Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Chapter 2.2

2.2.1

|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrībrahmasūtrānuvyākhyāne dvitīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ ||
tat evamuktaprakāreṇa sarveṣāṃ dharmāṇāṃ guṇānāṃ doṣābhāvānāṃ ca sambandhinyāstatpratipādikayā upapatteḥ tādṛśaiḥ sarvaguṇapūrtyāderupapādakaiḥ /
hiśabdasteṣāṃ"guṇāḥ śrutāḥ'; ityādīnāṃ prasiddhānāṃ sūcayati /
tadanena svapakṣe pramāṇamabhidadhataiva parakīyayuktīnāṃ kālātyayāpadiṣṭatvaṃ svātantryābhāvopādhiduṣṭatvaṃ coktaṃ bhavatīti /
// iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā /
kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyātharvivṛtau dvitīyādhyāyasya prathamacaraṇaḥ paryavasitaḥ //
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ dvitīyādhyāyasya prathamacaraṇaḥ samāptaḥ //
Adhyaya 2, Pada 2
[======= JNys_2,2.I: racanānupapattyadhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ racanānupapattyadhikaraṇam //
*7,1*
sakalajagajjanmādikāraṇe sakalaguṇaparipūrṇe samastāvadyagandhavidhure pare brahmaṇi viṣṇau samastaśrutisamanvayo yaḥ prathamādhyāye 'bhihitaḥ, tasya sāṅkhayādisamayavirodhenānyathātvaśa(ṅkāyāṃ tannirākaraṇārthamayaṃ)ṅkāṃ nivārayituṃ dvitīyapāda ārabhyate /
*7,4*
nanvanārambhaṇīya evāyaṃ pādaḥ /
tathāhi sāṅkhayādimatāni kiṃ smṛtitvenoktārthamanyathamantīti śaṅkayate, kiṃvā yuktyupetatayā, athavā śrutyupetatayā, yadvā pratyakṣopetatayā /
nādyaḥ, pratismṛtiparāhatatvenāptiniścāyakābhāvena ca teṣāmapasmṛtitvasya prathamapāde samarthitatvāt /
ata eva na caturthaḥ /
na dvitīyaḥ /
uktārthaviruddhānāṃ sakalayuktīnāmābhāsatvasya tatraiva vyutpāditatvāt /
prabalayuktivirodho 'tra nirasyata iti cenna /
prābalyaṃ hi yuktīnāṃ śrutyādipramāṇamūlatvena, tatsaṃvāditvena (vā), bahutvena vā syāt /
sarvathāpi nādhikāśaṅkāvakāśaḥ /
śrutyādisaṃvādinīnāṃ tanmūlānāṃ bahvīnāṃ ca yuktīnāṃ tatraiva nirākṛtatvāt /
kāścideva tatra nirastā na samastā iti cenna /
sūtrāṇāmupalakṣaṇārthatvāt /
anyathā yuktyābhāsānāmanantatvena aparyavasānaṃ syāt /
pādabhedaścaivaṃ sati na syāt /
na tṛtīyaḥ, samastaśrutīnāṃ brahmaṇi samanvayasyoktatvāt /
atra kaścidāha /
svapakṣasādanaparapakṣapratikṣepābhyāmeva nirṇayo bhavati /
tatra prathamādhyāye svapakṣe pramāṇamuktam /
tasya yuktivirodho dvitīyasya ādyapādena nirastaḥ /
evaṃ svapakṣasthāpane jāte parapakṣapratikṣepātharmayaṃ vāda ārabhyata iti /
tadayuktam /
parapakṣapratikṣepo hi tadīyasādhananirāsādanyo nāsti /
sādhanāni ca smṛtyādīnyeva /
nirastāni ca samastāni tāni prathamapāda iti kimasya kṛtyam /
kiñcaivaṃ sati virodhaparihāro 'dhyāyārtho na syāditi /
apara āha /
uktārthe smṛtinyāyavirodho nāstīti sthāpite 'pyasti brahmaṇi samanvayābhāvaśaṅkā /
katham /
yadyapyanumānaṃ brahmaṇo jagatkāraṇatvamapabādhituṃ nālam, tathāpi kāraṇāntaraṃ jagato 'vagamayitumalam /
tataśca vastuvikalpānupapatteranyataraparigrahe hetvabhāvāt brahmaiva jagatkāraṇamiti na niścetuṃ śakyate, pratyuta sarvajñapraṇetṛkatvenānumānasyopabṛṃhitatvāt pradhānādyeva jagatkāraṇaṃ na brahmeti buddhiḥ syāt /
ato na kevalaṃ brahmaṇo jagatkāraṇatvamapabādhitumanumānaṃ notsahate /
kintu kāraṇāntaramapyavagamayituṃ nālamiti pradarśanārthaṃ dvitīyaḥ pāda ārabhyata iti /
etadapyuktam /
tathāhi /
kimanenoktaṃ syāt /
yadi, prāk svābhimatārthe yuktivirodhaparihāreṇa svapakṣasthapānā vihitā, idānīṃ parapakṣapratikṣepo vidhīyata iti /
tadoktamevottaram /
atha yuktivirodhaparihāra eva pādadvayārthaḥ, kintu svapakṣavirodhiyuktinirākaraṇaṃ prathame, dvitīye tu parapakṣasādhakayuktinirākaraṇamiti, tanna /
nyāyasāmyena tāsāmapi śakyanirākaraṇatvāt (sārvajñaṃ) sarvajñatvaṃ ca praṇetṝṇāṃ prāgeva nirastam /
*7,5*
ato nāyaṃ pāda ārambhaṇīya ityata āha- smṛtīti //
smṛtiyuktiśrutiguṇayuktayo bahuyuktayaḥ /
evaṃ caturvidhā naiva viruddhayante 'nvayaṃ prati

2.2.2

iti prathamapādena nirṇīte 'pyabhiyogataḥ /
darśanānāṃ pravṛttatvānmanda āśaṅkate punaḥ

2.2.3

NYĀYASUDHĀ:
śrutayo gurā upasarjanā(ni) yāsāṃ tāstathoktāḥ /
caturvidhā virodhipratītayaḥ /
anvayaṃ prati na viruddhayante iti śrutisamanvayasiddhamarthaṃ nānyathayituṃ śaknuvantītyarthaḥ /
abhiyoga āgrahaḥ /
dṛśyate prameyamebhiriti darśanāni sāṅkhayādiśāstrāṇi /
etaduktaṃ bhavati /
yadyapi paramatasādhakānāmasmanmatabādhakānāṃ ca smṛtyādīnāmābhāsatvavyutpādanena spaparapakṣasādhanopālambhau kṛtāveveti paramārthaḥ /
tathāpyukte 'rthe punaḥ puruṣasya āśaṅkā bhavatyeva, kimetadevamanyathā veti /
kasmāt /
abhiyogato (darśanānāṃ) matānāṃ pravṛttatvāt tadupalambhāditi /
*7,10*
nanu ca śrutayastāvadapauruṣeyatayānāśaṅkitadoṣāḥ bahula(prabala)yuktibhiścānusaṃhitārthā nirastasamastapratipakṣāśca /
tatkathaṃ tatsamanvayasiddhe 'rthe 'bhiyogapravṛttadarśanopalambhamātreṇānyathātvaśaṅkā syāt /
atiprasaṅgāt /
nanvata evoktaṃ manda iti /
maivam /
prāptimanālocya śaṅkamānasyāvicikitsitaśaṅkasya śāstre 'nadhikārādityato 'bhiyogato darśanānāṃ pravṛttatvādityuktaśaṅkākāraṇaṃ vivṛṇoti- anādīti //
anādikālato vṛttāḥ samayā hi pravāhataḥ /
nacocchedo 'sti kasyāpi samayasyet ...
*7,11*
NYĀYASUDHĀ:
kapilakaṇādādīnāṃ praṇetṝṇāṃ smaraṇātkathamanāditvamityata uktam- pravāhata iti //
kapilādayo hi pūrvaiḥ praṇītānyeva śāstrāṇi kālabalādutsannāni sva(tapaḥ)prabhāvādināvagamya prabandhāntararacanayā pravartayanti /
evaṃ pūrve 'pi pūrvatarairityevaṃ pravāhato 'nāditvādadoṣaḥ /
tathaiva ca smaraṇānīti /
iti hetorāśaṅkita iti pūrveṇa sambandhaḥ /
idamuktaṃ bhavati /
karaṇadoṣabādhakapratyayavaśādeva hyaprāmāṇyaṃ kalpanīyam /
anyathā atiprasaṅgāt /
tatra yatā śrutīnāmanāditvātkaraṇadoṣābhāvaḥ, tathā samayānāmapi /
svarūpānāditvaṃ pravāhānāditvamiti tu vaiṣamyamātram /
puruṣadoṣasañcārābhāvasyobhayatrāpi sāmyāt /
yathā cānucchedenānuvṛtteḥ śrutīnāṃ bādhakābhāvaḥ, evaṃ samayānāmapi /
yadi karaṇadoṣabādakapratyayopetāḥ syuḥ tadonmattavākyavadidaṃprathamāḥ samucchedavantaśca syuḥ /
nacaivam /
ataḥ kathamaprāmāṇyamaśnuvate /
yathā ca śrutayo balavadyuktyanusaṃhitārthā evaṃ samayā api /
naca tāsāmābhāsatvamuktamiti vācyam /
sarveṣāṃ tadanuvartināmasmābhiranavagatatvena tatparihārasambhāvanāt /
evamevāpratipakṣatvaṃ śrutīnāmiva samayānāṃ sambhāvitam /
kathamanyathā sūtrakṛdekadhurīṇāḥ śauddhodaniprabhṛtayo 'bhiyogatastānpravartayeyuḥ, kathaṃ ca prekṣāvanto 'neke 'bhiyogenaivopādadīran /
tadevaṃ śrutitulya(samāna)yogakṣematāṃ samayānāṃ manyamānasya syādevoktārthe sandeha iti /
*7,17*
nanvevaṃ sati parasparaviruddhānāmanekeṣāṃ prāmāṇyaṃ tāvanna sambhavati, vastuvikalpāpatteḥ /
tathācāvaśyāśrayaṇīye kasyacideva prāmāṇye anādikālato 'nuvṛttatvādeḥ anyeṣvanyathāsiddhau sarvathā kalpanīyāyām"itareṣāṃ cānupalabdheḥ'; ityuktadiśā sāṅkhayādisamayānām aprāmāṇyaṃ kalpayituṃ śakyata eva, tatkathaṃ śrutisamanvayasiddhe 'rthe punaḥ śaṅketi /
ucyate /
yo hi itareṣāṃ cānupalabdheḥ'; iti saṅkṣepeṇoditaṃ nyāyaṃ para(pari)kalpiteṣu prameyaviśeṣeṣūtprekṣituṃ kṣamate, taṃ pratyevametat /
yastvevaṃ na kṣamaḥ sa yāvadayaṃ saṅkṣepo na prapañcyate tāvadanyaparityāgenaikagrahaṇasyānīśānaḥ śaṅketaiva /
nacaivaṃ śāstre nādhikriyeta /
saṅgrahaprapañcocchedaprasaṅgāt /
tadidamuktaṃ manda āśaṅkata iti /
kimato yadyevamityata āha- ata iti //
ato vibhuḥ

2.2.4

bhrāntimūlatvameteṣāṃ pṛthag darśayati sphuṭam
NYĀYASUDHĀ:
bhrāntipadaṃ vipralambhasyāpyupalakṣaṇam /
pṛthak vistareṇa /
sphuṭam subodham /
tattatsamayoktārthānāmaprāmāṇikatvaṃ pramāṇaviruddhatvaṃ (ca) prāk saṅkṣepeṇāsphuṭaṃ coktaṃ, atra vistareṇa sphuṭaṃ darśayaṃsteṣāṃ bhrāntyādimūlatvaṃ jñāpayatītyarthaḥ /
etena pūrvapādenāsya pādasya prapañcyaprapañcakabhāvalakṣaṇā saṅgatiḥ, prapañcane prayojanaṃ coktaṃ bhavati /
tadidamuktamitareṣāmityādi bhāṣyeṇa /
*7,19*
nanvetadaśakyaṃ taiḥ svaprameyāṇāṃ dṛḍhatarkāgamasādhitatvāt parakīyatarkādenirastatvādityata āha- tarkairiti //
tarkairdṛḍhatamaireva vākyaiścāgamavādinām

2.2.5

*7,19f.*
NYĀYASUDHĀ:
tarkaśabdaḥ sopaska(skā)rānumānārthaḥ /
dṛḍhatamaiḥ parakīyatarkabādhakaiḥ tadabādhyaiḥ (ca) vākyaiśca dṛḍhatarai(mai)riti sambaddhayate /
pūrveṇa sambandhaḥ (anvayaḥ) /
vedādivākyānāṃ prāmāṇyamanabhyupagacchantaṃ prati kathaṃ tadupanyāsa ityata uktam- āgamavādināmiti //
āgamasya vedādeḥ prāmāṇyamabhyupagacchatāṃ puṃsāṃ samayānāmiti sambandhaḥ /
yadvā svāgamaprāmāṇyavādināmityarthaḥ /
tataśca svāgamaprāmāṇyābhyupagamanyāyena vedāderapi prāmāṇyaṃ tairaṅgīkāryamiti(rayitvetir (yeti) bhāvaḥ /
athavā'gamasya vedādeḥ prāmāṇyavādināṃ śiṣyāṇāṃ vyapekṣayeti śeṣaḥ /
tathāca bauddhādhikaraṇāntena na virodhaḥ /
yadyapyetadanupadameva pradarśayiṣyate, tathāpi śrotṛmanaḥsamādhānārthamuktamiti /
*7,21*
nanu cānādyanantakāle 'nucchedena pravartamānānāṃ samayānāṃ na bhrāntyādimūlatvamucitam /
nahi tathāvidhasyonmattavākyāderanādyantakāle 'nuvṛttirasti /
tadayaṃ prayogaḥ /
sāṅkhayādisamayāḥ pramāṇabhūtā, na bhrāntyādi(nti)mūlā vā, sarvadānuvartamānatvāt, mahājanaparigṛhītatvāt(vā), vedavaditi /
tathāca vakṣyamāṇasya tarkāderbādhitaviṣayatvamiti /
maivam /
kimatra sarveṣāmapi samayānāṃ prāmāṇyādikaṃ sādhyamutaikasya /
nādyaḥ /
parasparaviruddhānāṃ prāmāṇyādisādhane vastuvikalpāpattyā bādhitaviṣayatvāt /
parasparapratikṣeparūpatvena satpratipakṣatvācca /
na dvitīyaḥ /
pakṣīkṛtādanyasya prāmāṇyādyabhyupagame praguktadoṣānuṣaṅgāt /
anabhyupagame tatraiva vyabhicārāt /
vedaprāmāṇyādyabhyupagame pratijñātārthānupapattiḥ /
anabhyupagame ca dṛṣṭāntadoṣaḥ /
bhavedevam /
bhrāntyādimūlatve samāne satyunmattavākye 'vidyamānāṃ anādyanantakālānuvṛttireteṣāmeva tarhi kinnimitteti suhṛdbhāvena pṛcchantaṃ pratyāha- daurlabhyāditi //
*7,22*
daurlabhyācchuddhabuddhīnāṃ bāhulyādalpavedinām /
tāmasatvācca lokasya mithyājñānaprasaktitaḥ // MAnuv_2,2.5a-d //
NYĀYASUDHĀ:
samayapravartakānāṃ puṃsāṃ durāgrahagṛhītatvādvartante samayāḥ sadā /
naikyamunmattavākye vidyate /
nanvāgrahe 'pi kiṃ kāraṇamityata uktam- vidveṣāditi //
vidveṣāt parame tattve tattvavediṣu cāniśam

2.2.6

NYĀYASUDHĀ:
tarhi dveṣotpattyanantaraṃ pravartatām /
kathaṃ sadā ityata uktam- aniśamiti //
nanu puruṣārthakāmāḥ kathaṃ (vi)dveṣanimittādāgrahādanyāyaṃ pravartayantītyata uktam- anādīti //
anādivāsanāyogādasurāṇāṃ bahutvataḥ /
durāgrahagṛhītatvād vartante samayāḥ sadā

2.2.7

NYĀYASUDHĀ:
vāsanāvaśāttebhyastadeva rocayata iti bhāvaḥ /
nanvanādivāsanāpi balavatprayatnena kuto na nivartata ityata uktam- asurāṇāmiti //
viparītaprayatnādiprerakāṇāṃ buddhayādyabhimānināmiti śeṣaḥ /
*7,24*
nanu sādhūnāṃ viduṣāṃ nivāraṇātkuto na nivartanta ityata uktam- daurlabhyāditi //
alpavedināṃ bhramādhiṣṭhānasvarūpamātravidāṃ samayapravartakānām /
tarhi rājādirloko nivārayiṣyati ityata uktam- tāmasatvāditi //
tata eva kupaṇḍitanimittamithyājñānaprasaktiśca /
na caitāni kāraṇāni svarūpato 'pyanādau vede sambhavantīti /
yadyapyetatpādānte vaktavyam, tathāpyatra prasaṅgā(dā)gataṃ buddhisamādhānāyoktamiti /
*7,25*
yadyevaṃ tarhyeteṣāṃ sudṛḍhanirūḍhānāṃ samayānāṃ sarvathotsādanasyāśakyatvādvayartheyaṃ nirākṛtirityata āha- tathāpīti //
tathāpi śuddhabuddhīnāmīśānugrahayoginām /
yuyuktayastamo hanyurāgamānugatāḥ sadā

