।
કેષાઞ્ચિન્ ... ॥ મનુવ્_3,2.16અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
આશ્રયાસિદ્ધિર્વ્યધિકરણાસિદ્ધિઃ સાધ્યાસિદ્ધિશ્ચ યદ્યપિ કેષાઞ્ચિન્નૈય્યાયિકાદીનાં મતે દૂષણમ્ ।
તથાપિ તત્ત્વતો ન ચ તે દોષાઃ ।
આશ્રયાસિદ્ધિરનેકપ્રકારા ।
અસદાશ્રયત્વમભાવાશ્રયત્વમપ્રતીતાશ્રયત્વં પક્ષીકૃતાકારેણાસત્ત્વં સિદ્ધસાધ(કત્વં)નત્વં ચેતિ ।
તત્રાદ્યયોર્દ્વયોરદોષત્વં પ્રતિજાનીતે- નચેતિ ॥
... ન ચ તે દોષા વ્યાપ્તૌ સત્યાં કથઞ્ચન

ન્યાયસુધા:
અપ્રતીતાશ્રયત્વાદેર્દેષત્વસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
અત એવોક્તમન્યત્ર"અસદાશ્રયસ્યઽ; ઇત્યાદિ ।
"ન ચાત્યન્તાભાવો ઽપિઽ; ઇતિ ।
એવમુત્તરત્રાપિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
આશ્રયાસિદ્ધિશબ્દેન દૃષ્ટાન્તસ્યાશ્રયહીનતાપિ સઙ્ગ્રાહ્યા ।
કુતસ્તે ન દોષા ઇતિ ચેત્ ।
કિં વ્યાપ્ત્યાદિભઙ્ગહેતુત્વેન દોષત્વમુત સત્યેવ વ્યાપ્ત્યાદૌ પ્રકારાન્તરેણ ।
નાદ્યઃ ।
આશ્રયાસિદ્ધયાદાવપિ વ્યાપ્ત્યાદેઃ સત્ત્વાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વિદમુપતિષ્ઠતે ।
વ્યાપ્તૌ સત્યાં કથઞ્ચન કેનાપિ પ્રકારેણ ન દોષા ઇતિ ।
વ્યાપ્તિગ્રહણમબાધિતવિષયત્વાદ્યુપલક્ષણમ્ ।
વસ્તુતો વ્યાપ્તાવેવ તસ્યોપયોગાન્ન પૃથગુક્તમ્ ।
અસ્યૈવાર્થસ્ય પ્રપઞ્ચાર્થમુત્તરઃ પ્રબન્ધઃ ।
*9,77*
તત્ર ભગવદભાવસ્યાપિ પ્રામાણિકત્વં સધર્મકત્વં ચ પ્રાગેવ સાધિતમ્ ।
અસદાશ્રયસ્ય તુ કુતો દુષ્ટત્વમિતિ વાચ્યમ્ ।
કિન્નરવિષાણમસ્તિ વિષાણત્વાદિત્યાદેરપિ સાધનત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉતાસતો નિર્ધર્મકત્વેન સાધ્યધર્માશ્રયત્વાનુપપત્ત્યા બાધિતવિષયત્વેન ।
અથ સાધનધર્માશ્રયત્વાનુપપત્ત્યા સ્વરૂપાસિદ્ધત્વેન ।
યદ્વાસતઃ સકલવ્યવહારાભાજનત્વેન ।
યદિ વાપ્રામાણિકસ્ય પ્રમાણાઙ્ગતાસમ્ભવેન ।
અથવાસદાશ્રયસ્ય વ્યાપ્ત્યનુપપત્ત્યેતિ ।
આદ્યં નિરાકરોતિ- દોષ ઇતિ ॥
દોષો વ્યાહતિરેવાસ્તિ નૃશૃઙ્ગાસ્તિત્વસાધને
ન્યાયસુધા:
વ્યાહતિઃ પ્રમાણવિરોધઃ ।
શૃઙ્ગશબ્દો હિ મહતઃ શિસ્સંયુક્તસ્ય રૂપવતો ઽવયવવિશેષસ્ય વાચકો ઽભિપ્રેતઃ સ્યાત્ ।
અતીન્દ્રિયસ્ય વા કસ્યચિત્ ।
આદ્યે પ્રત્યક્ષેણ તસ્ય નાસ્તિતાવધારણાત્ ।
પ્રમાણબાધિતત્વેનૈવ વિષાણત્વસ્યાસાધનત્વાન્નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયે ત્વિષ્યાપાદનમિતિ ।
*9,79*
સ્યાદેતત્ ।
શૃઙ્ગત્વં તાવદસાધનમિત્યવિવાદમ્ ।
અસ્તિ ચ તત્ર બાધિતવિષયત્વમસદાશ્રયત્વં ચ ।
તત્ર બાધિતવિષયત્વમેવ તદીયાસાધનત્વે પ્રયોજકં નાસદાશ્રયત્વમિતિ કુતો નિયમ્યત ઇત્યત આહ- યત્રેતિ ॥
યત્ર વ્યાહતતા નાસ્તિ કો ઽતિસઙ્ગો ઽસ્ય સાધને

ન્યાયસુધા:
યસ્મિન્સાધ્યે વ્યાહતતા પ્રમાણબાધો નાસ્તિ ।
અસ્ય સાધને ઽસદાશ્રયેણાપિ હેતુના ક્રિયમાણે કો ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ।
ન કો ઽપિ દોષઃ ।
વ્યાહતતેત્યુપલક્ષણમ્ ।
વ્યભિચારાદિકં ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અસ્તિ તાવદ્બાધિતવિષયત્વસ્ય દૂષણત્વે કૃશાનુશૈત્યાદિસાધનં કૃતકત્વાદિકં દોષાન્તરાસઙ્કીર્ણમુદાહરણમ્ ।
તેન ।
તસ્ય દૂષણત્વં નિશ્નિનુમઃ ।
ન ચાસાદાશ્રયત્વસ્ય દોષત્વે ઽબાધિતવિષયત્વાદ્યસઙ્કીર્ણમુદાહરણમસ્તિ ।
યેન તસ્ય દોષત્વં પ્રતીમઃ ।
બાધિતવિષયત્વાદિદોષાન્તરાભાવે કેવલાસદાશ્રયસ્ય હેતુત્વે બાધકાભાવાત્ ।
દૃશ્યતે ચ તથાવિધસ્ય હેતુત્વમ્ ।
યથા વન્ધ્યાસુતો ન વક્તાચેતનત્વાત્પાષાણવદિતિ ।
અતો બાધિતવિષયત્વેનૈવ શૃઙ્ગત્વમસાધનં નાસદાશ્રયત્વેનેતિ નિશ્ચીયતે ।
*9,80*
અથ મતમ્ ।
વન્ધ્યાસુતો વક્તા સુતત્વાત્સમ્મતવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષમેતત્કિન્ન સ્યાત્ ।
અસદાશ્રયતાભયસ્ય ભવતૈવ ત્યાજિતત્વાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
તદીયવક્તૃતાકાર્યસ્ય કદાપિ કેનાપ્યનુપલબ્ધત્વેન બાધિતવિષયતયા દુર્બલસ્યાપ્રતિપક્ષત્વાત્ ।
નહિ ભવતિ તરક્ષોઃ પ્રતિપક્ષો હરિણશાવઃ ।
અવક્તૃત્વમપિ વચનેતરક્રિયાકર્તૃત્વમિત્યતો ઽચેતનત્વમપિ બાધિતવિષયમિતિ ચેન્ન ।
વક્તૃત્વાભાવમાત્રસ્ય સાધ્યત્વાત્ ।
*9,81*
નન્વભાવો ઽપ્યસતિ કથં, તસ્ય ધર્માભાવાદિતિ ચેન્ન ।
ધર્માણામનેકવિધત્વાત્ ।
કેચિદ્ધિ ધર્મિસમવેતા ભવન્તિ ।
યથા રૂપાદયઃ ।
કેચિદન્યસમવેતા અપ્યન્યમુપરઞ્જનીયમ્ ।
યથા જ્ઞાનાદયો ઘટાદીનામ્ ।
કેચિદાશ્રયસમવાયમપિ નાપેક્ષન્તે કેવલં કેનચિન્નિરૂપ્યન્તે ।
યથાભાવઃ ।
નચ વાચ્યમભાવો ઽપિ સદ્ભયાં નિરૂપણીય ઇતિ ।
પ્રાગભાવાદ્યનિરૂપણપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઘટાદેઃ કદાચિત્સત્ત્વાન્નૈવમિતિ ચેન્ન ।
તસ્ય નિરૂપણસમયે ઽનુપયોગાત્ ।
પ્રતીત્યા નિરૂપકત્વમિતિ ચેત્ ।
સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
શબ્દાભાસાદિના વન્ધ્યાસુતસ્યાપિ પ્રતીતિસમ્ભવાત્ ।
*9,83*
અસિદ્ધં ચ સુતત્વં વન્ધ્યાસુતસ્ય ।
નચૈવં સ્વવચનવ્યાઘાતઃ ।
કાલ્પનિકાનુવાદેન વાસ્તવનિરાકરણાત્ ।
કાલ્પનિકસ્ય કથં પક્ષત્વમિતિ ચેન્ન ।
નિષેધં પ્રતિ પક્ષત્વે બાધકાભાવાત્ ।
અન્યથા પરપક્ષપ્રતિક્ષેપાયોગાત્ ।
અથાચેતનત્વમપ્યસિદ્ધમ્ ।
તસ્ય ચેતનાતિરિક્તસ્વભાવત્વાદિતિ ચેન્ન ।
ચૈતન્યવ્યાવૃત્તિમાત્રસ્ય હેતુત્વાત્ ।
અભાવસ્ય ચાસતો(તા)ઽપિ નિરૂપણમુપપદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
*9,84*
મૂકે ઽનૈકાન્તિકશ્ચ સતત્વહેતુઃ ।
અમૂકત્વેન વિશેષણે તસ્ય વક્તૃત્વાનતિરિક્તત્વેન સાધ્યવિશિષ્યતા સ્યાત્ ।
એતેન વિકલ્પિતાઃ પક્ષાઃ સમસ્તા અપિ નિરસ્તા ભવન્તીત્યાસ્તાં વિસ્તરઃ ।
*9,85*
પ્રમાણ(બાધે)વિરોધેન શૃઙ્ગત્વહેતુરાભાસ ઇત્યુક્તમ્ ।
અથ પ્રમાણવિરોધસ્યાપિ કુતો દૂષણત્વમ્ ।
વ્યાપ્ત્યાદ્યઙ્ગસાકલ્યે સાધ્યસિદ્ધેરાવશ્યકત્વાત્ ।
તદભાવે તત એવાભાસત્વમ્ ।
કિં પ્રમાણબાધેનેત્યત આહ- પ્રત્યક્ષેતિ ॥
પ્રત્યક્ષાગમમૂલાસ્તુ ન્યાયાઃ સર્વે ભવન્તિ હિ ।
ન્યાયાભાસા અમૂલાઃ સ્યુર્ ... ॥ મનુવ્_3,2.18અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તુશબ્દો ઽવધારણે હિશબ્દઃ પ્રસિદ્ધૌ ।
યસ્માદિત્યર્થે ચ ।
યદ્યપિ નિષેધકહેતોર્નિષેધાત્મનો ઽપ્રામાણિકમપ્યાશ્રયો દૃષ્ટાન્તધર્મી ચ ક્વચિદ્ભવતીત્યુક્તમ્ ।
તથાપિ વિધાયકાનાં વિધિરૂપાણાં ચાશ્રયેણાવશ્યં પ્રત્યક્ષાગમગૃહીતેન ભાવ્યમ્ ।
ક્વચિન્નિષેધકસ્ય નિષેધાત્મનશ્ચ નિષેધે, સાધ્યે, ક્વચિત્પ્રતિયોગિના પ્રત્યક્ષાદિગૃહીતેન ભવિતવ્યમ્ ।
લિઙ્ગં ચ ન સ્વરૂપેણ સાધ્યપ્રમિતિમુપજનયિતુમલમ્ ।
કિન્તુ પ્રત્યક્ષાગમાભ્યાં નિશ્ચિતસ્વરૂપવ્યાપ્તિકમ્ ।
ઇત્યેવમનેકધા સર્વે ઽપિ ન્યાયાઃ પ્રત્યક્ષાગમમૂલા એવ ભવન્તીતિ તાવત્પ્રસિદ્ધમ્ ।
યત એવં, તસ્માદમૂલાઃ સ્વમૂલભૂતપ્રત્યક્ષાગમવિરુદ્ધા ન્યાયાભાસા એવ સ્યુઃ ।
યથા (ખલુ) નૈશત્યાદિસમ્પન્નો ઽપિ પરશુરવિષયે ગગનાદૌ ન છિદાં જનયતિ એવમનુમાનાન્યપ્યુપજીવ્યત્વાદિના પ્રબલાભ્યાં પ્રત્યક્ષાગમાભ્યાં બાધિતત્વેનાવિષયે ન પ્રમામુપજનયિતુમલમિત્યાભાસભૂતાન્યેવેતિ ।
*9,88*
નન્વનુમાનમૂલો ઽપિ ન્યાયો ઽસ્તિ ।
યથા ચક્ષુરાદિપક્ષીકારેણ પ્રવૃત્તઃ ।
તત્કથં પ્રત્યક્ષાગમમૂલાઃ સ્યુરિત્યુક્તમિત્યત આહ- ન્યાયસ્યેતિ ॥
... ન્યાયસ્યાન્યસ્ય તૌ પુનઃ

ન્યાયસુધા:
પ્રત્યક્ષાગમમૂલાન્ન્યાયાદન્યસ્યાપિ ન્યાયસ્ય તૌ પ્રત્યક્ષાગમાવેવે મૂલમ્ ।
કથમ્ ।
યતો મૂલભૂતસ્યાપ્યન્યસ્ય ન્યાયસ્ય તૌ પુનર્મૂલમિત્યન્તતઃ સર્વથા પ્રત્યક્ષાગમાનતિક્રમાત્તથોક્તમિતિ ।
યદ્યપ્યાગમો ઽપિ પ્રત્યક્ષમૂલસ્તથાપિ ક્વચિત્પ્રત્યક્ષસ્યાપિ મૂલં ભવતીત્યતો દ્વયોર્ગ્રહણમ્ ।
અનુમાનસ્યાપિ ક્વચિત્તન્મૂલત્વે ઽપિ ન સ્વતન્ત્રસ્યેત્યતસ્તત્પરિત્યાગઃ ।
*9,89*
એવં વ્યાપ્તિભઙ્ગાદ્યનપેક્ષમેવાવિષયવૃત્તિત્વેન બાધિતસ્ય દુષ્ટત્વમુપપાદિતમ્ ।
પ્રકારાન્તરમપ્યાહ- અદૃષ્ટ ઇતિ ॥
અદૃષ્ટે વ્યભિચારે તુ સાધકં તદિતિ સ્ફુટમ્ ।
જ્ઞાયતે સાક્ષિણૈવાદ્વા ... ॥ મનુવ્_3,2.19અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
તલ્લિઙ્ગં ધૂમાદિકં દહનાદિસાધ્યવ્યભિચારે ઽદ્ધા સર્વથાપ્યદૃષ્ટ એવ સતિ તસ્ય સાધકં ન તુ વ્યભિચારદર્શન ઇતિ તાવત્સાક્ષિણૈવ સ્ફુટં જ્ઞાયતે ।
*9,90*
કિમતે યદ્યદૃષ્ટવ્યભિચારસ્યૈવ લિઙ્ગસ્ય સાધ્યસાધકત્વં સાક્ષિસિદ્ધમિત્યત આહ- માનેતિ ॥
... માનબાધે ન તદ્ ભવેત્

યત્ સાક્ષિણૈવ માનત્વં માનાનામવસીયતે
ન્યાયસુધા:
પ્રમાણબાધે સતિ તદ્દૃષ્ટાન્તવ્યભિચારિત્વં ન ભવેત્ ।
પ્રમાણબાધેનાગ્ન્યાદેઃ શૈત્યાદ્યપહારે સતિ તત્રૈવ લિઙ્ગસ્ય કૃતકત્વાદેઃ સાધ્યવ્યભિચારદર્શનાત્ ।
તદનેન વ્યાપ્તિભઙ્ગહેતુતયા બાધસ્ય દૂષણત્વમિત્યુક્તં ભવતિ ।
તત્રાયં વિવેકઃ ।
પરાર્થપ્રયોગોત્તરકાલમવિષયવૃત્તિત્વમેવોદ્ભાવ્યમ્ ।
ન વ્યાપ્તિભઙ્ગઃ ।
વ્યાપ્તિભઙ્ગોપપાદનાયોપજીવ્યેનાવિષયવૃત્તિત્વેનૈવાનુમાનસ્ય દુષ્ટત્વે જઘન્યપ્રતિપત્તિકસ્ય વ્યાપ્તિભઙ્ગસ્યાનુસરણસ્યાન્યાય્યત્વાત્ ।
વ્યાપ્તિગ્રહણસમયે તુ તદ્ભઙ્ગહેતુત્વેનૈવ ।
તદાનીં વિષયસ્ય બુદ્ધાવનારૂઢત્વાત્ ।
વ્યાપ્તિભઙ્ગસ્યૈવ પુરસ્ફૂતિર્કત્વાચ્ચેતિ સાક્ષિણૈવેત્યુક્તમ્ ।
તત્પ્રસઙ્ગાદુપપાદયતિ- યદિતિ ॥
યસ્માત્સર્વેષાં માનાનાં જ્ઞાનાનાં માનત્વં સાક્ષિણૈવાવસીયતે ।
અન્યતાનવસ્થાદિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદનુમાનસ્યાપિ પ્રામાણ્યં તેનૈવ જ્ઞાયત ઇત્યુક્તમેવ ।
*9,91*
યદિ તર્હિ પ્રામાણ્યં સાક્ષિવેદ્યં સાક્ષિણઃ પ્રાગુપપાદિતો યાથાર્થ્યનિયમો ભજ્યેત ।
કદાચિદમાનસ્યાપિ હિ માનત્વં ગૃહ્યતે ।
અન્યથા વિપર્યયાદિશઙ્કા પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ।
તસ્ય ચાયથાર્થત્વં બાધેનાવેદ્યતે ઇત્યત આહ- અમાનસ્યેતિ ॥
અમાનસ્ય તુ માનત્વં માનસત્વાચ્ચલં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
માનત્વં માનત્વગ્રહણં ચલં બાધિતમ્ ।
અમાનસ્ય તુ યન્માનત્વં ગૃહ્યતે તન્મનસૈવ ।
ન સાક્ષિણા ।
અતસ્તસ્ય બાધ્યત્વં ન દોષમાવહતીતિ ।
અત્રૈષા પ્રક્રિયા ।
સર્વમપિ જ્ઞાનં સાક્ષી ગૃહ્ણાતિ ।
યદ્યસ્ય બાધો ભવિષ્યતિ તદાપ્રમાણં ન ચેત્પ્રમાણમેવેતિ તત્પ્રામાણ્યમપિ ગૃહ્ણાતિ ।
સતિ પ્રયોજને પ્રામાણ્યાદિજિજ્ઞાસાયાં પરીક્ષામનુસૃત્ય પ્રામાણ્યમપ્રામાણ્યં વા વ્યવસ્થાપયતિ ।
અલાભે તુ પરીક્ષાયા વિશેષાવધારણાદુદાસ્તે ।
*9,92*
અસ્યામવસ્થાયાં રાગાદિકલુષિતં મનઃ પરીક્ષાઽભાસસહાયં પ્રામાણ્યાદિકમવધારયતિ ।
તચ્ચ કદાચિદ્બાધ્યતે કદાચિન્નેતિ ।
કુત એષા કલ્પનેતિ ચેત્સાક્ષિણો યાથાર્થ્યનિયમસ્યૈવોપાપદિતત્વાત્ ।
વક્ષ્યતે ચૈતદિતિ ।
*9,94*
અદૃષ્ટે વ્યભિચાર ઇતિ સાધ્યવ્યભિચારિલિઙ્ગમપ્રમાણમિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર દૃષ્ટવ્યભિચારિલિઙ્ગમપ્રમાણમિત્યુક્તં (ભવતિ) ।
તત્ર વિશેષમાહ- ઉત્સર્ગતો ઽપીતિ ॥
ઉત્સર્ગતો ઽપિ યત્ પ્રાપ્તમપવાદવિવર્જિતમ્ ।
વ્યભિચાર્યપવાદેન માનમેવ ભવિષ્યતિ

*9,95*
ન્યાયસુધા:
યલ્લિઙ્ગમુત્સર્ગતઃ સ્વભાવેનાપવાદવિવર્જિતં સાધ્યવ્યભિચારવર્જિતં પ્રાપ્તં નિશ્ચિતમપ્યપવાદેન કારણવિશેષેણૈવ વ્યભિચારિ તન્માનમેવ ભવિષ્યતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યથા સાધનસ્ય સાધ્યસાહિત્યમાત્રં ન પ્રામાણ્યયોપયોગિ ।
કિન્તુ નિરુપાધિકમેવ ।
અન્યથા સોપાધિકસાધ્યસમ્બન્ધસ્ય, મૈત્રીતનયત્વાદેરપિ શ્યમતાસાધનત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા વ્યભિચારો ઽપિ નિરુપાધિક એવાસા(કો ઽસા)ધનત્વે હેતુઃ ।
યથા પ્રમેયત્વસ્ય નિત્યત્વેન ।
નહિ પ્રમેયત્વં સ્વભાવેન નિત્યત્વાવ્યભિચારિ, વ્યભિચારિ તુ નિમિત્તાન્તરેણેત્યત્ર નિયામકં પશ્યામઃ યસ્તુ સ્વભાવેન નિત્યત્વાવ્યભિચારિ, વ્યભિચારિ તુ નિમિત્તાન્તરેણેત્યત્ર પશ્યામઃ યસ્તુ સ્વભાવેન સાધ્યવ્યભિચારિણો ઽપિ સાધનસ્યૌપાધિકો વ્યભિચારો નાસાવપ્રામાણ્યકારણમિતિ ।
કુત એતદિત્યત આહ- અતો હીતિ ॥
અતો હિ ભોજનાદીનામિષ્ટસાધનતાનુમા ।
માનં વ્યવહૃતૌ નિત્યં ... ॥ મનુવ્_3,2.22અ-ચ્ ॥
*9,96*
ન્યાયસુધા:
એવશબ્દો ઽત્રાધ્યાહાર્યઃ ।
સોપાધિક(સ્ય)વ્યભિચારસ્યાપ્રામાણ્યકારણત્વાભાવાદેવ હ્યાગામિભોજનાદીનામિષ્યસાધનતાનુમાનમ્ યદિ સોપાધિકો ઽપિ વ્યભિચારો ઽપ્રામાણ્યહેતુઃ ।
સ્યાત્તદા વિમતં ભોજનમિષ્યસાધનં ભોજનત્વાત્ હ્યસ્તનભોજનવદિત્યનુમાનમમાનં પ્રસજ્યેતેતિ ।
અપ્રામાણ્યમેવ તદસ્ત્વિત્યત આહ- વ્યવહૃતાવિતિ ॥
કારણમિતિ શેષઃ ।
યદિ વ્યભિચારેણેદમમાનં સ્યાત્તદા પ્રમેયત્વમિવ વ્યવહર્તૃભિરમાનતયા નિશ્ચીયેતાપિ ।
તથા ચ તતો ભોજને પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ।
નનુ વ્યભિચારિસાધનં સન્દેહમાવહતિ ।
સન્દેહો ઽપિ ભવતિ પ્રવૃત્તિહેતુરિતિ ।
સત્યમ્ ।
સન્દેહઃ સાશઙ્કાં પ્રવૃત્તિમુપજનયતિ ન નિરઙ્કુશામ્ ।
ઇયં તુ નિરઙ્કુશા સર્વાનુભવસિદ્ધેતિ ।
તદિદમુક્તમ્- નિત્યમિતિ ॥
પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ ।
*9,97*
ભવતીદમનુમાનં પ્રમાણં કિન્તુ વ્યભિચારાભાવાદેવેત્યત આહ- વ્યભિચારો હીતિ ॥
... વ્યભિચારો હિ તત્ર ચ

ન્યાયસુધા:
તત્ર ભોજનત્વાદૌ સાધને સાધ્યેષ્યસાધનત્વવ્યભિચારઃ સ્ફુટ એવ ।
ક્વચિદનિષ્યસાધનત્વસ્યાપ્યુપલમ્ભાત્ ।
કિન્ત્વપથ્યત્વાદ્યુપાધિનિબન્ધન એવ ।
નચ પથ્યત્વાદિવિશિષ્યમેવ ભોજનત્વાદિકં સાધનમિતિ વાચ્યમ્ ।
તસ્ય પ્રવૃત્ત્યુત્તરકાલે, ફલાનુમેયસ્ય પ્રાગસિદ્ધેઃ ।
ન ખલુ ફલમૂલાદીનાં વિષપત્રિકાદ્યનુપહતત્વમસ્મદાદિભિરવધારયિતું શક્યતે ।
તસ્માન્નિરુપાધિક એવ વ્યભિચારો ઽસાધનત્વહેતુરિતિ ।
તદેવં પ્રમાણબાધસ્ય દૂષણત્વે પ્રકારસમ્ભવાન્નાસદાશ્રયત્વસ્યાદૂષણત્વે તત્પ્રતિબન્દી યુક્તેતિ ।
*9,98f.*
એવમસદાશ્રયત્વસ્ય હેતુદૂષણત્વં નિરાકૃત્ય વ્યધિકરણત્વસ્યાપિ તન્નિરાકુર્વાણો યદિ વ્યધિકરણો ઽપિ હેતુઃ સ્યાત્તદાઽત્મા(ઽનિ)નિત્યઃ કાકસ્ય કાર્ષ્યાદિત્યયમપિ હેતુઃ સ્યાદિત્યતિપ્રસઙ્ગાદ્વા વ્યધિકરણત્વસ્ય હેતુદૂષણત્વમઙ્ગીકતર્વ્યમ્ વ્યાપ્ત્યભાવાદ્વા પક્ષધર્મતાભાવાદ્વેતિ વિકલ્પં મનસિ નિધાયાદ્યં નિરાચષ્ટે- વ્યાપ્તત્વ ઇતિ ॥
*9,99*
વ્યાપ્તત્વે વ્યાશ્રયત્વં તુ કથમેવ હિ દૂષણમ્
ન્યાયસુધા:
સાધનસ્ય સાધ્યેન વ્યાપ્તત્વે સતિ તેન વિભિન્નાશ્રયત્વં કથમેવ હિ દૂષણમ્ ।
ન કથઞ્ચિત્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
કાકસ્ય કાર્ષ્ણ્યં વ્યાપ્ત્યભાવાદેવ હિ નિત્યત્વાસાધકં ન પુનર્વ્યધિકરણત્વમ્ ।
અતો નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
કુત એતત્ ।
વ્યાપ્ત્યાદ્યઙ્ગસાકલ્યે વ્યધિકરણત્વમાત્રેણાસાધકત્વસ્ય ક્વાપ્યનુપલમ્ભાત્ ।
ઘટસ્ય કૃતકત્વાત્ શબ્દો ઽનિત્યત ઇત્યાદૌ દૃષ્ટમિતિ ચેત્ ।
ઘટસ્યેત્યેતદ્ધેતુવિશેષણં ન વા ।
આદ્યે વૈયર્થ્યમ્ ।
દ્વિતીયે કથમસાધકત્વમ્ ।
(અથ) અનિત્યત્વવ્યાપ્તમપિ કૃતકત્વં ઘટવૃત્તિ ન શબ્દે ઽનિત્યત્વં સાધયતીતિ ચેન્ન ।
વ્યાપ્ત્યભાવાત્ ।
તથાચ વક્ષ્યામઃ ।
*9,102*
ન કેવલં વ્યાપ્ત્યાદ્યઙ્ગસાકલ્યે વ્યધિકરણત્વમાત્રેણ દુષ્ટત્વં ન દૃષ્ટમ્ ।
કિન્તુ દૃષ્ટં ચ વ્યધિકરણસ્યાપિ વ્યાપ્ત્યાદિસમ્પત્તિમતઃ સાધકત્વમિત્યાહ- રોહિણીતિ ॥
રોહિણ્યુદય આસન્નઃ કૃત્તિકાભ્યુદિતા યતઃ ।
ઇત્યુક્તે સાધનં નો કિં ... ॥ મનુવ્_3,2.23ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
નદીપૂરદર્શનેનોત્તરદેશે વૃષ્ટયનુમાનં, પ્રત્યગ્રશરાવચક્રભ્રમદર્શનેન કુલાલાસત્ત્યનુમાનં ચાશઙ્કય કેનચિદુક્તં નોત્તરદેશો ઽત્ર પક્ષઃ કિન્નામ નદી ।
તદ્ધર્મેણૈવ પૂરેણ, તદ્ધર્મસ્ય વૃષ્ટિમદુત્તરદેશસમ્બન્ધસ્ય સાધ્યત્વમ્ ।
એવં શરાવચક્રધર્માભ્યાં પ્રત્યગ્રત્વભ્રમાભ્યાં તદ્ધર્મસ્યૈવ કુલાલાસત્તેરનુમાનમિતિ ।
અત ઇદમુદાહરણાન્તરમુદિતમ્ ।
નહિ ત(થેહો)ત્રેવેહ રોહિણ્યાઃ કૃત્તિકાયા વા દ્વૌ ધર્મૌ સમ્પાદયિતું શક્યૌ ।
*9,102f.*
નન્વિહાપિ કાલં પક્ષીકૃત્ય પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
વિમતઃ કાલો રોહિણ્યુદયાસત્તિમાન્કૃત્તિકોદયવત્કાલત્વાદતીતકાલવદિતિ ।
(મૈવમ્) એવં સતિ દેશં કાલં વાઽદાય સામાનાધિકરણ્યસ્ય સર્વત્ર સત્ત્વાદ્વયધિકરણાસિદ્ધ એવ ન સ્યાદિતિ વ્યર્થં તત્પરિસઙ્ખયાનમ્ ।
એવમપ્રયોગે વ્યધિકરણત્વં સાવકાશમિતિ ચેન્ન ।
તથા સત્યસિદ્ધેરુક્તિદોષત્વાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચોક્તિદોષત્વમપિ ।
વ્યધિકરણતયોક્તેરપિ સાધ્યસિદ્ધયઙ્ગત્વાનુભવાત્ ।
એવમેવ હિ લૌકિકાનામુક્તયઃ ।
પરીક્ષકા અપિ હિ"તત્પ્રામાણ્યમપાતપ્રામાણ્યાત્ઽ; ઇત્યાદિ પ્રયુજ્યતે ।
તદિદમુક્તમ્ ઇતિ વ્યધિકરણતયા ઉક્તે ઽપ્યેતદ્વાક્યં, સાધનં સાધ્યસિધ્યઙ્ગં નો કિં ભવત્યેવેતિ ।
*9,105*
કિઞ્ચ કાલાદિકમાદાય પ્રયોગવિપરિણામઃ કાર્ય ઇત્યત્ર (કિં) નૈયાયિકાદિસમયો નિયામકઃ, કિંવા(ત્ર)પ્રમાણમસ્તિ ।
આદ્યં દૂષયતિ- ન હીતિ ॥
... ન હ્યાજ્ઞૈવાત્ર સાધકા

*9,105f.*
ન્યાયસુધા:
અત્ર ઉપપત્તિ(સિદ્ધે ઽર્થે) સાધ્યે ઽર્થે ।
આજ્ઞૈવ સમયમાત્રમ્ ।
તથા સતિ સર્વં વાઙ્માત્રેણૈવોપદેષ્યવ્યમ્ ।
ન પુનઃ ક્વાપિ પ્રમાણં વાચ્યમ્ ।
વિપરીતાજ્ઞયા સત્પ્રતિપક્ષતા ચ સ્યાદિતિ હિ શબ્દાર્થઃ ।
આજ્ઞા ખલુ પ્રમાણાત્પરવિષયે ધર્માદૌ ભવતિ ।
સા ચાવગતાપ્તભાવાનામ્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ ।
તદનુપલમ્ભાત્ ।
*9,106f.*
સ્યાદેતત્ ।
વ્યાપ્તિસ્તાવદનુમાનાઙ્ગમ્ ।
સમ્બન્ધવિશેષશ્ચ વ્યાપ્તિઃ ।
નચ વ્યાશ્રયયોઃ સમ્બન્ધો યુજ્યતે ।
અતો વ્યાશ્રયત્વસ્ય દોષત્વાત્સમ્ભ(તવિ)તે વિષયે વિપરિણામ ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
અવિનાભાવમાત્રસ્ય વ્યાપ્તિત્વાત્ ।
અવિનાભાવશ્ચ ક્વચિદેકાશ્રયતામન્તર્ભાવ્ય ભવતિ ।
યથા કૃતકત્વસ્યાનિત્યત્વેન ।
અત એવાન્યગતેન તેન નાન્યત્રાનિત્યતાસિદ્ધિઃ ।
ક્વચિદ્વિભિન્નાશ્રયયોરેવ ।
યથા ધૂમસ્યાગ્નિના ।
ધૂમાગ્ની ખલુ ન સમવાયવૃત્ત્યા સમાનાશ્રયૌ ।
નાપિ સંયોગવૃત્ત્યા ।
ઊર્ધ્વાધોદેશસંયોગિત્વાત્ ।
(ધૂમસ્યાધોદેશસંયોગસ્ય સિદ્ધત્વાત્) ।
તથાપ્યેકપર્વતસંયોગિતા દ્વયોરસ્તીતિ ચેન્ન ।
તથા સત્યગ્ન્યર્થિનો નિયમેન પ્રદેશવિશેષે પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ ।
ધૂમ એવ ધૂમત્વેન મૂલે ઽગ્નિમાન્સાધ્યત ઇતિ ચેત્ ।
કિમેષા લૌકિકી પ્રતીતિઃ ।
આહોસ્વિત્સમયસિદ્ધયે વિપરિણામઃ ક્રિયતે ।
ન પ્રથમઃ ।
લૌકિકા હ્યૂર્ધ્વદેશં ધૂમવન્તમવલોક્યાધોદેશં વહ્નિમન્તમવગચ્છન્તિ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
નિર્મૂલત્વાત્ ।
અપિ ચ દેહાદીનાં તાવત્પરેણ ક્ષણિકતા સ્વીક્રિય(ઽઽસ્થીય)તે ।
તત્ર પતનકમર્ણા ગુરુત્વાનુમાનં દુર્ઘટં સ્યાત્ ।
નહિ તયોઃ કાલતઃ સામાનાધિકરણ્યમ્ ।
કાર્યકારણભાવાત્ ।
નાપિ દેશતઃ ।
વિભિન્નદ્રવ્યાશ્રયત્વાત્ ।
અતઃ કસ્યચિદ્વિભિન્નાશ્રયેણૈવાવિનાભાવઃ ।
*9,109*
નનુ વ્યધિકરણસ્ય પક્ષધર્મતા નાસ્તીતિ ચેન્મા ભૂત્ ।
તન્નિયમસ્ય નિર્નિબન્ધનત્વાત્ ।
તથા સતિ સાધ્ય(સ્ય)નિયતદેશતા કથં સિદ્ધયેદિતિ ચેદ્વયાપ્તિસ્વભાવાદિતિ બ્રૂમઃ ।
યથા હિ ।
યત્કૃતકં તદનિત્યમિતિ સામાનાધિકરણ્યમન્તર્ભાવ્ય વ્યાપ્તેઃ કૃતકત્વં સ્વાશ્રય એવાનિત્યત્વં ગમયતિ ।
તથા કૃત્તિકોદયો વ્યધિકરણયૈવ રોહિણ્યુદયાસત્ત્યા વ્યાપ્ત ઇતિ તૌ તથૈવ ગમયતિ ।
યથા ચ સામાનાધિકરણ્યે ઽપ્યસ્તિ પ્રદેશાદિનિયમસ્તથા વૈયધિકરણ્યે ઽપીતિ કો દોષઃ ।
તસ્માદ્યત્રેદં તત્રેદમિતિવદ્યદેદં તદેદમિતિવત્ યદેવં તદેવમિતિવચ્ચ યદીદં તર્હીદમિતિ વ્યાપ્તિસમ્ભવાત્ ।
વ્યાપ્ત્યનુરોધેનૈવ હેતુસિદ્ધેરાવશ્યકતયા પક્ષધર્મતાનાવશ્યકત્વાદ્યુક્તં વ્યધિકરણસ્યાપિ હેતુત્વમિતિ ।
*9,110*
તથા સાધ્યવિશેષણસ્યાપ્રસિદ્ધાવપિ ।
તથાહિ ।
સાધ્યવિશેષણશપ્રસિદ્ધેઃ કુતો દૂષણત્વાત્ ।
કિં વિશ્વં સદસદ્વિલક્ષણં બાધ્યત્વાદિત્યાદેરપિ પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉત સાધ્યવિશેષણાપ્રસિદ્ધૌ તત્સન્દેહાનુપપત્તૌ પક્ષત્વાનુપપત્તેર્હેતોઃ પક્ષધર્મત્વાનુપપત્તિપ્રસક્તેઃ ।
અથવા સાધ્યવિશેષણાપ્રસિદ્ધૌ તેન સાધનસ્ય વ્યાપ્તિપ્રતીત્યનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદ્વા પ્રતિજ્ઞાવાક્યસ્યાપ્રતીતપદાર્થકત્વેનાબોધકત્વાપત્તેઃ ।
આદ્યં દૂષયતિ- અન્યદિતિ ॥
અન્યત્ સદસતોર્વિશ્વમિતિ ચ વ્યાહતેરમા
*9,110f.*
ન્યાયસુધા:
સન્ન ભવતીત્યુક્તે ઽસત્ત્વમુક્તં ભવેત્ (સ્યાત્સ)સત્ત્વપ્રતિક્ષેપરૂપત્વાદસત્ત્વસ્ય ।
પુનરસન્ન ભવતીત્યુક્તે સ્વવચનવ્યાહતિઃ ।
એવમસન્ન ભવતીત્યુક્ત્યા દ્વૌ નઞૌ પ્રકૃતમર્થં સાતિશયં ગમયત ઇતિ સત્ત્વં લભ્યતે ।
પુનઃ સન્ન ભવતીત્યુક્તે સ્વવ્યાહતિરેવ ।
તદેવં વિશ્વં સદસતોઃ સકાશાદન્યત્ સદસચ્ચ ન ભવતીત્યેષા પ્રતિજ્ઞા સ્વવ્યાહતેરેવ અમા(ઽપ્રમા) સાધનાઙ્ગં ન ભવતિ ।
નતુ વિશેષણસ્ય સદસદ્વૈલક્ષણ્યલક્ષણસ્યાપ્રસિદ્ધત્વેન ।
કુતઃ ।
સ્વવ્યાહતિર્હિ મે માતા વન્ધ્યેત્યાદૌ દૂષણત્વેન સમ્પ્રતિપન્ના ।
સ્વવચનસ્વન્યાયસ્વક્રિયાસ્વસિદ્ધાન્તપ્રમાણાન્તરાપ્રતિહતાયા એવોક્તેઃ સાધનદૂષણાઙ્ગત્વાત્ ।
નહિ સ્વવિષવિમૂર્છિતા ભુજઙ્ગી પરં દશતિ ।
નચ દોષાન્તરાસઙ્કીર્ણં સાધ્યવિશેષણાસિદ્ધેરુદાહરણં પશ્યામો યેન દોષત્વં પ્રતીમઃ ।
કસ્યચિદસાધારણધર્મેણ શશવિષાણાદિમત્ત્વસાધનમપિ પ્રમાણં કિન્ન સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
તત્રાપિ દૃશ્યાનુપલમ્ભબાધસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
અતીન્દ્રિયસંસગર્સાધને ન કો ઽપિ દોષ ઇતિ ચેન્ન ।
ઈશ્વરાદિસંસર્ગેણ સિદ્ધસાધનત્વાત્ ।
એવમન્યત્રાપિ સમ્પ્રતિપન્નાપ્રામાણ્યે દોષાન્તરમન્વેષણીયમ્ ।
તદિદમુક્તં ચશબ્દેન ।
અત એવ વ્યાહતેરિત્યુપલક્ષણમ્ ।
*9,114*
દ્વિતીયં પરાચષ્ટે- અસિદ્ધેતિ ॥
અસિદ્ધસાધને દોષઃ કો વ્યાપ્તિર્યદિ વિદ્યતે

ન્યાયસુધા:
સાધ્યાપ્રસિદ્ધયા યત્ર પક્ષધર્મત્વાસિદ્ધિરુચ્યતે(હેતૌ) તત્ર વ્યાપ્ત્યાદીતરાઙ્ગસાકલ્યમસ્તિ ન વા ।
ન ચેત્તત એવાનુમાનં દુષ્યં કિં સાધ્યવિશેષણાપ્રસિદ્ધયા ।
યદિ વ્યાપ્ત્યાદિકં વિદ્યતે તદાસિદ્ધસાધને કો દોષઃ ।
ન કો ઽપિ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
હેતોર્હિ પક્ષધર્મત્વાસિદ્ધિસ્તદા સ્યાત્ ।
યદિ ધર્મી વા હેતોસ્તદ્ધર્મત્વં વા ન સ્યાત્ ।
સન્દેહાભાવેન પક્ષધર્મત્વાસિદ્ધિસ્તદા સ્યાત્ ।
યદિ ધર્મી વા હેતોસ્તદ્ધર્મત્વં વા ન સ્યાત્ ।
સન્દેહાભાવેન પક્ષત્વાનુપપત્ત્યા પક્ષધર્મ(ત્વ)તાભાવે તુ સ્વાર્થાનુમાનવિશેષવિલોપઃ સ્યાત્ ।
યદા હિ યો ધૂમવાનસાવગ્નિમાનિતિ ગૃહીતવ્યાપ્તિકો ગિરિશેખરે ધૂમં પશ્યન્વ્યાપ્તિં સ્મરતિ ।
તદોત્પદ્યત એવાસ્યાનુમિતિઃ ।
નચ તસ્યાગ્નિસન્દેહો ઽસ્તિ ।
યદા ચાપ્તવચનાદ્વિનિશ્ચિતપર્વતાગ્નિસમ્બન્ધઃ પર્વતં પ્રત્યાસીદન્ધૂમમવલોકયતિ ।
તદાપિ તસ્ય વિના સન્દેહેનાગ્ન્યનુમિતિર્ભવત્યેવ ।
નહિ સામગ્રી બુદ્ધિમતી ।
યેન યન્મયા કર્તવ્યં તદન્યેન કૃતમિતિ પર્યાલોચ્યોદાસીત ।
નાપિ છિન્ને છિદાયા ઇવ પરિચ્છિન્ને પરિચ્છેદાન્તરોત્પાદો ઽયુક્તઃ(વક્તું ન શક્યઃ) ।
નાપિ પરાર્થાનુમાને સન્દેહનિયમઃ ।
વિપર્યસ્તસ્યાપિ પ્રતિવાદિત્વોપપત્તેઃ ।
અત એવ સિદ્ધસાધકો ઽસઙ્ગત એવ નાશ્રયાસિદ્ધ ઇત્યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચ વિદિતતત્ત્વો ઽપિ યદા પરપરીક્ષાર્થં (દ્યર્થે) તત્ર પ્રમાણં પૃચ્છતિ ।
તદા પ્રયુક્તમનુમાનમમાનં સ્યાત્ ।
સન્દેહાભાવાત્ ।
તસ્માત્સન્દિગ્ધસાધ્યઃ પક્ષ ઇત્યાદ્યાઃ પ્રાચાં વાચઃ સમ્ભાવનાભિપ્રાયાઃ ।
પરમાર્થતસ્ત્વનુમિતિવિષય એવ પક્ષઃ ।
અતઃ સન્દેહાભાવે પક્ષત્વાનુપપત્ત્યભાવાન્નાપ્રસિદ્ધસાધને પક્ષધર્મત્વાસિદ્ધિરૂપો દોષ ઇતિ ।
*9,117*
તૃતીયં નિરાકરોતિ- વ્યાપ્તિશ્ચેતિ ॥
વ્યાપ્તિશ્ચ વ્યતિરેકેણ તત્ર તૈશ્ચૈવ ગમ્યતે

ન્યાયસુધા:
તત્ર જીવાચ્છરીરજાતં સાત્મકં પ્રાણાદિમત્ત્વાત્, ભૂરિતરેભ્યો ભિદ્યતે ગન્ધવત્ત્વાત્, ઈશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ સવર્કર્તૃત્વાદિત્યાદૌ કેવલવ્યતિરેકિણિ સાધનસમૂહે ।
તૈઃ અપ્રસિદ્ધૈરપિ સાત્મકત્વાદિભિઃ સાધ્યૈઃ ।
વ્યાપ્તિશ્ચાસ્તિ ।
ન કેવલં પક્ષધર્મતા ।
વ્યતિરેકેણ સાધ્યાભાવસ્ય સાધનાભાવવ્યાપ્તત્વેન લિઙ્ગેનાવગમ્યતે ચ સા ।
*9,117f.*
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
સાધ્યવિશેષણાપ્રસિદ્ધયા વ્યાપ્તિપ્રતીત્યભાવં પ્રસજ્જયતો વ્યાપ્ત્યભાવઃ ।
તથાહિ ।
કેવલવ્યતિરેક્યનુમાનં પ્રમાણં ન વા ।
નેતિ પક્ષે વક્ષ્યામઃ ।
આદ્યે તસ્ય વ્યાપ્તિસદ્ભાવો વ્યાપ્ત્યવગમ(શ્ચાવશ્યમઙ્ગી)શ્ચાઙ્ગીકાર્યઃ ।
અન્યથાનુમાનત્વવ્યાઘાતાત્ ।
નચ કેવલવ્યતિરેકિણિ સાધ્યં પ્રસિદ્ધમ્ ।
પક્ષે પ્રસિદ્ધૌ સિદ્ધસાધનત્વાત્ ।
અન્યત્ર પ્રસિદ્ધૌ કેવલવ્યતિરેકિણિ સાધ્યં પ્રસિદ્ધમ્ ।
પક્ષે પ્રસિદ્ધૌ સિદ્ધસાધનત્વાત્ ।
અન્યત્ર પ્રસિદ્ધૌ કેવલવ્યતિરેકિણિ સાધ્યં પ્રસિદ્ધમ્ ।
પક્ષે પ્રસિદ્ધૌ સિદ્ધસાધનત્વાત્ ।
અન્યત્ર પ્રસિદ્ધૌ તત્ર હેતોર્વૃત્તૌ કેવલવ્યતિરેકિત્વાનુપપત્તેઃ ।
અવૃત્તાવસાધારણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ (પ્ર)શિથિલમૂલઃ પ્રસઙ્ગઃ વ્યતિરેકિણઃ ક્વ વ્યાપ્તિઃ કેન ચાવગમ્યત ઇતિ ચેત્ ।
પક્ષ એવ વ્યતિરેકેણાવગમ્યત ઇતિ બ્રૂમઃ ।
પક્ષાદિપ્રવિભાગાત્પ્રાગવગતા તત્રૈવ વિપ્રતિપત્ત્યોપદર્શયિતુમશક્યા વ્યતિરેકેણોપપાદ્યત ઇતિ ।
તૈરિતિ બહુવચનેનાતિપ્રસિદ્ધતાં પ્રસઙ્ગવ્યાપ્તિભઙ્ગસ્ય સૂચયતિ ।
*9,120*
ન કેવલં કેવલવ્યતિરેકિસાધનસ્ય સાધ્યેન વ્યાપ્તિર્વ્યતિરેકેણ તદવગમશ્ચાસ્માભિરેવાઙ્ગીક્રિયતે ।
કિન્ત્વપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વદૂષણત્વવાદિભિરપિ કૈશ્ચિદિત્યાહ- તૈશ્ચેતિ ॥
અવગમ્યતે અભ્યુપગમ્યતે ।
યથાઽહુઃ ।
યદિ સાધ્યેનાસ્ય ક્વચિદપ્યન્વયો નાસ્તિ તદા વિરુદ્ધ એવાયમિત્યાશઙ્કય નોપેયત્વમન્વયસ્ય વ્યાસેધામો ઽપિ તૂપા(યમિ)યત્વમિત્યાદિ ।
તથા, યથા ચ વ્યતિરેકબલાદન્વયસિદ્ધિસ્તથા વૈશેષિકૈરપ્યુપપાદનીયમ્ ।
અન્યથા સાધ્યસાધનયોરવ્યાપ્તૌ વ્યતિરેકિણો ગમકત્વભઙ્ગાદિત્યાદિ ।
તથા ચાપ્રસિદ્ધવિશેષણસ્યાપિ કેવલવ્યતિરેકિણો વ્યાપ્ત્યુપપાદનમપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વે વ્યાપ્ત્યપ્રતીતિપ્રસઞ્જનં ચ કથં ન વ્યાહતમિતિ ભાવઃ ।
*9,123*
યદુક્તં કેવલવ્યતિરેકિણો વ્યાપ્ત્યવગમાત્પરૈરભ્યુપગમાચ્ચ નાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વે ઽપિ વ્યાપ્ત્યવગમાત્પરૈરભ્યુપગમાચ્ચ નાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વે ઽપિ વ્યાપ્ત્યનવગતિરિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
યતઃ કેવલવ્યતિરેકિણ્યન્યૈવ ગતિઃ ।
યે હિ સમ્પ્રતિપન્નપ્રમાણભાવાઃ કેવલવ્યતિરેકિણસ્તેષુ સામાન્યતો ઽન્વયવ્યાપ્તિરેવાભિધાતવ્યા ।
તથા હિ ।
પ્રાણાદિમત્ત્વેન જીવચ્છરીરસ્ય સાત્મકત્વે સાધ્યે યદ્યત્કાર્યવત્તત્તત્કારણવદ્યથાહઙ્કુરવતી ભૂમિર્બીજગર્ભેતિ ।
(ય)તથા ગન્ધવત્ત્વેન ભુવો ઽન્યભેદસાધને યદ્યદસાધારણધર્મવત્તત્તતો ભિદ્યતે યથા અબાદીતિ ।
એવમીશ્વરસ્ય સર્વકર્તૃત્વેન સાર્વજ્ઞસાધને યો યસ્ય કર્તા સ તસ્ય કારણં પ્રયોજનં ચ જાનાતિ ।
યથા કુલાલ ઇતિ ।
એવં શબ્દઃ પૃથિવ્યાદ્યષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તદ્રવ્યાશ્રિતઃ પૃથિવ્યાદિવૃત્તૌ બાધકોપપન્નત્વે સતિ ગુણત્વાદિત્યાદૌ યો યદ્વૃત્તૌ બાધકોપપન્નત્વે સતિ ગુણઃ સ તતો ઽન્યદ્રવ્યવૃત્તિર્યથા ગન્ધ ઇત્યાદિરૂપેણ સામાન્યતો વ્યાપ્તિરભિધાતવ્યા ।
યદ્વા સામાન્યતો વિશેષણપ્રસિદ્ધિં વિધાય કેવલવ્યતિરેકી પ્રયોક્તવ્યઃ ।
યથા જ્ઞાનતારતમ્યં ક્વચિદ્વિશ્રાન્તં તારતમ્યત્વાદિત્યનેન સામાન્યતઃ સાર્વજ્ઞસિદ્ધૌ તસ્યેશ્વરસમ્બન્ધઃ કેવલવ્યતિરેકિણા સાધ્યતે ।
તથેચ્છાદયઃ ક્વચિદાશ્રિતા ગુણત્વાદ્રૂપવત્ ।
યશ્ચેચ્છાદીનામાશ્રયઃ સ એવાત્મેતિ સામાન્યેનાત્મસિદ્ધૌ તત્સમ્બન્ધો જીવચ્છરીરસ્ય કેવલવ્યતિરેકિણા સાધ્યતે ।
એવમન્યત્રાપિ યથાસમ્ભવમૂહ્યમ્ ।
ક્વચિત્પક્ષૈકદેશ એવ વિશેષણપ્રસિદ્ધિમાશ્રિત્ય કેવલવ્યતિરેકી પ્રવર્તતે ।
યથા પૃથિવી ઇતરેભ્યો ભિદ્યતે પૃથિવીત્વાન્ન યદેવં ન તદેવં યથા જલાદીત્યત્ર ઘટાદાવેવ વિશેષણપ્રસિદ્ધેર્નાપ્રસિદ્ધવિશેષણતા ।
નચૈવં સપક્ષસમ્ભવેન કેવલવ્યતિરેકિત્વભઙ્ગઃ ।
ઘટાદેઃ પક્ષૈકદેશત્વાત્ ।
નચાંશે સિદ્ધસાધનતા ।
એકૈકત્ર પ્રસિદ્ધાવપ્યાપરમાણરોઃ આ ચ ભૂગોલકાદસિદ્ધેરિતિ ।
અભાવો વા કેવલવ્યતિરેકિણા સાધ્યઃ ।
ભાવે હિ પ્રતિપાદ્યે વ્યતિરેકવ્યાપ્તૌ તદભાવસ્ય પ્રતિયોગિપ્રતીતિસાપેક્ષતયા વિશેષણપ્રસિદ્ધયપેક્ષા ।
અભાવે તુ સાધ્યે નાયં દોષઃ ।
અભાવાભાવસ્ય ભાવત્વેન પ્રતિયોગિનિરપેક્ષત્વાત્ ।
એવમન્યે ઽપ્યુક્તિવિશેષપ્રકારા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
[જોસ્હિ-13]
*9,128*
તેષ્વન્યતમસ્યાપ્યભાવે ઽપ્રસિદ્ધવિશેષણતા દૂષણમેવ ।
અતો ન કેવલવ્યતિરેકિપ્રામાણ્યમવલમ્બ્યાપ્રસિદ્ધવિશેષણતાદૂષણત્વં નિરસનીયમિત્યત આહ- અપ્રસિદ્ધસ્યેતિ ॥
*9,129*
અપ્રસિદ્ધસ્ય સાધ્યસ્ય સાધકત્વં યદેષ્યતે ।
લિઙ્ગસ્યોક્તૌ વિશેષો ઽયં કેન માનેન ગમ્યતે ॥ મનુવ્_3,2.25ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
સાધ્યસ્યેતિ કર્મણિ ષષ્ઠી લિઙ્ગસ્યેતિ કર્તરિ ।
અયમિતિ બુદ્ધિસ્થપરામર્શઃ ।
ભવેદેતદ્યદ્યયં કેવલવ્યતિરેકિણ્યુક્તિવિશેષઃ કાર્ય ઇત્યત્ર નિયામકં સ્યાત્ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
તથાહિ ।
કિમનેનોક્તિવિશેષેણ કેવલવ્યતિરેકિસાધ્યમન્વયિતાં નીયત ઉત નેતિ વક્તવ્યમ્ ।
નાદ્યઃ ।
ઉક્તેરર્થતથાત્વપરિવર્તકત્વાસમ્ભવાત્ ।
નહિ સહસ્રેણાપ્યુક્તીનાં નરો વાનરીકર્તું શક્યતે ।
શક્યત્વે વા કેવલવ્યતિરેકિપ્રામાણ્યં ત્યક્તં સ્યાત્ ।
દ્વિતીયસ્યેદમુક્તમ્ ।
યદા લિઙ્ગસ્યાપ્રસિદ્ધસ્ય સાધ્યસ્ય સાધકત્વમિષ્યતે ।
યદ્યુક્તિવિશેષણાપિ લિઙ્ગં કેવલવ્યતિરેકિસાધ્યસાધકમેવ નાન્વયિતામાપદ્યત ઇતીષ્યત ઇતિ યાવત્ ।
તદાયમુક્તૌ વિશેષઃ કેન માનેન કર્તવ્યતયા જ્ઞાયતે ન કેનાપિ ।
અતો ઽપ્રસિદ્ધવિશેષણ એવ કેવલવ્યતિરેકી સાધકશ્ચેતિ નાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વસ્ય દોષત્વમિતિ ।
અસ્ત્યેવોક્તિવિશેષસ્ય કર્તવ્યતાયાં નિયામકમ્ ।
તથાહિ ।
યદ્યપ્યુક્તિવિશેષો ન વ્યતિરેકિણમન્વયિનં કરોતિ ।
તથાપિ લિઙ્ગસ્ય સાધ્યેન વ્યાપ્તિસ્તાવદશ્યમ્ભાવિની ।
નચ સા કેવલવ્યતિરેકિણિ સાક્ષાદુપર્શયિતું શક્યા ।
અન્વયગ્રહણસ્થલસ્ય વિપ્રતિપત્ત્યા પ્રતિરુદ્ધત્વાત્ ।
અતઃ સાધ્યવ્યતિરેકસ્ય સાધનવ્યતિરેકેણ વિપક્ષે વ્યાપ્તિં પ્રદર્શ્યોપપાદનીયા ।
*9,130*
યદિ વા વ્યતિરેકવ્યાપ્તિરેવ સાધ્યસિદ્ધેરઙ્ગમ્ ।
તથાપિ તદ્ગ્રહો ઽવશ્યમ્ભાવી ।
વ્યતિરેકશ્ચ પ્રતિયોગિપ્રતીત્યધીનપ્રતીતિક એવ ।
પ્રતિયોગિનૌ ચ લિઙ્ગસાધ્યધર્મૌ ।
તત્ર લિઙ્ગં પક્ષે પ્રતીતમેવ ।
સાધ્યધર્મશ્ચ ન પક્ષે પ્રતીતો નાપ્યન્યત્ર ।
તત્કથં વ્યતિરેકયોરપિ વ્યાપ્તિર્ગૃહ્યતામ્ ।
એતૈસ્તૂક્તિવિશેષૈઃ કથઞ્ચિત્પ્રતિયોગિનઃ સાધ્યધર્મસ્ય બુદ્ધિસ્થતાયાં સુકરો વ્યાપ્તિગ્રહઃ સ્યાત્ ।
*9,131*
પ્રતિજ્ઞાવાક્યં ચૈવમવિદિતપદાર્થકં ન પ્રસજ્યત ઇત્યત આહ- સાધનમિતિ ॥
સાધનં પરમાણ્વાદેર્યદાસિદ્ધસ્ય ચેષ્યતે ।
યથાનુભવમેવૈતન્નાઙ્ગીકાર્યં કુતસ્તદા

ન્યાયસુધા:
પરમાણુકારકતાં કાર્યાણામભ્યુપગચ્છતા વૈશેષિકાદિના પરમાણુસદ્ભાવઃ સાધ્યતે ।
તથા પ્રધાનોપાદાનતાં વદતા સાઙ્ખયેન પ્રધાનસદ્ભાવઃ ।
એવમન્યદપિ સમવાયાદિકં તદઙ્ગીકારિભિઃ સમર્થ્યતે ।
તત્ર પૃચ્છામઃ ।
યઃ પરમાણ્વાદિકમભ્યુપૈતિ તં પ્રતિ તત્સદ્ભાવઃ સાધ્યતે, ઉત ન સન્તિ પરમાણવ ઇતિ તદભાવમભ્યુપગચ્છન્તં પ્રતિ ।
નાદ્યઃ ।
સિદ્ધસ્ય સાધનાયોગાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વબુદ્ધયારૂઢસ્ય પરમાણ્વાદેઃ સાધનાય કથં વાદિનઃ પ્રયત્નઃ કથં ચ તદભાવં પરો મન્યેત ।
પ્રતિયોગિનો ઽવિદિતત્વાત્ ।
અથ મન્યસે કણાદાદ્યુપદેશેન, સામાન્યતો દૃષ્ટસ્વાર્થાનુમાનેન વા સ્વયમવગતં પરમાણ્વાદિકં વાદિના શક્યત એવ સાધયિતુમ્ ।
વાદિવાક્યેન ચ પ્રતિયોગિનઃ પરમાણ્વાદેરવગમે તદભાવા(નુમ)ભિમતિઃ પ્રતિવાદિનો યુક્તૈવ ।
નહિ પ્રમાણેનૈવ પ્રતિયોગી જ્ઞાતવ્ય ઇતિ નિયમો ઽસ્તિ શશવિષાણાદ્યભાવપ્રતીત્યાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
યદ્યેવમત્યન્તાપ્રસિદ્ધસ્યાપિ પરમાણ્વાદેરનુભવમાર્ગમનતિક્રમ્ય સાધનમિષ્યતે ।
તદૈતદ્વયતિરેકિસાધ્યસાધનમપ્યનુભવાનુસારેણૈવ કુતો નાઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તથાહિ ।
પ્રત્યક્ષેણોપદેશેન વાસાધાર(ણધ)ણૌ ધર્માવેકત્રોપલબ્ધવતસ્તતો ઽન્યત્ર સવર્ત્રાપિ તદભાવોપલમ્ભસમ્ભવે વ્યતિરેકવ્યાપ્તિગ્રહસ્તાવદ્વાદિનઃ સુકર એવ ।
પ્રતિવાદિનો ઽપિ વાદિવાક્યાવગતપ્રતિયોગિનસ્તદભાવાવગમસમ્ભવાત્ ।
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિગ્રહઃ સમ્ભવત્યેવ ।
તથાચ પ્રાગુક્તરીત્યાન્વયસમર્થનેન અપ્રસિદ્ધસાધ્યસાધને સમ્ભવતિ કિમેતાભિઃ ક્લિષ્યકલ્પનાભિઃ ।
એવંચ ન પ્રતિજ્ઞાવાક્યસ્યાવિદિતપદાર્થકત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
વાદિના તદર્થસ્ય વ્યુત્પાદિતત્વા(દ્યત્વા)દિતિ ।
*9,133*
ઉપસંહરતિ- યત્રેતિ ॥
યત્ર નાતિપ્રસઙ્ગો ઽસ્તિ માનં નચ વિપર્યતે ।
ક્લિષ્ટકલ્પનયૈવાત્ર સાધ્યમિત્યતિદુર્વચઃ

ન્યાયસુધા:
વિષયે કેવલવ્યતિરેકિણિ ।
એવં સામાન્યાન્વ(વમન્વ)યાભિધાનાદિના સાધનં કાર્યમિતિ નિયામકં (માનં વા) નાસ્તિ ।
વ્યાપ્તિપ્રતીત્યાદેરન્યથાસિદ્ધત્વાત્ ।
ઋજુનાનુભવાનુસારિણા માર્ગેણ સિદ્ધયતો ઽર્થસ્ય વક્રેણાનાનુભાવિકેન સાધનાયોગાત્ ।
વિપર્યયે તથા સાધનાકરણે, અતિપ્રસઙ્ગશ્ચ નાસ્તિ ।
સ્વવ્યાહત્યાદિનૈવાપરસ્યાભાસત્વાત્ ।
અત્ર ક્લિષ્યકલ્પનયૈવ સાધ્યસાધનં કાર્યમિત્યતિદુષ્યં વાક્યમિતિ ।
અનેન વિશિષ્યવ્યતિરેકમાશ્રિત્ય યા મહાવિદ્યાદિવક્રરીતિઃ સાપ્યપાસ્તા વેદિતવ્યા ।
ભવેદેતદ્યદિ કેવલવ્યતિરેક્યનુમાનં ભવેત્ ।
નચૈવમ્ ।
પક્ષધર્મત્વં સપક્ષે સત્ત્વં વિપક્ષાદ્વયાવૃત્તિરબાધિતવિષયત્વમસત્પ્રતિપક્ષત્વં ચેતિ પઞ્ચરૂપોપપન્નં ખલ્વનુમાનં ભવતિ ।
નચ કેવલવ્યતિરેકિણસ્તદસ્તિ ।
સપક્ષાભાવેન સપક્ષે સત્ત્વાભાવાત્ ।
નચૈવં કેવલાન્વયિનો ઽપિ વિપક્ષાભાવેન વિપક્ષાદ્વયાવૃત્તેરભાવાદનનુમાનત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
અન્વયવ્યતિરેકવત એવાનુમાનત્વેનાનિષ્યાભાવાદિતિ ।
*9,136*
દ્વિતીયમાશઙ્કયાહ- પરિશેષ ઇતિ ॥
પરિશેષો મિથઃસિદ્ધિઃ ચક્રકસ્વાશ્રયાદયઃ ।
અસિદ્ધસાધકત્વેન પઞ્ચાવયવતાં વિના ।
અઙ્ગીકાર્યાઃ સમસ્તૈસ્ ... ॥ મનુવ્_3,2.28અ-એ ॥
ન્યાયસુધા:
પ્રસક્તપ્રતિષેધે પરિશિષ્યમાણે બુદ્ધિઃ પરિશેષઃ ।
દ્વયોઃ પરસ્પરાપેક્ષયોત્પત્તિર્જ્ઞપ્તિર્વા મિથઃસિદ્ધિઃ ।
બહૂનાં ચક્રવદિતરેતરાપેક્ષયોત્પત્ત્યાદિકં ચક્રકમ્ ।
સ્વાપેક્ષં સ્વોત્પત્ત્યાદિ સ્વાશ્રયઃ ।
આદિપદેનાનવસ્થા ।
સા ચાનવસ્થિતાસિદ્ધોત્પાદકાદિપરમ્પરાપેક્ષા ।
અસિદ્ધસાધકત્વેન હેતુના ।
પઞ્ચાવયવતાં પઞ્ચરૂપોપપન્નતામ્ ।
અઙ્ગીકાર્યાઃ અનુમાનત્વેન સમસ્તૈર્વાદિભિઃ ।
ન ખલુ કો ઽપિ વાદી પરિશેષાદીનનાદૃત્ય પરીક્ષાયાં પ્રવૃત્તો ઽસ્તિ ।
*9,136f.*
એતદુક્તં ભવતિ ।
પરિશેષાદીનિ તાવદનુમાનાનિ, વ્યાપ્યજ્ઞાનાદ્વયાપકજ્ઞાનમિતિ તલ્લક્ષણાક્રાન્તત્વાત્ ।
પ્રમાણપ્રપઞ્ચરુચિભિરપ્યનુમાનાદ્બહિર્ભાવેન તત્પ્રામાણ્યસ્યાનભ્યુપગતત્વાચ્ચ ।
તાનિ ચાસિદ્ધસ્યૈવ સાધ્યસ્ય સાધકાનિ ।
શબ્દસ્ય હિ પૃથિવ્યાદ્યષ્ટસંસર્ગે પ્રતિષિદ્ધે પરિશેષાત્તદતિરિક્તદ્રવ્યાશ્રિતત્વં સિદ્ધયતિ ।
નચ પ્રાગાકાશસિદ્ધેઃ પૃથિવ્યાદ્યતિરિક્તં દ્રવ્યં સિદ્ધમ્ ।
યેન તદાશ્રિતત્વ ક્વચિત્પ્રસિદ્ધં સ્યાત્ ।
યત્ યસ્ય કાર્યં પ્રમિતં પરેણાઙ્ગીકૃતં વા તસ્ય તત્કાર્યતામઙ્ગીકુર્વાણં પ્રતિ મિથઃસિદ્ધિરુચ્યતે ।
નચ સા ક્વચિત્પ્રસિદ્ધા ।
દ્વયોરપિ પરસ્પરાપેક્ષયા પૂર્વભાવિત્વં (સે ત્વે) સેતિ પક્ષે ઽપિ તથા ।
એતેન ચક્રકં વ્યાખ્યાતમ્ ।
અસ્યૈવ ઘટસ્યૈતત્કાર્યત્વમ્યુપ(મુપ)ગચ્છન્તં પ્રતિ સ્વાશ્રયત્વમભિધીયતે ।
(તચ્ચ) સ્વસ્યૈવ સ્વાપેક્ષયા પૂર્વભાવિત્વં પશ્ચાદ્ભાવિત્વં ચાપ્રસિદ્ધમેવ ।
અસિદ્ધસ્યૈવ કારણતાં બ્રુવાણં પ્રત્યનવસ્થોચ્યતે ।
નચ ક્વચિત્કાર્યે ઽનવસ્થિતાસિદ્ધકારણપરમ્પરા સિદ્ધા ।
સામાન્યતઃ પ્રસિદ્ધિસ્તુ કેવલવ્યતિરેકિણ્યપિ સમાના ।
અસિદ્ધસાધકત્વેન ચૈષાં પઞ્ચરૂપોપપન્નતા નાસ્તિ ।
તથા ચાનુમાનાનામપ્યેષાં પઞ્ચરૂપોપપન્નત્વાભાવાત્ ।
વ્યતિરેકિ નાનુમાનં પઞ્ચરૂ(પોપન્નતા)પતાવૈધુર્યાદિત્યનૈકાન્તિકમિતિ ।
*9,140*
દૂષણાન્તરમાહ- તન્નિયમ ઇતિ ॥
... તન્નિયમઃ કિંનિબન્ધનઃ

*9,140f.*
ન્યાયસુધા:
અનુમાને પઞ્ચરૂપોપપન્નતાનિયમસ્ય નિર્નિબન્ધનત્વાદતાદૃશસ્યાપ્યનુમાનત્વે બાધકાભાવાચ્ચાપ્રયોજકો ઽયં હેત્વાભાસઃ ।
નન્વેપાં રૂપાણાં વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતૌપાયિકત્વાદસિદ્ધયાદિહેત્વાભાસપઞ્ચક(સ્ય)વ્યુદાસાર્થત્વાચ્ચ કથં નિર્નિબન્ધન(ત્વ)તા ।
કથં ચ વિપક્ષે બાધકાભાવઃ ।
ઉક્તપ્રયોજનાસિદ્ધેરેવ બાધકત્વાત્ ।
સપક્ષે સત્ત્વં વિનાપ્યનુમાનત્વે ભૂર્નિત્યા ગન્ધવત્ત્વાદિત્યાદેરસાધારણસ્યાપ્યનુમાનત્વં સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
સપક્ષસદ્ભાવાસદ્ભાવાભ્યાં ભેદસિદ્ધેરિતિ ।
*9,143*
એવમાશ્રયાસિદ્ધયાદેરદૂષણત્વમુપપાદ્ય યદુક્તં"પરિહરે ઽપિ સિદ્ધત્વં દૂષણમ્ઽ; ઇતિ તદયુક્તમ્ ।
વાદે નિગ્રહસ્થાનાભાવસ્યોક્તત્વાદિત્યાશઙ્કાં પરિહરતિ- સિદ્ધેતિ ॥
સિદ્દસાધનતાયાં ચ ન કથાવસિતિર્ભવેત્
ન્યાયસુધા:
યથા સિદ્ધપ્રશ્નાદૌ ન વાદકથાવસિતિર્ભવેત્ કિન્તુ તત્ત્વનિર્ણયવિરોધિત્વાદુદ્ભાવ્ય ત્યાજનીયમેવ ।
એવં સિદ્ધસાધનતાયાં ચેત્યર્થઃ ।
"તદન્યસ્ય સિદ્ધતૈવ હિ સાધિકાઽ; ઇત્યનેન હેતોર્વ્યાપ્ત્યસિદ્ધિઃ સ્વરૂપાસિદ્ધિશ્ચ દૂષણમિતિ સૂચિતમ્ ।
તત્ર કેચિદાચક્ષતે ।
દ્વિવિધં વ્યાપ્ત્યભાવાદિકમ્ ।
વાદિપ્રતિવાદિનોરન્યતરમતેનોભયમતેન ચેતિ ।
અન્યે તુ મન્યન્તે ।
અન્યતરાવ્યાપ્ત્યાદિકં નામ નાસ્ત્યેવ ।
વસ્તુવિકલ્પાસમ્ભવાદિતિ ।
તત્ર કિન્તત્ત્વમિત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ- વ્યભિચાર ઇતિ ॥
વ્યભિચારો હેત્વસિદ્ધિરેકપક્ષે ઽપિ દૂષણમ્

*9,144*
ન્યાયસુધા:
અત્ર વ્યભિચાર ઇત્યવ્યાપ્તિમાત્રોપલક્ષણમ્ ।
ન કેવલમુભયપક્ષે કિન્તુ વાદિપ્રતિવાદિનોરેકસ્ય પક્ષે ઽપિ વ્યભિચારો હેત્વસિદ્ધિશ્ચ હેતોર્દૂષણમેવ ।
યદ્યપિ વસ્તુતો ઽન્યતરવ્યભિચારાદિકં ન સમ્ભવતિ તથાપિ પ્રાગ્વસ્તુતત્ત્વાવધારણાદાભિમાનિકં સમ્ભવત્યેવ ।
તથાચ હેતુસામર્થ્યસન્દેહે ઽપ્યહેતુત્વમાવશ્યકમેવ ।
વ્યાપ્ત્યાદિનિમિત્તયા નિશ્ચિતસ્યૈવ હેતુત્વાદિતિ ।
તદન્યસ્યેત્યનેન દૃષ્ટાન્તસ્યાપિ સાધ્યાદિમત્ત્વેનાસિદ્ધિર્દૂષણમિતિ સૂચિતમ્ ।
*9,145*
કેચિદાચક્ષતે ।
દૃષ્ટાન્તદોષા નામ ન સન્તિ તેષાં યથાયોગં હેતુદોષેષ્વેવાન્તર્ભૂતત્વાદિતિ ।
તાન્પ્રત્યાહ- સાધ્યેતિ ॥
સાધ્યસાધનવૈકલ્યં દૃષ્ટાન્તસ્ય ...
ન્યાયસુધા:
દૂષણમિતિ વર્તતે ।
સાધ્યવૈકલ્યાદેર્હેત્વાભાસાન્તર્ભાવે ઽપિ દૃષ્ટાન્તાશ્રયતયા સ્પષ્ટપ્રતિભાસત્વાત્ ।
પ્રતિભાસાનુસારેણૈવોદ્ભાવ્યત્વાદુદ્ભાવનાર્થત્વાચ્ચ વ્યુત્પાદનસ્ય દૃષ્ટાન્તદોષત્વં યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
દૃષ્ટાન્તદોષાંશ્ચ કેચિદષ્ટાવાચક્ષતે ।
સાધ્યવૈકલ્યં સાધનવૈકલ્યમુભયવૈકલ્યમાશ્રયહીનત્વમિતિ ચત્વારઃ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તદોષાઃ ।
સાધ્યાવ્યાવૃત્તિઃ સાધનાવ્યાવૃત્તિરુભયાવ્યાવૃત્તિરાશ્રયહીનત્વમિતિ ચત્વારો વૈધમ્યર્દૃષ્ટાન્તદોષા ઇતિ ।
તન્નેત્યાહ- સાધ્યેતિ ॥
સિદ્ધે સત્યારમ્ભો નિયમાર્થઃ ।
સાધ્યસાધનવૈકલ્યમેવ દૃષ્ટાન્તસ્ય દૂષણં નાપરમિત્યર્થઃ ।
તથાહિ ।
ઉભયવૈકલ્યં તાવત્પૃથઙ્ ન વાચ્યમ્ ।
એકૈકવૈકલ્યેનૈવ દૃષ્ટાન્તસ્ય દુષ્ટત્વે સમુદિતકલ્પનાવૈયર્થ્યાત્ ।
અન્યથૈકૈકવૈકલ્યસ્ય દૂષણત્વાઙ્ગીકારભઙ્ગાત્ ।
સમ્ભવમાત્રેણ પૃથગ્વચને ઽનૈકાન્તિકકાલતીતત્વં નામ હેત્વાભાસાન્તરં વાચ્યં સ્યાત્ ।
આશ્રયહીનત્વં ચાશ્રયસિદ્ધિસમાનમ્ ।
વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તો નામ નાસ્ત્યેવેતિ પ્રાગેવ પ્રપઞ્ચિતમિતિ ।
યદ્વા દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યસાધનવૈકલ્યમપિ વ્યભિચારાસિવદુભયાન્યતરરીત્યા દ્વિવિધં પ્રતિપત્તવ્ય ન પુનરેકવિધમેવ ।
અભિમાનતો દ્વૈવિધ્યસ્યાપિ સમ્ભવાદિત્યાહ- સાધ્યેતિ ॥
એકપક્ષે ઽપિ દૂષણમિત્યનુવર્તતે ।
*9,147*
હેતોર્વ્યર્થવિશેષણત્વં વ્યર્થવિશેષ્યત્વં ચ ન દૂષણમ્ ।
વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતયોરપ્રતિહતેરિતિ કેચિત્ ।
તાન્પ્રત્યાહ- વિશેષણ ઇતિ ॥
વિશેષણે દત્તે સતિ યદ્વૈયર્થ્યં વિશેષ્યસ્ય વિશેષણસ્ય વા તદપિ હેતોર્દૂષણમેવ ।
વ્યાપ્ત્યુપયોગિતયા હિ હેતૌ વિશેષણમુપદીયતે ।
વૈયર્થ્યે તુ વિશિષ્યસ્ય વ્યાપ્યત્વાભાવાદ્યુક્તં (તસ્ય) હેતુદોષત્વમિતિ ।
યદ્વા સિદ્ધપ્રશ્નાદિકમિતિ વક્ષ્યમાણત્વાદાધિક્યાન્તર્ગતમેતત્ ।
સર્વથા હેતુદોષત્વં સિ(દ્ધમિતિ)દ્ધમ્ ।
વ્યર્થવિશેષણત્વાદિકમપ્યુભયાન્યતરરીત્યા દ્વિવિધં પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
ન પુનરેકવિધમેવેત્યાહ- વિશેષણ ઇતિ ॥
... વિશેષણે ।
વૈયથ્યર્મ્ ...
ન્યાયસુધા:
એકપક્ષે ઽપિ દૂષણમિતિ વર્તતે ।
*9,150*
વિશેષણાસિદ્ધિર્વિશેષ્યાસિદ્ધિશ્ચ હેતુદોષો ન ભવતિ ।
નહિ વિશેષણમાત્રં વિશેષ્યમાત્રં વા હેતુર્યેન તદસિદ્ધિર્હેતોર્દૂષણં સ્યાદિત્યેકે ।
તાન્પ્રત્યાહ- એકસિદ્ધૌ ચેતિ ॥
... એકાસિદ્ધૌ ચ વિશિષ્ટાસિદ્ધિરેવ હિ

ન્યાયસુધા:
વિશિષ્યો(હિ)હેતુર્ન વિશેષણાદિમાત્રમ્ ।
વિશેષણવિશેષ્યયોરેકસ્યાસિદ્ધાવપિ વિશિષ્યસ્યાસિદ્ધિરેવ પ્રસિદ્ધા ।
દણ્ડમાત્રાભાવે પુરુષમાત્રાભાવે વા દણ્ડિનો ઽભાવદર્શનાત્ ।
અતો વિશેષણાસિદ્ધયાદાવપિ વિશિષ્યહેત્વસિદ્ધેરવર્જનીયત્વાદ્યુક્તં તસ્ય હેતુદોષત્વમ્ ।
તચ્ચોભયાન્યતરરીત્યા દ્વિવિધમિતિ પૂર્વવત્સિદ્ધમેવેતિ ।
એકાભાવે ચેત્યાદ્યનુક્ત્વૈકાસિદ્ધૌ ચેતિ વચનમસિદ્ધિશ્ચ દ્વિવિધા સ્વરૂપતાજ્ઞાનતશ્ચેતિ સૂચનાર્થમ્ ।
તદેવં વ્યર્થવિશેષણાસિદ્ધયાદેર્હેતુદોષત્વદ્યુક્તં પરપરિગણિતાસિદ્ધિભેદેષ્વાશ્રયાસિદ્ધયાદિત્રયસ્યૈવાદોષત્વકથનમિતિ ।
*9,150f.*
યદુક્તં પ્રશ્નદોષાશ્ચત્વાર ઇતિ તત્ર વૈફલ્યસ્યાસઙ્ગતેશ્ચ દોષત્વમયુક્તમ્ ।
અશક્યોદ્ભાવનત્વાત્ ।
તથાહિ શબ્દો ઽનિત્યો ઽસ્મદાદિબાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદિતિ પ્રયુક્તે પરઃ પૃચ્છતિ સામાન્યં નિત્યમનિત્યં વેતિ ।
તત્ર વૈફલ્યોદ્ભાવને નિરનુયોજ્યાનુયોગેન પરો નિગૃહ્ણીયાત્ ।
સામાન્યનિત્યત્વમુભયસમ્મતં કૃત્વા તત્રાનૈકાન્તિકત્વોદ્ભાવનસ્ય પ્રયોજનસ્ય પરેણાભિસન્ધાતુમપ્યુચિતત્વાત્ ।
તત્રૈવ પ્રયોગે પરઃ પૃચ્છતિ સામાન્યમનુગતદં ન વેતિ ।
તત્રાસઙ્ગત્યુદ્ભાવને નિરનુયોગજ્યાનુયોગઃ સ્યાત્ ।
અનુગતત્વેન નિત્યત્વં પ્રસાધ્ય તત્રાનૈકાન્તિકત્વં વક્ષ્યામીત્યેવમુપોદ્ઘાતલક્ષણાયાઃ સઙ્ગતેરપિ પરેણાભિપ્રેતમુચિતત્વાત્ ।
નચાશક્યોદ્ભાવનં દૂષણં નામેત્યત આહ- અપ્રયોજનતેતિ ॥
અપ્રયોજકતા તત્ર પ્રથમપ્રશ્નદૂષણમ્
ન્યાયસુધા:
તત્ર પ્રશ્નદોષેષ્વપ્રયોજનતા યદ્યપ્યુ(ત્તરો)ત્તરપ્રશ્નેષ્વવધારયિતુમશક્યા ।
તથાપિ પ્રથમપ્રશ્ને સમ્ભાવિતા દૂષણત્વેનોદ્ભાવયિતું શક્યત એવ ।
નહિ કથોપક્રમે પ્રધાનપ્રમેયપ્રશ્નમપહાયૈવંવિધઃ પ્રશ્નઃ સમ્ભવતીતિ ।
અનેનૈવ ન્યાયેનાસઙ્ગતિરપિ સર્વથા સઙ્ગત્યનુપલમ્ભ એવોદ્ભાવ્યેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*9,152*
નન્વેવં સતિ ષડેવ નિગ્રહસ્થાનાનીતિ ભજ્યેત ।
સ્વવ્યાહત્યસઙ્ગત્યોર્વિરોધાસઙ્ગત્યન્તર્ભાવે ઽપિ સિદ્ધાર્થતાવૈફલ્યયોરતિરિક્તત્વાદિત્યત આહ- સિદ્ધેતિ ॥
સિદ્ધપ્રશ્નાદિકં યત્ તદાધિક્યાન્તગર્તં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
દૂષણાન્તર્ભાવકથનપ્રસઙ્ગેન પ્રાગુક્તપ્રમાણત્રિત્વનિયમસિદ્ધયે પરૈઃ પૃથક્પ્રમાણત્વેનાઙ્ગીકૃતાનામર્થાપત્ત્યાદીનામુક્તાન્તર્ભાવમાહ- અર્થાપત્તીતિ ॥
અર્થાપત્ત્યુપમાભાવા અનુમાન્તર્ગતાઃ ...
ન્યાયસુધા:
અનુપપદ્યમાનદર્શનાદુપપાદકે બુદ્ધિરર્થાપત્તિઃ ।
યથા જીવતો ગૃહાભાવદર્શનાદ્બહિર્ભાવબુદ્ધિઃ ।
તત્ર જીવતો ગૃહાભાવસ્યાનુપપદ્યમાનતા નામ કિં સર્વથાસમ્ભવઃ કિં બહિર્ભાવેન વિનાનવસ્થાનમ્ ।
આદ્યે દહનશૈત્યમપ્યનુમાનાભાસાત્પ્રતીતં કિં કમપ્યર્થં ન બોધયેત્ ।
તત્પ્રતીતિર્ભ્રાન્તિરિતિ ચેત્ ।
સર્વથાસમ્ભવતો ગૃહાભાવસ્યાપિ પ્રતીતિઃ કથં ન ભ્રાન્તિઃ ।
દહનશૈત્યસ્યોપપાદકં નાસ્તીતિ ચેન્ન ।
સર્વથાપ્યસમ્ભવતો ગૃહાભાવસ્યાપિ તદનુપપત્તેઃ ।
દ્વિતીયે વ્યાપ્તિરેવ સેતિ વ્યાપ્યદર્શનાદ્વયાપકબુદ્ધિરર્થાપત્તિરનુમાનમેવ ।
પ્રમાણદ્વયવિરોધો ઽનુપપત્તિરિતિ ચેન્ન ।
પ્રકૃતોદાહરણે તદભાવાત્ ।
વિરોધો હિ તદા સ્યાદ્યદિ જીવતીત્યસ્ય ગૃહે ઽસ્તીત્યર્થઃ સ્યાત્ ।
યદિ વા ગૃહે નાસ્તીત્યસ્ય ન જીવતીત્યર્થઃ સ્યાત્ ।
નચ તદસ્તિ ।
સ્વસ્મિન્નેવાન્યથાભાવાદર્શનાત્ ।
યો હિ માતાપિતૃભ્યાં સુ(રક્ષી)શિક્ષિતો ન જાતુ ગૃહાન્નિર્ગચ્છતિ સો ઽન્યાનપિ તથા મન્યમાનો જીવનપ્રમાણસ્ય ગૃહે સત્ત્વમેવાર્થં પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ।
એવં તર્હિ સન્દિહાનો ઽવતિષ્ઠેત ન તુ બહિર્ભાવં નિશ્ચિનુયાત્ ।
અન્યથા પ્રકરણસમેનાપિ કિઞ્ચિદવધારયેત્ ।
એતેનૈતદપિ નિરસ્તમ્ ।
યદાહુઃ ।
અનુમાનત્વપક્ષે કિં બહિર્ભાવે જીવનમાત્રં લિઙ્ગમુત ગૃહાભાવમાત્રમ્ અથવા વિશિષ્યમ્ ।
ન પ્રથમદ્વિતીયૌ ।
વ્યભિચારાત્ ।
ન તૃતીયઃ ।
વિરુદ્ધયોર્વિશેષણવિશેષ્યભાવાનુપપત્તેઃ ।
અવિરોધપ્રતીતેશ્ચ બહિર્ભાવકલ્પનોત્તરકાલીનત્વેનેતરેતરાશ્રયાપત્તેરિતિ ।
જીવનગ્રહાભાવયોર્વિરોધસ્ય અભાવાત્ ।
ભાવે વાર્ઽથાપત્તેરપ્યનુપપત્તેઃ ।
અતો ઽવિનાભાવબલેનાર્થપ્રતીતિહેતુત્વાદર્થાપત્તિરનુમાનમેવ ।
*9,153*
એતેન કેવલવ્યતિરેકી પરિશેષશ્ચાર્થાપત્તિરેવ નાનુમાનમિત્યપિ નિરસ્તમ્ ।
*9,156*
ગૃહ્યમાણે વસ્તુનિ સ્મર્યમાણપ્રતિયોગિકસાદૃશ્યદર્શનાત્ સ્મર્યમાણે ગૃહ્યમાણપ્રતિયોગિકસાદૃશ્યપ્રતીતિરુપમાનમ્ ।
યથા ગામનુભૂય વનં ગતો ગવયે ગોસાદૃશ્યમુપલભ્ય ગવિ ગવયસાદૃશ્યં પ્રત્યેતિ ।
યદ્યપિ નૈતત્સ્મરણમ્ ।
પ્રતિયોગિનો ગવયસ્ય પ્રાગનનુભૂતત્વેન ગોગતસાદૃશ્યસ્યાનનુભૂતત્વાત્ ।
નહિ સામગ્ષભાવે યોગ્યેન્દ્રિયસન્નિકર્ષસદ્ભાવમાત્રેણાનુભવઃ શક્યો ઽઙ્ગીકર્તુમ્ ।
પ્રતિયોગિજ્ઞાનસ્યાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સાદૃશ્યપ્રતીતૌ હેતુત્વમવધૃતમેવ ।
નિર્વિકલ્પકપ્રતીત્યભ્યુપગમસ્ત્વપ્રામાણિક એવ ।
તથાપિ યો યત્સદૃશઃ સ તત્સદૃશ ઇતિ વ્યાપ્તિબલેન ગમકત્વાદનુમાનમેવ ।
વ્યધિકરણત્વાન્નેતિ ચેત્તસ્યાદોષતાયા નિરૂપિતત્વાત્ ।
એકાધિકરણતાયાઃ શક્યસમ્પાદનત્વાચ્ચ ।
તસ્માદ્વૈસાદૃશ્યદર્શનવત્સાદૃશ્યદર્શનમપિ ન પૃથક્ પ્રમાણમ્ ।
*9,159*
અન્યે તુ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધપ્રમિતિફલમનધિગતસઙ્ગતિસંજ્ઞાસ્મરણસહાયં તત્સમભિવ્યાહૃતાતિદેશવાક્યાર્થપ્રત્યભિજ્ઞાનમુપમાનમ્ ।
અતિદેશવાક્યાર્થશ્ચ ક્વચિત્સાધર્મ્યં ક્વચિદ્વૈધર્મ્યં ક્વચિદ્ધર્મમાત્રમિતિ ત્રિવિધો ભવતિ ।
યથાવ્યુત્પન્નગવયપદાર્થો ગોસદૃશો ગવય ઇત્યતિદેશવાક્યાનુભૂતમર્થં પ્રત્યક્ષે(ણ) ગવયે પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ગવયપદં સ્મરન્ ગવયપદસ્ય ગવયે સઙ્ગતિમવગચ્છતિ ।
તદિદં સાધર્મ્યોપમાનમ્ ।
વૈધર્મ્યોપમાનં તુ ગવાદિવદ્દ્વિશફો ન ભવત્યશ્વ ઇતિ વાક્યાર્થપ્રત્યભિજ્ઞાનાદશ્વે ઽશ્વપદસઙ્ગતિગ્રહણમ્ । ધર્મમાત્રોપમાનમપિ દીર્ઘગ્રીવત્વાદિધર્મવાન્પશુરુષ્ષ ઇતિ વાક્યાર્થપ્રત્યભિજ્ઞાનાદુષ્ષપદવ્યુત્પત્તિરિતિ મન્યન્તે ।
તત્ર યદ્યપિ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિઃ પ્રાગ્ગવયાદિદર્શનાદતિદેશવાક્યેન પ્રયોગાદિના લિઙ્ગેન વા ભવિતું નાર્હતિ ।
સમ્બન્ધિનો ઽનવગમે સમ્બન્ધસ્યાવગન્તુમશક્યત્વાત્ ।
તથાપિ ગવયાદિદર્શનોત્તરકાલં સાધર્મ્યાદિના લિઙ્ગેનૈવ ભવિષ્યતિ ।
એતસ્યાં દશાયામતિદેશવાક્યં વ્યાપ્તિગ્રાહકત્વેનોપયુજ્યતે ।
યથા હિ પૃથિવીત્વાભિસમ્બન્ધાત્પૃથિવીતિ વ્યવહર્તવ્યેતિ શ્રુતવતઃ પૃથિવીત્વાભિસમ્બન્ધં ક્વચિદ્દ્રવ્યે પશ્યતો ઽનુમાનેનૈવ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિરભ્યુપગતા ।
તથા પ્રકૃતે ઽપીતિ કથમિદં પૃથક્ પ્રમાણં સ્યાદિતિ ।
*9,161*
ઘટાદિપ્રત્યક્ષયોગ્યાર્થપ્રતિયોગિકાભાવપ્રતીતિસાધનં પ્રમાણમભાવઃ ।
તચ્ચાનુપલબ્ધિલક્ષણં લિઙ્ગમેવેત્યભાવો ઽપિ નાનુમાનાદ્ભિદ્યતે ।
અતો યુક્તં ત્રીણ્યેવ પ્રમાણાનીતિ ।
તત્કિમભાવો નિયમેનાનુમાનાન્તર્ગત ઇત્યત આહ- ક્વચિદિતિ ॥
... ક્વચિત્ ।
પ્રત્યક્ષાન્તર્ગતો ઽભાવઃ ...
ન્યાયસુધા:
કદાચિદ્ધટાદ્યભાવગ્રાહકં પ્રત્યક્ષમપિ ભવતીત્યર્થઃ ।
કિં તર્હિ પ્રત્યક્ષયોગ્યાર્થાનાં સર્વેષામપ્યભાવઃ પ્રમાણદ્વયવેદ્ય ઇત્યત આહ- સુખાદેરિતિ ॥
... સુખાદેર્નિયમેન ચ

ન્યાયસુધા:
ચસ્ત્વર્થઃ ।
સુખાદેરાન્તરસ્ય સાક્ષિવેદ્યસ્યાભાવસ્તુ નિયમેન સાક્ષિપ્રત્યક્ષેણૈવ ગ્રાહ્ય ઇત્યર્થઃ ।
યદ્વાભાવ ઇતિ પ્રમાણમેવોચ્યતે ।
તસ્ય સુખાદેરિતિ પરમ્પરયા સમ્બન્ધઃ ।
નિયમેન પ્રત્યક્ષાન્તર્ગત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અનેન બાહ્યાનાં પ્રત્યક્ષયોગ્યાનાં ઘટાદીનામભાવઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનવેદ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
તદયુક્તમ્ ।
એકસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય સ્વતન્ત્રકારણદ્વયજન્યત્વાનુપપત્તેઃ ।
પરસ્પરવિરુદ્ધપરોક્ષાપરોક્ષત્વલક્ષણાકારદ્વયપ્રાપ્તેશ્ચેત્યત ઉક્તમ્- ક્વચિદિતિ ॥
*9,162*
તથાપ્યનુપપત્તિરેવ, પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યે ઽર્થેઽનુમાનાનવકાશાદિત્યત આહ- અન્યત્રેતિ ॥
અન્યત્ર ખડિતિ પ્રાપ્તઃ ...
*9,162f.*
ન્યાયસુધા:
સુખાદેરન્યત્ર ઘટાદૌ પ્રતિયોગિનિ સતિ, યો ઽભાવો ઽભાવપ્રમાણં ખડિતિ પ્રાપ્નોતિ, તત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
યત્તુ વિલમ્બેન જાયતે તદનુમાનમિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ઘટાદ્યભાવગ્રાહકં યોગ્યાનુપલબ્ધિરૂપં પ્રમાણં પૃથગેવેતિ મીમાંસકાઃ ।
અનુપલબ્ધિલિઙ્ગકમનુમાનમેવે તદિતિ સૌગતાઃ ।
તદુભયમપ્યનુપપન્નમ્ ।
પ્રતિયોગિસ્મરણવતઃ પુરોવર્તિનિ ભૂતલે ઘટાદ્યભાવસ્ય પ્રત્યક્ષેણૈવ(ચાવ)ગમ્યમાનત્વાત્ ।
ઇન્દ્રિયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનો ઽભાવપ્રત્યયસ્યાપ્રત્યક્ષફલત્વાનુપપત્તેઃ ।
અપરોક્ષકારત્વસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાત્ ।
બાધકાભાવાચ્ચાન્યત્રોપક્ષયકલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
અન્યથા રૂપાદિજ્ઞાને ઽપિ પ્રમાણાન્તરકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
લિઙ્ગદર્શનવ્યાપ્તિસ્મરણાદિવિલમ્બેન વિના ખડિતિ જાયમાનસ્યાનુમાનફલત્વાનુપપત્તેઃ ।
લિઙ્ગસ્ય જ્ઞાતસ્યૈવ કરણત્વાદનુપલબ્ધેરપ્યભાવત્વેનાનુપલબ્ધ્યન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થાપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
*9,164*
નનુ ચ પ્રાતશ્ચત્વરાદૌ પ્રતિયોગિસ્મરણાભાવેન ગજાદ્યભાવંમનનુભૂય દેશાન્તરં ગતો ગજસ્મૃતિમાન્પ્રાતશ્ચત્વરે ગજો નાસીદિતિ પ્રતિપદ્યતે ।
ન તત્ર પ્રત્યક્ષસ્યાવકાશ ઇત્યનુપલબ્ધિલક્ષણં પૃથક્ પ્રમાણં તત્રાઙ્ગીકાર્યમિતિ ।
મૈવમ્ ।
તત્રાભાવસ્યાપ્રત્યક્ષત્વે ઽપ્યનુપલબ્ધિલિઙ્ગકાનુમાનવેદ્યતાભ્યુપગમાત્ ।
અનુપલબ્ધેશ્ચ સ્મરણાભાવલિઙ્ગાનુમેયત્વાત્ ।
અત એવ તત્ર ક્ષણં ધ્યાત્વા નાસીચ્ચત્વરે ગજ ઇતિ પ્રતિપદ્યતે ।
સ્મરણાભાવો ઽપ્યનુપલબ્ધ્યન્તરાનુમેય ઇત્યનવસ્થેત્યપિ નાસ્તિ ।
સાક્ષિગ્રાહ્યાણાં બુદ્ધિસુખાદીનામવભાવસ્ય નિયમેન સાક્ષિ(પ્રત્યક્ષ)વેદ્યત્વાદિતિ ।
*9,165*
તથાપ્યુપક્રમોપસંહારાવભ્યાસાપૂવર્તાફલાર્થવાદાઃ પ્રમાણાનિ સન્તીતિ કથં તત્ત્રિત્વનિયમ ઇત્યત આહ- પ્રારમ્ભાદ્યાશ્ચેતિ ॥
... પ્રારમ્ભાદ્યાશ્ચ યુક્તયઃ
ન્યાયસુધા:
યુક્તયઃ અનુમાનાનિ ।
કુત ઇત્યત આહ- આગમેતિ ॥
આગમાર્થાવસિત્યર્થા નિયતવ્યાપ્તયો ઽખિલાઃ

ન્યાયસુધા:
યતો ઽખિલાઃ પ્રારમ્ભાદ્યા નિયતવ્યાપ્તયો, યો યત્ર પ્રારભ્યતે સ તત્ર પ્રતિપાદ્ય ઇત્યાદિરૂપાં વ્યાપ્તિમપેક્ષમાણા એવાગમાર્થાવસિત્યર્થા ભવન્ત્યતો યુક્તય એવેત્યર્થઃ ।
એતેનાગમાન્તર્ભાવો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
ઉપક્રમાદ્યા આગમવિષયા એવ ન ચાર્થાપત્ત્યુપમાભાવા ઇતિ યોગવિભાગઃ ।
*9,166*
વાક્યાદીનામપિ પ્રમાણાનમનુમાનાન્તર્ભાવમાહ- વાક્યમિતિ ॥
વાક્યં પ્રકરણં સ્થાનં સમાખ્યા ચ તથાવિધાઃ
ન્યાયસુધા:
યતો વાક્યાદયો ઽપિ તથાવિધા વ્યાપ્તિમપેક્ષ્યૈવાગમાર્થાવસિત્યર્થાસ્તતસ્તથાવિધા યુક્તય એવેત્યર્થઃ ।
ઉપક્રમાદીનામુત્તરોત્તરં પ્રાબલ્યં વાક્યાદીનાં તુ પૂર્વપૂર્વમિતિ જ્ઞાપનાય યોગવિભાગઃ
યદ્યુપક્રમાદયો વાક્યાદયશ્ચાનુમાને ઽન્તર્ભવન્તિ તર્હિ કથમ્"ઉપક્રમોપસંહારાવભ્યાસો ઽપૂર્વતા ફલમ્ ।
અર્થવાદોપપત્તી ચ લિઙ્ગં તાત્પર્યનિર્ણયેઽ; ઇત્યુપક્રમાદીનામનુમાનાપરપર્યા(યાયા ઉપ)યોપપત્તેઃ પૃથક્ત્વેનોક્તિઃ ત ।
તથા"શ્રુતિર્લિઙ્ગં સમાખ્યા ચ વાક્યં પ્રકરણં તથાઽ; ઇતિ વાક્યાદીનાં લિઙ્ગાદિત્યત આહ- કુરુપાણ્ડવવદિતિ ॥
કુરુપાણ્ડવવત્ તેષામુપપત્તેઃ પૃથગ્ વચઃ

*9,167*
ન્યાયસુધા:
યથા પાણ્ડવાનાં કુરુ(વિશેષ)ત્વે ઽપિ સામાન્યવિશેષાપેક્ષયા"સન્તાનબીજં કુરુપાણ્ડવાનામ્ઽ; ઇત્યાદૌ કુરુભ્યઃ પૃથગ્વચનં તથા તેષામુપક્રમાદીનાં વાક્યાદીનાં ચાનુમાનત્વે ઽપ્યુપપત્તેર્લિઙ્ગાચ્ચ પૃથગ્વચનં યુક્તમિત્યર્થઃ ।
નનુ તથાપિ શાકુનલિપ્યક્ષરચેષ્યાસમ્બવૈતિહ્યપરિશેષાઃ પૃથક્ પ્રમાણાનિ સન્તીતિ ચેત્(ન) ।
શાકુનલિપ્યક્ષરચેષ્યાનામન્તર્ભાવસ્ય ન વિલક્ષણાધિકરણે સૂચિતત્વાત્ ।
સમ્ભવૈતિહ્યયોરનુમાનાગમાન્તર્ભાવસ્ય સર્વવાદિસમ્પ્રતિપન્નત્વાત્ ।
પરિશેષસ્ય ચ"પરિશેષો મિથઃ સિદ્ધિઃઽ; ઇત્યનેનૈવાનુમાનત્વસ્ય સ્થિતત્વાત્ ।
*9,168*
નનુ તથાપિ જૈનાસ્તર્કં પૃથક્ પ્રમાણમાહુઃ ।
સત્યમ્ ।
મિથસ્સિસિદ્ધિરીત્યાદિના સો ઽપ્યનુમાનાન્તર્ગત ઇતિ સૂચિતમેવ ।
અત્રાહ તર્કઃ પ્રમાણમેવ ન ભવતિ ।
કુતો ઽનુમાનમ્ ।
તથાહિ ।
અનિષ્યપ્રસઞ્જનં તર્કઃ ।
અનિષ્યં ચ દ્વિવિધં (ધા) પ્રામાણિકપરિત્યાગો ઽપ્રામાણિકસ્વીકારશ્ચેતિ ।
સ પઞ્ચવિધઃ ।
આત્માશ્રયાન્યોન્યાશ્રયચક્રકાનવસ્થાપ્રમાણબાધિતાર્થપ્રસઙ્ગભેદાત્ ।
તત્ર પ્રસઙ્ગો નામ વ્યાપ્યાઙ્ગીકારે ઽનિષ્યવ્યાપકપ્રસઞ્જનમ્ ।
*9,171*
સો ઽયં તર્કઃ પ્રમાણાનામનુગ્રાહકઃ ।
અનુગ્રહશ્ચ પ્રમાણવિષયસમ્ભાવનાદિરૂપઃ ।
તથાહિ ।
ભૂતલે ઘટઃ કિન્ન સ્યાદિતિ વિપરીતશઙ્કયા કુણ્ઠિતશક્તિકં પ્રત્યક્ષં ન તાવદ્ઘટાભાવં નિશ્નિનુયાદ્યાવદ્યદ્યત્ર ઘટો ઽભવિષ્યત્તદા ભૂતલમિવાદ્રક્ષ્યત તત્તુલ્યદર્શનસામગ્રીકત્વાદિતિ તર્કેણ વિપરીતશઙ્કા નાપનીયતે ।
તર્કો હિ દુર્જન ઇવ પરાભિલષિતં વિ(વ્યવ)ચ્છિદ્ય ઘટાભાવં સમ્ભાવયતિ ।
અથેદાનીં પ્રત્યક્ષં સુજન ઇવ સ્વપ્રમેયં નિશ્ચિનોતિ ।
*9,172*
એવં ક્વચિદ્વયભિચારશઙ્કયોપાધિશઙ્કયા વા ધૂમવાનપિ પર્વતો ઽગ્નિમાન્મા ભૂદિતિ પક્ષે વિપક્ષશઙ્કયાનુમાને કુણ્ઠિતે યદિ નિરગ્નિકઃ સ્યાત્પર્વતસ્તદા નિર્ધૂમો ઽપિ સ્યાદિત્યાદિરૂપસ્તર્કઃ પ્રવર્તતે ।
સ હ્યુપાધિકોટૌ તદાયત્તવ્યભિચારકોટૌ વાનિષ્યમુપજનયન્વિપરીતેચ્છાં વિચ્છિનત્તિ ।
તતશ્ચ નિશ્ચિતાવિનાભાવમનુમાનં નિષ્કમ્મપેવાગ્નિમત્ત્વં નિશ્ચાયયતિ ।
તથા સ્વર્ગકામો યજેતેત્યત્ર લિઙ્ગા પ્રતીયમાનાયા ભાવનાયા ભાવ્યપેક્ષાયાં, કિં ભાવ્યો ધાત્વર્થો ભવતુ, ભવતુ વા સ્વર્ગ, ઇતિ સન્દેહે સમાનપદોપાત્તત્વાદ્ધાત્વર્થ એવ ભાવ્ય ઇતિ શઙ્કયા કુણ્ઠિતશક્તિઃ શબ્દો જોષમેવાસ્તે ।
યદિ ધાત્વર્થો ભાવ્યઃ સ્યાત્તદા વિધેરિષ્યાભ્યુપાયત્વં શાસ્ત્રસ્ય ચ તદ્બોધકત્વં તત્પ્રણેતુશ્ચાપ્તત્વં પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્તિશ્ચેત્યેતત્સર્વં ન સ્યાદિતિ તર્કેણાપનીતાયાં શઙ્કાયાં શબ્દઃ સ્વર્ગમેવ ભાવ્યતયાવધારયતિ ।
એવં નાનાવિધસ્તર્કસાધ્યો ઽનુગ્રહઃ સ્વયમેવ બોદ્ધવ્યઃ ।
*9,175*
સો ઽયં પ્રમારૂપં વા પ્રમાણં સ્યાલ્લિઙ્ગદશર્નવદપ્રમારૂપં વેન્દ્રિયાદિવત્ ।
ન તાવદન્યઃ ।
તર્(ક)સ્યાહાર્યરૂપત્વાત્ ।
ન તત્કરણમપિ પ્રમાણમ્ ।
પ્રમાફલત્વાભાવાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
આરોપિતવિષયત્વાત્ ।
વિપર્યયપ્રામાણ્યોપગતૌ તુ તેનાસ્ય નિયામકઃ સમ્બન્ધો નાસ્તિ ।
અસમ્બદ્ધસ્ય ગમકત્વે ચાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
અનુમાનત્વે ચાસ્યાપાદકં લિઙ્ગમાપાદ્યં સાધ્યમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
નચ તદ્યુક્તમ્ ।
આપાદકસ્યાહાર્યત્વેનાન્યતરાસિદ્ધત્વાત્ ।
આપાદ્યસ્ય ચાનિષ્ટત્વેન બાધિતત્વાત્ ।
ન હ્યસિદ્ધં લિઙ્ગં ભવતિ ।
નાપિ બાધિતં સાધ્યમ્ ।
સતિ ચાશ્રયે ઽનુમાનં ભવતિ ।
ન(હિ)ચ ભૂતલે ઘટો ઽસ્તિ યઃ સાધ્યસાધનયોરાશ્રયઃ સ્યાત્ ।
વ્યધિકરણતા ચાપાદ્યાપાદકયોર્બહુલમુપલભ્યતે ।
આપાદ્યસ્ય સાધ્યત્વે ઽપસિદ્ધાન્તશ્ચ સ્યાત્ ।
ધૂમસદ્ભાવસ્ય સ્વયમભ્યુપગન્તવ્યત્વાત્ ।
તસ્માદ્વિપર્યયપરતન્ત્રત્વાદપ્રમાણમેવ પ્રમાણાનામનુગ્રાહકસ્તર્ક ઇતિ કુતો ઽસ્યાનુમાને ઽન્તર્ભાવ ઇત્યત આહ- સ્વન્યાયૈરિતિ ॥
*9,176*
સ્વન્યાયૈઃ સાધનં કાર્યં પરન્યાયૈસ્તુ દૂષણમ્ ।
સ્વન્યાયૈર્દૂષણં ચ સ્યાત્ સાધિતૈઃ પ્રતિવાદિનઃ

ન્યાયસુધા:
ન્યાયશબ્દેન ધમિર્લિઙ્ગવ્યાપ્તિદૃષ્ટાન્તા ઉચ્યન્તે ।
ન કેવલં પરસ્ય કિન્તુ સ્વસ્યાપિ યે સિદ્ધા ન્યાયાસ્તે સ્વન્યાયાઃ ।
સાધનમિતિ દૂષણસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
પરસ્યૈવ સિદ્ધા ન્યાયાઃ પરન્યાયાઃ સ્વસ્યૈવ સિદ્ધા ન્યાયાઃ સ્વન્યાયાઃ ।
ચશબ્દેન સાધનં ચ પ્રતિવાદિનઃ પ્રતિ ।
*9,179*
એતદુક્તં ભવતિ ।
દ્વિવિધં હિ કાર્યં કથકસ્ય, સ્વપક્ષસાધનં પરપક્ષદૂષણં ચેતિ ।
તત્ર સાધનં સ્વપરસમ્મતૈરેવ ન્યાયૈઃ કાર્યં નાન્યતરમાત્રસિદ્ધૈઃ ।
યથા પર્વતો ઽગ્નિમાન્ધૂમવત્ત્વાદ્યો યો ધૂમવાનસાવગ્નિમાન્યથા મહાનસ ઇતિ ।
ક્વચિત્પુનઃ સાધનં સ્વમાત્રસિદ્ધૈરેવ ન્યાયૈઃ ક્રિયતે ।
તત્ર ચ પરેણાન્યતરાસિદ્ધયાદાવુદાહૃતે તં પ્રતિ તત્સાધનં ક્રિયતે ।
યથા શબ્દો ઽનિત્યઃ કાર્યત્વાત્ ।
કાર્યશ્ચાસાવવ્યઞ્જકપ્રયત્નાનન્તરોપલબ્ધેરિત્યાદિ ।
સર્વથા સાધનમુભયસિદ્ધન્યાયસાધ્યમ્ ।
દૂષણં તુ દ્વિવિધમ્ ।
ઇદમિત્થં ન ભવતીતિ વાનિષ્યોપદર્શનેન વા ।
તત્રાદ્યમુભયસિદ્ધન્યાયૈરેવ કાર્યમ્ ।
યથા શબ્દો ન દ્રવ્યં શ્રોત્રગ્રાહ્યત્વાત્સામાન્યવદિતિ ।
ક્વચિત્પુનઃ સ્વમાત્રસિદ્ધૈર્ન્યાયૈઃ સાધનમિવ દૂષણમપિ કૃત્વા પરં પ્રતિ તત્સાધનં ક્રિયતે ।
યથા તત્રૈવ પ્રયોગે કાલેનાનૈકાન્ત્યૌદ્ભાવને તસ્યાતીન્દ્રિયત્વસાધનમિત્યાદિ ।
સર્વથાઽદ્યં દૂષણમુભયસિદ્ધન્યાયસમ્પાદ્યમેવ ।
દ્વિતીયં તુ પરસિદ્ધૈરેવ ન્યાયૈઃ કાર્યમ્ ।
યથા યદિ પર્વતો નિરગ્નિકસ્તદા નિર્ધૂમઃ સ્યાદિતિ ।
અત્ર હ્યાપાદકસ્ય પરસિદ્ધત્વમેવ ભાવ્યં ન સ્વસિદ્ધત્વમ્ ।
તદતિરિક્તાઙ્ગાનાં તુ સ્વસિદ્ધઃ સતી અસતી વા ન વિવક્ષિતા પરસિદ્ધિરેવોપયુજ્યતે ।
તદેવ ચ તર્ક ઇતિ વ્યવહ્રિયતે ।
તેન તત્રાશ્રયાસિદ્ધયન્યતરાસિદ્ધી ભૂષણે એવ ન દૂષણે ।
*9,181*
વ્યધિકરણત્વં તુ ન ક્વાપિ દૂષણમિત્યુક્તમ્ ।
શક્યસમ્પાદનં ચ તર્કે ઽપિ સામાનાધિકરણત્વમ્ ।
અવશ્યં ચૈતદેવમ્ ।
અન્યથા કેવલાન્વયિધર્મસ્ય કેવલવ્યતિરેકિણ્યભાવાત્ તસ્યાનનુમાનત્વાપત્તેઃ ।
સામાન્યલક્ષણસદ્ભાવાત્, વિશેષલક્ષણાભાવે ઽપિ ન દોષ ઇતિ ચેત્સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
વ્યાપ્ત્યપેક્ષયા ગમકત્વસ્ય તર્કે ઽપિ વિદ્યમાનત્વાત્ ।
વિદ્યમાન એવાશ્રયે વિદ્યમાનસ્યૈવેત્યપિ સામાન્યલક્ષણે નિવેશ્યત ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ વિપક્ષાભાવો વા સપ(ક્ષે સ)પક્ષસદ્ભાવો ઽપિ વા નિવેશ્યતામ્ ।
પ્રયોજનાભાવાન્નેતિ ચેન્ન ।
પ્રકૃતે ઽપિ સમત્વાત્ ।
તર્કનિરાસઃ પ્રયોજનમિતિ ચેત્તત્રાપિ કેવલવ્યતિકિનિરાસઃ પ્રયોજનં ભવિષ્યતિ ।
નિર્નિબન્ધનો ઽસાવિતિ ચેત્ સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
સાધને ઽપ્યસિદ્ધસ્યાનુમાનત્વં સ્યાદિતિ ચેત્તર્હિ વિપક્ષવતઃ સપક્ષે ઽસતો ઽપિ કેવલાન્વયિત્વં સ્યાત્ ।
તદ્વિશેષલક્ષણ એવ નિક્ષેપ્યમિતિ ચેત્સમાનમત્રાપિ ।
અત એવ સ્વન્યાયૈઃ સાધનમિત્યાદિના વ્યવસ્થા દર્શિતેતિ ।
[જોસ્હિ-14]
*9,184*
મભૂદાશ્રયાસિદ્ધયન્યતરાસિદ્ધયોરત્ર દૂષણત્વમ્ ।
તથાપિ બાધાપસિદ્ધાન્તસદ્ભાવાન્ન તર્કસ્યાનુમાનત્વમિતિ ચેત્ ન ।
તયોરપ્યસિદ્ધિવત્સાધનદૂષણવિશેષયોરેવ દૂષણત્વેન પ્રસઙ્ગાનુમાને તદભાવાદિતિ પૂર્વવત્પરિહારઃ સિદ્ધ એવ ।
તથાપિ, સાધને ઽપ્યવાન્તરભેદકલ્પનયા તર્હિ બાધાદેરદૂષણત્વં કલ્પ્યતામિત્યતિપ્રસઙ્ગનિરાસાય પરિહારાન્તરમાહ- પ્રસઙ્ગેતિ ॥
પ્રસઙ્ગાર્થતયા પ્રોક્તા ન સિદ્ધાન્તસ્ય દૂષકાઃ
ન્યાયસુધા:
પ્રસઙ્ગઃ આપાદનં, તદર્થતયા તદ્વિષયતયા પ્રસઞ્જનીયતયેતિ યાવત્ ।
પ્રોક્તાઃ નિર્ધૂમત્વાદયો ઽર્થાઃ ।
ન સિદ્ધાન્તસ્ય દૂષકા ઇત્યુપલક્ષણમ્ ।
ન બાધિતા ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*9,184f.*
એતદુક્તં ભવતિ ।
કિમાપાદ્યતોપેતસ્ય નિર્ધૂમત્વાદેર્બાધ્યત્વં તત્પ્રોક્તૌ ચાપસિદ્ધાન્ત ઉચ્યતે, ઉત કેવલસ્ય ।
નાદ્યઃ ।
યત આપાદનં નામાઙ્ગીકતર્વ્યતાજ્ઞાપનમ્ ।
ન પુનઃ સદ્ભાવપ્રતિપાદનમ્ ।
નચ તત્પ્રમાણાદિવિરુદ્ધમ્ ।
યદિ વિષં ભક્ષયિષ્યસિ તર્હિ મરિષ્યસીતિ યથા ।
દ્વિતીયે તુ સ્યાદેવ બાધાદિ ।
નચ તદત્રોચ્યતે ।
તથા સતિ (તર્હિ) સ્યાદિતિ ન સ્યાદિતિ ।
*9,185*
અસિદ્ધિરપ્યેવમેવ પરિહતર્વ્યા ।
તથાહિ ।
કિં યદ્યલંકૃતસ્ય નિરગ્નિકત્વાદેરસિદ્ધત્વમુચ્યતે ।
કિંવા કેવલસ્ય ।
ન પ્રથમઃ ।
અસિદ્ધેઃ ।
યદિ નિરગ્નિકઃ સ્યાદિત્ય(સ્ય હિ ય)પિ યદિ નિરગ્નિકત્વેનાઙ્ગીક્રિયેતેત્યર્થઃ ।
નચાયમસિદ્ધઃ ।
તથાસતિ તર્કસ્યાપ્યનુત્થાનાપત્તેઃ ।
અત એવ ભગવાનાચાર્યો"યદિ વિદ્યેતઽ; ઇત્યેતત્"વિદ્યત ઇત્યઙ્ગીકારો ભવેદ્યદિઽ; ઇતિ વ્યાખ્યાતવાન્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તસ્યાત્રાનુપાદાનાત્ ।
તથાત્વે(હિ) યદીતિ ન સ્યાદિતિ ।
*9,186*
અસ્મિન્પરિહારે સતિ પૂર્વોક્તવ્યવસ્થાશ્રયણે ઽપિ ન કશ્ચિતતિપ્રસઙ્ગઃ ।
*9,192*
સ્યાદેતત્ ।
દ્વિવિધમેવાનુમાનં સાધનં દૂષણં ચ ।
તત્ર તર્કો ન સાધનમિતિ તાવદ્ભવતામપિ સમ્મતમ્ ।
નાપિ દૂષણમ્ ।
દુષ્યિપ્રમાજનકં હિ દૂષણં નામ ।
નચ તર્કસ્ય તત્સમ્ભવતિ ।
પરસિદ્ધેન હિ ન્યાયેન પરસ્ય તત્ર દુષ્યિર્જ્ઞાપનીયા ।
ન ચાસૌ સાધુઃ ।
તથાત્વે હિ પરસિદ્ધ ઇત્યેવ ન સ્યાત્ ।
અસાધુના ચ જ્ઞાપ્યમાના દુષ્યિરાભાસભૂતૈવેતિ કથં તર્કો ઽનુમાનમિત્યતઃ છલજાત્યોર્દુષ્ટત્વમૂલવ્યુત્પાદનેનૈવૈતત્સમાનયોગક્ષેમમિત્યાશયવાંસ્તત્સ્વરૂપં નિરૂપયતિ- છલમિતિ ॥
છલં જાતિરિતિ દ્વેધા વ્યાહત્યન્તરમિષ્યતે
ન્યાયસુધા:
વ્યાહત્યન્તરં વ્યાહતિપ્રભેદઃ ।
ઇષ્યતે પ્રામાણિકૈઃ ।
યદ્વા વ્યાહતિવિરોધઃ ।
અન્યદસઙ્ગતં ચેતિ વ્યાહત્યન્તરમ્ ।
છલમસઙ્ગતં જાતિવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
*9,194*
તત્ર જાતેર્લક્ષણમાહ- જાતિરિતિ ॥
જાતિઃ સ્વવ્યાહતિર્જ્ઞેયા ...
ન્યાયસુધા:
જ્ઞેયત્યનેનોત્તરત્વવિશેષણં ન કાર્યમ્ ।
સાધને ઽપિ સ્વવ્યાહતેઃ સમ્ભવાત્ ।
વૃથા પ્રભેદકલ્પનસ્યાપ્રામાણિકત્વાત્ ।
સ્વવ્યાહતિશ્ચ સ્વવચનવિરોધસ્વક્રિયાવિરોધસ્વન્યાયવિરોધભેદેન ત્રિવિધેતિ ।
છલલક્ષણમાહ- છલમિતિ ॥
... છલમર્થાન્તરોત્તરમ્

ન્યાયસુધા:
પરોક્તસ્યાર્થાન્તરં પરિકલ્પ્ય તસ્યાર્થાન્તરસ્યોત્તરમિત્યર્થઃ ।
*9,195*
અયં ભાવઃ ।
અસ્તિ તાવત્સ્વવ્યાહતિલક્ષણા જાતિઃ, અર્થાન્તરોત્તરલક્ષણં છલં ચેતિ દ્વિવિધં નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
નચ તદઙ્ગીકારે ષડેવ નિગ્રહસ્થાનાનીતિ નિયમભઙ્ગઃ ।
જાતેર્વિરોધભેદત્વાચ્છલસ્યાસઙ્ગતિપ્રભેદત્વાદ્દ્વયોરપિ વા વિરોધ એવાન્તર્ભાવયિતું શક્યત્વાત્ ।
તત્ર જાતિં વા છલં વા પ્રયુઞ્જાનો દુષ્યમેતદિતિ કથં પ્રતિપાદનીય ઇતિ વાચ્યમ્ ।
જાતૌ તાવદ્યુક્તાઙ્ગહીનત્વાદયુક્તાઙ્ગાધિકત્વાદવિષયવૃત્તિત્વા(દ્વા)દ્દુષ્યમેતદિતિ । છલે ચ મદવિવક્ષિતદૂષણેનાસઙ્ગતત્વાદિત્યેવમિતિ ચેત્ ।
તત્ર જાતિવાદી નેદમયુક્તાઙ્ગમિતિ વા નેદમયુક્તમિતિ વા નાયમવિષય ઇતિ વા નેદમયુક્તમિતિ વા (પ્રતિ)બ્રૂયાદેવ ।
છલવાદી ચ કિં ત્વદ્વિવક્ષયા, ત્વદ્વચનેન પ્રતીતો ઽર્થો મયા દૂષણીય ઇતિ ।
તૌ કથં પ્રતિબોધનીયૌ ।
*9,196f.*
અથ મન્યસે ।
દ્વિવિધં દુષ્ટત્વમૂલં સાધારણમસાધારણં ચ (ચેતિ) ।
તત્રાસાધારણં યુક્તાઙ્ગત્યાગાદિકમ્ ।
સાધારણં તુ સ્વવ્યાહતિઃ ।
તત્રાસાધારણદૂષણોપન્યાસે ઽપિ પુનશ્શઙ્કમાનઃ સ્વવ્યાહત્યા બોધનીયઃ ।
યદિ વ્યાપ્ત્યાદ્યઙ્ગમનપે(ક્ષ્યૈવ)ક્ષ્ય પ્રસઙ્ગસ્તદા જાતિવાક્યાર્થો ઽપિ તથા દૂષયિતું શક્યત ઇત્યાદિ ।
યદિ (ચ) વક્તુર્વિવક્ષામનપેક્ષ્યૈવ શબ્દપ્રતીતત્વમાત્રેણ દૂષણં તદા છલવાક્યે ઽપિ તથા શક્યમિતિ ।
એવં તર્હિ પરસિદ્ધેનૈવ ન્યાયેન પરશ્છલજાત્યોર્દુષ્યિં બોધનીયઃ ।
તતઃ પરં તુ ન શઙ્કયત એવ ।
વ્યાઘાતાવધિત્વાદાશઙ્કાયા ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
તથાચ પરન્યાયસ્તાવદસાધુઃ ।
તેન બોધ્યમાના દુષ્યિરાભાસભૂતૈવેતિ છલાદેર્વાસ્તવમદુષ્ટત્વં સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્ ।
ન હ્યત્ર પરન્યાયઃ પ્રમાણત્વેનોપન્યસ્યતે કિન્ત્વસાધુરયં ત્વદીયો ન્યાયો યતઃ સ્વાત્માનમપિ વ્યાહન્તીત્યભિપ્રાય ઇતિ ચેત્તુલ્યમેતત્પ્રકૃતે ઽપિ ।
ન હ્યત્રાપિ નિરગ્નિકત્વં પ્રમાણતયોપન્યસ્યતે ઽપિ તુ અસાધુરયં ત્વદીયો નિરગ્નિકત્વાઙ્ગીકારો યતઃ પ્રમાણવિરુદ્ધં નિર્ધૂમત્વમપ્યઙ્ગીકારયતીત્યભિપ્રાયૈતિ ।
જાત્યાદૌ સ્વવિરુ(દ્ધતાપ)દ્ધાપત્તિસ્તર્કે તુ પ્રમાણવિરુદ્ધાપત્તિરિતિ વૈલક્ષણ્યમાત્રમ્ ।
અસ્તિ ચ સ્વવિરુદ્ધાપત્તિરન્તતસ્તર્કે ઽપિ ।
યથોક્તમ્ ।
"વ્યાઘાતાવધિરાશઙ્કા તર્કઃ શઙ્કાવધિર્મતઃઽ; ઇતિ ।
તદેવં તર્કસ્ય દૂષણાનુમાને ઽન્તર્ભાવાદ્યુક્તમુક્તમિતિ ।
*9,198*
તદનેન પ્રબન્ધેનોક્તાર્થસ્ય પ્રકૃતોપયોગં દર્શયન્નપવ્યાખ્યાનસ્ય દૂષણાન્તરમાહ- એવમિતિ ॥
એવં સંશોધિતન્યાયસદાગમવિરોધતઃ ।
નાનિર્વાચ્યમિહ પ્રોક્તં માયામાત્રપદેન હિ

*9,199*
ન્યાયસુધા:
સંશોધિતઃ આભાસાત્સમ્યગ્વિવેચિતઃ ।
ન્યાયો ઽનુમાનમ્ ।
નિર્દેષત્વસ્યાગમપદેનૈવ લબ્ધત્વાત્સચ્છબ્દેન નિરવકાશત્વમુચ્યતે ।
ઇહ સૂત્રે ।
પ્રોક્તં સન્ધ્યમિતિ શેષઃ ।
તત્ર ન્યાયવિરોધો ઽનુપદમેવ પ્રદર્શયિષ્યતે ।
સ્વપ્નસ્ય સત્યતાં પ્રતિપાદયન્સદાગમસ્તુ ભાષ્યાદાવુદાહૃતઃ પ્રસિદ્ધ એવેતિ હિશબ્દેનાહ ।
ન કેવલં પ્રમાણાભાવાન્માયામાત્રમિતીયં ન સ્વપ્નસ્યાનિર્વાચ્યતાપ્રતિજ્ઞા કિન્નામ પ્રમાણવિરોધાદપીત્યર્થઃ ।
ન કેવલં પ્રમાણવ્યાહતેયં પ્રતિજ્ઞાપિ તર્હિ સ્વવ્યાહતાપીત્યાહ- વિલક્ષણમિતિ ॥
વિલક્ષણં સદસતોરિતિ હિ વ્યાહતં સ્વતઃ
ન્યાયસુધા:
અનિર્વાચ્યમિતિ ન વાચ્યતાવિરહઃ પરસ્યાભિમતઃ સ્વક્રિયાવિરોધાપત્તેઃ ।
કિન્તુ સદસતોઃ સકાશાદ્વિલક્ષણમિતિ પ્રતિજ્ઞાનં ચ સ્વવ્યાહતમ્ ।
સન્ન ભવતીત્યુક્તે ઽસત્ત્વમેવ લબ્ધમ્ ।
પુનરસન્ન ભવતીત્યભિધાને કથં ન સ્વવ્યાહતિઃ ।
એવમસન્ન ભવતીત્યભિહિતે સતિ સત્ત્વમેવાભિહિતમ્ ।
પુનઃ સન્ન ભવતીત્યુક્તૌ કુતો ન સ્વવ્યાહતિરિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
તૃતીયપ્રકારાઙ્ગીકારિણાં ન સ્વવ્યાહતિરિતિ ચેન્ન ।
અસ્યાં પ્રતિજ્ઞાયાં સિદ્ધાયાં તૃતીયપ્રકારસિદ્ધિસ્તત્સિદ્ધૌ ચ પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધિરિતિ પરસ્પરાશ્રયદોષાત્ ।
સદાદિપ્રકા(ર)રૈઃદુર્નિરૂપતામાત્રં પ્રતિજ્ઞાયતે ન પુનરસદાદિપ્રકારો વિધીયતે ઽતો ન સ્વવ્યાહતિરિતિ ચેન્ન ।
સદાદિપ્રકારપ્રતિષેધો ઽસદાદિપ્રકારવિધિરિત્યેતયોરનર્થાન્તરભાવસ્યોક્તત્વાત્ ।
અન્યથૈવં મમ માતા વન્ધ્યેત્યાદાવપિ સ્વવ્યાહતિઃ સમાહિતા સ્યાત્ ।
*9,202*
કિઞ્ચ સદસદ્વિલક્ષણમિત્યત્ર સચ્છબ્દેન કિમબાધ્યમભિધીયતે ઉત બ્રહ્મસ્વરૂપમ્ ।
વૈલક્ષણ્યમપિ તદ્ધમર્વિપરીતધર્મ(વ)ત્ત્વં વા તત્પ્રતિયોગિકાન્યોન્યાભાવો વા તત્ત્વાનધિકરણત્વં વા ।
સર્વેષ્વપિ દૂષણાન્યાહ- પ્રતિયોગિત્વમપીતિ ॥
પ્રતિયોગિત્વમપ્યસ્ય બ્રહ્મણો ઽઙ્ગીકૃતં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
અસ્ય સ્વાપ્નપ્રપઞ્ચસ્ય ।
સ્વાપ્નપ્રપઞ્ચં પ્રતીતિ યાવત્ ।
અપિપદં દોષાન્તરસમુચ્ચયાર્થમ્ ।
અસ્ય નિરાકારતયાઙ્ગીકૃતસ્યાપિ બ્રહ્મણ ઇતિ વા ।
સદસદ્વિલક્ષણં સન્ધ્યમિતિ પ્રતિજાનતેતિ વાક્યશેષઃ ।
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
સચ્છબ્દેનાબાધ્યમઙ્ગીકૃત્ય વૈલક્ષણ્યમપિ તદ્ધર્મવિપરીતધર્મત્વમઙ્ગીક્રિયતે ચેત્તદાબાધ્યસ્યાપિ ધર્મવત્ત્વમઙ્ગીકૃતં સ્યાત્ ।
અબાધ્યં ચ ન બ્રહ્મણો ઽન્યદસ્તીતિ બ્રહ્મૈવ સધર્મકમુ(મિત્યુ)ક્તં સ્યાત્ ।
તથા ચાપસિદ્ધાન્તઃ ।
એતેન સચ્છબ્દસ્ય બ્રહ્માર્થો, વૈલક્ષણ્યં ચ તદ્ધર્મવિપર્યય ઇતિ પક્ષો ઽપ્યપાસ્તઃ ।
અથાબાધ્યં સત્, વૈલક્ષણ્યં ચ તત્પ્રતિયોગિકો ઽન્યોન્યાભાવ ઇતિ મતમ્ ।
તદા બ્રહ્માતિરિક્તસ્યાબાધ્યસ્યાભાવાદ્બ્રહ્મણઃ પ્રપઞ્ચં પ્રતિ પ્રતિયોગિત્વલક્ષણો ધર્મઃ સ્વીકૃતો ભવેત્ ।
અનેન સચ્છબ્દો બ્રહ્માર્થ ઇતિ (ઇત્યપિ) પ્રત્યુક્તમ્ ।
અથ સચ્છબ્દો ઽબાધ્યાર્થો, વૈલક્ષણ્યં ચ તત્ત્વાનધિકરણત્વં તર્હિ બાધ્યમિતિ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ સ્યાત્ ।
કાત્સ્નર્યેનાનભિવ્યક્તત્વં ચ તદેવેતિ સાધ્યહેત્વોર્ભેદો ન ભવેત્ ।
અબાધ્યસ્ય ધર્મિત્વં ચાભ્યુપેતં સ્યાત્ ।
અન્યથા ત્વપ્રત્યયવૈયર્થ્યાત્ ।
એતેન બ્રહ્મપક્ષરો ઽપ્યપોઢઃ ।
નચ વાચ્યં સકલમપ્યેતદયુક્તમ્ ।
યતો ઽત્ર માયામાત્રત્વમેવ પ્રતિજ્ઞાતં ન તુ સદસદ્વૈલક્ષણ્યમિતિ ।
માયામાત્રપદસ્ય સદસદ્વૈલક્ષણ્યાર્થતયૈવ પરસ્યાભિમતત્વાત્ ।
તચ્ચ"કિં સ્વપ્ને પારમાર્થિકી સૃષ્ટિરાહોસ્વિન્મયામયિઽ; ઇતિ સંશયોપપાદનેન"સન્ધ્યે તથારૂપૈવ સૃષ્ટિઃઽ; ઇતિ પૂર્વપક્ષોત્થાપનેન"ન પરમાર્થગન્ધો ઽપ્યસ્તિઽ; ઇતિ સિદ્ધાન્તોપક્રમેણ ચાવગમ્યતે ન હ્યસત્ત્વં સ્વીક્રિયત ઇતિ ।
*9,205*
સ્યાદેતત્ ।
બ્રહ્મણઃ પ્રતિયોગિત્વાદ્યઙ્ગીકારે ઽપિ નાપસિદ્ધાન્તઃ ।
પરમાર્થતો હિ બ્રહ્મ નિર્ધર્મકં બ્રૂમઃ ।
પ્રતિયોગિત્વાદિકં ચાઙ્ગીક્રિયમાણં મિથ્યૈવ ।
ન હ્યારોપિતેન નીલિમ્ના નભસો નીરૂપત્વં વ્યાહન્યત ઇત્યાશઙ્કયાહ- મિથ્યા ચેદિતિ ॥
મિથ્યા ચેત્ પ્રતિયોગિત્વં વૈલક્ષણ્યં તતો નહિ
ન્યાયસુધા:
પ્રતિયોગિત્વમિત્યુપલક્ષણમ્ ।
બ્રહ્મણઃ પ્રતિયોગિત્વાદિ યદિ મિથ્યા સ્યાત્તર્હિ તતો બ્રહ્મણઃ સ્વાપ્નપ્રપઞ્ચસ્ય વૈલક્ષણ્યમુક્તવિધં ન સ્યાત્ ।
યસ્ય યદપેક્ષયા ન પ્રતિયોગિત્વં ન તતસ્તસ્ય વૈલક્ષણ્યમપિ ।
યથા તત એવ ઘટાત્તસ્યૈવ ઘટસ્યેતિ વ્યાપ્તિસૂચનાર્થો હિશબ્દઃ ।
મિથ્યાશબ્દો ઽનિર્વચનીયવચનો નાસદ્વચન ઇતિ તુ પ્રાગનિર્વચનીયસિદ્ધેર્દુર્વચનમ્ ।
*9,206*
નનુ ચ વૈલક્ષણ્યં ન સ્યાદિતીદમિષ્યાપાદનમ્ ।
મયા તસ્યાપિ મિથ્યાત્વાઙ્ગીકારાદિત્યત આહ- અવિલક્ષણત્વમિતિ ॥
અવિલક્ષણત્વં સત્યં સ્યાન્ ...
ન્યાયસુધા:
યદિ સ્વાપ્નપ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્મવૈલક્ષણ્યં મૃષા તદવિલક્ષણત્વં સત્યં સ્યાત્ ।
ઘટાદૌ તથા દર્શનાત્ ।
યદ્યપ્યત્ર ન પરેણ તથાસ્ત્વિતિ વક્તું (ન) શક્યમ્ ।
અપસિદ્ધાન્તાપત્તેઃ સ્ફુટત્વાત્ ।
તથાપ્યધિકં વિવક્ષુરાહ- મિથ્યાત્વમિતિ ॥
... મિથ્યાત્વં બ્રહ્મણસ્તતઃ