2.2.8

iti vidyāpatiḥ samyak samayānāṃ nirākṛtim /
cakāra ... // MAnuv_2,2.8a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yadyapi kusumayā na sarvathā samucchedyāḥ tathāpi /
tamaḥ ajñānam /
suyuktitvasya vivaraṇaṃ sadā'gamānugatā iti /
pramāṇagṛhītavyāptyādiyuktāḥ tatsaṃvādayuktāśca /
iti ityevamartham /
etaduktaṃ bhavati /
na sāṅkhayādisamayasamucchedārtho 'yaṃ prayatnaḥ, yenoktadoṣaḥ syāt /
kinnāma keṣāñcitpuṃsāṃ taistaiḥ samayairāhitā(na)jñānasaṃśayaviparyayān āgamasahitābhiryuktibhiḥ tattvajñānamutpādya apanetumiti /
*7,25f.*
nanvetadapyayuktam /
atinirūḍhanibiḍavāsanānubaddhamanādyajñānam idānīmevotpannena tattvajñānenāpanīyata iti /
kintu tattvajñānaṃ paribhūya svavāsanāvaśātpunarudbhavati /
pravartayati ca svocitaṃ kāryamityata uktam- śuddhabuddhīnāmiti //
yathārthajñānasvabhāvānāṃ mokṣayogyānām /
ayaṃ bhāvaḥ /
vakṣyate hi kecana cetanā mokṣayogyāḥ kecana neti /
tatra nāyogyānāmajñānamapanetumaya--rambhaḥ, kintu yogyānāmeva /
teca viśuddhavijñānasvabhāvāḥ /
tathāca pramāṇairidānīmevotpannamapīdaṃ manovṛttitvaṃ tattvajñānamantaraṅgabhūtena
viśuddhasvarūpajñānenopodbalitaṃ sat bahiraṅgamanādyapi savāsanamajñānaṃ samūlaghātaṃ hanti /
svabhāvasya sarvato 'pi balavattvāt /
nacaivaṃ pramāṇavaiyarthyam /
svabhāvasya bāhyaprayatnasacivasyaiva kāryakāritvāt /
yathoktam"vinā yatnaṃ na haṭho nāpi karma'; iti /
kiñca sarvato 'pi balīyānīśvarānugraha iti tāvatsuprasiddham /
asti cāsau mokṣayogyeṣu (jīveṣu) anādita iti vakṣyate /
tathāca tatsacivamidaṃ vṛttijñānamajñānamatinirūḍhanibiḍavāsanānubaddhamanādyapi samūlakāṣaṃ kaṣatyeva /
ato na vyartheyaṃ samayānāṃ nirākriyeti bhāvenoktam- īśānugrahayogināmiti //
nacaivaṃ tata evāvidyānivṛttirbhaviṣyati kiṃ tattvajñāneneti vācyam /
īśvarānugrahasya puruṣaprayatnānusāreṇaiva phalajananasvābhāvyāt /
tathācoktam"phalaprado vāsudevaḥ akhilasya'; iti /
akhilasya yogyatākamarprayatnasākalyasya na punarekaikasyetyarthaḥ /
*7,30*
yadyevaṃ sādhūnāṃ kusumayāhitamajñānamapanetuṃ bhagavānsamayānāṃ nirākṛtiṃ cakāra, tadeyaṃ brahmādibhiranādartavyā syāt /
teṣu kusumayairajñānasyānāhitatvena prayojanābhāvāt /
tathāca"evaṃvidhāni sūtrāṇi kṛtvā'; ityāgamavirodha ityata āha- nijeti //
... nijabhaktānāṃ buddhiśāṇatvasiddhaye

2.2.1

NYĀYASUDHĀ:
kusumayairanāhitājñānānāṃ brahmādīnāṃ buddhiṃ yuktīnāṃ śāṇatvasiddhaye yuktiśāṇena jñānāseḥ atinaiśityasiddhayarthamiti yāvat /
pūrveṇaiva sambandhaḥ /
kusumayā(hitā)jñānanirasanaprayojanābhāve 'pi jñānavaiśadyaprayojanasya vidyamānatvāttairidamādaraṇīyamiti bhāvaḥ /
// oṃ racanānupapatteśca nānumānam oṃ //
tadevaṃ samarthitaḥ pādārambhaḥ /
tatrādyādhikaraṇe nirīśvarasāṅkhayānāṃ nirākriyate /
naca tatsvarūpājñāne dūṣaṇaṃ subodhaṃ bhavati ityataḥ tanmatasthitiṃ tāvaddarśayati- cetaneti //
racanānupapatteś ca nānumānaṃ

2.2.9

cetanācetanaṃ tattvadvayameva nirīśvarāḥ /
āhus ... // MAnuv_2,2.9a-c //
*7,32*
NYĀYASUDHĀ:
cetanamacetanaṃ ceti dvandvaikavadbhāvaḥ /
āhuḥ saṅkhayā iti śeṣaḥ /
nanu ca vidhāntarāsambhavātprāmāṇikaistattvadvayameva vaktavyam, tatkiṃ teṣāṃ vaiṣamyamucyata ityata uktam- nirīśvara iti //
īśvaramanabhyupagamya jīvajaḍātmakaṃ tattvadvayamevāhurityarthaḥ /
*7,32f.*
nanu sāṅkhayā manyante /
saṅkṣepatastattvasya catasro vidhāḥ /
kaścidarthaḥ prakṛtireva /
kaścidartho vikṛtireva /
kaścitprakṛtivikṛtiḥ /
kaścitanubhayaḥ /
tatra sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā pradhānaṃ prakṛtireva /
sā hi viśvasya kāryasya mūlam /
na tvasyā mūlāntaramasti /
mahadahaṅkāratanmātrāḥ sapta prakṛtivikṛtayaḥ /
prakṛtayo vikṛtayaśceti /
tathāhi /
mahattattvamahaṅkārasya prakṛtiḥ vikṛtiśca mūlaprakṛteḥ /
evamahaṅkāratattvaṃ tanmātrāṇāmindriyāṇāṃ ca prakṛtiḥ vikṛtiśca mahataḥ /
evaṃ pañca tanmātrāṇi (tattvāni) bhūtānāmākāśādīnāṃ prakṛtayo, vikṛtayaśca ahaṅkārasyeti /
pañca bhūtānyekādaśendriyāṇīti ṣoḍaśako gaṇo vikṛtireva /
yadyapi pṛthivyādīnāmapi goghaṭavṛkṣādayo vikārāḥ, evaṃ tadvikārabhedāḥ payobījādayaḥ, teṣāṃ dadhyaṅkurādayaḥ /
tathāpi gavādayo bījādayo vā na pṛthivyādibhyastattvāntaram /
sthūlatendriyagrāhyatāsāmyāt /
tattvopādānatvaṃ ca prakṛtitvamiha vivakṣitamiti /
puruṣastvanubhayo na prakṛtirnāpi vikṛtiḥ /
tadevaṃ vistarataḥ pañcaviṃśati tattvāni /
yathoktam /
"mūlaprakṛtivikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta /
ṣoḍaśakastu vikāro na pṛkṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ'; iti /
tatkathamucyate tattvadvayamevāhuriti, āha- taditi //
... tat pañcapañcatvavibhāgasthamacetanam /
cetanaṃ ... // MAnuv_2,2.9c-e //
NYĀYASUDHĀ:
pañca ca te pañcataśca (pañcapañcataḥ) teṣāṃ bhāvaḥ pañcapañcatvam /
sa cāsau vibhāgaśca /
tenopalakṣitaṃ tiṣṭhatīti pañcapañcatvavibhāgastham /
tat cetanamacetanaṃ ca tattvadvayameva, saṅkṣepataḥ caturvidham, vistarataḥ pañcaviṃśatiprabhedamāhurityato na virodhaḥ /
nanu cetanamacetanaṃ cāsaṅkhayātaṃ pratyakṣādipramāṇairupalabhamānāḥ kathamevamāhurityata āha- taditi //
... tadasaṅkhayātaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
tadityubhayaparāmarśaḥ /
upādhikroḍīkāreṇa pañcaviṃśatiprabhedaṃ vadanto 'pyavāntarabhedena tattvadvayamasaṅkhayātamāhurityarthaḥ /
*7,37*
cetanānāmacetanānāṃ ca pratyekamasaṅkhayātatvasāmye 'pi nobhayorbhinnatvena sāmyam /
kiṃ tarhītyata āha- bhinnamiti //
... bhinnamanyad layaṃ bhavet

2.2.10

*7,38*
NYĀYASUDHĀ:
cetanamiti śeṣaḥ /
cetanaṃ parasparato bhinnamāhuḥ /
yathoktam /
"jananamaraṇakāraṇānāṃ pratiniyamādayugapatpravṛtteśca /
puruṣabahutvaṃ siddhaṃ traiguṇyaviparyayācca'; iti /
anyat cetanāt, acetanaṃ bhidojkhitamāhuḥ /
*7,39*
nanvīśvarānabhyupagame kasyāpi pravṛttyanupapatteḥ, sargādyasambhavādīśvarākhyaṃ tṛtīyaṃ tattvamaṅgīkaraṇīyam /
tatkathaṃ nāṅgīkurvantītyata āha- acetanasyeti //
*7,40*
acetanasya kartṛtvaṃ svātantryeṇa nigadyate
NYĀYASUDHĀ:
nigadyate sāṅkhayairiti śeṣaḥ /
tathāhi /
cetanaḥ saṅghātaparārthatvādihesiddhaḥ /
acetanaṃ ca vyaktaṃ pratyakṣādisiddham avyaktaṃ ca kāraṇakāryavibhāgādihetusiddham /
nacaivamananyathāsiddhamīśvare pramāṇamasti /
acetanasyaiva pradhānasya kartṛtvena sargādyupapatteradṛṣṭeśvarakalpanānupapatteriti manyanta iti /
nanvacetanaṃ cetanānadhiṣṭhitaṃ kvapi na pravṛttimadupalabdham /
tataḥ pradhānasyādhiṣṭhātreśvareṇa bhāvyamityata uktam- svātantryeṇeti //
cetanādhiṣṭhānena vinetyarthaḥ /
ta(ya)thoktam /
"vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya /
puruṣasya vimokṣanimittaṃ yathā pravṛttiḥ pradhānasya'; iti /
*7,44*
anyadbhidojkhitamityuktam /
tadasat /
acetanānāmapi cetanavatparasparato bhedasya pratyakṣādisiddhatvādityata āha- paraspareti //
parasparavibhedaśca kāryāṇāmālayaṃ bhavet

2.2.11

NYĀYASUDHĀ:
ālayaṃ pralayaparyantam /
kāryāṇāṃ parasparavibhedaśca bhavediti nigadyate taiḥ /
*7,45*
etaduktaṃ bhavati /
kāryaṃ tāvatkāraṇavyāpārātprāgapi sat /
asadakaraṇāt /
asaccet kāraṇavyāpārātpūrvaṃ nāsya sattvaṃ kartuṃ śakyam /
nahi nīlaṃ śilpisahasreṇāpi pītaṃ śakyaṃ kartum /
kiñca kāryeṇa sambaddhaṃ kāraṇaṃ kāryasya janakam, asambaddhaṃ vā /
ādye tvasatā sambandhānupapatteḥ sattvamaṅgīkāryam /
na dvitīyaḥ /
asambaddhatvāviśeṣeṇa sarvasmātsarvasambhavāpatteḥ /
asambaddhatve 'pi kāraṇaṃ tadevaṃ karoti yatra śaktamato nātiprasaṅga iti cet /
sā śaktiḥ śakyaviṣayā vā syātsavartra vā /
sarvatra cetsaivāvyavasthā /
ādye tvasati śakye kathaṃ tadviṣayā syāditi sadeva kāryam /
naca kāraṇādanyatkāryaṃ sadupalabhyata iti kāryakāraṇayorabhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ /
kiñca na paṭastantubhyo bhidyate tantudharmatvāt, yadyato bhidyate tattasya dharmo na bhavati, yathā gauraśvasya /
upādānopādeyabhāvācca /
yayorarthāntaratvaṃ na tayorupādānopādeyabhāvo, yathā ghaṭapaṭayoḥ /
saṃyogāprāptyabhāvācca /
arthāntaratve hi saṃyogo dṛṣṭo yathā kuṇḍabadarayoḥ /
aprāptirvā yathā himavadvindhyayoḥ /
naceha saṃyogāprāptī /
tasmānnārthāntatvam /
gurutvāntarakāryasyāvanatibhedasyāgrahaṇācca /
evañca kāryāṇāṃ parasparaṃ bhede 'pi svasvakāraṇairabhedātkrameṇa mahāpralaye mūlakāraṇabhāvaṃ gatānāmabheda eva, ityenenābhiprāyeṇānyadbhidojkhitamityuktamiti /
taccoktam"asadakaraṇādupādānagrahaṇātsarvasambhavābhāvāt /
śaktasya śakyakaraṇātkāraṇābhāvācca satkāryam'; iti /
*7,48*
teṣvapi matabhedamāha- bhoktṛtāmiti //
bhoktṛṇāṃ cetanasyāhuḥ kecit tāmapi nāpare
NYĀYASUDHĀ:
sarve 'pi sāṅkhayāḥ puruṣasya kartṛtvaṃ nānumanyante /
kriyāveśo hi kartṛtvam /
na cātmanaḥ parispandalakṣaṇā kriyopapadyate /
sarvagatatvāt /
nāpi prayatnalakṣaṇā /
tasyāḥ antaḥkaraṇavṛttitvāt /
naca vikriyālakṣaṇā /
nirvikāratvāt /
yathoktam /
"tasmācca viparyāsātsiddhaṃ sākṣitvamasya puruṣasya /
kaivalyaṃ mādhyasthyaṃ draṣṭṛtvamakartṛbhāvaśca'; iti /
tatra keciccetanasya bhoktṛtāmāhuḥ /
yathā bhoktṛbhāvāditi /
apare tāmapi nāhuḥ /
yathā"tasmānna badhyate na mucyate nāpi saṃsarati kaścit /
badhyate saṃsarati mucyate ca nānāśrayā prakṛtiḥ'; iti /
*7,51*
nanu kartṛtābhāve bhoktṛtvamapi katham /
tasyāpi kriyāveśātmakatvādityata āha- svarūpeti //
svarūpacaitanyabalāt svaprakāśācca bhogitām

2.2.12

NYĀYASUDHĀ:
sukhaduḥkhādyanubhavitṛtvaṃ hi bhoktṛtvamāhurityata uktam- svaprakāśāditi //
sukhādyanubhavitṛtvasya svapratītisiddhatvādityarthaḥ /
yathā'ha /
bhoktṛtvayogyatā ca puruṣasya caitanyamiti /
nacaivaṃ kartṛtvamapyaṅgīkartumucitam /
upapattibādhitatvena kartṛtvapratīteradhyāsarūpatvāt /
*7,52*
nanvevaṃ tarhi pratītisiddhaṃ bhoktṛtvamapare kathaṃ nābhyupayantītyata āha- prakṛteśceti //
prakṛteśca svarūpasya vivekāgrahameva tu /
abhogavādino bhogamāhur ... // MAnuv_2,2.12a-c //
NYĀYASUDHĀ:
bhogaṃ bhogavyavahārakāraṇam /
ayaṃ teṣāmāśayaḥ /
bhoktṛtvaṃ hi na puruṣasya svabhāvaḥ /
apavargābhāvaprasaṅgāt /
āgantukaṃ tu nopapadyate /
apariṇāmitvāt /
ataḥ kartṛtvamiva bhoktṛtvamapyātmano na śakyamaṅgīkartum /
naca pratītivirodhaḥ /
pratīterabhāvāt /
vyavahāra eva hi kevalaṃ bhoktā'tmeti /
sa ca kartṛtvavyavahāravatprakṛtipuruṣavivekāgrahamātranibandhana iti /
*7,53*
syādetat /
yeṣāṃ puruṣo bhoktā teṣāṃ mokṣābhāvaḥ syāt /
prakṛtisaṃyoganimitto hi puruṣasya bhogastairaṅgīkriyate /
"puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya /
paṅgvandhavadubhayorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ'; iti vacanāt /
naca prakṛtipuruṣasaṃyogaḥ kadāpyapaiti yena puruṣasya mokṣaḥ syādityata āha- bhedagrahāditi //
... bhedagrahāt tayoḥ

2.2.13

bhogināṃ muktiruddiṣṭā ...
NYĀYASUDHĀ:
tayoḥ prakṛtipuruṣayoḥ bhogināṃ puruṣasya bhogamabhyupagacchatāṃ mate /
ayamabhisandhisteṣām /
prakṛtisaṃyogo hi puruṣasya na kevalaṃ bhogārthaḥ /
kinnāmāpavargārthaśca /
tatra vivekāgrahasacivo bhogāya bhavati /
vivekagrahe cāpavargāya /
karotu nāma paunaḥpunyena śabdādyupabhogaṃ prakṛtiḥ /
anayā vivekakhyātirakṛteti /
kṛtavivekakhyātistu na śabdādyupabhojayati /
avivekakhyātinibandhano hi tadupabhogo, nibandhanābhāve na bhavitumarhati /
taccoktam"dṛṣṭā mayetyupekṣaka eko, dṛṣṭāhamityuparamatyantā /
sati saṃyogo 'pi tayoḥ prayojanaṃ nāsti sargasya iti /
tathā"raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛttāt /
puruṣasya tathā'tmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ'; iti /
naca nivṛttāpi punaḥ pravatsyartīti śaṅkanīyam /
prayojanābhāvāt /
uktaṃ ca"prakṛteḥ sukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati /
tasyāpi svenaiva nivṛtteḥ /
*7,56*
nanu ca yeṣāṃ mate puruṣasya bhoga eva nāsti teṣāṃ kathaṃ mokṣaḥ /
bandhābhāvāt /
tathāca yogānuśāsanavaiyarthyamityata āha- sa eveti //
... sa evābhogavādinām
NYĀYASUDHĀ:
sa bhedagraha eva muktiruddhiṣyā /
bhedāgrahanibandhano bhrama eva hi bandhaḥ /
sa ca bhedagrahe sati nivartate saiva muktiḥ /
na tvaparāstītyataḥ sa evetyuktam /
na punarbhedagraha eva muktiḥ /
tasyāpi nivartanīyatvāt /
nāpi vivekakhyātimityuktatvāditi /
*7,57*
evamupanyastaṃ matamadhunā nirasanīyam /
tatra sūtrakṛtā kramavivakṣitvā"racanānupapatteśca nānumānam'; iti prathamaṃ parapakṣopālambhaṃ vidhāyānantaraṃ"pravṛtteśca'; iti svapakṣasādhanaṃ vihitam /
bhāṣyakārastu sādhakapramāṇasya tattvapratipattyantaraṅgatvena tadupanyāsasya prāthamyaṃ parapakṣanirāsāya tasthaiyarhetorbahiraṅgatvena tadupanyāsyānantaryamiti kramamapi grāhayiṣyan vyatyayena vyācakṣāṇaḥ pravṛtteśceti sūtrasya pātanikārthamāha- īśasyeti //
īśasyāsaṅgrahādeva na yuktau tāvubhāvapi

2.2.14

NYĀYASUDHĀ:
asaṅgrahāt anabhyupagamāt /
evetyasya doṣasyolbaṇatvaṃ sūcayati /
tāvubhāpi puruṣasya bhoktṛtvābhoktṛtvapakṣau /
*7,58*
nanvaprāmāṇikasyeśvarasyānabhyupagame kathamayuktatvamityataḥ pravṛtteśceti sūtrārthatayeśvare pramāṇamāha- cetaneti //
cetanecchānusāreṇa yadā dṛṣṭaḥ paṭodbhavaḥ /
etādṛśatvamanyasya vastutvāt kena vāryate