અનિર્વાચ્યસ્ય સત્ત્વં વા ...
ન્યાયસુધા:
તતો બ્રહ્મસ્વપ્નયોરવૈલક્ષણ્યસ્ય સત્યત્વાત્ ।
અનિર્વાચ્યસ્ય અનિર્વાચ્યતયાઙ્ગીકૃતસ્ય સ્વપ્નસ્ય ।
સત્ત્વં, ભવેદિત્યનુવર્તતે ।
પ્રસઙ્ગસ્યાનિષ્યતા(પ્ર)દર્શનાય સ્વપ્નસ્યેતિ વક્તવ્યે ઽનિર્વાચ્યસ્યેત્યુક્તમ્ ।
એવં બ્રહ્મણઃ સત્યસ્યેત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
બ્રહ્મસ્વપ્નયોરવૈલક્ષણ્યસ્ય સત્યત્વે ઽપિ કુતો મિથ્યાત્વાદિપ્રસઙ્ગ ઇત્યતો વેદમુદિતમ્ ।
ઉપલબ્ધં હિ ઘટસ્ય ઘટાન્તરેણ સાલક્ષણ્યસદ્ભાવે પાર્થિવત્વાદિસામ્યમ્ ।
અત્ર સામાન્યેન વિશેષાપાદનાન્નાપાદ્યાપાદકયોરભેદઃ શઙ્કનીયઃ ।
ભાવત્વે દ્રવ્યાદ્યન્યતમત્વાપત્તિરિતિ યથા ।
બ્રહ્મપ્રતિયોગિકં સ્વપ્નસ્ય સાલક્ષણ્યં ચેદ્બ્રહ્મણો ઽપિ મિથ્યાત્વં સ્યાદિત્યસઙ્ગતમ્ વ્યધિકરણત્વાદિતિ ન વાચ્યમ્ ।
યત્પ્રતિયોગિકં યત્ર સાલક્ષણ્યં સ તદ્ધર્મેતિ વ્યાપ્તેઃ સુગ્રહત્વાત્ ।
યસ્તુ મન્દમતિસ્તં પ્રતિ સમાનાધિકરણમપ્યનિષ્યં સુવચનમિતિ પ્રસઙ્ગાન્તરમભિહિતમ્ ।
*9,208*
સ્યાદેતત્ ।
બ્રહ્મણઃ પ્રતિયોગિત્વાભાવે ઽનુયોગિત્વં સ્યાત્ ।
તથાચ સ્વપ્નસ્ય તતો વૈલક્ષણ્યં ન સ્યાત્ ।
તદભાવે ચ સાલક્ષણ્યાપત્ત્યા બ્રહ્મસ્વપ્નયોર્મિથ્યાત્વાદિ પ્રસજ્યેતેત્યુક્તમયુક્તમ્ ।
સધર્મકે હિ વસ્તુન્યેકસ્ય ધર્મસ્યાભાવેન તદ્વિરુદ્ધસ્ય ધર્મસ્ય ભાવો ભાવેન ચાભાવો(ન્યસ્ય ભાવો) વક્તું શક્યતે ।
યથા પરિમાણવત્ત્વાદ્દ્રવ્યસ્ય મહત્ત્વાભાવે ઽણુત્વસ્ય અણુત્વભાવે વા મહત્ત્વાભાવસ્યાપાદનમ્ ।
યથા (વા) વક્તુર્મન્દવચનાભાવે તીવ્રવચનમ્ ।
તદ્ભાવે વા તદભાવઃ શક્યાપાદનઃ ।
બ્રહ્મ તુ સકલધર્મવિકલમિતિ કથં તત્રાપાદનં પ્રતિયોગિત્વાદેરિવાયોગિત્વાદેરપ્યભાવાત્ ।
નહિ પરિમાણરહિતે ગુણાદૌ વક્તૃત્વશૂન્યે કાષ્ઠે ચોક્તપ્રસઙ્ગાવકાશો ઽસ્તિ ।
તથા સ્વપને ઽપિ નોક્તપ્રસઙ્ગાવકાશઃ ।
સ્વયમસત્યસ્ય વૈલક્ષણ્યવદવૈલક્ષણ્યસ્યાપ્યભાવાત્ ।
નહિ ભ્રાન્તસર્પવિસર્પણાદયઃ સત્યા ભવેયુરિત્યાશઙ્કય બ્રહ્મણો નિર્ધર્મકત્વં દૂષયતિ ।
યદીત્યાદિના ઈશતજ્જ્ઞાનેત્યતઃ પ્રાક્તનેન પ્રકરણેન ।
*9,209*
... યદિ ધર્મા ન કેચન ।
બ્રહ્મણો નૈવ જિજ્ઞાસ્યં ... ॥ મનુવ્_3,2.40બ્-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદિ બ્રહ્મણઃ કે ઽપિ ધર્મા ન સ્યુસ્તર્હિ તજ્જિજ્ઞાસ્યં નૈવ સ્યાત્ ।
ભવતિ હિ (ચ) જિજ્ઞાસ્યમ્ ।
અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિ વચનાત્ ।
અતો ન તન્નિર્ધકમિતિ ।
*9,210*
નિર્ધર્મકત્વે ઽપિ બ્રહ્મણઃ કુતો ન જિજ્ઞાસ્યતેત્યત આહ- જિજ્ઞાસેતિ ॥
... જિજ્ઞાસા ધર્મનિર્ણયઃ

ન્યાયસુધા:
વિચારો હિ જિજ્ઞાસા નામ ।
સ ચ ધર્મસ્ય નિર્ણયો ધર્મનિર્ણયઃ ।
વ્યાપ્યધર્મદર્શનમિતિ યાવત્ ।
શશવિષાણવન્નિર્ધર્મકે કથમસૌ સ્યાત્ ।
અઙ્ગીકારે ચ વ્યાઘાતઃ કથં ન સ્યાત્ ।
ઇતો ઽપિ ન નિર્ધર્મકસ્ય જિજ્ઞાસ્યતેત્યાહ- ઇદમિત્થમિતિ ॥
ઇદમિત્થમિતિ જ્ઞાનં જિજ્ઞાસાયાઃ પ્રયોજનમ્
ન્યાયસુધા:
ન ખલ્વનુમાનવિચારાપરપર્યાયાયાઃ જિજ્ઞાસાયા વસ્તુસ્વરૂપમાત્રજ્ઞાનં પ્રયોજનમ્ ।
તસ્ય પ્રાગેવ સિદ્ધત્વાત્ ।
અસિદ્ધૌ વા(ચા)ઽઽશ્રયાસિદ્ધસ્યાનુમાનસ્યાનુત્થાનાત્ ।
કિન્નામેદમિતિ સ્વરૂપાનુવાદેનેત્થમિતિ વ્યાપકધર્મવિશિષ્યધર્મિજ્ઞાનમ્ ।
ધૂમાનુમાનાદૌ તથા દર્શનાત્ ।
તથા ચ કથં નિર્ધર્મકસ્ય જિજ્ઞાસ્યતેતિ ।
એતેન સ્વપ્ને ઽપિ પ્રસઙ્ગાનવકાશો(ઽપિ) નિરસ્તઃ ।
તથા સતિ માયામાત્રમિત્યનુમાનાસમ્ભવાત્ ।
આરોપિતાભ્યાં વ્યાપ્યવ્યાપકાભ્યાં તત્સમ્ભવં ઇતિ ચેન્ન ।
સ્વરૂપાસિદ્ધિબાધપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
*9,211*
યદ્યપિ ન બ્રહ્મનિષ્ઠેન કેનચિદ્ધર્મેણ તત્ર ધર્માન્તરં વિધિત્સિતં તથાપિ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિવૃત્ત્યા ધર્માન્તરસ્ય ભ્રાન્તિપ્રસક્તસ્યાન્યત્ર સતો નિવૃત્તિર્જ્ઞાપ્યતે ।
યથોક્તમ્ ।
સિદ્ધં તુ નિવર્તકત્વાદિતિ ।
એવઞ્ચ નિર્ધર્મકસ્ય કથં જિજ્ઞાસ્યતાનુપપત્તિરિત્યત આહ- ઇત્થમ્ભાવો હીતિ ॥
ઇત્થમ્ભાવો હિ ધર્મો ઽસ્ય ન ચેન્ન પ્રતિયોગિતા

ન્યાયસુધા:
અસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રતિયોગિતા વિરોધિતા ।
પ્રપઞ્ચધર્મવ્યાવૃત્તિમત્તેતિ યાવત્ ।
ન ખલુ નિરાધારયા કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય નિવૃત્ત્યા નિરાધારૈવ ધર્માન્તરવ્યાવૃત્તિરનુમાતું શક્યા ।
એવંવિધાનુમાનપ્રવૃત્તેરલૌકિકત્વાત્ ।
અતો બ્રહ્મનિષ્ઠયૈવ બ્રહ્મનિષ્ઠેતિ વાચ્યમ્ ।
યદિ ચાસ્ય ધર્મો ન સ્યાન્ન તર્હિ વ્યાવૃત્તિમત્તાપિ સ્યાદિતિ ।
ઇત્થમિતિ જ્ઞાનં જિજ્ઞાસાફલં ચેદ્બ્રહ્મણીત્થમ્ભાવ એવ સ્વીકાર્યઃ સ્યાત્ ।
તત્ કિં ધર્મેણેતિ મન્દાશઙ્કાનિરાસાય"ઇત્થમ્ભાવો હિ ધર્મો ઽસ્યઽ; ઇત્યનુવાદેન પરિહારો ઽભિહિતઃ ।
યદ્વાસ્તુ વ્યાવૃત્તિમત્તા બ્રહ્મણઃ કિં ધર્મેણેત્યત ઇદમુક્તમ્ ।
ન વિધિરૂપ એવ ધર્મઃ કિન્નામેત્થમ્ભાવમાત્રં પ્રકૃતમિતિ ।
તદનેન બ્રહ્મ ન નિર્ધર્મકં જિજ્ઞાસ્યત્વાત્પર્વતવદિત્યનુમાનં (ચ) સૂચિતં ભવતિ ।
*9,212*
ઇતો ઽપિ ન નિર્ધર્મકં બ્રહ્મેત્યાહ- ઇત્થમ્ભાવાત્મકાનિતિ ॥
*9,213*
ઇત્થમ્ભાવાત્મકાન્ ધર્માનાહુશ્ચ શ્રુતયો ઽખિલાઃ
ન્યાયસુધા:
શ્રુતયશ્ચેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ભવ(ન્તુ સ)ન્તિ સત્યકામ ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયો ધર્મવાદિન્યો ન ત્વપહતપાપ્મેત્યાદ્યાસ્તત્કથમખિલા ઇત્યુચ્યત ઇત્યત ઉક્તમિત્થમ્ભાવાત્મકાનિતિ ।
અખણ્ડનિષ્ઠતા તુ પ્રાગેવ નિરાકૃતા નિરાકરિષ્યતે ચેતિ ।
ન કેવલં શ્રુત્યનુમાનવિરુદ્ધં બ્રહ્મણો નિર્ધર્મકત્વં કિન્તુ સૂત્રવિરુદ્ધં ચેત્યાહ- અદૃશ્યત્વાદયો ઽપીતિ ॥
અદૃશ્યત્વાદયો ઽપ્યસ્ય ગુણા હિ પ્રભુણોદિતાઃ

ન્યાયસુધા:
પ્રભુણાપીતિ સમ્બન્ધઃ ।
"અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃઽ; ઇત્યાદિનેતિ શેષઃ ।
યદ્વા ન વિધિરૂપ એવ ધર્મઃ કિન્નામેત્થમ્ભાવમાત્રમિત્યત પ્રયોગમનેન પ્રમાણયતિ ।
અત્રચાપિશબ્દો ન ભિન્નક્રમઃ ।
ગુણશબ્દશ્ચ ધમર્વચનો ન પારિભાષિકવચનઃ ।
અદૃશ્યત્વાદીનાં તદભાવાત્ ।
નન્વસ્માભિર્ભાવરૂપા એવ ધર્મા બ્રહ્મણો નાઙ્ગીક્રિયન્તે ઽભાવાત્મકાસ્તુ સ્વીક્રિયન્ત એવ ।
અતો ન સૂત્રવિરોધ ઇત્યત આહ- યદીતિ ॥
યદિ સ્યુસ્તાદૃશા ધર્માઃ સર્વજ્ઞત્વાદયો ન કિમ્
ન્યાયસુધા:
તાદૃશા અભાવાત્મકાઃ ।
યતાદૃશ્યત્વાદ્યાઃ પ્રમાણાવગતાસ્તથા સર્વજ્ઞત્વાદયો ભાવરૂપા અપિ યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધા ઇતિ તે ઽપ્યઙ્ગીકાર્યાઃ ।
અથ તદઙ્ગીકારે નેહ નાનાસ્તીત્યાદિશ્રુતિવિરોધ ઇત્યુચ્યતે સો ઽદૃશ્યત્વાદ્યઙ્ગીકારે ઽપિ સમાનઃ ।
અતો ઽર્ધચર(જર)તીયસ્યાપ્રામાણિકત્વાત્સર્વજ્ઞત્વાદયો ઽપિ સ્વીકાર્યાઃ ।
અદૃશ્યત્વાદયો ઽપિ વા ત્યાજ્યા ઇતિ ।
*9,214*
સ્યાદેતત્ ।
સર્વજ્ઞત્વાદયઃ સર્વનિરૂપ્યત્વાત્સર્વાપેક્ષાઃ ।
વિયદાદિકં ચ સર્વં ભ્રાન્તિસિદ્ધમસત્યમેવ ।
અસત્યસાપેક્ષાસ્તુ કથં પરમાથર્તો બ્રહ્મધર્મતયા સ્વીકર્તું શક્યન્ત ઇત્યત આહ- અન્યેતિ ॥
અન્યાપેક્ષા યદિ સ્યુષ્ટે ...
ન્યાયસુધા:
તે સર્વજ્ઞત્વાદયો ઽન્યાપેક્ષા ઇતિ યદિ નાઙ્ગીક્રિયન્તે તર્હિ તે ઽદૃશ્યત્વાદયો ઽપિ ન દૃશ્યમદૃશ્યમિત્યેવમન્યાપેક્ષાસ્સ્યુરિતિ નાઙ્ગીકાર્યા એવ ।
તથા ચ સૂત્રવિરોધસ્તદવસ્થ એવ ।
વિષયતયાન્યાપેક્ષત્વં પ્રતિયોગિતયાન્યાપેક્ષત્વમિતિ (તુ) વૈષમ્યમાત્રમ્ ।
સ્યુષ્ય ઇતિ સુષામાદિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*9,216*
કિઞ્ચ પરાપેક્ષતયા સર્વજ્ઞત્વાદિકં બ્રહ્મણો ઽનઙ્ગીકુર્વાણેન સત્તાપિ નાઙ્ગીકરણીયા ।
યતઃ સત્તાપ્યેવં પરાપેક્ષેત્યાહ- સત્તૈવમિતિ ॥
... સત્તૈવં ...
ન્યાયસુધા:
નાસ્ત્યેવ સ્વરૂપાતિરિક્તા સત્તેતિ ચેત્સ્વરૂપસત્તાપિ ન સ્યાત્ ।
નહિ મિથ્યાભૂતપરાપેક્ષં સત્યસ્વરૂપં ભવિતુમર્હતીતિ ત્વદીયન્યાયપ્રાપ્તત્વાત્ ।
તથાચ સદેવ સોમ્યેત્યાદિશ્રુતિવિરોધઃ ।
કથં સત્તા પરાપેક્ષેત્યત આહ- દેશેતિ ॥
... દેશકાલગા

ન્યાયસુધા:
યતસ્તસ્માત્સત્તૈવમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
નનુ દેશકાલગેતિ કો ઽર્થઃ ।
દેશકાલસમ્બદ્ધેતિ વા દેશકાલજન્યેતિ વા ।
નાદ્યઃ ।
તાવતા પરાપેક્ષાસિદ્ધેઃ ।
નહિ ગગનં ઘટેન સંયુક્તમિત્યેતાવતા તદપેક્ષમ્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનાદિનિત્યત્વાદિતિ ચેદેવં તર્હિ સાવર્જ્ઞાદેરપિ નાન્યાપે(ક્ષા)ક્ષતા ।
નહિ સર્વેણ સહ વિષયવિષયિભાવમાત્રેણ સર્વાપેક્ષત્વં સૌરપ્રકાશસ્યાપિ ઘટાપેક્ષતાપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન(હિ સ) ચ સર્વેણ જન્યત્વમ્ ।
નિત્યસિદ્ધત્વાત્ ।
*9,217*
નનૂત્પત્તૌ સાર્વજ્ઞાદેઃ સર્વાસાપેક્ષતાભાવે ઽપિ જ્ઞપ્તૌ સાસ્ત્યેવ ।
વિદિત એવ સર્વસ્મિન્સાર્વજ્ઞાદિ વિજ્ઞાયતે નાવિદિત ઇતિ ।
એવં તર્હિ સત્તાપિ મા ભૂદુત્પત્તૌ પરાપેક્ષા ।
જ્ઞપ્તૌ તુ ભવત્યેવેત્યાહ- દેશેતિ ॥
દેશકાલાનપેક્ષા હિ ન સત્તા ક્વાપિ દૃશ્યતે
ન્યાયસુધા:
દેશકાલાનપેક્ષા દેશકાલપ્રતીત્યનપેક્ષા ।
દેશકાલપ્રતીત્યપેક્ષૈવ દૃશ્યત ઇત્યન્વયો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
યદિ કશ્ચિદ્વૈયાત્યાત્ક્વચિદ્દેશકાલપ્રતીત્યનપેક્ષાપિ સત્તા દૃશ્યત ઇતિ બ્રૂયાત્તદા વ્યાઘાતઃ સ્યાત્ ।
દેશકાલવ્યતિરેકેણ (ક્વચિત્સત્તાશ) કિંશબ્દાર્થાનિર્વચનાત્ ।
સત્તાપ્રતીતાવવર્જનીયતયા દેશકાલૌ દૃશ્યેતે ન તુ તદપેક્ષેતિ ચેન્ન ।
અભૂદ્ભવતિ ભવિષ્યતીત્યાદિપ્રતીતિમવધૂય સત્તાયા અપ્રતિભાસાત્ ।
નિયતવિશિષ્યપ્રતીતિકે ઽ(તદન)નપેક્ષાયાં ન કુત્રાપ્યપેક્ષા સ્યાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- ક્વાપીતિ ॥
*9,218*
ન કેવલં બ્રાહ્મણો નિર્ધમર્કત્વે મીમાંસાવિષયત્વાનુપપત્તિઃ કિન્નામ શાસ્ત્રયોનિત્વાદિત્યુક્તં શાસ્ત્રવિષયત્વમપ્યનુપપન્નં સ્યાદિત્યાહ- સર્વેતિ ॥
સર્વધર્મોજ્જ્ઞિતસ્યાસ્ય કિં શાસ્ત્રેણાધિગમ્યતે

ન્યાયસુધા:
કિમાક્ષેપે ।
સ્વરૂપં તાવત્સ્વપ્રકાશત્વાન્ન શાસ્ત્રપ્રતિપાદ્યમ્ ।
સંસર્ગભેદયોરેવ વાક્યાર્થત્વાચ્ચ ।
ધર્માસ્તુ ન સન્તિ ।
યેન સંસર્ગભેદૌ શાસ્ત્રવિષયૌ સ્યાતામ્ ।
તસ્માદસ્ય બ્રહ્મણઃ કિં શાસ્ત્રેણાધિગમ્યતે ન સ્વરૂપં નાપિ ધર્મસંસર્ગાદીતિ ।
*9,221*
ઇત્થમ્ભાવાત્મકાનીતિ બ્રહ્મણો નિર્ધર્મકત્વે શ્રુતિવિરોધો ઽભિહિતઃ ।
સામ્પ્રતં તુ શ્રુતીનાં નિર્વિષયત્વાપત્ત્યાદિકમિતિ મહાન્ભેદઃ ।
બ્રહ્મણિ પરમાર્થતો ધર્માભાવે ઽપિ મિથ્યાભૂતા ધર્માઃ શાસ્ત્રસ્ય વિષયા ભવિષ્યન્તીત્યત આહ- મિથ્યેતિ ॥
મિથ્યાધર્મવિધાતુશ્ચ વેદસ્યૈવાપ્રમાણતા
ન્યાયસુધા:
ચસ્ત્વર્થઃ ।
અપ્રમાણતૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
વેદાન્તાનાં (દાનાં) વિષયાભાવેન પ્રસક્તમબોધકત્વલક્ષણમપ્રામાણ્યં પરિહર્તુમઙ્ગીકૃતં મિથ્યાધર્મપ્રતિપાદકત્વં વિપરીતબોધકત્વલક્ષણમપ્રામાણ્યમેવાપાદયતિ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ ।
અબોધકાનામુપેક્ષણીયતૈવ કેવલં
વિપરીતબોધકાનાં તુ હેયતા સ્યાદિતિ ।
*9,222*
ભવેદપ્રમાણં વેદો યદિ મિથ્યાધર્માન્પ્રતિપાદ્યૈવોપરમેત્ ।
નચૈવં કિન્નામ નેહ નાનાસ્તીત્યાદિના (તુ તત્પ્રતિ) પ્રતિષેધતિ ચેત્યત આહ- આપ્રાપ્તમિતિ ॥
અપ્રાપ્તાં ભ્રાન્તિમાપાદ્ય કિં વેદો માનતાં વ્રજેત્

ન્યાયસુધા:
આપાદ્યેત્યતઃપરં નિષેધં કુર્વન્નિતિ શેષઃ ।
"યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ઽ; ।
"ય આત્માપહતપાપ્માઽ; ઇત્યાદિના વેદો યદિ ભ્રાન્તિં બ્રહ્મણિ મિથ્યાભૂતસાર્વજ્ઞ્યાદિપ્રતીતિમુત્પાદ્ય સ્વયમેવ નેહ નાનાસ્તીત્યાદિના તત્પ્રતિષેધં કુર્યાત્તદા માનતાં વ્રજેત્કિમ્ ।
પરસ્પરવિરુદ્ધત્વેનોન્મત્તવચનવદપ્રામાણ્ય(પ્રમાણ)મેવ સ્યાત્ ।
નન્વેતદનાકલિતપરાભિસન્ધેરસદનુવાદેનોક્તમ્ ।
નહિ વયં વેદો ધર્માન્વિધાય સ્વયમેવ નિષેધતીતિ બ્રૂમઃ ।
કિન્ત્વનૂદ્ય નિષેધતીતિ ।
તથાચ કથમપ્રામાણ્યાપત્તિરિત્યત ઉક્તમ્- આપ્રાપ્તમિતિ ॥
અનુવાદો હ્યન્યતઃ પ્રાપ્તસ્ય ભવતિ ।
નચ બ્રહ્મણિ મિથ્યાભૂતધર્મપ્રતીતિઃ કેનચિત્પ્રાપ્તા ।
તતો ઽનુવાદાસમ્ભવાત્ વિધાયૈવ પ્રતિષેધતીતિ વક્તવ્યે પૂર્વોક્તો દોષ ઇતિ ।
*9,223*
કથમપ્રાપ્તિર્બ્રહ્મધર્મણામિત્યત આહ- નહીતિ ॥
નહિ વેદં વિના બ્રહ્મ વેદ્યં ધર્માશ્ચ તદ્ગતાઃ
ન્યાયસુધા:
વેદેન વિના બ્રહ્મ ન વેદ્યમિતિ તાવત્સમર્થિતં પ્રથમાધ્યાયે ।
તથાચ કથં તદ્ગતત્વેન સાર્વજ્ઞાદયો ઽન્યતો વેદ્યા ભવેયુઃ ।
વેદવિદિતે ઽપિ બ્રહ્મણ્યનુમાનેન સાર્વજ્ઞાદિપ્રતીતિરિતિ ચેન્ન ।
તસ્યા વિનાપિ વૈદિકેન પ્રતિષેધેન પ્રત્યનુમાને(નાદિ)નૈવાપાસ્તત્વાત્ ।
અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
*9,224*
અથ મતમ્ ।
મિથ્યાધર્મવિધાતુશ્ચ વેદસ્યૈવાપ્રમાણતેતિ યદુક્તં તન્નાનિષ્યમ્ ।
દ્વિવિધો(હિ) વેદભાગઃ ।
તત્ત્વાવેદકો ઽતત્ત્વાવેદકશ્ચ ।
તત્ર જીવેશ્વરયો(વબ્રહ્મણો)રૈક્યં પ્રતિપાદયંસ્તત્ત્વાવેદકો ઽપરો ઽતત્ત્વાવેદક ઇત્યસ્માભિરઙ્ગીકૃતત્વાદિત્યત આહ- વેદેતિ ॥
વેદવેદ્યસ્ય મિથ્યાત્વં યદિ નૈક્યસ્ય તત્ કથમ્

ન્યાયસુધા:
તત્ તર્હિ તન્મિથ્યાત્વમિતિ વા ।
સત્યમેવ ત્વયાઙ્ગીકૃતમિતિ ।
નચ તદુપપદ્યતે(દ્યુજ્યતે) ।
સર્વો ઽપિ હિ વેદો ઽપૌરુષેયઃ સ્વતઃપ્રમા(ણં ચ)ણભૂતશ્ચ ।
તત્ર ચૈકસ્ય ભાગસ્યાપ્રામાણ્યે પરસ્યાપિ તત્સ્યાત્ તસ્ય પ્રામાણ્યે ઽસ્યાપિ કથં તન્ન સ્યાત્ ।
તાત્પર્યલિઙ્ગભાવાભાવાભ્યાં વ્યવસ્થેતિ ચાસઙ્ગતમ્ ।
તથાત્વે હ્યસ્ય ભાગસ્યાન્યત્ર તાત્પર્યં વાચ્યં સ્યાત્ ।
નચ નિષેધાયાનુવાદ ઇત્યુપપાદિતમ્ ।
અહિંસાદિશ્યેનાદિવિધિવદ્વિદ્વદવિદ્વદ્વિષયતયા વ્યવસ્થાસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
વૈષમ્યાત્ ।
ધનત્વસ્ય ચાનભિધાનાત્ ।
અથૈક્યં પ્રતિપાદયિતું બુદ્ધિશુદ્ધયે સાર્વજ્ઞાદ્યવિદ્યામાનમપિ પ્રતિપાદ્યતે ।
સર્વત્ર પ્રસૃતા હિ બુદ્ધિઃ સગુણે બ્રહ્મણિ દત્તપદા ક્રમેણૈક્યે પ્રવિશતીતિ ચેન્ન ।
પ્રતિકૂલત્વાત્ ।
સાર્વજ્ઞાદિપ્રતિપાદનેન હિ ભેદવાસનૈવ દૃઢનિરૂઢા સ્યાદિત્યેષા દિક્ ।
*9,228*
યદુક્તં બ્રહ્મણિ ધર્માણામપ્રાપ્તિરિતિ તન્ન ।
પ્રમાણતો ઽપ્રાપ્તાવપ્યારોપસ્તત્સમ્ભવાત્ ।
આત્મૈવ હિ બ્રહ્મ સ ચ સ્વપ્રકાશતયાવભાસત એવેતિ તસ્મિન્ધર્મારોપો નાનુપપન્નઃ ।
તતશ્ચારોપિતધર્માનુવાદેન પ્રતિષેધો યુજ્યત ઇતિ ચેત્ ।
સ્યાદપ્યેવં યદિ બ્રહ્મણિ ધર્મારોપો યુજ્યેત ।
નચૈવમ્ ।
તસ્ય સર્વધર્મરહિતત્વાત્ ।
પ્રધાનાભાવાચ્ચ ।
અથ ધર્મરહિતત્વાદાવપિ કુતો નારોપ ઇત્યતો વ્યતિરેકવ્યાપ્તિં દર્શયતિ- ધર્મેતિ ॥
ધર્મારોપો ઽપિ સામાન્યધર્માદીનાં હિ દશર્ને
*9,229*
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં પ્રમાણતઃ પ્રાપ્ત્યભાવઃ કિન્તુ ધર્મારોપો ઽપિ નોપપદ્યત ઇત્યપિશબ્દઃ ।
સામાન્યં ચાસૌ ધર્મશ્ચ સામાન્યધર્મઃ ।
આદિપદેન પ્રધાનદર્શનમ્ ।
દૃષ્ટ ઇતિ શેષઃ ।
*9,230*
એતદેવ પ્રપઞ્ચયતિ- ઇદમિતિ ॥
ઇદન્તદાદિધર્મિત્વે ધર્મો ઽન્યઃ કલ્પ્યતે ઽત્ર હિ

ન્યાયસુધા:
ઇદં તદિતિ ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ ।
આદિપદેન સાધારણધર્મગ્રહણમ્ ।
ધર્મિત્વે દૃષ્ટ ઇતિ શેષઃ ।
પ્રધાનજ્ઞાનમપ્યત્ર સઙ્ગ્રાહ્યમ્ ।
અત્ર લોકે ।
શુક્તિકાયાં રજતત્વધર્મારોપો હિ ન શુક્તિકાવભાસમાત્રેણ ભવતિ ।
કિન્નામ વસ્તુતો રજતત્વધર્મવતઃ પ્રધાનસ્ય, અધિષ્ઠાને શુક્તિકાશકલે પુરોવર્તિત્વાદેઃ, પ્રધાનસાધારણ(ધર્મસ્ય)સ્ય ચ શુક્લભાસ્વરત્વાદેર્ધર્મસ્ય દર્શન એવ ।
તથા સ્ફટિકે લૌહિત્યારોપો ઽપિ વસ્તુતો લૌહિત્યવતો જપાકુસુમસ્ય, સ્ફટિકે ચ(ચે)દન્તાદેઃ, પ્રધાનસન્નિધાનસ્ય ચ દર્શન એવ દૃષ્ટ ઇતિ ।
*9,232*
સહદર્શનમાત્રેણ ન વ્યાપ્તિનિશ્ચય ઇત્યત આહ- સર્વેતિ ॥
સર્વધર્મવિહીનસ્ય ધર્મારોપઃ ક્વ દૃશ્યતે

*9,233*
ન્યાયસુધા:
અત્રાપિ પ્રધાનદર્શનમુપલક્ષણીયમ્ ।
ક્વ દૃશ્યતે યેનોક્તવ્યાપ્તેર્વ્યભિચારઃ સ્યાદિતિ શેષઃ ।
ઉપાધિવ્યભિચારયોરદર્શને (સહચાર)સાહચર્યદર્શનં વ્યાપ્તિનિશ્ચાયકમેવેતિ ભાવઃ ।
અયં(મત્ર) સમુદાયાર્થઃ ।
ધર્મારોપસ્ય પ્રધાનદર્શનાદિકં વ્યાપકમુપલબ્ધમ્ ।
નચ પ્રકૃતે તદસ્તિ ।
સર્વાજ્ઞાદીનામપહતપાપ્મત્વાદીનામન્યત્રાનભ્યુપગમાત્ ।
બ્રહ્મણિ ચ પ્રધાનસાધારણધર્માદેરનઙ્ગીકારાત્ ।
અતો વ્યાપ્યસ્ય ધર્મારોપસ્યાભાવ ઇતિ ।
નન્વત્ર પ્રધાનાદર્શનેન ધર્મારોપસમ્ભવઃ શક્યાનુમાનઃ ।
સાર્વજ્ઞાદિકં ન બ્રહ્મણ્યારોપિતં પ્રાગન્યત્રાનુપલબ્ધત્વાદિતિ પ્રયોગસમ્ભવાત્ ।
ધર્માભાવલિઙ્ગકમનુમાનં તુ કથમ્ ।
ભવતામસિદ્ધત્વાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
ધર્મરાહિત્યવાદિનૈવમનુમાયોપગન્તવ્યમિત્યભિપ્રાયત્ ।
*9,234*
નનુ (ચ) ધર્મારોપો ઽધિષ્ઠાનધર્માણાં પ્રધાનસ્ય ચ પ્રતીતાવેવાયતતે ન તુ સત્તાયામ્ ।
ઇદન્ત્વાદિપ્રતીતૌ હીદં રજતમિત્યાદિરૂપા પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
સાધારણધર્મપ્રતીતિરેવ ચ પ્રધાનં બુદ્ધિ(સ્થં ક)સ્થીકરોતિ ।
પ્રધાનપ્રતીતિરેવ ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામારોપોપયોગિની ।
સત્તાયા ઉપયોગાઙ્ગીકારે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ।
ઉભયોપયોગે તુ ગૌરવમ્ ।
અસ્તિ ચાપ્યત્રાધિષ્ઠાનધર્માદિપ્રતીતિરારોપરૂપા ।
નહીદંપૂર્વો ઽયં બ્રહ્મણિ ધર્મારોપઃ ।
તથાચ પૂર્વારોપિતધર્મપ્રતીત્યધીનો ઽયમુત્તરોત્તરારોપો ભવિષ્યતિ ।
પૂર્વમેવ ચોત્તરસ્ય પ્રધાનમિતિ કિમનુપપન્નમિત્યત આહ- તદર્થમિતિ ।
યદિ બ્રહ્મ(ણો)ણિ ધર્મારોપસિદ્ધયર્થમન્યા ધર્માણામારોપઃ કલ્પ્યતે ।
તદા સો ઽપિ ધર્મારોપાન્તરાયત્ત ઇત્યેવં પ્રસક્તાનવસ્થિતિઃ સ્યાત્ ।
સિદ્ધવિષયત્વાન્નેયમનવસ્થા દૂષણમિતિ ચેન્ન ।
ધર્મસદ્ભાવતત્પ્રતીત્યોઃ પૂર્વસિદ્ધત્વે ઽપ્યારોપત્વકલ્પનાયામનવસ્થાનિવારણાત્ ।
અસ્યા ધર્મપ્રતીતેરારોપત્વં પૂર્વપ્રતીતેરારોપત્વકલ્પનાધીનં તસ્યા અપિ તથેતિ ।
તદેવં બ્રહ્મણિ ધર્મારોપાસમ્ભવાત્સ્વતો નિર્ધર્મકત્વે વેદાપ્રામાણ્યાદિપ્રસઙ્ગાન્ન નિર્ધર્મકં બ્રહ્મેતિ સિદ્ધમ્ ।
*9,236*
યદુક્તં સાર્વજ્ઞાદેર્મિથ્યાત્વસિદ્ધયે વિશ્વસ્ય ભ્રાન્તિકલ્પિતત્વં તદ્દૂષયિતુમીશતજ્જ્ઞાનેત્યાદિકો ગ્રન્થઃ ।
તથાહિ ।
વિશ્વસ્ય ભ્રાન્તિસિદ્ધત્વં વદતા તત્ર પ્રમાણં વક્તવ્યમ્ ।
તત્કિં પ્રત્યક્ષં સ્યાદનુમાનં વાઽગમો વા ।
ન તાવત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
તસ્ય સત્ય(તત્સત્ય)ત્વગ્રાહિત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
નાપ્યનુમાનમ્ ।
શૂન્યસમયનિરાસે(ન)નિરસ્તત્વાત્ ।
અધિકં ચ દૂષણં વક્તુમાહ- ઈશેતિ ॥
ઈશતજ્જ્ઞાનવેદાક્ષજાનુમામાતૃપૂર્વિણઃ ।
ભ્રાન્તિર્વિશ્વસ્ય યેનૈવ માનાભાસેન કલ્પ્યતે ઽત્ર હિ

તન્માત્રસ્યાન્યથા ભાવાત્ કિં ન સ્યાદ્ વિશ્વસત્યતા
*9,237*
ન્યાયસુધા:
યદ્યપ્યત્ર ભ્રાન્તિર્વિશ્વસ્યેત્યાદિનૈવાલમ્ ।
તથાપિ યે વિશ્વં પ્રમાણપ્રમેયપ્રમાતૃપ્રમિતિભેદેન ચતુર્વિધમાચક્ષતે તન્નિરાકરણપ્રસ્તાવનાય પ્રમાણપ્રમેયપ્રમાતૃભેદેન ત્રિવિધમેવ વિશ્વમિતિ પ્રતિજ્ઞાતુમીશેત્યાદ્યુક્તમ્ ।
તત્રેશમાત્રપદાભ્યાં પરાપરપ્રમાત્રોર્ગ્રહણમ્ ।
યદ્યપિ માતૃપદેનૈવેશ્વરો ઽપિ લભ્યતે ।
તથાપિ તસ્ય નિયતં પ્રમાતૃત્વમન્યેષાં તુ વિપર્યયાદિસમ્ભવાદનિયતમિત્યાદિવિશેષદ્યોતનાય પૃથગ્ગ્રહણમ્ ।
વેદાક્ષજાનુમાપદૈઃ કરણફલરૂપપ્રમાણસ્વીકારઃ ।
વેદપદમાગમો(માત્રો)પલક્ષણમ્ ।
અક્ષજત્વં જ્ઞાનસન્નિકર્ષયોરસ્ત્યેવ ।
ઈશ્વરાદિ(ર)જ્ઞાનં ન વેદાદિપદૈઃ સઙ્ગૃહ્યતે ।
અકરણત્વાદફલત્વાચ્ચ ।
ભવતિ ચ પ્રમાણમિત્યતસ્તજ્જ્ઞાનેતિ પૃથગુક્તમ્ ।
નિત્યજ્ઞાનમાત્રોપલક્ષણં ચૈતત્ ।
પૂર્વશબ્દેન કર્મધારયં વિધાય તત ઇનિપ્રત્યયઃ ।
પ્રત્યયાર્થસ્તુ વેદશબ્દશ્ચાપૌપુરુષેયવાક્યવચન એવ ।
પૂર્વશબ્દઃ (ક)કારણાર્થઃ ।
પ્રમાધ્યાહારેણ તત્સમ્બન્ધઃ ।
તતશ્ચેશવાક્યેશાદિજ્ઞાનવેદાક્ષજાનુમાનાનીશ્વરપ્રમાતૃવાક્યરૂપપ્રમાણવતઃ સર્વપ્રમાણસિદ્ધસ્યેત્યુક્તં ભવતિ ।
ભ્રાન્તિઃ ભ્રાન્તિકલ્પિતત્વમ્ ।
યેનેત્યતો લબ્ધમેકત્વમેવેત્યવધાર્યતે માનાભાસેનેતિ ।
સ્વભાવતો દુર્બલેનાનુમાનેનેત્યર્થઃ ।
અન્યથાભાવે અપ્રામાણ્યે ।
કિમાક્ષેપે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
વિશ્વં તાવત્સ્વભાવતો બહુત્વેન ચ પ્રબલૈરીશવાક્યાદિભિઃ સર્વૈઃ પ્રમાણૈઃ સત્યતયાવગતમ્ ।
તેષાં"અસત્યમપ્રતિષ્ઠં તેઽ; ઇત્યાદીનામન્યત્ર દર્શિતત્વાત્ ।
વિવાદપદં મિથ્યા દૃશ્યત્વાજ્જડવદિત્યાદિકં વિશ્વમિથ્યાત્વાનુમાનં તુ સ્વભાવૈકત્વાભ્યાં દુર્બલમ્ ।
તથાચ પ્રબલપ્રમાણવિરુદ્ધસ્યાનુમાનસ્યાપ્રામાણ્યોપપત્તેર્વિશ્વસ્ય સત્યત્વમેવ યુક્તમિતિ ।
*9,245*
નાપ્યભાવઃ ।
સ હિ ગૌડપાદાદિપુરુષપ્રણીતો વા વેદાદિર્વા ।
આદ્યં દૂષયતિ- યેનેતિ ॥
યેનેદં કલ્પ્યતે ભ્રાન્તં ભ્રાન્તિસ્તસ્યૈવ કિં ન સા

ન્યાયસુધા:
યેન ગૌડપાદાદિના ઇદં પ્રાગુક્તમીશાદિકં વિશ્વં, ભ્રાન્તં ભ્રાન્તિસિદ્ધં કલ્પ્યતે, કલ્પયિત્વા ચ તથા વાક્યં પ્રણીયતે ।
તસ્યૈવ સા કલ્પના ભ્રાન્તિરયથાર્થા કિન્ન ભવેત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ઈશવાક્યાદિપ્રમાણૈસ્તાવદીશાદિવિશ્વં સત્યતયાવગતમ્ ।
તદ્વિરુદ્ધા ચ ગૌડપાદાદીનાં વિશ્વમિથ્યાત્વપ્રતીતિર્ભ્રાન્તિરેવેતિ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- ભ્રાન્તત્વ ઇતિ ॥
ભ્રાન્તત્વે તસ્ય વિશ્વાદેરીશાદ્યભ્રાન્તમેવ હિ
ન્યાયસુધા:
વિશ્વારેર્વિશ્વમિથ્યાત્વં પ્રતિપાદયતસ્તસ્ય ગૌડપાદાદેર્ભ્રાન્તત્વે સિદ્ધે તન્મૂલસ્ય તદ્વાક્યસ્યાપ્રામાણ્યાત્તેન વિશ્વમિથ્યાત્વાસિદ્ધાવીશવાક્યાદિભિઃપ્રમાણૈરીશાદિવિશ્વમભ્રાન્તં સત્યમેવ સિદ્ધમિતિ ।
નન્વીશ્વરવાક્યવિરોધાદ્ગૌડપાદાદીનાં ભ્રાન્તત્વં કુતઃ કલ્પનીયમ્ ।
ગૌડપાદાદિવાક્યવિરોધાદીશ્વરાદીનાં વિશ્વસત્યત્વપ્રતીતિરેવ ભ્રાન્તિઃ કુતો ન કલ્પનીયેત્યત આહ- ભવેયુરિતિ ॥
ભવેયુર્ભ્રાન્તયો નૃણાં નૈવેશાદેઃ કથઞ્ચન

ન્યાયસુધા:
બાહ્યા(ભ્ય)ન્તરકારણસામગ્રીસત્ત્વાદિતિ શેષઃ ।
કથઞ્ચનેન્દ્રિયદોષાદેર્બાહ્યકારણસ્ય અધર્માદેઃ અજ્ઞાનાદેરાન્તરકારણસ્યાપ્યત્યન્તમસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
ઈશાદયો વિપ્રલમ્ભકા ઇતિ ચેન્ન ।
કલ્પકાભાવાદિતિ ।
*9,246*
અસ્તુ તર્હિ નેહ નાનાસ્તીત્યાદિરદ્વૈતપરો વેદાદિરાગમઃ સર્વસ્યાપિ મિથ્યાત્વે પ્રમાણમિતિ ચેન્ન ।
તસ્ય વિશ્વસત્યત્વગ્રાહકપ્રત્યક્ષબાધિતત્વેનાતદર્થત્વાત્ ।
અથ મતમ્ ।
પ્રત્યક્ષં ખલુ તાત્કાલિકં પ્રમાણં ન પુનરાત્યન્તિકમ્ ।
વેદસ્તુ ન તથા ।
સ્વતઃ પ્રમાણં ચ ।
અતો બલવતા વેદેન બાધિતત્વાત્પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તમપિ વિશ્વસત્યત્વં ભ્રાન્તિસિદ્ધમિત્યેવાઙ્ગીકર્તુમુચિતમિત્યત આહ- સત્યત્વમિતિ ।
સત્યત્વમક્ષજપ્રાપ્તં યદિ ભ્રાન્તમિતીષ્યતે
ન્યાયસુધા:
સત્યત્યં વિશ્વસ્યેતિ શેષઃ ।
આગમબલમાશ્રિત્ય ।
તન્નેતિ વાક્યશેષઃ ।
કુતો નેત્યત આહ- પ્રામાણ્યમિતિ ॥
[જોસ્હિ-15]
પ્રામાણ્યમાગમસ્યાપિ પ્રત્યક્ષાદન્યતઃ કુતઃ

ન્યાયસુધા:
કુતઃ સિદ્ધમ્ ।
ન કુતો ઽપિ ।
ન કેવલં પ્રત્યક્ષસ્ય કિન્ત્વાગમસ્યાપિ પ્રામાણ્યં પ્રત્યક્ષેણૈવ સિદ્ધં ન ત્વન્યેનેત્યર્થઃ ।
તત્કથમિત્યત આહ- સાક્ષીતિ ॥
સાક્ષિપ્રત્યક્ષતો હ્યેવ માનાનાં માનતેયતે
ન્યાયસુધા:
આદ્યાદિભ્ય ઉપસઙ્ખયાનાત્તૃતીયાર્થે તસિઃ ।
માનાનાં સર્વેષામીયતે પ્રતીયતે ।
હિશબ્દઃ સર્વપ્રમાણપ્રામાણ્યસ્ય સાક્ષિસિદ્ધત્વોપપાદકપ્રમાણસૂચનાર્થઃ ।
તદ્વિવૃણોતિ- સાક્ષિણા ઇતિ ॥
*9,247*
સાક્ષિણઃ સ્વપ્રકાશત્વમનવસ્થા તતો નહિ

ન્યાયસુધા:
પ્રમાણાનાં પ્રામાણ્યં હિ ન સત્તામાત્રેણ નિશ્શઙ્કવ્યવહારહેતુઃ ।
અપિ તુ પ્રમિતમેવ ।
નચ બાહ્યપ્રત્યક્ષાદિકમેવ પ્રામાણ્યપ્રમિતિસાધનમ્ ।
તત્પ્રામાણ્યપ્રમિતેરપ્યુક્તન્યાયેનાવશ્યકત્વાત્ ।
નચ તત્પ્રામાણ્યં સ્વગ્રાહ્યમ્ ।
અચૈતન્યજ્ઞાનસ્ય સ્વપ્રકાશત્વાભાવાત્ ।
પ્રત્યક્ષાદ્યન્તરાન્વેષણે ચાનવસ્થા સ્યાત્ ।
સાક્ષિવેદ્યત્વે તુ સર્વપ્રમાણપ્રામાણ્યસ્ય ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
સાક્ષી હિ ચૈતન્યરૂપતયા સ્વપ્રકાશઃ ।
પ્રામાણ્યં ચ જ્ઞાનગ્રાહકગ્રાહ્યમિતિ સ્વપ્રામાણ્યં સ્વયમેવ ગૃહ્ણાતીતિ નાનવસ્થાઽપદ્યતે ।
અતઃ સાક્ષિવેદ્યમેવ સર્વપ્રમાણપ્રામાણ્યમઙ્ગીકાર્યમિતિ ।
*9,250*
અસ્ત્વેવં સાક્ષિપ્રત્યક્ષવેદ્યં પ્રત્યક્ષાગમપ્રામાણ્યમ્ ।
તથાપ્યુક્તરીત્યા પ્રબલેનાગમેન વિરોધે દુર્બલસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય કુતો ન બાધ ઇતિ ચેત્ ।
ઇત્થમ્ ।
સ્યાદયં પ્રત્યક્ષાગમયોર્બાધ્યબાધકભાવઃ, યદિ વ્યુત્પાદિતે દૌર્બલ્યપ્રાબલ્યે યુક્તે સ્યાતામ્ ।
નચોભયપ્રામાણ્યસ્ય સાક્ષિવેદ્યત્વે તે યુજ્યેતે ઇત્યાશયવાન્પ્રત્યક્ષસ્ય તાત્કાલિકં પ્રામાણ્યમાગમસ્યાત્યન્તિકમિતિ વિભાગં તાવદપાકરોતિ- તત્કાલિકમિતિ ।
તાત્કાલિકં પ્રમાણત્વમક્ષજસ્ય યદા ભવેત્ ।
ઐક્યાગમસ્ય કિં ન સ્યાત્ ... ॥ મનુવ્_3,2.54અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદિ સાક્ષિગૃહીતમપિ વિશ્વસત્યત્વગ્રાહિણો ઽક્ષજસ્ય પ્રામાણ્યં તાત્કાલિકમેવ ભવેત્તર્હ્યૈક્યાગમસ્યાપિ પ્રામાણ્યં સાક્ષિગૃહીતત્વાવિશેષાત્તાત્કાલિકં સ્યાદેવેતિ ન વિભાગઃ સિદ્ધયતિ ।
નન્વૈક્યગામપ્રામાણ્યમપિ તાત્કાલિકમેવ ।
કિન્તુ પ્રત્યક્ષમાભાસીકૃત્ય નિવર્તતે ।
યથોક્તમ્"વેણુસઙ્ઘર્ષજો વહ્નિર્દગ્ધ્વા શામ્યતિ તદ્વનમ્ ।
એવં ગુણવ્યત્યયજો વેદઃ શામ્યતિ તદ્યથાઽ; ઇતીત્યત આહ- તસ્યાપીતિ ॥
... તસ્યાપ્યેતાદૃશં યદિ ।
ઐક્યપ્રામાણ્યમિથ્યાત્વં યદા વિશ્વસ્ય સત્યતા ॥ મનુવ્_3,2.54દ્-f ॥
*9,251*
ન્યાયસુધા:
ઐક્યાગમસ્યાપિ પ્રામાણ્યં યદિ તાત્કાલિકં સ્વીક્રિયેત તદા વિશ્વસ્ય સત્યતૈવ સ્યાત્ ।
નનૂક્તમત્ર પ્રત્યક્ષમાભાસીકૃત્ય પશ્ચાદૈક્યાગમપ્રામાણ્યં નિવર્તત ઇતિ ભવતિ તાત્કાલિકમ્, નચ વિશ્વ(સ્ય) સત્યત્વાપત્તિરિત્યતઃ"તસ્યાપ્યેતાદૃશં યદિઽ; ઇત્યેતદ્"ઐક્યપ્રમાણમિથ્યાત્વં યદાઽ; ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
ઐક્યાગમપ્રામાણ્યસ્ય બાધ્યત્વં યદેત્યર્થઃ ।
ન કેવલં પ્રામાણ્યમાત્રસ્ય બાધ્યત્વમ્ ।
કિન્તુ ધર્મિણો વાક્યસ્યાપીતિ જ્ઞાપનાયૈવમુક્તમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સ્યાદિદં યદિ પ્રામાણ્યસ્ય તાત્કાલિકત્વં નામાનિત્યત્વમિહ વિવક્ષિતં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
ક્ષણમાત્રવર્તિનો ઽપિ પ્રામાણ્યસ્ય વિષયસત્યત્વાવ્યભિચારિત્વેનાનિત્યતાયા દૌર્બલ્યહેતુત્વાસમ્ભવાત્ ।
કિન્તુ બાધ્યત્વમેવ ।
તચ્ચેદૈક્યાગમપ્રામાણ્યસ્યાભ્યુપગતં તદા કથં વિશ્વસ્ય સત્યતા ન સ્યાદિતિ ।
*9,252*
નનુ સાક્ષિણો વિષયવ્યભિચારિત્વાત્તદ્ગૃહીતમૈક્યાગમપ્રામાણ્યમબાધતયમેવેત્યાશઙ્કયાહ- ઐક્યવાક્યસ્યેતિ ॥
ઐક્યાગમસ્ય માનત્વં યદ્યબાધ્યમિતીષ્યતે ।
અક્ષજસ્યાપિ માનત્વં નાબાધ્યં કિમિતીષ્યતે

ન્યાયસુધા:
સાક્ષિગૃહીતત્વાવિશેષાદિતિ ભાવઃ ।
સાક્ષિગૃહીતત્વાવિશેષાદ્વિશ્વસત્યતાગ્રાહકપ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યસ્ય બાધ્યતાયામૈક્યાગમપ્રામાણ્યમપિ બાધ્યં સ્યાત્ ।
તદબાધ્યત્વે વા પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યમપ્યબાધ્યમેવૈષ્યવ્યમિતિ સમુદાયાર્થઃ ।
નન્વદ્વૈતબ્રહ્માવસ્થાનં મોક્ષઃ ।
સ ચ પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યસ્યાબાધ્યત્વે વ્યાહન્યેત ।
પ્રપઞ્ચસત્યત્વેન સદ્દ્વૈતતાપત્તેઃ ।
અતઃ સાક્ષિવેદ્યત્વાવિશેષે ઽપ્યનેન વિશેષેણ પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યં સાક્ષિણા તાત્કાલિકમેવ ગૃહ્યત ઇતિ કલ્પ્યત ઇત્યત આહ- અદ્વૈતેતિ ॥
અદ્વૈતહાનિસામાન્યાન્ ...
ન્યાયસુધા:
એવં તર્હ્યૈક્યવાક્યપ્રામાણ્યમપિ તથાવિધમેવ (મન્તવ્યમ્) ।
તદબાધ્યત્વે ઽપ્યદ્વૈતહાનિસામાન્યેનોક્તલક્ષણમોક્ષાસિદ્ધેઃ ।
નહિ વાક્યં વા તત્પ્રામાણ્યં વા તદર્થો ભેદાભાવો વા બ્રહ્મેતિ ।
પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યસ્યાબાધ્યત્વે બહુપ્રપઞ્ચાપત્તિઃ ।
આગમપ્રામાણ્યાબાધ્યતાયાં તુ નૈવમિતિ ચેન્ન ।
અસ્ય વિશેષસ્ય વ્યર્થત્વાદિત્યાશયવાનાહ- નેતિ ॥
*9,253*
... ન વિશેષશ્ચ કશ્ચન
ન્યાયસુધા:
યદપ્યદ્વૈતાગમસ્ય પ્રાબલ્યોપપાદનાય સ્વતઃપ્રામાણ્યમુક્તં તત્રાહ- યદીતિ ॥
યદિ સ્વતસ્ત્વં પ્રામાણ્યે વિશ્વસત્તા કથં ન તે

ન્યાયસુધા:
સ્વતસ્ત્વધર્મસ્ય પ્રામાણ્યં ધર્મિ, અધિકરણતયા વિવક્ષિતમિતિ સપ્તમ્યુપપત્તિઃ ।
યદ્યાગમપ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વમુચ્યતે તદા પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યમપિ સ્વત એવેતિ બ્રૂમઃ ।
સમ્યઙ્મિથ્યાજ્ઞાનસાધારણકારણમાત્રજન્યત્વં વા સમ્યઙ્મિથ્યાજ્ઞાનસાધારણજ્ઞાપકમાત્રજ્ઞેયત્વં વા પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વમ્ ।
તદાગમજન્યજ્ઞાનવત્પ્રત્યક્ષજન્યસ્યાપ્યવિશિષ્યમેવ ।
તથા ચાગમપ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વમઙ્ગીકુર્વતો યતા તદ્વિષયસત્યતા સમ્મતા તથા સ્વતઃપ્રમાણપ્રત્યક્ષવિષયવિશ્વસત્તા(ત્યતા)ઽપિ કથં ન તે સમ્મતેતિ ।
*9,254*
સ્યાદેતત્ ।
પ્રત્યક્ષાગમયોઃ સ્વતઃપ્રામાણ્યે ઽપ્યસ્તિ વિશેષઃ ।
યત્પ્રત્યક્ષં તાત્કાલિકમેવ જ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યં જનયતિ વાક્યન્ત્વાત્યન્તિકમ્ ।
તથા જ્ઞાનગ્રાહકઃ સાક્ષી પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય તાત્કાલિકમેવ પ્રામાણ્યં ગૃહ્ણાતિ વાક્યજન્યજ્ઞાનસ્ય ત્વાત્યન્તિકમિતિ ।
મૈવમ્ ।
અસ્યાં વ્યવસ્થાયાં નિયામકાભાવસ્યોક્તત્વાત્ ।
દોષાન્તરં ચાહ- પ્રામાણ્યસ્ય ચેતિ ॥
પ્રામાણ્યસ્ય ચ મર્યાદા કાલતો વ્યાહતા ભવેત્
ન્યાયસુધા:
કાલતો મર્યાદા વ્યવચ્છેદઃ ।
તાત્કાલિકત્વમ્ ઇતિ યાવત્ ।
કથં વ્યાહતિરિત્યત આહ કાલાન્તરે ઽપીતિ ।
કાલાન્તરે ઽપ્યમાનં ચેદિદાનીં માનતા કુતઃ

*9,254f.*
ન્યાયસુધા:
અમાનં બાધિતમાનત્વં (નં) ચેત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
તાત્કાલિકશબ્દેન હીદાનીમસ્તિ કાલાન્તરે તુ બાધ્ય(ત્વ)મિતિ પરસ્યાભિમતમ્ ।
તત્ર યદિ ચ પ્રત્યક્ષં કાલાન્તરે ઽપિ બાધિતપ્રામાણ્યં સ્યાત્તર્હીદાનીં તસ્ય માનતાસ્તીતિ કુતઃ સ્યાત્ ।
કાલત્રયસત્તાનિષેધરૂપત્વાદ્બાધસ્ય યદિ ચ પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યમિદાનીં સત્સ્યાત્કથં કાલાન્તરે ઽપિ તર્હિ બાધ્યેતેતિ વ્યાહતમેવ તાત્કાલિકત્વવચનમ્ ।
અપ્રમાણમેવ ભવતુ તર્હિ પ્રત્યક્ષમિતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
ભવતિ ભવતો ઽયં મનોરથઃ ।
તત્સિદ્ધિરેવેદાનીમપિ ક(પો)ફોણિગુડાયતે ।
અદ્વિતીયબ્રહ્માવસ્થાનલક્ષણં મોક્ષમભ્યુપેત્ય પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યાબાધ્યતાવદાગમપ્રામાણ્યાબાધ્યતાયામપિ તદ્ધાનિઃ સમાનેત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીન્તુ સ એવાનુપપન્ન ઇત્યાશયવાન્પૃચ્છતિ- મિથ્યાત્વમાનમિતિ ॥
મિથ્યાત્વમાનં મોક્ષે ઽપિ માનં કિં નેતિ ભણ્યતામ્
ન્યાયસુધા:
વિશ્વમિથ્યાત્વપ્રતિપાદકમાનમાગમો ઽનુમાનં વા મોક્ષે ઽપિ માનમિતિ મોક્ષસમયે ઽપ્યબાધિતસ્વરૂપપ્રામાણ્યમિત્યર્થઃ ।
નેતિ બાધિતસ્વરૂપપ્રામાણ્યમિત્યર્થઃ ।
કિંશબ્દઃ પૂર્વેણ પરેણ ચ સમ્બદ્ધયતે ।
યદ્વા કાક્વૈવ માનમિત્યયં પ્રશ્નો જ્ઞાતવ્યઃ ।
ઇતિ પૃષ્ટસ્યોત્તરં, ભણ્યતામ્ ।
આદ્યે દોષમાહ- માનત્વ ઇતિ ॥
*9,256*
માનત્વે ઽદ્વૈતહાનિઃ સ્યાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
અબાધિતસ્વરૂપપ્રામાણ્યપક્ષે તેનૈવ સદ્દ્વિતીયત્વાદદ્વૈતહાનિઃ સ્યાદિત્યુક્તલક્ષણો મોક્ષો ન સિદ્ધયેત્ ।
દ્વિતીયે દૂષણમાહ- અમાનત્વે ઽપીતિ ॥
... અમાનત્વે ઽપ્યમોક્ષતા

ન્યાયસુધા:
અમોક્ષતા વિવક્ષિતાવસ્થાયા ઇતિ શેષઃ ।
વિશ્વમિથ્યાત્વમાનસ્ય તત્પ્રામાણ્યસ્ય ચ બાધ્યત્વપક્ષે ઽપિ મોક્ષો ન સિદ્ધયતિ ।
કથમિત્યત આહ- વિશ્વસ્યેતિ ॥
વિશ્વસ્ય પુનરાપત્તિર્મિથ્યામાનં યદા ન મા
ન્યાયસુધા:
વિશ્વમિથ્યાત્વમાનં યદા ન મા બાધિતસ્વરૂપપ્રામાણ્યં સ્યાત્તદા વિશ્વસ્ય પુનરાપત્તિઃ સ્યાત્ ।
નાસ્તિત્વપ્રમાણબાધસ્યાસ્તિત્વાવ્યભિચારાત્ ।
વિશ્વસદ્ભાવે ચ કથમુક્તલક્ષણો મોક્ષઃ સ્યાદિતિ ।
આદૌ તાવત્પ્રત્યક્ષેણ વિશ્વં પ્રાપ્તમ્ ।
તદાગમાદિનાઽપાતતો ઽપનીયમ્ ।
આગમાદેશ્ચ બાધે પુનસ્તદાપતિતમિતિ પ્રતીત્યપેક્ષયા પુનઃશબ્દઃ ।
વિશ્વં તદ્બાધકં ચોભયમપિ બાધિતમિતિ ચેન્ન ।
ઉત્તરત્ર દૂષણાત્ ।
*9,257*
કિઞ્ચ મુક્તિઃ સતી વાસતી વા ।
પક્ષદ્વયે ઽપિ નોક્તલક્ષણા મુક્તિઃ સિદ્ધયતિ ।
કથમિતિ ।
આદ્યં પ્રત્યાહ- અસ્તિ ચેદિતિ ॥
અસ્તિ ચેન્મુક્તયવસ્થા ચ દ્વૈતાપત્તિર્ ...
ન્યાયસુધા:
આત્મસ્વરૂપમેવ મુક્તિઃ ।
યથોક્તમ્ ।
"આત્મૈવાજ્ઞાનહાનિઃઽ; ઇતિ ।
"અવિદ્યાસ્તમયો મોક્ષઃઽ; ઇતિ ચ ।
તત્કથં દ્વૈતાપત્તિરિત્યતો મુક્ત્યવસ્થેત્યુક્તમ્ ।
અવસ્થૈવૈષાઽત્મનો ન ત્વાત્મૈવ ।
તથાત્વે હિ પ્રાગેવ સિદ્ધત્વાત્ પ્રયત્નવૈયર્થ્યમ્ ।
ન ચાત્મા જ્ઞાનસ્ય સાધ્યો ઽનાદિત્વાત્ ।
અવિદ્યાધ્વંસવિશિષ્યો ન પ્રાક્સિદ્ધો જ્ઞાનસાધ્યશ્ચેતિ ચેત્તત્કિં સ એવ મુક્તિઃ ।
અદ્ધેતિ ચેત્ ।
તર્હિ વિશિષ્યસ્ય સત્ત્વાભાવેન સતી મુક્તિરિત્યયુક્તં સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ મુક્તિર્નામ ધર્મઃ ।
સ કથમાત્મૈવ સ્યાદિતિ ।
*9,258*
દ્વિતીયં પરાચષ્ટે- અતો ઽન્યશ્ચેતિ ॥
*9,259*
... અતો ઽન્યથા

અમુક્તત્વં ...
ન્યાયસુધા:
સત્ત્વપક્ષાત્પક્ષાન્તરે ।
યદિ મુક્તિરસતી સ્યાત્તદાઽત્મનો ઽમુક્તત્વં સ્યાત્ ।
વિષાણાસત્ત્વે શશો હ્યવિષાણી દૃષ્ટઃ ।
તથાચ કુત ઉક્તલક્ષણત્વમ્ ।
અથ મતમ્ ।
ન મુક્તિઃ સતી નાપ્યસતી કિન્ત્વનિર્વચનીયેતિ ।
તદાપ્યમુક્તતૈવ(દપ્યયુક્તમેવ) ।
સંસારે ઽપ્યનિર્વચનીયેનૈવ હિ દ્વિતીયેન સદ્દ્વિતીયત્વમ્ ।
તદુત્તરમપિ તચ્ચેત્સ્યાત્કથમમુક્તત્વં ન ભવેત્ ।
એતેન પઞ્ચમપ્રકારતાપિ નિરસ્તા ।
અનિર્વચનીયતાપરિહારાત્ ।
નહિ ચતુર્થપ્રકારતાવસ્થિતિરનિર્વચનીયત્વમ્ ।
તથા સતિ નિર્વચનીયતાપત્તેઃ ।
અનિર્વચનીયાવિદ્યાનિવૃત્તિઃ કથમનિર્વચનીયા સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ઘટપ્રધ્વંસો યથા તથેતિ જાનીથાઃ ।
તદેતત્સઙ્ગ્રહાયાતો ઽન્યથેત્યુક્તમ્ ।
અન્યથાસતી ચેદિત્યવક્ષ્યત્ ।
*9,261*
એવમેવ મુક્તેરદ્વિતીયબ્રહ્માવસ્થાનરૂપતાનિરાસાય કાલે ઽપિ વિકલ્પ્ય દોષો ઽભિધાતવ્ય ઇત્યાહ- તથા કાલ ઇતિ ॥
... તથા કાલે ...
ન્યાયસુધા:
નનુ ચ મોક્ષદશાયાં કાલો ઽસ્તિ ન વેતિ વિકલ્પ્ય"અસ્તિ ચેદ્દ્વૈતાપત્તિઃઽ; ઇતિ દૂષણં ચાસ્તુ ।
"અતો ઽન્યથામુક્તત્વમ્ઽ; ઇતિ કથમતિદેશ ઇત્યત આહ- કાલાધીના હીતિ ॥
... કાલાધીના હિ મુક્તતા
ન્યાયસુધા:
કાલાધીના નિયમેન કાલાધિકરણા ।
યદ્વસ્તુ તત્કાલસમ્બન્ધ્યેવેતિ વ્યાપ્તેરિતિ હિ શબ્દાર્થઃ ।
ન કેવલમનુમાનસિદ્ધો મુક્તેઃ કાલાધિકરણતાનિયમઃ કિન્તુ"તદા વિદ્વાન્ઽ"દૃષ્ટ્વૈવ તં મુચ્યતેઽ; ઇત્યાગમસિદ્ધો ઽપીત્યાહ- કાલ એવેતિ ॥
કાલ એવાગમો ઽપ્યાહ મુક્તિં ...
*9,262*
ન્યાયસુધા:
કિન્તતો યદ્યેવમધિકરણેન કાલેન વ્યાપ્તા મુક્તિરિત્યત આહ- કાલેતિ ॥
... કાલનિવર્તને ।
મુક્તેરપિ નિવૃત્તિઃ સ્યાત્ ...
ન્યાયસુધા:
કાલાસત્ત્વે મુક્તેરપ્યસત્ત્વં સ્યાત્ ।
વ્યાપકનિવૃત્તૌ વ્યાપ્યનિવૃત્તેરાવશ્યકત્વાત્ ।
તથા ચાતિદેશો યુક્ત ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદિ મોક્ષઃ કાલસમ્બન્ધી ન સ્યાત્તદા શશૃઙ્ગાદિવદસત્ત્વાપત્તિઃ ઇતિ ।
નનુ ચ"ન મુમુક્ષુર્ન વૈ મુક્ત ઇત્યેષા પરમાર્થતાઽ; ઇતિ મુક્તેરસત્ત્વસ્યેષ્ટત્વાન્નેયમનિષ્યાપત્તિરિત્યત આહ- સંસારિત્વમિતિ ॥
... સંસારિત્વમતો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
ચૈતન્યસ્ય સતો બન્ધાભાવલક્ષણે મોક્ષે ઽસતિ દેવદત્તવન્મુક્તાભિમતસ્યાપિ સંસારિત્વં ભવેત્ ।
બન્ધ(સ્ય)મિથ્યાત્વાત્સંસારો મુક્તિશ્ચ ન સ્ત એવેતિ ચેન્નાનઙ્ગીકૃતત્વમેવાનિષ્ટત્વં કિન્ત્વપ્રામાણિકત્વાદિકમ્ ।
નચ બન્ધમિથ્યાત્વં પ્રામાણિકમિત્યુક્તં પ્રાક્ ।
*9,263f.*
તદેવમાગમાદિતઃ પ્રત્યક્ષસ્ય દૌર્બલ્યં નિરાકુર્વતા તન્મિષેણ પ્રાબલ્યં ચ વ્યુત્પાદિતમ્ ।
સાક્ષિપ્રત્યક્ષસ્યાગમાદિપ્રામાણ્યગ્રાહકત્વેનોપજીવ્યતાયાસ્તદિતરસ્ય સાક્ષિનિશ્ચિતપ્રમાણ(પ્રામાણ્ય)તાયાશ્ચ સૂચિતત્વાત્ ।
તતસ્તદ્વિરુદ્ધસ્યાગમાદેરેવાપ્રામાણ્યં યુક્તમિતિ ।
ન કેવલમુપજીવ્યત્વાદિગુણેનાન્યતઃ પ્રબલં પ્રત્યક્ષમ્ ।
કિન્તુ સ્વભાવતો ઽપીત્યાશયવાનાહ- ક્વ ચેતિ ॥
*9,264*
ક્વ ચ પ્રત્યક્ષતઃ પ્રાપ્તમનુમાગમબાધિતમ્
ન્યાયસુધા:
પ્રત્યક્ષતઃ પ્રાપ્તમિતિ સાક્ષાત્કારસિદ્ધમ્ ।
અનુમાનાગમશબ્દૌ લિઙ્ગવચનવચનૌ ।
પ્રામાણ્યનિર્ણયસ્યેદાનીં ક્રિયમાણત્વાત્ ।
દૃષ્ટમિતિ શેષઃ ।
યદિ હિ પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તં ક્વચિદનુમાનાગમાભ્યાં બાધિતમુપલબ્ધવન્તઃ તદા પ્રતીમો ઽનુમાદિતઃ પ્રત્યક્ષસ્ય દૌર્બલ્યમ્ ।
નચ તથા ।
ઈશ્વરે દોષગ્રાહિપ્રત્યક્ષમાગમાદિબાધિતં દૃષ્ટમિતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
તત્રાગમાદેરુપજીવ્યતયા બાધકત્વમિતિ વક્ષ્યામઃ ।
"પ્રાબલ્યમાગમસ્યૈવ જાત્યા તેષુ ત્રિષુ સ્મૃતમ્ઽ; ઇત્યસ્ય વૈદિકાર્તવિષયત્વાદત્ર ચ પૃથિવ્યાદિપ્રપઞ્ચસ્ય પ્રસ્તુતત્વાન્ન વિરોધઃ ।
*9,267*
દૃષ્ટં ચ દહનશૈત્યાનુમાનસ્ય, મમ કર્ણે પ્રવિશ્ય ગજો ગર્જતીત્યાદિવાક્યસ્ય ચ પ્રત્યક્ષબાધિતત્વાત્ ।
તત્રાપિ પ્રત્યક્ષમુપજીવ્યત્વાદ્બાધકં નતુ સ્વભાવેનેતિ ચેત્ ।
ન ।
ધર્મિવ્યાપકવ્યાપ્યવ્યાપ્તિગ્રાહકત્વાભાવાદ્દહનૌષ્ણ્યાદિગ્રાહિણઃ પ્રત્યક્ષસ્ય ।
અનૌષ્ણ્યમુષ્ણતાભાવઃ ।
સ ચ પ્રતિયોગિજ્ઞાનાધીનજ્ઞાનઃ પ્રતિયોગિભૂતં ચૌષ્ણ્યં તેજસ્યેવ પ્રત્યક્ષેણ પ્રત્યેતવ્યમિતિ તસ્યોપજીવ્યત્વમિતિ ચેન્ન ।
ઉક્તોત્તરત્વાત્ ।
અનુષ્ણતાસાધને હીદમુપપા(દિતમ્)દનમ્ ।
કેનચિદ્ધેતુના શૈત્યસાધને ત્વસ્યાનવકાશઃ ।
યદા ચ સમસ્તસ્યાપિ તેજસો ઽનૌષ્ણ્યં સાધ્યતે તદા ભવત્વિદં વ્યુત્પાદનમ્ ।
અગ્નિમાત્રપક્ષીકારે તુ નેદમુપયુજ્યતે ।
સૌરાદૌ તેજસ્યુષ્ણતાં સ્પર્શનેનોપલભ્ય ચક્ષુષોપલબ્ધે ઽગ્નાવનૌષ્ણ્યસાધનસ્ય તુ સ્વભાવપ્રબલેનૈવ પ્રત્યક્ષેણ બાધ ઇત્યેષા દિક્ ।
*9,269*
દેહસ્યાત્મત્વં પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તમપિ દેહો નાત્મા ભૂતત્વાત્કાર્યત્વાદ્ઘટવદિત્યાદ્યનુમાનેન"તં સ્વાચ્છરીરાત્પ્રવૃહેત્ઽ; ઇત્યાગમેન ચ બાધિતં દૃષ્ટમ્ ।
અન્યથા બાધકાન્તરાભાવાદ્દેહાત્મત્વસ્ય વાસ્તવતાપાતાત્ ।
તત્કથમેતદિત્યત આહ- દેહાત્મત્વમિતિ ॥
દેહાત્મત્વં યદિ ...
ન્યાયસુધા:
દેહાત્મત્વં પ્રત્યક્ષતઃ પ્રાપ્તમનુમાનાગમબાધિતં દૃષ્ટમિતિ યદિ બ્રૂયાત્તદા તન્નેતિ બ્રૂમ ઇત્યર્થઃ ।
ન તદિતિ પૂર્વેણોત્તરેણ ચ સમ્બદ્ધયતે ।
કુતો નેત્યત આહ- ન તદિતિ ॥
... ન તત્ પ્રાપ્તં પ્રત્યક્ષતઃ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
દેહાત્મત્વં પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તમેવ ન ભવતિ ।
અતઃ પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તસ્યાનુમાનાદિના બાધ ઇત્યત્ર નેદમુદાહરણમ્ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
નાસ્ત્યેવ દેહાત્મત્વપ્રતીતિઃ ।
યાનુમાનાદિના બાધ્યતે ।
યેષાં ચાસ્તિ નાસ્તિકાદીનાં તેષામપિ નેન્દ્રિયજા ।
કિન્ત્વનુમાનાગમાભાસજન્યૈવેતિ ।
મા ભૂત્પણ્ડિતરૂપાણાં દેહાત્મત્વપ્રતીતિઃ ।
પામારાણાં ત્વસ્ત્યેવ ।
સૈવાસ્માકમુદાહરણં ભવિષ્યતીત્યતઃ ક્વચિદિત્યુક્તમ્ ।
*9,271*
તદુપપાદયતિ- મમેતિ ॥
મમ દેહ ઇતિ હ્યેવ ન દેહો ઽહમિતિ પ્રમા