2.2.15

*7,59*
NYĀYASUDHĀ:
yadā yasmāt /
tasmāditi labhyate /
etādṛśatvaṃ paṭavaccetanecchānusāreṇodbhūtatvam /
anyasya mahadādeḥ, vastutvāt kāryatvādanumīyamānamiti śeṣaḥ /
kena ityākṣepe /
ayamatra prayogaḥ /
mahadādikaṃ cetanecchādhīnotpattikaṃ kāryatvātpaṭavaditi /
yadvā mahadādyudbhavaḥ cetanecchādhīna udbhavatvātpaṭodbhavavaditi prayoktavyam /
prayogadvayasūcanāya paṭodbhava dṛṣṭāntamuktvā vastutvāditi hetumāha /
evamuktāvupalakṣaṇatvaṃ hi ubhayatra jñāyeta /
upalakṣaṇaṃ caitat /
mahadādyupādānaṃ cetanamadhiṣṭhitaṃ upādānatvāttantuvadityādyapi draṣṭavyam /
nacānyaścetanastathā bhavitumarhatīti sarvātiśayī puruṣa īśvara eva siddhayatīti /
vyāsa-(21)
*7,61*
syādetat /
mahadādikaṃ na tāvatpratyakṣasiddham /
avyaktatvāt /
ataḥ sāṅkhayācāryavacanāt tatprayuktānumānādvā tadavagamo 'bhyupagantavyaḥ /
taiścānevaṃvidhameva taduktamanumitaṃ ceti bādhaḥ /
anyathā'śrayāsiddhiriti /
maivam /
vedatastadavagamāt /
uktaṃ hīdam"ajāmekām'; ityādiśrutiḥ pradhānamapi pratipādayatīti /
nanu puruṣaścetano nāntaḥkaraṇam /
icchā cāntaḥkaraṇadharmo na cetanasyāvikārasya /
ataḥ aprasiddhaviśeṣaṇatā bādho vā /
paṭāderapyevambhāvābhāvāddṛṣṭāntasya sādhyavaikalyaṃ ceti cenna /
ātmana evecchāvattvasya vakṣyamāṇatvāt /
*7,63*
tathāpyudbhavo nāmotpattirabhivyaktirvā /
nādyaḥ /
prathamaprayoge 'prasiddhaviśeṣaṇatvāt /
dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvācca /
dvitīye cāśrayāsiddheḥ /
mayā satkāryavādasya abhyupagatatvāt /
dvitīye 'pyeta eva doṣāḥ /
tvayā vyaktyanabhyupagamāditi cenna /
asatkāryavādasya sādhitatvāt /
satkāryavāde pramāṇābhāvācca /
asadakaraṇādityādibhiśca kiṃ kāryasya prākkaraṇavyāpārātsattvamātraṃ sādhyam utātyantasattvam /
ādye siddhasādhanam /
sadasattvābhyupagamāt /
dvitīye tvasadakaraṇāditivatsadakaraṇādityapi samānam /
nahi sannātmā kenacitkriyate /
*7,66*
nanvasataḥ kathaṃ karmatvam /
sataḥ kathaṃ kāryatvamityapi samānam /
anena ghaṭo jāyata ityapi pratyuktam /
tarhi ghaṭaṃ karotītyādeḥ ko 'rthaḥ /
mṛttikāṃ ghaṭīkarotīti /
mṛttikā ghaṭībhavatīti /
asadutpattau kharaviṣāṇamapi kuto notpadyata iti cet /
tadātmakasyopādānasyābhāvāditi brūmaḥ /
anyathā sata utpattāvātmāpi kuto notpadyata iti samānam /
*7,69*
ya(da)dyapi kāryeṇa kāraṇaṃ sambaddhaṃ tadupajanayati utāsambaddhameveti pṛṣṭam /
tatra kāraṇaśabdenopādānaṃ vā vivakṣitaṃ nimittaṃ vā /
ādye janayatītyeva neṣyate /
kintu nimittakāraṇāni tat kāryatāṃ nayanti /
dvitīye tu kāryākāreṇāsambaddhaṃ kāraṇākāreṇa sambaddhamityuttaram /
ata eva nātiprasaṅgaḥ /
śaktiśca kāraṇānāṃ sadasadviṣayā /
anyathā nirviṣayatvāpātāt /
nahi sat kartuṃ śakyaṃ bhavati /
*7,70*
yacca tantupaṭayorabhedānumānaṃ tatrābhedamātrasādhane siddhasādha(nam)natvam /
bhedābhedāṅgīkārāt /
atyantābhedasādhane tantudharmatvaṃ tāvadasiddham /
nahi svayameva svasya dharmo bhavati /
nahi upacāro 'numānapravṛtteraṅgam /
atiprasaṅgāt /
kathaṃ ca tantudharmatvaṃ paṭasya /
tantuviśeṣaṇatvamiti cenna /
puruṣādiviśeṣaṇe daṇḍādau vyabhicārāt /
tadāśritatvamiti cenna /
abhedenāsiddhiprasaṅgāt /
kuṇḍabadarādau vyabhicārācca /
tadātmakatvamiti cenna /
sādhyaviśiṣṭatvāpatteḥ /
abhedena bhedābhāvaḥ sādhyata iti cenna /
bhedābhāvātiriktasyābhedasya anabhyupagamāt /
abhyupagamo 'pi bādhāt /
evamupādānopādeyabhāvo 'pyasiddha eva /
nahi svayamevopādanamupādeyaṃ ceti yuktam /
karaṇatvakarmatvayorbhedaniyatatvāt /
saṃyogāprāptyabhāvaścātyantabhedābhāvādupapatsyate /
gurutvāntarakāryādarśanaṃ cābhedāṅgīkāreṇa bhaviṣyati /
*7,73*
etena kāryatvamabhūtvābhāvitvaṃ cedasiddhamasmākam /
abhivyaktidharmakatvaṃ cedyuṣmākamiti ca nirastam /
tadidamuktam- kena vāryata iti //
tadevaṃ paṭādyutpattau cetanasya kuvindādeḥ pravṛtterupalambhāttaddṛṣṭāntena mahadādyutpatterapi cetanecchādhīnatvamityevaṃ svapakṣaṃ prasādhya parapakṣanirāsārthaṃ racanānupapatteśca nānumānamiti sūtraṃ vyākhyātuṃ pīṭhamāracayati- naceti //
naca kācit pramoktārthe ...
*7,74*
NYĀYASUDHĀ:
na kevalamasmanmate pramāṇasadbhāvaḥ /
kintu sāṅkhayoktārthe pradhānasya svātantryeṇa jagatkāraṇatve kimapi pramāṇaṃ nāsti /
tathāhi /
kimatra pratyakṣaṃ pramāṇaṃ syāduta āgamo 'thavānumānaṃ vā /
nādyaḥ /
taddhayasmadādīnāṃ vā yogināṃ vā /
na prathamaḥ /
asyārthasyātīndriyatvāt /
na dvitīyaḥ /
asiddheḥ /
nahi evaṃ yoginaḥ paśyantītyasmākaṃ pramāṇamasti /
nāpyāgamaḥ /
sa hyapauruṣeyaḥ pauruṣeyo vā syāt /
nādya ityāha- śrutireveti //
*7,75*
... śrutireva pramā hi naḥ
NYĀYASUDHĀ:
śrutirno 'smākameva mate pramā hi /
sarvā'pi hi śrutirīśvarameva svātantryeṇa sakalajagatkāraṇaṃ sarvajñaṃ sarvaśaktiṃ pratipādayati /
pradhānaṃ ca tadāyattasattāpratītipravṛttimattadadhiṣṭhitaṃ jagadupādānamātramiti /
tathāhi /
"yaḥ sarvajñaḥ sarvavit'; /
"yo yonimadhitiṣṭhatyekaḥ'; ityādi /
tathāca śrutiḥ parasya pratipakṣabhūtaiva /
pauruṣeyo 'pi kiṃ smṛtītihāsapurāṇalakṣaṇaḥ /
uta sāṅkhayācāryapraṇītaḥ /
nādyaḥ /
tasyāpyasmanmatānusāritvāt /
"prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva praviśya puruṣottamaḥ /
kṣobhayāmāsa bhagavānsṛṣṭayarthaṃ jagato vibhuḥ'; ityādivacanāt /
na dvitīyaḥ /
tatprāṇyasyāsammateḥ /
āptoktatvena tatprāmāṇyasiddhiriti cettatrāha- āptatvamiti //
āptatvamuktamārgeṇa vakturnaivopapadyate

2.2.16

*7,76*
NYĀYASUDHĀ:
uktamārgeṇa śrutireva pramā hi na ityuktarītyā śrutiviruddhabhāṣitvādityarthaḥ /
vaktuḥ sāṅkhayapraṇetuḥ /
yadvā itareṣāṃ cānupalabdherityuktamārgeṇa /
sāṅkhayaśāstre 'pi hyākhyāyikāsu yogyānupalabdhibādhitā bahavo 'rthāḥ pratipādyante /
athavā"avipralambhastajjñānam'; ityādyuktamārgeṇāptatvaniścāyakapramāṇābhāvādityarthaḥ /
"kapilo vāsudevākhyastantraṃ sāṅkhayaṃ jagāda ha /
brahmādibhyaśca devebhyo bhṛgvādibhyastathaiva ca /
tathaivāsuraye sarvavedārthaparibṛṃhitam /
sarvavedaviruddhaṃ ca kapilo 'nyo jagāda ha /
sāṅkhayamāsuraye 'nyasmai kutarkaparibṛṃhitam'; iti purāṇoktamārgeṇeti vā /
"ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilam'; ityādiśrutyudāharaṇamapyanenaiva nirastam /
etenaiva"āgamādyogipratyakṣāvagame'; ityapākṛtam /
*7,77*
na kevalamuktamārgeṇāptatvānupapattiḥ /
kinnāmānupapannabhāṣitvādapītyāha- aprāmāṇyeti //
aprāmāṇyasvatastvasya svīkārādapi ...
*7,78*
NYĀYASUDHĀ:
apiśabdena prāmāṇyasvatastvamapi samuccinoti /
jñānānāṃ prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ jñānakāraṇamātrādhīnotpattikamiti svīkaroti sāṅkhayaḥ /
taccānupapannamityato 'pyasau nāptaḥ /
kathaṃ prāmāṇyāprāmāṇyayoḥ svatastvamanupapannamityata āha- māyivaditi //
... māyivat /
svoktākhilaniṣedhī syān ...
NYĀYASUDHĀ:
prāmāṇyāprāmāṇyayorjñānakāraṇamātrajanyatve sāṅkhayasya vacanenotpannaṃ jñānaṃ pramāṇamapramāṇaṃ cetyubhayātmakaṃ vā syāt /
parasparavirādhenobhayavikalaṃ vā jñānamātramutpa(dyeta)dyate /
niḥsvabhāvasya jñānasyānupapattyā notpa(dyate)dyeta vā /
ādye sadasadvilakṣaṇaṃ viśvaṃ manyamāno māyāvādī yathā svoktaniṣedhī sadvilakṣaṇamityuktyā prāptasyāsattvasya, svayameva asadvilakṣaṇamiti niṣedhāt /
asadvilakṣaṇamityuktyā ca prāptasya sattvasya svayameva sadvilakṣaṇamiti niṣedhāt /
tathā sāṅkhayo 'pi svoktākhilaniṣedhī syāt /
tadvākyajanitajñānasya yāthārthye hi prakṛtirjagatkāraṇamityādiko 'rtho yo labdhaḥ, sa evārthastasyāyāthārthye niṣiddhaḥ syāt /
ayāthāthyarsya viṣayaviparyāsānatirekāt /
ubhayasvatastve vastuno viruddhākāradvayāliṅgitatvaṃ prasajyeteti bhāvaḥ /
māyāśabdasya vrīhyāditvānmāyīti sādhu /
*7,80*
nanvevamapi yāthārthyena prakṛtirjagatkāraṇamityādiko 'rthastāvatsiddhayatītyata āha- naceti //
... na ca kiñcit prasiddhayati

2.2.17

NYĀYASUDHĀ:
nahi parasparavirodhe kimapi siddhayatīti bhāvaḥ /
tarhi prāmāṇyasya kā gatiriti cet /
aprāmāṇye 'pi dīyatāṃ dṛṣṭiḥ /
dvitīye doṣamāha- naceti //
jñānaṃ hi yathāvasthitamayathāvasthitaṃ vār'thaṃ viṣayīkuryāt /
tṛtīyaprakārānirūpaṇāt /
tathāca prāmāṇyāprāmāṇyavikalaṃ jñānam ayaḥśalākāvadaviṣayameva syāt /
evaṃca na sāṅkhayavacanātkiñcitprasiddhayatīti /
tṛtīye tu jagadāndhyameva syādityāha- naceti //
syādetat yadā jñānakāraṇaṃ guṇopetaṃ tadā tadīyāyāmaprāmāṇyajananaśaktau guṇena pratibaddhāyāṃ pramāṇajñānamevotpadyate /
yadā tu doṣopetaṃ tadā doṣeṇa prāmāṇyajananaśaktau pratibaddhāyāṃ apramāṇajñānamevotpadyate /
nahi kimapi karaṇaṃ yugapadubhayopetamubhayavikalaṃ vā sambhavati /
yenoktadoṣaḥ syāditi /
ucyate /
kimarthamitthaṃ kalpyate /
jñānasyobhayākāratvaprasakteriti cet /
tatprasaktirapi kuto nābhyupagantavyā /
virodhabhayāditi cet /
karaṇe 'pyubhayaśaktivirodhātkuto na bibheṣi /
*7,81*
yadapi viruddhakāryadvayajanakaṃ karaṇaṃ tatsahakārisāhityāhitaśaktikameva /
prakṛte ca tathābhyupagame dvayorapi paratastvāpattiḥ /
kiñca vacane kau guṇadoṣau /
āptānāptatvapraṇītatve iti cet /
tarhyubhayābhāvādvedavākyenobhayātmakamanubhayātmakaṃ vā jñānamutpadyeta /
notpadyeta vā /
anāptapraṇītatvaṃ guṇa iti cet /
tarhyāptāpraṇītatvaṃ doṣo 'pi kinna syāditi sa eva prasaṅgaḥ /
*7,82*
etena sāṅkhayācāryavacanaṃ svata eva pramāṇaṃ kimāptiniścayenetyapi nirastam /
aprāmāṇyasyāpi svatastvenoktasakaladoṣāpatteḥ /
atha mahājanaparigrahāttatprāmāṇyaniścaya iti cenna /
pūjyārthatve 'siddheḥ /
bahvarthatve savyabhicāratvātsandigdhāsiddheśceti /
*7,83*
mā bhūtprakṛtikāraṇatve prapañcasya pratyakṣaṃ pramāṇam /
mā ca bhūdāgamaḥ /
anumānaṃ tu bhaviṣyati /
yathoktam /
"bhedānāṃ parimāṇātsamanvayācchaktitaḥ pravṛtteśca /
kāraṇakāryāvibhāgādavibhāgādvaiśvarūpasya'; iti /
*7,83f.*
ayamarthaḥ /
kāraṇakāryavibhāgādavibhāgādvaiśvarūpyasya mūlakāraṇamastyavyaktam /
yathā kūrmaśarīre santyevāṅgāni tato vibhajyante /
tasminnevāvyaktībhavanti /
evaṃ kāraṇānmṛtpiṇḍāddhemapiṇḍādvā kāryāṇi ghaṭamukuṭādīni vibhajyante /
santyeva ca pṛthivyādīni kāraṇāttanmātrāt /
santyeva ca tanmātrāṇyahaṅkārāt /
sanneva cāhaṅkāro mahataḥ /
sadeva ca mahatparamāvyaktāditi /
so 'yaṃ kāraṇātparamāvyaktātpāramparyeṇa viśvasya kāryasya vibhāgaḥ pratisarge /
mṛtpiṇḍaṃ hemapiṇḍaṃ vā ghaṭamukuṭādayo viśanto 'vyaktībhavantīti tatkāraṇarūpamevānabhivyaktaghaṭamukuṭādikāryamapekṣyāvyaktaṃ bhavati /
evaṃ pṛthivyādayastanmātrāṇi viśantaḥ svāpekṣayā tanmātramavyaktayanti /
evaṃ tanmātrāṇyahaṅkāraṃ viśantyahaṅkāramavyaktayanti /
evamahaṅkāro mahāntamāviśanmahāntamavyaktayati /
mahānprakṛtiṃ svakāraṇaṃ viśati /
prakṛtestu na kvacinniveśa iti sā sarvakāryāṇāmavyaktameva /
so 'yamavibhāgaḥ prakṛtau vaiśvarūpyasya nānārūpasya kāryasya /
tasmātkāraṇe kāryasya sata eva vibhāgāvibhāgābhyāmavyaktaṃ kāraṇamastīti /
*7,84*
itaśca, śaktitaḥ pravṛtteḥ /
kāraṇaśaktito hi kāryaṃ pravartate /
aśaktātkāraṇātkāryasyānutpatteḥ /
śaktiśca kāraṇagatā na kāryasyāvyaktatvādanyā /
astu tarhi mahata eva paramāvyaktatvamityata uktaṃ bhedānāṃ parimāṇāditi /
mahadādīnāmavyāpakatvādavyaktakāraṇakatvaṃ ghaṭādivadityarthaḥ /
itaśca, samanvayāt /
sukhaduḥkhabhogasamanvitāni hi kāryāṇi /
yāni ca yadūpamanugatāni tāni tatsvabhāvāvyaktakāni /
yathā mṛddhemarūpamanugatā ghaṭamukuṭādayo mṛddhemapiṇḍāvyaktakāḥ /
tasmādasti sukhaduḥkhamahohātmakānāṃ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthāvyaktaṃ bhedānāmiti /
*7,89*
yadyapyetānyanumānānyavyaktasvarūpaṃ sādhayanti /
tathāpi mahadādikāraṇatayaiva tadetaiḥ siddhayatīti /
atra vaktavyam /
kimetairanumānairjagadupādānatāmātreṇāvyaktaṃ siddhayati, uta svātantryeṇā(pīti)pi /
ādye siddhasādhanam /
asmābhirapi viśvopādānasya pradhānasyābhyupagatatvāt /
"śarīrarūpakaḥ'; iti hyuktam /
dvitīyaṃ nirākartuṃ sūtram /
racanānupapatteśca nānumānamiti /
tadvayācaṣṭe- idamiti //
idaṃ nācetanavaśaṃ vastutvāt pratipannavat /
ityeva pratiṣiddhasya kena mūlānumā bhavet

2.2.18

NYĀYASUDHĀ:
mahādādikāryamityarthaḥ /
acetanavaśaṃ svatantrācetanādhīnotpattikam /
pratipannavat /
pradhānavat /
āstāṃ tāvaddūṣaṇāntaram iti pratyanumānenaiva pratiṣiddhasya pradhānasvātantryasya mūlānumā sādhikānumā kena sāmarthyena bhavet pramāṇamiti śeṣaḥ /
mūlānumeti vā'vartanīyam /
kim ākṣepe /
akāryatvamatropādhiriti cenna /
paṭādau sādhyāvyāpteḥ /
paṭādeḥ kuvindādyadhiṣṭhitatantvādikāyartvasyānvayavyatirekābhyāmupalambhāt /
*7,91*
evaṃ pradhānasya racanāyāḥ svatantrapravṛtteranumānavirodhenānupapatternānumānaṃ tatra pramāṇamiti sūtrākṣarayojanāṃ manasi nidhāya sūtratātparyamuktam /
idānīṃ tāmeva vivṛṇvanpratipakṣāntaramāha- svatantreti //
svatantravṛttī racanā sā caivācetane kutaḥ
NYĀYASUDHĀ:
caśabdo 'numānāntarasamuccaye /
kuta evetyanvayaḥ /
ayamatra prayogaḥ /
pradhānaṃ svatantrapravṛttirahitam acetanatvāt /
tantvādivaditi /
*7,92*
nanvacetanatve 'pi pradhānasya svātantryeṇa pravṛttirastu ko virodhaḥ /
tathāca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojako 'yaṃ heturityata āha- acetanatvamiti //
acetanatvaṃ svātantryamiti cātmapramāhatam