ન્યાયસુધા:
સર્વસ્યાપિ જન્તોર્મમ દેહ ઇત્યેવ હિ પ્રમા પ્રતીતિર્ન તુ કસ્યાપિ દેહો ઽહમિતિ ।
યદ્વા યસ્માત્સર્વેષાં મમ દેહ ઇત્યેવ પ્રમા સમ્યક્પ્રતીતિઃ સર્(વ)દાનુવર્તતે તસ્માદ્દેહો ઽહમિતિ પ્રતીતિર્નાવકાશમાસાદયતીતિ ।
દેહાત્મત્વપ્રતીત્યભાવે ઽપિ દેહધર્માણાં કાર્ષ્ણ્યાદીનામાત્મનિષ્ઠત્વપ્રતીતિસ્તાવદસ્ત્યેવ કૃષ્ણો ઽહમિત્યાદિવ્યવહારસન્દર્શનાત્ ।
સા ચ લિઙ્ગાદ્યનપેક્ષૈવ જાયમાના પ્રત્યક્ષજન્યૈવ બાધ્યતે ચાનુમાનાદિનેતિ સૈવોદાહરણં ભવિષ્યતીત્યત આહ- ઉપચારશ્ચેતિ ॥
ઉપચારશ્ચ કૃષ્ણો ઽહમિતિ ...
ન્યાયસુધા:
કૃષ્ણો ઽહમિતિ ચ પ્રતીતિર્નાસ્તીત્યનુવર્તતે ।
કથં તર્હિ વ્યવહારઃ ।
કૃષ્ણો ઽહમિતિ વ્યવહારસ્તૂપચાર એવેતિ યોજના ।
અસ્ય યો વ્યવહારબલેન તથાવિધાં પ્રતીતિમપ્યનુમિનોતિ ।
તસ્યાનૈકાન્તિકત્વં સ્યાદિત્યાશયવાનુક્તાર્થે
દૃષ્ટાન્તમાહ- કર્દમેતિ ॥
... કર્દમલેપને
*9,272*
ન્યાયસુધા:
વસ્ત્રસ્ય યદ્વદેવં સ્યાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
યથા વસ્ત્રસ્ય કર્દમલેપને સતિ કૃષ્ણં વસ્ત્રમિત્યુપચારવ્યવહારો ભવત્યેવં પ્રકૃતે ઽપિ સ્યાત્ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
યો હિ વસ્ત્રસ્ય શૌક્લયં કર્દમલેપનં ચ સમ્યગવગચ્છતિ ન તસ્ય વસ્ત્રે કાષ્ણ્યર્પ્રતીતિરસ્તિ ।
વ્યવહરતિ ચ કૃષ્ણં વસ્ત્રમિતિ ।
અતઃ કૃષ્ણો ઽહમિતિ વ્યવહારાત્તથાવિધજ્ઞાનાનુમાનં તત્ર વ્યભિચરતિ ।
ઉપચારવ્યવહારો ઽસાવિતિ ચેત્ ।
પ્રકૃતે ઽપિ તથા કિન્ન સ્યાદિતિ ।
*9,273*
નનુ કૃષ્ણં વસ્ત્રમિતિ નોપચારઃ ।
સ્વતઃ શુક્લે ઽપિ વસ્ત્રે કર્દમોપાધિકકાર્ષ્ણ્યસદ્ભાવેન પ્રતીતિસમ્ભવાદિતિ ચેન્ન ।
કિમિદમૌપાધિકં નામ ।
સાધનાભિમતે વ્યાપ્તિરિવ કર્દમસન્નિધાનાદારોપ્યમાણમિતિ ચેન્ન ।
આરોપાસમ્ભસ્યોક્તત્વાત્ ।
જપાકુસુમસન્નિધાનાત્સ્ફટિકે લૌહિત્યમિવ પ્રતિફલતીતિ ચેન્ન ।
વસ્ત્રસ્યાસ્વચ્છત્વાત્ ।
ઘૃતાદિના કુઙ્કુમગન્ધાદિ(વત્કર્દ)રિવ કર્દમનાભિવ્યક્તમિતિ ચેન્ન ।
પ્રાગ્વસ્ત્રે કાર્ષ્ણ્યસદ્ભાવે માનાભાવાત્ ।
અથાગ્નિસંયોગાત્પાર્થિવદ્રવ્યે રૂપાદિકમિવ કર્દમોપાધિના કૃતમિતિ મતમ્ ।
તત્ર પૃચ્છામઃ કિં કર્દમઃ શૌક્લયં નિવર્ત્ય કાર્ષ્ણ્યં વસ્ત્રે કરોતિ, ઉતાનિવર્ત્યૈવ ।
નાદ્યઃ ।
કર્દમાપગમે શૌક્લયાનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ પુનઃ શૌક્લયમુત્પન્નમ્ ।
કારણાભાવાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
યુગપદ્રૂપદ્વયાધિષ્ઠાનવિરોધાત્ ।
ઔપાધિકસ્યાપિ સત્યત્વેન સ્વાભાવિકાવિશેષાત્ ।
*9,274*
ભવતુ વા વસ્ત્રે કથઞ્ચિત્કાર્ષ્ણ્યમૌપાધિકં કિન્તદુપન્યાસેનાભ્યર્થતે ।
નચોક્તવ્યભિચારપરિહારઃ ।
એકોદાહરણનિરાકરણે ઽપિ મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીત્યાદેરનેકસ્ય વ્યભિચારોદાહરણસ્ય સમ્ભવાત્ ।
અથ વસ્ત્રે કર્દમેનેવાત્મનિ દેહોપાધિના કૃતં કાર્ષ્ણ્યમસ્તીતિ પ્રતીતિસમ્ભાવના વિવક્ષિતા તત્રાહ- યદીતિ ॥
... યદ્યુપાધિકૃતં તદા
ન્યાયસુધા:
યદિ વસ્ત્ર ઇવાત્મનિ દેહોપાધિકૃતં કાર્ષ્ણ્યમસ્તીતિ તત્પ્રતીતિઃ સમ્ભાવ્યતે તદા પ્રત્યક્ષપ્રતીતસ્યાનુમાનાદિના બાધ ઇત્યત્ર નેદમુદાહરણમિતિ શેષઃ ।
કથમિત્યત આહ- સ્વત ઇતિ ॥
સ્વતઃ શુક્લત્વવત્ કાર્ષ્ણ્યં ન મમેતિ પ્રતીયતે

*9,274f.*
ન્યાયસુધા:
અત્ર દૃષ્ટાન્તે દાર્ષ્યાન્તિકે ચૈકદેશોત્કીર્તનેનાન્યદપ્યુપલક્ષ્યતે ।
તથા ચાયમર્થઃ ।
વસ્ત્રે ખલુ કાર્ષ્ણ્યં કર્દમોપાધિકૃતં (ઔપાધિકં) પ્રતીયમાનમેવં પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
સ્વતિઃ શુક્લમેવેદં વસ્ત્રં ન કૃષ્ણમ્ ।
કાર્ષ્ણ્યન્તૂપાધિકૃતમિતિ ।
તથાત્રાપિ સ્વતો નીરૂપ એવાહમ્ ।
કાર્ષ્ણ્યં તુ ન મમ સ્વભાવતઃ ।
કિન્તુ દેહોપાધિકૃતમિતિ પ્રતીયત ઇત્યઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
તથાચાસ્યાઃ પ્રતીતેર્યથાર્થત્વાન્નાનુમાનાદિના(તો) બાધ ઇતિ ।
*9,276*
યદુક્તં દેહાત્મતાપ્રતીતિર્નાસ્તિ દેહો ઽહમિતિ પ્રતીત્યનનુભવાદિતિ તદસત્ ।
અહમિતિ પ્રતીતેરેવ તત્પ્રતીતિત્વાત્ ।
ઇદમનિદંરૂપવસ્તુગર્ભો હ્યહઙ્કારઃ ।
યચ્ચોક્તં મમ દેહ ઇતિ ભેદપ્રતી(તેર)ત્યનુવૃત્તેર્દેહાત્મત્વપ્રતિભાસો ઽનુપપન્ન ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
ભેદપ્રતીત્યસમ્પ્રતિપત્તેઃ ।
મમ દેહ ઇતિ વ્યવહારસ્ય મમ સ્વરૂપમિતિવદૌપચારિકત્વોપપત્તેઃ ।
ન ખલુ કેવલે દેહે આત્મત્વપ્રતીતિઃ ।
કિન્તર્હિ દેહેન્દ્રિયાન્તઃકરણાદિસઙ્ઘાતે ।
તત્ર સઙ્ઘાતાપેક્ષયા દેહમાત્રે સમ્બન્ધપ્રતીતિરપિ ન બાધિકા ।
પ્રસાદસ્ય સ્તમ્ભો, વૃક્ષસ્ય શાખેતિ યથા ।
નચ દેહેન્દ્રિયાદેરાત્મનશ્ચ ભેદાવભાસે સ્ફુટં પ્રમાણમસ્તિ ।
યેન દેહાદ્યાત્મપ્રતીતિર્વિરુધ્યેત ।
યદપ્યુક્તં કૃષ્ણો ઽહમિત્યાદિરૂપદેહાદિધર્માણામાત્મનિષ્ઠપ્રતીતિર્નાસ્તિ પ્રમાણાભાવાદિતિ ।
તન્ન ।
કૃષ્ણો ઽહમિતિ વ્યવહારદર્શનાત્ ।
જ્ઞાનમૂલતા ખલુ વ્યવહારસ્યોત્સર્ગતઃ સિદ્ધા ।
તદનુપપત્તૌ તૂપચારત્વકલ્પના ।
નચ નાહં કૃષ્ણ ઇત્યાદિરૂપા પ્રતીતિરસ્તિ ।
યદ્ભયાદુપચારત્વં કલ્પયામઃ ।
અતો ભેદાદિપ્રતીત્યભાવાદસ્ત્યેવોભયી પ્રતીતિઃ ।
યથાઽહ ।
"અન્યોન્યસ્મિન્નન્યોન્યાત્મકતામન્યોન્યધર્માંશ્ચાધ્યસ્યઽ; ઇતિ ।
*9,278*
પ્રત્યક્ષજા ચેયં પ્રતીતિરિતિ કથં પ્રત્યક્ષસિદ્ધસ્ય નાનુમાનાદિના બાધ ઇત્યત આહ- કથં ચેતિ ।
કથં ચ ભેદો દેહાદેરાત્મનો ન પ્રમીયતે

ન્યાયસુધા:
ભેદશબ્દેનાસંસર્ગો ઽપિ ગૃહ્યતે ।
દેહાદિશબ્દેન સઙ્ઘાતસ્તદ્ધર્માશ્ચ ।
યદા દેહાદેરિતિ પઞ્ચમી તદાઽત્મન ઇતિ ષષ્ઠી ।
યદા ચાત્મન ઇતિ પઞ્ચમી તદા દેહાદેરિતિ ષષ્ઠી ।
અન્યોન્યારોપસ્ય પરેણોક્તત્વાત્ ।
દેહાદિસઙ્ઘાતસ્યાત્મનશ્ચાન્યોન્યં ભેદસ્તદ્ધર્માણાં ચ પરસ્પરમસંસર્ગઃ પ્રતીયત એવેત્યર્થઃ ।
તત્કથમિત્યત આહ-જાતમાત્રા ઇતિ ॥
જાતમાત્રા મૃગા ગાવો હસ્તિનઃ પક્ષિણો ખષાઃ ।
ભયાભયસ્વભોગાદૌ કારણાનિ વિજાનતે ॥ મનુવ્_3,2.63ચ્-f ॥
*9,278f.*
ન્યાયસુધા:
જાતા એવ ન તુ વ્યાપારાન્તરં કૃતવન્તઃ ।
ભુજ્યત ઇતિ ભોગઃ સુખમ્ ।
આદિપદેન દુઃખમ્ ।
સિંહવ્યાઘ્રાદીનિ ભયકારણાનિ, માત્રાદીન્યભયકારણાનિ, સ્તનપાનાદીનિ સુખકારણાનિ, શઙ્ક્વાદિના નયનાન્તઃકણ્ડૂયનાદીનિ દુઃખકારણાનીતિ વિજાનતે ।
અત એવ સિંહાદિધ્વનિમાત્રેણ પલાયન્તે, માત્રાદીનિ ચોપસર્પન્તિ, સ્તનપાનાદ્યર્થં પ્રવર્તન્તે, વર્જયન્તિ શઙ્કુકણ્ડૂયનાદીનિ ।
*9,279*
તતઃ કિમિત્યત આહ અસ્મૃતાવિતિ
અસ્મૃતૌ પૂર્વદેહસ્ય વિજ્ઞાનં તત્ કથં ભવેત્
ન્યાયસુધા:
તદ્વિજ્ઞાનં ભયાદિકારણમેતદિતિ વિજ્ઞાનમ્ ।
પૂર્વદેહાસ્મરણે તદ્વિજ્ઞાનં(કૃતો) કથં ન ભવેદિત્યત આહ- અન્વયેતિ ॥
અન્વયવ્યતિરેકાદેરનુસન્ધાનવિસ્મૃતૌ

*9,280*
ન્યાયસુધા:
આદિપદેન દૃષ્ટાન્તધર્મિણોર્ગ્રહણમ્ ।
યદ્વાઽદિગ્રહણેનોપદેશો ગૃહ્યતે ।
અન્વયવ્યતિરેકાદેર્વિસ્મૃતાવિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ન કેવલમેતાવત્ ।
કિન્તુ તથા ચાયમિત્યનુસન્ધનસ્ય ચ વિસ્મૃતૌ સત્યાં વિજ્ઞાનં તત્કથં ભવેદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અસ્તિ તાવન્મૃગાદીનાં સ્તનપાનાદૌ પ્રવૃત્તિઃ શઙ્કુકણ્ડૂયનાદિતો નિવૃત્તિશ્ચ ।
તતો ઽનુમીયતે વિદ્યેતે તત્ર તેષાં રાગદ્વેષાવિતિ ।
રાગદ્વેષયોરેવ પ્રવૃત્તિકારણત્વેનાસ્મદાદૌ નિર્ણીતત્વાત્ ।
રાગદ્વેષાભ્યાં ચેષ્યાનિષ્યસાધનત્વજ્ઞાનમ્ ।
તસ્યૈવ રાગાદિકારણતયા નિશ્ચિતત્વાત્ ।
નચ તજ્જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષસાધ્યમ્ ।
કાર્યકારણભાવસ્યાતીન્દ્રિયત્વાત્ ।
કિન્ત્વનુમાનોપદેશસાધ્યમેવ ।
નચ મૃગાદીનામુપદેશઃ સમ્ભવતિ ।
અનધિકારાત્ ।
તસ્માત્પ્રાગ્ભવીયોપદેશ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
નચાસ્મૃતો ઽસૌ તત્કારણમિતિ તત્સ્મૃતિસદ્ભાવો ઽઙ્ગીકાર્યઃ ।
યદ્વાનુમાનમ્ ।
નચ તત્, યદ્યત્સ્તનપાનં તદિષ્યસાધનં, યદિષ્યસાધનં ન ભવતિ તત્સ્તનપાનં ન ભવતિ, યથામુકમ્, સ્તનપાનં ચેદમિત્યન્વયાદિસ્મરણેન વિના ભવતિ ।
નચાનનુભૂતે સ્મૃતિરુત્પદ્યતે ।
નચાસ્મિઞ્જન્મન્યન્વયાદ્યનુભવો ઽસ્તિ ।
જાતમાત્રાણામુદાહૃતત્વાત્ ।
અતો જન્માન્તરાનુભૂતાન્વયાદિસ્મરણમેષ્ટવ્યમ્ ।
પ્રાગ્ભવીયસ્યોપદેશસ્યાન્વયાદેશ્ચ સ્મરણે પૂવર્દેહસ્મરણમપ્યઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
સમાનયોગક્ષેમત્વાત્ ।
નચેદ્દેહાન્તરસ્મરણં મૃગાદીનાં તદા તદવિશિષ્યાન્વયયાદિસ્મરણમપિ ન સ્યાત્ ।
તદભાવે ચાનુમાનાદ્યભાવેનેષ્યાનિષ્યકારણતાજ્ઞાનં નોત્પદ્યેત ।
તદનુત્પાદે ચ રાગાદ્યનુત્પાદાત્પ્રવૃત્ત્યાદ્યનુત્પ(દ્યત)દ્યતે ।
કારણાભાવે કાર્યાભાવસ્ય સુલભત્વાત્ ।
અદૃષ્ટવશાત્પ્રવૃત્ત્યાદીતિ ચેન્ન ।
દૃષ્ટાતિક્રમદોષાત્ ।
એતાવાંસ્ત્વદૃષ્ટસ્યોપયોગો યઞ્જન્માન્તરાનુભૂતં સર્વમસ્મરન્નેતાવત્સ્મરતિ ।
યાદૃચ્છિકં પ્રવૃત્ત્યાદિ ભવત્વિતિ ચેન્ન ।
અનન્તાનાં તદનુપપત્તેઃ ।
અત એવ મૃગા ઇત્યાદિબહુવચનમ્ ।
અસ્તુ જાતિસ્વભાવો ઽયમ્ ।
ન ।
ભિન્નજાતીયાનામપ્યુપલમ્ભાત્ ।
અત એવ મૃગા ગાવ ઇત્યાદ્યુક્તમ્ ।
દૃષ્ટાતિક્રમદોષશ્ચાપરિહાર્યઃ ।
તસ્માદસ્તિ મૃગાદીનાં પૂર્વદેહસ્મરણમ્ ।
તથૈવ માનુષાદીનામપીતિ સિદ્ધમિતિ ।
*9,283*
તથાપિ કિં પ્રકૃત ઇત્યત આહ- યદેતિ ॥
યદા દેહાન્તરજ્ઞાનં દેહૈક્યાવસિતિઃ કુતઃ
ન્યાયસુધા:
યદૈવમેતદ્દેહવર્તિનો મમ ન કેવલમયમેવ દેહઃ કિન્તુ તત્પ્રાગન્યો ઽપ્યભૂદિતિ દેહાન્તરસ્મરણં પ્રમિતમ્(ણમાપતિતમ્) ।
તદૈતદ્દેહેન સ્વસ્યૈક્યા(ધ્ય)વસાયઃ કુતઃ સ્યાત્ ।
કિન્ત્વનેકમણિષ્વનુસ્યૂતં સૂત્રમિવાનેકદેહાનુસ્યૂતમાત્માનં પશ્યતઃ સ્વસ્ય તતો ઽત્યન્તભેદાવસિતિરેવ યુક્તા ।
તથાચ કાર્ષ્ણ્યાદીનામસંસર્ગજ્ઞાનમપિ સુસ્થમેવે ।
પરેણ દેહાદ્યારોપનિબન્ધનત્વાભ્યુપગમાત્તદારોપસ્ય ।
અહંપ્રત્યયસ્તુ નારોપ ઇતિ પ્રાગેવોક્તમ્ ।
અતો મમ દેહ ઇતિ પ્રત્યયો નાન્યથયિતવ્યઃ કૃષ્ણો ઽહમિત્યાદિશ્ચોપચારો ઽઙ્ગીકરણીય ઇતિ ।
*9,284f.*
સ્યાદેતત્ ।
ન મુખ્યાર્થાનુપપત્તિમાત્રાદુપચારો લભ્યતે ।
કિન્તુ સાદૃશ્યે સમ્બન્ધે વા પ્રયોજને ચ સતિ ।
નચાત્ર સાદૃશ્યાદિકમસ્તિ ।
તત્કથમયમુપચારઃ ।
કિઞ્ચ મૃગાદીનાં પામારાણાં મનુષ્યાણાં ચ યદિ દેહાત્મભેદજ્ઞાનં સ્યાત્તર્હિ"નૈષાં મમાહમિતિ ધીઃ શ્વસૃગાલભક્ષ્યઽ; ઇત્યાદયઃ પુરાણાદિવ્યવહારાઃ કથં સઙ્ગચ્છન્તે ।
કથં ચ દેહાત્મવિવેકાર્થાનામુપદેશાનામાનર્થક્યં ન સ્યાત્ ।
દેહાનુકૂલપ્રતિકૂલાર્થયો રાગદ્વેષૌ ચ દેહાત્મભેદજ્ઞાને સતિ ન સ્યાતામ્ ।
તતશ્ચ સંસારાનુપપત્તિરિત્યત આહ- વ્યાપ્તત્વાદિતિ ॥
*9,285*
વ્યાપ્તત્વાદાત્મનો દેહે વ્યવહારેષ્વપાટવાત્

ભેદજ્ઞાને ઽપિ ચાઙ્ગારવહ્નિવત્ સ્વાવિવિક્તવત્ ।
ભવન્તિ વ્યવહારાશ્ચ ... ॥ મનુવ્_3,2.66અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ભેદાજ્ઞાને ઽપિ ચેતિ ચશબ્દો વ્યવહારેષ્વપાટવાચ્ચેતિ સમ્બદ્ધયતે ।
અઙ્ગારવહ્નિવદિતિ ।
અઙ્ગારવ્યાપ્તવન્હાવિવેત્યર્થઃ ।
સ્વાવિવિક્તવત્ સ્વાભિન્ને સ્વસંસૃષ્ટે ચ યથા તથેત્યર્થઃ ।
વ્યવહારાશ્ચેતિ ચશબ્દો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ ।
આત્મનો(દેહે) વ્યાપ્તત્વાત્સ્વાવિવિક્તવદ્વયવહારા ભવન્તિ ઇત્યનેનૈકદેશત્વલક્ષણં સાદૃશ્યં સમ્બન્ધો ઽપ્યભિહિતઃ ।
ભેદજ્ઞાને ઽપ્યભિન્નવદ્વયવહારે કિં પ્રયોજનમિત્યસ્યોત્તરં ભેદજ્ઞાને ઽપિ લોકાનાં વ્યવહારેષ્વપાટવાત્સ્વાવિવિક્તવદ્વયવહારે કિં પ્રયોજનમિત્યસ્યોત્તરં ભેદજ્ઞાને ઽપિ લોકાનાં વ્યવહારેષ્વપાટવવાત્સ્વાવિવિક્તવદ્વયવહારા ભવન્તીતિ ।
ન પ્રયોજનમુદ્દિશ્ય લોકાસ્તથા વ્યવહરન્તિ ।
કિન્તુ વિવિક્તવ્યવહારેષુ પાટવાભાવાદેવેતિ ।
અપાટવે હેતુર્વ્યાપ્તત્વાદાત્મનો દેહ ઇતિ ।
રૂઢત્વાચ્ચૈતેષાં વ્યવહારાણાં ન પ્રયોજનાપેક્ષેત્યાશયેન ઉક્તમ્- અઙ્ગારવહ્નિવદિતિ ।
ભેદજ્ઞાને ઽપ્યાત્મનો દેહવ્યાપ્તત્વાદઙ્ગારવહ્નિવલ્લોકાનાં વ્યવહારેષુ અપાટવાદત્યન્તવિવિક્તવેદનેષ્વસામર્થ્યાત્પુરાણાદિવ્યવહારાશ્ચ સ્વાવિવિક્તવદ્ભવન્તિ ।
વિશદવિવેકાભાવવિવક્ષયૈવ તે વ્યવહારા ઇત્યાશયઃ ।
અત એવ વિવેકાર્થાનામુપદેશાનાં ચ સાર્થક્યમુપપદ્યતે ।
વિશદો હિ વિવેકઃ પુરુષાર્થાય કલ્પતે ન ત્વૌત્પત્તિકઃ ।
આત્મનો દેહે વ્યાપ્તત્વાદત્યન્તં પ્રેમાસ્પદત્વાદ્રાગાદયો યુજ્યન્ત એવેતિ ।
*9,287*
નનુ જ્ઞાનમેવ વ્યવહારકારણં તચ્ચેદસ્તિ કથં તર્હિ વ્યવહારેષ્વપાટવમિત્યત આહ- નહીતિ ॥
... ન હિ પ્રત્યક્ષગાનપિ

*9,288*
ન્યાયસુધા:
અર્થાન્ યથાનુભવતઃ પ્રતિપાદયિતું ક્ષમાઃ ।
લોકાસ્ ... ॥ મનુવ્_3,2.67અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યથાનુભવતઃ અનુભવાનુસારેણ પ્રતિપાદયિતું વ્યવહર્તુમ્ ।
યમલયોરત્યન્તવિવેકં પશ્યન્તો ઽપિ માત્રાદયઃ કથમેતૌ વિવિક્તાવવગન્તવ્યાવિતિ પૃષ્ટા એવમિતિ સ્વપ્રત્યક્ષાનુભવાનુસારેણ ન પરાન્પ્રતિપાદયિતું ક્ષમન્ત ઇત્યાદ્યનુભવસિદ્ધમ્ ।
કા નામાત્ર કથન્તા ।
અથ તત્રાત્યન્તસાદૃશ્યં પ્રતિબન્ધકં તર્હ્યત્રાપ્યઙ્ગારવહ્નિવદાત્મનો દેહે વ્યાપ્તત્વં પ્રતિબન્ધકમુક્તમેવ ।
શુક્તિરજતાદિપ્રત્યક્ષાણામનુમાનાદિના બાધો નાસ્તીત્યન્યત્રોપપાદિતમિત્યાશયવાન્"ક્વ ચ પ્રત્યક્ષતઃ પ્રાપ્તમ્ઽ; ઇત્યાદિનોક્તમુપસંહરતિ- તતો હીતિ ॥
... તતો હિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધં નાન્યેન કેનચિત્

શક્યં વારયિતું ક્વાપિ ...

ન્યાયસુધા:
ક્વચિત્પ્રતીતેરેવાભાવાત્ક્વચિત્પ્રતીતિસદ્ભાવે ઽપિ પ્રત્યક્ષજન્યત્વાભાવાત્ક્વચિત્પ્રત્યક્ષપ્રતીતિભાવે ઽપિ યથાર્થત્વાત્ક્વચિદયથાર્થત્વે ઽપિ પ્રબલપ્રત્યક્ષેણૈવ બાધાદિત્યર્થઃ ।
અત એવ ક્વાપીત્યુક્તમ્ ।
અન્યેનેતિ ।
અનુપજીવ્યેનાગમાદિનેત્યર્થઃ ।
તદેવં સ્વભાવતઃ પ્રબલેન પ્રત્યક્ષેણ વિરુદ્ધાવનુમાનાગમાવભાસાવેવેતિ ।
*9,289*
ભવત્વાગમાદિતઃ પ્રત્યક્ષં પ્રબલં મા વા ભૂત્ ।
તદ્વિરોધસ્ત્વાગમાદેર્નાસ્તિ ।
ભિન્નવિષયત્વાત્ ।
તથાહિ ।
આગમાદિકં ખલ્વાગામિનં વિશ્વસ્ય બાધં પ્રતિપાદયતિ ન તુ અધુનાતનમ્ ।
સ એવ ચ મિથ્યાદિપદેન વેદનીયઃ ।
તસ્ય ચ પ્રત્યક્ષવિરોધસ્તદા સ્યાત્ ।
યદ્યાગામિનમપિ વિશ્વસ્ય બાધં પ્રત્યક્ષં પ્રતિક્ષિપેત્ ।
નચૈવમ્ ।
તસ્ય વર્તમાનમાત્રગ્રાહિત્વેન આગામિનમપિ વિશ્વસ્ય બાધં પ્રત્યક્ષં પ્રતિક્ષિપેત્ ।
નચૈવમ્ ।
તસ્ય વર્તમાનમાત્રગ્રાહિત્વેન આગામિબાધાભાવગ્રહણે સામર્થ્યાભાવાત્ ।
યથોક્તમ્ ।
"સમ્બદ્ધં વર્તમાનં ચ ગૃહ્યતે ચક્ષુરાદિનાઽ; ઇતિ ।
ઇદાનીન્તનબાધાભાવગ્રહણે ઽપિ ન વિરોધઃ ।
નચ ભિન્નવિષયયોર્વિરોધો ઽસ્તિ ।
તથા સતીદાનીન્તનઘટાભાવગ્રાહિણા પ્રત્યક્ષેણ ભવિષ્યતિ ઘટ ઇત્યાગમાદેર્વિરોધઃ સ્યાદિતિ ।
*9,290*
ઉચ્યતે ।
અસ્તિ તાવત્ પ્રત્યક્ષં વર્તમાનકાલીનં બાધાભાવમાવેદયતીતિ પરસ્યાપિ સમ્પ્રતિપત્તિઃ ।
આગમશ્ચ નેહ નાનાસ્તીત્યાદિરૂપો વર્તમાનમેવ વિશ્વસ્ય બાધં પ્રતિપાદયતીતિ કથં ન પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધઃ ।
અસ્તુ વાગામિબોધકત્વમાગમાદેસ્તથાપિ બાધો નામ ત્રૈકાલિકસત્તનિષેધઃ ।
સ ચ વર્તમાનકાલીનસત્તાગ્રાહિણા પ્રત્યક્ષેણ વિરુદ્ધયત એવેતિ તત્પ્રતિપાદકસ્યાગમાદેઃ કથં ન પ્રત્યક્ષવિરોધઃ ।
એતેનાસ્મત્પ્રત્યક્ષમસ્મન્નિષ્ઠમેવ બાધં પ્રતિક્ષેપ્તું ક્ષમતે ન પુરુષાન્તરગતમિતિ નિરસ્તમ્ ।
ઘટાદિસત્તાનિષેધરૂપસ્ય બાધસ્ય તત્સત્તાગ્રાહિણા પ્રત્યક્ષેણ વિરોધાવશ્યમ્ભાવાત્ ।
*9,293*
તદેવં પ્રત્યક્ષસ્ય વર્તમાનમાત્રગ્રાહિત્વે ઽપ્યાગમાદેસ્તદ્વિરોધો દુષ્પરિહાર એવ ।
તથાપિ પ્રસક્તૌ વસ્તુસ્થિતિર્વક્તવ્યેત્યાશયવાન્પ્રત્યક્ષસ્ય વર્તમાનમાત્રગ્રાહિતાનિયમમપાકર્તુમુત્તરં પ્રકરણમારભમાણઃ સાક્ષિપ્રત્યક્ષસ્ય તાવત્તન્નિયમમપાકરોતિ- તચ્ચેદિતિ ॥
... તચ્ચેન્નોત્તરગોચરમ્ ।
કથમેવોત્તરઃ કાલસ્તદ્ગો મોક્ષશ્ચ ગમ્યતે ॥ મનુવ્_3,2.68બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ગમ્યત ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ ।
તદિતિ પ્રત્યક્ષવિશેષસાક્ષિણમેવાધિકુરુતે ભગવાન્ ભાષ્યકારઃ ચેચ્છબ્દશ્રવણાત્તર્હીત્યધ્યાહાર્યમ્ ।
નોત્તરગોચરમિતિ ।
વર્તમાનમાત્રગોચરમિત્યર્થઃ ।
પ્રમાણાન્તરાણાં પ્રાગેવ દૂષિતત્વાદિત્યેવાર્થઃ ।
ઉત્તર ઇત્યતીતસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
યેષાં ચાખણ્ડ એવ કાલસ્તૈરપ્યુપાધિભેદો ઽઙ્ગીકર્તવ્ય એવ ।
અન્યથા સર્વાખ્યાતપ્રત્યયાનામૈકાથ્યર્પ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ સ્વાભાવિકો વૌપાધિકો વાસ્ત્યુત્તરઃ કાલઃ ।
માવગામ્યુત્તરઃ કાલ ઇદાનીમ્ ।
કિન્નશ્છિન્નમિત્યત આહ- તદ્ગ ઇતિ ॥
કથમેવેત્યનુવર્તતે ।
ઉત્તરકાલાનવગતાવિતિ ચાર્થઃ ।
ગમ્યતે અવગમ્યતે ।
અત્રાતીતસ્ય કણ્ઠતો ઽસઙ્કીર્તનં કૈશ્ચિદતીતમોક્ષસ્યાનઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
ઉત્તરકાલાનવગતૌ તત્સમ્બન્ધિતયા મોક્ષો ઽપિ નાવગમ્યત એવ ।
વિશેષણાનવગમે વિશિષ્યાનવગમસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
ભવિષ્યતિ મોક્ષ ઇત્યવગમાભાવે ચ તદર્થઃ પ્રયત્નો ન સ્યાત્ ।
મોક્ષે સર્વસ્ય બાધો ભવિષ્યતીત્યેતદપિ ન સ્યાદિતિ ।
*9,295*
શુકવામદેવાદયો જ્ઞાનેન મુક્તા અભૂવન્નહમપિ મુક્તો ભવિષ્યામીત્યાદ્યવગતિઃ આગમાદેવ ભવિષ્ય(તીતિ)તિ કિમત્ર સાક્ષિણો ઽતીતાનાગતાર્થગોચરત્વેનેત્યત આહ- આગમો ઽપીતિ ॥
આગમો ઽપિ હિ સામાન્યે સિદ્ધે પ્રત્યક્ષતઃ પુનઃ ।
વિશેષં ગમયેદેવ ... ॥ મનુવ્_3,2.69અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
એષા ખલ્વાગમસ્ય સ્થિતિઃ ।
યત્સામાન્યે ઽન્વયસામાન્યવતિ પદાર્થસમૂહે, પ્રત્યક્ષતઃ પ્રમાણાન્તરેણ, સિદ્ધે સતિ, પુનઃ પશ્ચાદ્વિશેષમન્વયવિશેષવન્તં તમેવ પદાર્થસમૂહં, ગમયેદિત્યેવ ન પુનઃ પદાર્થાનપિ ગમયેદિતિ ।
નદ્યાસ્તીરે પઞ્ચફલાનિ સન્તીત્યાદૌ તથા દર્શનાદિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
કિં પ્રાક્ પદાથર્સિદ્ધયેત્યત આહ- કથમિતિ ॥
... કથં શક્તિગ્રહો ઽન્યથા

ન્યાયસુધા:
યદિ પદાર્થાઃ પ્રાઙ્ ન સિદ્ધાસ્તર્હિ પદાનાં તેષુ વાચકત્વશક્તિગ્રહણં ન સ્યાત્ ।
અવિદિતવિષયાયાઃ શક્તેર્ગૃહીતુમશક્યત્વાત્ ।
નહિ કાષ્ઠમજાનન્કુઠારસ્ય તચ્છેદનશક્તિં જ્ઞાતુ શક્નોતિ ।
*9,296*
અસ્તુ પદાનાં શક્તિગ્રહાય પદાર્થજ્ઞાનમાવશ્યકમ્ ।
અથ શક્તિગ્રહ એવ કિમર્થ ઇત્યત આહ- અતીતેતિ ॥
અતીતાનાગતાર્થેષુ જાતે શક્તિગ્રહે ઽખિલમ્ ।
વિશેષં જ્ઞાપયેદ્ વાક્યં ન તદજ્ઞાતશક્તિકે

ન્યાયસુધા:
અત્રાતીતાનાગતગ્રહણં પ્રકૃતાપેક્ષમ્ ।
અખિલમપિ વાક્યં પદાનાં પદાર્થેષુ વાચકત્વશક્તિગ્રહે જાત એવાન્વયવિશેષં ગમયેત્ ।
નતુ તદ્વાક્યં પદાર્થેષુ પદસમૂહે ઽજ્ઞાતશક્તિકે સતિ વિશેષં ગમયેદિત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં, વાક્યસ્ય વાક્યાર્થાવગતૌ કર્તવ્યાયાં, શક્તિગ્રહો ઽઙ્ગમિતિ જ્ઞાયતે ઽતો ઽસાવર્થનીયઃ ।
પ્રકૃતવાક્યાનાં ચાતીતાનાગતાર્થસંસર્ગબોધકત્વાદતીતાનાગતાર્થેષુ લુઙૢડાદ્યન્તપદાનાં શક્તિર્જ્ઞાતવ્યેત્યર્થઃ ।
*9,297*
અસ્તુ શક્તિગ્રહાવશ્યમ્ભાવઃ કિન્તુ વર્તમાનેષ્વેવાર્થેષુ નાતીતાનાગતેષ્વનુપયોગાદિત્યત આહ- શક્તિશ્ચેદિતિ ॥
[જોસ્હિ-16]
શક્તિશ્ચેદ્ વર્તમાને સ્યાન્નાતીતાનાગતં વદેત્
ન્યાયસુધા:
યદિ વર્તમાન એવાર્થે પદાનાં શક્તિર્ગૃહીતા સ્યાત્તદા વાક્યમ્ અતીતાનાગતમ્ અતીતાનાગતાર્થસંસર્ગં ન વદેત્ ન પ્રતિપાદયેત્ ।
સહકારિવિરહાત્ ।
સર્વો દ્વન્દ્વો વિભાષયૈકવદ્ભવતીત્યેકવદ્ભાવઃ ।
અતીતાનાગતાર્થેષ્વિત્યુક્તસ્યાભિપ્રાયકથનમેતત્ ।
*9,299*
અસ્ત્વતીતાનાગતાર્થેષ્વપિ પદાનાં શક્તિગ્રહઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- યદીતિ ॥
યદિ શક્તિગ્રહો ઽન્યત્ર કથં સ સ્યાત્ તદગ્રહે

ન્યાયસુધા:
વર્તમાનાદન્યત્રાતીતાનાગતયોરપિ પદશક્તિગ્રહો યદ્યઙ્ગીકૃતસ્તદા સઃ અતીતાનાગતાર્થેષુ પદશક્તિગ્રહસ્તદગ્રહે ઽતીતાનાગતાર્થાગ્રહે કથં સ્યાત્ ।
ન કથઞ્ચિત્ ।
નિર્વિષયાયાઃ શક્તેર્જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્ ।
અતો ઽતીતાનાગતાર્થજ્ઞાનમપ્યઙ્ગીકાર્યમ્ ।
અયમત્ર સમુદાયાર્થઃ ।
વાક્યં તાવત્પદાર્થસંસર્ગવિશેષલક્ષણં વાક્યાર્થમેવ બોધયતિ ન પદાર્થમાત્રમ્ ।
તચ્ચાપેક્ષતે પદાનાં પદાર્થેષુ વાચકત્વશક્તિગ્રહમ્ ।
શક્તિગ્રહશ્ચ પદાર્થગ્રહમ્ ।
પદાર્થગ્રહશ્ચ પ્રમાણાન્તરાયત્તો ન પદવાક્યજન્યઃ ।
ઇતરેતરાશ્રયાદિદોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
યત્ર ચાતીતાનાગતાર્થસંસર્ગો વાક્યાર્થસ્તત્રાતીતાનાગતાર્થગ્રહણમાવશ્યકમ્ ।
શુકવામદેવેદયો મુક્તા અભૂવન્નહં ચ મુક્તો ભવિષ્યામીત્યાદિકં ચ તથા ।
તસ્માલ્લુઙૢડાદ્યન્તપદવાચ્યાનામતીતાનગતકાલતત્સમ્બન્ધિપદાર્થાનાં ચ ગ્રહણમાગમેનોક્તાર્થપ્રતિપત્તિમભિલષતાપિ પરેણૈષ્યવ્યમ્ ।
નચ તત્સાક્ષિણા વિના ભવતીતિ કથમતીતાનાગતાર્થગ્રાહિણસ્તસ્ય વર્તમાનમાત્રવિષયત્વમિતિ ।
*9,300*
મીમાંસકમતાનુસારેણ શઙ્કતે- સામાન્યમિતિ ॥
સામાન્યં દૃષ્ટમેવાસાવન્યત્ર ગમયેદ્ યદિ
*9,301*
ન્યાયસુધા:
અસાવિતિ પ્રકૃવાક્યૈકદેશસ્ય શબ્દસ્ય પરામર્શઃ ।
સકલમપિ વસ્તુ સામાન્યવિશેષાત્મકમ્ ।
તત્ર સામાન્યાકાર એવ શબ્દવાચ્યો વિશેષસ્તુ લક્ષ્ય એવેતિ તાવન્નિષ્યઙ્કિતમ્ ।
સામાન્યં ચાતીતાનાગતવિશેષેષ્વેકમેવ ।
તચ્ચ વર્તમાનં ચક્ષુરાદિના દૃષ્ટં શબ્દશક્તિવિષયતયા અવગતમેવ, અન્યત્ર કાલાન્તરે ઽપિ, શબ્દો બોધયતિ ।
તત્ર કિમતીતાનાગતાર્થજ્ઞાનેન ।
વિશેષાણાં હિ શબ્દવાચ્યત્વે તેષામતીતાદિરૂપત્વાત્ શક્તિગ્રહણાયાતીતાદિજ્ઞાનમપેક્ષિતં સ્યાત્ ।
નચ લુઙૢડાદિશક્તિગ્રહણાયાતીતાનાગતાદિકાલગ્રહણમપરિહાર્યમિતિ વાચ્યમ્ ।
તત્રાપિ કાલત્વજાતેરેવ વાચ્યત્વાત્ ।
નહિ વૈશેષિકાદિવન્મીમાંસકાનાં નિસ્સામાન્યં કિમપ્યસ્તિ ।
અતો ન શક્તિગ્રહાયાતીતાદિગ્રહાપેક્ષેતિ ।
*9,302*
ઉત્તરમાહ- સામાન્યેતિ ॥
સામાન્યવર્જિતં વસ્તુસ્વરૂપં ગમયેત્ કથમ્

ન્યાયસુધા:
અસ્તુ તાવત્સર્વવિશેષા(ષયા)નુગતં નિત્યં ગોત્વાદિસામાન્યમેવ ગવાદિશબ્દવાચ્વત્વં સાસ્નાદિમન્તો વિશેષાસ્તુ લક્ષ્યા એવ ।
તથાપીદં વક્તવ્યમ્ ।
સ્વરૂપશબ્દો વસ્તુસ્વરૂપાણ્યવગમયતિ ન વેતિ ।
નેતિ પક્ષે ઽનુભવવિરોધઃ ।
આદ્યે કથં કયા વૃત્ત્યેતિ વાચ્યમ્ ।
ન તાવલ્લક્ષણયા ।
વાચ્યાર્થદ્વારૈવ(રેણૈવ) સક્ષણાસમ્ભવા(લાભા)ત્સામાન્યસ્યૈવ વાચ્યત્વાત્ ।
સ્વરૂપાણાં ચ સામાન્યવર્જિતત્વાત્ ।
અતઃ સ્વરૂપશબ્દો વસ્તુસ્વરૂપાણાં વાચક ઇત્યેવાઙ્ગીકાર્યમિતિ ।
*9,303*
નનુ સર્વસામાન્યાનાં વસ્તુસ્વરૂપાબહિર્ભાવાત્સામાન્યવર્જિતં (વસ્તુ)સ્વરૂપમિતિ કથમિત્યત આહ- નેતિ ॥
ન સ્વરૂપત્વસામાન્યં કેનાપ્યઙ્ગીકૃતં ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
સત્યમ્ સન્તિ સ્વરૂપે સામાન્યાનિ ।
નચ તાનિ સ્વરૂપશબ્દવાચ્યાનિ ।
નહિ સાસ્નાદિમતિ પિણ્ડે વતર્માનં પશુત્વં ગોશબ્દવાચ્યમ્ ।
કિન્તુ ગોત્વમેવ ।
તદત્રાપિ સ્વરૂપશબ્દસ્ય વાચ્યં સામાન્યમભ્યુપગચ્છતા સ્વરૂપત્વમેવાઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તચ્ચ નાસ્તિ ।
કેનાપિ પરીક્ષકેણ, ક્વચિદપ્યનઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
માઙ્ગીકારિ કેનાપિ સ્વરૂપત્વસામાન્યમ્ ।
મયા ત્વઙ્ગીકરિષ્યતે ।
નહિ સર્વૈરઙ્ગીકૃતમેવાઙ્ગીકરણીયમિત્યસ્તિ નિયમઃ ।
તથાત્વે દર્શનભેદાસમ્ભવાદિતિ વૈયાત્યાદ્વદન્તં પ્રત્યાહ- સ્વરૂપં ચેદિતિ ॥
સ્વરૂપં ચેદનુગતં વ્યાવૃત્તં તત્ર કિં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
સ્વરૂપમિતિ ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ ।
તત્ર વસ્તુનિ ।
કિંશબ્દઃ પ્રશ્ને ।
એવં સત્યત્વ પ્રશ્નો નિરુત્તરઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
તત્કથમિત્યત આહ- સર્વેતિ ॥
*9,304*
સર્વાનુગતધર્માણામન્તે હિ સ્વત્વમિષ્યતે ।
કિં વ્યાવૃત્તમિતિ પ્રશ્ને સ્વરૂપમિતિ કેવલમ્ ।
સ્યાદુત્તરં ... ॥ મનુવ્_3,2.74અ-એ ॥
ન્યાયસુધા:
યસ્માત્સર્વેષામનુગતધર્માણામન્તે ઽવસાને સ્વત્ત્વં સ્વરૂપત્વમિષ્યતે મીમાંસકેન ।
તસ્માત્કિં તત્ર વ્યાવૃત્તમિતિ પ્રશ્ને કૃતે સ્વરૂપત્વમિત્યેવોત્તરં વક્તવ્યં સ્યાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
દ્રવ્યેષ્વત્યન્તં વ્યાવૃત્તા ધર્મા અન્ત્યા વિશેષા ઇતિ વૈશેષિકૈરઙ્ગીકૃતમ્ ।
વિશેષેષ્વપિ વિશેષાન્તરાઙ્ગીકારે ઽનવસ્થા(સ્યાત્)નાત્ ।
તત્ર યથા સ્વરૂપત્વમેવ વ્યાવૃત્તં તથા દ્રવ્યેષ્વપિ તદેવાસ્તુ કિં વિશેષૈરિતિ વિશેષાનવજ્ઞાય તત્સ્થાને સ્વરૂપત્વમભિષિઞ્ચતા મીમાંસકેન કિં વ્યાવૃત્તમિતિ પ્રશ્ને ઽન્ત્યા વિશેષા ઇતિ વક્તું ન શક્યત એવ ।
અપસિદ્ધાન્તાપાતાત્ ।
ગુણાદયસ્તુ વ્યાવૃત્તત્વે ઽપ્યનુગતાધારતયાઙ્ગીકૃતા અનુગતકલ્પા એવ ।
અતઃ સ્વરૂપત્વ(મિત્યે)મેવ વક્તવ્યમ્ ।
તસ્ય ચેદાનીમનુગતત્વાઙ્ગીકારે કથમયં પ્રશ્નો નિરુત્તરો ન ભવેદિતિ ।
*9,305*
નનુ ભેદ એવ વ્યાવૃત્તો ભવિષ્યતિ ।
તસ્યાનુગતેરનુગતાધારતાયાશ્ચાભાવાદિત્યત આહ- તત ઇતિ ॥
... તતો ઽન્યચ્ચેત્ તદેવ સ્વયમેવ નઃ

ન્યાયસુધા:
એકસ્ય એવશબ્દસ્ય તર્હીત્યર્થઃ ।
તતઃ સ્વરૂપત્વાદન્યદ્ભેદલક્ષણં વ્યાવૃત્તં યદ્યઙ્ગીક્રિયતે ।
તર્હિ તદેવાસ્માકં સ્વયં સ્વરૂપમ્ પદાર્થ(યદર્થં)સ્વરૂપમુદાહૃતં તત્ર ભેદ એવોદાહરણં ભવિષ્યતીત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ઉદાહરણસ્યાનાદરણીયત્વાદ્ભેદસ્તાવન્નિસ્સામાન્યો ઽપિ શબ્દબોધ્યો વચનવૃત્ત્યૈવેત્યઙ્ગીકરણીયમ્ ।
નચ વાચકઃ શબ્દઃ શક્તિગ્રહણે વિનાર્ઽથં બોધયતીતિ તત્ર તસ્ય શક્તિગ્રહો ઽપ્યેષ્યવ્ય ઇતિ ।
તતઃ કિં પ્રકૃત ઇત્યત આહ- એવમિતિ ॥
એવં વ્યાવૃત્તરૂપે ઽપિ યદા શક્તિગ્રહો ભવેત્ ।
તસ્ય ... ॥ મનુવ્_3,2.75અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
એવમુક્તપ્રકારેણ વ્યાવૃત્તરૂપે નિસ્સામાન્યે ઽપિ સ્વરૂપે વા ભેદે વા સ્વરૂપભેદાદિશબ્દાનાં વાચકત્વશક્તિગ્રહો યદાઙ્ગીકૃતો ભવેત્તદા સ ચ શક્તિગ્રહસ્તસ્ય સ્વરૂપાદેર્જ્ઞાનં વિના કુતો ભવેત્ ।
સમ્બન્ધજ્ઞાનસ્ય સમ્બન્ધિજ્ઞાનપૂર્વકત્વનિયમાન્ન ભવેદેવેતિ તજ્જ્ઞાનમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
સર્વેષાં સ્વરૂપાણાં ભેદાનાં ચ જ્ઞાને(ચ) સાર્વજ્ઞમાપતિતમિત્યત આહ- સામાન્યત ઇતિ ॥
... સામાન્યતો જ્ઞાનં વિના સ ચ ભવેત્ કુતઃ

ન્યાયસુધા:
સામાન્યતો જ્ઞાનેનૈવ વ્યુત્પત્ત્યુપપત્તિઃ, વિશેષતો જ્ઞાનાભાવાચ્ચ સાર્વજ્ઞાનાપત્તિરિત્યર્થઃ ।
નનુ સામાન્યવર્જિતસ્ય સ્વરૂપાદેઃ કથં સામાન્યતો જ્ઞાનમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અતો વિશેષસામાન્યરૂપં સર્વમપીષ્યતે
ન્યાયસુધા:
સર્વમપિ વસ્ત્વસ્માભિર્વિશેષસામાન્યરૂપં વ્યાવૃત્તરૂપં સામાન્યરૂપં ચેષ્યતે ઽતો ન કાચિદનુપપત્તિઃ ।
કુત એવમિષ્યતે ।
અતઃ પૂર્વન્યાયાત્ ।
યદિ વ્યાવૃત્તમેવ સ્યાત્તદોક્તપ્રકારેણ સાર્વજ્ઞમાપદ્યેત શક્તિગ્રહાભાવો વા સ્યાત્ ।
યદિ ચ સામાન્યરૂપમેવ ભવેત્તદા વ્યાવૃત્તબુદ્ધયનુપપત્તિરેવેતિ ।
*9,306*
નન્વિદં પૂર્વોક્તવિરુદ્ધમુચ્યતે ।
યાવતા પ્રાક્ સ્વરૂપાદિકં નિસ્સામાન્યમેવેતિ પ્રસાધ્યેદાનીં સર્વમપિ વિશેષસામાન્યરૂપમિષ્યત ઇત્યુચ્યત ઇત્યત આહ- વ્યાવૃત્તમિતિ ॥
વ્યાવૃત્તં યચ્ચ સામાન્યં તદેવ સ્યાદ્ વિશેષતઃ

નચૈકધર્મતા તેન પદાર્થાનાં પરસ્પરમ્
ન્યાયસુધા:
યદેવ વ્યાવૃત્તં સ્વરૂપં તદેવ વિશેષબલેન સામાન્યં ચ સ્યાદ્યતસ્તેન કારણેન પદાર્થાનાં પરસ્પરમેકધર્મતા નાસ્તીતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યત્પ્રાક્ સ્વરૂપભેદાદૌ સામાન્યં નાસ્તીત્યુક્તં તત્પદાર્થસ્વરૂપાણાં પરસ્પરમનુગતૈકધર્મતા નાસ્તીત્યભિપ્રાયેણ ।
તદભાવે ઽપિ વ્યાવૃત્ત(સ્ય)સ્વરૂપાભિન્નસ્ય પ્રતિનિયતસ્ય સામાન્યાકારસ્યાભ્યુપગમે વિશેષસામાન્યરૂપં સર્વમપીષ્યત ઇત્યુક્તમિતિ ન પૂર્વોત્તરવિરોધઃ ।
નચૈતદયુક્તમ્ ।
એકસ્યૈવ વસ્તુનો વિશેષબલેન વ્યાવૃત્તાનુવૃત્તબુદ્ધિજનકત્વેન વિશેષસામાન્યરૂપતોપપત્તે(ત્તિ)રિતિ ।
*9,307*
એવં ગોત્વાદિસામાન્યસ્યાનુગતત્વમઙ્ગીકૃત્ય સ્વરૂપત્વાદિસામાન્યાભાવાત્તત્રશબ્દશક્તિગ્રહાર્થં તત્સ્વરૂપજ્ઞાનમપેક્ષિતમિત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં ગોત્વાદિકમપિ નાનુગતમિત્યાહ- ધર્માણામિતિ ॥
ધર્માણાં ભેદદૃષ્ટયૈવ ...
ન્યાયસુધા:
પદાર્થાનાં પરમ્પરમેકધર્મતા નેત્યેતાવદનુવતર્તે ।
સમુદાયવ્યતિરિક્તાનાં શૌક્લયાદિધર્માણાં ભેદદૃષ્ટયા પ્રતિધર્મિવ્યાવૃત્તત્વદર્શનાત્તદ્દૃષ્ટાન્તેન ગવાદિપદાર્થાનામપિ પરસ્પરમેકધર્મતા અનુગતગોત્વાદિધર્મવત્તા નેત્યનુમાતવ્યમ્ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
ગોત્વાદિકં પ્રતિવ્યક્તિવ્યાવૃત્તં સમુદાયાતિરિક્તધર્મત્વાચ્છૌક્લયાદિવદિતિ ।
એવશબ્દઃ પ્રતિજ્ઞયા સમ્બદ્ધયતે ।
તેનાનુગતબુદ્ધિબાધ ઇતિ નિરાકરોતિ ।
અનુગતબુદ્ધેરન્યથૈવોપપાદિતત્વાત્ ।
*9,308*
અથવા યથાન્યાસામેવાસ્તુ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રાભાકરા મન્યન્તે ।
રૂપાદયો ઽપિ ધર્મા અનુવૃત્તા એવ ન તુ પ્રતિવ્યક્તિ ભિદ્યતે ।
અતઃ સાધ્યવિકલતેતિ ।
તન્નિરાસાય ભેદદૃષ્ટયૈવેત્યુક્તમ્ ।
અન્યથા ભેદાદિત્યેવાવક્ષ્યત્ ।
શૌક્લયાદેર્વ્યાવૃત્તત્વે ઽનુવૃત્તપ્રત્યયો વિરુદ્ધયેતેત્યત આહ- તદિતિ ॥
... તત્સાદૃશ્યસ્ય દર્શનાત્

ન્યાયસુધા:
શૌક્લયમિદં શૌક્લયમિદમિતિ પ્રતીતૌ હિમશૌક્લયસાદૃશ્યમેવ હિમાંશુશૌક્લયે પ્રતીયતે નતુ તેનૈક્યમિત્યતો ન વિરોધઃ ।
મા ભૂદનુગતં સામાન્યં તતઃ કિં પ્રકૃત ઇત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અતઃ સર્વપદાર્થાશ્ચ સામાન્યાત્ સાક્ષિગોચરાઃ
ન્યાયસુધા:
અનુગતસામાન્યાભાવેનાતીતાનાગતવર્તમાનવ્યક્તીનામેવ વાચ્યત્વાદગૃહીતશક્તીનાં ચ પદાનામબોધકત્વાત્ શક્તિગ્રહણસ્ય ચ પદાર્થજ્ઞાનેન વિનાસમ્ભવાદ્વિશેષતો જ્ઞાને સાર્વજ્ઞાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
સર્વ ઇતિ ।
વર્તમાનાતીતાનાગતાઃ ।
અસ્ત્વતીતાદિજ્ઞાનાપેક્ષા શક્તિગ્રહસ્ય ।
તચ્ચ સાક્ષિણેતિ કુત ઇત્યત આહ- સર્વમિતિ ॥
સર્વમિત્યેવ વિજ્ઞાનં સર્વેષાં કથમન્યથા

*9,309*
ન્યાયસુધા:
એવશબ્દો વિશેષાકારવ્યવચ્છેદાર્થઃ ।
પ્રમાણાન્તરાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
અનુમાનેનાતીતાદિસર્વસામાન્યજ્ઞાનં ભવિષ્યતીત્યસ્ય ચેદમુત્તરમ્ ।
અતીતાનાગતવર્તમાનં સર્વમપિ લિઙ્ગમનેન સાધ્યેન વ્યાપ્તમિતિ જ્ઞાનાપેક્ષં ખલ્વનુમાનમ્ ।
નચૈતજ્જ્ઞાનં સાક્ષિણા વિના સમ્ભવતીતિ ।
યદ્વા સાક્ષિણો ઽતીતાદિસર્વસામાન્યાકારગોચરત્વે પ્રમાણાન્તરમેવાનેનોચ્યતે ।
અતીતાદિકં સર્વં ધૂમાદિ તથાવિધેનાગ્ન્યાદિના વ્યાપ્તમિતિ જ્ઞાનપૂર્વકં ખલ્વનુમાનમ્ ।
તથાચ સાક્ષિણો ઽતીતાદિગોચરત્વાભાવે ઽન્યસ્ય તથાવિધસ્યાભાવાદનુમાનમાત્રોચ્છેદઃ સ્યાદિતિ ।
કિઞ્ચાસ્તિ તાવત્સર્વેષાં સર્વશબ્દશક્તિગ્રહઃ ।
અન્યથા"સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽ; ઇતિ વ્યવહારવિલોપપ્રસઙ્ગાત્ ।
શક્તિગ્રહશ્ચાર્થગ્રહાપેક્ષ ઇતિ સર્વેષાં સામાન્યતઃ સર્વમિતિ જ્ઞાનમઙ્ગીકાર્યમ્ ।
સાક્ષિણશ્ચાતીતાદિસર્વગોચરત્વાભાવે તન્ન સ્યાદિતિ ।
*9,310*
નન્વનુગતસામાન્યાભાવે વ્યક્તીનામાનન્ત્યાદ્વયભિચારાચ્ચ શબ્દશક્તિગ્રહ એવ ન સઙ્ગચ્છતે ।
કુતસ્તદન્યથાનુપપત્ત્યા સાક્ષિણો ઽતીતાદિગોચરત્વસિદ્ધિરિત્યત આહ- કિઞ્ચિદિતિ ॥
કિઞ્ચિત્સાદૃશ્યવિજ્ઞાનાદખિલસ્યાપિ વસ્તુનઃ ।
શબ્દશક્તિગ્રહશ્ચ સ્યાત્ ... ॥ મનુવ્_3,2.79અ-ચ્ ॥
*9,311*
ન્યાયસુધા:
તદેતદ્વૈશેષિકપરીક્ષાયાં વ્યાખ્યાતપ્રાયમ્ ।
નન્વેવં સતિ ગોશબ્દસ્ય ગવયે ઽપિ શક્તિં ગૃહ્ણીયાત્ ।
સાદૃશ્યસદ્ભાવાદિત્યત આહ- તત્તદિતિ ॥
... તત્તત્સાદૃશ્યમાનતઃ

ન્યાયસુધા:
પૂર્વેણાન્વયઃ ।
ન યત્કિઞ્ચિત્સાદૃશ્યજ્ઞાનં શબ્દશક્તિગ્રહણકારણમ્ ।
કિન્ત્વતિવ્યાપ્તિવિધુરમ્ ।
યથા ગોશબ્દે સાસ્નાદિમત્ત્વમેવમન્યત્રાન્યદિતિ ભાવઃ ।
એતેન પૂર્વઃ"કિઞ્ચિત્ઽ; શબ્દો વ્યાખ્યાતો ભવતિ ।
*9,312*
એવં સાક્ષિપ્રત્યક્ષસ્ય વર્તમાનમાત્રગ્રાહિત્વમપાકૃત્ય માનસપ્રત્યક્ષસ્યાપિ તદપાકરોતિ- પ્રત્યક્ષમિતિ ॥
પ્રત્યક્ષં માનસં ચૈવ યદાતીતાર્થગોચરમ્
ન્યાયસુધા:
માનસં પ્રત્યક્ષં ચાતીતાર્થગોચરમેવ યત્સ્મૃતિકારણમિતિ ।
યદેત્યુત્તરવાક્યે સમ્બદ્ધયતે ।
પૂર્વાનુભવાનધિકવિષયાયાઃ સ્મૃતેઃ પ્રામાણ્યમેવ દુર્લભં કુતો માનસપ્રત્યક્ષજત્વમિત્યત આહ- (યદેતિ)તદેતિ ।
*9,313*
તદા સ્મૃતિપ્રમાણત્વમતીતત્વવિશેષિતમ્

ન્યાયસુધા:
યદા યસ્માત્ અતીતત્વવિશેષિતમ્ અર્થં સ્મૃતિર્વિષયીકરોતીતિ શેષઃ ।
તદા તસ્માત્સ્મૃતિપ્રમાણત્વં સિદ્ધમ્ ।
અતીતત્વવિશેષિતાર્થવિષયત્વે ઽપિ કથં સ્મૃતેઃ પ્રમાણત્વમિત્યત આહ- આધિક્યમિતિ ॥
આધિક્યમનુભૂતાત્તુ યદાતીતત્વમિષ્યતે ।
માનતા ચ કથં ન સ્યાત્ સ્મૃતેર્ ... ॥ મનુવ્_3,2.81અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યસ્માત્સ્મૃતિવિષયીકૃતમતીતત્વં વર્તમાનતયાનુભૂતાર્થાદધિક્યમિષ્યતે સર્વૈસ્તસ્માત્સ્મૃતેર્માનતા કથં ન સ્યાત્ ।
માનત્વે ચ માનસપ્રત્યક્ષજત્વં કથં ન સ્યાદિતિ ચાર્થઃ ।
અપિ ચાનધિગતાર્થગન્તૃત્વં પ્રમાણલક્ષણમઙ્ગીકૃત્યેદં સ્મૃતેરનુભવાધિકવિષયત્વં વ્યુત્પાદિતમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ નેદં લક્ષણમ્ ।
કિન્તુ યથાર્થત્વમેવ ।
તચ્ચાસ્તિ સ્મૃતેરનુભવસિદ્ધમ્ ।
બાધકપ્રત્યયે હિ સતિ તન્ન ભવેત્ ।
નચાસાવત્રાસ્તીત્યાહ- બાધશ્ચેતિ ॥
... બાધશ્ચ નાત્રહિ

ન્યાયસુધા:
ચાક્ષુષાદિપ્રત્યક્ષે ઽપિ ન વર્તમાનમાત્રગ્રાહિત્વનિયમ ઇતિ ભાવેનાહ- માનત્વમિતિ ॥
માનત્વં પ્રત્યભિજ્ઞાયા અપિ સર્વાનુભૂતિગમ્
ન્યાયસુધા:
સર્વે ઽપિ હિ પરીક્ષકાસ્તદ્બલેનાત્માદેઃ સ્થાયિત્વં સાધયન્તિ ।
તતઃ કિં પ્રકૃત ઇત્યત આહ- અતીતેતિ ॥
અતીતવર્તમાનત્વધર્મિણી સા ચ દૃશ્યતે

ન્યાયસુધા:
અતીતત્વવર્તમાનત્વધર્મવિશિષ્યાર્થવિષયેત્યર્થઃ ।
દૃશ્યતે સાક્ષિણા ।
સો ઽયમિતિ હિ પ્રત્યભિજ્ઞાકારો ઽનુભૂયતે ।
સા ચ ચક્ષુરાદિનૈવ જાયત ઇતિ ભાવઃ ।
*9,314*
અથ મતમ્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાયાં ચત્વારઃ પક્ષાઃ સમ્ભવન્તિ ।
અનુભવ એવેતિ વા સ્મૃતિરેવેતિ વા સ્મૃત્યનુભવરૂપં જ્ઞાનદ્વયમિતિ ચૈકમેવ જ્ઞાનમંશે સ્મૃતિરંશે ઽનુભવ ઇતિ વેતિ ।
તત્ર ન તાવદાદ્યઃ ।
તથાત્વે હ્યહમિત્યેવ સ્યાન્ન તુ સ ઇતિ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ ।
તથા સતિ સ ઇત્યેવ સ્યાન્ન ત્વયમિતિ ।
વક્ષ્યમા(ણ)ણો દોષશ્ચ સ્યાત્ ।
અથ ઉત્તરં પક્ષદ્વયમેવાઙ્ગીકરણીયમ્ ।
તથાચ સ ઇત્યંશસ્ય સ્મૃતિત્વાન્ન ચાક્ષુષાદિપ્રત્યક્ષસ્યાતીતવિષયત્વમિત્યત આહ- નચેતિ ॥
ન ચ સા સ્મૃતિમાત્રાર્ધા ...
ન્યાયસુધા:
સ્મૃતિરેવ (માત્રા) સ્મૃતિમાત્રા સ્મૃતિમાત્રાર્ધં યસ્યાઃ સા તથોક્તા સ્મૃત્યનુભવરૂપૈકદેશસમુદાયરૂપા તથા સ્મૃત્યનુભવાત્મકૈકજ્ઞાનરૂપા ચ નેત્યર્થઃ ।
કુતો નેત્યતઃ પ્રથમપ્રતિજ્ઞાયાં હેતુમાહ- તદિદંત્વેતિ ॥
*9,315*
... તદિદન્ત્વગ્રહૈકતઃ
ન્યાયસુધા:
તત્ત્વેદન્ત્વગ્રહયોરેકત્વાનુભવાત્ ।
ગ્રહગ્રહણેનાનુભવત્વં સૂચયતિ ।
દ્વિતીયપ્રતિજ્ઞાયાં હેતુમાહ- તદિદન્ત્વેતિ ।
તત્ત્વેદન્ત્વગ્રહસ્યૈકત્વાન્નિરંશત્વાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રત્યભિજ્ઞા ન સ્મૃતિરેવેતિ પરેણાપ્યુક્તમ્ ।
નાપિ જ્ઞાનદ્વયરૂપા ।
તત્તાવત એવેદન્તાયાં માનાભાવપ્રસઙ્ગેન ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગાસિદ્ધેઃ ।
નચ સ્મૃત્યનુભવરૂપમેકમેવ જ્ઞાનમ્ ।
એકત્વે દ્વિરૂપતાવિરોધાત્ ।
તસ્માદનુભવરૂપમેકમેવ વિજ્ઞાનં સંસ્કારસચિવેન ચક્ષુરાદિના જાતત્વાત્સોયમિત્યાકારં ભવતિ ।
યથા ખલુ શુક્લહરિતપીતાદિરૂપાણાં ચિત્રરૂપારમ્ભકત્વમ્ ।
યથા વા દોષસહકૃતાનામિન્દ્રિયાણાં વિપર્યયહેતુત્વમ્ ।
તથા સંસ્કારસચિવાનામિન્દ્રિયાણાં પ્રત્યભિજ્ઞાહેતુત્વં ભવિષ્યતીતિ કો દોષઃ ।
નચ સંસ્કારસ્ય સ્વતન્ત્રસ્ય જ્ઞાનહેતુત્વમ્ ।
સ્મૃતેર્માનસપ્રત્યક્ષજત્વાઙ્ગીકારાદિતિ ।
તચ્ચેન્નોત્તરગોચરમિત્યાદિનોક્તમર્થમુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતો ન વતર્માનૈકનિયમઃ સ્યાદ્ ગ્રહે ઽક્ષજે