2.2.19

NYĀYASUDHĀ:
tāvadeva hyanenāśaṅkanīyaṃ yasminnāśaṅkayamāne svavacanasvakriyāsvanyāyapramāṇāntaravirodho na prāduṣyāt /
nahi kaścidevaṃ śaṅkate /
mūko 'pi vaktā kinna syāt /
śabdo 'pratipādakaḥ kinna bhavet /
anumānatvāt anumānamātramapramāṇaṃ kuto na syāt /
agniranuṣṇaḥ kuto na bhavediti /
na hyeṣā śaṅkāpiśācī kadācicchāntimupāgacchati /
tasmādevāmāśaṅkamāno na laukiko nāpi parīkṣaka ityunmattavadupekṣaṇīyaḥ /
prakṛte cācetanatvaṃ svātantryaṃ cātmapramāhatam /
svavyāhataṃ pramāṇaviruddhaṃ ca /
tasmādacetanatve 'pi svatantrapravṛttirastu pradhānasyeti śaṅkaiva notpattumarhatīti kimatra bādhakopanyāseneti /
*7,93*
nanvacetanasya svātantryaśaṅkāyāṃ kathaṃ svavyāhatiḥ /
nahi svātantryaṃ nāma caitanyam /
nāpyacetanatvaṃ nāmāsvātantryam /
kathaṃca pramāṇavirodhaḥ, ityata svavyāghātaṃ tāvadupapādayituṃ svātantryaṃ vyākhyāti- sveccheti //
svecchānusāritāmeva svātantryaṃ hi vido viduḥ
NYĀYASUDHĀ:
pravṛttāviti śeṣaḥ /
vido vidurityanena sakalavidvatsammatametadityāha /
ata eva hi svātantryābhāvādvṛkṣastiṣṭhatītyādikartṛtvavyavahāro gauṇa iti sarve pratipannāḥ /
*7,97*
tathāpi kathaṃ svavyāhatiḥ /
nahyacetanatvaṃ nāmecchāvirahaḥ /
kinnāma caitanyaviraha ityata āha- kuta iti //
kuta icchācetanasya ...
NYĀYASUDHĀ:
acetanasyecchā kutaḥ kāraṇājjāyate /
na kutaścit /
jñānameva hīcchāyā janakamityarthaḥ /
tathāpi kimityata āha- secchaṃ cediti //
*7,98*
... secchaṃ cet kimacetanam

2.2.20

NYĀYASUDHĀ:
secchaṃ cedaṅgīkṛtaṃ tadā tadacetanaṃ kiṃ cetanamevetyarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
acetanamapi pradhānaṃ svātantryeṇa pravṛttimadastviti vadatācetanamicchāvadastvityuktaṃ syāt /
svecchānusāritvasya svātantryaśabdārthatayā sarvasammatatvāt /
acetanasyecchāvattvamaṅgīkurvāṇena cetanatvamapyaṅgīkartavyaṃ syāt /
anvayavyatirekābhyāmicchāyāḥ svasamānāśrayacaitanyakāryatvāvadhāraṇāt /
kāryāṅgīkāre kāraṇānaṅgīkārasyānucitatvāt /
acetanaṃ cetanamiti ca sphuṭā vyāhatiriti /
etenaitadapi nirastam /
acetanatvaṃ svātantryaṃ ca yadi parasparavyāhataṃ tarhyacetanatvena svatantrapravṛttirāhityasādhane sādhyāviśiṣṭatādoṣaḥ syāditi /
nahyasmābhiracetanatvasvātantryayoḥ vandhyā apatyavatītivatsākṣādvirodho 'bhihitaḥ /
kintu svātantryabalena caitanyaṃ pareṇāṅgī(kārya)kārayitvā anenaiva svātantryāṅgīkāre 'cetanatvānupapattiriti bādhakaṃ coktaṃ bhavati /
*7,103*
evamacetanasya svātantryāṅgīkāre svavyāhatimupapādya pramāṇavirodhamapyupapādayati- icchāmīti //
icchāmyahamiti hyeva nijānubhavarodhataḥ /
acetanecchāpagatā ...
NYĀYASUDHĀ:
hiśabdenāsyānumānasya viśvajanaprasiddhatvaṃ sūcayati /
evaśabdasyāpagataivaityanvayaḥ /
nijānubhavaḥ sākṣyanubhavaḥ /
ahamicchāmīti tāvadicchā ātmasambandhinī sākṣiṇānubhūyate /
naca sā dvikartṛkā sambhavati /
kvāpyekasya vyāpārasya dvikartṛkatvānupalambhāt /
tataścācetanasyecchāṅgīkṛtā(vaitada)ce(tta)danubhavavirodhādacetanasyecchāpagatā nāstīti yāvat /
icchābhāve ca svecchānusāritvalakṣaṇaṃ svātantryaṃ dūrotsāritamiti bhāvaḥ /
*7,104*
nanu navamastyanubhavaḥ kintvahamicchā(mīcchā)mīti vyavahāramātram /
tasyāpi nimittaṃ bhedāgrahaḥ /
ātmā hi nityo nirvikāraścaitanyamātravapurna tasyecchādikartṛtvamāgantukaṃ sambhavati /
kintvantaḥkaraṇasyaiva prasavadharmatvāt /
tayoścātmāntaḥkaraṇayorbhedāgrahāditaretaradharmavyavahāraḥ pravartate /
bhedāgrahe ca nimittaṃ sannidhānam /
yathoktam /
"tasmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam /
guṇakartṛtve ca tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ'; iti /
ato 'nubhavabalāccetanasyaivecchāvattvaṃ nācetanasyetyayuktamityata āha- yadīti //
... yadi bhedāgraho 'tra ca

2.2.21

kathaṃ na sa ghaṭasya syān ...
NYĀYASUDHĀ:
yadi evamanubhava eva nāsti kintu vyavahāramātram, atra ca vyavahāre bhedāgraha eva nimittamucyate, tadā sa bhedāgraho ghaṭasya kiṃ (kathaṃ) na syāt /
vyavahāraheturiti śeṣaḥ /
idamuktaṃ bhavati /
svaprakāśānubhavāpalāpadoṣastāvat /
vyavahāre ca nimittaṃ nāsti /
naca bhedāgrahaḥ /
viśiṣṭavyavahārasya tādṛśajñānakāryatāniyamāt /
anyathā ghaṭapaṭāvapītaretarabhedaṃ na gṛhṇīta itītaretaradharmasaṃsargavyavahāraḥ syāditi /
*7,107*
nanu gṛhyamāṇayorbhedagraho vyavahāraheturna tu bhedāgrahamātram /
naca ghaṭapaṭau svarūpaṃ gṛhṇītastatkathamatiprasaṅga iti cet /
kimayaṃ viśiṣṭo bhedāgraho 'ntaḥkaraṇasya, utātmanaḥ /
nādyaḥ /
tasyācetanatvena svarūpagrahānupapatteḥ /
upapattau vā sa kathaṃ viśiṣṭo bhedāgraho ghaṭasya na syāt /
tathāca vyavahāro 'pi syāt /
nanvantaḥkaraṇe 'sti caitanyāropo na ghaṭe, ato nātiprasaṅga iti cet /
kiṃ tasya nimittam /
sannidhānamiti cet /
tarhi sarvagatātmasannidhānaṃ ghaṭe 'pyastīti kathaṃ sa na ghaṭasya syāt /
nanu na saṃyogamātraṃ nimittam /
kintūpakāryopakārakabhāve sati /
sa cāstyātmāntaḥkaraṇayoḥ /
puruṣasya darśanārthamityuktatvāt iti cet /
tarhi ghaṭo 'pi puruṣasyopakāraka iti kathaṃ sa na ghaṭasya syāt /
dvitīye vyavahāro 'pi kimātmana utāntaḥkaraṇasya /
nādyaḥ /
tasya nirvikārasya vyavahārakriyānupapatteḥ /
upapattau vā kimicchayāparāddham /
dvitīye 'nyagatena bhedāgraheṇānya(tra)sya vyavahāraścetkathaṃ sa na ghaṭasya syāt /
*7,109*
kiñca yadi bhedāgrahādantaḥkaraṇadharma evecchā'tmani vyavahriyata ityaṅgīkriyate tadā ghaṭasyāpyātmanā bhedāgrahātpṛthubudhnodarākāro 'hamiti vyavahāraḥ kathaṃ na syāditi gūḍhābhisandheruttaram /
yadvātra cātmāntaḥkaraṇayośca sphuṭaṃ pratibhāsamānabhedayorapīti hṛdayam /
yadi bhedāgrahaḥ syāttadā kathaṃ sa bhedāgraho ghaṭasyātmanaśca na syāditi yojanā /
athavaivaṃ vadanpraṣṭavyaḥ /
bhedāgrahaḥ kiṃ bhedagrahasya virodhī na veti /
neti pakṣe kathaṃ sa ghaṭasyātmanā paṭādinā vā na syādityuttaram /
*7,110*
nanu bhedagraho bhedāgrahavirodhī /
sa cāsti ghaṭa iti kutastatra bhedāgrahastatprayukto vyavahāro veti gūḍhābhisandhimajānato dvitīyapakṣamāśaṅkayāha- mana iti //
... mano ma iti bhedataḥ /
manaso 'pi gṛhītatvād ...
*7,110f.*
NYĀYASUDHĀ:
bhedata iti tṛtīyārtho tasiḥ /
yadi bhedagraho bhedāgrahavirodhīti bhedena gṛhyamāṇe ghaṭe na bhedāgraha ityucyate, tadā me mana iti manaso 'pi bhedena gṛhītatvānnātmanā bhedāgrahaḥ syāt /
tathāca bhedāgrahanimitto 'hamicchāmīti vyavahāra ityasat /
kintvanubhavanimitta eva /
ata eva nāntaḥkaraṇadharmasyātmanyāropa ityapi yuktam /
bhedagrahasadbhāvena āropahetorbhedāgrahasyāyogāt /
nahyaviditabhedaṃ sambandhitayā gṛhyate /
ātmanyapi prasaṅgāt /
kena punaḥ pramāṇena mano gṛhyate /
sākṣiṇeti vadāmaḥ /
tathāhi /
natāvaccakṣurādinā tadavagamaḥ /
arūpidravyatvāt /
cakṣurādyavyāpāre 'pyupalabdheḥ /
nacānumānena /
liṅgābhāvāt /
nanvasti yugapajjñānānutpattirmanaso liṅgam /
tathāhi /
bāhyendriyeṣu svaiḥ svairviṣayairyugapatsannikṛṣṭeṣvātmanādhiṣṭhiteṣvapi na yugapajjñānāni jāyante /
tena jñāyate 'styetebhyo 'nyatsahakāri /
yatsaṃyogakramavaśājjñānakramaḥ prakramata iti //
*7,115f.*
atra kaścidāha /
ātmana evaivaṃvidhasāmarthyakalpanopapattāvanyathāsiddhamanumānam /
manasaḥ pratīndriyasaṃyogavyavahāre kramavati kāraṇāntaraśūnye 'naikāntikaṃ ca /
phalasya ca vṛkṣaśatpatataḥ kramavartinyākāśasaṃyoge kuṭhārādivyāpāre ca /
indriyāṇāṃ prativiṣayasaṃyogavyāpāre ceti /
tadayuktam /
dṛṣṭānusāriṇī hi kalpanā /
kartā hyanekakaraṇādhiṣṭhānena yugapannānākāryāṇi kurvāṇo dṛṣṭaḥ /
tathāhi /
yugapanmāṇavako gacchati paṭhati panthānamīkṣate vahati ca kamaṇḍalum /
tasmānnaiva kartṛdharmo yuktaḥ kalpayitum /
kintu dṛṣṭatvād dravyāntaramevāvyāpakam /
anaikāntyaṃ tu nāstyeva /
tatrāpi kriyākramādernimittasya vidyamānatvāditi /
*7,118f.*
atrocyate /
asti tāvadavivekināmapi manaḥpratītiḥ /
mama mano 'nyatra gatamityādivyavahārāt /
naca te yugapajjñānānutpattiṃ jānanti /
pratyuta yugapadeva jñānotpattiṃ manyante /
anyathā vyāsaṅge kramadarśanenānyatrāpi kramānumānaṃ parasya vyarthaṃ syāt /
tasmālliṅgadarśanātprāgeva bhavadidaṃ manojñānaṃ na tannimittakamiti /
astu tarhi buddhayādīnāmasamavāyikāraṇasya saṃyogasyāśrayatayā manaḥsiddhiḥ /
maivam /
pratyakṣajñāne tāvadindriyātmasaṃyogasyaivāsamavāyikāraṇatvasyopapatteḥ /
anumityādau liṅgajñānādeḥ /
smṛtau bhāvanāyāḥ, sukhādāviṣyārthopalabdhāderiti /
nityaviśeṣaguṇānāṃ saṃyogāsamavāyikāraṇatvaniyamānnaivamiti cenna /
vibhāga(ja)śabdajaśabde vyabhicārāt /
aśrāvaṇattvena hetuviśeṣaṇānneti cet /
yathā tarhi vibhāgādiśabde kāraṇāntaradarśanāttannirāsārthaṃ vyāptigrahaṇavelāyāṃ prayatyate tathā sukhādinirāsāya prayatanīyam /
asamavāyikāraṇāntaradarśanasya tulyatvāt /
nimittaṃ taditi cenna /
asamavāyikāraṇalakṣaṇasyātivyāptiprāpteriti /
naca sukhādyupalabdhikaraṇatvena manassiddhiḥ /
sākṣisiddhatayānyathāsiddheḥ /
*7,123*
evamanumānāntaramapi nirasanīyam /
nacāgamo manasi pramāṇam /
jātibadhirāṇāmapi tatpratyayāt /
tasmātsiddhaṃ sākṣigrāhyatvaṃ manasaḥ /
tasya ca tenaivātmano bhinnatayā grahaṇādbhedāgrahāsambhavenecchāmyahamīti na bhedāgrahanibandhano vyavahāra iti /
*7,125*
nanu ca "kāmaḥsaṅkalpo vicikitsā śraddhāśraddhā dhṛtiradhṛtirbhīrhīrityetatsarvaṃ mana eva'; iti śrutau kāmasyāntaḥkaraṇarūpatvaṃ tāvatpratīyate /
naca śrautenārthenānyathā bhavituṃ yuktam /
ato balavadbādhakopanipātādicchāmyahamiti bhedāgrahanimittaṃ vyavahāramātrametaṅgīkaraṇīyam /
na tvātmana icchāsambandhānubhavaḥ /
naca me mana iti bhedagrahāttadagrahāsambhavaḥ /
me caitanyamitivadvayavahāramātratvāt /
nacoktānupapattiḥ /
sattvarajastamasāmādikāryaṃ hi buddhirityucyate /
sā cāṃśatrayavatī /
puruṣoparāgo viṣayoparāgo vyāpārāveśaścetyaṃśāḥ /
bhavati hyahamidaṃ karomīti /
tatrāhamiti cetanoparāgo darpaṇasyaiva mukhoparāgo bhedāgrahādatāttvikaḥ /
idamiti viṣayoparāga indriyapranāḍikayā pariṇatibhedo darparasyeva malasambandhaḥ pāramārthikaḥ, tathobhayāyatto vyāpārāveśaḥ /
eṣaiva digahamicchāmītyatrāpītyata āha- ubhayeti //
... ubhayātmakatā yataḥ

2.2.22

kāmasya tu manaḥ kāmaḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
tuśabdo 'vadhāraṇe /
tata ityupaskartavyam /
yataḥ kāraṇātkāmasyobhayātmakatāsti /
ātmadharmatā manodharmatā ca /
tata eva manaḥ kāma iti śrutirupapadyate /
idamuktaṃ bhavati /
bhavedidaṃ bhedāgrahakalpanam /
yadyātmanaḥ kāmavattvaṃ pāramārthikaṃ na syāt /
nacaitadasti /
bādhakābhāvāt /
dvividho hi kāmo 'sti /
eka ātmadharmo 'paro 'ntaḥkaraṇadharmaḥ /
tatrāntaḥkaraṇadharmaṃ kāmamabhipretya śrutiḥ pravṛttā, nātmanaḥ kāmavattvaṃ bādhate /
nahi devadatto gomāniti vākyaṃ yajñadattasya gosambandhaṃ bādhituṃ śaknotīti /
*7,133*
syādetadevam /
yadi kāmadvaividhyaṃ pramitaṃ syāt, etadeva kuta iti cet /
śrutyanubhavabalāttāvat /
prakārasahasrānusaraṇe 'pyaghaṭanāyāṃ khalvanubhavāpalāpasāhasamabhyupeyam /
pramāṇāntaraṃ cāha- priyeti //
... priyāpriyavibhedataḥ /
dvaividhyaṃ dṛśyate cāsya ...
*7,133f.*
NYĀYASUDHĀ:
priyamityātyantikeṣyamucyate 'priyamiti ca tātkālikeṣyam /
viṣayeṇa viṣayiṇa upalakṣaṇam /
asya kāmasya /
ayamarthaḥ /
asti tāvadāstikakāmukasya puruṣasya srakcandavanitādau idaṃ me syādityekataḥ kāmaḥ /
anyatastyajeyamiti /
nacaika evāyam /
viruddharūpatvāt /
naca dvāvapi manodharmau, yaugapadyāt /
yugapatsajātīyadharmajananāyogāt /
naca yaugapadyaṃ nāsti /
anubhavasiddhatvāt /
bādhakābhāvācca /
tatra yo 'priyaviṣayaḥ saḥ antaḥkaraṇadharmaḥ yastu priyaviṣayaḥ sa ātmadharma iti /
*7,134*
yadvā priyāpriyaśabdābhyāṃ muktisaṃsārāvucyete /
tatsambandhivibhedena kāmadvaividhyaṃ dṛśyata iti /
asti tāvatsaṃsāre pracuro 'yamantaḥkaraṇavṛttirūpaḥ kāmaḥ /
asti cāsau muktau /
"sa yadi pitṛlokakāmo bhavati'; ityādiśruteḥ /
nacaika evāyam /
muktāvantaḥkaraṇavilayāt /
tathācāsāvātmadharmo 'bhyupeyaḥ /
nacāgantukadharmasambandho muktāviti prāgapi kāmadvaividhyaṃ siddhayatīti /
*7,136*
śrutibādhaparihārasya prayojanamāha- tasmāditi //
*7,137*
... tasmād bhedāgrahaḥ kutaḥ

2.2.3

NYĀYASUDHĀ:
śrutivirodhasya parihṛtatvādbhedāgrahaḥ kutaḥ pramāṇātkalpanīyaḥ /
kutaścānubhavāpalāpena vyavahārasya tannimittatvam /
na kuto 'pītyarthaḥ /
anenācetanasya pradhānasya svātantryeṇa jagatkāraṇatvaṃ sādhayatāmanumānamapi svavacanavirodhaḥ pramāṇavirodhaścoktau bhavataḥ /
dṛṣṭāntaśca sādhyavikalaḥ /
acetanasvātantryasya kvāpyasammateriti /
*7,138*
sūtrārthamupasaṃharannānumānamityetatprakārāntareṇa vyācaṣṭe- racaneti //
racanānupapattestanna sarvajñānumāgatam /
acetanaṃ jagatkartṛ ... // MAnuv_2,2.23a-c //
NYĀYASUDHĀ:
tattasmāt /
sarvajñānumāgatamanumānaṃ prakṛtyādikaṃ, kasyacitpratyakṣaṃ, prameyatvāditi sarvamasādhakānumayāvagatam /
etadanumānasiddhasarvajñavākyāvagatamiti yāvat /
yadvānumānasiddhaprāmāṇyakatvenānumānapradhānatvena ca sarvajñābhimatasya vākyameva sarvajñānumocyate /
vyākhyānāntarasya cedaṃ prayojanam /
yatprāguktaṃ na yogipratyakṣeṇa sāṅkhayācāryavacanena vāyamarthaḥ siddhayatīti tadapi sūtrasūcitameveti jñāpanam /
yadā tu sarvajñābhimatotprekṣitayā bhedānāṃ parimāṇādityādikayānumayāvagatamānumānamiti yojanā /
tadā vaici(trya)trīpradarśanaṃ vyākhyānāntaraprayojanam /
jagatkartṛ svātantryeṇa jagatkāraṇam /
*7,142f.*
syādetat /
parimāṇādihetubhistāvanmahadādikāryāṇāṃ kimapi mūlakāraṇamastītyavagamyate /
tasyāpi kāraṇāntarakalpane pramāṇābhāvādanavasthānācca /
tasya ca svātantryaṃ kārakāntarāprayojyatvameva natu svecchānusāritvam /
yenoktadoṣaḥ syāt /
tacca tatprayoktuḥ kārakāntarasyāprāmāṇikatvādeva siddham /
nacācetanasya tadasambhāvitam /
acetaneṣvapi payo 'mbuprabhṛtiṣu darśanāt /
acetanameva hi payo 'nyānadhiṣṭhitamapi vatsavivṛddhayarthaṃ pravartate /
dadhibhāvaṃ cāpadyate /
ghanavinirmuktaṃ cāmbu jambīranārikelādiṣvanekavidhaṃ vikāraṃ prāpnoti /
nādeyaṃ cāpasarpati /
tṛṇaṃ ca gavā jagdhaṃ kṣīrībhavati /
ayaścāyaskāntamabhisarpati /
naca"idaṃ nācetanavaśam'; ityādipramāṇavirodhaḥ /
tasyoktasthāneṣvevānaikāntyam /
nacedaṃ brahmavādināṃ sammatam /
yena siddhasādhanaṃ syādityāśaṅkāparihārārthaṃ sūtram- //
oṃ payo 'mbuvaccettatrāpi oṃ //
iti /
tadvayācaṣṭe- payo 'mbvādi ceti //
*7,143*
payo 'mbuvac cet tatrāpi

2.2.23

... payo 'mbvādi ca nopamā

2.2.24

etatpraśāstivacanāccetanācetanasya ca
NYĀYASUDHĀ:
upamā svārthasambhāvanāyāmasmadīyahetuvyabhicāre ceti śeṣaḥ /
yathātra sādhyaṃ vyabhicarati tathā pakṣe 'pi vyabhicaratu heturityevamarthaṃ hi vyabhicārodbhāvanam /
tadatra na yujyate /
cetanācetanasyaitatpraśāstivacanāt /
pārameśvarapreraṇāpratipādakaśruteḥ /
ādyaścaśabdo laukikānāṃ svatantratayā pratīyamānamapītyarthe /
dvitīyastu na kevalamacetanasya /
kintūbhayasyāpīti /
etaduktaṃ bhavati /
kārakāntarāprayojyatvalakṣaṇamapi svātantryaṃ na pradhānasyopapadyate /
asambhāvitatvāt /
uktānumānaviruddhatvācca /
*7,146*
yaduktamatra payombvādivaditi /
tadasat /
tatrāpīśvarapreraṇayā"etasya vā akṣarasya'; ityadiśrutisiddhatvāt /
ata eva pradhānasya paraprayojyatve pramāṇābhāvo 'pi parāsta iti /
sūtre payo 'mbuvadityukte 'pi nodāharaṇamādaraṇīyam /
sthalāntare sambhāvanā vyabhicāraśca bhaviṣyata ityāśaṅkāparihārārthasya"vyatirekānavasthiteścānapekṣatvāt'; iti uttarasūtrasyāpi vyākhyānāyādipadaprayogaḥ /
yadvā payo 'mbugrahaṇamupalakṣaṇamityabhipretyādipadaṃ pratyuktam /
uttarasūtraṃ tu kaimutyārtham /
cetanapravṛtterapīśvaravyatirekeṇānavasthiteracetanapravṛttestadadhīnatvaṃ kimu vācyamiti /
tadvayākhyānāya cetanācetanasya cetyuktam /
vyāsa-(22)
*7,145*
kiñca parimāṇāditi hetustāvadanaikāntikaḥ /
sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā hi prakṛtirucyate /
sattvādayaśca parimitā eva /
yathoktam /
abagnīranabho 'haṅkṛnmahattattvaguṇatrayaiḥ /
kramāddaśottaraiḥ'; (ādi pu.veṃ.māhā.2-46) iti /
naca prakṛtiravyaktāntaravatīti kathaṃ nānaikāntyam /
naca parimitasyāpi mūlaprakṛtitve bādhakamasti /
sārvatrikakāryānutpattiparimitānāmeva kāraṇatvam /
tantvādiṣu darśanāt /
aparimitasya kṛtsnaikadeśavikalpānupapatteśca /
asmākaṃ tvīśvaraśaktyaivopapadyate /
samanvayādityapyasat /
yatkāryaṃ yadanugatimattattādṛkkāraṇopetamityasyā vyāpteravyaktādvayaktajanmāṅgīkāreṇaiva bhagnatvāt /
śaktitaḥ pravṛtteścetyetadapi na vivakṣitārthasādhakam /
antarbhāvitakāryatvameva kāraṇasya śaktirityasya siddhau hi tathā syāt /
tacca satkāryavādanirvāhyamiti /
ata eva vibhāgāvibhāgāvapi nirastau /
vibhāgāvibhāgayoreva satkāryavādasiddhayadhīnayorasattvāt /
svaprakriyāmātreṇārthasiddhau"sthūlakāyarsya loṣṭhādeḥ'; ityādinā tārkikaparikalpitābhyāṃ vibhāgāvibhāgābhyāṃ paramāṇukāraṇatvamapi syādityāstāṃ prapañcaḥ /
*7,151f.*
nanvidaṃ ghaṭṭakuṭṭīprabhātanyāyamanusarati /
icchāvattvamātmana eva na tu jaḍasyetyatra hi prathamamanubhavaḥ pramāṇīkṛtaḥ /
tatra ca śrutivirodhe codite 'ntaḥkaraṇadharma ātmadharmaśceti kāmasya dvaividhyānna virodha ityuktam /
evañcātmana evecchāvattvaṃ na tvacetanasyeti tyaktamevetyāśaṅkāṃ siṃhāvalokananyāyena pariharati- dvaividhye 'pīti //
*7,152*
dvaividhye 'pitu kāmādeḥ kutaḥ svāmitvamātmanaḥ

2.2.25

sākṣādanubhavārūḍhaṃ śakyate 'podituṃ kvacit
NYĀYASUDHĀ:
kāmāderdvaividhye 'pi sākṣādanubhavārūḍhamātmanaḥ kāmādeḥ svāmitvaṃ tu kutaḥ pramāṇādapodituṃ śakyate na kuto 'pīti yojanā /
śrutyapekṣayā'dipadagrahaṇam /
apoditumiti samprasāraṇaṃ chāndasam /
ayamatrottarakramaḥ /
satyaṃ kāmo dvividha ātmadharmo manovṛttiśceti /
tatra manovṛttimapi kāmaṃ pratyātmana eva svāmitvaṃ na manasaḥ /
ahaṃ kāmaya iti sākṣyanubhavasiddhatvāt /
manasastu kāmaṃ pratyupādānatvameva /
yathā hi /
kṣetropādānakānāmapi sasyānāṃ kṛṣīvala eva svāmī na kṣetraṃ tathaiva /
naca vācyaṃ manasa eva kāmasvāmitvamahaṃ kāmaya ityanubhavastu bhrāntirvyavahāramātraṃ veti /
bādhakapramāṇābhāvāt /
naca kauṭasthyaṃ bādhakam /
antaḥkaraṇasyaiva kāmopādānatvenāṅgīkṛtatvāt /
svāmitvamātreṇa ca kauṭasthyāvighātāt /
anyathā kṛpaṇadhanasyevātmano vaiyarthyāpatteriti /
tadidamuktaṃ kvaciditi /
*7,155*
nanvastu kāmasvāmitvamātmana eva mā bhūcca manasaḥ /
tathāpi pūrvottaravirodhastadavastha eva /
icchāsvāmitvābhāve 'pi yādṛśatādṛśasyecchāvattvasya manasyaṅgīkṛtattvādityata āha- iccheti //
icchāsvāmitvamevoktamicchāvattvaṃ nacāparam

2.2.26

NYĀYASUDHĀ:
acetanecchāpagatetyādāvicchāsvāmitvamevecchāvattvamuktam /
nacāparamicchopādānatvalakṣaṇam /
etaduktaṃ bhavati /
syādatra pūrvāparavirodhaḥ /
yadi yadevecchāvattvaṃ prāṅmanaso niṣiddhaṃ tadevātra punaraṅgīkriyeta /
na caitadasti /
pūrvaṃ hīcchāsvāmitvalakṣaṇamicchāvattvamātmana eva na tvacetanasyetyuktam /
tasyaiva kartṛtvopayogāt /
śrutyarthatayā tvicchopādānatvalakṣaṇamicchāvatvamidānīṃ manaso 'bhyupagamyata iti kuto virodha iti /
*7,156*
yadvā kāmasya dvaividhyena manaso 'pi kāmavattvātkartṛtvamupapatsyata ityata āha- dvaividhye 'pīti //
dvayoḥ kāmavattve 'pi kāmasvāmitvamātmana eva na tu manasaḥ /
nirapavādasākṣyanubhavasiddhatvāt /
manasastu kāmopādānatvameveti /
tataḥ kimityata āha- iccheti //
icchāsvāmitvalakṣaṇamevecchāvattvaṃ prāk kartṛtvopayuktamuktam /
na punaricchopādānatvalakṣaṇam /
yo hīcchati sa prayatate na tu yadicchā bhavati taditi /
tasmādicchāsvāmitvāccetanasyaiva kartṛtvaṃ nācetanasya /
tasyecchopādānatve 'pīcchāsvāmitvābhāvāditi /
*7,157*
syādetat /
svaṃ nāma tadbhavati, yadyatheṣyaviniyogayogyam /
yathā gavādi /
svāmī ca sa ucyate yo yatheṣyaviniyoktā /
nacecchātmanoretadasti /
yasmādāstikakāmukasya niṣiddhecchāṃ niyacchato 'pi (icchā)sā'virbhavati /
prayatamānasyāpi vihitecchā nodeti /
tatkathamicchāsvāmitvamātmanaḥ syāditi cet /
kimicchā'tmanaḥ sarvathāpi vaśā na bhavati ityucyate /
uta kiñcidvaśatvamaṅgīkriyate /
nādyaḥ /
anubhavavirodhāt /
icchati devadatta ityādivyavahāravirahaprasaṅgācca /
dvitīye tu siddhaṃ svāmitvamityāha- kiñciditi //
kiñcit tadvaśagatve 'pi svāmitvaṃ lokavad bhavet
NYĀYASUDHĀ:
prabalavirodhivaśādatyantavaśatvābhāve 'pīcchāyāḥ kiñcidātmavaśatvamātreṇāpi tāṃ pratyātmanaḥ svāmitvaṃ bhavede(vatye)va /
katham /
yathātyantamavaśāyāmapi gavi kiñcidvaśatvamātreṇa devadattasvāmitvaṃ loke dṛṣṭaṃ tathaiva /
anyathā tadapi na syāditi /
*7,158*
nanvevaṃ satyekaṃ sandhi(di)tsato (paraṃ pracya)nyaccyavata ityāpannam /
acetanasya kartṛtvaṃ nirākartumātmana evecchāsvāmitvaṃ natu manasa iti samarthitam /
tarhīśvarasyāpi kulālādimanovṛttīcchāṃ prati svāmitvaṃ nāstīti ghaṭādikartṛtvaṃ na syāt /
tathācetaravyapadeśādityadhikaraṇavirodhaityata āha- sarvātmeti //
sarvātmatantrakāmādeḥ kimutaiva pareśituḥ

2.2.27

NYĀYASUDHĀ:
yadā jīvasyāpi kāmādisvāmyaṃ tadā sarvātmanā tantramadhīnaṃ kāmādi yasyāsau tathoktaḥ /
sarveṣāmātmanāṃ tantraṃ sādhanaṃ yaḥ kāmastasyādiḥ kāraṇaṃ tasya pareśituḥ kāmasvāmitvaṃ kimutaiva vaktavyam /
etaduktaṃ bhavati /
jīveśvarau dvāvapi śarīramadhitiṣṭhataḥ /
tatreśvaro 'ntaḥkaraṇaṃ spaṣṭaṃ dṛṣṭvā tatra jñānecchāprayatnarūpā vṛttīḥ svecchājñānaprayatnairutpādya bāhyakaraṇāni cādhiṣṭhāya ghaṭādyutpādayati /
jīvastu taddattasvāmyo 'vatiṣṭhate /
yathoktaṃ"baddhirjñānam'; ityādi /
tasmādīśvarasyaiva mukhyaṃ svāmyaṃ kartṛtvaṃ ca /
jīvasya tvamukhyameveti /
tathā coktam"svasvāmibhāvo dhruva eṣa yatra tarhyacyute 'sāviti kṛtyayoge'; iti /
*7,161*
yaduktaṃ nirapavādānubhavabalādātmana evecchāsvāmitvamiti /
tadayuktam /
kāmaḥ saṅkalpa iti manasaḥ kāmasvāmitvābhidhātryāpauruṣeyatvena balavatyā vedavācaivāpoditatvādityata āha- naceti //
na cānubhavagaṃ kāmasvāmitvaṃ vedavāgapi /
śaktāpavadituṃ ... // MAnuv_2,2.27a-c //
*7,161f.*
NYĀYASUDHĀ:
kāmasvāmitvamātmana iti śeṣaḥ /
kāmādyanuvādena khalviyaṃ vedavāk ātmopādānatvaṃ vaiśeṣikādimataprāptaṃ vārayituṃ teṣāṃ manorūpatvamācaṣṭe /
kāmādisvarūpaṃ ca sākṣyanubhavenaiva siddhamiti tasyopajīvyatvam /
sa ca tānātmasvāmikāneva viṣayīkaroti /
nacopajīvyakamupajīvyamapavadituṃ śaknoti /
vedasyotsargato balavattve 'pyupajīvyāpekṣayā daurbalyameva /
yathā āhuḥ /
"prābalyamāgamasyaiva jātyā teṣu triṣu smṛtam /
upajīvyavirodhe tu na prāmāṇyamamuṣya ca'; iti /
ato na śruteranubhavāpavādakatvaṃ yuktamiti /
tarhi śruteḥ kā gatirityata āha- tasmāditi /
... tasmāt sā tadanyābhidhāyinī

2.2.28

NYĀYASUDHĀ:
upajīvyatvena balavatānubhavena bādhitatvādityarthaḥ /
tadanyābhidhāyinī svāmitvādanyasyopādānatvasyābhidhāyinī /
*7,164*
na kevalamupajīvyabādhāt /
kintūpapattivirodhāccetyāha- mokṣakāma iti //
mokṣakāmo bhavedanyo yadi muktād bhaviṣyataḥ
NYĀYASUDHĀ:
yadi kāmo 'ntaḥkaraṇakartṛkaḥ syāttadā mokṣakāmo 'pyantaḥkaraṇasyaiva syāt /
mokṣastu ātmana iti ca prasiddham /
tathāca yo mukto bhaviṣyati tasmādanya eva mokṣakāma itayuktaṃ syāt /
kāmasyānyagatatve sādhanānuṣṭhātāpyanya evetyaṅgīkartavyam /
phalakāmanāsādhanānuṣṭhānayorekaniṣṭhatvadṛṣṭeḥ /
tathācākṛtābhyāgamakṛtavipraṇaśaprasaṅgaḥ /
*7,166*
nanu nāyaṃ doṣaḥ /
puruṣavimokṣārthaṃ prakṛtipravṛttyabhyupagamāt /
dṛśyate hi paraprayojanārthaṃ janānāṃ pravṛttiriti /
atredamupatiṣṭhate- mokṣakāmasyeti //
mokṣakāmasya kiṃ tena ...
NYĀYASUDHĀ:
upalakṣaṇametat /
sādhanānuṣṭhātetyapi draṣṭavyam /
paraprayojanārtaṃ pravatarmānāḥ khalu loke dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā kimapi prayojanamanusandadhānāḥ prāyeṇopalabdhāḥ /
tathātrāpi prakṛteḥ prayojanena bhāvyam /
naca tadastītyarthaḥ /
syādetat /
svaprayojanamananusandhāyaiva jīvamokṣārthaṃ prakṛteḥ pravṛttiḥ, yatā kṛpālutvena bhavatāmīśvarasyetyata āha- svanāśārthaṃ ceti //
... svanāśārthaṃ ca ko yatet

2.2.29

*7,167*
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ paraprayojanārthā prakṛteḥ pravṛttiryujyate /
prakṛtilayo hi mokṣo nāma /
na hi ko 'pi kṛpālurātmanāśārthaṃ yatamāno dṛṣṭa iti /
yadyapyatrānādheyātiśayasya niṣkriyasyopakāryatvamapi kvacinna dṛṣṭamityeva vaktavyam /
tathāpi tacchiṣyairevohyatāmiti tadabhyupagamena dūṣaṇāntaramidamuktam /
*7,168*
nanvidamayuktam /
cetano hi svaprayojanamanusandadhyāt /
svanāśācca bibhyat parāvarteta /
prakṛtistvacetanā kathamevaṃ paryanuyogamarhatīti /
evaṃ tarhi kathamātmamokṣamapyanusandhāya pravarteta /
svabhāvo 'yaṃ pradhānasyeti cet /
tarhi kadāpi saṃsāro 'sya na syāt /
bhogārthā pravṛttiḥ prakṛteḥ svabhāva iti cet /
tarhi mokṣābhāvaḥ /
ubhayasvabhāvatve tūbhayaṃ na syāt /
virodhāt /
avirodhe vā yugapadubhayaṃ syāt /
vyavasthāpakābhāvāt /
bhogeṣūpabhukteṣu mokṣārtheti cenna /
bhogānāmānantyenāparisamāpteriti /
ayaṃ prasaṅgātharḥ /
yadyātmā na kāmakartā syāttadā mumukṣurapi na syāt /
tataśca na tadarthaṃ prayateta /
tathāca na mucyeta /
parapravṛtteḥ svaprayojanabhāvābhāvayorayuktatvāditi /
bahulametannidarśanamiti smaraṇādyatediti parasmaipadam /
tathācāha"candrādayastu manyante sarvasmādubhayaṃ padam'; iti /
*7,171*
evamanīśvarasāṅkhayamataṃ sādhāraṇadūṣaṇairapākṛtya ye kartṛtvaṃ prakṛtereva bhoktṛtvaṃ tvātmana iti manyante tanmataṃ dūṣayati- kartṛtvamiti //
kartṛtvaṃ yasya tasyaiva bhoktṛtvamupalabhyate
NYĀYASUDHĀ:
yadvaivamātmanaḥ kartṛtvamupapādya bhoktṛtvamapyanenaivopapādayati /
yena mayedaṃ kṛtaṃ sa evāhaṃ tatphalaṃ bhuñja iti kartṛtvabhoktṛtvayoḥ sāmānādhikaraṇyānubhavāttayadvaiyadhikaraṇyāṅgīkāre 'nubhavavirodha ityarthaḥ /
bhrānto 'yamanubhava iti cenna /
bādhakābhāvādityāha- vibhāge ceti //
vibhāge ca tayormānaṃ naiva kiñcit kvacid bhavet