ન્યાયસુધા:
વર્તમાનૈકનિયમઃ વર્તમાનમેકમેવ વિષયીકરોતીત્યેવંરૂપો નિયમઃ ।
*9,318*
પ્રમાણપ્રમેયપ્રમાતૃભેદં વિશ્વમબાધ્યમિતિ યદુક્તં તદુપસંહરિષ્યન્નર્થગતાયા જ્ઞા(તતાયાઃ પ્રાકટ્યાપરપર્યાયા)તત્તાપ્રાકટ્યસમાખ્યાયાઃ પ્રમિતેશ્ચતુર્થ્યા વિદ્યમાનત્વાત્કથં ત્રિવિધં વિશ્વમિત્યાશઙ્કાં તાવત્પરિહરતિ- નચેતિ ॥
નચ પ્રમાણતો ઽન્યા સ્યાત્ પ્રમિતિર્નામ કુત્રચિત્ ।
માનાભાવાદ્ ગૌરવાચ્ચ કલ્પનાયાઃ કિમેતયા

ન્યાયસુધા:
પ્રમિતિર્નામ વસ્તુ નાસ્ત્યેવ તત્ર માનાભાવાત્ ।
નનુ કથં માનાભાવઃ ।
"પ્રમાતા ચ પ્રમેયં ચ પ્રમાણં પ્રમિતિસ્તથાઽ; ઇત્યાદેરાગમસ્ય વિદ્યમાનત્વાદિત્યત ઉક્તમ્- પ્રમાણતો ઽન્યેતિ ॥
દ્વિવિધં પ્રમાણં કરણં ફલં ચ ।
(અત્ર) તત્ર પ્રમાણશબ્દેન કરણમભિધાય પ્રમિતિશબ્દેન ફલરૂપપ્રમાણમેવોચ્યતે ।
નતુ તતો ઽન્યા પ્રમિતિરિતિ ।
અસ્તિ તાવદર્થજ્ઞાનયોવિર્ષયવિષયિભાવનિયમઃ ।
નચાસૌ સત્તયા કારણત્વેન વાતિવ્યાપ્તેઃ ।
નાપિ તાદાત્મ્યસારૂપ્યાભ્યામ્ ।
અસમ્ભવાત્ ।
યત્ર જ્ઞાને યો ઽર્થો ઽવભાસતે ત(ત્રાસૌ)સ્યાસૌ વિષય ઇત્યત્ર સપ્તમ્યર્થાનુપપત્તિઃ ।
તસ્માદ્યેન યસ્યાતિશય ઉત્પદ્યતે તસ્યાસૌ વિષય ઇત્યઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તથા ચાર્થસ્ય વિષયત્વસિદ્ધયે જ્ઞાનજન્યો ઽર્થગતો ઽતિશયઃ સર્વથાઙ્ગીકાર્ય ઇતિ કથં માનાભાવઃ ।
મૈવમ્ ।
તથા સત્યતીતાનાગતયોર્જ્ઞાનવિષયતાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હ્યસતિ ધર્મિણિ તત્ર ધર્મોત્પત્તિઃ સમ્ભવતિ ।
અથ કરણસમ્ભવાત્તત્ર વિષયત્વમિત્યુચ્યતે તર્હિ વર્તમાને ઽપિ તથા સમ્ભવાન્ન જ્ઞાતતા કલ્પનીયેતિ ।
તદિદમુક્તં કુત્રચિદિતિ ।
અતીતાદિવદ્વર્તમાને ઽપિ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ જ્ઞાનં સ્વવિષયે જ્ઞાતતામુપજનયતિ યત્ર ક્વચિદ્વા ।
દ્વિતીયે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ।
આદ્યે જ્ઞાતોપજનનાત્પ્રાગેવાર્થસ્ય વિષયત્વસિદ્ધેર્વ્યર્થં તત્કલ્પનમિત્યાહ- કિમેતયેતિ ॥
અપિ ચ જ્ઞાતતાયામપિ જ્ઞાતતોત્પાદો ઽઙ્ગીક્રિયતે ન વા ।
નેતિ પક્ષે જ્ઞાનવિષયત્વં ન સ્યાત્ ।
આદ્યે ઽનુભવાનારૂઢં જ્ઞાતતાપ્રવાહમઙ્ગીકુર્વાણસ્ય કલ્પનાગૌરવં સ્યાદિત્યાહ- કલ્પનાયા ગૌરવાચ્ચેતિ ॥
અથ જ્ઞાતતા જ્ઞાતતાન્તરમન્તરેણૈવ વિષય ઇતિ કલ્પ્યતે ।
તદાપિ કલ્પનાગૌરવમેવ ।
એતેન જ્ઞાનં સ્વવિષયે કિઞ્ચિત્કરોતિ ક્રિયાત્વાદ્ગમનવદિત્યનુમાનમપિ નિરસ્તમ્ ।
જ્ઞાનમાત્રપક્ષીકારે ઽતીતાનાગતજ્ઞાતતાજ્ઞાનેષુ બાધાત્ ।
અન્યથા તત્રૈવ વ્યભિચારાદિતિ ।
*9,321*
નનુ જ્ઞાતો ઘટઃ પ્રકટો ઘટ ઇત્યર્થવિશેષણતયા જ્ઞાતતા પ્રત્યક્ષમીક્ષ્યત ઇત્યત આહ- મયેતિ ॥
મયૈતજ્જ્ઞાતમિતિ તુ સાક્ષિગં જ્ઞાનગોચરમ્ ।
જ્ઞાનમેવ ... ॥ મનુવ્_3,2.85અ-ચ્ ॥
*9,321f.*
ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનમેવ મયૈતજ્જ્ઞાતમિતિ જ્ઞાનગોચરમ્ ।
ક્રિયા હિ કર્તૃસ્થૈવ યદા કર્તૃપ્રાધાન્યેન વ્યવહ્રિયતે તદા કર્તૃધર્મતયા પ્રતીયતે ।
યથા દેવદત્તો ઘટમિચ્છતિ દ્વેષ્યીતિ ।
યદા તુ કર્મપ્રાધાન્યેન તદા તદ્ધર્મતયા ।
યથેષ્યો દ્વિષ્ય ઇતિ ।
*9,322*
યદા પુનઃ સ્વપ્રાધાન્યેન તદા સ્વતન્ત્રૈવ ।
યથેચ્છા દ્વેષ ઇતિ ।
એવામાત્મગતમેવ જ્ઞાનં વિષયધર્મતયાવભાસત ઇતિ કિમનુપપન્નમ્ ।
નનુ ચ જ્ઞાનં તાવન્ન પ્રત્યક્ષમ્ ।
તથાહિ ।
ન તાવત્પૂર્વભાવિનો જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનં વિષયઃ ।
તથા સતિ જ્ઞાસ્યામીત્યેવ(મેવ) સ્યાન્ન તુ જાનામીતિ ।
નાપ્યાગામિનઃ ।
તથાત્વે હ્યજ્ઞાસિષમિત્યેવ સ્યાત્ ।
નચ સહભાવિજ્ઞાનાન્તરમસ્તિ ।
તતો જ્ઞાતતાલક્ષણકાર્યેણૈવાનુમાતવ્યમિતિ કથં સા નાભ્યુપગમ્યત ઇત્યત ઉક્તમ્- સાક્ષિણમિતિ ॥
સાક્ષિણો નિત્યત્વાન્નોક્તદોષઃ ।
સ ચ સ્વપ્રકાશ ઇતિ ।
અનુપલમ્ભબાધિતા ચ જ્ઞાતતેત્યાહ- તતો ઽન્યેતિ ॥
... તતો ઽન્યા ન પ્રમિતિર્નામ દૃશ્યતે

ન્યાયસુધા:
પ્રથમજ્ઞાને હિ શુદ્ધ એવાર્થો જ્ઞાયતે ન જ્ઞાતતાવિશિષ્યઃ ।
તદાનીં તસ્યા અજાતત્વાત્ ।
તામુત્પાદ્ય પુનસ્તદ્વિશિષ્યમર્થં વિષયીકરોતીતિ પક્ષે વિરમ્યવ્યાપારપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ પ્રથમજ્ઞાનવિષયીકૃતાદધિકો ઽર્થ ઉત્તરજ્ઞાનેષુ ચકાસ્તિ ।
જ્ઞાત ઇત્યત્ર તુ જ્ઞાનં વિષય ઇત્યુક્તમેવેતિ ।
*9,324*
ઇદાનીમીશતજ્જ્ઞાનેત્યાદિનોક્તમર્થમુપસંહરતિ- માનેતિ ॥
માનામાતૃપ્રમેયાણાં તદુચ્છિત્તિર્નહિ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
તત્તસ્માન્માનાદિભેદેન ત્રિવિધમેવ વિશ્વં તસ્ય ક્વચિદપ્યુચ્છિત્તિર્બાધો ના(સ્તી)સ્ત્યેવેત્યર્થઃ ।
પ્રકૃત(મનુસ)મુપસંહરન્સ્વપ્નસ્ય મિથ્યાત્વં હેત્વન્તરેણ દૂષયતિ- સ્વાપ્નાનામપીતિ ॥
*9,325*
સ્વપ્નાનામપિ ચૈતેષાં ન બાધો દૃશ્યતે ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
ચો હેતૌ ।
યસ્માત્સ્વપ્નાનામપ્યે(તે)ષાં માનમાતૃપ્રમેયાણાં ક્વચિત્કાલે ન બાધો દૃશ્યતે અતઃ સ્વપ્નો મિથ્યા નૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ન કેવલં બાહ્યપ્રપઞ્ચ ઇત્યપેરર્થઃ ।
સ્વપ્નાદુત્થિતસ્ય નાત્ર ગજો ઽભૂદિત્યાદિના બાધદર્શનાત્કથમેતદિત્યત આહ- જાગ્રત્ત્વમાત્રમિતિ ॥
જાગ્રત્ત્વમાત્રમત્રૈકમન્યથા દૃશ્યતે સ્ફુટમ્ ।
અતો મિથ્યા નચ સ્વપ્નો ... ॥ મનુવ્_3,2.87અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અન્યથા અવિદ્યમાનત્વેન ।
વ્યાખ્યાતપ્રાયમેતત્ ।
યત્તૂક્તં રથો ઽયમિત્યાદિ, તત્પરિણામિતામાવેદયતિ ।
ન બાધમિતિ વક્ષ્યતે ।
"ન તત્ર રથાઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસ્તુ તત્પ્રાગભાવમ્ ।
નનુ સ્વાપ્નપદાર્થાનાં જાગ્રત્ત્વં યદિ ભ્રમસિદ્ધં બાધિતં ચ તદા તેષાં મિથ્યાત્વમવર્જનીયમ્ ।
સ્વાપ્નગજાદયો મિથ્યા ભ્રમવિષયત્વાદ્બાધવિષયત્વાચ્ચ શક્તિરજતવદિત્યનુમાનાદિતિ ચેત્કિમિદં ભ્રમવિષયત્વમારોપ્યતયા વાઽરોપાધિષ્ઠાનતયા વા સાધારણં વા ।
તથા બાધવિષયત્વમપિ કિન્નિષેધ્યતયોત નિષેધાધિકરણતયાથ સાધારણમ્ ।
ઉભયત્રાપિ દ્વિતીયતૃતીયયોર્દેષમાહ- જાગ્રદ્વદિતિ ॥
... જાગ્રદ્વજ્ ...
ન્યાયસુધા:
જાગ્રતા દૃષ્ટં શુક્ત્યાદિકં યથા તથેત્યર્થઃ ।
યથા શુક્તિકાદેરારોપબાધાધિષ્ઠાનત્વે ઽપિ ન મિથ્યાત્વં તથા સ્વાપ્નાનામપીત્યનૈકાન્ત્યમિત્યર્થઃ ।
નનુ જાગરોપલબ્ધસ્ય શુક્ત્યાદેરપ્યનેનૈવ હેતુના મિથ્યાત્વમસ્માકં સિષાધયિષિતમેવેતિ કથં તત્રાનૈકાન્તિકત્વમિત્યત આહ- જાગ્રદિતિ ॥
... જાગ્રદેવ ચ

આત્મવત્ ...

ન્યાયસુધા:
એવં તર્હિ જાગ્રત્સ્વપ્નશ્ચાત્મવન્નૈવ મિથ્યેત્યર્થઃ ।
*9,326*
તદ્વિવૃણોતિ- ક્વચિદિતિ ॥
... ક્વચિદાત્મા ચ સ્યાદેવ ભ્રમગોચરઃ ।
એતાવતા ન મિથ્યાસૌ સ્વપ્ને જાગરિતે તથા ॥ મનુવ્_3,2.88અ-દ્ ॥
*9,327*
ન્યાયસુધા:
ક્ષણિકો ઽહમિત્યાદિ ભ્રમગોચરઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
ન ક્ષણિકો ઽહં સ્થિર એવેતિ બાધગોચરશ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સ્વપ્ને જાગરિતે તથેતિ ।
તત્રોપલબ્ધાઃ પદાર્થા અપિ ન મિથ્યેત્યર્થઃ ।
ઉભયપક્ષીકારેણાનુમા(ને ઽપ્યા)નસ્યાત્મનિ વ્યભિચારો ઽપરિહાયર્ ઇતિ ।
નનુ ક્ષણિકત્વાદિના પ્રતિપન્ન આત્માપિ મિથ્યેતિ કથં તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ ચેત્ ।
કિં ક્ષણિકત્વાદેરારોપિતસ્ય મિથ્યાત્વાદેવમુચ્યતે ઉતાત્મસ્વરૂપસ્યૈવ ।
દ્વિતીયે ત્વપસિદ્ધાન્તઃ સ્ફુટ એવ ।
આદ્યમાશઙ્કય દૂષયતિ- યદીતિ ॥
યદ્યાત્મન્યન્યથા દૃશ્યં ભ્રાન્તમત્રાપિ તદ્ ભવેત્
ન્યાયસુધા:
એવં તર્હ્યારોપિતાકારસ્ય મિથ્યાત્વં સાધ્યમિત્યુક્તં સ્યાત્ ।
તથાચ સિદ્ધસાધનત્વં જાગ્રત્સ્વપ્નાવગતાર્થેષ્વારોપિતાકારાણાં મિથ્યાત્વસ્યાસ્માભિરપ્યઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
આરોપ્યતયા નિષેધ્યતયા વા ભ્રાન્તિબાધવિષયત્વં હેતુરિત્યાદ્યપક્ષે દોષમાહ- અબાધિતેતિ ॥
અબાધિતાનુવૃત્તેસ્તુ સ્વપ્નાદેર્ભ્રાન્તતા કુતઃ

ન્યાયસુધા:
જાગ્રત્ત્વાદેઃ રજતત્વાદેશ્ચ બાધાદુત્તરમપ્યબાધિતત્વેન ગજાદેઃ શુક્ત્યાદેશ્ચાનુવૃત્તેઃ સ્વપ્નાદેરુક્તવિધા ભ્રાન્તતા બાધ્યતા ચ કુતઃ ।
તથાચ સ્વરૂપાસિદ્ધિઃ ।
યથા ખલુ બાધોત્તરકાલમપ્યનુવર્તમાન આત્મા નારોપ્યો નાપિ બાધ્યઃ ।
તથા સ્વપ્નજાગરાવપિ ।
તયોરપ્યદ્રાક્ષમેવાહં ગજમિત્યાદ્યનુવૃત્તેરિતિ ।
અનુકૂલપ્રમાણાભાવાત્પ્રતિકૂલપ્રમાણભાવાચ્ચ ભ્રાન્તિવિષયત્વાદિહેતુના જાગ્રત્સ્વપ્નયોર્મિથ્યાત્વાનુમાનમનુપપન્નમિત્યાહ- નચેતિ ॥
નચ કાચિત્ પ્રમા વિશ્વભ્રાન્તત્વે સર્વમેવ ચ ।
અભ્રાન્તત્વે પ્રમાણં તુ કથં તદ્ભ્રાન્તિતા ભવેત્

ન્યાયસુધા:
વિશ્વમિત્યુભયવિધં વિવક્ષિતમ્ ।
ભ્રાન્તત્વે મિથ્યાત્વે ।
યદ્વા ભ્રાન્તિવિષયત્વાદિહેતુદ્વયસ્યાસિદ્ધિં પ્રકારાન્તરેણ સાધયિતુમિદં વાક્યમ્ ।
ભ્રાન્તસ્ય ઇ(મિ)તિ બાધ્યત્વસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
યતસ્તસ્માદિત્યુપસ્કર્તવ્યમ્ ।
તદ્ભ્રાન્તતા તસ્ય દ્વિવિધસ્યાપિ વિશ્વસ્ય ભ્રાન્તિવિષયતા ।
*9,328*
દૃશ્યત્વાદિહેતુના સ્વપ્નજાગરયોભ્રાન્તત્વાદિસાધનાત્કથમસિદ્ધિરિત્યાશઙ્કાં પરિહર્તું ભ્રાન્તત્વં પ્રકારાન્તરેણ દૂષયતિ- કિઞ્ચેતિ ॥
*9,329*
કિઞ્ચ ભ્રાન્તત્વવાદી સ ભ્રાન્તત્વં સ્વમતસ્ય ચ ।
અઙ્ગીકરોતિ નિયતં ... ॥ મનુવ્_3,2.91અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ભ્રાન્તત્વવાદી દૃશ્યત્વાદિના દ્વિવિધસ્યાપિ વિશ્વસ્ય ભ્રાન્તત્વાદિકં (સા ત્વં) સાધયન્ ।
સ્વમતસ્યેતિ ।
સ્વપ્રતિજ્ઞાથર્મ્ ।
નિયતમિતિ ।
અન્યથા તત્રાનૈકાન્ત્યાપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
ન કેવલં પરેણ સ્વવ્યાપ્તિસિદ્ધયે સ્વપ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્ય ભ્રાન્તત્વાદિકમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
કિન્તુ વયમપિ તદઙ્ગીકુર્મ ઇત્યાહ- તત્રેતિ ॥
... તત્ર સમ્પ્રતિપન્નતા ।
વાદિનોસ્ ... ॥ મનુવ્_3,2.91દ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
પરપ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્ય ભ્રાન્તત્વાદૌ વાદિનોઃ વાદિપ્રતિવાદિનોઃ ।
એતચ્ચ વક્ષ્યમાણાનુમાનસ્યાન્યતરાસિદ્ધિનિરાસાર્થમિતિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- તેન ચેતિ ॥
... તેન ચાભ્રાન્તં વિશ્વમેવ ભવિષ્યતિ

ન્યાયસુધા:
ન કેવલમુક્તપ્રમાણૈઃ કિન્તુ વિશ્વભ્રાન્તત્વાદેર્ભ્રાન્તત્વાદિહેતુના ચ વિશ્વમભ્રાન્તમેવ તથાબાધ્યમેવ ભવિષ્યતિ ।
તત્ર વ્યાપ્તિં સૂચયતિ- ભ્રાન્તત્વેતિ ॥
ભ્રાન્તિત્વભ્રાન્તતા ચેત્ સ્યાત્ કથં નાભ્રાન્તિસત્યતા
ન્યાયસુધા:
તદેતૌ પ્રયોગૌ ભવતઃ ।
વિશ્વમભ્રાન્તં ભ્રાન્તભ્રાન્તત્વાત્ ।
તથા વિશ્વમબાધ્યં બાધ્યબાધ્યત્વાત્ આત્મવદિતિ ।
અપવ્યાખ્યાનદૂષણસ્ય પ્રયારેજનમાહ- અશેષેતિ ॥
અશેષદોષદુષ્યં તન્મતં હેયં બુભૂષિભિઃ

ન્યાયસુધા:
તન્મતમિતિ ।
સ્વાપ્નજાગરપ્રપઞ્ચસ્ય મિથ્યાત્વં પ્રતિપાદયન્મતમ્ ।
*9,330*
સ્યાદેતત્ ।
વિશ્વસ્ય ભ્રાન્તત્વાદિકમિવાભ્રાન્તત્વાદિકમપિ મિથ્યા કિન્ન સ્યાત્ ।
ન ચૈતદઘટિતં દુર્ઘટત્વસ્ય ભૂષણત્વાદિત્યાશઙ્કાં પરિહરન્મન્દમેતદસ્મદીયં તન્મતહેયતાવ્યુત્પાદાનપ્રસક્તેરભાવાદિતિ સોલ્લુણ્ઠમાહ- યેનેતિ ॥
યેન સ્વમતહેયત્વં સ્વયમઙ્ગીકૃતં સદા ।
ભ્રાન્તિત્વાદ્ દુર્ઘટત્વસ્ય ભૂષણત્વાચ્ચ કેવલમ્

ઉન્મત્તો ઽપિ કથં તસ્ય મતં સ્વીકર્તુમિચ્છતિ
*9,331*
ન્યાયસુધા:
ભ્રાન્તિત્વાત્ ભ્રાન્તિવિષયત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
દુર્ઘટત્વસ્ય ભૂષણત્વાત્ ભૂષણત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાચ્ચ ।
કેવલમુન્મત્તો ઽપિ સાક્ષાદુન્મત્તો ઽપિ ન પુનરુન્મત્તકબીજાદ્યદનેનોન્મત્તઃ ।
ન હ્યુન્મત્તઃ સ્વમતં ભ્રાન્તં દુર્ઘટં ચેતિ સ્વયમેવ મન્યતે ।
તર્હિ કથં લોકે પ્રવૃત્તમિત્યત આહ- ઈશેતિ ॥
ઈશશક્તેરચિન્ત્યત્વાન્મહોન્મત્તૈઃ પ્રવર્તિતમ્

ન્યાયસુધા:
મહોન્મત્તૈરિતિ હેત્વન્તરમ્ ।
સૂત્રવ્યાખ્યાનમુપક્રમ્યાપવ્યાખ્યાનસ્ય હેયતાવ્યુત્પાદનમસઙ્ગતમિત્યતઃ સ્વવ્યાખ્યાનદાર્ઢ્યાર્થમિત્યાશયવાનુક્તં સૂત્રાર્થં વિવૃણ્વન્માયાશબ્દાર્થં તાવદાહ- અત ઇતિ ॥
અતઃ પ્રજ્ઞાત્ર માયોક્તા જૈવ્યુ ...
ન્યાયસુધા:
અત ઇતિ ।
અન્યથા વ્યાખ્યાનસ્ય દુષ્ટત્વાત્"માયા વયુનમભિખ્યઽ; ઇતિ પ્રજ્ઞાનામસુ પાઠાદિતિ ભાવઃ ।
માયાયાઃ સન્ધ્યકારણત્વં વક્ષ્યતે ।
તત્ર જૈવી પ્રજ્ઞા કીદૃશં કારણમિત્યત આહ- ઉપાદાનમેવેતિ ॥
... ઉપાદાનમેવ સા
ન્યાયસુધા:
સન્ધ્યસ્યેતિ શેષઃ ।
ન કેવલં જૈવીપ્રજ્ઞાત્ર માયા ।
કિન્ત્વૈશ્વરી ચ ।
સા ચ સન્ધ્યસ્ય નિમિત્તમેવેત્યાહ- નિમિત્તમિતિ ॥
નિમિત્તમૈશ્વરી મુખ્યં ...
ન્યાયસુધા:
પ્રજ્ઞાશબ્દશ્ચાત્ર લાક્ષણિકો વાસનાર્થ ઇતિ વક્ષ્યતિ(તે) ।
તચ્ચ વ્યાખ્યાનં નોભયસાધારણમિત્યાશયેનોક્તં મુખ્યેતિ ।
ઈશ્વરપ્રજ્ઞા મુખ્યૈવ જીવપ્રજ્ઞા તુ લાક્ષણિકી ।
*9,333*
માયામાત્રપદં વ્યાખ્યાતિ- નિર્મિતમિતિ ॥
... નિર્મિતં ત્રાતમેવ ચ

તાભ્યાં સહ પૃથક્ ચૈવ માયામાત્રમિતીર્યતે ।
ઉભાભ્યાં માતમૈશ્વર્યા ત્રાતં સહ પૃથક્ તતઃ

ન્યાયસુધા:
તાભ્યામેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
તેન તુશબ્દો વ્યાખ્યાતો ભવતિ ।
યથાસઙ્ખયેનાન્વયપરિહારાર્થમુક્તમ્- સહ પૃથગેવેતિ ॥
ચશબ્દસ્તસ્માદિત્યર્થે ।
ઈર્યતે સન્ધ્યમિતિ શેષઃ ।
સહ પૃથગિત્યુક્તં વિવૃણોતિ- ઉભાભ્યામિતિ ॥
જીવેશ્વરપ્રજ્ઞાભ્યાં માતં નિર્મિતમૈશ્વર્યા પ્રજ્ઞયા ત્રાતં યસ્માત્તતઃ સહ પૃથગિત્યુક્તમ્ । ધાતુસમુદાયાદાતો ઽનુપસર્ગે ક ઇતિ કઃ ।
અદિભૂમ્યાં હુતજિતિ યથા ।
યદ્યપ્યેકસ્માદેવ ધાતોસ્ત્રપ્રત્યયઃ શક્યઃ કર્તુમ્ ।
તથાપ્યધિકાર્થલાભાયૈવં કૃતમ્ ।
સૌત્રત્વાન્નિર્દેશસ્ય કર્મણિ પ્રત્યયઃ ।
ઘઞર્થે કવિધાનમિતિ વા ।
નન્વિદં પૂર્વાપરવિરુદ્ધમ્ ।
પૂર્વં હિ જીવવાસનોપાદાનકં સન્ધ્યમિત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં તુ પ્રજ્ઞોપાદનકમિતિ ।
મૈવમ્ ।
પ્રજ્ઞાશબ્દ(સ્યાપિ વા)સ્ય વાસનોપલક્ષણત્વાત્ ।
*9,338*
અથ પ્રજ્ઞાયા વાસનાયાશ્ચ કઃ સમ્બન્ધો યેન લક્ષણા સ્યાદિત્યત આહ- પ્રજ્ઞાત્મકમિતિ ॥
પ્રજ્ઞાત્મકં મનો યેન મનોરૂપાશ્ચ વાસનાઃ
ન્યાયસુધા:
યેન કારણેન મનઃ પ્રજ્ઞાત્મકં પ્રજ્ઞોપાદાનં, વાસનાશ્ચ મનોરૂપા મનૌપાદાનકાઃ તેનૈતયોરેકકારણત્વલક્ષણસમ્બન્ધેન લક્ષણોપપદ્યત ઇતિ શેષઃ ।
પ્રજ્ઞાવાસનયોમર્ન ઉપાદાનમિત્યેતત્કુત ઇત્યત આહ- ધીરિતિ ॥
ધીર્ભીરિતિ મનસ્ત્વેવેત્યાહ ચ શ્રુતિરઞ્જસા

ન્યાયસુધા:
શ્રુતાવિતિશબ્દ આદ્યર્થઃ ।
તેન વાસનાયા અપિ મનોવિકારત્વં લભ્યતે ।
ઇતિ ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇતિ શ્રુતિશ્ચશબ્દાદન્યા ચાહ પ્રજ્ઞાદેર્મનોવિકારત્વમ્ ।
અઞ્જસા સ્પષ્ટમ્ ।
એતેનાત્મકાર્યત્વં વદન્તો નિરસ્તા ભવન્તિ ।
બાહ્યાર્થજ્ઞાનસ્ય તદાનીમભાવાદસતશ્ચોપાદાનત્વાનુપપત્તેઃ મુખ્યાર્થત્યાગઃ ।
યદિ ચ વાસનામાત્રમિતિ મુખ્ય એવ પ્રયોગઃ ક્રિયેત તદેશ્વરપ્રજ્ઞા ન સઙ્ગૃહીતા સ્યાત્પૃથગુભયગ્રહણે ચ ગૌરવં સ્યાત્ ।
અતો મુખ્યામુખ્યવિવક્ષયોભયસ્ય લાઘવેન ગ્રહણાય માયામાત્રમિત્યુક્તમ્ ।
અત એવ માયૈવ માયામાત્રમિતિ ન વ્યાખ્યાતમ્ ।
સન્ધ્યસ્ય નિમિત્તકારણભૂતયેશ્વરપ્રજ્ઞયા તાદાત્મ્યાભાવાત્ ।
*9,340*
નનુ પ્રજ્ઞાવાસનયોરસ્તિ કાર્યકારણભાવઃ સમ્બન્ધઃ ।
સ એવ લક્ષણાબીજમસ્તુ ।
કિં દ્વયોર્મનઃકાર્યત્વવર્ણનેનેત્યત આહ- ચિદિતિ ॥
ચિદચિન્મિશ્રમેવૈતન્મનો યાવચ્ચ સંસૃતિઃ ।
તેનાવસ્થા ઇમાઃ સર્વા જીવઃ પશ્યતિ સર્વદા

ન્યાયસુધા:
ન કેવલં સ્વપ્નં કિન્ત્વિમાઃ સાંસારિકીઃ સર્વા અપ્યવસ્થાસ્તેન મનસૈવ સર્વદા જીવઃ પશ્યતિ ।
અતઃ પ્રધાનત્વાત્તદ્દ્વારક એવ સમ્બન્ધ આદરણીયો નાપરઃ ।
મનશ્ચ કેચન જડમેવ મન્યન્તે ।
અપરે ત્વચેતનમેવારોપિતચૈતન્યમ્ ।
તન્નિરાસેન સ્વરૂપં કથયતિ- ચિદચિન્મિશ્રમેવેતિ ॥
યદિત્યધ્યાહાર્યમ્ ।
કેવલમચેતનસ્ય ઘટાદિવદેવમ્ભાવાસમ્ભવાચ્ચૈતન્યારોપસ્ય નિરાકૃતત્વાચ્ચિદચિન્મિશ્રમેવાઙ્ગીકાર્યમ્ ।
ભવન્તિ ચાત્રાગમાઃ ।
યદિ મનસા સર્વાવસ્થાપ્રાપ્તિસ્તદા મોક્ષે ઽપિ તસ્ય ભાવા(દવ)દેવાવસ્થાસ્સ્યુરિત્યત ઉક્તં યાવત્સંસૃતિસ્તાવદેવ જીવસ્યોપકારાપકારૌ કરોતીતિ ।
કાત્સ્નર્યેનાનભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાદિતિ વ્યાખ્યાતિ- મનોવિકારા ઇતિ ॥
*9,341*
મનોવિકારા વિષયાઃ સ્વાપ્ના યદ્ બહ્યવન્ન તે ।
સ્થૂલા ભવન્ત્યતસ્તેષાં સ્પષ્ટતા ન તથા ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
યદ્યસ્માત્સ્વાપ્ના વિષયા મનોજન્યવાસનાવિકારા અત એવ હિ તે બાહ્યવત્ સ્થૂલાઃ ન ભવન્તિ સંવૃતે દેશે ઽવકાશાનર્હા ન ભવન્તિ ।
તેષાં તથા બાહ્યવત્ક્વચિત્સ્પષ્ટતા બાહ્યાર્થક્રિયાકારિતા નાસ્તિ ।
યદ્વા યસ્માત્તે બાહ્યવત્સ્થૂલા ન ભવન્તિ તથા તેષાં ક્વચિત્સ્પષ્ટતા નાસ્ત્યતઃ સ્વાપના વિષયા મનોવિકારા ઇતિ યોજના ।
યથા ચૈતત્તથોક્તં પુરસ્તાત્ ।
*9,343*
નનુ (ચ) સ્વાપ્નકામિનીસમ્ભોગાદેશ્ચરમધાતુવિસર્ગાદિબાહ્યાથર્ક્રિયાકારિતાદર્શનાદ્ભાગાસિદ્ધિરિત્યત આહ- ક્વચિદિતિ ॥
ક્વચિત્ સ્પષ્ટા અપિ સ્યુષ્યે ...
ન્યાયસુધા:
તે સ્વાપ્ના વિષયાઃ ક્વચિત્સ્પષ્ટા અપિ સ્યુરેવ ।
તથાપિ તદતિરિક્તપક્ષીકરણેનાદોષ ઇતિ ભાવઃ ।
એવં તર્હિ તસ્યાંશસ્ય વાસનામયત્વં ન સ્યાદિત્યત આહ- વાસનેતિ ॥
... વાસના માનસી ચ સા

*9,343f.*
ન્યાયસુધા:
સા ચ માનસી વાસના સિદ્ધા ।
અસ્પષ્ટતાભાવે ઽપ્યસ્થૂલત્વસ્ય સત્ત્વાદિતિ ભાવઃ ।
અત એવ સૌત્રો હેતુર્દ્વેધા વ્યાખ્યાતઃ ।
તદનેન દેશકાલનિમિત્તસમ્પત્તિઃ સ્વપ્ને નાસ્તીતિ યદુક્તં તદ્વાસનામયોક્ત્યા નિરસ્તમ્ ।
અત એવ સૃષ્ટિશ્રુતેર્ભાક્તત્વવર્ણનમપાસ્તમ્ ।
પ્રાજ્ઞસ્ય નિર્માતૃત્વં ચ ન વૃથા ત્વાજ્યમ્ ।
સ્વયં વિહત્યેત્યાદ્યાપીશ્વરવિષયમન્યત્ર વ્યાખ્યાતમ્ ।
સ્વપ્નનિર્માણે શુભાશુભયોગાપત્તિરિતિ ચાસઙ્ગતમ્ ।
વ્યાપ્ત્યભાવાત્ ।
જીવસ્ય બ્રહ્મભાવોપદેશ ઇતિ ચ સાર્વજ્ઞાદેઃ પારમાર્થિકત્વસમર્થનાદયુક્તમ્ ।
વિયદાદિપ્રપઞ્ચસ્ય મિથ્યાત્વકથનં ચ તત્સત્યત્વોપપાદનાન્નિરસ્તમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં સન્ધ્યાધિકરણમ્ ॥
[જોસ્હિ-17]
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.ઇઇ: પરાભિધ્યાનાધિકરણમ્ =======]
। અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં પરાભિધ્યાનાધિકરણમ્ ॥
પરાભિધ્યાનાત્ તુ તિરોહિતં તતો હ્ય્ અસ્ય બન્ધવિપર્યયૌ

॥ ઓં પરાભિધ્યાનાત્તુ તિરોહિતં તતો હ્યસ્ય બન્ધવિપર્યયૌ ઓં ॥
પરકૃતસ્યાપવ્યાખ્યાનતાં પ્રતિપાદયિતું પરાભિધ્યાનાદિતિ સૂત્રતાત્પર્યમાહ- ઈશેતિ ॥
ઈશેચ્છયાન્તર્દધાતિ ...
*9,347*
ન્યાયસુધા:
સન્ધ્યમિતિ શેષઃ ।
ન કેવલં સ્વપ્નઃ કિન્તુ તત્તિરોધાનમપીશ્વરેચ્છાધીનમિત્યેષ એવાર્થો ઽનેન સૂત્રેણોચ્યતે નાન્યઃ ।
જીવસ્યેશ્વરાંશતાયા અપ્રામાણિકત્વસ્ય દ્વિતીયે ઽભિહિતત્વાત્ ।
નચ જ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તી બ્રહ્મણસ્તાત્ત્વિકતયા પરેણાઙ્ગીકૃતે ।
કિઞ્ચ દેહયોગાત્તિરોહિતમિત્યેતાવતાલમ્ ।
અન્યદસઙ્ગતમેવ ।
કિઞ્ચ દેહયોગશ્ચેત્તિરોધાન (એવ) હેતુસ્તદા સુપ્તિપ્રલયયોરાવિર્ભાવઃ સ્યાત્ ।
અવિદ્યાદ્યુપલક્ષણમેતદિતિ ચે(દેતદપિ ત)ત્ અથ તથૈવ કિન્નોક્તમિત્યાસ્તાં વિસ્તરઃ ।
યદિ સ્વપ્નો ઽન્તર્ધત્તે કથં તર્હિ પુનસ્તત્પ્રતીતિરિષ્યત આહ- વ્યજ્યતે ચેતિ ॥
... વ્યજ્યતે ચ પુનસ્તયા

ન્યાયસુધા:
એતેન પરકીયં બાધકથનં નિરસ્તમ્ ।
વ્યક્તિસ્તિરોધાનં ચ ન જ્ઞાયત ઇત્યતો ઽધિકરણદ્વયાર્થમુપસંહરતિ- સૃષ્ટ્વૈવેતિ ॥
સૃષ્ટ્વૈવ વાસાનભિશ્ચ પ્રપઞ્ચં સ્વાપ્નમીશ્વરઃ ।
વાસનામાત્રતાં તસ્ય નીત્વાન્તર્ધાપયત્યજઃ

ન્યાયસુધા:
એવશબ્દેનારોપં વારયતિ ।
દર્શયિત્વેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્ય ચ વાસનામાત્રતાં નીત્વા કૃત્વા ।
અન્યથા દ્વિતીયા સ્યાત્ ।
અન્તર્ધાપયતિ અદર્શનં ગમયતિ ।
તસ્ય જીવસ્ય વાસનાભિરિતિ વા ।
તસ્યાન્તર્ધાપયતીતિ વા ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં પરાભિધ્યાનાધિકરણમ્ ॥
*9,350*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.ઇઇઇ: સુષુપ્તિબોધમોહાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં બોધમોહાધિકરણાનિ ॥
તદભાવો નાડીષુ તચ્છ્રુતેર્ આત્મનિ ચ

અતઃ પ્રબોધો ઽસ્માત્

મુગ્ધે ઽર્ધસંપત્તિઃ પરિશેષાત્

॥ ઓં તદભાવો નાડીષુ તચ્છતેરાત્મનિ હ ઓં ॥
ઓં અતઃ પ્રબોધો ઽસ્માત્ ઓં ॥
ઓં મુગ્ધે ઽર્ધસમ્પત્તિ પરિશેષાત્ ઓં ॥
અત્ર યજ્જીવબ્રહ્મણોરેકત્વં પરેણ વર્ણિતં તત્સૂત્રાક્ષરાપ્રતીતં તદ્વિરુદ્ધં ચાપેક્ષણીયમેવેતિ જ્ઞાપયિતુમધિકરણત્રયસ્ય તાત્પર્યમાહ- સુષુપ્તીતિ ॥
સુષુપ્તિમોહબોધાંશ્ચ સ્વવશસ્તદ્વશં સદા ।
જીવં નયતિ જીવેશો ... ॥ મનુવ્_3,2.102અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સુષુપ્તિબોધાદેઃ કારણાન્તરદર્શનાત્કથમેતદિત્યત ઉક્તં સ્વવશસ્તદ્વશમિતિ ।
સ્વતન્ત્રો ઽપીશ્વરો લીલયા તાનિ કારણાન્યુપાદાય જીવં તદ્વશતાં નીત્વા સુષુપ્ત્યાદિકં પ્રાપયતીત્યર્થઃ ।
એતચ્ચ ભાષ્યાદૌ સ્પષ્ટમ્ ।
॥ ઇતિ સુષુપ્તિબોધમોહાધિકરણમ્ ॥
*9,355*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.ઇવ્: કર્માનુસ્મૃત્યધિકરણમ્ =======]
॥ અથ કર્માનુસ્મૃત્યધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં સ એવ ચ કર્માનુસ્મૃતિશબ્દવિધિભ્યઃ ઓં ॥
કેચિદેવં વ્યાચક્ષતે ।
સુષુપ્તૌ બ્રહ્મસમ્પન્નો ય એવ જીવષઃ (કિં) સ એવોત્તિષ્ઠત્યુતાન્યો ઽપીતિ સંશયે મહાજલનિધૌ ક્ષિપ્તસ્યોદબિન્દોરિવ બ્રહ્મણૈકીભૂતસ્યોદ્ધરણાસમ્ભવાદનિયમ ઇતિ પ્રાપ્તે સમાધીયતે ।
સ એવોત્તિષ્ઠતિ, યઃ સુપ્તઃ ।
કુતઃ ।
કર્મશેષસમાપનાત્પ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્છબ્દેભ્યો વિધિભ્યશ્ચ ।
સુપ્તસ્ય મુક્તત્વાપત્ત્યા વિધ્યનુપપત્તેરિતિ ।
તદેતદપવ્યાખ્યાનમિતિ સૂચનાયાધિકરણતાત્પયર્માહ- નાન્ય ઇતિ ॥
સ એવ ચ કર્માનુસ્મૃતિશબ્દવિધિભ્યઃ

... નાન્યઃ કર્તાસ્ય કશ્ચન

ન્યાયસુધા:
સ્વપ્નાદીનાં પરમેશ્વરકૃતત્વે ઽભિહિતે કિં દેશકાલાન્તરે ઽન્યો ઽપિ કર્તાસ્ત્યુતેશ્વર એવેતિ સંશયે લૌકિકેશ્વરાણાં દેશકાલવ્યવસ્થયૈશ્વર્યદર્શનાદયમપિ તથાવિધ ઇતિ પ્રાપ્તે ।
સ એવેશ્વરો ઽસ્ય સ્વપ્નાદેઃ કર્તા નતુ દેશકાલાન્તરે ઽન્યઃ કશ્ચનેત્યેષ એવાર્થો ઽત્ર પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ।
નહિ યઃ સુપ્તઃ સ એવોત્તિષ્ઠત્યન્યો વેતિ કસ્યચિત્સંશયો ઽસ્તિ ।
નચ સુપ્તસ્ય બ્રહ્મણૈક્યં પ્રમાણદૃષ્ટમિષ્યં વા પરસ્યેતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
લાઘવાર્થં ક્રમોલ્લઙ્ઘનેન વ્યાખ્યાનમિતિ બો(દ્ધવ્ય)ધ્યમ્ ।
સૂત્રકૃતા ચ સ્વપ્નાદિવન્ન મોહઃ સ્વતન્ત્રાવસ્થેતિ જ્ઞાપનાય વ્યવધાનં કૃતમિતિ ।
॥ ઇતિ કર્માનુસ્મૃત્યધિકરણમ્ ॥
*9,358*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.વ્: સ્થાન(તો ઽપ્ય)ભેદાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ સ્થાન(તો ઽપ્ય)ભેદાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં ન સ્થાનતો ઽપિ પરસ્યોભયલિઙ્ગં સર્વત્ર હિ ઓં ॥
કેચિદિદમિત્થં વ્યાચક્ષતે ।
દ્વિરૂપં બ્રહ્મ શ્રૂયતે સર્વકર્મા સર્વકામ ઇત્યાદૌ સવિશેષમસ્થૂલમનણ્વિત્યાદૌ નિર્વિશેષમ્ ।
તત્ર કિમુભયરૂપં બ્રહ્મ પ્રતિપત્તવ્યમુતાન્યતરરૂપમ્ ।
યદાપ્યન્યતરરૂપં તદા(ઽપિ) કિં સવિશેષમુત નિર્વિશેષમિતિ સંશયે દ્વિવિધશ્રુત્યનુરોધાદુભયરૂપમેવ બ્રહ્મેતિ પ્રાપ્તે ઇદમુચ્યતે ।
ન તાવત્સ્વત એવ પરસ્ય બ્રહ્મણ ઉભયરૂપત્વં સમ્ભવતિ વિરોધાત્ ।
અસ્તુ તર્હિ સ્થાનતઃ પૃથિવ્યાદ્યુપાધિયોગાત્ ।
મૈવમ્ ।
ન હ્યુપાધિરન્યદન્યથાકરોતિ કિન્ત્વવિદ્યોપસ્થાપિતાઃ પૃથિવ્યાદ્યુપાધયો ભ્રમમુપજનયન્તિ ।
અતશ્ચાન્યતરપરિગ્રહે ઽપિ નિરસ્તસમસ્તવિશેષમેવ બ્રહ્મ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
સર્વત્રાશબ્દમસ્પર્શમિત્યાદિવાક્યેષુ તથાભૂતમેવ હિ બ્રહ્મોપદિશ્યતે ।
ન ભેદાદિતિ ચેન્ન પ્રત્યેકમતદ્વચનાત્ ।
ન નિર્વિશેષમેવ બ્રહ્મ ।
ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મ ષોડશકલં બ્રહ્મેત્યાદૌ ભેદેનોપદેશાદિતિ ચેન્ન ।
યશ્ચાયમસ્યાં પૃથિવ્યામિત્યાદિના પ્રત્યુપાધિ ભેદાભાવવચનાત્ ।
અપિ ચૈવમેકે ।
નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચનેત્યાદૌ ભેદદર્શનનિન્દાપૂર્વકમભેદમેકે શાખિનઃ સમામનન્તીતિ ।
તદિદં વ્યાખ્યાનં સમ્યગ્વ્યાખ્યાનેનૈવાપહસ્તિતં ભવિષ્યતિ કિં પુનઃ પ્રયત્નેનેત્યાશયવાન્વ્યાખ્યાનમેવારભતે ।
સર્વશરીરેષુ, પ્રતિશરીરં ચ દક્ષિણાક્ષ્યાદિસ્થાનેષુ, સ્થિતઃ પરમપુરુષઃ સ્વપનાદ્યવસ્થાઃ પ્રવર્તયતીત્યુક્તમ્ ।
તત્ર સર્વત્ર સ્થિતઃ કિમેક એવોત પરસ્પરં ભિન્ન ઇતિ સંશયે યદ્યુગપદ્ભિન્નસ્થાનં તદ્ભિન્નં દૃષ્ટમ્ ।
યથા ઘટાદિ ।
ભિન્નસ્થાનશ્ચાયમિત્યતો ભિન્ન એવ ભવેત્ ।
ભિન્નાનાં ચ તારતમ્યમનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવશ્ચોપલબ્ધ ઇતિ તત્પ્રસઙ્ગો ઽપીતિ કથં સ એવ ચેત્યુક્તમિતિ પ્રાપ્તે પ્રતિવિહિતં સૂત્રકૃતા ન સ્થાનતો ઽપીતિ ।
તદ્વયાચષ્ટે- નેતિ ॥
ન સ્થાનતો ઽપિ પરસ્યોભયલિઙ્ગં સર્વત્ર હિ

ન સ્થાનભેદતો ઽપ્યસ્ય ભેદઃ કશ્ચિત્ પરેશિતુઃ
ન્યાયસુધા:
અત્ર સ્થાનશબ્દસ્તદ્ભેદસ્યોપલક્ષણ ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
સપ્તમ્યર્થે તસિઃ ।
આદ્યાદિભ્ય ઉપસઙ્ખયાનાત્ ।
*9,360*
ભેદ ઇતિ વદતા"ઉભયલિઙ્ગમ્ઽ; ઇત્યેતદ્ભિન્નસ્વરૂપત્વમિતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
સ્થાનાનાં સુરનરાદિશરીરાણાં તત્રાપિ દક્ષિણાક્ષ્યાદીનાં ભેદે સત્યપ્યસ્ય તત્ર તત્ર સ્થિતસ્ય પરેશિતુઃ કશ્ચિત્ અન્યોન્યાભાવલક્ષણો હીનાધિકત્વરૂપો ઽનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકત્વરૂપો વા, ભેદો નાસ્તિ ।
કુત ઇત્યતઃ સર્વત્ર હીત્યુક્તં વ્યાચષ્ટે- સર્વત્રેતિ ॥
સર્વત્રાશેષદોષોજ્ખપૂર્ણકલ્યાણચિદ્ગુણઃ

*9,361*
ન્યાયસુધા:
સર્વત્ર સ્થાનેષુ નિર્ભેદશ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અશેષદોષોજ્ખશ્ચાસૌ પૂર્ણકલ્યાણચિદ્ગુણશ્ચેતિ વિગ્રહઃ ।
કલ્યાણા વિનાશાદિરહિતાઃ ।
યદ્વા ગુણશબ્દો દુઃખાદિષ્વપીત્યતઃ કલ્યાણેત્યુક્તમ્ ।
ચિચ્છબ્દાત્પરત આદિપદમધ્યાહાર્યમ્ ।
અથવા ચિદ્રૂપા ન ત્વચેતના ઇત્યર્થઃ ।
"સર્વેષુ ભૂતેષ્વેતમેવ બ્રહ્મેત્યાચક્ષતેઽ; ઇત્યાદૌ પરમાત્મા શ્રૂયતે યત ઇતિ શેષઃ ।
*9,362*
ઓં ન ભેદાદિતિ ચેન્ન પ્રત્યેકમતદ્વચનાત્ ઓં ॥
ઉક્તમર્થમાક્ષિપ્ય સમાધાતું સૂત્રં ન ભેદાદિતિ ।
નિર્ભેદં સર્વત્ર સર્વદોષદૂરં સકલગુણપરિપૂર્ણં બ્રહ્મેતિ નોપપદ્યતે ।
"કાર્યકારણબદ્ધૌ તૌઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિપુરાણાદિવાક્યૈર્ભિન્નત્વદોષિત્વાલ્પગુણત્વાદેર્ભેદશબ્દોપલક્ષિતસ્યોક્તત્વાદિત્યાક્ષેપાર્થઃ ।
નેતિ પરિહારાંશં વ્યાચષ્ટે- તદ્વિરુદ્ધં ત્વિતિ ॥
ન ભેદાદ્ ઇતિ ચેન્ ન પ્રત્યેકમ્ અતદ્વચનાત્

તદ્વિરુદ્ધં તુ યત્ તત્ર માનં નૈવ ભવેત્ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
યત્તુ વાક્યં તસ્યોક્તાર્થસ્ય વિરુદ્ધં પ્રતીયતે તત્તત્ર ઉક્તવિરુદ્ધે ક્વચિદર્થે માનં નૈવ ભવેત્કિન્ત્વન્ય એવ તસ્યાર્થઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
કુત ઇત્યતઃ પ્રત્યેકમતદ્વચનાદિત્યુક્તમ્ ।
તદનુપપન્નમિવાભાતિ ।
સર્વત્ર હીત્યુક્તસ્ય પ્રતિપક્ષચોદનાયાં પુનસ્તન્માત્રોપન્યાસસ્ય વ્યર્થત્વાત્ ।
અતસ્તાત્પર્યમાહ- મહાતાત્પર્યેતિ ॥
*9,363*
મહાતાત્પર્યરોધેન કથં તન્માનમત્ર તુ

ન્યાયસુધા:
સકલસ્મૃતીતિહાસપુરાણાનાં પરમેશ્વરસ્યાશેષદોષદૂરત્વે સમસ્તગુણપરિપૂર્ણત્વે ચ યન્મહાતાત્પર્યં તદ્વિરોધેન તત્ વાક્યં અત્ર ભગવતો દોષિત્વાદૌ કથં માનં ભવેત્ ।
તુશબ્દો મહાવાક્યત્વાવાન્તરવાક્યત્વલક્ષણવિશેષાર્થઃ ।
દૃષ્ટં હિ નિર્ણીતમહાવાક્યાર્થવિરુદ્ધસ્ય તદવાન્તરવાક્યસ્ય તત્રાપ્રામાણ્યમ્ ।
યથા સ્વર્ગપ્રયોજનાગ્નિહોત્રપરમહાવાક્યાર્થવિરુદ્ધસ્ય યદ્યમુષ્મિન્લ્લોકે ઽસ્તિ વા ન વેત્યાદેસ્તદવાન્તરવાક્યમ્ ।
તદથર્પ્રતિપત્તિહેતુત્વાત્ ।
*9,364*
સ્યાદેતત્ ।
યદિ પરમેશ્વરસ્ય સકલગુણપરિપૂર્ણત્વે નિરસ્તસમસ્તદોષત્વે ચ વેદાદીનાં મહાતાત્પર્યમિત્યર્થઃ પ્રમાણવાન્સ્યાત્ ।
તદેવ તુ ન પશ્યામ ઇત્યત આહ- દુઃખેતિ ॥
દુઃખાપ્યયસુખાવાપ્તિહેતુત્વેનૈવ વેદવાક્ ।
ભવેન્માનં ... ॥ મનુવ્_3,2.105અ-ચ્ ॥
*9,365*
ન્યાયસુધા:
મોક્ષહેતુત્વેનેતિ વક્તવ્યે દુઃખાપ્યયેત્યાદિવચનં વાદિવિપ્રતિપત્તેર્મોક્ષસ્વરૂપનિરૂપણાર્થમાત્યન્તિકદુઃખનિવૃત્તિર્નિરતિશયસુખાભિવ્યક્તિશ્ચ મુક્તિરિતિ ।
યદ્વાપ્રધાનપ્રયોજનસ્વર્ગાદિસઙ્ગ્રહાર્થમિદમ્ ।
ઇત્થમ્ભૂતલક્ષણે તૃતીયા ।
દુઃખાપ્યયસુખાવાપ્તિહેતુત્વેનૈવ તદ્ધેતુત્વં યથા નિર્વહેત્તથૈવ, માનં કસ્યચિદર્થસ્ય પ્રતિપાદિકા ભવેત્ ।
વેદવાગિતિ સ્મૃત્યાદેરુપલક્ષણમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
શાસ્ત્રેણ હિ વિષયપ્રયોજનવતા ભાવ્યમ્ ।
પ્રમાણત્વાત્પરાર્થત્વાચ્ચ ।
તત્ર યદા વિષયઃ સન્દિગ્ધઃ પ્રયોજનં ચ નિશ્ચિતં તદા, નિશ્ચિતેન પ્રયોજનેનાનિશ્ચિતો વિષયો નિશ્ચેતવ્યઃ ।
નહિ શાસ્ત્રં સાક્ષાત્પ્રયોજનસ્ય કારકમ્ ।
કિન્તુ વિષયપ્રતિપાદનદ્વારૈવ ।
તથાચ તત્પ્રયોજનં યસ્મિન્જ્ઞાપિતે સમ્પદ્યતે સ એવ વિષયો ઽવધાર્યતે ।
અન્યથા વિષયપ્રયોજનયોરસમ્બદ્ધત્વેન શાસ્ત્રસ્યાનુપાદેયતાઽપત્તેઃ ।
વેદાદેશ્ચ મોક્ષ એવ પ્રધાનં પ્રયોજનમ્ ।
"તેષાં દુઃખપ્રહાણાય શ્રુતિરેષા પ્રવર્તતેઽ; ઇત્યાદેઃ ।
સ્વર્ગાદિકં ચાપ્રધાનમ્ ।
અતઃ સ એવ વિષયઃ કલ્પનીયો યસ્મિન્જ્ઞા(પિ)તે મોક્ષાદિકં સમ્પ(દ્યત ઇતિ)દ્યેતેતિ ।
*9,366*
તતઃ કિમિત્યત આહ- તદિતિ ॥
... તદીશાનાત્ પ્રસન્નાદેવ નાન્યથા

ન્યાયસુધા:
તત્ દુઃખાપ્યયાદિરૂપં કૈવલ્યમ્ ।
ઈશાનાત્ વિષ્ણોરેવ ભવેન્નાન્યસ્માત્ ।
સ હિ તસ્યેષ્યે નાન્યઃ ।
અસ્તુ તર્હિ સ એવ વિષયઃ કિં ગુણપૂર્ણત્વાદિનેત્યત ઉક્તં પ્રસન્નાદેવ નાન્યથા ન જ્ઞાતમાત્રાદિતિ ।
તતો ઽપિ કિમિત્યત આહ- પ્રસન્નતેતિ ॥
પ્રસન્નતા ગુણોત્કર્ષજ્ઞાનાદેવ હિ કેવલમ્ ।
નિર્દોષતાપરિજ્ઞાનાદપિ નાન્યેન કેનચિત્

ન્યાયસુધા:
વિષ્ણોઃ પ્રસન્નતા ચ તદીયગુણોત્કર્ષજ્ઞાનાદેવ કેવલં નિર્દેષતાપરિજ્ઞાનાચ્ચ ભવતિ ।
હિશબ્દઃ પ્રમાણપ્રસિદ્ધિં દ્યોતયતિ ।
તચ્ચ વક્ષ્યતે ।
કેવલશબ્દો ઽવદારણાર્થઃ ।
નાન્યેન કેનચિદિત્યેતત્પ્રતિરૂપેણાલ્પગુણત્વાદિજ્ઞાનેન કર્માદિના વા નેત્યર્થઃ ।
તથાચ મોક્ષાદિપ્રયોજનેન શાસ્ત્રેણ તત્સાધનભૂતં ભગવદ્ગુણોત્કર્ષનિર્દેષતાજ્ઞાનમેવ જીવાનામુત્પાદનીયમિત્યતઃ સકલગુણપરિપૂર્ણે નિરસ્તસમસ્તદોષે નારાયણ એવાશેષશાસ્ત્રસ્ય મહાતાત્પર્યમિત્યવસીયતે ।
*9,367*
સ્યાદેતદ્યદિ તદીશાનાદિત્યાદિનોક્તં પ્રામાણિકં સ્યાદિત્યતસ્તત્રાગમવાક્યાન્યુદાહરતિ- યો મામિતિ ॥
યો મામશેષદોષોજ્ખં ગુણસર્વસ્વબૃંહિતમ્ ।
જાનાત્યસ્મૈ પ્રસન્નો ઽહં દદ્યાં મુક્તિં નચાન્યથા

યો મામશેષાભ્યધિકં વિજાનાતિ સ એવ મામ્ ।
વિજાનાત્યખિલાંસ્તસ્ય દદ્યાં કામાન્ પરં પદમ્

યો મામેવમસમ્મૂઢઃ કિં મા નિન્દન્તિ શત્રવઃ
*9,367f.*
ન્યાયસુધા:
બૃંહિતશબ્દેન પ્રત્યેકમપિ ગુણાનામનવધિકત્વમાચષ્ટે ।
અશેષાભ્યધિકં ગુણૈર્દેષભાવૈશ્ચ સર્વોત્તમમ્ ।
સ એવ માં વિજાનાતિ ।
અન્યજ્ઞાનસ્ય મત્પ્રસાદાહેતુત્વાત્ ।
"યો મામેવમ્ઽ; ઇત્યનેન"કૃતકૃત્યશ્ચ ભારતઽ; ઇત્યન્તં ભગવદ્વાક્યં સઙ્ગૃહ્ણાતિ ।
એવં સમસ્તૈર્ગુણૈર્દેષાભાવૈશ્ચ ।
ક્ષરાક્ષરોત્તમો હિ પુરુષોત્તમઃ ।
સ સર્વવિદિત્યાદિસ્તુત્યા પ્રસન્નતા દ્યોત્યતે ।
સર્વભાવેન સર્વેણ પ્રકારેણ ।
અન્યથા વ્યાઘાતાત્ ।
કૃતકૃત્યો મુક્તઃ ।
"કિં મામ્ઽ; ઇત્યનેન"અભીઽ; ઇદમેકમેક અસ્મિ નિષ્ષાળભી દ્વા કિમૌ ત્રયઃ કરન્તિ ।
ખલે ન પર્ષાન્પ્રતિ હન્મિ ભૂરિ કિમ્મા નિન્દન્તિ શત્રવો ઽનિન્દ્રાઽ; (ઋ.10-48-7) ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
ઇદમેકં વિશ્વં અભિ પ્રતિ અહમેકો નિષ્પળસ્મિ નિતરાં સહત ઇતિ નિષ્પાટ્ દ્વૌ પ્રપઞ્ચાવભિ પ્રતિ અહમેકો નિષ્ષાળસ્મિ ।
ત્રયો ઽપિ પ્રપઞ્ચા મમ કિમેવ કુર્વન્તિ ન કિમપિ મમાનિષ્યં કર્તુમીશતે ।
કિન્ત્વહમેવ ખલ ઇવ ખલસ્થિતાનિ ધાન્યાનીવ ભૂરિ ભૂરીન્બહૂન્બહુવરં વા તાન્નિષ્ઠુરાન્નિન્દકાન્પ્રતિહન્મિ તસ્માદનીશ્વરાસ્તે શત્રવો માં કિં નિન્દન્તીત્યર્થઃ ।
એતદ્ભગવતો વાક્યમ્ ।
અત્ર નિન્દકેષુ ભગવતો ઽપ્રસાદો ઽ(નર્થાવા)નિષ્યાવાપ્તિશ્ચ શ્રૂયતે ।
નિન્દા ચ દોષજ્ઞાનાદિકેતિ પ્રસિદ્ધમેવ ।
*9,369*
વાક્યોદાહરણફલમાહ- ઇત્યાદીતિ ॥
ઇત્યાદિવેદસ્મૃતિગવાક્યૈરેવાવસીયતે

ન્યાયસુધા:
અવધારણેન પ્રાબલ્યં સૂચયતિ ।
"પ્રસાદેન મુક્તિઃ સગુણવેદનાત્ઽ; ઇતિ વક્ષ્યમાણમત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
અત્રાનુમાનમપ્યાહ- લોકતશ્ચેતિ ॥
લોકતશ્ચ પ્રસાદેન મુક્તિઃ સ ગુણવેદનાત્
ન્યાયસુધા:
ઇતિશબ્દો ઽધ્યાહાર્યઃ અવસીયત ઇતિ વર્તતે ।
ભગવત્પ્રસાદેન સંસારાન્મુક્તિર્ભવતિ સ ભગવત્પ્રસાદસ્તદ્ગુણોત્કર્ષવેદનાદ્દોષાભાવવેદનાચ્ચ ભવતીત્યયમર્થો લોકતો લોકદૃષ્ટાન્તોપેતાનુમાનતશ્ચા(નુમીયતે)વસીયતે ।
તથાચ પ્રયોગઃ ।
સંસારાન્મુક્તિઃ (પરમપુ)સમર્થપુરુષપ્રસાદસાધ્યા મુક્તિત્વાન્નિગડમુક્તિવત્ ।
ન(ચ)હિ ભગવતો ઽન્યસ્તત્ર સમર્થો ઽસ્તિ ।
વિમતો ભગવત્પ્રસાદો ગુણોત્કર્ષજ્ઞાનસાધ્યો મહાપ્રસાદત્વાદ્રાજસપ્રસાદવત્ ।
પક્ષતુલ્યત્વાન્ન વ્યભિચારશ્ચોદનીયઃ ।
*9,371*
મહાતાત્પર્યરોધેનેત્યાદિનોક્તમુપસંહરન્પરકૃતાપવ્યાખ્યાનનિરાસે ઽપ્યુક્તાં યુક્તિમતિદિશતિ- મહાતાત્પર્યેતિ ॥
મહાતાત્પર્યમુખ્યસ્ય વિરોધાદત એવ હિ

દોષિત્વનિર્ગુણત્વાલ્પગુણત્વાદિ કથઞ્ચન ।
નાર્થઃ શ્રુતિપુરાણાદેસ્ ... ॥ મનુવ્_3,2.111અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
પરમમહાતાત્પર્યસ્ય ।
નિર્ગુણત્વગ્રહણમપવ્યાખ્યાનનિરાસાર્થમ્ ।
કથઞ્ચનેત્યુપાધિસમ્બન્ધાદિનેત્યર્થઃ ।
ન કેવલમાનુમાનિકં સકલવેદા(દીનાં)ન્તાનાં ભગવદ્ગુણોત્કર્ષાદૌ મહાતાત્પયર્મ્ ।
કિન્તુ વાચનિકં ચેત્યાહ- તદ્વિરુદ્ધ ઇતિ ॥
... તદ્વિરુદ્ધો ઽખિલસ્ય ચ ।
અર્થઃ સ્વયં વિનિર્ણીતો વાસુદેવેન સાદરમ્ ॥ મનુવ્_3,2.111દ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
દોષિત્વાદેર્વિરુદ્ધઃ ।
અખિલસ્ય શાસ્ત્રસ્ય ।
તદ્વાક્યં પઠતિ- ઇતિ ગુહ્યતમમિતિ ॥
ઇતિ ગુહ્યતમં શાસ્ત્રમિદમુક્તં મયાનઘ ।
એતદ્ બુદ્ધ્વા બુદ્ધિમાન્ સ્યાત્ કૃતકૃત્યશ્ચ ભારત

ઇત્ય્ ...
ન્યાયસુધા:
ઇતિ યન્મયા મમ પુરુષોત્તમત્વાદિકમુક્તં ઇદં ગુહ્યતમં શાસ્ત્રં તાત્પર્યેણ સર્વશાસ્ત્રૈઃ પ્રતિપાદ્યો ઽર્થઃ ।
એતદ્બુદ્ધ્વેતિ પ્રશંસયાઽદરઃ પ્રતીયતે ।
યદુક્તં સ્થાનભેદાનુમાનં તદન્યથાસિદ્ધમિતિ પરેશિતુરિત્યનેન સૂચિતમ્ ।
યથોક્તમ્ ।
"ઐશ્વર્યાદ્રૂપમેકં ચ સૂર્યવદ્બહુધેયતઽ; ઇતિ ।
કાલાતીતં ચેત્યાહ- અત ઇતિ ॥
... અતો ઽખિલસચ્છાસ્ત્રવિરુદ્ધત્વેન નાનુમા ।
વર્તતે તત્ર ... ॥ મનુવ્_3,2.113અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તત્ર પરમેશ્વરભેદાદૌ ।
*9,372*
અધિકરણાર્થમુપસંહરતિ- તેનેતિ ॥
... તેનેશો નિર્ણીતો ઽખિલસદ્ગુણઃ

ન્યાયસુધા:
સચ્છબ્દો નિર્દેષાર્થઃ ।
નિર્ભેદ ઇત્યુપસંહર્તવ્યે તત્ફલોપસંહારો ઽયમપવ્યાખ્યાનનિરાસમપ્યુપસંહર્તુમ્ ।
॥ ઇતિ સ્થાન(તો ઽપ્ય)ભેદાધિકરણમ્ ॥
*9,373*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.વિ: ઉપમાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ ઉપમાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં અત એવ ચોપમા સૂર્યકાદિવત્ ઓં ॥
ઇહ પરમેશ્વરે જીવસ્યાત્યન્તિકભક્તિસિદ્ધયે ભેદાભેદમતં નિરાક્રિયતે ।
તથાહિ ।
જીવબ્રહ્મણોર્ભેદસ્તાવત્સિદ્ધાન્તિનાઙ્ગીક્રિયત એવ ।
અભેદસ્ત્વનુમાનતઃ સિદ્ધઃ ।
જીવો બ્રહ્માભિન્નશ્ચેતનત્વાદ્બ્રહ્મવતઃ, બ્રહ્માંશત્વાત્ ।
યો યદંશઃ સ તદભિન્નો યથેશ્વરાંશા મત્સ્યાદિસ્તદભિન્ન ઇતિ ।
અતો ભિન્નાભિન્ના બ્રહ્મણા જીવ ઇત્યેવં પ્રાપ્તે પ્રતિવિહિતં સૂત્રકૃતા સૂર્યકાદિવદિતિ સૂત્રખણ્ડેન ।
તદેતદ્દૃષ્ટાન્તવચનમાત્રં ન કસ્યચિદર્થસ્ય સાધકં બાધકં વેત્યતઃ પૂવર્પક્ષનિષેધપૂર્વકં પ્રતિજ્ઞાહેતૂ દર્શયતિ- નચેતિ ॥
અત એવ ચોપમા સૂર્યકાદિવત્

ન ચ ચિત્ત્વાદભિન્નત્વં જીવસ્યેશવદાપ્યતે ।
યત આભાસતામેવ શ્રુતિરસ્ય વદત્યલમ્

ન્યાયસુધા:
ચિત્ત્વાદિત્યંશત્વસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
અભિન્નત્વં બ્રહ્મણેતિ શેષઃ ।
ઈશવત્ બ્રહ્મવદીશ્વરાવતારવચ્ચ ।
આપ્યતે યુજ્યતે ।
અસ્ય જીવસ્ય ।
અસ્ય બ્રહ્મણ આભાસતામ્ ।
એવેત્યવિગાનેનાલં વિસ્પષ્ટમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ન ચેતનત્વાદ્યનુમાનેન જીવસ્ય બ્રહ્માભેદસાધનં યુક્તમ્ ।
જીવો બ્રહ્માભિન્નો ન ભવતિ તદાભાસત્વાદ્યો યદાભાસો નાસૌ તદભિન્નો યથાસૂર્યકાદિઃ સૂર્યાદિનેત્યનુમાનવિરોધાત્ ।
ન ચાસિદ્ધો હેતુર્વિસ્પષ્ટશ્રુતિસિદ્ધત્વાદિતિ ।
*9,375*
કાસૌ શ્રુતિરિત્યતસ્તામુદાહરતિ- યથેતિ ॥
યથૈષા પુરુષે ચ્છાયા એતસ્મિન્નેતદાતતમ્

ન્યાયસુધા:
છાયાઽતતા તથૈતસ્મિન્પરમાત્મન્યેતજ્જીવજાતમાતતમાયત્તમિતિ યાવત્ ।
એતદેવ વિશદશ્રુતિભ્યાં દર્શયતિ- છાયેતિ ॥
છાયા યથા પુંસદૃશા પુમાધીના ચ દૃશ્યતે ।
એવમેવાત્મકાઃ સર્વે બ્રહ્માદ્યાઃ પરમાત્મનઃ ॥ મનુવ્_3,2.115ચ્-f ॥
સત્તાપ્રતીતિકાર્યેષુ પુમધીનો યથેયતે ।
આભાસ એવ પુરુષા મુક્તાશ્ચ પરમાત્મનઃ

*9,376*
ન્યાયસુધા:
આત્મકા અલ્પચેતનાઃ ।
પુરુષાઃ સંસારિણઃ ।
તદધીનત્વાદિકમેવાભાસત્વમિતિ વક્ષ્યતિ ।
પરમેશ્વરાભાસત્વં (ન સર્વેષાં સા) ચ સાક્ષાત્કિન્તુ પારમ્પર્યેણેતિ સ્વરૂપકથનાય શ્રુતિદ્વયં પઠતિ- છાયા વિષ્ણોરિતિ ॥
છાયા વિષ્ણો રમા તસ્યાશ્છાયા ધાતા વિશેષકૌ ।
તસ્યેન્દ્રકામૌ ચ તયોસ્તયોરન્યે ઽખિલા અપિ

હરેર્બ્રહ્માસ્ય ગીસ્તસ્યા વિશેષાવિન્દ્ર એતયોઃ ।
મારશ્ચાભાસકાઃ સર્વ એતયોસ્તદધીનતઃ

સર્વે ઽલ્પશક્તયશ્ચૈવ પૂર્ણશક્તિઃ પરો હરિઃ ।
ચેતનત્વે ઽપિ ભિન્નાસ્તે તસ્માદેતેન સર્વદા ॥ મનુવ્_3,2.119અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
છાયેવ છાયા ।
વિશેષકૌ ગરુડશેષૌ ।
તસ્ય ધાતુશ્છાયે તયોઃ ગરુડશેષયોઃ ।
પુનસ્તયોરિન્દ્રકામયોઃ ।
હરેર્બ્રહ્મા ।
અભાસ ઇતિ સર્વત્ર સમ્બન્ધઃ ।
આભાસત્વવ્યાખ્યાનં તદધીનત ઇતિ ।
સર્વ ઇત્યનેન સર્વેષાં પરમેશ્વરાભાસત્વમુપપાદયતિ ।
ચશબ્દો હરિસ્ત્વિતિ તુશબ્દાર્થઃ ।
આભાસાત્વે કિમિત્યત ઉક્તમ્- ચેતનત્વે ઽપીતિ ॥
અત્રાપિ તદંશ(ત્વસ્યોપ)ત્વોપલક્ષણમ્ ।
તસ્માત્ આભાસત્વાત્ ।
સર્વદેત્યનેન ભિન્ના એવેત્યવધારણં સૂચયતિ ।
ઉદાહૃતશ્રુતીનાં ફલમાહ- ઇત્યાદીતિ ॥
ઇત્યાદિશ્રુતિવાક્યેભ્યો જ્ઞાયતે ભેદ એવ હિ

ન્યાયસુધા:
જીવસ્ય પરમેશ્વરાભાસત્વં જ્ઞાયતે તેનાત્યન્તભેદશ્ચ જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ ।
ન પરાનુમાનયોઃ સત્પ્રતિપક્ષત્વમુચ્યતે ।
કિન્ત્વસ્મદીયાનુમાનસ્ય શ્રૌતત્વેન પ્રબલત્વાદ્બાધિતત્વમિતિ ભાવઃ ।
*9,378*
ઇદાનીં"અત એવ ચોપમાઽ; ઇતિ સૂત્રાવયવં વ્યાખ્યાતું તન્નિવર્તનીયામાશઙ્કામાહ- આભાસત્વં હીતિ ॥
આભાસત્વં હિ નિર્ણીતં જીવસ્ય પરમાત્મનઃ ।
તન્ન યુક્તં ... ॥ મનુવ્_3,2.120અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યજ્જીવસ્ય પરમાત્મન આભાસત્વં શ્રુતિબલેન નિર્ણીતં તદ્યુક્તિવિરુદ્ધમ્ ।
નહિ નિરવકાશયુક્તિવિરુદ્ધો ઽર્થઃ શ્રુત્યાપિ પ્રતિપાદયિતું શક્યતે ।
તથા સત્યભિમાન્યધિકરણાનારમ્ભપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ સા કથઞ્ચિદ્યોજનીયેતિ ।
કથં ન યુક્તમિત્યત આહ- યદિતિ ॥
... યદાભાસ ઉપાધ્યાયત્ત ઈયતે

ન્યાયસુધા:
યસ્માદાભાસઃ સૂર્યકાદિર્જલાદ્યુપાધ્યાયત્તો જ્ઞાયતે ।
આભાસત્વસ્યોપાધ્યાયત્તત્વં વ્યાપકત્વેન સર્વત્ર નિશ્ચિતમિત્યર્થઃ ।
તથાપિ કુતો ન યુક્તમિત્યત આહ- ઉપાધીતિ ॥
ઉપાધ્યાયત્તતાભાવાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
જીવાનામિતિ શેષઃ ।
વ્યાપકસ્યોપાધ્યાયત્તત્વસ્ય જીવેષ્વભાવાદ્વયાપ્યમપ્યાભાસત્વં ન યુક્તમ્ ।
તતો હેતોરસિદ્ધેર્દુષ્યમનુમાનમ્ ।
ઇતશ્ચ દુષ્યમિત્યાહ- આભાસત્વેતિ ॥
... આભાસત્વવિરોધતઃ
ન્યાયસુધા:
આભાસત્વસ્ય ભિન્નત્વેન વિરોધતશ્ચાનુમાનં દુષ્યમ્ ।
તથાહિ ।
દર્પણાદિના સન્નિકૃષ્ટાઃ પ્રતિહતાઃ પરાવૃત્તા નાયનરશ્મયો મુખેન સન્નિકૃષ્ટાસ્તદેવ વિષયીકુર્વન્તિ ।
નતુ તતો ઽન્ય આભાસો નામાસ્તિ ।
તત્ર વ્યવચ્છેદઃ પરાક્ત્વં સવ્યેતરવ્યત્યાસશ્ચેત્યાદિકં ભ્રાન્ત્યૈવ પ્રતીયતે ।
સોપાધિકશ્ચાયં ભ્રમ ઇતિ યાવદુપાધિભાવં ન નિવર્તતે ।
એવઞ્ચાભાસત્વસ્યાભેદેન વ્યાપ્તત્વાદ્ભેદસાધને વિરુદ્ધત્વમિતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
તત્ત્વમસ્યાદિશ્રુતિવિરુદ્ધત્વેન કાલાતીતત્વમપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવમાભાસત્વાનુમાને દુષ્યે કિમ્ ઇતિ ચેન્નિરાબાધેન પ્રાગુક્તાનુમાનદ્વયેનૈક્યં સિદ્ધમિત્યાહ- ચેતનત્વેનેતિ ॥
*9,379*
ચેતનત્વેન ચાંશત્વાત્ સમુદાયૈક્યમાપતેત્

ન્યાયસુધા:
અંશત્વાચ્ચેત્યન્વયઃ ।
ઐક્યં ચ સાધ્યમાનં ન માયાવાદિનામિવેત્યુક્તમ્- સમુદાયેતિ ॥
માયાવાદિનો હિ જીવાનાં પ્રત્યેકં બ્રહ્મણાત્યન્તાભેદમઙ્ગીકુર્વતે ।
નચૈવમસ્મન્મતમ્ ।
સમુદાયૈક્યે ભેદસ્યાપિ સત્ત્વાદિતિ ।
અત્યન્તાભેદં પરિત્યજ્ય સમુદાયૈક્યં કુતો ઽઙ્ગીક્રિયત ઇત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
*9,380*
અતઃ પૃથક્તવમુદિતં સમુદાયાંશયોર્ભવેત્
ન્યાયસુધા:
સમુદાયૈક્યાઙ્ગીકારતો યચ્છત્યાદ્યુક્તં પૃથક્ત્વં તત્સમુદાયસ્ય તદંશસ્ય ચ જીવસ્ય ભવેત્ ।
સમુદાયસ્ય યાવંશૌ જીવેશ્વરૌ તયોર્ભવેદિતિ વા ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદિ જીવસ્ય બ્રહ્મણાત્યન્તાભેદઃ સા(ધ્યેત)ધ્યતે તદા ભેદશ્રુતય ઉપરુધ્યેરન્ ।
માયિક(ભેદ)પરત્વાભિધાને ચાપ્રમાણમાપદ્યેરન્ ॥
નચાયમસ્માકમસ્તિ દોષઃ ।
જીવબ્રહ્મણોર્જીવેશ્વરયોશ્ચ ભેદસદ્ભાવેન તદ્વિષયત્વોપપત્તેરિતિ ।
એતેન ચેતનત્વાદ્યનુમાનસ્યાભાસોદ્ધારઃ કૃતો ભવતિ ।
સમુદાયૈક્યમિત્યુક્તમ્ ।
તત્કિઞ્ચિત્પ્રપઞ્ચયતિ- ઈશાખ્યેતિ ॥
ઈશાખ્યા સમુદાયે સ્યાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
ઈશશબ્દો બ્રહ્મપરઃ ।
સમુદાયે ચેતનાનામ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
બ્રહ્મૈક્યમેવ સ્વભાવસિદ્ધં તત્ત્વં તત્પરમાર્થભૂતં માયાસમ્બન્ધાદીશ્વરતામાપદ્યતે ।
સ ચ સર્વજ્ઞઃ સર્વેશ્વરો જગજ્જનનાદિકર્તા ।
જીવાસ્તુ બ્રહ્મણોંઽશાશ્ચિત્સ્વભાવા વહ્નેરિવ વિષ્ફુલિઙ્ગા અત એવ બ્રહ્મણો ભિન્નાભિન્નાઃ ।
પરસ્પરમીશ્વરાચ્ચ ભિન્ના એવ ।
બ્રહ્મ તુ સકલચેતનસમુદાયાત્મકમતિરિક્તં ચેતિ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- ઈશેતિ ॥
... ઈશરૂપેષ્વિવોદિતા

ન્યાયસુધા:
યથા ભગવદ્રૂપાણાં મત્સ્યાદીનાં સમુદાયે ભગવત્સંજ્ઞા ન સ્થાનતો ઽપીત્યાદૌ સિદ્ધાન્તિનોદિતા તથા ।
એતેનાત્યન્તાભેદં પરિત્યજ્ય ભેદાભેદાઙ્ગીકારે શ્રુતિદ્વયમિવાંશત્વાનુમાનં ચોક્તં ભવતિ ।
યદિ મત્સ્યાદયઃ પરમેશ્વરસ્યેવ જીવા બ્રહ્મણોંઽશાઃ સ્યુસ્તદા મત્સ્યાદીનામૈશ્વર્યાદિવજ્જીવાનાં નિર્દુઃખત્વાદિકં સ્યાત્ ।
અંશેષ્વંશિસાધર્મ્યસ્યાવ્યભિચારાત્ ।
*9,381*
કિઞ્ચ યદિ જીવસ્ય બ્રહ્મણાભેદો ઽપિ પરમાર્થઃ સ્યાત્તદા બ્રહ્મૈવ ભવતીત્યુક્તા મુક્તિરયુક્તા સ્યાદિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અતો દેહાદ્યુપાધીનામપાયે સમતા ભવેત્ ।
ઈશરૂપૈર્ ... ॥ મનુવ્_3,2.123અ-ચ્ ॥
*9,382*
ન્યાયસુધા:
બુદ્ધિસન્નિહિતં તદીયસિદ્ધાન્તમત ઇતિ પરામૃશતિ ।
ન જીવાનાં બ્રહ્મણા ભેદાભેદૌ સ્વાભાવિકૌ ।
કિન્ત્વભેદઃ સ્વાભાવિકો ભેદસ્ત્વૌપાધિકઃ ।
યથેશ્વરાંશાનાં મત્સ્યાદીનામીશ્વરેણ ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ ।
મત્સ્યાદ્યા જગદનુગ્રહાર્થં લીલાવિગ્રહોપાધિભિન્ના અતિરસ્કૃતૈશ્વર્યાદિમન્તઃ ।
જીવાસ્ત્વનાદ્યવિદ્યાકામકર્માદિનિબન્ધનદેહેન્દ્રિયાદ્યુપાધિભિન્નાસ્તિરસ્કૃતબ્રહ્મસ્વભાવા ઉપાધિનિબન્ધનદુઃખાદિભાજશ્ચેતિ ।
યત એવમૌપાધિક એવ ભેદો ઽતો જ્ઞાનકર્માભ્યાં દેહાદ્યુપાધીનામાત્યન્તિકે ઽપાયે સતિ જીવાનામીશરૂપૈઃ સમતા ભવેત્ ।
યથેશ્વરરૂપાણિ કાર્યાવસાને સ્વેચ્છયૈવ લીલાવિગ્રહત્યાગેનેશ્વરતામાપદ્યન્તે ।
તથા જીવા અપ્યનુષ્યિતજ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયાઃ પ્રારબ્ધકર્માવસાને દેહાદ્યુપાધિભિરત્યન્તવિમુક્તાઃ સ્વાભાવિકં બ્રહ્મત્વમાપદ્યન્ત ઇતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
*9,383*
યદુક્તમુપાધ્યાયત્તતાભાવાદિતિ તદસિદ્ધમ્ ।
જીવાનામપિ સૂર્યકાદિવદાભાસત્વાઙ્ગીકારે બાધકાભાવાદિતિ ભાવેનાશઙ્કતે- અથેતિ ॥
... અથાભાસા મુખ્યતઃ સૂર્યકાદિવત્

યદા ...
ન્યાયસુધા:
અથશબ્દઃ શઙ્કોપક્રમે પક્ષાન્તરે વા ।
આભાસાઃ જીવાઃ ।
મુખ્યત ઇતિ ઉપાધ્યાયત્તત્વેન ।
સૂર્યકાદિના તુલ્યં વર્તત ઇતિ સૂર્યકાદિવત્ ।
ઉત્તરવાક્યે વાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
પરિહરતિ- તદેતિ ॥
... તદોપાધ્યાયત્તરૂપાણાં નાશિતા ભવેત્
ન્યાયસુધા:
યદિ જીવાનામુપાધ્યાયત્તતા સ્યાત્તર્હ્યુપાધિનાશે સૂર્યકાદીનામિવ તેષાં નાશિતા ભવેત્ ।
અથોપાધયો ઽવિનાશિનસ્તદા પ્રત્યક્ષાદિવિરોધઃ સર્વદા સંસારિત્વં ચ સ્યાદિત્યુભયથા મોક્ષશાસ્ત્રવૈયર્થ્યમ્ ।
તસ્માદુપાધ્યધીનત્વે ઽઙ્ગીકર્તુમશક્યે સુસ્થૈવાભાસત્વસ્યાસિદ્ધિરિતિ ।
*9,384*
એતદાશઙ્કાનિવર્તકત્વેન સૂત્રાવયવમવતારયતિ- ઇત્યાશઙ્કેતિ ॥
ઇત્યાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમાહ વેદાધિપઃ પ્રભુઃ ।
અત એવોપમેત્યેવ ચ ... ॥ મનુવ્_3,2.124ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો ઽત એવ ચોપમેતિ ભિન્નક્રમઃ ।
એતાવદેવ વાક્યમેતદાશઙ્કાનિરાસાર્થં ન પુનરિદં સૂત્રસ્ય પ્રતીકગ્રહણમિતિ એવશબ્દઃ ।
અન્યથા હિ સૂર્યકાદિવદિત્યસ્યાવૃત્તિરાશઙ્કયેત ।
યદ્વૈકવાક્યતાનિરાસેન પરકૃતસ્યાપવ્યાખ્યાનતામાહ, યત એવાયમાત્મા ચૈતન્યસ્વરૂપો નિર્વિશેષો વાઙ્મનસાતીતઃ પરપ્રતિષેધોપદેશ્યો ઽત એવ ચાસ્યોપાધિનિમિત્તમપારમાર્થિકીં વિશેષવત્તામભિપ્રેત્ય જલસૂર્યકાદિવદિત્યુપમોપાદીયતે મોક્ષશાસ્ત્રેષ્વિતિ ।
યદ્યપ્યેવમેકવાક્યતાલાભસ્તથાપ્યર્થદોષસ્તત્ર તત્ર વ્યુત્પાદિત એવ ।
વતેર્વૈયર્થ્યં ચ ।
સૂર્યકાદિરિત્યેતાવતા પૂર્ણત્વાત્ ।
ઇતિશબ્દાધ્યાહારશ્ચૈવં ન કર્તવ્ય ઇતિ ।
*9,385*
સૂત્રખણ્ડસ્ય તાત્પર્યમાહ- અન્યેતિ ॥
... અન્યાભાસવિશેષિતામ્

ન્યાયસુધા:
અન્યસ્માત્સૂર્યકાદેરાભાસાજ્જીવાનાં વિશેષિતાં વિલક્ષણતાં અનેન સૂત્રખણ્ડેનાહ સૂત્રકારઃ ।
તદેતત્તાત્પર્યં સૂત્રાક્ષરૈઃ કતં લભ્યત ઇત્યત (એતચ્છબ્દ)ઇદંશબ્દપરામૃષ્ટમર્થં તાવદ્દર્શયતિ- યદુક્તમિતિ ॥
યદુક્તં તદધીનત્વં સર્વાવસ્થાસ્વશેષતઃ ।
જીવસ્ય સદૃશત્વં ચ ચિત્ત્વમાત્રં નચાપરમ્

*9,386*
ન્યાયસુધા:
તદધીનત્વં પરમાત્માધીનત્વમ્ ।
અશેષતો ઽશેષેષુ વ્યાપારેષુ ।
સન્ધ્યે સૃષ્ટિરાહ હીત્યાદૌ ।
સદૃશત્વં ચ પરમાત્મના, યદુક્તં પુંસ્ત્વાદિવદિત્યાદૌ કિં તત્સદૃશત્વમ્, ચિત્ત્વમાત્રમ્ ।
ન ચાપરં સ્વાતન્ત્ર્યાદિકં, યેન હેતોર્વિરુદ્ધતા સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
*9,387*
ઇદાનીમત એવ ચોપમેતિ વાક્યં યોજયતિ- તાવન્માત્રેણ ચેતિ ॥
તાવન્માત્રેણ ચાભાસો રૂપમેષાં ચિદાત્મનામ્
ન્યાયસુધા:
તદધીનત્વતત્સદૃશત્વમાત્રેણૈષાં ચિદાત્મનાં રૂપં સ્વરૂપમસ્માભિરાભાસ ઇત્યુક્તમ્ ।
સૂર્યકાદ્યુપમા ચ તાવન્માત્રેણ ચોપપત્તેરિતિ ચાર્થઃ ।
જીવ ઇતિ વક્તવ્યે એષાં ચિદાત્મનાં રૂપમિતિ વચનં મુક્તેષ્વિદં દ્વયમસ્તીતિ દર્શયિતુમ્ ।
અનેન અત એવ પ્રકૃતાભ્યાં તદધીનત્વતત્સદૃશત્વાભ્યામેવ ।
*9,388*
આભાસત્વં સૂર્યકાદ્યુપમા ચોક્તેતિ સ્વાભિપ્રાયપ્રકટનં સૂત્રાથર્ ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
એવશબ્દવ્યાવર્ત્યં દર્શયતિ- નેતિ ॥
નોપાધ્યધીનતાદ્યૈશ્ચ ...
ન્યાયસુધા:
ઉપાધ્યધીનત્વતન્નાશનશ્યત્વડત્વાદ્યૈરપિ નેત્યર્થઃ ।
(ઇહ) બહુવચનપ્રયોગાન્નાશિતા ભવેદિત્યાપાદનમપ્યુપલક્ષણં બોદ્ધવ્યમ્ ।
*9,390*
નન્વેવં સતિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્યાન્તિકભાવો ન સ્યાત્ ।
અત્યન્તસામ્યે હિ સ ભવતિ ।
અન્યથા પ્રમેયત્વાદિમાત્રસામ્યસ્ય સર્વત્ર સમ્ભવેન મશકો ઽપિ માતઙ્ગસ્ય દૃષ્ટાન્તઃ સ્યાદિત્યત આહ- નાતિસામ્યમિતિ ॥
... નાતિસામ્યં નિદર્શને

ન્યાયસુધા:
નિદર્શ્યતે સાધ્યેન સાધનસ્ય વ્યાપ્તિરત્રેતિ હિ નિદર્શનમ્ ।
અતઃ સાધ્યસાધનધર્મસામ્યમેવ દાર્ષ્યાન્તિકેન તત્રાન્વેષ્યવ્યમ્ ।
ન ત્વતિસામ્યમ્ ।
તથા સતિ સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
મશકાદેરપિ વિવક્ષિતધર્મસામ્યે દૃષ્ટાન્તત્વં નાનિષ્યમિતિ ।
નનુ ચિત્ત્વમાત્રમિત્યસત્ ।
મુક્તૌ સુખાદ્યઙ્ગીકારવિરોધાદિત્યત આહ- કિઞ્ચિદિતિ ॥
કિઞ્ચિત્સુખાદિસાદૃશ્યમપીશેનેસુરાનૃતે
ન્યાયસુધા:
અસુરાન્વિહાયાન્યેષાં જીવાનામીશેન કિઞ્ચિત્સુખાદિસાદૃશ્યમપ્યસ્ત્યેવ ।
સુખાદિસાદૃશ્યં વિદ્યમાનમપ્યસર્વગામિત્વાન્નોક્તમ્ ।
ચિત્ત્વસાદૃશ્યં તુ સર્વગામિત્વાદુક્તામિતિ ભાવઃ ।
નિરવધિકસુખાદિવ્યવચ્છેદાય કિઞ્ચિદિત્યુક્તમ્ ।
અન્યથા હિ હેતોર્વિરુદ્ધતા સ્યાત્ ।
*9,391*
અયં સમુદાયાર્થઃ ।
બ્રહ્માભાસત્વાદિતિ હેતોર્બ્રહ્માધીનત્વાત્તત્સદૃશત્વાચ્ચેત્યર્થો ન તુ સૂર્યકાદિવત્પ્રતિબિમ્બત્વાદિતિ ।
ન ચાયમર્થો ઽસિદ્ધઃ ।
નિપુણતરં પ્રાગુપપાદિતત્વાત્ ।
ન ચોપાધ્યધીનત્વેન વ્યાપ્તો યેન તદ્વયાવૃત્ત્યા વ્યાવર્તેત ।
ઉપાધ્યધીનતારહિતેષ્વપિ ભાવાત્ ।
નચ ભાગાસિદ્ધિઃ(દ્ધઃ) ।
ચિદાત્મસ્વરૂપતયોપપાદિતત્વાત્ ।
નાપિ વિરુદ્ધઃ ।
ભિન્નેષ્વેવ ભા(ષ્વપિ ભા)વાત્ ।
તથાપિ બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોરૈક્યાત્સૂર્યકાદિદૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યસાધનવિકલ ઇતિ ચેન્ન ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
ન તાવત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
તસ્ય પ્રત્યક્ત્વપરક્ત્વાદિના ભેદગ્રાહિત્વાત્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનં ત્વસિદ્ધમેવ ।
નાપ્યનુમાનં લિઙ્ગાભાવાત્ ।
અત્યન્તસાદૃશ્યસ્ય સવ્યેતરકરાદિના વ્યભિચારાત્ ।
વૈધર્મ્યાભાવસ્ય ચાસિદ્ધત્વાત્ ।
ક્રિયાસામ્યસ્ય છાયાદાવનૈકાન્ત્યાત્ ।
પૃથક્કારણાભાવસ્ય નિત્યેષુ વ્યભિચારાત્ ।
બિમ્બકારણમાત્રજન્યત્વસ્ય સન્દિગ્ધત્વાત્ ।
પૃથગ્દૃષ્ટકાર્યાનુરોધેન હ્યદૃષ્ટમપિ પૃથક્કારણં કલ્પ્યતે ।
નતુ કારણાદર્શનેન દૃષ્ટકાર્યાપલાપઃ ।
તથા સતિ બહુવિપ્લવાપત્તેઃ ।
તતઃ કારણમુપાધિરેવ કલ્પ્યતે ।
આગમાસ્તુ પ્રત્યક્ષાદિવિ(ક્ષવિ)રોધાદુપચરિતાર્થા એવ ।
યદિ ચ જલાદિના પ્રતિહતા નયનરશ્મયો મુખમીક્ષન્તે તદા શિલાદિપ્રતિહતા અપીક્ષેરન્ ।
ન ચાસ્યાં પ્રક્રિયાયાં સ્વચ્છતાયાઃ કો ઽપ્યુપયોગો ઽસ્તીત્યલમ્ ।
તત્ત્વમસ્યાદિશ્રુતિવિરોધસ્તુ પરિહરિષ્યતે ।
અતો નિર્દેષમેવાભાસત્વાનુમાનમિતિ ।
*9,395*
નનુ બ્રહ્માભાસશબ્દો જીવસ્ય બ્રહ્માધીનતાં બ્રહ્મસદૃશતાં ચ કયા વૃત્ત્યા વક્તિ ।
ગૌણ્યેતિ ચેત્ ।
એવં તર્હ્યસ્મદાયત્તે શબ્દપ્રયોગે ઽવાચકં કિમિતિ પ્રયોક્ષ્યામહ ઇતિ પ્રયોજનં વાચ્યમ્ ।
મૈવમ્ ।
યોગાશ્રયણાદિત્યાહ- તત ઇતિ ॥
તત આભાસતે નિત્યં તદ્વદાભાસતે ઽપિ ચ

ભાનમસ્તિત્વમપિચૈવાસમન્તાદ્ યતસ્તતઃ ।
જીવ આભાસ ઉદ્દિષ્ટઃ સદૈવ પરમાત્મનઃ

*9,396*
ન્યાયસુધા:
તેન પરમાત્મના નિમિત્તેનાભાસતે પ્રતીતો ભવતીતિ પ્રતીતૌ તદધીનત્વમુચ્યતે ।
તદ્વત્ બ્રહ્મવદાભાસત ઇત્યનેન તત્સદૃશત્વમ્ ।
અપિ ચેતિ વ્યાખ્યાનસમુચ્ચયે ।
ભાનં જ્ઞાનમ્ ।
અસ્તિત્વં સત્ત્વમ્ ।
અસ્તિશબ્દો ઽવ્યયમ્ ।
અસ્તિ સ્વતીતિ પાઠાત્ ।
અપિશબ્દો ભાનાસ્તિત્વયોઃ સમુચ્ચયે ।
ચશબ્દો વ્યાખ્યાનસમુચ્ચયે ।
એવશબ્દસ્ય તત એવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
આ ઇત્યનુવાદેન સમન્તાદિતિ વ્યાખ્યાનમ્ ।
યતઃ કારણાત્તતઃ પરમાત્મન એવ જીવસ્ય ભવતસ્તતઃ કારણાદિત્યાવૃત્ત્યા યોજ્યમ્ ।
ભા ચ આમા ચ ભાઽસે, આ સર્વકાલવર્તિન્યૌ ભાઽસે આભાસે, પરમાત્માધીને આભાસે યસ્યાસૌ પરમાત્માભાસઃ ।
"પૂર્વાન્તવત્સ્વરઃસન્ધૌ ક્વચિદેવ પરાદિવત્ ।
દ્રષ્ટવ્યો યતિચિન્તાયાં યણાદેશઃ પરાદિવત્ઽ; ઇતિ વચનાન્ન યતિભઙ્ગઃ શઙ્કનીયઃ ।
*9,400*
ન જલાયત્તસૂર્યાદિપ્રતિબિમ્બોપમત્વતઃ
ન્યાયસુધા:
ન જલાયત્તસૂર્યાદિપ્રતિબિમ્બોપમત્વત ઇતિ ।
સૂર્યાદિપ્રતિબિમ્બા યથા જલાદ્યુપાધ્યાયત્તાસ્તથોપાધ્યાયત્તત્વેનાભાસો નેત્યર્થઃ ।
નન્વયમર્થો નોપાધ્યધીનતાદ્યૈરિત્યનેનૈવોક્તઃ ।
સત્યમ્ ।
યદુક્તમિત્યાદિનોક્ત એવાર્થસ્તત આભાસત ઇત્યાદિના પ્રપઞ્ચિત ઇત્યદોષઃ ।
તથા હિ ।
"રૂપમેષાં ચિદાત્મનામ્ઽ; ઇત્યુક્તસ્ય તાત્પર્યં સદૈવેત્યુક્તમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
સૂત્રકારેણ દૃષ્ટાન્તમાત્રમુક્તમ્ ।
તદ્બલાત્કશ્ચિદ્ધેતુરધ્યાહર્તવ્યઃ ।
ન ચાભાસત્વમેવેત્યસ્તિ નિયમઃ ।
નાપ્યાભાસપદોપાદાને નિયામકમસ્તિ ।
તસ્માદસઙ્ગતમેતત્ ।
મૈવમ્ ।
આભાસ એવ ચેતિ સૂત્રકારોક્તસ્ય બ્રહ્માભાસત્વસ્યાત્ર હેતુત્વેન વિવક્ષિતત્વાત્ ।
બ્રહ્માંશત્વેનાક્ષેપે તદધિકરણગતાર્થસ્યૈવ (તુ) બુદ્ધિસન્નિધાનાત્તત્ર કર્તવ્ય એવાયં ચર્ચો ઽત્ર કૃત ઇતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
નનૂપાધિમત્ત્વેનૈવ જીવસ્ય ભગવત્પ્રતિબિમ્બત્વમિતિ સિદ્ધાન્ત ।
ઉપાધેરપિ નિત્યચેતનત્વેન દોષપરિહારઃ ।
યથોક્તમ્ ।
"ઉપાધેશ્ચૈવ નિત્યત્વાન્નૈવ જીવો વિનશ્યતિ ।
સ્વરૂપત્વાદુપાધેશ્ચ ન ભિન્નોપાધિકલ્પનાઽ; ઇતિ ।
તત્કથમેતત્ ।
ઇત્થમ્ ।
દ્વિવિધો હિ જીવોપાધિઃ ।
અભ્યન્તરો બાહ્યશ્ચ ।
તત્ર સ્વરૂપ(સ્વભાવ)પ્રતિભાસહેતુરાભ્યન્તરઃ ।
સ્વભાવવિપરીતાવભાસહેતુરન્તઃકરણાદિર્બાહ્યઃ ।
તદાયત્તત્વાદિકં ચૈતન્યસ્ય નાસ્તીત્યભિપ્રેત્યેદમુદિતમ્ ।
તદુક્તમ્ ।
"જીવોપાધિર્દ્વિધા પ્રોક્તઃ સ્વરૂપં બાહ્ય એવ ચ ।
બાહ્યોપાધિર્લયં યાતિ મુક્તાવન્યસ્ય તુ સ્થિતિઃઽ; ઇતિ ।
નિરુપાધિપ્રતિબિમ્બવાચોયુક્તરપિ બાહ્યોપાધ્યધીનત્વાભાવાભિપ્રાયેણ નેતવ્યેતિ ।
*9,402*
સૌત્રશ્ચશબ્દ આભાસત્વસમુચ્ચયાર્થસ્ય વ્યાખ્યાતઃ ।
અવધારણાર્થો વા પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
એવં તર્હિ પુનરુક્તિદોષઃ ।
એવશબ્દસ્યાપ્યવધારણાર્થત્વાદિત્યત આહ- તદધીનત્વમિતિ ॥
તદધીનત્વમેવેતિ કિઞ્ચિત્ સાદૃશ્યમેવ ચ ।
સમ્પ્રકાશયતઃ સૂત્રગતાવ્ ... ॥ મનુવ્_3,2.129ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
એવેતિશબ્દસ્તદધીનત્વમેવેત્યર્થં, ચ(શ્ચ)શબ્દઃ કિઞ્ચિત્સાદૃશ્યમેવેત્યર્થમિત્યુભાવર્થદ્વયં સમ્પ્રકાશયત ઇત્યાવૃત્ત્યા યોજ્યમ્ ।
યદ્વૈવેતિશબ્દસ્તદધીનત્વમ્, ચઃ કિઞ્ચિત્સાદૃશ્યમિત્યુભાવર્થદ્વયં સમ્પ્રકાશયતઃ અવધારયત ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અત ઇત્યર્થદ્વયં હેતુત્વેનોક્તમ્ ।
પ્રત્યેકં ચોપાધ્યધીનત્વાદિકં વ્યાવર્તનીયમ્ ।
તદધીનત્વાદેવ તત્સદૃશત્વાદેવેતિ ।
તસ્માદુભાવપિ સાર્થકાવિતિ ।
એવશબ્દેનૈકેનૈવશબ્દેનોભયાવધારણં પ્રતિષેધતિ ।
નન્વેકૈકેનૈવશબ્દેનાર્થદ્વયસ્યોક્તત્વાદેકેનૈવાધારણેનાલમ્ ।
મૈવમ્ ।
બુદ્ધયા વિવિક્તેનાર્થદ્વયેન સમ્બન્ધાત્ ।
અથાર્થદ્વયમેકીકૃત્ય કસ્માન્નાવધાર્યતે ।
અસ્ત્યત્ર સૂચનીયો ઽર્થઃ ।
યદ્યત એવેત્યેતાવદેવોચ્યેત તદેકસ્યૈવાર્થસ્યાયં પરામર્શો ન દ્વિતયસ્ય પરામર્શો દ્વિતીયપરામર્શેઽપિ મિલિતસ્ય હેતુત્વમિતિ જ્ઞાયેત ।
અવધારણદ્વયપ્રયોગે તુ તદન્યથાનુપપત્ત્યા પ્રત્યેકં હેતુભૂતાર્થદ્વયપરામર્શો વિજ્ઞાયતે ।
તથાચ બાધકસ્યાનેકત્વેન પ્રાબલ્યં વિશેષણકૃત્યગવેષણપ્રયાસનિ(રાસો ઽપિ ન સ્યા)રસરનં ચ લબ્ધં સ્યાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- સૂત્રગતાવિતિ ॥
[જોસ્હિ-18]
*9,405*
એવં ચેતનત્વાદ્યનુમાનસ્ય બાધકતયોક્તમાભાસત્વાનુમાનં સમર્થિતમ્ ।
તદિદં પ્રમાણાન્તરોપલક્ષણમિત્યાશયવાનાહ- અખિલેતિ ॥
... અખિલમાનતઃ

જીવેશભેદદૃષ્ટયૈવ સમુદાયૈકતા કુતઃ
ન્યાયસુધા:
ન કેવલમાભાસત્વાનુમાનેન કિન્ત્વખિલૈરપિ માનૈઃ ।
ભેદદૃષ્ટયેત્યુક્તે સિદ્ધસાધનતા સ્યાત્ ।
પરેણાપિ ભેદસ્યાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
અત"એવઽશબ્દઃ ।
સ ચ સમાસે ગુણભૂતેનાપિ બુદ્ધયા વિવિક્તેન ભેદશબ્દેન સમ્બદ્ધયતે ઽભેદનિરાસેન ભેદસ્ય દર્શનાદિતિ ।
કુતઃ પ્રમાણાત્સિદ્ધયેત્ ।
તત્રૈક્યબાધકં પ્રત્યક્ષં તાવ(ત્પ્રસિદ્ધ)ત્સિદ્ધમેવ ।
નાહં સર્વજ્ઞો નિર્દેષ ઇત્યાદ્યનુભવાત્ ।
યથા હિ સ્તમ્ભે કુમ્ભતાદાત્મ્યાભાવઃ પ્રત્યક્ષસ્તથાઽત્મનિ સાર્વજ્ઞાદિલક્ષણબ્રહ્મતાદાત્મ્યાભાવઃ સાક્ષિણા સિદ્ધ એવ ।
તદભ્રાન્તતા ચ પ્રાગેવોપપાદિતા ।
આગમાસ્તુ તત્ર તત્રોદાહૃતા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
*9,407*
અનુમાનાન્તરં (ત્વાહ) ચાહ- અશેષેતિ ॥
અશેષદોષરાહિત્યં સર્વશક્તિત્વતો હરેઃ

સર્વોપેતેતિ કથિતમત ઐક્યં ક્વ દોષિણા
ન્યાયસુધા:
એતદુક્તં ભવતિ ।
જીવબ્રહ્મણી નાભેદવતી વિરુદ્ધધર્માધિકરણાત્ ।
છાયાઽતપવત્ ।
ન ચાસિદ્ધો હેતુઃ ।
સર્વોપેતા ચ તદ્દર્શનાદિતિ સર્વશક્તિત્વેન હેતુના બ્રહ્મણો ઽશેષદોષરાહિત્યસ્ય સમર્થિતત્વાત્ ।
જીવે દુઃખાદિદોષાણામનુભવસિદ્ધત્વાત્ ।
વિરુદ્ધધર્માધિકરણયોરપ્યૈક્યે સ્તમ્ભકુમ્ભયોરપ્યૈક્યં સ્યાદિતિ ।
નન્વસ્તુ પરમાત્મા સર્વશક્તિરશેષદોષરહિતશ્ચ ।
તથાપ્યુપાધિભિન્નસ્તદંશો જીવાસ્તન્નિમિત્તદોષવાંશ્ચ ભવિષ્યતિ કો વિરોધઃ ।
પ્રકારભેદસ્ય વિરોધશાન્તિહેતુત્વાદિત્યત આહ- અશેષેતિ ॥
*9,408*
અશેષશક્તિયુક્તશ્ચેત્ સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ દોષવાન્ કથમ્

ન્યાયસુધા:
યદ્યશેષશક્તિયુક્તઃ પરમાત્માઙ્ગીકૃતસ્તદા તસ્યોપાધૌ તન્નિમિત્તે ચ સ્વાતન્ત્ર્યાત્કથં તન્નિમિત્તદોષવાન્સ્યાત્ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
ભવતુ વાનેન પ્રકારભેદેન વિરોધશાન્તિર્મા વા ભૂત્ ।
પ્રકારભેદ એવાયમનુપપન્નઃ ।
તથાહિ ।
અન્તઃકરણાદયુપાધયો ઽવિદ્યાનિમિત્તમિત્તાનિ ચ સ્વશક્ત્યા પરમાત્માનં વિચ્છિદ્ય તદંશસ્ય જીવસ્ય દુઃખાદિદોષાન્કુર્વન્તીતિ તાવન્ન યુજ્યતે ।
પરમાત્મનઃ સર્વશક્તિસ્વાતન્ત્ર્યહાનિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ પરમાત્મૈવ સર્વશક્તિઃ સ્વાધીનૈરેવ તૈઃ સ્વાત્માનં વિચ્છિદ્ય સ્વાંશં જીવં દુઃખાદિદોષયોગિનં કરોતીતિ મન્તવ્યમ્ ।
તચ્ચાયુક્તતરમ્ ।
અપ્રેક્ષાવત્ત્વપ્રસક્તેઃ ।
ન હિ કશ્ચિત્પ્રેક્ષાવાનાત્માનમાત્માધીનૈરહિકણ્ટકાદિભિરપુરુષાર્થભાજં કુર્વાણો દૃષ્ટઃ ।
નચ તાપસસ્યેવાત્મનો દુઃખોત્પાદનેન પરમાત્મનઃ કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમસ્તિ ।
પરિપૂર્ણત્વાત્ ।
નચાવિદ્યાદિનો ઽનાદિતાત્ર સમાધાનમ્, અનાદિનો ઽપિ તત્પ્રવાહસ્ય તદધીનત્વાત્ ।
નચ લીલામાત્રમેતદિતિ સામ્પ્રતમ્ ।
સ્વાપુરુષાર્થહેતોર્લીલાયાઃ પ્રેક્ષાપૂર્વકારિભિરનુપાદાનાત્ ।
અતઃ પરમપુરુષસ્ય ન કેનાપિ પ્રકારેણ દોષસંસર્ગો યુજ્યત ઇતિ ન દોષિણા જીવેન તસ્યૈક્યં યુક્તમિતિ ।
*9,409*
જીવબ્રહ્મણોરૈક્યે ઽપિ બ્રહ્મણો જીવગતદુઃખાદ્યનુસન્ધાનાભાવાન્નોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ ।
તથા ચોક્તેન પ્રકારભેદેન વિરોધશાન્તિર્ભવિષ્યતીતિ ભાવેન શઙ્કતે- અનુસન્ધાનેતિ ॥
અનુસન્ધાનરહિતમૈક્યં ચેદ્ ...
*9,410*
ન્યાયસુધા:
અનુસન્ધાનં નામ ભોગસમાખ્યાતઃ સ્વીયતયા દુઃખાદિસાક્ષાત્કારો ઽભિમતઃ ।
પરિહરતિ ।
એકતેતિ ।
... એકતા ન તત્
ન્યાયસુધા:
તત્ તર્હિ ।
જીવસ્તાવદ્બ્રહ્મસ્વરૂપં નિર્દુઃખત્વાદિકં નાનુસન્ધત્ત ઇત્યવિવાદમ્ ।
બ્રહ્માપિ ચેજ્જીવગતં દુઃખાદિકં નાનુસન્દધ્યાત્તદા તયોરેકતા નાસ્તીત્યેવોક્તપ્રાયં સ્યાત્ કથમિત્યત આહ- ચેતનેતિ ॥
ચેતનૈક્યે ઽનુસન્ધાનં પ્રમાણં નૈવ ચાપરમ્

ન્યાયસુધા:
ચો હેત્વર્થઃ ।
અસ્ત્વૈક્યો ઽનુસન્ધાનં પ્રમાણમ્ ।
તતઃ કિમ્ ।
એકપ્રમાણવ્યાવૃત્તૌ પ્રમેયવ્યાવૃત્ત્યભાવાત્ ।
મા હિ ભૂદ્ધૂમાભાવો ઽગ્ન્યભાવ ઇત્યત ઉક્તમ્- નૈવાપરમિતિ ॥
નન્વસ્તિ ઘટસ્ય ઘટેનૈક્યં ન ત્વનુસન્ધાનં તત્કથમેતદિત્યત ઉક્તમ્- ચેતનેતિ ॥
એતદુક્તં ભવતિ ।
ચૈતન્યાવચ્છિન્નમૈક્યમનુસન્ધાનૈકપ્રમાણકમ્ ।
આગમાદિકં ત્વનુસન્ધાને સતિ સંવાદિતયા પ્રવર્તતે ।
અત એવ હિ મમાત્મા ભદ્રસેન ઇતિ વાક્યમનુસન્ધાનાભાવેન બાધ્યતે ।
તથા નાયં સ ઇત્યાદિવાક્યમનુસન્ધાનેન ।
નચ પ્રાગ્ભવીયદુઃખાદ્યનુસન્ધાનમિદાનીં નાસ્ત્યસ્તિ ચૈક્યમિતિ વ્યભિચારઃ શઙ્કનીયઃ ।
નહિ વયં સદાનુસન્ધાનં બ્રૂમઃ ।
કિન્તુ યશ્ચેતનો યત્સ્વરૂપં કદાચિદનુસન્ધત્તે સ તેનાભિન્નો યો નાનુસન્ધત્તે સ તેન નાભિન્ન ઇતિ ।
તદેકપ્રમાણકસ્ય તન્નિવૃત્તૌ નિવૃત્તિરેવ ।
યથા રૂપગ્રહણનિવૃત્તૌ ચક્ષુર્નિવૃત્તિઃ ।
નચ ચેતનત્વં શક્યનિવર્તનમ્ ।
ઉભયવાદિસિદ્ધત્વાત્ ।
તસ્માદેકતૈવ નિવર્તત ઇતિ ।
એતેન ચેતનત્વાદ્યનુમાનસ્ય સોપાધિકત્વં ચોક્તં ભવતિ ।
અનુસન્ધાનં ખલુ ચેતનત્વાવચ્છિન્નસ્યૈક્યસ્ય વ્યાપકમુપલબ્ધં દેવદત્તાદૌ ।
અવ્યાપકં ચ ચેતનત્વાદેઃ ।
પક્ષ એવ તદભાવાત્ ।
તથાચ સુલભઃ પ્રયોગઃ ।
જીવબ્રહ્મણી ચેતનત્વે સતિ પરસ્પરૈક્યવતી ન ભવતઃ પરસ્પ(રસ્વરૂપાનુ)રાનુસન્ધાનરહિતત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવદિતિ ।
નચ પ્રતિજ્ઞાયાં વિશેષણં વ્યર્થમ્ ।
શબ્દો ન સ્પર્શવદ્વિશેષગુણ ઇત્યાદાવિવ હેતુવ્યભિચારપરિહારાર્થત્વાત્ ।
*9,413*
શઙ્કતે- અનુસન્ધાનેતિ ॥
અનુસન્ધાનરહિતસમુદાયૈક્યમેવ ચેત્ ।
ચેતનેષ્વ્ ... ॥ મનુવ્_3,2.133અ-ચ્ ॥
*9,414*
ન્યાયસુધા:
યતઃ સમુદાયૈક્યમેવ મયોચ્યતે નાત્યન્તૈક્યમ્ ।
અતશ્ચેતનેષ્વપ્યનુસન્ધાનરહિતં તદ્યુક્તમ્ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
સમુદાયૈક્યવાદિના હિ જીવબ્રહ્મણોર્ભેદાભેદૌ સ્વીક્રિયેતે ।
તત્રાનુસન્ધાનાભાવો ભેદનિમિત્તસ્તજ્જ્ઞાપનેનૈવ ચરિતાર્થો નાભેદં નિવર્તયતિ ।
તન્તુપટાદિષુ હિ સમુદાયૈક્યસ્થલેષુ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસો ભેદજ્ઞાપનમાત્રેણ કૃતાર્થો નાભેદં બાધતે ।
અન્યથા તત્રાપ્યભેદાઙ્ગીકારો દુર્ઘટઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદૈક્યં નાનુપપન્નમિતિ ।
ગૂઢાભિસન્ધિઃ સમ્પ્રતિપત્તિમુત્તરમાહ- અસ્તુ તદિતિ ॥
... અસ્તુ તન્ ...
ન્યાયસુધા:
સર્વથાપિ પરસ્પરસ્વરૂપાનુસન્ધાનરહિતં જીવબ્રહ્મણોરૈક્યં ભવન્ત્વિત્યર્થઃ ।
વિપ્રતિપન્નાર્થાઙ્ગીકારે પ્રતિજ્ઞાહાનિર્નિગ્રહસ્થાનં સ્યાદિત્યત આહ- નામમાત્રમેવેતિ ॥
... નામમાત્રમેવ યતસ્તતઃ

ન્યાયસુધા:
યતસ્તદૈક્યં નામમાત્રં ન વાસ્તવં તતસ્તદભ્યુપગમો ન દૂષણમ્ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
તન્તુપટાદ્યભેદો ન વિરુદ્ધધર્માધ્યાસાભાવૈકપ્રમાણકઃ ।
પ્રત્યક્ષાદિના તદભેદસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
તથાચ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વભયાદભેદબાધનાન્નિવૃત્તો ભેદસાધનેનૈવ કૃતી ભવતિ ।
તથા યદિ ચેતનૈક્યં નિરવકાશપ્રમાણાન્તરગમ્યં સ્યાત્તદાનુસન્ધાનાભાવો ઽભેદમબાધમાનો ભેદમાત્રપ્રતિપાદનેન ચરિતાર્થઃ સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
ચેતનૈક્યસ્યાનુસન્ધાનવ્યાપ્યતયોક્તત્વાત્ ।
વ્યાપકાભાવે ચ વ્યાપ્યનિવૃત્તેરાવશ્યકત્વેનૈક્યાભાવે પુનસ્તદ્વચનં નિરર્થકમેવેતિ ।
*9,415*
ભવત્વનુસન્ધાનૈકપ્રમાણકં ચેતનૈક્યમ્ ।
અનુસન્ધાનં ચ કાદાચિત્કમપ્યૈક્યં સાધયતિ ।
વિદ્યતે ચ મુક્તાવનુસન્ધાનમિત્યૈક્યસિદ્ધિઃ ।
મુક્તસ્વરૂપસ્ય દુઃખાદિદોષદૂરત્વેન પ્રાગુક્તદોષાભાવશ્ચેત્યત આહ- મુક્તાવિતિ ॥
*9,416*
મુક્તૌ સ્યાદનુસન્ધાનં ઇત્યપિ સ્યાત્ સુદુષ્કરમ્
ન્યાયસુધા:
ઇત્યપિ વચનં સુદુષ્કરં સ્યાત્ ।
પ્રમાણાભાવેન સન્દિગ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ મુક્તાવનુસન્ધાનં ભવિષ્યતીતિ વદતા વક્તવ્યમિદાનીં કુતો ઽનુસન્ધાનં નાસ્તીતિ ।
અથ બ્રૂયાદવિદ્યાકામકર્માદિ(નિમિત્ત)પ્રતિબન્ધકસદ્ભાવાદિતિ ।
તત્ર વક્તવ્યમ્ ।
પ્રતિબન્ધકસદ્ભાવનિબન્ધન એવેદાનીમનુસન્ધાનાભાવો ન પુનરૈક્યાભાવનિબન્ધન ઇતિ કુતસ્તે નિશ્ચય ઇતિ ।
વયં તુ વદામઃ ।
ઐક્યાભાવનિબન્ધન એવાયમિદાનીમનુસન્ધાનાભાવો નાજ્ઞાનાદિનિમિત્ત ઇતિ ।
કુતો ઽયં નિશ્ચય ઇતિ તત્રાહ- સર્વજ્ઞ ઇતિ ॥
સર્વજ્ઞ એકતાં નાનુસન્ધત્તે નૈવ સા યતઃ

ન્યાયસુધા:
યતઃ સર્વજ્ઞ એકતાં નાનુસન્ધત્તે ઽતઃ સા એકતા નૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદ્યજ્ઞાનાદિનિબન્ધનો ઽયમનુસન્ધાનાભાવો ભવેત્ ।
ભવેત્તદા જીવાનામેવ ।
તેષામેવાજ્ઞાનાદિસમ્બન્ધિત્વાત્ ।
પરમાત્મા ત્વનુસન્દધ્યાદેવ ।
તસ્ય સર્વજ્ઞત્વેનાજ્ઞાનાદ્યભાવાત્ ।
નચાસાવનુસન્ધત્તે ।
યસ્માત્ક્ષરમતીતો ઽહમિત્યાદિવદ્વાક્યૈર્ભેદાનુભવસ્યૈવાવગમાત્ ।
તેન નિશ્ચિનુમો ઽનુસન્ધાનાભાવો નાજ્ઞાનાદિપ્રતિબન્ધકનિબન્ધનઃ ।
કિન્ત્વૈક્યાભાવનિમિત્ત એવેતિ ।
*9,417*
ઈશ્વર એવાસાવિતિ ચેત્ ।
કસ્તતો ઽન્યઃ પરમાત્મા પ્રમાણાભાવાત્ ।
કિઞ્ચેશ્વરો ઽપિ સર્વજ્ઞ એવેતિ કિમનેનેતિ ।
અપિ ચૈક્યે પ્રમાણસિદ્ધે ઽનુસન્ધાનાભાવઃ પ્રતિબન્ધકનિબન્ધન ઇતિ કલ્પનોપપદ્યતે ।
નચ તદસ્તીત્યુક્તમ્ ।
નનુ ચ દુઃખાદિકં જીવસ્ય ન ચૈતન્યસ્વરૂપાનુબન્ધિ ।
કિન્નામ વિશિષ્યાકારગતમેવ ।
તત્કથમીશ્વરો ઽનુસન્ધીતેતિ દુઃખાદ્યનનુસન્ધાને ઽપ્યૈક્યં તાવદનુસન્દધ્યાદેવેત્યુક્તમ્- એકતામિતિ ॥
અત એવ"વિભેદજનકે ઽજ્ઞાને નાશમાત્યન્તિકં ગતે ।
આત્મનો બ્રહ્મણા ભેદમસન્તં કઃ કરિષ્યતિઽ; ઇત્યાદિવાક્યાન્યથા યોજ્યાનિ ।
વિભેદશબ્દો હિ વિરોધવાચી ।
મિત્રભેદ ઇતિ યથા ।
તથાચ જીવસ્ય પરમાત્મના વિપરીતમતિત્વમજ્ઞાનનિબન્ધનમ્ ।
તદપાયે ન ભવતીત્યર્થઃ ।
*9,418*
પરમાત્મન ઐક્યાનુસન્ધાનાભાવો ઽસિદ્ધઃ ।
યત ઇદાનીમનનુસન્દધદપીદમાગામિનિ કાલે ઽનુસન્ધસ્યતિ ।
ન હિ સાર્વકાલિકમનુસન્ધાનમૈક્યસ્ય વ્યાપકમિત્યાશઙ્કતે- પશ્ચાદિતિ ॥
પશ્ચાત્ સ્યાદનુસન્ધાનં ચેન્ ...
ન્યાયસુધા:
પરમાત્મનો જીવૈક્યસ્યેતિ શેષઃ ।
અત્ર પ્રમાણં નાસ્તીતિ સ્ફુટઃ પરિહારઃ ।
ગૂઢાભિસન્ધિઃ પરિહારાન્તરમાહ- મિથ્યેતિ ॥
... મિથ્યાજ્ઞાનિતા ભવેત્
*9,419*
ન્યાયસુધા:
પરમાત્મન ઇતિ શેષઃ ।
સર્વજ્ઞો હિ યદીદાનીં જીવૈક્યં નાનુસન્ધત્તે તદા તદસદેવ સ્યાત્સપ્તમરસાદિવત્ ।
તથાચાગામિનિ કાલે તદનુસન્ધાસ્યતિ ચેન્મિથ્યાજ્ઞાની પ્રસજ્યેતેત્યભિસન્ધિઃ ।
નન્વવિદ્યમાનં વિદ્યમાનતયાનુસન્દધાનો મિથ્યાજ્ઞાની ભવતિ ।
ન ચૈક્યમવિદ્યમાનમ્ ।
તત્કથં પરમાત્મનો મિથ્યાજ્ઞાનિત્વમિત્યવિદિતાભિસન્ધેરાશઙ્કામભિસન્ધિમુદ્ધાટયન્પરિહરતિ- વિદ્યમાનેતિ ॥
વિદ્યમાનાનુસન્ધાનં ન ચેદજ્ઞત્વમાપતેત્

ન્યાયસુધા:
યદ્યૈક્યં વિદ્યમાનં તર્હિ તદિદાનીમનનુસન્દધદસર્વજ્ઞઃ સ્યાત્ ।
નચ તદ્યુક્તમ્ ।
અતો નાસ્ત્યેવ તદિતિ વાચ્યમ્ ।
તથાચ તદનુસન્ધાસ્યાન્કથં મિથ્યાજ્ઞાની ન ભવેત્ ।
એતેનેશ્વરસ્યેદાનીં શરીરસદ્ભાવાદનનુસન્ધાનમિત્યપિ નિરસ્તમ્ ।
સાર્વજ્ઞહાનિપ્રસઙ્ગાનિસ્તારાત્ ।
ઈશ્વરસ્ય સાકારતાયા નિત્યત્વેન ન ભાવિન્યપ્યનુસન્ધાને પ્રત્યાશા ।
*9,420*
યદૈ(દ્યૈ)ક્યમવિદ્યમાનમેવ યદિ વા વિદ્યમાનમેવ તદોક્તદોષદ્વયં સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
કિન્ત્વિદાનીમસદેવ પશ્ચાજ્જ્ઞાનોત્તરકાલે ભવેત્ ।
તત્રેદાનીમસત્ત્વાન્ન પરમાત્મનસ્તદનનુસન્ધાને સાવર્જ્ઞહાનિઃ ।
પશ્ચાદ્ભાવાચ્ચ ન તદનુસન્ધાને મિથ્યાજ્ઞાનિત્વમિતિ પરિશિષ્યં પક્ષં કસ્યચિન્મતં વા શઙ્કતે- અસદિતિ ॥
અસદૈક્યં ભવેત્ પશ્ચાદ્ યદિ સ્યાત્ સપ્તમો રસઃ
ન્યાયસુધા:
પરિહરતિ- સ્યાદિતિ ॥
તર્હીતિ શેષઃ ।
ન હ્યનાદૌ સંસારે યસ્ય યેન નૈક્યં તત્તેનૈકીભૂતમુપલબ્ધમ્ ।
નચ તથા ભવિષ્યતીત્યત્ર પ્રમાણમસ્તિ ।
"પરે ઽવ્યયે સર્વ એકીભવન્તિઽ"યાવન્મોક્ષં તુ ભેદઃ સ્યાજ્જીવસ્ય પરમસ્ય ચ ।
તતઃ પરં ન ભેદો ઽસ્તિ ભેદહેતોરભાવતઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતીનાં સ્થાનૈક્યાદિવિષયત્વેન સાવકાશત્વાત્ ।
અતઃ સપ્તમો રસો ભવિષ્યતીતિવદિયં પ્રત્યાશાત્યન્તાસમ્ભાવિતવિષયેતિ ભાવઃ ।
*9,421*
જીવબ્રહ્મણોઃ સંસારે ભેદાભેદૌ મોક્ષે ત્વભેદ એવેતિ સંસારે કેવલભેદો મુક્તાવત્યન્તાભેદ ઇતિ
ભેદાભેદમતદ્વયદોષાતિદેશેનાવસ્થાદ્વયે ઽપિ ભેદાભેદાવિતિ તૃતીયમતમપાકરોતિ- સમુદાયેતિ ॥
સમુદાયૈક્યમેતસ્માદ્ દૂરતો ઽપાકૃતં સદા

ન્યાયસુધા:
સદા સમુદાયૈક્યમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
એતસ્માત્પ્રમાણશૂન્યત્વાદાભાસત્વાદિપ્રમાણવિરુદ્ધત્વાચ્ચ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ ।
અભેદકાર્યસ્યાનુસન્ધાનસ્ય ભેદઃ પ્રતિબન્ધકઃ ।
તસ્મિન્નપગતે મુક્તાવનુસન્ધાનં ભવિષ્યતીત્યસ્તિ પૂર્વયોર્મતયોઃ પ્રત્યાશા ।
અત્ર તુ સાપિ નાસ્તિ ।
ભેદસ્ય સદાતનત્વાત્ ।
અનુસન્ધાનં ચ ચેતનૈક્યસ્ય વ્યાપકમિત્યુક્તમ્ ।
તદિદમુક્તં દૂરત ઇતિ ।
દેહાદ્યેવાનુસન્ધાનસ્ય પ્રતિબન્ધકમિતિ ચેન્ન ।
કાયવ્હવતાં યૂયોગિનામનુસન્ધાનસદ્ભાવસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
*9,422*
યદ્યેવં ન સકલચેતનસમુદાયઃ પરમાત્મા તર્હિ કિયતી સીમા પરમાત્મત્વસ્યેત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
*9,423*
અતો ઽશેષગુણોન્નદ્ધં નિર્દોષં યાવદેવ હિ ।
તાવદેવેશ્વરો નામ ... ॥ મનુવ્_3,2.137અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સાધકસ્યાનુસન્ધાનસ્ય સર્વત્રાભાવાદ્બાધકસ્યાભાસત્વાદેર્ભાવાદિહ તુ તદ્ભાવાભાવાભ્યામિત્યર્થઃ ।
અશેષગુણોન્નદ્ધત્વં નિર્દેષત્વં ચ પ્રત્યેકં નિર્ધારણહેતુત્વેનોક્તમ્ ।
સ્વમતે બ્રહ્મણ ઈશ્વરાતિરિક્તસ્યાભાવં સૂચયિતું સર્વત્રેશ્વર ઇત્યાદ્યુક્તિઃ ।
ઇદં હિ બ્રહ્મણો લક્ષણં શ્રુત્યાદિસિદ્ધમિતિ હિશબ્દઃ ।
તાવદ્વસ્ત્વીશ્વરો નામેત્યુક્તે સમુદાયૈક્યં પ્રતીયતે તન્નિરાકરોતિ- તત્રેતિ ॥
... તત્ર ભેદો ઽપિ ન ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
ક્વચિદિતિ ।
પરસ્પરં પરમાત્મના ચેત્યર્થઃ ।
એતેનૈતદપિ નિરસ્તમ્"ઈશ(શ્વર)રૂપેષ્વિવોદિતઃઽ; ઇતિ યદુક્તં પૂર્વપક્ષિણા ।
તત્કુત ઇત્યત આહ- નેહેતિ ॥
નેહ નાનાસ્તિ કિમપિ હરયો ઽયમયં હિ સઃ ।
ઇત્યાદિશ્રુતિમાનેન ... ॥ મનુવ્_3,2.138અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અનેન"નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચનઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
હરય ઇતિ ॥
"અયં વૈ હરય ઇત્યાદિકામ્ ।
અયં હિ સ ઇતિ"અયમેવ સ યો ઽયમાત્માઽ; ઇત્યાદિકામ્ ।
પૂર્વેણૈવાન્વયઃ ।
એતાસાં શ્રુતીનામભેદપરત્વાન્ન વિવક્ષિતાર્થે માનત્વમિત્યાશઙ્કાનિરાસાય માનેનેત્યુક્તમ્ ।
આદ્યશ્રુતાવીશ્વરરૂપેષુ ભેદનિરાકરણસ્ય સ્પષ્ટતવાત્તૃતીયાયામેવશબ્દ(સ્ય)શ્રવણાત્તદનુસારેણ દ્વિતીયાયામપિ વૈશબ્દસ્યૈવાર્થત્વોપપત્તેરેતાઃ શ્રુતયો વિવક્ષિતાર્થે માનતામાપદ્યન્ત ઇતિ ભાવઃ ।
*9,424*
ચેતનૈક્યસ્યાનુસન્ધાનં વ્યાપકમિત્યુક્તં ક્વ તદુપલબ્ધમિતિ ચેન્ન ।
દેવદત્તસમ્બન્ધિનઃ સુખાદેર્દેવદત્તેનાનુસન્ધીયમાનત્વાત્ ।
ઉપાધિભિન્ને નોપલબ્ધમિતિ ચેન્ન ।
હસ્તપાદાદ્યુપાધિભિન્ને ઽપિ દર્શનાત્ ।
વિશ્લિષ્યોપાધિભિન્ને ન દૃષ્ટમિતિ ચેત્તત્રાહ- જીવાંશા ઇતિ ॥
... જીવાંશાઃ સર્વ એવ ચ

નિયમેનાનુસન્ધાનવન્તો ...
ન્યાયસુધા:
જીવાનામિન્દ્રાદીનામંશા અર્જુનાદયઃ ।
એતચ્ચ"એક આત્મનઃ શરીરે ભાવાત્ઽ; ઇત્યાદિન સમર્થયિષ્યતે ।
ચશબ્દેનેશ્વરાંશાઃ સમુચ્ચીયન્તે ।
નચ"(નુ)આત્મા વૈ પુત્રનામાસીત્ઽ; ઇત્યાદિવચનાત્પિતાપુત્રયોઃ સત્યપ્યૈક્યે ઽનુસન્ધાનં નાસ્તીતિ કથં તદ્વયાપકમિત્યત આહ- યદીતિ ॥
... યદ્યેકતા સ્વતઃ
ન્યાયસુધા:
તર્હ્યનુસન્ધાનવન્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અયં ભાવઃ ।
વાસ્તવસ્યૈક્યસ્યાનુસન્ધાનં વ્યાપકમભિમતં ન તૂપચરિતસ્ય ।
નચાભિમતસ્ય વ્યભિચારો ઽસ્તિ ।
પિતાપુત્રૈક્યં તૂપચરિતમેવેતિ ન તત્ર વ્યભિચારો દોષાયેતિ ।
સ્વતો વસ્તુતઃ ।
*9,427*
યદ્વા પરમેશ્વરાંશત્વહેતુરસિદ્ધશ્ચેત્યાહ- જીવાંશા ઇતિ ॥
એતદુક્તં ભવતિ ।
ચૈતન્યાવચ્છિન્નાંશત્વસ્યાનુસન્ધાનં વ્યાપકમર્જુનાદિષુ દૃષ્ટમ્ ।
તચ્ચ પરમેશ્વરજીવયોર્નાસ્તીત્યુપપાદિતમ્ ।
વ્યાપકાભાવે ચ વ્યાપ્યાભાવો ઽવશ્યમ્ભાવી ।
નચ ચૈતન્યવ્યાવૃત્તિર્યુક્તેત્યંશત્વમેવ વ્યાવર્તતે ।
તથાચ પ્રયોગઃ ।
જીવેશ્વરૌ ન ચેતનત્વે સત્યંશાંશિનૌ ।
પરસ્પરાનુસન્ધાનશૂન્યત્વાત્ ।
યથા ઘટપટૌ ।
યથા ચેન્દ્રાર્જુનાવિતિ ।
નનુ પિતાપુત્રયોરંશાંશિભાવે સત્યપ્યનુસન્ધાનં નાસ્તીતિ કથં તત્તસ્ય વ્યાપકમિત્યત આહ- યદીતિ ॥
એકતા એકદેશતારૂપાંશતા પિતાપુત્રયોરંશાશિભાવો નૈકદેશતાદિરૂપ ઇતિ ભાવઃ ।
નન્વનુસન્ધાનાભાવેનાંશત્વવ્યાવૃત્તાવંશાધિકરણવિરોધઃ સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્ ।
અંશશબ્દો હિ તદેકદેશાર્થસ્તત્સદૃશાદ્યર્થશ્ચ ।
તત્ર (તચ્ચ) દ્વિતીયમંશત્વમંશાધિકરણપ્રતિપાદ્યં ન નિરાક્રિયતે ।
તસ્યાનૈકાન્ત્યપ્રસઙ્ગેન પરેણ હેતૂકર્તુમશક્યત્વાત્ ।
આદ્યસ્યાસિદ્ધિવ્યુત્પાદને ન કો ઽપિ દોષઃ ।
*9,429*
નન્વિન્દ્રિદીનામનુસન્ધાનસદ્ભાવે કથમિન્દ્રાનભિમતં ખાણ્ડવવનદાહાદિકમર્જુનઃ કૃતત્વાત્ ।
કથં ચેન્દ્રો ઽર્જુનાનભિમતં દહનશમનાદિકમ્ ।
નહિ હસ્તાદાવનુસન્ધાને સતીદં દૃષ્ટમિત્યત આહ- અંશિન ઇતિ ॥
અંશિનો ઽશેષસન્ધાનમત્યલ્પસ્યાપિ વિદ્યતે

ભુવિ જાતેન ચાંશેન સુખદુઃખાદિ તદ્ગતમ્ ।
અનુભૂયતે વિશેષસ્તુ કશ્ચિદીશકૃતો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
અત્યલ્પસ્યાપ્યંશિનોંશગતાશેષાનુસન્ધાનં વિદ્યત એવ ।
તથાપિ કશ્ચિદ્વિશેષોંઽશાનભિમતકરણાદિઃ શકૃતો ભવત્ ।
અંશકીર્ત્યાદ્યથર્મીશ્વરપ્રેરિતેનાંશિના ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
અલ્પસ્યાપીતિ સ્વરૂપસઙ્કીર્તનમ્ ।
ભુવિ જાતેનાંશેન ચાંશિગતં સુખદુઃખાદ્યેવાનુભૂયતે નતુ સર્વમ્ ।
સત્યપ્યૈક્યે કશ્ચિત્સર્વાનનુસન્ધાનરૂપો વિશેષસ્તુ ઈશકૃતો ભવેત્ ।
ભૂમ્યાદ્યપકૃષ્ટદેશં ગર્ભવાસાદ્યવસ્થાં માનુષાન્નોપભોગાદિકં ચ નિમિત્તીકૃત્યેશ્વરેણ ક્રિયતે ।
અતોંઽશસ્યાંશનભિમતકરણાદિકં યુજ્યતે ।
ન હ્યશેષાનુસન્ધાનમસ્માભિશ્ચેતનૈક્યાદેર્વ્યાપકમુક્તમ્ ।
કિન્ત્વનુસન્ધાનમાત્રમિતિ ભાવઃ ।
*9,431*
નન્વીશ્વરો ઽપિ કથં સ્વાનભિતં કારયતિ ।
કથં ચાભિન્ને ઽનુસન્ધાનં પ્રતિબધ્નાતીત્યત આહ- ઈશસ્યેતિ ॥
ઈશસ્યાચિન્ત્યશક્તિત્વાન્નાશક્યં ક્વાપિ વિદ્યતે
ન્યાયસુધા:
દૃશ્યન્તે ખલ્વઘટિતં ઘટયન્ત્યેશ્વરશક્ત્યા પ્રેરિતાઃ કામક્રોધાદિપરવશા ઐહિકામુષ્મિકદુઃખહેતું સ્વશિરશ્છેદં પાતકં ચ કુર્વાણા ઇત્યાશયઃ ।
નન્વેવં તર્હિ મયાપિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
યથાજુનસ્યૈક્યે સત્યપીન્દ્રગતાશેષાનુસન્ધાનમચિન્ત્યયા ઈશશક્ત્યા પ્રતિબદ્ધયતે ।
તથા જીવપરમાત્મનોરભેદે ઽપિ તયૈવાનુસન્ધાનપ્રતિબન્ધો ભવિષ્યતિ ।
અપકૃષ્ટદેશાદિકમિવ દેહાદ્યુપાધયો નિમિત્તતામાપત્સ્યન્તે ।
તથા ચાનુસન્ધાનાભાવાદૈક્યાભાવ ઇત્યનુપપન્નમ્ ।
અનુસન્ધાનસ્યૈક્યવ્યાપકત્વં ચાસતિ પ્રતિબન્ધ ઇતિ કલ્પ્યત ઇત્યત આહ- સેતિ ॥
સેશતાનુપપન્નૈવ યદિ જીવૈકતાસ્ય હિ
ન્યાયસુધા:
સા અઘટિતઘટનારૂપા ।
અસ્ય પરમાત્મનઃ ।
ભવેદેતદ્યદિ ભવન્મતે પરમાત્મનો ઽચિન્ત્યશક્તિમત્તારૂપેશતા ભવેત્(સ્યાત્) ।
જીવેનાભિન્નસ્ય સેશતૈવાનુપપન્ના ।
કુતસ્તયાનુસન્ધાનપ્રતિબન્ધકલ્પનાદિકમિતિ ।
હિશબ્દેન યો જીવેનાભિન્નો નાસાવચિન્ત્યશક્તિરૂપેશતોપેતો યથા દેવદત્ત ઇતિ વ્યાપ્તિં સૂચયતિ ।
જીવેનૈકીભૂતો ઽપિ પરમાત્માસ્ત્વીશતોપેતઃ ।
કિં વિપક્ષે બાધકમિત્યત આહ- અનીશસ્યેતિ ॥
અનીશસ્યેશતેત્યેવ વિરુદ્ધં સર્વમાનતઃ