2.2.30

NYĀYASUDHĀ:
tayoḥ kartṛtvabhoktṛtvayoḥ /
vibhāge vyadhikaraṇatve /
akṛtābhyāgamakṛta- vināśau caivaṃ sati syātāmiti /
*7,172*
yaduktamātmano mokṣo na syāditi /
tadiṣyāpādanam /
prakṛtereva mokṣābhyupagamāt /
naca bandhamokṣayorvaiyadhikaraṇyānupapattiḥ /
bandhasyāpi prakṛtigatatvāditi cenna /
sakalaśrutismṛtīhāsapurāṇānubhavairbandhamokṣayerātmagatatvāvagamena tadvirodhādityāśayavānupasaṃharati- sarveti //
sarvamānavirodhaikadurdīkṣādīkṣitastvayam /
māyāvādyupamāṃ yāyāt ...
NYĀYASUDHĀ:
sarvamānavirodha eva yā pradhānadurdīkṣā duṣyo 'nuṣṭhānasaṅkalpaḥ /
tayā dīkṣito 'yaṃ tu sāṅkhayo māyāvādināmupamātvaṃ prāpnuyāt /
te 'pi hi kartṛtvabhoktṛtvādisakaladharmavikalamasatkalpaṃ caitanyamātramaṅgīkṛtyāvidyāyā evācetanāyāḥ sarvakāraṇatvaṃ bandhamokṣādhikaraṇatvaṃ cābhyupagacchanti /
tadeteṣāṃ sarvapramāṇaviruddhārthāṅgīkāritve sāṅkhayo 'yaṃ dṛṣṭāntabhāvamāpadyata iti /
*7,174*
yatpuruṣabahutvaṃ sāṅkhayenāṅgīkṛtaṃ tadapi māyāvādibhirabhyupagatameva /
jananādiprakṛtidharmaireva hi tadbahutvam /
natu svarūpe kaścidasti parasparato viśeṣaḥ /
māyāvādino 'pi upādhinibandhanaṃ bhedamaṅgīkurvantyeva /
naca prapañcasatyatvaṃ viśeṣaḥ /
kāraṇamātratvābhyupagamena kāyarprapañcasya sāṅkhayena nirastatvāditi /
*7,177*
yāpi sāṅkhayaparikalpitā sṛṣṭipralayabandhamokṣatatsādhanaprakriyā sāpi sarvapramāṇaviruddhetyuktaṃ bhavati /
*7,178*
na kevalaṃ sāṅkhayasya māyāvādisadṛśatvamasmābhirevocyate, kintu sūtrakṛtāpi sūcitamityāha- taditi //
... taccaśabdānnirākṛtaḥ

2.2.5

NYĀYASUDHĀ:
tasmānmāyāvādisadṛśatvādeva hi sāṅkhayo bhoktrāpatteravibhāgaścetsyāllokavaditi prāk parākṛtena māyāvādinā racanānupapatteśca nānumānamiti caśabdena samuccitya nirākṛtaḥ /
yadvā pramāṇavirodho 'pi notsūtrita ityanenāha /
tasmātsarvamānavirodhitvādeva /
caśabdātsarvamānavirodhasamuccayārthaṃ caśabdaṃ prakṣipyetyarthaḥ /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ racanānupapattyadhikaraṇam //
*7,180*
[======= JNys_2,2.II: anyatrābhāvādhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anyatrābhāvādhikaraṇam //
anyatrābhāvāc ca na tṛṇādivat

2.2.31

// oṃ anyatrābhāvācca na tṛṇādivat oṃ //
idaṃ sūtraṃ keciditthaṃ vyācakṣate /
yathā tṛṇapallavādikaṃ gavādinopabhuktaṃ svayameva kṣīrībhavati /
evaṃ pradhānaṃ svayameva mahadādirūpeṇa pariṇamata ityāśaṅkā kilātra nirasyate /
na tṛṇādivatsvayameva pradhānasya pariṇāmo vaktavyaḥ /
yatastṛṇādīnāmapi svayameva pariṇāmo nāsti /
kutaḥ /
anyatrānaḍuhopabhukte tadabhāvāditi /
atrāśaṅkaiva tāvadanupapannā /
payo 'mbuvaccettatrāpītyanenaiva parihṛtatvāt /
pratyudāharaṇaṃ ca sūtrapraṇayanāyogāt /
parihāro 'pyayamanupapannaḥ /
gavādyupabhuktasyaiva kṣīratvaṃ nānyatreti hi vadatā prakṛteḥ sahakārisadbhāvamātramupapāditaṃ syāt /
na punarīśvarāpekṣatvam /
ato nāyaṃ sūtrārthaḥ /
kintu pātañjalamatamatrādhikaraṇe nirākriyata ityāśayavāṃstadupanyasyati- sāṅkhayānāmiti //
sāṅkhayastu seśvaro brūte kṣetrānugrahaśaktimān /
astīśvaraḥ svayambhātaḥ kleśakarmādivarjitaḥ

2.2.32

NYĀYASUDHĀ:
sāṅkhayamatasya nirastatvātkiṃ punarupanyāsenetyato 'sya matasya tato viśeṣaṃ tuśabdena sūcayati /
tameva viśeṣaṃ vyanakti- seśvara iti //
seśvaraścenna nirākāryo virodhābhāvādityata uktam- kṣetreti //
tuśabdo 'vadhāraṇārtho 'trāpyanvīyate /
yadyapi seśvara ityanenaiveśvaro 'stīti brūta iti siddham /
tathāpi tadanuvādena viśeṣaṇavidhānamevaitat /
ya īśvaro 'sti sa kṣetrānugrahaśaktimāneveti brūta iti /
kṣiyantyasminkāryāṇyavyaktatayeti kṣetramupādānaṃ prakṛtiḥ /
tadanugrahaśaktireveśvarasya tenābhyupagamyate /
ato nirākaraṇīya evāsāviti /
sarvaśaktitvābhāve kiṃ tasyeśvaratvamityata uktam- svayambhāta iti //
svayamindriyādyanapekṣameva bhātaḥ /
kartari ktaḥ /
tataśca sarvajña iti labhyate /
īśvaratvopapādakaṃ viśeṣaṇāntaramāha- kleśeti //
kleśakarmavipākāśayavarjita ityarthaḥ /
tathācāha patañjaliḥ /
"kleśakarmavipākaśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ'; iti /
tathā"nirmāṇakāyamadhiṣṭhāya sampradāyapravartako 'nugrāhakaśca'; iti /
tatrāvidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ pañca kleśāḥ /
anātmanyātmabuddhiravidyā /
idaṃ madīyamityabhimāno 'smitā /
viṣayeṣvāsaktī rāgaḥ /
kopo dveṣaḥ /
bhayamabhiniveśaḥ /
eta eva pañca kleśāstantrāntare tamo moho mahāmohāḥ tāmisro 'ndhatāmisra iti vyavahriyante /
vārṣagaṇyastvenānavidyetyevāha /
karmeti
vidhiniṣedhāvucyete /
āśayaśabdena dharmādharmau /
vipāka iti tatphalaṃ sukhaduḥkhe tadupāyaśceti /
itiśabdasya āgāminaḥ prativākyaṃ sambandhaḥ /
*7,185*
vedavādavirodhaṃ sphuṭīkartumavadhāraṇavyāvartyamāha- kṣetreti //
kṣetraśaktimatī saiva prakṛtir ...
NYĀYASUDHĀ:
yā jagadupādānaṃ sā prakṛtirevopādānatvaśaktimatī brūte /
na punarvedavādina iva tāmapi śaktimīśvarāyattām /
vyāvartyāntaramāha- bījeti //
... bījaśaktimān /
jīvaḥ parjanyavad ...
NYĀYASUDHĀ:
atrāpyeveti sambaddhayate /
śarīrendriyādisambandhenotpattau yā śaktiḥ sā bījaśaktiḥ /
jīva eva tadvāniti brūte /
natu tadīyāṃ bījaśaktiṃ tattva(vādina)vida iva bhagavadadhīnām /
yadyupādānatvotpattiśaktimattvaṃ prakṛtipuruṣayoreva tadā kimīśvareṇānugrāhakeṇetyata āha- parjanyavaditi //
yathā hi pṛthivyāḥ kalamādibījānāṃ copādānatvabījatvaśaktī yadyapi svāyatte /
tathāpyaṅkurotpattau parjanyasyāsti pṛthivyanu(grahakāraka)grāhakatvam /
tathā prakṛtipuruṣayoḥ svāyattaśaktitve 'pīśvaraḥ prakṛtyanugrahaśaktimānaṅgīkaraṇīyaḥ /
tatkiṃ parjanyavadanvayavyatirekābhyāmīśvarasya prakṛtyanugrāhakatvamavaseyaṃ netyāha- daiveti //
... daivaśaktimānīśvaraḥ smṛtaḥ

2.2.33

NYĀYASUDHĀ:
daivaśabdo 'dṛṣṭasvarūpatvamāha /
tenānvayavyatirekāviṣayatvaṃ lakṣayati /
tatkiṃ niṣpramāṇaka eveśvaraḥ prakṛtyanugrāhako 'ṅgīkaraṇīya ityata uktam- smṛta iti //
"māyādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram'; ityādāviti śeṣaḥ /
smṛta ityupalakṣaṇam /
śruta ityapi grāhyam /
prakṛtipuruṣayoḥ svāyattaśaktitvaṃ kuta ityata āha- pṛthivīvaditi //
*7,186*
pṛthivīvat pradhānaṃ taj ...
NYĀYASUDHĀ:
yathā pṛthivyāḥ svāyattopādanatvaśaktiḥ tathā tat tasmādupādānatvātpradhānamapi svāyattopādānatvaśaktimadanumeyamityarthaḥ /
upalakṣaṇaṃ caitat /
kalamādibījavadbījatvājjīvo 'pi svāyattabījaśaktimānanumātavya ityapi draṣṭavyam /
*7,187*
nanu yathā loke kalamādibījānāṃ kaścidāvapanakartāsti /
tathātrāpi tatsthānīyena kenāpi bhāvyam /
nacāsāvanyo 'sti parameśvarāt /
tatkathaṃ kṣetrānugrahaśaktimāneveśvara ityata āha- jīva iti //
... jīvaḥ sannidhimātrataḥ /
bījāvapanakartevety ...
NYĀYASUDHĀ:
dṛśyate khalvapatyajīvo bījabhūtaḥ /
pitṛjīvaścāvapanakartṛsthānīyaḥ /
tasmātkimīśvarasya tacchaktikalpanayā /
viṣayotpattau tu tadapekṣaiva nāstīti bhāvaḥ /
nanvevaṃ pitṛjīvasyāpatyotpādakatvāṅgīkāre 'pasiddhāntaḥ syāt /
sāṅkhayairjīvasya kartṛtvānabhyupagamādityata uktam- sannidhimātrata iti //
śarīrādirūpā prakṛtirevāpatyo(tpatti)tpādakatrī /
tatsannidhinimittādvivekāgrahājjīve tatkartṛtvavyavahāra eveti brūta iti /
*7,188*
evamupyastamatanirāsārthaṃ sūtramavatārayati- atreti //
... atra prāha prabhuḥ svayam

2.2.34

NYĀYASUDHĀ:
atraitanmataviṣaye dūṣaṇaṃ prāhetyatharḥ /
svayaṃ sākṣānnopacāreṇa /
prabhuriti sūtrakṛto dūṣaṇasāmarthyamācaṣṭe /
sūtraṃ vyācaṣṭe- anyatreti //
anyatra kāpi śaktirna svātantryeṇ[a] ...
NYĀYASUDHĀ:
anyatra prakṛtau puruṣe /
tathā pṛthivyāṃ kalamādibīje ca /
kāpīti kṣetraśaktirbījaśaktirbījāvapanaśaktiścetyarthaḥ /
kathaṃ tarhyupādānatvādikamityata uktam- svātantryeṇeti //
kuto nāstītyata āha- īśeti //
... [ī]śa eva hi /
śaktīstāḥ prerayatyañjas ...
NYĀYASUDHĀ:
yasmādīśa eva tāḥ pradhānādiśaktīḥ prerayatīti śrutyādiprasiddham /
tasmādanyatra kāpi śaktiḥ svātantryeṇa nāstīti /
naca pradhānādivadīśvarasyāpi preraṇāśaktiḥ parāyattetyuktam- añja iti //
kriyāviśeṣaṇametat /
*7,189*
tadanena parakīyānumānasya bādhitaviṣayatvaṃ dṛṣṭāntasya ca sādhyavikalatvamuktaṃ bhavati /
*7,190*
na kevalaṃ prakṛtipuruṣayoḥ svātantryeṇa śaktyabhāvaḥ parameśvarāyattaśaktitvaṃ ca /
kiṃ tarhītyataścaśabdasamuccitamarthamāha- tadadhīnāśceti //
... tadadhīnāśca sarvadā

2.2.35

sattāpradhānapuruṣaśaktīnāṃ ca pratītayaḥ /
pravṛttayaśca tāḥ sarvā ... // MAnuv_2,2.35a-c //
*7,191*
NYĀYASUDHĀ:
ādyaścaśabdaḥ śaktiprerakatvasya sattādipradatvena saha samuccayārthaḥ /
uttarāvanyonyasamuccaye /
pradhānapuruṣayostadīyānāṃ śaktīnāṃ ca, sattā svarūpaṃ, pratītayaśca pramāviṣayatvaṃ ceti yāvat, tāstāḥ sarvāḥ pravṛttayaśca sarvadā tadadhīnā iti yojanā /
kecinmanyante svarūpameva vastunaḥ sattvamiti, apare tu pramāṇayogyatvam, anye punararthakriyāvattvam /
tadidaṃ trayamapi prakṛtyādīnāṃ bhagavadadhīnameveti /
*7,192*
nanvetadayuktam /
pradhānādisattādenirtyatvāt /
nityasya parādhīnatāsambhavādityata āha- nityamiti //
nityaṃ nityātmanā yataḥ

2.2.37

yathā nityatayā nityaṃ nityaśaktayā svayeśvaraḥ /
niyāmayati nityaṃ ca ... // MAnuv_2,2.36a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yathānityaṃ ghaṭādikamanityatayā niyamyate, tathā nityamapi nityātmanā nityaṃ ca sarvadaiveśvaro niyāmayati /
yata evaṃ tasmāduktamupapannamiti yojanā /
*7,192f.*
etaduktaṃ bhavati /
yathā hi ghaṭādayo 'nitya(ttva)svabhāvā api nākasmādanityā bhavanti /
ko doṣaḥ /
na cānityatā parādhīneti kadācidghaṭādenirtyatā prāptā /
vināśakāraṇopanipātaghrauvyāt /
tathā nityasya nityatāyāḥ parādhīnatve 'trapa na jātvanityatāprasaktiḥ /
tanniyamananiyamāditi /
tadidamuktam- nityaṃ ceti //
na caitadalaukikam /
nityakarmabhirduritaprāgabhāvānuvṛtteḥ sādhyatvena vādibhirabhyupagatatvāt /
anuvṛtternityatāpādanānatirekāt /
bhavedetade(vama)svarasanityasya /
na svarasanityasyeti cenna /
īśvarātiriktasya tadbhāvāsammateḥ /
iyāṃstu viśeṣaḥ /
kiñcidasmadāyattanityatvam /
kiñcicceśvarāyattanityatvamiti /
tadapyasmāsu kasmānnāyatate tathābhūtaṃ ca kathamīśvarādhīnamityata uktam- nityaśaktyeti //
pradhānādiśakteḥ prakṛtatvāt tadgrahaṇamidamiti mandāśaṅkāṃ vārayituṃ svayetyuktam /
*7,195*
yaduktaṃ pradhānāderupādānatvādiśaktirna svādhīnā kintvīśvarapreritaiveti /
tatkuta ityata āha- neti //
"na ṛte tvatkriyate kiñcanāre'; iti śruteḥ /
prāguktaṃ pratipattavyamiti śeṣaḥ /
śaktireva hi kriyocyate /
yatpradhānādisattāderbhagavadadhīnatvamuktaṃ tasya sambhāvanaivoktā /
pramāṇaṃ tu tatra kimityata āha- svabhāveti //
svabhāvajīvakarmāṇi dravyaṃ kālaḥ śrutiḥ kriyāḥ /
yatprasādādime santi na santi yadupekṣayā

2.2.38

iti śruterna sattādyā api nārāyaṇaṃ vinā
NYĀYASUDHĀ:
karmaśabdena dharmādhamarvyaktayo gṛhyante /
kriyāḥ parispandāḥ /
śrutiḥ vedaḥ /
santīti trividhamapi sattvaṃ vivakṣitam /
sattādyāḥ pradhānādeḥ /
nārāyaṇaṃ vinā tatpreraṇāṃ vinā /
*7,197*
tasmādanyatropādānatvādiśakterabhāvāt, tatsattāderapīśvarāyattatvācca, na, tṛṇādīnāmutpattau parjanyasyeva pṛthivyanugrāhakatvaṃ, īśvarasya mahadādyutpattau kṣetrānugrāhakatvamātram, kintu sarvasvātantryameva, iti, yadanyadabhyupagataṃ pātañjalairvaidikamataviruddhaṃ, tatsarvaṃ prathamādhikaraṇa eva nirastam /
kiṃ punaḥ prayatnenetyāśayavānpūvarmatena sahaitasya hetāmupasaṃharati- taditi //
tatpatañjalivindhyādimataṃ na puruṣārthadam