ન્યાયસુધા:
જીવસ્તાવદનીશ ઇત્યનુભવસિદ્ધમ્ ।
તદભેદે પરમાત્માપ્યનીશ ઇત્યુક્તમેવ ।
તથાચ અનીશસ્યેશતાસ્ત્વિતિ શઙ્કિતં સ્યાત્ ।
એતચ્ચ સર્વપ્રમાણૈર્વિરુદ્ધં સ્વવ્યાહતં ચ ।
ન ચૈવંવિધમનુન્મત્તઃ શઙ્કતે ।
શઙ્કાયા એવાનુદયે કુતો બાધકોપન્યાસાવસર ઇત્યેવશબ્દઃ(બ્દાર્થઃ) ।
*9,432*
સ્યાદેતત્ ।
સેશતાનુપપન્નૈવેતિ તર્કો ઽનુમાનં વા ।
નાદ્યઃ ।
ઐક્યસ્ય શ્રુતિસિદ્ધત્વેન વિપર્યયપર્યવસાનાનુપપત્તેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
જીવૈકતાયા ભવતામસિદ્ધત્વાત્ ।
યદિ પદવૈયર્થ્યાચ્ચેતિ ।
મૈવમ્ ।
યસ્ય જીવૈક્યં સિદ્ધં (સ્યાત્) તસ્યાનીશતાવિષયસ્વાર્થાનુમાનાપાદનસ્યાભિમતત્વાત્ ।
તર્કપક્ષે ઽપિ ન દોષઃ ।
શ્રુતીનામૈક્યપરત્વાભાવાદિત્યાશયવાનાહ- ઈશત્વેનૈવેતિ ॥
ઈશત્વેનૈવ વિજ્ઞાતમનીશત્વેન ચેચ્છ્રુતિઃ ।
અનીશત્વેન વિજ્ઞાતમીશત્વેનાથવા દિશેત્

ઉપજીવ્યવિરોધેન નૈવ માનત્વમેષ્યતિ
ન્યાયસુધા:
ત્રૈવિધ્યં ખલ્વત્ર સમ્ભવતિ ।
કાચિત્ શ્રુતિઃ પ્રમાણાન્તરેણ ઈશત્વેનૈવ વિજ્ઞાતં પરમાત્માનમુદ્દિશ્ય અનીશત્વેન પ્રમિતાનીશત્વજીવભાવેન આદિશેત્ ।
કાચિદનીશત્વેન પ્રમિતં જીવમુદ્દિશ્ય ઈશત્વેન પ્રમિતેશભાવપરમાત્મત્વેન ઉપદિશેત્ ।
કાચિદુભાવપિ તથા પ્રમિતાવુદ્દિશ્યૈક્યમુપદિશેદિતિ ।
સર્વથાપ્યુજીવ્યવિરોધપ્રસઙ્ગેન નૈક્યે પ્રામાણ્યમશ્નુત ઇતિ ।
યદત્ર વક્તવ્યં તત્"કથં બ્રહ્મેતિ તજ્જ્ઞેયમ્ઽ; ઇત્યાદિના વક્ષ્યતે ।
ચેચ્છતિરિતિ દ્વિતીયાર્ધે ઽપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
આદિશેદિતિ પ્રથામાર્ધે ઽપિ ।
તૃતીયઃ પ્રકારો ઽપ્યધ્યાહાર્યઃ ।
તર્હીતિપદમુપજીવ્યેત્યતઃ પૂર્વમ્ ।
*9,435*
નનુ પરમાત્મનો ઽઘટિથઘટનસ્વરૂપયા શક્ત્યૈવેશતાનીશતયોઃ (વિરુદ્ધયોરપિ) એકત્ર સમાવેશો ભવિષ્યતિ ।
તત્કથમુપજીવ્યવિરોધ ઇત્યત આહ- અત એવેતિ ॥
અત એવેશતાસિદ્ધેર્ન કિઞ્ચિચ્છક્યમસ્ય ચ

ન્યાયસુધા:
જીવૈક્યાદેવેત્યર્થઃ ।
ઈશતા ઉક્તરૂપા શક્તિઃ ।
કિઞ્ચિત્ ઈશતાનીશતયોરેકત્રાવસ્થાનમ્ ।
અસ્ય ચ પરમાત્મનો ઽપિ ।
જીવૈક્યેનેશતાભાવાનુમાનમશક્યમ્ ।
ઈશતાયાઃ"પરાસ્ય શક્તિઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધત્વાત્ ।
કિઞ્ચ જીવૈક્યે ઽપિ ભેદસ્ય વિદ્યમાનત્વાદીશતોપપદ્યત ઇત્યાશઙ્કાં પરિહરન્ તર્હિ કિયતી સીમા પરમાત્મશક્ત્યાઘટિતઘટનકલ્પનસ્યેતિ મન્દેન જિજ્ઞાસિતે સત્યાહ- ઈશત્વ ઇતિ ॥
ઈશત્વે ઽનીશભેદેન શ્રુત્યા સમ્યક્ પ્રકાશિતે ।
અયુક્તમપિ ચાન્યત્ર યુક્તં ભવતિ તદ્બલાત્

અતો ઽન્યત્રાપિ યદ્ દૃષ્ટં તદીશેનૈવ કલ્પ્યતે ।
શ્રુત્યાભાસાપ્તમપિ નહીશત્વપરિપન્થિ યત્

ન્યાયસુધા:
અત્રાનીશભેદેનાઙ્ગીકૃતેનૈવેશત્વં શ્રુત્યા સમ્યક્ પ્રકાશિતં ભવતીતિ વદતા શ્રુતિવિરોધઃ પરિહૃતઃ ।
તથાહિ ।
યદિ જીવપરમાત્મૈક્યં તાત્ત્વિકં તદા નિરવકાશાનુમાનવિરુદ્ધા શ્રુતિરુપચરિતાર્થા ભવન્તી નેશત્વં વ્યવસ્થાપયેદિતિ સુસ્થઃ સ્વાર્થાનુમાનપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
સમ્યગનીશભેદેન ન તુ ભેદમાત્રેણેતિ વા ।
તથાચ ભેદેનેશતોપપત્સ્યત ઇતિ
નિરસ્તમ્ ।
અનીશતાહેતોઃ અભેદસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
કિમભેદેનાનીશતાસ્તુ ઉત ભેદેન મા ભૂદિતિ સન્દેહાનિવારણાત્ ।
અન્યત્ર ઈશ્વરાત્ ।
અયુક્તં પરસ્પરપરિહારેણ વર્તમાનમપિ યુક્તં ભવતિ ।
ઈશ્વર ઇતિ શેષઃ ।
તદ્બલાત્ ઈશત્વબલાત્ ।
દૃષ્ટમિતિ અત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
*9,436*
અતઃ પરમેશ્વરાત્ ।
ઈશેનેતિ ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ ।
કલ્પ્યતે યુક્તતયેતિ શેષઃ ।
ઉક્તસ્યાપવાદઃ શ્રુતીતિ ।
આભાસત્વં ચ વસ્તુવૃત્તશપેક્ષયા ।
હીતિ તત્રોપપત્તિઃ ।
*9,437*
અયમર્થઃ ।
યત્ક્વચિદ્વિરુદ્ધમિવ પ્રતીયમાનમપીશ્વરે તદિતરત્ર વા પ્રમાણસિદ્ધમીશ્વરૈશ્વર્યવિરોધિ ચ ન ભવતિ ।
યથાણુત્વમહત્ત્વયૌગપદ્યાદિ, યથા વાર્ઽજુનાદીનામશેષાનુસન્ધાનાભાવઃ ।
તત્સર્વમીશ્વરૈશ્વર્યબલેન ઘટત ઇત્યઙ્ગીકાર્યમ્ ।
નતુ નિરાકાર્યમ્ ।
યત્પુનરપ્રમિતં તદીશ્વરૈશ્વર્યાવિરુદ્ધમપિ ન કલ્પનીયમ્ ।
શશવિષાણાદિકલ્પનાપત્તેઃ ।
યચ્ચ પ્રમિતમપિ ઈશ્વરૈશ્વર્યવિરોધિ તન્ન કલ્પનીયમેવ ।
કલ્પકવિઘાતકત્વમ્ ।
કિન્તુ તસ્ય પ્રમાણસ્ય યથાયોગમાભાસત્વં વણર્નીયમ્ ।
યથા પ્રકૃતમિતિ ।
*9,438*
"અનીશસ્યેશતેત્યેવ વિરુદ્ધં સર્વમાનતઃઽ; ઇત્યુક્તમ્ ।
તદુપપાદયિતું સ્મૃતિમેવ પઠતિ- ઈશ ઇતિ ॥
ઈશો ઽનીશો જગન્મિથ્યા દુઃખી મુક્તો ભિદા નહિ ।
ઇતિ પ્રતિજ્ઞાવ્યાઘાતઃ સર્વદોષાધિકાધિકઃ

ઇતિ હિ બ્રહ્મતર્કોક્તિર્ ...

ન્યાયસુધા:
દ્વિવિધો હિ પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ ।
પ્રમાણસ્વવાક્યવિરોધભેદાત્ ।
તત્રેશો ઽનીશો દુઃખી મુક્ત ઇતિ સ્વવાક્યવિરોધસ્યોદાહરણદ્વયમ્ ।
જગન્મિથ્યા ભિદા ન હીતિ પ્રમાણવિરોધસ્ય ।
*9,439*
યદ્વેશો ઽનીશો દુઃખી મુક્ત ઇતિ સ્વવાક્યવિરોધોદાહરણે ।
જગન્મિથ્યેતિ સ્વન્યાયવિરોધસ્ય ।
જગતો મિથ્યાત્વે તન્ન્યાયેન મિથ્યાત્વસ્યાપિ મિથ્યાત્વાપત્ત્યા સત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ભિદા ન હીતિ સ્વક્રિયાવિરોધસ્ય ।
અનયા હિ પ્રતિજ્ઞાક્રિયયા સાધ્યધર્મધર્મિણોર્ભેદસ્તાવત્પ્રાપ્યત ઇતિ ।
સર્વદોષેષ્વધિકાધિકો ઽત્યન્તાધિકઃ ।
સ્મૃત્યુદાહરણસ્ય સાધ્યમાહ- અતિહેયમિતિ ॥
... અતિહેયમતો ઽખિલૈઃ ।
બુભૂષુભિર્મતમિદં જીવેશાભેદવાદિનઃ ॥ મનુવ્_3,2.147બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ઇદમ્ ઈશસ્યાનીશત્વમ્ ।
ઈશત્વેનેશભેદેનેત્યાદિનોક્તે ઽર્થે સ્મૃતિમપ્યાહ- નાયુક્તમિતિ ॥
નાયુક્તમીશિતુઃ કિઞ્ચિદીશત્વસ્યાવિરોધિ યત્ ।
યદીશિત્વવિરોધિ સ્યાત્ તદેવાયુક્તમઞ્જસા

ઈશિત્વસ્યાવિરોધેન યોજયિત્વાખિલાઃ પ્રમાઃ ।
સિદ્ધેશિત્વેન ચાયુક્તમપિ હીશે ન યોજયેત્

માનતઃ પ્રાપ્તમખિલં નામાનં યોજયેત્ ક્વચિત્ ।
ઇતિ હિ બ્રહ્મતર્કોક્તિર્ ... ॥ મનુવ્_3,2.150અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યસ્માન્નાયુક્તમીશતુઃ કિઞ્ચિદિત્યાદિ તસ્માદીત્વસ્યાવિરોધેનેત્યાદિ ।
સિદ્ધમીશત્વં યસ્યાસૌ તથોક્તઃ ।
તેનેશેન સંયોજ્જયેત્ ।
ઈશ્વરે ઽસ્તીતિ જાનીયાત્ ।
અપિપદાદન્યેનાપિ ।
સિદ્ધેનેશત્વેન નિમિત્તેનેતિ વા ।
સ્મૃત્યુદાહરણસ્ય પ્રયોજનમાહ- અત ઇતિ ॥
... અતો યુક્તમિહોદિતમ્

ન્યાયસુધા:
તસ્માદત્યન્તભિન્ન એવ બ્રહ્મણા જીવ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ઉપમાધિકરણમ્ ॥
*9,440*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.વિઇ: અરૂપાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અરૂપાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં અરૂપવદેવ હિ તત્પ્રધાનત્વાત્ ઓં ॥
અત્રાધિકરણે પ્રથમસૂત્રેણ બ્રહ્મણો રૂપરાહિત્યમુપપાદ્ય પ્રકાશવચ્ચાવૈયર્થ્યમિતિ (દ્વિતીય)સૂત્રેણ રૂપવત્ત્વવિષયાણાં શ્રુતીનાં વૈયર્થ્યમાશઙ્કય વિલક્ષણરૂપવત્ત્વાઙ્ગીકારેણ પરિહૃતમ્ ।
વિલક્ષણરૂપવત્ત્વં ચ,"આહ ચ તન્માત્રમ્ઽ"દર્શયતિ ચાથો ઽપિ સ્મર્યતેઽ; ઇતિ સૂત્રદ્વયેન સમર્થિતમિતિ ભાષ્યેણ પ્રતીયતે ।
તદનુપપન્નમ્ ।
અન્તતો રૂપવત્ત્વાઙ્ગીકારે ઽરૂપવદેવ હિ તદિત્યસ્યાવક્તવ્યત્વાપાતાત્ ।
પ્રયોજનાભાવાચ્ચાસ્ય વિચારસ્યેત્યતશ્ચતુઃસૂત્ર્યાસ્તાત્પર્યમાહ- સ ચેતિ ॥
અરૂપવદ્ એવ હિ તત્પ્રધાનત્વાત્

સ ચાપ્રાકૃતરૂપત્વાદરૂપઃ સ્વગુણશત્મકમ્ ।
રૂપમસ્ય શિરઃપાણિપાદાદ્યાત્મકમિષ્યતે

ન્યાયસુધા:
સ પરમાત્મા ।
પ્રકૃતિશબ્દો ઽન્યેષામપિ તત્ત્વાનામુપલક્ષકઃ ।
અપ્રાકૃતરૂપત્વાત્ ।
પ્રાકૃતરૂપરહિતત્વાત્ ।
ગુણાત્મકમિત્યુક્તે સત્ત્વાદીનાં પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
તન્નિરાસાર્થં સ્વશબ્દઃ ।
યે પરમાત્મનઃ સ્વરૂપભૂતા ગુણા આનન્દાદ્યાસ્તદાત્મકમિતિ ।
રૂપશબ્દેન ચ શુક્લાદિગુણપ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
અતઃ શિરઃપાણીતિ વિવરણં કૃતમ્ ।
અતો રૂપવાંશ્ચેતિ શેષઃ ।
વિચારપ્રયોજનં દર્શયતિ- અત ઇતિ ॥
*9,441*
અતો નાનિત્યતા નૈવ શ્રુતિદ્વયવિરોધિતા

ન્યાયસુધા:
અનિત્યતા જન્મમરણવત્તા ।
નાપિ સૌન્દર્યાદ્યભાવ ઇતિ ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથાચ તસ્મિન્ભક્તિરુપપન્નેતિ શેષઃ ।
*9,442f.*
યદ્યપિ પરમાત્મનો રૂપં કથં તર્હિ તસ્ય પ્રસિદ્ધવૈલક્ષણ્યમાત્રેણારૂપત્વવ્યવહાર ઇત્યાશઙ્કાપરિહારાર્થત્વેન પ્રકાશવદિતિ સૂત્રાવયવો ભાષ્યે વ્યાખ્યાતઃ ।
ઇદાનીં યદીશ્વરરૂપં લોકવિલક્ષણં તદા તત્ર રૂપશબ્દ(પ્ર)વૃત્તિર્દુર્ઘટા સ્યાત્ ।
સમ્બન્ધગ્રહણાનુપપત્તેઃ ।
તથાચ રૂપવત્ત્વશ્રુતીનાં વૈયર્થ્યં દુષ્પરિહરમિત્યાશઙ્કાપરિહારાર્થત્વેનાપિ વ્યાચષ્ટે- યથા હીતિ ॥
યથા હિ તૈજસસ્યૈવ પ્રકાશસ્યોજ્ખિતાવપિ ।
આત્મૈવ જ્યોતિરિત્યાહ જીવસ્યેશં શ્રુતિસ્તથા ॥ મનુવ્_3,2.152ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
તૈજસસ્યૈવ પ્રકાશસ્યેત્યેતત્તૈજસ એવ હિ સૌરાદિરાલોકઃ પ્રકાશશબ્દવાચ્યઃ પ્રસિદ્ધસ્તસ્યેતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
ઉજ્ખિતાવપિ પરમેશ્વરસ્ય તત્ત્વાભાવે ઽપીતિ યાવત્ ।
આત્મૈવાસ્ય જ્યોતિર્ભવતિ ઇતિ શ્રુતિર્જીવસ્યેશં પ્રકાશમાહેત્યર્થઃ ।
તથા લોકવિલક્ષણે ઽપિ ભગવદ્રૂપે રૂપશબ્દપ્રવૃત્તિર્યુક્તેતિ શેષઃ ।
ઉપપત્તિસ્તુ"પરમતેઽ; ઇત્યત્ર વક્ષમાણાત્રા(પ્ય)નુસન્દેયેતિ ।
*9,443f.*
નન્વેતદધિકરણં"અત એવ ચ(ચોપમા)ઽ; ઇતિ સૂત્રાત્પૂર્વમ્ ।
તત્કથં પશ્ચાદ્વયાખ્યાનમ્ ।
ઉચ્યતે ।
અત એવે(ચે)તિ સૂત્રં"ન સ્થાનતો ઽપિઽ; ઇત્યધિકરણેન સઙ્ગતમિતિ જ્ઞાપનાય ક્રમભેદઃ ।
તત્સિદ્ધા(મર્)થમુપજીવ્ય પૂર્વપક્ષોત્થાનાત્ ।
તથાચ ભાષ્યમ્"યસ્માદેવમ્ઽ; ઇત્યાદિ ।
અત્રાપિ"ઈશરૂપેષુઽ; ઇત્યાદિ ।
અથ તદનન્તરમેવ કિન્ન કૃતમરૂપવત્ત્વાધિકરણાર્થસ્યાત એવ ચેતિ સૂત્રાર્થં પ્રતિ હેતુત્વેનોપોદ્ઘાતલક્ષણયા સઙ્ગત્યા વર્ણિતસ્યાવ્યવધાયકત્વાત્ ।
હેતુત્વમપિ પ્રપઞ્ચયિતુમાચાર્યેણ"સ ચાપ્રકૃતરૂપત્વાદિતિ ચશબ્દો નિબદ્ધઃ ।
કાલત્રયે ઽપ્યશરીરાત્પરમાત્મનો જીવસ્યાત્યન્તાભેદ એવ હ્યુપપન્ન ઇતિ ।
॥ ઇતિ અરૂપાધિકરણમ્ ॥
*9,444*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.વિઇઇ: વૃદ્ધિહ્રાસાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ વૃદ્ધિહ્રાસાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં વૃદ્ધિહ્રાસભાક્ત્વમન્તર્ભાવાદુભયસામઞ્જસ્યાદેવમ્ ઓં ॥
યદર્થં ભગવન્મહિમાત્રોચ્યતે સા ભક્તિઃ પુરુષેષુ તારતમ્યેન તિષ્ઠતીત્યેતદિહોપપાદ્યતે ।
તથાહિ ।
અસ્તિ ભક્તેર્વૃદ્ધિહ્રાસભાક્ત્વ(મિતિ)મ્ ।
કુતઃ ।
બ્રહ્માદીનામસ્મદાદીનાં ચ ભક્તત્વેઽન્તર્ભાવાત્ ।
એવં ભક્તિતારતમ્યેઽઙ્ગીકૃતે એવેશ્વરસ્યોભયાન્પ્રતિ સામઞ્જસ્યસમ્ભવાદિતિ ।
તદેતદસઙ્ગતમ્ ।
યુક્તેઃ પ્રતિજ્ઞાતાર્થેન સહ સ્મ્બન્ધાપ્રતીતેરિ(ત્યત)તિ તત્ર આહ તદ્ભક્તીતિ ।
*9,445*
વૃદ્ધિહ્રાસભાક્ત્વમ્ અન્તર્ભાવાદ્ ઉભયસામઞ્જસ્યાદ્ એવમ્

તદ્ભક્તિતારતમ્યેન તારતમ્યં વિમુક્તિગમ્ ।
બ્રહ્માદીનાં ચ સર્વેષામાનન્દાદેર્યથાક્રમમ્

ન્યાયસુધા:
બ્રહ્માદીનાં ચશબ્દાદસ્મદાદીનામિત્યેવં સર્વેષાં યથાક્રમં શ્રૌતક્રમાનતિરેકેણ યદ્વિમુક્તિગમાનન્દાદેસ્તારતમ્યં તદ્ભગવદ્ભક્તિતારતમ્યેનૈવ ભવતીત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સાધિતં તાવન્મૌક્તસ્યાનન્દાદેઃ ફલસ્ય ભક્તિસાધ્યત્વમમ્બુવદગ્રહણાત્તુ ન તથાત્વમિતિ સૂત્રેણ ।
તચ્ચાથાત આનન્દસ્ય મીમાંસેત્યાદિશ્રુત્યા તારતમ્યવદવગમ્યતે ।
સાધ્યતારતમ્યે ચ સાધનતારતમ્યમાવશ્યકમ્ ।
અન્યથા તસ્યાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ફલદાતુરીશ્વરસ્યાસામઞ્જસ્યપ્રસક્તેશ્ચ ।
ન ચૈવમ્ ।
અતોઽસ્તિ ભક્તેર્વૃદ્ધિહ્રાસભાક્ત્વમ્ ઇતિ ।
॥ ઇતિ વૃદ્ધિહ્રાસાધિકરણમ્ ॥
*9,446*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.ઇx: સ્થાનવિશેષાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ સ્થાનવિશેષાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં સ્થાનનિશેષાત્પ્રકાશાદિવત્ ઓં ॥
(ઓં ઉપપત્તેશ્ચ ઓં) ॥
યદ્યપ્યેતદધિકરણં પરમત ઇત્યતો ઽનન્તરમ્ ।
તથાપિ તેનેવાનેનાપિ સઙ્ગતિરસ્ય ।
અનેન વિષયોપક્ષેપાત્તેન પૂર્વપક્ષોપપત્તિદર્શનાત્ ।
યદ્વાનેન પૂર્વપક્ષયુક્ત્યુત્થાનાત્તેન વિષયોપક્ષેપાત્ ।
તથાહિ ।
ન બ્રહ્માદીનામાનન્દસ્ય તારતમ્યમુપપદ્યતે ।
ભગવદાનન્દપ્રતિબિમ્બત્વાભ્યુપગમાત્ ।
બિમ્બે ચ તારતમ્યાભાવસ્ય ન સ્થાનતો ઽપીત્યુક્તત્વાત્ ।
અન્યથાઽકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
યદ્વા ન બ્રહ્મા(દ્યા)દીનામાનન્દો ભગવદાનન્દપ્રતિબિમ્બઃ ।
પરસ્પરં વિભિન્ન(ચિત્ર)ત્વાત્ ।
બિમ્બાભિમતે ચ વૈચિત્ર્યાભાવાદિતિ ।
અતો ઽત્રેદં વિશદયતિ- પ્રતિબિમ્બવદિતિ ॥
સ્થાનવિશેષાત્પ્રકાશાદિવત્

પ્રતિબિમ્બવદપ્યેષામાનન્દો ઽન્યગુણા યથા

ન્યાયસુધા:
યદ્યેપ્યેષાં બ્રહ્માદીનામાનન્દઃ પ્રતિબિમ્બવત્ ।
પ્રસિદ્ધપ્રતિબિમ્બૈસ્તુલ્યં વર્તતે ।
ભગવદાનન્દપ્રતિબિમ્બો ભવતીતિ યાવત્ ।
તથાપિ પરસ્પરં વિચિત્રો ભવતીતિ શેષઃ ।
કથમ્ ।
અન્યેષાં સાધનભૂતાનામુપાધિગુણાનાં ભક્ત્યાદીનાં વૈચિત્ર્યાનતિક્રમેણ ।
તત્ર દૃષ્ટાન્તઃ પ્રતિબિમ્બવદિતિ ।
યથા સૂર્યાદિપ્રતિબિમ્બાનાં સૂર્યકાન્તજલાદિગતાયાં સૂર્યાદિબિમ્બવૈચિત્ર્યાભાવે ઽપિ સૂર્યકાન્તાદિસ્થાનગુણવૈચિત્ર્યાદ્વૈચિત્ર્યં તથેત્યર્થઃ ।
*9,448*
વૈચિત્ર્યે હેત્વન્તરમાહ- નારાયણેતિ ॥
ઉપપત્તેશ્ ચ

નારાયણગુણાધીનશ્ચ ...
ન્યાયસુધા:
બિમ્બશક્ત્યા ચ વિચિત્ર ઇત્યર્થઃ ।
સ્થાનગુણસ્ય બિમ્બસામર્થ્યસ્ય ચ પ્રયોજકત્વં ન્યાયવિવરણે વ્યુત્પાદિતમ્ અનેનોપપત્તેશ્ચેતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોરૈક્યં કેચિદિચ્છન્તિ ।
અતઃ પ્રતિબિમ્બત્વં વ્યાખ્યા(તં)તિ નારાયણેતિ ।
ગુણ આનન્દઃ ।
ચશબ્દેન તત્સદૃશશ્ચેતિ ગ્રાહ્યમ્ ।
બિમ્બાભિન્ન એવ કિન્ન ભવતીત્યત આહ- અત્યલ્પ ઇતિ ॥
... અત્યલ્પસ્તદપેક્ષયા

તસ્માદ્ ભિન્નશ્ચ સતતમન્યજ્જ્ઞાનં પરસ્ય ચ
ન્યાયસુધા:
ચો હેતૌ ।
યસ્માત્તદપેક્ષયાત્યલ્પસ્તસ્માત્સતતં ભિન્ન ઇતિ ।
તદપેક્ષયાત્યલ્પત્વં કુત ઇત્યાકાઙ્ક્ષાં પરિહરન્નત્ર શ્રુતિમાહ- અન્યદિતિ ॥
અન્યજ્જ્ઞાનં તુ જીવાનામન્ય આનન્દ ઈશતા

મુખ્યેશતા પરેશસ્ય ગૌણી જીવસ્ય સા યતઃ ।
ઇતિ શ્રુતેઃ ... ॥ મનુવ્_3,2.156અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અન્ય આનન્દઃ પરસ્ય જીવાનાં ચેતિ સમ્બન્ધઃ ।
એવમીશતેત્યપિ યોજ્યમ્ ।
મુખ્યેશતેત્યુપલક્ષણયા હેતુમાહ ।
ઇતિ શ્રુતેરિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
॥ ઇતિ સ્થાનવિશેષાધિકરણમ્ ॥
[જોસ્હિ-19]
*9,450*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.x: પાલકત્વાધિકરણમ્ =======]
। અથ શ્રીમન્ન્યાસુધાયાં પાલકત્વાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં પ્રકૃતૈતાવત્ત્વં હિ પ્રતિષેધતિ તતો બ્રવીતિ ચ ભૂયઃ ઓં ॥
અત્ર પૂવર્પક્ષપ્રદર્શનપરં ભાષ્યં"સૃષ્ટિસંહારકર્તૃત્વમેવાસ્ય ન પાલકત્વમ્ ।
સ્વતઃ સિદ્ધેરિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
સૃષ્ટિસંહારકર્તૃત્વાભ્યુપગમસ્ય વ્યર્થત્વાત્ ।
સ્વતઃ સિદ્ધેરિત્યત્રાસ્યેત્યપ્રતીતેશ્ચ ।
સ્થિતેરિત્યધ્યાહારે ઽપિ સ્વભાવવાદાશ્રયણસ્ય સૃષ્ટિસંહારયોરપિ સામ્યેન તત્કર્તૃત્વાભ્યુપગમાનુપપત્તેરિત્યતઃ પૂર્વપક્ષં વિશદયતિ- સૃષ્ટીતિ ॥
... સૃષ્ટિનાશૌ તદધીનાવિતીરિતે ।
સ્વભાવત્વાત્ સ્થિતેર્નૈતદપેક્ષા ... ॥ મનુવ્_3,2.156દ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
ઇતિ ઈરિતે સિદ્ધાન્તિનાભ્યુપગતે સતિ ।
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
ઈશ્વરસ્ય પાલકત્વં નોપપદ્યતે સ્થિતેસ્તત્પ્રયોજનત્વાત્ ।
તસ્યાશ્ચ સ્વભાવસિદ્ધત્વેનેશ્વરાનપેક્ષત્વાત્ ।
ઈશ્વર એવ હિ વિશ્વસ્ય સૃષ્ટિસંહારયોઃ કર્તા નાન્ય ઇત્યભ્યુપગતમ્ ।
તથાચ સૃષ્ટ્વા યાવન્ન સંહરેત્તાવત્સ્થિતિઃ સ્વભાવસિદ્ધૈવ ન પરવ્યાપારમપેક્ષતે ।
યદિ ખલુ સૃષ્ટિસંહારયોઃ કર્તાઽન્યઃ સ્યાત્તદોદાસીનસ્ય તસ્ય સૃષ્ટૌ પ્રેરણાદ્યર્થં સંહારે પ્રવૃત્તસ્ય નિવારણાર્થં ચ સ્થિતાવીશ્વરાપેક્ષા સમ્ભવેત્ ।
નચ તદસ્તિ ।
અતઃ સંહારોદાસીનત્વાતિરિક્તં પાલકત્વં નોપપદ્યત ઇત્યેવમત્ર પૂર્વપક્ષ ઇતિ ।
એવં તર્હિ સિદ્ધાન્તો ન યુક્તઃ ।
સ્વભાવત્ત્વયુક્તેરપરિહૃતત્વાદિત્યતઃ સૂત્રાભિપ્રાયમાહ- ઇતિ નેતિ ॥
... ઇતિ ન યુજ્યતે

યતઃ સ્વભાવો ઽખિલ ઈશાયત્તો ઽખિલસ્ય ચ

*9,450f.*
ન્યાયસુધા:
પરાનપેક્ષતયા પ્રતીયમાનં સ્વરૂપં ધર્મો વા સ્વભાવ ઇત્યુચ્યતે ।
સ સર્વેષાં પદાર્થાનામ્ ।
(સ) સર્વો ઽપીશાયત્ત એવ ।
અન્યથા તેષાં સ્વાતન્ત્ર્યપ્રસઙ્ગેનાસ્યેશત્વાનુપપત્તેઃ ।
સર્વં ખલ્વિત્યાદિશ્રુતિવિરોધાપત્તેશ્ચ ।
અન્નદાનાદૌ વ્યાપારશ્ચ સ્ફુટ એવેતિ ।
॥ ઇતિ પાલકત્વાધિકરણમ્ ।
*9,452*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.xઇ: અવ્યક્તાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ અવ્યક્તાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં તદવ્યક્તમાહ હિ ઓં ॥
અત્ર પરમાત્મનો ઽવ્યક્તત્વમાદૌ વિસ્તરેણ સમર્થિતમ્ ।
તતસ્તર્હિ ભક્ત્યાદિસાધનવૈયર્થ્યમિત્યાશઙ્કય"પ્રકાશશ્ચ કર્મણ્યભાસાત્ઽ; ઇતિ દૃશ્યત્વં ચોક્તમ્ ।
તદેતદુભયં વિરુદ્ધમિત્યાશઙ્કય અતો ઽનન્તેન તથા હિ લિઙ્ગમિતિ સૂત્રિતમ્ ।
અત્ર વિરોધશાન્તિર્ન સ્ફુટા પ્રતીયત ઇત્યતસ્તસ્ય તાત્પર્યમાહ- અવ્યક્તો ઽપીતિ ॥
તદવ્યક્તમાહ હિ

અવ્યક્તો ઽપિ સ્વક્તયૈવ ભક્તાનાં દૃશ્યતે હરિઃ

ન્યાયસુધા:
॥ ઇતિ અવ્યક્તાધિકરણમ્ ॥
*9,453*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.xઇઇ: ઉભયવ્યપદેશાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ ઉભયવ્યપદેશાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં ઉભયવ્યપદેશાત્ત્વહિકુણ્ડલવત્ ઓં ॥
યદીશ્વરસ્ય ગુણક્રિયાદયો ધર્માસ્તતો ભિન્નાસ્તદા સમવાયસ્ય નિરાકૃતત્વાત્તદ્વત્ત્વમનુપપન્નમ્ ।
યદિ ચાભિન્નાસ્તદા જ્ઞાનાદિમત્ત્વમાનન્દાદિભોક્તૃત્વમિત્યાદ્યયુક્તમિત્યુભયથા તત્ર ભક્ત્યનુપપત્તિરિતિ પૂર્વપક્ષપ્રાપ્તાવિદમારભ્યતે ।
તત્ર હેતુદૃષ્ટાન્તાવેવ સૂચિતૌ ।
નતુ પક્ષપરિગ્રહરૂપા પ્રતિજ્ઞા ।
અધ્યાહારો ઽપિ હેતુદૃષ્ટાન્તબલેન ભેદાભેદપક્ષપરિગ્રહસ્યેતિ પ્રતિભાતિ ।
અતઃ પ્રતિજ્ઞાં દર્શયતિ- તદભિન્ના ઇતિ ॥
ઉભયવ્યપદેશાત્ત્વહિકુણ્ડલવત્

તદભિન્ના ગુણા નિત્યમપિ સર્વે વિશેષતઃ ।
ગુણત્વેન ગુણિત્વેન ભોક્તૃભોગ્યતયા સ્થિતાઃ

ન્યાયસુધા:
નિત્યશબ્દો નિયમાર્થઃ ।
પારમેશ્વરાઃ સર્વે ગુણા ધર્મા નિત્યં તદભિન્નાસ્તેનાત્યન્તાભિન્નસ્તથાપિ વિશેષશક્ત્યા ગુણગુણ્યાદિભાવેન સ્થિતાઃ ।
*9,454*
સ્યાદેતત્ ।
પરિમાણાદીનાં યાવદ્દ્રવ્યભાવિનાં ભવતુ નામ ભગવતાત્યન્તાભેદઃ ।
ક્રિયાણાં (જ્ઞાનાદિ)ગુણાનાં ચાસ્રાક્ષીત્સૃજતિ સ્રક્ષ્યતિ વ્યજ્ઞાસીજ્જાનાતિ જ્ઞાસ્યતીત્યાદિ શ્રૌતવ્યવહારૈરનિત્યતયાવગતાનાં તુ ન યુજ્યત ઇત્યત આહ- વિશેષાત્મતયેતિ ॥
*9,455*
વિશેષાત્મતયા તેષાં નિત્યશક્તયાત્મના તથા ।
નિત્યસ્થિતેર્ન ધર્માણાં ક્રિયાદીનામનિત્યતા

ન્યાયસુધા:
તેષાં પરમેશ્વરસમ્બન્ધિન્યાં ક્રિયાદીનાં ધર્માણાં નિત્યશક્ત્યાત્મના નિત્યં સ્થિતેસ્તથા વિશેષાત્મતયા વ્યક્તિરૂપેણ વ્યવહારવિષયતોપપત્તેર્નાનિત્યતેતિ યોજના ।
પ્રપઞ્ચસ્તુ પ્રાગેવ કૃતઃ ।
નનુ ચ ક્રિયાદીનાં યા વ્યક્તતા સા તાવદનિત્યૈવ ।
અન્યથોક્તવ્યવહારાણાં નિરાલમ્બનત્વાપાતાત્ ।
તતસ્તસ્યા ભગવદ્ધર્મભૂતાયા અપિ નાત્યન્તાભેદોપપત્તિરિત્યત આહ- ન વિશેષેતિ ॥
ન વિશેષાત્મતા ચેયમનિત્યા ...
ન્યાયસુધા:
ઇયં વ્યવહારાલમ્બનત્વેનોક્તા ।
કુત ઇત્યત આહ- શક્તીતિ ॥
... શક્તિરૂપતા ।
સૈવ યત્ ...
ન્યાયસુધા:
યદ્યસ્માત્સા વિશેષત્મતા શક્તિરૂપતૈવ ।
શક્તિશ્ચ નિત્યેત્યુક્તં તસ્માદિત્યર્થઃ ।
નન્વેવં તર્હિ શક્તિર્વ્યક્તિરિત વ્યવહારવિશેષો ન સ્યાત્ ।
ઉક્તવ્યવહારાણાં નિરાલમ્બનત્વં ચ ન પરિહૃતં સ્યાદિત્યત આહ- સવિશેષેતિ ॥
... સવિશેષા સ્યાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
નેયં વ્યક્તિઃ શક્ત્યા નિર્વિશેષાભિન્ના ।
યેનોક્તદોષઃ સ્યાત્ ।
કિન્તુ
સવિશેષાભિન્નૈવ ।
યદ્યયં સર્વનિર્વાહહેતુર્વિશેષો ભગવતો ભિન્નસ્તદા સર્વેષાં તદ્ધર્માણાં તેનાત્યન્તાભેદ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ભજ્યેત ।
અભિન્નશ્ચેદ્વિશેષતા તસ્ય ન સ્યાત્ ।
સ્વરુપમાત્રપર્યવસાનેન સો ઽપિ ન સ્યાદિત્યત આહ- વિશેષ ઇતિ ॥
... વિશેષો ઽન્યો નચાપ્યયમ્

સ્વનિર્વાહકતાહેતોસ્તથાપિ સ્યાદ્ વિશેષતઃ
ન્યાયસુધા:
ચો ઽવધારણે ।
અયં વિશેષો ઽપિ ભગવતા નૈવ ભિન્નસ્તેન ન પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ ।
તથાપિ તસ્ય વિશેષતા સ્યાત્ ।
કથમ્ ।
ન હ્યયમભિન્નો ભવન્નિર્વિશેષઃ ।
એવં તર્હિ વિશેષપરમ્પરયાનવસ્થા સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્ ।
કુતઃ વિશેષસ્ય સ્વનિર્વાહકતાહેતોરિતિ ।
*9,457*
એવં પ્રતિજ્ઞા દર્શિતા ।
તત્ર બાધકાનિ પરિહૃતાનિ ।
અત્ર ચોક્ત્વા ।
સ્યાદેવમ્ ।
યદ્યેતેષ્વર્થેષુ પ્રમાણં સ્યાત્ ।
નચ તત્પશ્યામ ઇત્યતઃ સૌત્રમુભયવ્યપદેશાદિતિ હેતું વ્યાચષ્ટે- વિશેષત્વેનેતિ ॥
વિશેષત્વેન વિજ્ઞાતેઃ પ્રમાણૈરખિલૈરપિ

ન્યાયસુધા:
અખિલૈઃ ઉભયવિધૈઃ પ્રમાણૈઃ વેદવાક્યૈર્જ્ઞાનાદિધર્માણાં ભગવદ્વિશેષત્વેનાપિશબ્દાત્તદભિન્નત્વેન ચ વિજ્ઞાતેર્વિજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ ।
નનુ વિજ્ઞાતેરિતિ કથમ્ ।
"આતશ્ચોપસર્ગેઽ; ઇત્યઙઃ ક્તિન્બાધકત્વાત્ ।
"ક્તિન્નાબાદિભ્યશ્ચઽ; ઇતિ વચનાદ્ભવિષ્યતિ ।
એતદેવ વિવૃણોતિ- સસર્જેતિ ॥
સસર્જ સઞ્જહારેતિ વિશેષો હ્યવગમ્યતે ।
શ્રુત્યૈવ સ સ એવેતિ તદભેદશ્ચ ગમ્યતે

ન્યાયસુધા:
"સ ઇદં સર્વમસૃજતેઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિં સસર્જેત્યનેનોપાદત્તે ।
તત્તદત્તુમધ્રિયતેઽ; ઇત્યાદિકાં સઞ્જહારેત્યનેન, સ આનન્દાદિઃ સઃ પરમાત્મૈવેત્યનેન"આનન્દો બ્રહ્મઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિમ્ ।
તદયમર્થઃ ।
"સ ઇદં સર્વમસૃજત, ઉક્ષા સ દ્યાવાપૃથિવી બિભર્તિ, તત્તદત્તુમધ્રિયત, સ ઐક્ષત સો ઽકામયત, આનન્દમ્ બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુત્યા સર્જનાદિકં બ્રહ્મણો વિશેષો ઽતિશયો ન બ્રહ્મમાત્રમિત્યવગમ્યતે ।
તન્માત્રત્વે ક્રિયાકર્તૃભાવાદેરનુપપત્તેઃ ।
"આનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્ ।
સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુત્યૈવ તસ્ય તેનાભેદશ્ચાવગમ્યતે ।
તદેવમુભયવ્યપદેશાન્યથાનુપપત્ત્યા સકલમિદં કલ્પ્યતે ।
સર્વેષાં બ્રહ્મધર્માણાં બ્રહ્મણા સવિશેષો ઽત્યન્તાભેદઃ ।
ક્રિયાદીનાં નિત્યતા શક્તિવ્યક્તિરૂપતા વ્યક્તિરૂપસ્યાપિ નિત્યતા શક્તિરૂપપાભિન્નતા સવિશેષતા વિશેષસ્યાપ્યભેદઃ સ્વનિર્વાહકતા ચેતિ ।
ન હ્યેતેષ્વર્થેષ્વન્યતમસ્યાપ્યકલ્પનાયામુદાહૃતોભયવ્યપદેશવિરોધશાન્તિર્ભવતીતિ ।
એતદેવ પ્રપઞ્ચયિતું"નિદર્શનમાત્રેણઽ; ઇત્યતઃ પ્રાક્તનો ગ્રન્થસન્દર્ભઃ ।
*9,460*
અથ મતમ્ ।
ભેદ એવ બ્રહ્મધર્માણાં બ્રહ્મણાસ્તુ ।
સમવાયેન વિશેષણવિશેષ્યભાવો ભવિષ્યતિ ।
સમવાયદૂષણાનિ ચ શ્રુતિવિરોધેનાભાસતાં યાસ્યન્તિ ।
સમવાયાભાવે ઽપિ વા ધર્મધર્મિણોરેવ સ કો ઽપિ મહિમા કલ્પ્યતે ।
નચાભેદશ્રુતિવિરોધઃ ।
અનાગન્તકત્વેનોપચારોપપત્તેઃ ।
અતઃ કિમભેદમાદાય વિશેષાદ્યઙ્ગીકારેણેતિ ।
અપર આહ અખણ્ડમેવ બ્રહ્મ ન તુ તત્ર કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
ન ચાપરશ્રુતિવિરોધઃ ।
ક્રિયાદિવિષયાણાં સગુણવિષયત્વાત્ ।
તસ્ય ચ માયામયત્વેનાવિચારિતરમણીયત્વાત્ ।
આનન્દં ઇત્યાદીનાં ચ રાહોઃ શિર ઇત્યાદિવદુપચરિતત્વોપપત્તેરિતિ ।
અન્યસ્ત્વાહ ભેદાભેદાભ્યામેવોભયવ્યપદેશસામઞ્જસ્યોપપત્તેઃ કિમનયા સવિશેષાભેદકલ્પનયેતિ ।
મૈવમ્ ।
ત્રિભિરપ્યેતૈરન્તતો ઽભિન્ને વિશેષસ્યાઙ્ગીકતર્વ્યત્વાત્ ।
તતો વરમાદિત એવ તદઙ્ગીકરણમિત્યાશયવાન્ભેદવાદિનં તાવદ્વિશેષમઙ્ગીકારયિતુમાહ- ભેદ ઇતિ ॥
ભેદો યદિ વિશેષસ્ય સ ભેદો ભેદિના કથમ્
ન્યાયસુધા:
વિશેષસ્ય જ્ઞાનાદેર્બ્રહ્મધર્મસ્ય, યદિ બ્રહ્મણો ભેદો ઽઙ્ગીક્રિયતે તદા પૃચ્છામઃ ।
સ ભેદો, ભેદિના બ્રહ્મણા જ્ઞાનાદિના ચ સહ, કથં કિં પ્રકારઃ, પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
કિં ભિન્નઃ કિંવાભિન્ન ઇતિ ।
આદ્યે દોષમાહ- ભિન્નશ્ચેદિતિ ॥
ભિન્નશ્ચેદનવસ્થા સ્યાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
યદિ ભેદો ભેદિભ્યાં ભિન્નસ્તદા સો ઽપિ ભેદસ્તથેત્યનવસ્થા સ્યાત્ ।
વિશેષણવિશેષ્યભાવાદિપ્રતિપત્તયે ખલુ ધર્મધર્મિણોર્ભેદો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
સ ચ પ્રતીયમાન એવ તદ્ધેતુઃ ।
તત્પ્રતીતિશ્ચ વિશેષણાદિભાવેનૈવેત્યુત્તરોત્તરભેદપ્રતીતિરવશ્યમપેક્ષિતૈવેતિ સુસ્થાનવસ્થા ।
*9,464*
અભિન્નત્વે ઽપિ વક્તવ્યં સવિશેષાભિન્ન ઉત નિર્વિશેષાભિન્ન ઇતિ ।
પ્રથમે દોષમાહ- અભિન્નશ્ચેદિતિ ॥
... અભિન્નશ્ચેત્ પુરા ન કિમ્

ન્યાયસુધા:
પુરા ન કિમિતિ ।
ધર્માણાં ધર્મિણા સવિશેષાભેદઃ કિન્નાઙ્ગીક્રિયતે ઽઙ્ગીકાર્ય એવેત્યર્થઃ ।
ભેદ ઇવ વિનાપિ ભેદેન વિશેષેણૈવોપપત્તાવપિ વૃથા પરમ્પરાકલ્પનાયાં ગૌરવં સ્યાત્તતો ધર્માણામેવ સવિશેષાભેદાઙ્ગીકારઃ શ્રેયાનિતિ ભાવઃ ।
અસ્ત્વેવમિત્યત આહ- વિશેષ ઇતિ ॥
વિશેષો ઽભિન્ન એવેતિ તેન નાભ્યુપગમ્યતે
ન્યાયસુધા:
વિશેષો ધર્મોભિન્ન ઇત્યેવ તાવત્ ।
તેન ભેદવાદિના નાભ્યુપગમ્યતે ।
દૂરે સવિશેષત્વમિત્યતો ઽપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાત્ ।
સમીહિતં ચ નઃ (ન) સિદ્ધયેદિત્યાશયઃ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- અભિન્ન ઇતિ ॥
અભિન્નો નિવિર્શેષશ્ચેદ્ ભેદસ્તદ્ભેદતા કુતઃ

ન્યાયસુધા:
ભેદો યદિ ભેદિભ્યામભિન્નો નિર્વિશેષશ્ચ સ્યાત્તદા તસ્ય તદ્ભેદતા તયોરયં ભેદ ઇત્યેવમ્ભાવઃ કુતો ન કુતો ઽપિ ।
તદીયતાયા ભેદેન વિશેષણ વા વિનાનુપપત્તેઃ ।
તન્માત્રત્વે ચ ધર્મધર્મિણાવેવ સ્તો ન ભેદ ઇતિ સ્યાત્ ।
તથા ચ ધર્મધર્મિણાવિત્યપિ ન સ્યાત્ ।
ભેદ એવાસ્તિ ન ધર્મધર્મિણાવિતિ વા ભવેત્ ।
તતશ્ચ ભેદો ઽપિ ન સ્યાદિતિ ।
*9,465*
ભેદસ્ય ભેદિસ્વરૂપત્વમઙ્ગીકૃત્ય વિશેષમનઙ્ગીકુર્વાણં પ્રતિ દૂષણાન્તરમાહ- અનેનેતિ ॥
અનેનાનેન ભિન્નો ઽયમિતિ યત્ સ વિશેષતઃ ।
ભેદ એવૈષ બહુધા દૃશ્યતે તત્ કિમુત્તરમ્

*9,465f.*
ન્યાયસુધા:
ભિન્નો ઽયં ઘટ ઇતિ સ ભેદ એવ વિશેષતો વિશેષણત્વેન દૃશ્યતે ન તુ ઘટઃ, કિન્તુ વિશેષ્યત્વેન ।
તથાનેનાનેન ।
વ્યત્યયો બહુલમિતિ પઞ્ચમ્યર્થે તૃતીયા ।
સહયોગે વા ।
પટાદ્ભિન્નસ્તમ્ભાદ્ભિન્નો ઘટ ઇત્યેષ ભેદ એવ સવિશેષઃ પ્રતિયોગિવિશેષસાહિત્યેન દૃશ્યતે ।
તથાયં પદાર્થો ઽનેન વક્રત્વેનાનેન કોટરવત્ત્વેન પુરુષાદ્ભિન્ન ઇતિ સ એષ ભેદ એવ વિશેષતો વ્યાવર્તકધર્મેણ દૃશ્યતે ।
પદાર્થસ્ત્વક્ષસન્નિકર્ષમાત્રેણ ।
તથાસ્માત્પટાદસ્માત્સ્તમ્ભાદસ્માત્કુડ્યાદ્ભિન્નો ઽયં ઘટ ઇત્યેષ ભેદ એવ સવિશેષતઃ પ્રતિયોગિવિશેષસાહિત્યેન નિમિત્તેન બહુધા દૃશ્યતે ।
ઘટસ્ત્વેકધૈવ ।
અતો ન ભેદો ઘટસ્ય સ્વરૂપમિતિ યત્સ્વરૂપભેદસ્ય દૂષણં પરૈરુચ્યતે ।
તત્તસ્ય કિમુત્તરં ત્વયાભિધાસ્યતે, યદિ વિશેષો નાઙ્ગીક્રિયતે, ઇત્યર્થઃ ।
યદિ વિશેષો નાઙ્ગીક્રિયતે તદા ભેદો ભેદિનાભિન્ન ઇત્યપિ નાઙ્ગીકર્તું શક્યતે ।
ભેદભેદિનોર્ભેદસાધકાનામનેકેષાં ભાવાત્ ।
વિશેષણૈવ હિ તેષામન્યથાસિદ્ધિં વ્યુત્પાદ્ય પ્રતીતિબલેન ભેદસ્ય ભેદિનાભેદો વક્તવ્યો નાન્યથેતિ ભાવઃ ।
*9,466*
તદીયત્વેન વિશેષણત્વેન સપ્રતિયોગિત્વેન લિઙ્ગિત્વેન બહુત્વેન ચ પ્રતીયમાનો ઽન્યોન્યાભાવાદિરૂપો ભેદો ન ભેદિસ્વરૂપતયાઙ્ગીક્રિયતે ।
યસ્તુ સ્વરૂપતયાઙ્ગીક્રિયતે નાસૌ તદીયત્વાદિના પ્રતીયત ઇતિ તસ્યોત્તરં બ્રૂમ ઇતિ ચેન્ન ।
અસ્યૈવ પ્રસિદ્ધત્વાદન્યસ્ય તદભાવાત્ ।
અન્યથા સ્વરૂપસ્યૈવ ભેદ ઇતિ પારિભાષિકં નામાન્તરમુક્તં સ્યાત્ ।
ન ચાદ્વૈતવાદિનઃ સ્વરૂપં નાઙ્ગીકુર્વતે ।
તત્કિમનેન ભેદેન ।
તદિદમુક્તં સ એષ ઇતિ પ્રસિદ્ધિદ્યોતકાભ્યામ્ ।
તદીયત્વાદિરુપચાર ઇતિ ચેન્ન ।
પ્રતીતેઃ સ્ફુટત્વાત્ ।
બાધકાભાવેનાભ્રાન્તિત્વાચ્ચ ।
તદિદમપ્યુક્તં દૃશ્યત ઇતિ ।
*9,468*
દૂષણાન્તરમાહ- અભેદેતિ ॥
અભેદભેદયોશ્ચૈવ સ્વરૂપત્વં હિ ભેદિના
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં ભેદસ્ય ।
કિન્ત્વભેદસ્ય ચ ભેદિનઃ સ્વરૂપત્વમેવેતિ યોજના ।
યો ભેદસ્ય ભેદિના ઘટેનાભેદમઙ્ગીકરોતિ ।
તેન તસ્યાભેદસ્યાપિ ઘટસ્વરૂપત્વમેવાઙ્ગીકરણીયમ્ ।
ભેદસમાનન્યાયત્વાદિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- તયોરપીતિ ॥
તયોરપ્ય્ ...
ન્યાયસુધા:
અભેદો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇતિ શેષઃ ।
અસ્ત્વેકેન ઘટેનાત્યન્તાભિન્નયોરભેદભેદયોરભેદસ્તતો ઽપિ કિમિત્યત આહ- અવિશેષત્વ ઇતિ ॥
... અવિશેષત્વે પર્યાયત્વં હિ શબ્દયોઃ

ન્યાયસુધા:
અભેદભેદયોરત્યન્તાભેદે વિશેષે ચાસત્યભેદાભેદશબ્દયોઃ પર્યાયત્વં સ્યાત્ ।
એકાથર્વાચિત્વાદ્ઘટકલશશબ્દાદિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
અસ્ત્વિત્યત આહ- અભેદેતિ ॥
*9,469*
અભેદભેદશબ્દૌ ચ પર્યાયાવિતિ કો વદેત્
ન્યાયસુધા:
કો વદેત્ ન કો ઽપિ ।
પ્રત્યુતાપર્યાયાવિત્યેવ વદતિ સર્વ ઇત્યપ્રામાણિકં પ્રમાણવિરુદ્ધં ચૈતદિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ભેદો ભેદિનાભિન્નસ્તન્ન્યાયેન સો ઽભેદો ઽપિ તતસ્તાવન્યોન્યમપ્યભિન્નાવિતિ તાવત્ત્વમ્ ।
તથાચ ભેદાભેદશબ્દયોઃ પર્યાયત્વપ્રાપ્તૌ વિશેષબલેનૈવ હિ તત્પરિહરણીયમ્ ।
તસ્ય ચાનઙ્ગીકારે દુષ્પરિહરં તદાપદ્યેતેતિ ।
નનુ ભેદભેદિશબ્દયોરપિ પર્યાયત્વમાપાદયિતુમુચિતમ્ ।
સત્યમ્ ।
શિષ્યૈરૂહ્યતામિતિ નોક્તમ્ ।
*9,470*
શઙ્કતે- ભેદ ઇતિ ॥
ભેદો ઽન્યોન્યમભેદશ્ચ ભેદિના ચેદ્ ...
ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ ભેદાભેદયોઃ ભેદિના ઘટેન સહાભેદસ્તથાપિ તયોરન્યોન્યં ભેદો ઽસ્તીતિ ન તચ્છબ્દયોઃ પર્યાયત્વં પ્રસજ્યતે ।
તત્કિં વિશેષણેતિ ।
પરિહરતિ- વિશેષિતેતિ ॥
... વિશેષતા

ન્યાયસુધા:
એવમઙ્ગીકુર્વાણેનાપ્યભિન્ને વસ્તુનિ વિશેષિતાઙ્ગીકરણીયૈવેત્યર્થઃ ।
તત્કથમિત્યત આહ- અવિશેષ ઇતિ ॥
નિર્વિશેષે કથં ભેદો ભેદિનૈકસ્તથાભિદા ।
પુનસ્તયોર્વિભેદશ્ચ ભેદિમાત્રત્વતો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
વિશેષાભાવે ભેદો ભેદિના એકો ઽભિન્નસ્તથાભિદા ભેદિના ઘટેનાભિન્ના, પુનસ્તયોર્ભેદાભેદયોઃ પરસ્પરં કથમુપપન્નં ભવેત્ ।
કુતો ન ભવેત્ ।
ભેદાભેદયોર્ભેદિમાત્રત્વતઃ ।
અન્યથા ઘટસ્યાપિ સ્વતો ભેદઃ સ્યાત્ ।
ઘટેનાભિન્નયોર્ભેદાભેદયોઃ પરસ્પરં ભેદ(કાર્ય)નિર્વાહાર્થં ઘટેન સવિશેષ એવાભેદો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇતિ ભાવઃ ।
*9,471*
શઙ્કતે- ભેદિનશ્ચેતિ ॥
ભેદિનશ્ચૈવ ભેદસ્ય વિશેષો યદિ ગમ્યતે ।
અભેદાભેદિનોશ્ચૈવ ... ॥ મનુવ્_3,2.169અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દાવન્યોન્યસમુચ્ચયાર્થૌ ।
એવશબ્દૌ પરસ્પરં સવિશેષાભેદવ્યાવૃત્ત્યર્થૌ ।
ગમ્યતે ઽભ્યુપગમ્યતે ।
ભેદસ્ય ભેદિનશ્ચ ઘટસ્યાભેદો વિશેષશ્ચ મયાભ્યુપગમ્યતે ।
તથાભેદસ્યાભેદિનશ્ચ તસ્ય સવિશેષો ઽભેદો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
તથાચ ભેદાભેદયોર્ઘટતન્માત્રત્વાભાવેન પરસ્પરં ભેદોપપત્તેર્ન શબ્દયોઃ પર્યાયત્વમ્ ।
તતશ્ચ ભેદાભેદયોઃ પરસ્પરમભેદો વિશેષશ્ચાઙ્ગીકાયર્ ઇત્યસદિતિ ભાવઃ ।
એવમપિ ધર્મધર્મિણોર્ભેદમભ્યુપગચ્છતાન્તતો ઽભિન્ને વસ્તુનિ વિશેષો ઽઙ્ગીર્ક્તવ્ય ઇત્યભિમતં યદ્યપિ સિદ્ધમેવ, તથાપ્યુક્તં તત્ત્વં ન પરિત્યાજ્યમિત્યાશયવાન્પરિહરતિ- કિમિતિ ॥
... કિં ભેદો ઽભેદભેદયોઃ

ન્યાયસુધા:
એવઞ્ચેદભેદભેદયોર્ભેદઃ કસ્માત્કલ્પ્યતે ।
તયોરપિ સવિશેષાભેદ એવાઙ્ગીકર્તવ્યઃ ।
તત્રોપપત્તિમાહ- વિશેષણૈવેતિ ॥
વિશેષેણૈવ સર્વત્ર યદિ વ્યવહૃતિર્ભવેત્ ।
કલ્પનાગૌરવાયૈવ કિં ભેદઃ કલ્પ્યતે તદા

ન્યાયસુધા:
સર્વત્ર ભેદભેદિનોરભેદાભેદિનોશ્ચાભેદે ઽપિ વિશેષેણૈવ તન્માત્રતાભાવનિબન્ધના વ્યાવહૃતિર્ભવેદિત્યઙ્ગીકૃતં ચેદ્ભેદાભેદયોસ્તર્હિ ભેદઃ કિં કલ્પનાગૌરવાયૈવ કલ્પ્યત ઇતિ સોલ્લુણ્ઠવચનમ્ ।
ભેદાભેદયોર્ઘટેનેવ પરસ્પરમપિ સવિશેષત્વેનૈવ સર્વસ્યોપપત્તૌ ભેદકલ્પને કલ્પનાગૌરવં સ્યાત્ ।
અનેકપદાર્થકલ્પનાત્ દ્વિધા કલ્પનાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
અસ્ત્વેવં તતઃ કિમાયાતં પ્રકૃત ઇત્યત આહ- વિશેષેણૈવેતિ ॥
ભેદસ્ય ભેદિનાભેદે ઽપિ તદીયત્વાદિવ્યવહૃતિર્ભેદાભેદયો(શ્ચર્)ઘટેનાભેદે ઽપ્યપર્યાયશબ્દવ્યવહૃતિર્યદિ વિશેષેણૈવ ભવેત્ તદા ધર્મધમિર્ણોરપિ ભેદઃ કિં કલ્પનાગૌરવાયૈવ કલ્પ્યતે ।
ધર્મધમિર્ણોર્ભેદમઙ્ગીકૃત્યાપ્યન્તતો વિશેષો ઽઙ્ગીકાર્યઃ તતો વરમાદિત એવ તદઙ્ગીકરણમ્ ।
અન્યથા કલ્પનાગૌરવપ્રસઙ્ગાદિતિ । એતેન પુરા ન કિમિતિવિવૃતં ભવતિ ।
*9,473*
યદિ કલ્પનાગૌરવભયાદ્ધર્મધર્મિણોરભેદમઙ્ગીકૃત્ય વ્યવહારવિશેષાર્થં વિશેષો ઽઙ્ગીક્રિયતે ।
તર્હિ ગવાશ્વયોરપિ તથા કલ્પ્યતામ્ ।
અવિશેષાત્ ।
તથાચ ભેદ એવ જગતિ ન સ્યાદિત્યત આહ- ઐક્યેતિ ।
ઐક્યપ્રતીત્યભાવેન ભેદ એવ ગવશ્વયોઃ
ન્યાયસુધા:
ભેદ એવ સ્વીક્રિયતે ન વિશેષઃ ।
ગવશ્વયોરિતિ પ્રમાદપાઠઃ ।
મૂલકોશેષ્વદર્શનાત્ ।
ઐક્યપ્રતીત્યભાવે ઽપિ કુતો વિશેષો નાઙ્ગીક્રિયત ઇત્યત આહ- સ એવેતિ ॥
સ એવેતિ પ્રતીતૌ હિ વિશેષો નામ ભણ્યતે

ન્યાયસુધા:
ધર્મધર્મિપ્રતિબન્દ્યા હિ ગવાશ્વયોવિર્શેષઃ પરેણાપાદનીયઃ ।
નચ તત્રાવિશેષઃ ।
અભેદપ્રતીત્યા તત્ર તદઙ્ગીકારાત્ ।
ઇહ ચ તદભાવાત્ ।
ભેદસ્ય પ્રતીતિસિદ્ધત્વેન કલ્પના(ગૌરવાભાવાચ્ચેતિ)ભાવાદિતિ ।
*9,476*
અધુનાભેદવાદિનાપિ વિશેષમઙ્ગીકારયતિ- સચ્ચિદાદેરિતિ ॥
સચ્ચિદાદેરપર્યાયસિદ્ધયર્થં માયિનાપિ હિ ।
અઙ્ગીકાર્યો વિશેષો ઽયં ... ॥ મનુવ્_3,2.172અ-ચ્ ॥
*9,476f.*
ન્યાયસુધા:
માયિનાપીતિ ।
ક્રિયાદિવિષયાણાં વાક્યાનાં માયિકવિષયતામઙ્ગીકુર્વતાપીતિ યાવત્ ।
તત્ર હેતુઃ સચ્ચિદાદેઃ પદસમૂહસ્ય અપર્યાયત્વસિદ્ધયર્થમિતિ ।
અયમિતિ અપર્યાયશબ્દપ્રવૃત્તિહેતુઃ ।
વિશેષસ્ય તથાભાવઃ પ્રમિત ઇતિ હિશબ્દઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સન્તુ તાવત્ક્રિયાદિવિષયાણિ વાક્યાન્યસત્યવિષયાણિ ।
તથાપિ"સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ; ઇત્યાદીનિ તાવત્સત્યવિષયાણિ પરેણાઙ્ગીકૃતાન્યેવ ।
તેષાં ચાખણ્ડાર્થનિષ્ઠત્વે સત્યજ્ઞાનાદિપદાનામેકાર્થત્વેન પર્યાયત્વં સ્યાત્ ।
નચ તદ્યુક્તં સહપ્રયોગદર્શનાત્ ।
નચ ભેદો ઽઙ્ગીકર્તું શક્યઃ ।
એકમેવાદ્વિતીયમિત્યાદિશ્રુતિવિરોધાત્ ।
અતઃ સત્યે ઽપિ વિશેષો ઽઙ્ગીકાર્યઃ ।
તસ્યાપર્યાયશબ્દપ્રવૃત્તિહેતુતા ચાનયૈવાર્થાપત્ત્યા સિદ્ધા ।
તથાત્વેનૈવ તત્કલ્પનાદિતિ ।
*9,479*
અપોહવાદાશ્રયેણ શઙ્કતે- યદીતિ ॥
... યદ્યસત્યવિશેષણમ્ ।
પૃથક્ પૃથગ્ વારયિતું શબ્દાન્તરમિતીષ્યતે ॥ મનુવ્_3,2.172દ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
સત્યાદિપદાનાં વિધિવાચિત્વે વિધીયમાનાનાં સત્યત્વાદિવિશેષણાનાં બ્રહ્મણ્યભાવાત્ સ્વરૂપમાત્રસ્ય ચૈકત્વાત્પર્યાયત્વં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ અસત્યત્વાદ્યપોહવાચિત્વાત્ ।
નચૈવં સતિ વૈયર્થ્યમ્ ।
બ્રહ્મણ્યસત્યત્વાદીનાં વિશેષણાનાં ભ્રાન્તિકલ્પિતત્વેન તન્નિવારણાર્થત્વાત્ ।
સન્તિ હિ નાસ્તિ બ્રહ્મ, સદપિ ન જ્ઞાનં પરિચ્છિન્નં (ચે)વેત્યાદિપ્રતીતયઃ પ્રાણિનામ્ ।
નચ સત્યપદમજ્ઞાનસ્યાપ્યપોહં વક્તિ યેનૈકેનૈવાલમિતિ સ્યાત્ ।
તસ્માન્ન પર્યાયત્વં વૈયર્થ્યં ચેતિ ।
યદ્વા સત્યાદિપદાનિ સત્યત્વાદિપૃથગર્થવાચીન્યેવેતિ ન પર્યાયતામાપદ્યન્તે ।
બ્રહ્મણિ તુ લક્ષણયા પ્રવર્તન્ત ઇતિ ન તત્ર વિશેષણાનિ સમર્પયન્તિ ।
નહિ ગઙ્ગાપદં તીરે ગઙ્ગાત્વમર્પયતિ ।
નચૈવમેકેનૈવ લક્ષિતત્વાદિતરેષાં વૈયર્થ્યમિતિ વાચ્યમ્ ।
આરોપિતાનામસત્યત્વાદિવિશેષણાનાં પ્રત્યેક્તં નિવારણેન સાર્થક્યાત્ ।
નચ સઙ્ગતિગ્રહણવિષયાભાવાલ્લક્ષણાનુપપત્તિઃ ।
શબલે ગૃહીતસઙ્ગતિકાનાં સત્યબ્રહ્મલક્ષકત્વોપપત્તેઃ । અતો ન પર્યાયત્વં નાપિ વૈયર્થ્યમિતિ શઙ્કાર્થઃ ।
અસત્યવિશેષણમ્ અસત્યત્વ(ત્વાદિ)વિશેષણમ્ ।
આરોપિતં વિશેષણમિતિ વા ।
ઇતિ યદીષ્યત ઇત્યન્વયઃ ।
પરિહરતિ- માયેતિ ॥
માયાવિશેષરાહિત્યવિશેષેણ વિશેષિતા ।
સત્યસ્યાપિ ભવેત્ ... ॥ મનુવ્_3,2.173અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
માયાશબ્દેનારોપિતત્વમાચષ્ટે ।
એવં કુસૃષ્ટૌ કલ્પિતાયામપિ ન સત્યસ્યાખણ્ડતાસિદ્ધિઃ ।
કલ્પિતાસત્યત્વાદિવિશેષરાહિત્યલક્ષણવિશેષવિશેષિતાયા અવર્જનીયત્વાદિત્યર્થઃ ।
*9,482*
શઙ્કતે- સા ચેતિ ॥
... સા ચ તથા ચેદ્ ...
ન્યાયસુધા:
ભવેદખણ્ડત્વખણ્ડનં યદ્યારોપિતવિશેષપરાહિત્યરૂપવિશેષણવિશેષિતા સત્યા સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
અપિ તર્હિ સાપ્યસત્યત્વાદિવદારોપિતૈવ ।
ન હ્યારોપિતેન રૂપેણ ગગનસ્ય નીરૂપતા વિહન્યત ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ- અનવસ્થિતિરિતિ ॥
... અનવસ્થિતિઃ

ન્યાયસુધા:
વાક્યાર્થસ્યેતિ શેષઃ ।
એવં તર્હિ ન કો ઽપિ વાક્યાર્થો વ્યવસ્થિતઃ સ્યાત્ ।
સત્યત્વાદિવિશેષવત્તયાસત્યત્વાદિવ્યાવૃત્તિમત્તયા ચાપ્રતિપાદિતત્વાત્ ।
નહિ સંસર્ગભેદૌ વિહાય વાક્યાર્થો ઽસ્તિ ।
બ્રહ્મૈવ વાક્યાર્થ ઇતિ ચેન્ન ।
તસ્ય સ્વપ્રકાશત્વાત્ ।
વ્યાવૃત્તેશ્ચાસત્યત્વાદિતિ ।
યદ્વા પ્રતીતા સા ચ સ્વાભાવવ્યાવર્તકત્વેનૈવ વ્યવતિષ્ઠતે ન બ્રહ્મવિષયત્વેન ।
યેનાખણ્ડતા વ્યાહન્યત ઇતિ શઙ્કાર્થઃ ।
એવમપિ તદભાવવ્યાવૃત્તિરૂપવિશેષણવિશિષ્યતાયા અપરિહારાદખણ્ડત્વહાનિરેવ ।
સાપિ તથા ચેત્ અનવસ્થિતિઃ બ્રહ્મજ્ઞાનસ્યાવ્યવસ્થૈવેતિ પરિહારાર્થઃ ।
ન કેવલં બ્રહ્મણો નિર્વિશેષત્વે પદાનાં પૌનરુક્ત્યાદિ(કં) કિન્નામૈકસ્યાપિ પદસ્ય તત્ર પ્રવૃત્તિર્ન ભવેદિત્યાહ- યદીતિ ॥
યદિ સત્યે વિશેષો ન ન તદુક્તિર્ભવેત્ તદા
ન્યાયસુધા:
ગુણકર્માદિનિમિત્તમનાલમ્બ્ય કસ્યાપિ શબ્દસ્ય પ્રવૃત્ત્યભાવાદિતિ ભાવઃ ।
*9,485*
શઙ્કતે- લક્ષ્યતે ચેતેનેતિ ॥
લક્ષ્યતે ચેત્ તેન ...
ન્યાયસુધા:
સ્યાદયં દોષો યદિ બ્રહ્મ શબ્દાભિધેયં સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
કિન્તુ તેન શબ્દેન લક્ષ્યત એવ ।
નહિ લક્ષણા ગુણક્રિયાદ્યપેક્ષા ।
તથાત્વે ખલ્વભિધૈવ સ્યાદિતિ ।
પરિહરતિ- લક્ષ્યમિતિ ॥
... લક્ષ્યમિત્યપિ સ્યાદ્ વિશેષિતા

*9,486*
ન્યાયસુધા:
એવમઙ્ગીકારે ઽપિ બ્રહ્મણો લક્ષ્યમિતિ વિશેષિતા સ્યાત્ ।
લક્ષ્યત્વં તાવદપરિહાયર્મિત્યર્થઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
મુખ્યાર્થયોગાદિનાપિ વિશેષિતા સ્યાદેવ ।
નનુ લક્ષ્યત્વમપિ બ્રહ્મણો નાસ્ત્યેવ લક્ષ્યમિત્યપિ લક્ષણયૈવોચ્યતે નાભિધાનવૃત્ત્યેતિ ચેન્ન ।
અત્રાપિ વાક્યે પરેણ લક્ષ્યપદસ્ય પ્રયોગાલ્લક્ષ્યત્વવિશેષપ્રાપ્તેઃ ।
તેનાપિ લક્ષ્યમેવેતિ ચેત્તત્રાહ- પુનરિતિ ॥
પુનઃપુનર્લક્ષણાયામપિ સ્યાદનવસ્થિતિઃ
ન્યાયસુધા:
લક્ષણાયામાશ્રિતાયાં સત્યામિતિ શેષઃ ।
શઙ્કતે- યદીતિ ॥
યદ્યભાવવિશેષિત્વં સ્યાદઙ્ગીકૃતમેવ તે

ન્યાયસુધા:
તે મતે ઇતિ શેષઃ ।
તૃતીયાર્થે ઽવ્યયં વા ।
યદુક્તં માયાવિશેષરાહિત્યવિશેષણવિશેષિતા સત્યસ્યાપિ ભવેદિતિ ।
તન્નાનિષ્યમ્ ।
અભાવરૂપવિશેષવત્ત્વસ્ય મયાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
"નેહ નાનાસ્તિઽ; ઇતિ શ્રુતિઃ"ઇહ ભૂતલે ઘટો નાસ્તિઽ; ઇતિવદભાવં બ્રહ્મણ્યઙ્ગીકરોત્યેવ ।
યચ્ચોક્તં ન તદુક્તિર્ભવેત્તદેતિ ।
તદપ્યસત્ ।
ભાવનિમિત્તાભાવે ઽપ્યભાવનિમિત્તેન પદપ્રવૃત્ત્યુપપત્તેઃ ।
અભાવધર્મવત્ત્વસ્ય ચાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
એતેન લક્ષ્યમિત્યેતદપિ નિરસ્તમ્ ।
લક્ષ્યપદસ્યાપ્યપોહવાચિત્વોપપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
*9,487f.*
અત્ર વક્તવ્યં પરમસિદ્ધાન્તમખણ્ડત્વં પરિત્યજ્યાભાવધર્મવત્ત્વં કસ્માદઙ્ગીકરોષીતિ ।
અથ બ્રૂયાત્ ।
સત્યં જ્ઞાનમનન્તં વિજ્ઞાનમાનન્દમિત્યાદિપદાનિ તાવદ્બ્રહ્મણિ શ્રૂયન્તે ।
નચ તેષાં વિધિરૂપો ઽર્થઃ સ્વીકર્તું શક્યઃ ।
નેહ નાનાસ્તીત્યાદિશ્રુતિવિરોધાત્ ।
અભાવધર્માઙ્ગીકારે ચ ન વિરોધ ઇત્યુક્તમિતિ ।
તત્રાહ- અસાર્વજ્ઞાદીતિ ॥
અસાર્વજ્ઞ્યાદિરાહિત્યમપ્યેવં તે ભવિષ્યતિ
ન્યાયસુધા:
તે અઙ્ગીકાર્યમિતિ શેષઃ ।
યથા હિ સત્યજ્ઞાનાદિપદાનિ બ્રહ્મણિ શ્રૂયન્તે, એવમેષ સર્વજ્ઞઃ, એષ સર્વેશ્વરઃ, ઇતિ સાર્વજ્ઞાદિપદાન્યપિ ।
તથાચ યથા તાન્યનૃતત્વાદ્યભાવવાચીન્યેવમેતાન્યપિ અસર્વજ્ઞત્વાદ્યભાવવાચિતયા (ત્વયા) અઙ્ગીકર્તવ્યાન્યેવ ।
તતશ્ચ સત્યજ્ઞાનાદિવાક્યં તત્ત્વાવેદકં સાર્વજ્ઞાદિવાક્યં માયાશબલપરમિતિ વિભાગો ન યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
મા ભૂદયં વિભાગો ઽસાર્વજ્ઞાદ્યભાવો ઽપિ બ્રહ્મણ્યઙ્ગીક્રિયત એવેત્યત આહ- તદેતિ ॥
તદા સાર્વજ્ઞ્યમેવ સ્યાદ્ ભાવાર્થત્વાન્નઞોર્દ્વયોઃ

ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મણ્યસાર્વજ્ઞાદ્યભાવે ઽઙ્ગીકૃતે (સતિ) સાવર્જ્ઞાદિભાવધર્મા દુર્નિવારા એવ ।
કુતઃ ।
દ્વૌ નઞૌ પ્રકૃતમર્થં સાતિશયં ગમયત ઇતિ ન્યાયાદિત્યર્થઃ ।
એતચ્ચ ચતુર્થે સ્પષ્ટયિષ્યતે ।
*9,489*
અસાર્વજ્ઞાદિરાહિત્યમપ્યેવં તે ભવિષ્યતીત્યુક્તાનઙ્ગીકારે બાધકમાહ- યદીતિ ॥
યદિ નૈતાદૃશં ગ્રાહ્યમ્ ...