2.2.6

NYĀYASUDHĀ:
vindhyo 'nīśvaraḥ sāṅkhayaḥ /
ādipadena tadekadeśināṃ pañcaśikheśvarakṛṣṇādīnāṃ grahaṇam /
tadavāntaramatayorapi nirastatvāt /
yadvā patañjalivindhyāvādī yasya tattathoktam /
patañjalināṅgīkṛto 'pīśvaro anī(nirī)śvarakalpa eva /
ataḥ pūrvasyāsya ca sāmyābhiprāyeṇa vā sahopasaṃhāra iti /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ anyatrābhāvādhikaraṇam //
*7,199*
[======= JNys_2,2.III: abhupagamādhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ abhyupagamādhikaraṇam //
abhyupagame 'py arthābhāvāt

2.2.39

// oṃ abhyupagame 'pyarthābhāvāt oṃ //
kecididaṃ satramevaṃ vyācakṣate /
prāk pradhānasya pravṛttirnopapadyata ityuktam /
athedānīṃ pravṛtterabhyupagame 'pi tasyāḥ prayejanābhāvāditi /
tadayuktam /
abhyupagame 'pītyetāvato vaiyarthyāt /
arthābhāvāccetyetāvataiva pūrṇatvāt /
kiñca arthābhāvena kiṃ sādhyam /
sāṅkhayamatasyāsāmañjasyaṃ vā prakṛteḥ pravṛttyanupapattirvā /
nādyaḥ /
vyadhikaraṇatvāt /
kathañcidekādhikaraṇatāpādane 'pi svamatenānaikāntyāt /
na dvitīyaḥ /
abhyupagama(vāda)virodhāt /
na hyabhyupagamavāde 'pi yadevābhyupagamyate tadeva nirākriyate /
anāsthāṃ khalu tātkālikīmabhyupagamena dyotayanti /
yathāstu śabdo nityo 'nityo vā, anuśāsanaṃ tāvatkartavyamiti /
tasmānnāyaṃ sūtrārthaḥ /
*7,203*
kinnāma mā bhūdacetanasya kartṛtvaṃ, śarīrasyaiva cetanāvattvena kartṛtvopapatteḥ /
kimīśvarādinetyadhikāśaṅkayā pratyavatiṣṭhamānasya cārvākasya matamatrādhikaraṇe nirasyata iti bhāvena tanmatamupanyasyati- cārvākairiti //
cārvākairucyate mānamakṣajaṃ nāparaṃ kvacit
NYĀYASUDHĀ:
cārvī buddhistatsambandhādācāryo 'pi cārvī /
tasyeme chātrāścārvākāḥ /
tairakṣajaṃ mānamucyate /
nanvetadasmākamapi sammatamityataḥ sāvadhāraṇamidamuktamityāśayenoktaṃ vivṛṇoti- nāparamiti //
anumānamāgamaśca mānaṃ nocyata ityarthaḥ /
etadapyasmākamanumatameva /
prameyaviśeṣe pratyakṣasyaiva mānatābhyupagamādityata āha- kvaciditi //
etaduktaṃ bhavati /
pramāṇādhīnā hi prameyasiddhiḥ /
pramāṇaṃ ca pratyakṣameva /
nāto 'nyadasti /
naca pratyakṣeṇeśvaraṃ pratīmaḥ /
tasmātpramāṇābhāvānnāstīśvara iti /
nanu yadi pratyakṣātiriktaṃ na pramāṇaṃ tadā dharmamokṣayostatsādhanānāṃ ca pratyakṣāviṣayāṇāmasiddhiḥ syādityata āha- deha iti //
deha ātmā pumarthaśca kāmārthābhyāṃ vinā nahi

2.2.40

NYĀYASUDHĀ:
jñānavānkhalvātmanā /
jñānaṃ ca dehadharmaḥ /
yathoktam-"pṛthivyāpastejovāyuriti tattvāni /
tatsamudāye śarīrendriyaviṣayasaṃjñā /
tebhyaścaitanyaṃ madaśaktivadvijñānam'; iti /
tasmāddeha evātmā /
sa ca vināśītyataḥ kālāntarabhāvinaḥ puṃsa evābhāvāddharmamokṣākhyapuruṣārthābhāvo nāniṣyaḥ /
puruṣārthau tu kāmārthāveva /
puruṣānvayasambhavāditi /
tatrāpi kāma eva mukhyo 'rthastu tatsādhanatayaiva pumartha iti jñāpayituṃ kāmasyādau saṅkīrtanam /
iti cocyata iti sambandhaḥ /
*7,208*
etanmatanirāsārthaṃ sūtraṃ vyākhyātumupodghātaṃ tāvadāha- yadevamiti //
yadevaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
yadyevamatīndriyaṃ vastu na syāt tadā tadīyaṃ śāstraṃ viṣayaprayojanaśūnyamāpadyeteti śeṣaḥ /
tatkathamiti cet /
kimanena śāstreṇa tatpraṇetā viṣayaṃ pratipadyate prayojanaṃ ca labhate /
uta vineyā narāḥ /
ādyaṃ dūṣayati- darśaneneti //
... darśanenāsya ko 'rthaḥ pratyakṣagocaraḥ /
labdhastenaiva hi ... // MAnuv_2,2.40a-c //
NYĀYASUDHĀ:
kimākṣepe /
artho viṣayaḥ prayojanaṃ ca /
labdha upalabdhaḥ prāptaśca /
pratyakṣagocaro hīti /
tatra hetuḥ /
tataścāyamarthaḥ /
na tāvadanena śāstreṇa śāstrapraṇetrāstīndriyo 'rthaḥ upalabhyate /
tadabhāvāt /
nāpyaindriyakaḥ /
tasya pratyakṣagocaratvena viṣayatvānupapatteḥ /
"aprāpte hi śāstramarthavat'; /
kiñca pratyakṣeṇa tamarthamupalabhya khalvasau śāstre pravīṇavān /
anyathā (tatpra)praṇayanānupapatteḥ /
tathāca taṃ prati tamevārthamupadarśayatkathaṃ saviṣayaṃ syāt /
evaṃ prayojanamapi na tāvadatīndriyam /
tadabhāvāt /
nāpyaindriyakam /
tasya yogyānupala(bdhi)mbhabādhitatvāt /
nanu hitopadeṣyari jano 'nurajyate /
"janānurāgaprabhavāśca sampadaḥ'; iti cet /
kṛtaghnatānimittapratyavāyānusandhāne satyevametat /
tattu pareṇa tyājitamiti /
dvitīyaṃ dūṣayati- narairiti //
... naraiḥ śāstrāt kiṃ mohanaṃ vinā

2.2.41

NYĀYASUDHĀ:
labdhamityanuvartate /
atrāpi pūrvavaduttaram /
syādetat /
dharmādyatīndriyābhimatārthābhāvaḥ śāstrasya viṣayaḥ /
tasya pratyakṣatve 'pi vaidikavāsanānimittaśaṅkākalaṅkitatvena viṣayatvamupapadyate /
prayojanaṃ ca dharmādharmaśaṅkoparuddhārthakāmopabhogaḥ /
tatkathaṃ naraiḥ śāstrātkiṃ labdhamityucyate /
maivam /
viṣayapratipattau hi prayojanāvāptiḥ /
viṣayaṃ ca kiṃ śāstramāptavākyatayā pratipādayet utopapattivyutpādanena /
nādyaḥ /
āgamaprāmāṇyābhyupagamaprasaṅgāt /
nāsti atīndriyaṃ kimapītyetāvataiva pūrṇatve(naiva)na vākyavistaravaiyarthyācca /
na dvitīyaḥ /
upapattiprāmāṇyābhyupagamaprasaṅgāt /
śāstraṃ śaṅkāmeva nivārayati /
viṣayapratipattistu pratyakṣeṇaiveti cenna /
svayaṃ vopapattivyutpādanena vā kamapyarthamanupadarśayataḥ śaṅkānivāraṇāsāmarthyāt /
śaṅkā hi saṃśayo vā syādviparyayo vā /
dvāvapi viparītārthagocarabalavatpratyayanirasanīyau /
nājñāmātreṇa /
tarkavyutpādanaṃ śāstreṇa kriyata iti cet(na) /
tasyāpi pramāṇatvāt /
tadidaṃ"darśanena'; iti prakṛtānuvṛttau satyāṃ"śāstrātkim'; itrata vadatā sūcitam /
anyathā naraiścetyavakṣyat /
mohanaṃ vinetyubhayavākyaśeṣaḥ parihāsaḥ /
śāstrapraṇetrā suraguruṇāyogyajanavyāmohanaṃ prayojanaṃ labdham /
anyaiśca mithyājñānam /
nāto 'dhikamiti /
*7,211*
kimato yadyevamityata āha- sveti //
svaparārthavihīnatvāt ...

2.2.42

NYĀYASUDHĀ:
niṣphalaṃ śāstramiti vakṣyamāṇaṃ siṃhāvalo(kananyāye)kitenānuvartate /
taccopalakṣaṇam /
nirviṣayaṃ cetyapi draṣṭavyam /
viṣayaprayojanavattvaṃ hi svaparaviṣayaprayojanavattayā vyāptam /
tṛtīyaprakārābhāvāt /
sarvaprakāraparityāgena sāmānyānavasthānāt /
tataśca vyāpikāyāḥ svaparaviṣayaprayojanavattāyā abhāvāttadvayāptaṃ viṣayaprayojanavattvamapi nāstītyarthaḥ /
astvevaṃ viṣayaprayojanaśūnyamasmadīyaṃ śāstram /
tataḥ kimityataḥ sūtraṃ vyākhyāti- svamatenaiveti //
... svamatenaiva niṣphalam /
kimityunmattavacchāstraṃ vṛthā pralapati svayam // MAnuv_2,2.41b-d //
*7,211f.*
NYĀYASUDHĀ:
yata evaṃ svamatenaiva niṣphalaṃ nirviṣayaṃ ca na kevalaṃ paropapādanameva /
tasmād vṛthā viṣayaprayojanaśūnyam /
yasmādvādinā cārvākeṇa prativādibhiśca taditaraiḥ sarvairviṣayaprayojanaśūnyatayābhyupagatam /
tasmādviṣayaprayojanaśūnya(meve)tyarthaḥ /
yasmādvṛthā tasmāttacchāstraṃ kimiti svayaṃ prekṣāvānpralapati /
prekṣāvatā nārambhaṇīyamiti yāvat /
viṣayaprayojanaśūnyaṃ cārabhamāṇo na laukiko nāpi parīkṣaka ityunmattavadupekṣaṇīyaḥ syāditi /
yadvā niṣphalamiti prayojanābhāvābhidhānam /
vṛtheti viṣayābhāvavacanam /
tathācaivaṃ sūtrayojanā /
na kevalaṃ paropapādanena kintu svābhyupagame 'pyarthābhāvādanārambhaṇīyaṃ śāstramiti śeṣa iti /
arthābhāvahetorasiddhiparihārāyābhyupagame 'pītyuktam /
vyāsa-(23)
*7,213*
nanu ca pramāṇānurodhi prayojanam /
na punaḥ prayojanamanurudhyāprāmāṇiko 'yartho 'ṅgīkartumucitaḥ /
atiprasaṅgāt /
pramāṇaṃ ca pratyakṣameva nānyat /
nacaivaṃ lokavyavahārocchedaḥ /
sambhāvanayaiva tadupapatteḥ /
saṃvādena ca prāmāṇyābhimānāt /
pratyakṣeṇa ca deha evātmopalabhyate /
gauro 'haṃ jānāmīti /
tathāca kālāntarabhāviprayojanānvayinaḥ puruṣasya abhāvātkathaṃ dharmamokṣākhyaṃ prayojanamatīndriyaśca viṣayo 'ṅgīkartuṃ śakyata ityata āha- dehāditi //
dehādanyo 'nubhavata ātmā bhāti śarīriṇām /
mama deha iti vyaktaṃ mamārtha itivat sadā

2.2.43

NYĀYASUDHĀ:
anubhavataḥ parābhyupagataprāmāṇyena pratyakṣeṇaiva /
mama deha iti hyahaṅkārāspadātmasambandhī dehaḥ pratīyate /
nacānyatāpratītau sambandhapratītirupapadyate /
yathā mamārtha iti pratītau bhedapratītipūrvaka eva sambandhābhāsa iti /
nanvevaṃ pratibhāsa eva nāsti /
api tarhi ghaṭasya svarūpamitivadvayavahāramātramiti cenna kalpakābhāvāt /
viparītapratī(mi)tau khalvevaṃ kalpyate /
nacaivaṃ prakṛte /
kasyacitkadācidapi deho 'hamiti pramābhāvāt /
tadidamuktam- śarīriṇāṃ sadeti //
ata eva pratibhāso 'pi bhramo 'stviti nirastam /
asti gauro 'hamiti prameti cenna /
pratipakṣatayā bādhakatvānupapatteḥ /
*7,215*
kiñca nāyaṃ dehātmatāvabhāsaḥ /
kintu dehadharmasyātmadharmatāvabhāsaḥ /
naca vyadhikaraṇayorvirodho 'sti /
tadabhāve kathamasāviti cet /
kimetadanumānamarthāpattirvā praśnamātraṃ vā /
na prathamadvitīyau /
apasiddhāntāt /
sphaṭikajapākusumayorabhedāpratibhāse 'pi taddharmasya tatra pratītidarśanācca /
tṛtīye tu vakṣyate /
astu pratītiḥ /
pratyakṣamiti tu kutaḥ /
abādhapratibhāsasya pratyakṣādanyasya pareṇānabhyupagamāt /
abhyupagame vā prāmāṇyāparihārāt /
aparokṣatayānubhavācca /
tadidamuktam- vyaktamiti //
naca tadevāsiddham /
liṅgādyanusandhānābhāve 'pi bhāvāt /
anyathā dehapratibhāsasyāpi tanna syāt /
etadapyuktam- sadeti //
kecidāhuḥ /
dehātmabhedajñānaṃ samādhiparipākavatāmeveti /
tadasat /
āvipālagopālaṃ mama deha itrata pratibhāsasyānapalapanīyatvāt /
ata evāha- śarīriṇāṃ a(śarīrā)bhimānināmiti //
*7,218*
nanvastvātmā dehātiriktastathāpyarthakāmātirikte puruṣārthe tatsādhanādau ca kiṃ mānam /
vedādirāgamo 'numānaṃ ceti vadāmaḥ /
tasya prāmāṇyameva kuta iti cet /
tatrāha- pratyakṣasyaiveti //
pratyakṣasyaiva mānatvamiti kenāvasīyate
NYĀYASUDHĀ:
yatpareṇābhyupagatamarthādi tatkutaḥ siddhamiti vaktavyam /
pratyakṣeṇeti cet /
pratyakṣasya mānatvamityeva kenāvasīyate /
tathāca puruṣārthatatsādhanamātrāsiddhau jagadanīhamāpadyeteti /
pratyakṣajñānaṃ tāvatpratīyate /
prāmāṇyaṃ ca jñānagrāhakamātragrāhyam /
ataḥ kathamukto doṣaḥ /
prāmāṇyaparatastvāvāde 'pi bādhakābhāvādinā pratyakṣaprāmāṇyasiddhirityata āha- yadīti //
yadi tatsādhakaṃ vedaprāmāṇye na kathaṃ bhavet

2.2.44

NYĀYASUDHĀ:
yadi pratyakṣajñānaprāmāṇyasya jñānagrāhakaṃ vā bādhakābhāvādikaṃ vā sādhakamucyate /
tarhi tadeva vedaprāmāṇyaviṣaye kathaṃ sādhakaṃ na bhavet /
nahi vedavākyājjñānaṃ notpadyate /
naca na pratīyate /
atra vedagrahaṇamupalakṣaṇam /
ata evānyeti sāmānyena vakṣyati /
*7,220*
nanu jñānagrāhakasya prāmāṇyagrāhakatvamityutsargaḥ /
apavāde(na tva)satyaprāmāṇyamapi gṛhyate /
tatkathaṃ vedādiprāmāṇyasiddhiḥ /
paratastve 'pi bādhakābhāvaḥ kuta iti cet /
samametatpratyakṣe 'pi /
anupalambhādapavādādyabhāvaḥ pratyakṣasiddha iti cet /
tulyametadvedādāvityāha- na ceti //
nacānyāmānatā kvāpi pramāṇenāvasīyate
NYĀYASUDHĀ:
pratyakṣādanyayoranumānāgamayoramānatā /
kvāpi viṣaye /
*7,221*
yadvā pratyakṣaprāmāṇyamabhyupagacchanpraṣṭavyaḥ /
kiṃ tvayānubhūyamānasyaikasyaiva pratyakṣasya mānatvam uta sarvasyāpi pratyakṣasya /
ādye doṣamāha- pratyakṣasyaiveti //
itareṣāmapi pratyakṣāṇāṃ tattulyasāmagrījanyatve satyekasyaiva pratyakṣasya mānatvamiti kenāvasīyate /
dvitīye doṣamāha- pratyakṣasyaiveti //
pratyakṣasya mānatvameva sarvamapi pratyakṣaṃ pramāṇamiti kenāvasīyate /
anubhūyamānapratyakṣādanyasya pratyakṣasya, tatprāmāṇyasya vā cāvasāyakaṃ na kimapītyarthaḥ /
parakīyavacanena ceṣyayā vā pratyakṣamavagamya pratyakṣatvena tasya prāmāṇyamavagamyata ityata āha- yadīti //
pratyakṣasya tatprāmāṇyasya ca sādhakaṃ vacanamanumānaṃ ca yadi pramāṇamiṣyate tarhi vedādiprāmāṇye kathaṃ na bhavet /
abhyupagama iti śeṣaḥ /
evamanumānāgamaprāmāṇyaṃ pratyapi vikalpaḥ /
ādyastu pūrvavannirastaḥ /
apasiddhāntaśca adhikaḥ /
dvitīyaṃ dūṣayati- naceti //
anyayoḥ parapuruṣādivartinoranumānāgamayoramānatā /
pūrvavadāśrayādyasiddheḥ /
tatsādhakāṅgīkāre ca vyāghātāditi bhāvaḥ /
*7,222f.*
nanvarthasannikṛṣṭakaraṇajanyatvātpratyakṣaṃ pramāṇam /
anumānāgamayoratītādikamapi viṣayīkurvatostadabhāvātkathaṃ prāmāṇyamiti /
kiṃ yāthārthyameva prāmāṇyaṃ tanniyāmakaśca sannikarṣaḥ anyathātiprasaṅgādityabhiprāyaḥ uta viṣayasannikṛṣṭakaraṇajanyatvaṃ prāmāṇyamiti /
ādye 'pi kiṃ yathākathañcitsannikarṣo niyāmakaḥ uta saṃyoga eva /
ādyaṃ dūṣayati- naceti //
evaṃ tarhyanyayoranumānāgamayoramānatā nāsti /
avinābhāvādisannikarṣasya tatrāpi sattvāditi bhāvaḥ /
dvitīye doṣamāha- kvāpīti //
kvāpi pramāṇe cākṣuṣe śrāvaṇe ca /
nāvasīyate nābhyupagamyate 'rthasaṃyuktakaraṇajanyatā /
pareṇa golakā(dya)tiriktasya cakṣurāderanabhyupagamāt /
tadātmakasya cārthasaṃyogābhāvāt /
tataḥ pratyakṣasyāpi kasyacitprāmāṇyaṃ na syāditi /
dvitīyaṃ dūṣayati- naceti //
yāthārthyādanyā arthasannikṛṣṭakaraṇajanyatālakṣaṇā mānatā na vaktavyā /
kuta ityata āha- kvāpīti //
pūrvavaccākṣuṣādāvavyāpteriti bhāvaḥ /
upalakṣaṇaṃ caitat /
viparyayādāvativyāptiścetyapi draṣṭavyam /
yāthārthye satīdaṃ lakṣaṇamiti cet /
tarhi tadevāstu kiṃ viśeṣyeṇa /
anumānādivyāvṛttyarthamiti cenna /
tadaprāmāṇyasyādyāpyasiddherityāha- naceti //
nanu vedādyarthasyānupambhabādhitatvātkathaṃ tatprāmāṇyamiti cenna /
vedādinaivopalabdheḥ /
tadanyena nopalabhyata iti cet /
tatkiṃ pramāṇāntarasaṃvāditvaṃ prāmāṇyam /
addheti cettatrāha- naceti //
pramāṇāntarasaṃvādalakṣaṇā mānatā netyarthaḥ /
kuto netyata āha- kvāpīti //
anavasthāprasaṅgāt kvāpi pramāṇe nāvasīyate /
yataḥ yadvā kvāpi svasukhādijñāne pramā(ṇa)ṇe saṃvāda eva nāvasīyate iti yojyamityalam /
*7,225*
sūtrārthamupasaṃharati svamateneti /
svamatenārtharahita upekṣyaḥ pakṣa īdṛśaḥ