ન્યાયસુધા:
સર્વજ્ઞાદિપદં બ્રહ્મણિ શ્રૂયમાણમસાર્વજ્ઞાદિનિવૃત્તિં બોધયતીત્યેતાદૃશં પ્રમેયં યદિ ન ગ્રાહ્યં તદાઽનન્દપદમપ્યસુખત્વં ન નિવર્તયેત્, સત્યપદં ચાસત્યત્વમ્, જ્ઞાનપદં ચાજ્ઞાનત્વમ્, આત્મપદં ચાનાત્મત્વમ્ ।
અવિશેષાદિતિ વાક્યશેષઃ ।
*9,490*
મા ભૂદાનન્દાદિપદાનામસુખત્વાદિવ્યાવર્તકત્વમ્ ।
કો દોષ ઇત્યત આહ- અસુખત્વેતિ ॥
... અસુખત્વાનિવર્તનાત્ ।
અસત્ત્વજ્ઞાનતાદેશ્ચ સ્યાદસત્ત્વાદિકં તદા ॥ મનુવ્_3,2.177બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અસત્ત્વાજ્ઞાનતાદેશ્ચાનિવર્તનાદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અયમ્ભાવઃ ।
બ્રહ્મણિ તાવદસત્ત્વાદિકં પ્રસક્તમ્ ।
તદ્વયાવર્તનાય સત્યજ્ઞાનાદિવાક્યાનાં પ્રવૃત્તિઃ ।
તાન્યપિ ચેન્ન તદ્વયાવર્તયન્તિ તદા બ્રહ્મણો ઽસત્ત્વાદિકં તાત્ત્વિકમેવેત્યાપન્નમિતિ ।
યદ્વા યદિ નૈતાદૃશમિત્યધ્યાહારેણ વિનૈકમેવ વાક્યં બુદ્ધયા વિવિચ્ય તુ યોજ્યમિતિ ।
*9,491*
શઙ્કતે- અનૃતાદીતિ ॥
અનૃતાદિવિરોધિત્વં યદ્યસ્યાભ્યુપગમ્યતે
ન્યાયસુધા:
અસ્ય સત્યત્વાદેઃ ।
અયમર્થઃ ।
સત્યાદિપદાનિ તાવદાપાતતઃ સત્યત્વાદિવિશેષણાનિ સમર્પયન્તિ ।
તદનન્તરં તત્તદ્વિરોધ્યાકારનિવર્તકત્વેન પર્યવસ્યન્તિ ।
યથોક્તમ્"પ્રતિ(પા)પદ્યપદાર્થં હિ વિરોધાત્તદ્વિરોધિનઃ ।
પશ્ચાદભાવં જાનાતિ વધ્યઘાતકવત્પદાત્ઽ; ઇતિ ।
સત્યત્વાદિવિશે(ષણાનાં)ષાણાં ચાનૃતત્વાદિવિરોધિત્વં સુપ્રસિદ્ધમિતિ કથં ન તદ્વયાવૃત્તિરિતિ ।
સમવેતત્પ્રકૃતે ઽપીત્યાહ- અનૈશ્વર્યેતિ ॥
અનૈશ્વર્યવિરોધિત્વમપ્યેવં કિં નિવાર્યતે

ન્યાયસુધા:
સર્વેશ્વરાદિપદસમર્પિતસ્યૈશ્વર્યાદેરિતિ શેષઃ ।
*9,492*
ઉપસંહરતિ- અખણ્ડેતિ ॥
અખણ્ડખણ્ડનાદેવં વિશેષોઽખણ્ડવાદિના ।
ખણ્ડિતેનાપિ મનસા સ્વીકાર્યોઽનન્યથાગતેઃ

ન્યાયસુધા:
એવ(યસ્માદે)વમખણ્ડખણ્ડનાદખણ્ડવાદિનાપીત્યન્વયઃ ।
અનન્યથાગતેહે તોઃ, ખણ્ડિતેન ઉત્તરોત્પ્રેક્ષારહિતેન ।
*9,493*
ઇદાનીં ભેદાભેદવાદિનં વિશેષમઙ્ગીકારયતિ- અખણ્ડેતિ ॥
અખણ્ડખણ્ડવાદિભ્યાં ખણ્ડાખણ્ડેન ચૈવ તત્ ।
મહાદરેણ શિરસિ વિશેષો ધાર્ય એવ હિ

ન્યાયસુધા:
યસ્માદેવમખણ્ડવાદિભ્યાં વિશેષો ઽઙ્ગીકાર્યસ્તત્તસ્માદેવ હિ ખણ્ડાખડેન ખણ્ડાખણ્ડવાદિના ચ વિશેષો ઽઙ્ગીકાર્ય એવ ।
કુન્તાઃ પ્રવિશન્તીતિવદુપલક્ષણયા અર્શઆદિભ્યો ઽજિતિ વા ખણ્ડાખણ્ડેનેતિ સાધુ ।
તથાહિ ।
ધર્મધર્મિણોર્ભેદાભેદાવિતિ વદતા તૌ કિં તાભ્યામત્યન્તં ભિન્નાવઙ્ગીક્રિયેતે ઉતાત્યન્તાભિન્નાવથ ભિન્નાભિન્નૌ ।
નાદ્યઃ ।
ભેદાનવસ્થાપત્તેઃ ।
ભેદસ્ય સ્વરૂપત્વે ચ વિશેષાનઙ્ગીકારે તદીયત્વાદ્યનુપપત્તેઃ ।
ભેદાભેદયોરત્યન્તભિન્નયોઃ સમ્બન્ધાભાવેન તદીયત્વાનુપપત્તેશ્ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તદીયત્વાદ્યનુપપત્તેશ્ચ ।
ભેદાભેદશબ્દયોઃ પર્યાયત્વાપત્તેશ્ચ ।
ન તૃતીયઃ ।
અનવસ્થાપત્તેઃ ।
ક્વચિદ્ભેદાભેદયોરભેદે પૂર્વદોષાનુષઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્ભેદાભેદવાદિનાપિ ક્વચિદ્વિશેષો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇતિ ।
તદેવમુભયવ્યપદેશાન્યથાનુપપત્ત્યા ભગવદ્ધર્માણાં સવિશેષો ઽત્યન્તાભેદ એવેતિ સિદ્ધમ્ ।
*9,496*
નનુ નાયં સૂત્રકારાભિપ્રાયો ભવિતુમર્હતિ ।
તેનાનેવંવિધાનામહિકુણ્ડલાદીનાં નિદર્શનાનામુપાત્તત્વાત્ ।
અહેરવયવાનામન્યોન્યસંયોગવિશેષો હ્યહિકુણ્ડલમિત્યુચ્યતે ।
સ તાવદહિના નાત્યન્તાભિન્નઃ ।
પ્રકાશશ્ચ દ્રવ્યાન્તરં ન સૂર્યાભિન્ન ઇત્યતઃ પ્રકાશાશ્રયવદ્વેતિ નિદર્શનમપિ નાત્યન્તાભેદોપયુક્તમ્ ।
કાલસ્ય પૂર્વત્વં નામ પ્રધ્વસ્તક્રિયાસમ્બન્ધ ઇતિ ન પૂર્વવદ્વેત્યપિ પ્રકૃતાનુગુણમિત્યત આહ- નિદર્શનેતિ ॥
નિદર્શનત્રયેણાતો ભગવાનત્યભિન્નતામ્ ।
ગુણાનામાદરેણાહ ... ॥ મનુવ્_3,2.181અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યત એવમર્થાપત્ત્યા ભગવદ્ગુણાનાં ભગવતા સવિશેષો ઽત્યન્તાભેદઃ સિદ્ધો ઽત્ર ઇત્યર્થઃ ।
અત્યભિન્નતાં સવિશેષામ્ ।
નિરવકાશપ્રમાણાનુસારેણ નિદર્શનત્રયમપિ સવિશેષાભેદોપયુક્તત્વેન સૂત્રકારસ્યાભિમતં જ્ઞાતવ્યમિત્યાશયઃ ।
તત્રાહિકુણ્ડલં યદ્યપિ ભેદાભેદવત્તથાપિ મન્દાનામભેદે બુદ્ધિમવતારયિતુમુપાત્તમ્ ।
યથા પૃથિવ્યામોષધયઃ સમ્ભવન્તીતિ યથા ।
પ્રકાશશબ્દેન ચ ભાસ્વરં રૂપં વિવક્ષિતમ્ ।
તચ્ચ યાવદ્રવ્યભાવિત્વાત્સૂર્યમણ્ડલેનાત્યન્તાભિન્નમેવ ।
પૂર્વત્વં ચ પૂર્વકાલસમ્બન્ધ ઇતિ સકલલોકસિદ્ધમિતિ ।
નન્વેકેનૈવ નિદર્શનેનાલં કિં ત્રયેણેત્યત ઉક્તમ્- આદરેણેતિ ॥
*9,498*
એવં સાક્ષાદધિકરણાર્થં વ્યાખ્યાયેદાનીમનુષઙ્ગસિદ્ધમર્થં દર્શયતિ- તચ્ચેતિ ॥
... તચ્ચ નાભિહિતાન્વયઃ

ન્યાયસુધા:
તસ્માદેવ ભગવદ્ધર્માણાં ભગવતા સવિશેષાભેદસ્ય સમર્થિતત્વાદેવ પદાભિહિતૈઃ પદાર્થૈરન્વયબોધ ઇત્યેતન્મતં નેતિ લભ્યત ઇતિ શેષઃ ।
અભિહિતાન્વયગ્રહણમુપલક્ષણમ્ ।
વક્ષ્યમાણાન્વિતાભિધાનવ્યતિરિક્તાનાં સર્વેષામપિ મતાનામનુપપન્નત્વાત્ ।
યદિ તર્હ્યભિહિતાન્વયવાદો ઽનુપપન્નઃ ।
કઃ પન્થાઃ સૂત્રકારસ્યાભિમતઃ ।
નહિ નિરુપાયમન્વયજ્ઞાનમિતિ સમ્ભવતિ ।
અન્વિતાભિધાનમિતિ બ્રૂમઃ ।
તત્રાપ્યસ્તિ વિશેષ ઇત્યાશયેનાહ- યદેતિ ॥
યદાશેષવિશેષાણમુક્તિઃ સામાન્યતો ભવેત્ ।
પદૈકેનાપ્યુત્તરેણ વિશેષાવગતિર્ભવેત્

ન્યાયસુધા:
યદાશબ્દો યદ્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યશેષવિશેષાણામિત્યશેષવિશેષાન્વિતસ્યેત્યર્થઃ ।
એકશબ્દો મુખ્યાર્થઃ ।
પદેષ્વેકં પદૈકમા(દ્યે ન)દ્યપદેનેત્યર્થઃ ।
કર્મધારયત્વે તુ પૂર્વકાલૈકેત્યેકપદસ્ય પૂર્વનિપાતઃ સ્યાત્ ।
આપં તથાપિ ।
ઉત્તરેણ પદજાતેનાન્વયવિશેષાવગતિઃ ।
*9,505*
એતદુક્તં ભવતિ ।
સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદિત્યાદિબ્રહ્મપ્રતિપાદકવાક્યગતાનિ સકલાન્યપિ પદાન્યન્વિતાર્થાભિધાયીનિ ।
તત્ર બ્રહ્મપદં સત્યત્વસર્વજ્ઞત્વાદ્યશેષવિશેષાન્વિતં બ્રહ્મ પ્રતિપાદયતિ ।
નચૈવં સત્યાદિપદાનાં વૈયર્થ્યમ્ ।
યતઃ સામાન્યત એવાન્વિતાભિધાને શક્તિઃ પદાનાં નાન્વયવિશેષાભિધાને ।
અતો બ્રહ્મપદેન સામાન્યતઃ સમસ્તયોગ્યધર્માન્વિતે બ્રહ્મણિ પ્રતીતે સત્યત્વેનાન્વિતં જ્ઞાનત્વેનાન્વિતમિતિ વિશેષાન્વયપ્રતિપત્ત્યર્થાનિ સત્યાદિપદાનીતિ ।
*9,506*
નન્વભિહિતાન્વયાદિવાદાનામનુપપન્નત્વમન્વિતાભિધાનસ્યોપપન્નત્વં ચ પ્રથમસૂત્રે સૂત્રકારેણોક્તમેવ ।
તત્કિમત્રાધિકરણસિદ્ધાન્તતયા તદ્વર્ણનેન ।
ઉચ્યતે ।
અતઃશબ્દેન હ્યન્વયબોધે ઽસ્ત્યુપાય ઇત્યેતાવન્માત્રં પ્રતીયતે ।
ન પુનઃ પદાન્યેવ ન પદાભિહિતાર્થાદીનીતિ વિશેષઃ ।
તત્ર વ્યાખ્યાતારં પ્રતિ કુતો ઽયં સૂત્રકૃતો ઽભિપ્રાય ઇતિ ભવત્યેવ પરિચોદના ।
તત્સમાધાનાય ચાધિકરણસિદ્ધાન્તવર્ણનમુપપન્નમેવ ।
યદ્યપ્યુપપન્નઃ સૂત્રકારાભિપ્રાય ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
તથાપ્યધિકરણસિદ્ધાન્તવર્ણનમિષેણ તત્ર સંક્ષેપતો વ્યુત્પાદિતોપપત્તીનાં પ્રપઞ્ચાય પ્રયત્નો ઽયમિત્યદોષઃ ।
*9,507*
તદિતિ પરામૃષ્ટં હેતું દર્શયતિ- યત ઇતિ ॥
યતો ઽશેષવિશેષાણાં વસ્તુનાસ્ત્યેવ ચૈકતા ।
અતઃ ... ॥ મનુવ્_3,2.183અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
વસ્તુના બ્રહ્મણા ।
ચશબ્દાદ્વિશેષશ્ચ ।
અતો નાભિહિતાન્વયાદિવાદાઃ કિન્નામોક્તવિધાન્વિતાભિધાનમિતિ શેષઃ ।
તથાહિ ।
સત્યત્વાદિધર્માણાં તાવદ્બ્રહ્મણાત્યન્તાભેદઃ સમર્થિતઃ ।
તતો બ્રહ્મવાચકસ્ય બ્રહ્મપદસ્ય સત્યત્વાદિવાચકત્વમાવશ્યકમેવ ।
કિન્ત્વભેદે ઽન્વય એવ નાસ્તિ કુતસ્તદભિધાનં વિશેષતો ઽભિધાનપ્રસઙ્ગશ્ચેત્યવશિષ્યતે ।
તત્ર સવિશેષત્વાઙ્ગીકાર એવ સમાધિઃ ।
અભેદે ઽપિ વિશેષશક્ત્યાન્વિતત્વસ્ય વિશેષાનભિદાનસ્ય ચોપપત્તિરિતિ ।
*9,508*
સ્યાદેતત્ ।
અસ્મિન્નન્વિતાભિધાનવાદે વિશેષાન્વયપ્રતિપત્તિર્નિર્નિબન્ધનૈવાપદ્યતે ।
સકલપદાનાં સામાન્યતો ઽન્વિતાભિધાને સામર્થ્યાત્ ।
નચાદ્યં પદં સામાન્યતો ઽન્વિતાભિધાય્યુત્તરં તુ વિશેષત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
આદ્યત્વાદેરવ્યવસ્થિતત્વાત્ ।
વેદવાક્યે ઽપિ હિ ક્વચિદ્બ્રહ્મપદમાદ્યં ક્વચિદુત્તરમિત્યત આહ- સામાન્યત ઇતિ ॥
... સામાન્યતો જ્ઞાતઃ પદાન્તરબલાત્ પુનઃ ।
ભવેદ્ વિશેષતો જ્ઞાનસ્તેન સ્યાદન્વિતોક્તિતા ॥ મનુવ્_3,2.183ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
એકૈકશઃ પદૈઃ સામાન્યતો ઽન્વિતતયા જ્ઞાતો ઽર્થઃ પુનઃ પદાન્તરસન્નિધાનાહિત(શક્તિ)બલાદ્વિશેષતો ઽન્વિતત્વેન જ્ઞાતો ભવેત્ ।
તેન કારણેન પદાનામન્વિતોક્તિતાન્વિતાભિધાયિતા સ્યાદુપપન્નેતિ શેષઃ ।
*9,510*
સવિશેષાભેદસમર્થનેનોક્તપ્રકારં પદાનામન્વિતાભિધાનં સિદ્ધમિત્યયુક્તમ્ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
રૂપસ્ય હિ ઘટેનાભેદ ઇતિ ત્વચા તસ્મિન્ગૃહીતે તદપિ ગૃહ્યેત ।
અથાવિશેષેણ પ્રતિબદ્ધં તદ્ગ્રહણમિત્યુચ્યતે ।
તર્હ્યત્રાપિ પ્રતિબન્ધઃ સ્યાત્ ।
વિશેષાભિધાનં પ્રતિબદ્ધમેવેતિ ચેત્ ।
સામાન્યાભિધાનમપિ કુતો ન પ્રતિબદ્ધમ્ ।
અથ સમ્ભાવનૈવૈષોક્તેતિ મતં તદા નાયમધિકરણસિદ્ધાન્તઃ ।
એકસ્ય સિદ્ધાવનુષઙ્ગી યો ઽર્થઃ સિદ્ધયતિ સો ઽધિકરણસિદ્ધાન્તો ન હિ સમ્ભાવનાસિદ્ધિરિત્યત આહ- સ્વાર્થ એવેતિ ॥
[જોસ્હિ-20]
સ્વાર્થ એવાન્વિતો યસ્માત્ કેનચિત્ તદ્વિશેષતઃ ।
અનેનેતિ તદુક્તયૈવ જ્ઞાયતે ઽનુભવેન હિ

*9,510f.*
ન્યાયસુધા:
યસ્માત્કેનચિદન્વિત એવ પદાનાં સ્વાર્થ ઇતિ, અનેન સત્યત્વેન જ્ઞાનત્વેન વાન્વિત ઇતિ, તદ્વિશેષતો ધર્મવિશેષેણ અન્વયઃ તદુક્ત્યૈવ સત્યાદિપદોક્ત્યૈવ જ્ઞાયત ઇત્યનુભ(વેન)વસિદ્ધમ્ ।
તસ્માદુક્તં યુક્તમિતિ શેષઃ ।
પ્રત્યેકં પદાનિ સામાન્યતો ઽન્વિતાભિધાયીનિ, વિશેષતો ઽન્વિતાર્થપ્રતીતિસ્તુ પરસ્પરસન્નિધાનાહિતશક્તિભિઃ પદૈર્ભવતીત્યેતદનુભવસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
*9,511*
એતદુક્તં ભવતિ ।
અભેદેન તાવદ્વિશેષાભિધાનં પ્રાપ્તં નચ તદસ્ત્યનુભવવિરોધાત્ ।
અતસ્તત્પ્ર(તી)તિબન્ધકત્વેન વિશેષઃ કલ્પનીયઃ ।
સ ચ યથાનુભવમેવ સ્વીકાર્ય ઇતિ નાતિપ્રસઙ્ગ કશ્ચિદિતિ ।
*9,512*
એવં પ્રતિજ્ઞાતમન્વિતાભિધાનમુપપાદ્ય યદુક્તમભિહિતાન્વયાદિપક્ષાણામયુક્તત્વં તદન્વિતાભિધાનાનઙ્ગીકારે બાધકપ્રદર્શનમુખેનોપપાદયતિ- યદીતિ ॥
યદ્યનન્વિતમેવૈતત્ પદં સ્વાર્થં વદેદિહ ।
તથાન્યાન્યપિ સર્વાણિ કઃ કુર્યાદન્વયં પુનઃ

ન્યાયસુધા:
એતદ્બ્રહ્માદિકમાદ્યં પદમ્ ।
ઇહ સત્યજ્ઞાનાદિવાક્યે ।
અન્યાન્યુત્તરા(ણ્યપિ)ણિ પદા(નિ)ન્યપિ તથા યદ્યનન્વિતા(ન્યેવ)નેવ સ્વાર્થાન્વદેયુસ્તર્હ્યન્વયમન્વયજ્ઞાનં તુ કઃ કુર્યાત્ ।
આદ્યં પદમલબ્ધસહાયં પ્રથમં સામાન્યતો ઽન્વિતમભિધત્તે ।
ઉત્તરાણિ ત્વાદિત એવ લબ્ધસહાયાનિ વિશેષત એવાન્વિતાભિધાયીનિ ।
તદિદં વૈલક્ષણ્યં સૂચયિતુમેતદન્યાનીતિ વિભાગેન ગ્રહણમ્ ।
અન્યથા યદિ વાક્યસ્થાનિ સમસ્તાનિ પદાનિ નાન્વિતાભિધાયીનિ કિન્ત્વનન્વિતાનેવ સ્વાર્થાનભિદધતીતિ, તર્હ્યન્વયજ્ઞાનં નિર્નિબન્ધનમાપદ્યેતેત્યવક્ષ્યત્ ।
એતદેવ પ્રપઞ્ચયતિ- વ્યાપાર ઇતિ ॥
વ્યાપારો નહિ શબ્દસ્ય પરઃ સ્વાર્થપ્રકાશનાત્ ।
પુમાનપ્યેકવારોક્તયા કૃતકૃત્યો યદા ભવેત્

અન્વયસ્ય કથં જ્ઞાનં શબ્દાર્થત્વં યદાસ્ય ન
ન્યાયસુધા:
યદા યદ્યસ્યાન્વયસ્ય શબ્દાર્થત્વં પદાભિધેયત્વં ન સ્યાત્તર્હ્યન્વયસ્ય જ્ઞાનં કથં ન કથઞ્ચિત્ ।
ઉપાયાન્તરાભાવાત્ ।
તથાહિ અન્વયજ્ઞાનાત્પૂર્વભાવિત્વેન વાદિભિરઙ્ગીકૃતત્વેન વા પ્રસક્તાનિ તાવદેતાનિ પદાનિ વા વક્તા વા પદૈરભિહિતાઃ પદાર્થા વા વાક્યં વા વાક્યાન્ત્યવર્ણો વા વર્ણમાલા વા સ્ફોટો વા શ્રોતા વેતિ ।
તત્ર તાવદન્વિતાભિધાનાનઙ્ગીકારે પદાનામુપાયત્વં નોપપદ્યત ઇત્યેતદ્વયાપારો ન હીત્યર્ધેનાહ ।
શબ્દસ્ય પદસ્ય, સ્વાર્થપ્રકાશનાદન્યો વ્યાપારો નાસ્તીતિ તાવત્સુપ્રસિદ્ધમ્ ।
અન્વયશ્ચ ન પદાભિધેયઃ ।
તત્કથં પદસ્ય તજ્જ્ઞાનોપાયત્વમ્ ।
વક્તુરપિ તન્નાસ્તીત્યાહ- પુમાનપીતિ ॥
*9,513*
યદા યસ્માત્તસ્માત્સો ઽપિ નોપાય ઇતિ શેષઃ ।
એકવારગ્રહણં તસ્યાત્યન્તવ્યવહિતત્વદ્યોતનાર્થમ્ ।
સકૃદુચ્ચારણ એવ તસ્યોપક્ષીણત્વાદિતિ ।
પદાભિહિતાનાં પદાર્થાનામન્વયબોધકત્વપક્ષે દોષમાહ- યદૈવેતિ ॥
યદૈવાનન્વિતાર્થસ્ય વચનં તૈઃ પદૈભર્વેત્

અનન્વિતઃ સ્યાચ્છબ્દાર્થો ...
ન્યાયસુધા:
અનન્વિતાર્થસ્યૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
જાતાવેકવચનમ્ ।
તૈર્વાક્યસ્થૈઃ ।
યદિ પદાન્યનન્વિતાનેવ સ્વાર્થાન્પ્રતિપાદ્ય નિવર્તન્તે ।
તતઃ પદાર્થા એવાકાઙ્ક્ષાદિમન્તો ઽન્વયં બોધયન્તિ ।
તર્હ્યનન્વિત એવ શબ્દાર્થઃ સ્યાત્ ।
અન્વયસ્ય શાબ્દત્વં ન સ્યાદિતિ યાવત્ ।
પદાર્થાખ્યં પ્રમાણાન્તરં ચાપ(દ્યેત)દ્યતે ।
ભવેદેતત્ ।
યદિ પદાર્થાનામેવાન્વયબોધકત્વં બ્રૂમઃ ।
ન ચૈવમ્ ।
કિન્નામ પદૈરભિહિતાનામ્ ।
તત્કથમન્વયસ્યાશાબ્દત્વમિત્યત આહ- નેતિ ॥
... ન તદર્થો હિ સો ઽન્વયઃ
ન્યાયસુધા:
સ પદાર્થૈઃ પ્રતિપાદિતો ઽન્વયસ્તેષાં પદાનામર્થો ન હીત્યર્થઃ ।
તથા સતિ પ્રત્યક્ષાવગતધૂમપ્રતિપાદિતસ્યાગ્નેઃ પ્રત્યક્ષપ્રમેયત્વં સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
*9,514*
અસ્તુ તર્હિ વાક્યસ્યાન્વયબોધકત્વમિતિ પક્ષ ઇત્યત આહ- નિરાકાઙ્ક્ષેતિ ॥
નિરાકાઙ્ક્ષપદાન્યેવ વાક્યમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ

ન્યાયસુધા:
પદાનામન્વિતાભિધાનસામથ્યર્મનઙ્ગીકુર્વતા વાક્યસ્યાન્વયબોધકત્વમઙ્ગીકર્તુમશક્યમ્ ।
યતઃ પદાન્યેવ વાક્યમિતિ બુધૈરુચ્યતે ।
પદવ્યતિરિક્તસ્ય વાક્યસ્યાભાવાદિત્યર્થઃ ।
કેચિત્પદાતિરિક્તમેવ વાક્યં પ્રતિપન્નાસ્તદૂવ્યુદાસાય બુધૈરિત્યુક્તમ્ ।
તચ્ચ નિરાકરિષ્યતે ।
ગૌરશ્વઃ પુરુષો હસ્તીત્યાદિપદાનાં વાક્યત્વં મા ભૂદિતિ નિરાકાઙ્ક્ષેત્યુક્તમ્ ।
સન્નિધાનાભાવે નિરાકાઙ્ક્ષત્વમેવ ન નિર્વહતીતિ નિરાકાઙ્ક્ષત્વેનૈવ સન્નિધાનસ્ય લબ્ધત્વાન્ન પૃ(તત્પૃ)થગુક્તમ્ ।
અગ્નિના સિઞ્ચેદિત્યાદૌ યોગ્યતાભાવે ઽપ્યન્વયપ્રતીતેઃ પ્રકૃતાનુપયોગાદ્યોગ્યતાપિ નોક્તા ।
*9,516*
નન્વેવં વદતા ભવતૈવ પદવ્યતિરિક્તં વાક્યમઙ્ગીકૃતમ્ ।
યથા ખલુ તન્તૂનાં વિક્રિયાવિશેષઃ પટો ન તન્તુમાત્રમ્ ।
તથા પદાનાં યો નિરાકાઙ્ક્ષતાલક્ષણો વિક્રિયાવિશેષઃ સ શક્યં, પદાતિરિક્તમેવેત્યત આહ- તત્તદિતિ ॥
તત્તદર્થાભિધાનેન સ્યાન્નિરાકાઙ્ક્ષતા ચ સા

ન્યાયસુધા:
ન તન્તૂનાં પટ ઇવ પદાનાં નિરાકાઙ્ક્ષતા વિક્રિયા ।
યેન પદાતિરિક્તં વાક્યં સ્યાત્ ।
કિન્નામ શ્રોતૃપુરુષધર્મ એવ ।
જિજ્ઞાસા ખલ્વાકાઙ્ક્ષા ।
નિરાકાઙ્ક્ષતા ચ નિવૃત્તજિજ્ઞાસત્વમ્ ।
સા ચ નિરાકાઙ્ક્ષતા પદૈઃ સ્યાદિતિ પદાનિ નિરાકાઙ્ક્ષાણીત્યુચ્યન્તે ।
નિરાકાઙ્ક્ષતાકારિત્વં ચ ન પદાનાં વિક્રિયાવિશેષઃ ।
જિજ્ઞાસિતાર્થાભિધાનમાત્રેણ તદ્ધેતુત્વાત્ ।
તસ્ય ચ સ્વભાવત્વાત્ ।
તથાચ જિજ્ઞાસિતાર્થાનભિદધતિ જિજ્ઞાસાં નિવર્તયન્તિ પદાનિ નિરાકાઙ્ક્ષાણીત્યુક્તં ભવતિ ।
*9,517*
જિજ્ઞાસિતાર્થાભિધાનેનૈવ શ્રોતુર્નિરાકાઙ્ક્ષતા સ્યાદિત્યેતદુપપાદયતિ- અપૂર્તેરિતિ ॥
અપૂર્તેસ્તાવદર્થાનામાકાઙ્ક્ષા પૂર્વમિષ્યતે
ન્યાયસુધા:
આનયેત્યેવોક્તે ગવાદિપદપ્રયોગાત્પૂર્વં, યા કિમિ(ત્યાદિ)તિજિજ્ઞાસા (વર્તતે) સા તાવતાં જિજ્ઞાસિતાનામર્થાનાં કર્માદીનામાપૂર્તેર્ગવાદિપદૈરનભિધાનાદિતિ યાવત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
શાબ્દી જિજ્ઞાસા યાવત્પદાનિ જિજ્ઞાસિતા(નર્)થાન્નાભિદધતિ તાવન્ન નિવર્તતે ।
નિવર્તતે ચ પદૈસ્તેષ્વભિહિતેષ્વિત્યતો ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વિજ્ઞાયતે તત્તદર્થાભિધાનેનૈવ નિરાકાઙ્ક્ષતા સ્યાદિતિ ।
વાક્યાન્ત્યવર્ણો વર્ણમાલેતિ પક્ષદ્વયમતિમન્દમિતિ ન દૂષિતમ્ ।
તથાચોક્તં પુરસ્તાત્ ।
અસ્તુ તર્હિ નિરસ્તવર્ણપદવિભાગં સ્ફોટાખ્યં વાક્યમેવાન્વયસ્ય પ્રતિપાદકમ્ ।
પદાનિ તુ તદભિવ્યઞ્જકતયોપયુજ્યન્ત ઇતિ પક્ષ ઇત્યત આહ- કર્મેતિ ॥
*9,518*
કર્મકર્તૃક્રિયાણાં તુ પૂર્તૌ કો ઽન્યો ઽન્વયો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
અત્ર કર્માદિગ્રહણમુપલક્ષણમ્ ।
જિજ્ઞાસિતાનાં પદાર્થાનામિત્યર્થઃ ।
અન્યોન્યસંસૃષ્ટાનામિતિ શેષઃ ।
પૂર્તાવભિધાને સતિ પદૈરિતિ શેષઃ ।
અન્વયો ભવેત્પ્રતિપાદનીય ઇતિ શેષઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સ્ફોટમન્વયસ્ય પ્રતિપાદકં વદતા તત્સદ્ભાવે પ્રમાણં વાચ્યમ્ ।
અન્વયપ્રતીત્યન્યથાનુપપત્તિરિતિ ચેન્ન ।
પદાનામેવ સંસૃષ્ટાર્થપ્રતિપાદકત્વસમ્ભવાત્ ।
નચ તદતિરિક્તો ઽન્વયો નામાસ્તિ પ્રતિપાદનીયો યદર્થં સ્ફોટાન્વેષણમિતિ ।
એવમનઙ્ગીકારે બાધકમાહ- અપૂર્તિરિતિ ॥
અપૂર્તિશ્ચેત્ પદૈરુક્તૈઃ કિં નૃશૃઙ્ગેણ પૂર્યતે
ન્યાયસુધા:
અન્વયસ્યાપૂર્તિરનભિધાનમ્ ।
ઉક્તૈરિતિ પદાનાં પ્રમિતત્વમભિપ્રૈતિ ।
નૃશૃઙ્ગેણ સ્ફોટેનેતિ તસ્યાપ્રામાણિકત્વમ્ ।
નૃશૃઙ્ગતુલ્યેનેતિ પૂર્યતે ઽભિધીયતે ઽન્વય ઇતિ શેષઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
પદવાદિનઃ કલ્પનાલાઘવં પ્રમિતાનાં પદાનામન્વિતાર્(થા)ભિધાનસ્ય કલ્પનાત્ ।
સ્ફોટવાદિનસ્તુ ગૌરવમ્ ।
યતો નિષ્પ્રમાણકઃ સ્ફોટસ્તસ્યાન્વયપ્રતિપાદકત્વં ચેતિ દ્વયં કલ્પનીયમિતિ ।
*9,520*
અસ્તુ તર્હિ નવીનાભિહિતાન્વયપક્ષઃ ।
યદિ હિ પદાનિ પદાર્થાન્પ્રતિપાદ્યૈવ નિવર્તન્તે પદાર્થા એવાન્વયં બોધયન્તીતિ મતં તદા સ્યાદેવોક્તદોષઃ ।
નચૈવમ્ ।
કિન્તુ પદાન્યેવ પદાર્થપ્રતિપાદનાવાન્તરવ્યાપારાણ્યન્વયં બોધયન્તીતિ ।
મૈવમ્ ।
તથા સતિ પદાનાં વિરમ્યવ્યાપારપ્રસઙ્ગાત્ ।
તતઃ કો દોષ ઇત્યત આહ- વ્યાપારશ્ચેદિતિ ॥
વ્યાપારશ્ચેત્ પુનસ્તેષામનુક્તાવપિ કિં ન સઃ

ન્યાયસુધા:
અચેતનાનામપિ પદાનાં યદિ પુનર્વ્યાપારો વિરમ્યવ્યાપારો ઽઙ્ગીક્રિયતે તદા પૃચ્છામો ઽનુક્તાનામપિ પદાનાં પદાર્થાદિપ્રતિપાદને વ્યાપારઃ કુતો ન ભવતીતિ ।
ઉત્તરમાશઙ્કતે- ઉક્ત ઇતિ ॥
ઉક્તે બુદ્ધિસ્થતાહેતોર્યદિ વ્યાપાર ઇષ્યતે
ન્યાયસુધા:
ભાવે ક્તપ્રત્યયઃ ।
બુદ્ધિસ્થતા બુદ્ધિવિષયતા ।
પદાનિ હિ જ્ઞાતકરણાનિ ન તુ ચક્ષુરાદિવત્સત્તામાત્રેણ ।
ઉક્તિસ્તુ(શ્ચ તજ્જ્ઞા)જ્ઞાનોપાવય ઇત્યતો ઽનુક્તૌ જ્ઞાતત્વાભાવાન્ન વ્યાપાર ઇત્યાશયઃ ।
ઇતિ યદીષ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
*9,521*
પુનઃ સિદ્ધાન્તી પૃચ્છતિ- બુદ્ધિસ્થત્વાયેતિ ॥
બુદ્ધિસ્થત્વાય યત્નં ન કથં કુર્યુઃ પુરૈવ ચ
ન્યાયસુધા:
પદાર્થબોધનાદિવ્યાપારાય યત્પદાનાં જ્ઞાતત્વમાવશ્યકમ્, તદર્થં તાનિ પદાન્યુક્તેઃ પ્રાગેવ યત્નં કથં ન કુર્યુરિતિ ચ ત્વાં પૃચ્છામઃ ।
ઉક્તિં વિનાપિ બુદ્ધિવિષયતાયૈ કુતો યત્નં ન કુર્યુરિતિ પ્રશ્નાર્થઃ ।
યદ્વા બુદ્ધિવિષયત્વાય યદુચ્ચારણં તદર્થં તૂષ્ણીં સ્થિતં કુતો ન પ્રેરયન્તીતિ ।
ઉત્તરં શઙ્કતે- પુરુષેતિ ॥
પુરુષાધીનતા તેષાં યદિ ...
ન્યાયસુધા:
સ્યાદેતદ્યદિ પદાનિ ચેતનાનિ સ્યુઃ ।
નચૈવમ્ ।
અતો વક્તૃપુરુષાયત્તાન્યેવ ।
સ યદોચ્ચારણેન વ્યનક્તિ તદા શ્રોતૃબુદ્ધિસ્થાનિ ભૂત્વા પદાર્થપ્રતિપાદનાદિવ્યાપારવન્તિ ભવન્તિ ।
નતુ સ્વયં કિમપિ કુર્વન્તીતિ ।
એવં તર્હ્યન્વયબોધનરૂપો ઽપિ વિરમ્યવ્યાપારો ન તેષામુપપદ્યત ઇત્યાહ- પશ્ચાચ્ચેતિ ॥
... પશ્ચાચ્ચ સા સમા

ન્યાયસુધા:
પશ્ચાદન્વયબોધને સા પુરુષાધીનતા ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ચૈતન્યે હિ પદાનામન્વયબોધનાય સમભિવ્યાહૃતાનામસ્માકં ન પદાર્થપ્રતિપાદનમાત્રેણ કૃતાર્થતા ।
અતો ઽન્વયો ઽપ્યસ્માભિઃ પ્રતિપાદનીય ઇતિ વિમૃશ્ય વિરમ્યવ્યાપારો યુજ્યતે ।
ન ચૈવમ્ ।
અન્યથોક્ત એવાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
શ્રોતાન્વયજ્ઞાને કારણમિતિ તુ સ્યાત્ ।
કિન્તુ કર્તૈવ ।
તસ્ય કારણં તુ વિચાર્યતે ।
*9,522*
અનન્વિતાભિધાયીનિ પદાન્યેવ કરણીકૃત્ય શ્રોતા તત્સ્મારિતાનામર્થાનામન્વયજ્ઞાનાય યતત ઇતિ ચેત્તત્રાહ- પુમાનેવેતિ ॥
પુમાનેવાન્વયાયૈષાં પશ્ચાદ્ યદિ વિચેષ્યતે ।
અનન્વિતાભિધાનાનાં સ એવાર્થાન્તરોક્તિષુ ।
યતતાં ... ॥ મનુવ્_3,2.193અ-એ ॥
ન્યાયસુધા:
અન્વયશબ્દેન તજ્જ્ઞાનમુપલક્ષ્યતે ।
પશ્ચાત્ પદૈઃ પદાર્થસ્મરણાનન્તરમ્ ।
અનન્વિતાભિધાનાનાં સાહાય્યેનેતિ શેષઃ ।
સઃ પુમાનેવ ।
ઉક્તિશબ્દસ્તત્કાર્યજ્ઞાનોપલક્ષણઃ ।
અન્વયાનભિધાયિભિરપિ પદૈર્યદ્યન્વયં પ્રતિપદ્યતે, તદા ગવાદિપદૈરશ્વાદિકમપિ પ્રતિપદ્યેતેત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે- શબ્દેતિ ॥
... શબ્દશક્તિશ્ચેત્ તત્ર નૈવ ...
ન્યાયસુધા:
ગવાદિપદાનામશ્વાદૌ શક્તિરેવ નાસ્તિ તત્કથં તૈસ્તત્પ્રતિપદ્યતામ્ ।
ન (હિ) ચક્ષુષા શબ્દં પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ચેદિત્યર્થઃ ।
તર્હિ સમં પ્રકૃતે ઽપીત્યાહ- અન્વયે કથમિતિ ॥
... અન્વયે કથમ્

ન્યાયસુધા:
અન્વયે શક્તિરહિતૈસ્તૈઃ કથમન્વયજ્ઞાનાય યતેતેત્યર્થઃ ।
*9,523*
યદ્યનન્વિતમિત્યાદિનોક્તમર્થમુપસંહરતિ- તદિતિ ॥
તત્કલ્પનાગુરુત્વાદિદોષેતો ઽભિહિતાન્વયઃ ।
અનુભૂતિવિરુદ્ધશ્ચ ત્યાજ્ય એવ મનીષિભિઃ

ન્યાયસુધા:
તત્ તસ્માત્ ।
તસ્યૈવ વિવરણં કલ્પનેત્યાદિ ।
કલ્પનાગૌરવં પ્રથમસૂત્રેણ વ્યુત્પાદિતમ્ ।
અભિહિતાન્વય ઇત્યુક્તસમસ્તપક્ષોપલક્ષણમ્ ।
કથમનુભૂતિવિરોધ ઇત્યત આહ- કર્તૃશબ્દે હીતિ ।
કર્તૃશબ્દે હ્યભિહિતે ધર્મસામાન્યવેદનાત્ ।
વિશેષધર્મમન્વિચ્છન્ કિમિત્યેવ હિ પૃચ્છતિ

ન્યાયસુધા:
કર્તૃગ્રહણં સમ્બન્ધિમાત્રોપલક્ષણમ્ ।
વિશેષધર્મમિતિ તજ્જ્ઞાનમ્ ।
દેવદત્તેનેતિ કર્તૃવાચિનિ શબ્દે પ્રયુક્તે શ્રોતા કિમિતિ પૃચ્છતીતિ તાવદવિવાદમ્ ।
સ ચ પચનાદિધર્મવિશેષજ્ઞાનમિ(મન્વિ)ચ્છન્નેવ પૃચ્છતિ ।
વિશેષજિજ્ઞાસા ચ ધર્મસામાન્યજ્ઞાનાદેવ ।
નચ તદા તસ્ય ધર્મસામાન્યજ્ઞાનોપાયો ઽસ્ત્યન્યઃ પદાત્ ।
અતઃ પદેન ધર્મસામાન્યાન્વિતં વસ્તુ પ્રતિપાદિતમિતિ જ્ઞાયતે ।
કિમિતિ પ્રશ્નો વિશેષજિજ્ઞાસયેત્યેતત્કુત ઇત્યત આહ- ગુણેતિ ॥
ગુણક્રિયાદિધર્માણાં વિશેષે કથિતે પુનઃ ।
નિરાકાઙ્ક્ષો ભવેદ્યસ્માચ્ ... ॥ મનુવ્_3,2.196અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
નિરાકાઙ્ક્ષો નિવૃત્તજિજ્ઞાસઃ ।
તસ્માદ્વિશેષધર્મમન્વિચ્છક્તિમિત્યેવ હિ પૃચ્છતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
કર્ત્રાદિપદશ્રવણાનન્તરભાવી કિમિત્યાદિપ્રશ્નો જિજ્ઞાસામૂલઃ ।
પ્રશ્નત્વાત્સંમતવત્ ।
સા ચ જિજ્ઞાસા ધર્મવિશેષવિષયા ।
તદુક્ત્યા નિવર્તમાનત્વા(ત્સમત્મત)ત્સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
વિશેષજિજ્ઞાસા ચ ધર્મસામાન્યજ્ઞાનપૂવિર્કા વિશેષજિજ્ઞાસાત્વાત્સંમતવત્ ।
સામાન્યજ્ઞાનં ચેદમેતત્પદજન્યં તદનન્તરભાવિત્વાત્સંમતવદિતિ ।
પદેન પદાર્થમાત્રે ઽભિહિતે અવિનાભાવબલેન ધર્મસામાન્યજ્ઞાનમિતિ ચેન્ન ।
દૃષ્ટપદપરિત્યાગેનાદૃષ્ટાનુમાનકલ્પનાનુપપત્તેરિતિ ।
એતેન વિશેષાન્વિતાભિધાનપક્ષો ઽપિ પરાસ્તઃ ।
*9,524*
અભિહિતાન્વયાદિપક્ષાણાં ત્યાજ્યત્વે પ્રકૃતે કિમાયાતમિત્યત આહ- શબ્દા ઇતિ ॥
... છબ્દા અન્વિતવાચકાઃ

ન્યાયસુધા:
સર્વે ઽપિ શબ્દાઃ સામાન્યેનાન્વિત(સ્વ)સ્વાર્થવાચકા ઇત્યેષ એવ પક્ષા ગ્રાહ્ય ઇત્યર્થઃ ।
*9,525*
અધિકરણસ્ય સાક્ષાત્પ્રતિપાદ્યમર્તમુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતો ઽનન્તગુણાત્મૈકો ભગવાન્ ...
ન્યાયસુધા:
અનન્તગુણાત્મકત્વે ઽપિ ન તસ્યૈક્યં વિહન્યતે, નાપ્યેકેનાભિન્નાનામનન્તત્વં ગુણત્વં ચેત્યર્થઃ ।
તચ્ચેત્યાનુષઙ્ગિક(મર્થ)મુપસંહરતિ- એક એવેતિ ॥
... એક એવ તુ ।
ઉચ્યતે સર્વવેદૈશ્ચ ...

ન્યાયસુધા:
તુશબ્દેન સકલધર્માન્વિત ઇતિ સૂચયતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ઉભયવ્યપદેશાધિકણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.xઇઇઇ: પરાનન્દાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં પરાનન્દા(પરમતા)ધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં પરમતઃ સેતૂન્માનસમ્બન્ધભેદવ્યપદેશેભ્યઃ ઓં ॥
પરમેશ્વરસ્યાનન્દાદયો ગુણાઃ કિં લૌકિકાનન્દાદિસલક્ષણાઃ કિં વા તદ્વિલક્ષણાઃ ।
આદ્યે ન તત્ર બહુમાનઃ સમ્ભવતિ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
*9,526*
પ્રકારપ્રમાણાભાવાત્ ।
વિમતા લૌકિકસલક્ષણા આનન્દાદિશબ્દવાચ્યત્વાદિતિ બાધકસદ્ભાવાચ્ચ ।
અન્યથા તત્રાનન્દાદિશબ્દપ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ।
વ્યુત્પત્ત્યભાવાત્ ।
અતીન્દ્રિયત્વેન તત્રોપદેશા(દ્યુપાયાદ્ય)ભાવે સાદૃશ્યાનુમાનસ્યૈવાનુસરણીયત્વાત્ ।
તસ્ય ચાસિદ્ધત્વાત્ ।
તતશ્ચ વેદવેદ્યત્વં ન સ્યાદિત્યસ્ય સમાધાનાર્થમિદમારભ્યતે ।
તત્રાશઙ્કિતસકલદોષપરિહારો ન સ્ફુટઃ પ્રતીયત ઇત્યતો વ્યાચષ્ટે- તે ચેતિ ॥
પરમતઃ સેતૂન્માનસંબન્ધભેદવ્યપદેશેભ્યઃ

... તે ચાખિલવિલક્ષણાઃ

ન્યાયસુધા:
તે ગુણા ન કેવલં ગુણિનાભિન્નાઃ કિન્નામાખિલેભ્યો લૌકિકાનન્દાદિભ્યો વિલક્ષણાશ્ચ ।
કથં વિલક્ષણા ઇત્યત આહ- સર્વ ઇતિ ॥
સર્વે સર્વગુણાત્માનઃ સર્વકર્તાર એવ ચ
ન્યાયસુધા:
આનન્દો ઽપિ જ્ઞાનાત્મકો જ્ઞાનમપ્યાનન્દાત્મકમિત્યાદિ ।
ન હ્યેવમન્તઃકરણપરિણામભેદાઃ સુખાદયઃ ।
સર્વકર્તારો જગત્સૃષ્ટયાદિકર્તારશ્ચ ।
એવશબ્દેનોપચારં વારયતિ ।
અન્યોન્યમભેદે શબ્દાનાં પર્યાયત્વમનેકત્વાભાવશ્ચ સ્યાદિત્યત આહ- તથાપીતિ ॥
તથાપિ સવિશેષાશ્ચ ...

ન્યાયસુધા:
પરસ્પરાભેદે ઽપિ ।
તતો નોક્તદોષ ઇતિ (શેષઃ) ભાવઃ ।
અનેન વૈલક્ષણ્યપ્રકારો દર્શિતઃ ।
પ્રમાણં ચ વક્ષ્યતે ।
તથાચાદ્યં સૂત્રદ્વયં વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
*9,528*
બાધકપરિહારાર્થં સૂત્રમ્ ઓં બુદ્ધયર્થઃ પાદવત્ ઓં ઇતિ ।
તદ્વયાચષ્ટે- વિદ્વદિતિ ॥
બુદ્ધ્યર્થઃ પાદવત્

... વિદ્વદ્ય્વુત્પત્તિતો ઽપિચ

તૈસ્તૈઃ શબ્દૈશ્ચ ભણ્યન્તે ...
ન્યાયસુધા:
અપિ ચ તથાપિ તૈસ્તૈઃ શબ્દૈશ્ચ ભણ્યન્તે ।
કથં વિદ્વદ્વ્યુત્પ(ત્તિતઃ)ત્ત્યન્વિતા ।
વિદ્વાંસો હિ સાક્ષાત્કૃતભગવદ્ગુણાઃ પૂર્વૈર્વિદ્વદ્ભિર્વ્યુત્પાદયિતું શક્યન્તે ।
અવિદુષાં કથં વ્યુત્પત્તિઃ ।
ભવિતવ્યં હિ તયા ।
અન્યથા વિદ્વત્ત્વસ્યૈવાનુપપત્તેરિત્યત આહ- યુજ્યતે ચેતિ ॥
... યુજ્યતે ચોપદેશતઃ
ન્યાયસુધા:
વિદ્વદુપદેશતો ઽવિદુષામપિ વ્યુત્પત્તિર્યુજ્યતે ।
અતીન્દ્રિયે કથમુપદેશ ઇત્યત આહ- અન્યેતિ ॥
અન્યાનન્દાદિસાદૃશ્યમ્ ...
ન્યાયસુધા:
લૌકિકાનન્દાદિસાદૃશ્યં ભગવદાનન્દાદેર્વિદ્યતે ।
તતશ્ચ યો ઽસ્મદાનન્દસદૃશો ભગવદ્ગુણઃ સ આનન્દાદિશબ્દવાચ્ય ઇત્યાદિરુપદેશો ઘટતે ।
તર્હિ પૂર્વોત્તરવિરોધઃ સ્યાત્ ।
પ્રાક્"તે ચાખિલવિલક્ષણાઃઽ; ઇત્યુક્તત્વેદાનીમન્યાનન્દાદિસાદૃશ્યાભ્યુપગમાદિત્યત આહ- આનુકૂલ્યાદીતિ ॥
... આનુકૂલ્યાદિના પરમ્

ન્યાયસુધા:
આનુકૂલ્યં નિરુપાધિપ્રિયત્વમાનન્દસ્ય ।
બોધાત્મકત્વં જ્ઞાનસ્યેત્યાદિ ।
અપરમલ્પત્વાસ્થિરત્વાદિ ।
આનુકૂલ્યાદેઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્ય સત્ત્વાત્તદાશ્રયેણ વ્યુત્પત્તેરપિ સમ્ભવાદાનન્દાદિશબ્દપ્રવૃત્ત્યુપપત્તાવનુમાનમપ્રયોજકમિત્યુક્તં ભવતિ ।
નનુ વિલક્ષણેષ્વાનન્દાદિષુ વિલક્ષણા એવ શબ્દાઃ કુતો ન પ્રયુજ્યન્તે ।
તથા સતિ તત્ર બુદ્ધિપ્રવેશાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
અલ્પત્વાદિસાદૃશ્યં કુતો નેત્યત આહ- પૂર્ણત્વાદીતિ ॥
પૂર્ણત્વાદિ મહત્ તેષાં વૈલક્ષણ્યં શ્રુતૌ શ્રુતમ્
*9,529*
ન્યાયસુધા:
(તાં) શ્રુતિં પઠતિ- પૂર્ણ ઇતિ ॥
પૂર્ણે ઽશેષનિયન્તા ચ સુખાદુતમ એકકલઃ

ગુણોરુસમુદાયો ઽયં વાસુદેવઃ સ નિષ્કળઃ ।
વાસુદેવશ્રુતિઃ સૈષા ગુણાન્ વક્તિ હરેઃ પરાન્

ન્યાયસુધા:
પૂર્ણઃ પૂર્ણગુણઃ ।
સુખાદુત્તમઃ શોભનાનન્દતમઃ ।
એકલઃ એકાકી પરાનપેક્ષઃ ।
સુનિષ્કલઃ સર્વથા વિભક્તાંશવિકલઃ ।
હરેર્ગુણાન્પરાન્વિલક્ષણાન્વક્તીતિ ।
*9,531*
એતેષામધિકરણાનામપવ્યાખ્યાનં ન સ્થાનતો ઽપીત્યત્રૈવ નિરાકૃતમિતિ ન પુનઃ પ્રક્રાન્તમ્ ।
॥ ઇતિ પરાનન્દા(પરમતા)ધિકરણમ્ ॥
*9,532*
[======= જ્ન્ય્સ્_3,2.xઇવ્: ફલદાનાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ ફલદાનાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં ફલમત ઉપપત્તેઃ ઓં ॥
અત્રાદૌ તાવત્સ્વર્ગનરકાદિકં ફલં પ્રાણિનામીશ્વરાદેવ ભવતીતિ શ્રુત્યુપપત્તિભ્યામુપપાદિતમ્ ।
તદાક્ષેપાર્થં સૂત્રં"ધર્મં જૈમિનિરત એવઽ; ઇતિ ।
તસ્યાર્થઃ ।
ઈશ્વરઃ ફલકારણં ચેદ્ધર્માધર્માવપેક્ષતે ન વા ।
નેતિ પક્ષે વૈષમ્યાદ્યાપત્તિર્વેદાપ્રામાણ્યપ્રસક્તિશ્ચ ।
આદ્યે કિમીશ્વરેણ તદપેક્ષણીયેનૈવ કર્મણા ફલસિદ્ધેઃ ।
અન્યથા ગૌરવાપત્તેઃ ।
ન ચાચેતનત્વોપપત્તિવિરોધઃ ।
નહિ રાજાદિરિવ કર્મ ફલં દદાતીતિ બ્રૂમો યેનાચેતનત્વં બાધેત ।
કિન્તુ કારણમાત્રમ્ ।
નચ શ્રુતિવિરોધઃ ।
ફલકારણયોર્ધર્માધર્મયોરીશ્વરકારિતત્વેન તત્સ્તુતયે તસ્ય ફલકારણત્વોપચારાદિતિ ।
સમાધાનાર્થં સૂત્રમ્ ।
ઓં પૂર્વં તુ બાદરાયણો હેતુવ્યપદેશાત્ ઓં ॥
તેનેદમુક્તમ્ ।
અપેક્ષત એવેશ્વરો ધર્માધર્મૌ ।
નચ તાવતા તયોરેવાસ્તુ ફલહેતુતેતિ યુક્તમ્ ।
ધર્માદેરિવેશ્વરસ્યાપિ ફલહેતુતયા શ્રુતિસિદ્ધત્વેન ત્યાગાયોગાત્ ।
બાધકાભાવેન શ્રુતેરુપચરિતાર્થતાકલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
ગૌરવસ્યાપ્રામાણિકવિષયત્વાત્ ।
પરસ્ય બ્રહ્મણઃ કર્મણશ્ચોભયોર્હેતુત્વે સામ્યાપત્તિરિત્યપિ ન વાચ્યમ્ ।
*9,533*
યતઃ ફલદાને પરમેશ્વરઃ કર્તૃત્વેન કર્મ તુ કારણત્વેન પુણ્યેન પુણ્યમિત્યાદૌ વ્યપદિશ્યતે ।
કરણં ચ કર્તૃપ્રયોજ્યમિતિ પ્રસિદ્ધમેવેતિ ।
તત્રેદમાશઙ્કયતે ।
તથાપિ કર્માપેક્ષસ્યેશ્વરસ્ય ફલદાને ઽનુપચરિતં સ્વાતન્ત્ર્યં ન સિદ્ધયતિ ।
તતશ્ચ ન તસ્મિન્બહુમાનાતિશય ઇતિ ।
એતત્પરિહારત્વેન પૂર્વપદં વ્યાખ્યાતિ- સ એવેતિ ॥
પૂર્વં તુ બાદરાયણો હેતુવ્યપદેશાત્

ફલમત ઉપપત્તેઃ

સ એવાશેષજીવસ્થનિસ્સઙ્ખયાનાદિકાલિકાન્ ।
ધર્માધર્માન્ સદા પશ્યન્ સ્વેચ્છયા બોધયત્યજઃ

કાંશ્ચિત્ તેષાં ફલં ચૈવ દદાતિ સ્વયમચ્યુતઃ ।
ન તે વિશેષં કમપિ પ્રેરણાદિકમુચ્યતે ।
કુર્યુઃ કદાપિ તેનાયં સ્વતન્ત્રો ઽનુપચારતઃ

ન્યાયસુધા:
અનાદિકાલત્વં ચ પ્રવાહાપેક્ષયોક્તમ્ કાંશ્ચિત્ બોધયતિ સવ્યાપારીકરોતિ સ્વયમેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
લીલયા કરણીકરોતિ ન તુ તેન વિના દાતું ન શક્નોતીતિ ભાવઃ ।
*9,535*
યદેતદત્રોક્તં ધર્માધર્મદર્શનં તત્પ્રેરણં તત્ફલદાનં તદપ્રેર્યત્વાદિકં ચેશ્વરસ્ય ।
તદેવ વિચાર્યમાણં તસ્મિન્મહાન્તં બહુમાનમુત્પાદયિષ્યતિ કિમુ સમસ્તપદાર્થ ઇત્યાશયવાન્કમર્ણાં સ્વરૂપં તાવત્પ્રપઞ્ચયતિ- કર્માણીતિ ॥
કર્માણિ તાનિ ચ પૃથક્ ચેતનાન્યેવ સર્વશઃ ।
અચેતનશરીરાણિ સ્વકર્મફલભાઞ્ચિ ચ

પ્રત્યેકં તેષુ ચાનન્તકર્માણ્યેવંવિધાનિ ચ ।
તાનિ ચૈવમ્ ... ॥ મનુવ્_3,2.205અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તાનીત્યશેષજીવસ્થેત્યાદ્યુક્તવિશેષણાનિ ।
પૃથગિત્યેકૈકધર્માધર્માધિષ્ઠા(તૃ)નભૂતાનિ મુક્તવ્યાવૃત્તયે ઽચેતનશરીરાણીત્યુક્તમ્ ।
તત એવ સ્વકર્મફલભાઞ્જિ ચ ।
તેષુ કર્માભિમાનિષુ ।
એવંવિધાનીતિ ચેતનત્વાદ્યુક્તધર્મવન્તિ તાનિ તેષ્વપિ કર્મસુ વર્તમાનાનિ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- ઇતીશસ્યેતિ ॥
... ઇતીશસ્ય નિસ્સીમા શક્તિરુત્તમા

ન્યાયસુધા:
એવંભૂતાનાં કર્મણાં દર્શનાદિમતઃ ।
ઉત્તમા પ્રતિબન્ધાદિરહિતત્વાત્ ।
કર્મણામેવંવિધત્વં કુત ઇત્યત આહ- એકૈવેતિ ॥
એકૈવ બ્રહ્મહત્યા હિ વરાહહરિણોદિતા
ન્યાયસુધા:
હરિણૈવ ન ત્વર્વાચીનેન ।
વરાહગ્રહણેન વારાહપુરાણ ઇતિ સૂચિતમ્ ।
ઉદિતા ચેતનત્વાદિરૂપેણેતિ શેષઃ ।
તદેવ દર્શયતિ- બ્રહ્મપારેતિ ॥
*9,536*
બ્રહ્મપારસ્તવેનૈવ નિષ્ક્રાન્તા રાજદેહતઃ

સ્તોત્રસ્ય તસ્ય માહાત્મ્યાદ્ વ્યાધત્વં ગમિતા પુનઃ ।
પ્રાપ્ય જ્ઞાનં પરં ચાપ તથાન્યાન્યપિ સર્વદા

અનન્તાન્યુદિતાન્યેવં પ્રભુણા કપિલેન હિ ।
સંસારે પચ્યમાનાનિ કર્માણ્યપિ પૃથક્ પૃથક્

ન્યાયસુધા:
અનેન સમગ્રમિતિહાસં સંક્ષેપેણ સ્મારયન્તિ ।
વ્યાધત્વાદિપ્રાપ્ત્યા ચેતનત્વાદિકં ગમ્યતે ।
તથાશબ્દઃ પ્રમાણસમુચ્ચયે ।
અન્યાનિ બ્રહ્મહત્યાયાઃ ।
પૃથક્ પૃથગુદિતાનિ ।
એવં ચેતનત્વાદિના ।
હીતિ (પરમ)સા(ઙ્ખ્યે)ઙ્ખ્યપ્રસિદ્ધિં દર્શયતિ ।
કથં ચેતનત્વાદિના પ્રતીતિસ્તેષામિત્યત ઉક્તમ્- સંસારેતિ ॥
*9,538*
પાદાર્થમુપસંહરતિ-તસ્માદિતિ ॥
તસ્માદનન્તમાહાત્મ્યગુણપૂગો જનાર્દનઃ ।
ભક્ત્યા પરમયાઽરાધ્ય ઇતિ પાદાર્થ ઈર્યતે