2.2.7

NYĀYASUDHĀ:
svasammatyaiva artharahito viṣayaprayojanarahitaḥ /
īdṛśaḥ īśvarādyatīndriyānabhyupagamalakṣṇaḥ /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ abhyupagamādhikaraṇam //
*7,226*
[======= JNys_2,2.IV: puruṣāśmādhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ puruṣāśmādhikaraṇam //
puruṣāśmavad iti cet tathāpi

2.2.45

// oṃ puruṣāśmavaditi cettathāpi oṃ //
a(trānīśva)tra nirīśvarasāṅkhayaikadeśināṃ puruṣopasarjanaprakṛtikartṛkatvavādināṃ matamapākriyate /
nanvevaṃ tarhi tadanantaramevedamārambhaṇīyam /
satyam /
tathāpyabhyadhikāśaṅkānusāreṇeyamuktiḥ /
tathāhi /
paramacetanasya bhagavata eva sarvakartṛtvaṃ prāguktam /
tasya kevalaprakṛtikartṛkatvavādaḥ sākṣādvirodhīti prathamamapākṛtaḥ /
tatra mā bhūtkevalasyācetanasya pradhānasya jagatkartṛtvam /
īśvarānugṛhītasya tu bhaviṣyatītyāśaṅkā dvitīyādhikaraṇe (nirastā)nirākṛtā /
mā bhūdacetanasya kartṛtvaṃ kintu śarīrasyaiva caitanyāśrayasya kartṛtvamastvityāśaṅkaya śarīrasya caitanyāśrayatāyogāt punastadavasthaḥ kartṛtvāyoga iti tṛtīye 'bhihitam /
idānīṃ tu kevalasyācetanasya kartṛtvāyoge 'pi cetanasannidhānena tadupapatteḥ kimīśvare(ṇetyā)ṇetyeṣā śaṅkā nirākriyate /
*7,227*
tanmatarītiḥ sūtra evokteti tadeva vyācaṣṭe- sannidhānāditi //
sannidhānāccetanasya vartate yadyacetanam /
tathāpyabuddhipūrvatvāduktadoṣaḥ samo bhavet

2.2.8

*7,227f.*
NYĀYASUDHĀ:
yathā khalvacetanameva śarīraṃ cetanasyātmanaḥ sannidhānamātreṇa aśmānayanādikaṃ karoti /
evamacetanāpi prakṛtiḥ puruṣasannidhānānmahadādikāryaṃ kariṣyati /
tathāca prayogaḥ /
mahadādikaṃ puruṣopasarjanaprakṛtikartṛkam kāryatvādaśmānayanādivaditi /
evaṃca kimīśvareṇeti śaṅkārthaḥ /
yadyapyevamabhyadhikamāśaṅkitaṃ tathāpi racanānupapatterityuktadoṣaḥ samo bhavet /
na parihṛto bhavet /
kutaḥ /
abuddhipūrvatvāt /
prakṛteriti śeṣaḥ /
buddhiḥ pūrvā yasya tat buddhipūrvam /
jñānecchāprayatnā ityarthaḥ /
na vidyate buddhipūrvaṃ yasya tattathoktaṃ tasya bhāvastattvam /
tasmāt /
etaduktaṃ bhavati /
jñānecchāprayatnavattvaṃ hi kartṛtvam /
naca puruṣasannidhāne('pi) na prakṛterbuddhimattvaṃ sambhavati /
acetanatvāṅgīkāravirodhāt /
naca buddhayabhāve tatkāryayoricchāprayatnayorapi sambhavaḥ /
tathā cācetanasya kartṛtvapratijñā vyāhataiveti /
nanvātmopasajarnasya śarīrasyāśmānayanādikartṛtvaṃ nidarśitam /
tatkatha(metadi)miti cenna /
śarīrasyāpyuktarītyā kartṛtvāsammateḥ /
*7,229*
dūṣaṇāntaraṃ ca dṛṣṭānte darśayituṃ sūtram- //
oṃ aṅgitvānupapatteḥ oṃ //
iti /
tadvayācaṣṭe- aṅgitvāditi //
aṅgitvānupapatteś ca

2.2.46

aṅgitvaṃ puruṣasyaiva sarvairapyanubhūyate /
tadaṅgatvoktitaścaiva syāt sarvasyāpalāpakaḥ // MAnuv_2,2.46a-d //
NYĀYASUDHĀ:
caśabdo dūṣaṇāntarasamuccayārthaḥ /
evaśabdo vakṣyamāṇakaimutyasphuṭīkaraṇārthaḥ /
aṅgitvaṃ pradhānatvaṃ śarīraṃ pratīti śeṣaḥ /
tadaṅgatvoktitaḥ tasyopasarjanatvāṅgīkārāt /
syāt sāṅkhaya iti śeṣaḥ /
nanvetatprakṛtaviruddham /
parameśvarasya hi sarvakartṛtvamupapādayitumayamārambhaḥ /
tathāca aśmānayanādikārye jīvasya prādhānyopapādanaṃ kathaṃ na prakaraṇaviruddhamiti cenna /
jīvagatasya amukhyasya kartṛtvasya nirāsa eva yadā pramāṇavirodhaḥ tadā kimu vaktavyaṃ sarvakarturīśvarasyāpalāpa ityetatpradarśanāyaiva sūtrakṛtā jīvasyāṅgitvopapādanādityāśayavānāha- kimviti //
kimu sarveśvarasyāsya hyapalāṣād yato 'khilam

2.2.9

NYĀYASUDHĀ:
asya sarvakartṛtvena pratipipādayiṣitasya /
uttarasūtre cāsyāṅgīkāravādatvaṃ sphuṭībhaviṣyatīti hiśabdena sūcayati /
kathaṃ jīvasya prādhānyanirāsādapyatiśayeneśvaranirāsaḥ pramāṇaviruddha ityata āha- yata iti //
yataḥ kāraṇādakhilaṃ pramāṇaṃ yogipratyakṣānumānāgamātmakaṃ sarvakartāramīśvaraṃ pratipādayati tasmāditi pūrveṇa sambandhaḥ /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ puruṣāśmādhikaraṇam //
*7,231*
[======= JNys_2,2.V: anyatānumityadhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anyathānumityadhikaraṇam //
anyathānumitau ca jñaśaktiviyogāt

2.2.47

// oṃ anyathānumitau ca jñaśaktiviyogāt oṃ //
prakṛtyupasarjanapuruṣakartṛtvavādināṃ nirīśvarasāṅkhayaikadeśināṃ matamatra nirākriyate /
tathāhi aśmānaya(napra)nādipravṛttau tāvatpuruṣasya prādhānyaṃ śarīrasya copasarjanatvamanubhavasiddhamityuktam /
tathāca taddṛṣṭāntena mahadādikāryamapi prakṛtyupasarjanapuruṣakartṛkamanumīyate /
puruṣasya ca cetanatvena na kartṛtvānupapattiḥ /
suṣuptyādau ca kartṛtvānupalambhātprakṛtirupasarjanabhūtāṅgīkaraṇīyā /
evaṃca kimīśvareṇeti /
*7,232*
atra vaktavyaṃ kiṃ puruṣasyaikākinaḥ kutrāpi svātantryaṃ nāsti uta astīti /
ādyaṃ dūṣayituṃ sūtraṃ vyācaṣṭe- aṅgitvamiti //
aṅgitvaṃ yadi tasyaiva svātantryaṃ cennacākhilam /
tatpreraṇe 'pyaśaktatvāt svatantro 'nyo hyapekṣitaḥ

2.2.48

NYĀYASUDHĀ:
yadi puruṣa(syaivāṅgi)syāṅgitvaṃ prādhānyaṃ kartṛtvamiti yāvat /
prakṛtestūpasarjanatvameveti pūrvamatādanyathānumīyate /
tatrāpi ca puruṣasyākhilaṃ svātantryaṃ nāstīti pakṣo yadyaṅgīkriyate tadā svatantro 'nyaḥ parameśvaro 'ṅgīkaraṇīya eva syāt /
kutaḥ /
prakṛtipreraṇe puruṣasyāśaktatvāt /
mā bhūttāvatkāryāntarārthamīśvarāpekṣā /
tathāpi prakṛtipreraṇārthamapekṣaṇīya evāsāvityaperarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
na tāvatsattāmātreṇa saṃyogamātreṇa vā pradhānasya kartāraṃ puruṣaṃ pratyupasarjanatvam /
suptipralayādāvapi prasaṅgāt /
kintu karaṇatvādinā /
naca kartrāprayujyamānasya karaṇatvādikaṃ dṛṣṭam /
naca tadeva tatpreraṇe karaṇādi /
svavṛttivirodhāt /
tathāca prakṛtinirapekṣasya puruṣasya kvāpi vyāpārāsāmarthye 'vaśyamanyena sahakāriṇā bhāvyam /
nacāsāvapyevaṃvidha eva /
tasyāpi sahakāryantarāpekṣāyāmanavasthāprasaṅgāt /
ataḥ svatantra evāsāvaṅgīkaraṇīyaḥ /
sa eva ceśvara iti kathamasau nābhyupagamyata iti /
*7,234*
dvitīyaṃ niṣedhati- naceti //
na ca svātantryamasyaiva ...
NYĀYASUDHĀ:
tathā sati prakṛtyanapekṣatvaprasaṅgena (asya) svasiddhāntavirodhāpatteriti bhāvaḥ /
anena vipratiṣedhācceti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati /
sūtrasyārthāntaramāha- pratyakṣādīti //
... pratyakṣādivirodhataḥ
NYĀYASUDHĀ:
pratyakṣādipramāṇairhi puruṣasyāsvātantryaṃ sarvadā u(sarvatro)palabhyate /
prakārāntareṇa vyācaṣṭe- hiteti //
hitākṛtyādidoṣācca ...
NYĀYASUDHĀ:
ādipadenāhitakriyopādīyate /
evaṃ pañcamatāni nirākṛtyopasaṃharati- bhadramiti //
... bhadraṃ nānīśvaraṃ matam

2.2.49

NYĀYASUDHĀ:
pātañjalābhimatasyeśvarasyeśvaralakṣaṇābhāvāttadapyanīśvarameva matamiti /
nanvanyānyapi bhinnakasaṃsāramocakādīnyanīśvarāṇi matāni santi tāni kuto na nirākriyante /
uktadoṣaireva nirastatvāt abhyadhikāśaṅkābhāvāccetyāha- saṃsāriṇa iti //
*7,235*
saṃsāriṇo 'nyaṃ sarveśaṃ sarvaśaktimanaupamam /
cetanācetanasyāsya sattvādestadadhīnatām /
nāṅgīkurvanti ye teṣāṃ sarveṣāṃ ca samā ime

2.2.50

NYĀYASUDHĀ:
saṃsāripadamīśvarātiriktopalakṣaṇam /
sarveśamiti viśeṣyapadam /
tena na paunaruktayam /
upamaivopamam /
svārthiko 'ṇ /
nāstyaupamaṃ yasyāsāvanaupamaḥ /
yadvopamāyā ayamaupamaḥ /
sopama iti yāvat /
tato nañsamāsaḥ /
asya prapañcasya /
ime kathitā doṣā iti śeṣaḥ /
na kevalaṃ sarveśaṃ svarūpeṇānaṅgīrkurvatāmime doṣāḥ /
kintu tamaṅgīkṛtyāpi jīvā(dya)nyatvādiviśeṣaṇāni tasyānaṅgīkurvatāmapi /
tathātve phalatastasyānīśvaratvāditi /
*7,237*
kimato yadyevamanīśvaramatamasamañjasamityata āha- tasmāditi //
tasmācchrutipramāṇena yuktibhiśca paro hariḥ /
aṅgīkāyartamo nityaḥ sarvairapi suniścitam

2.2.11

NYĀYASUDHĀ:
na parapakṣanirāsamātreṇa svapakṣasiddhirityataḥ śrutipramāṇenetyādyuktam /
para utkṛṣṭa uktaviśeṣaṇopapannaḥ /
nitya iti sāmarthyādaṅgīkārasya viśeṣaṇam /
sarvadeti yāvat /
niścayasya svaparapakṣasādhanopālambhātiriktānapekṣatvātprāmāṇikaniścayasya cāsamīcīnatvāyogātsuniścitamityuktam /
prathamādhyāyavyutpāditena parapakṣopālambhena ca yathālakṣitaṃ brahma siddhamityāśayaḥ /
nanvevaṃ tarhi uttarādhikaraṇānāmānarambha eva /
nirākariṣyamāṇai(ru)rapyuktaviśeṣaṇasyeśvarasyānabhyupagatatvāditi cet /
satyam /
tathāpi tanmatānāmatyantaheyatāpradarśanāya dūṣaṇāntarāṇi vyutpādanayitumuttaro granthaḥ /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ anyathānumityadhikaraṇam //
*7,239*
[======= JNys_2,2.VI: vaiśeṣikādhikaraṇam =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vaiśeṣikādhikaraṇam //
mahaddīrghavad vā hrasvaparimaṇḍalābhyām

2.2.52

// oṃ mahaddīrghavadvā hrasvaparimaṇḍalābhyām oṃ //
nityajñānaprayatnecchaṃ saṅkhayadyairapi pañcabhiḥ /
yuktamīśaṃ vadantyanye ... // MAnuv_2,2.51a-c //
NYĀYASUDHĀ:
atra paramāṇvārambhavādināṃ vaiśeṣikādīnāṃ matamapākriyate /
nanu vaiśeṣikādayaḥ parameśvaramaṅgīkurvantyeva /
tatkathaṃ tannirāsāyādhikaraṇārambha ityāśaṅkaya yadyapīśvaraṃ svarūpeṇāṅgīkuvarnti tathāpi taddharmeṣu sukhādiṣu vipratipadyanta eva /
tathā sṛṣṭipralayādividhiṃ cānyathā manyanta ityato yuktastannirāsāyādhikaraṇārambha ityāśayavāṃstanmatamupanyasyati- nityeti //
īśaṃ vadanto 'nye ityāhuriti vakṣyamāṇenānvayaḥ /
nityā jñānaprayatnecchā yasyāsau tathoktaḥ /
saṅkhayādyaiḥ saṅkhayāparimāṇapṛthaktavasaṃyogavibhāgaiḥ /
sāvadhāraṇaṃ caitat /
evamaṣṭaguṇakameva vadanta iti /
nityadravyāśritānyekatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityānyeva dvitvadvipṛthaktavādīni saṃyogavibhāgau ca savartrānityā eveti siddhatvātsaṅkhayādau vidyamāno 'pi nityānityavibhāgo nābhihitaḥ /
jñānādīnāṃ tu jīvāśritānāmanityatvādatra nityatvasaṅkīrtanam /
yadyapi kecidīśvaraṃ ṣaḍguṇamācakṣate /
tathāpi na tatparamaṃ matamityaṣṭaguṇatvamevopanyastam /
evamātreyasya jñānānityatvamapi nopanyastam /
yadvā nityatvasaṅkīrtanaṃ guṇāntarābhāve yuktitvena kṛtam /
tathāhi /
jīvātmāno buddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādharmabhāvanābhirnavabhirviśeṣaguṇairyuktāḥ /
tatra nityayathārthajñānasya mohābhāvāttatprabhavasya dveṣasyābhāvaḥ /
tadabhāve tanmūlayordharmādyayorabhāvaḥ /
icchāyā api mohābhāvenārāgarūpatvānna dharmādikāraṇatvam /
dharmādyabhāve ca tatkāryayoḥ sukhaduḥkhayorabhāva eva /
nityajñānatvādeva smṛtyasambhavena kalpakābhāvādbhāvanāyā apyabhāva iti /
athavā nityatvena jñānādīnāmakhaṇḍatvaṃ sūcayati /
*7,242*
evamapīśvaraviṣayāṃ vipratipattimupanyasya sṛṣṭiviṣayāmupanyasyati- tadiccheti //
... tadicchādṛṣṭacoditāḥ /
paramāṇavaścaturvargāḥ saṃyujyante dviśo 'khilāḥ // MAnuv_2,2.51d-f //
NYĀYASUDHĀ:
mahāpralaye hi vakṣyamāṇo nityavargo 'nityāśca dharmādharmasaṃskārādayo 'vatiṣṭhante /
tato brahmavarṣaśatānte prāṇināṃ bhogabhūtaye maheśvarasya sisṛkṣā sañjāyate /
tayā ca sarvātmagatā dharmādharmalakṣaṇādṛṣṭādayo labdhavṛttayo bhavanti /
tatastadicchayā sisṛkṣālakṣaṇeśvarecchayādṛṣṭairadṛṣṭavadātmasaṃyogaiśceti yāvat /
coditāḥ preritāḥ /
kriyāvanta iti yāvat /
prāk pravibhaktatayāvasthitāḥ paramāṇavaścaturguṇāḥ pāthirvāḥ pāthasīyāstaijasā vāyavīyāśca dviśaḥ saṃyujyante /
atra paramāṇava ityevokte manasāmapi grahaṇaṃ syāt /
teṣāṃ saṃyogasadbhāve 'pi vakṣyamāṇaṃ dravyārambhakatvaṃ gaganavadasparśavattvādayuktam /
atastadvayāvṛttaye caturvargā ityuktam /
yadvā sajātīyasaṃyoga eva dravyārambhako na tvanya iti anena sūcayati /
akhilā iti /
dviśaḥ saṃyoge niyamavacanāt /
ye paramāṇavo dravyārambhāya saṃyujyante te 'khilā dviśo dvau dvāveveti /
*7,249*
tataḥ kimityata āha- paramāṇviti //
paramāṇudvayenaiva dvayaṇukaṃ nāma jāyate /
dvayaṇukatrayeṇa tryaṇukaṃ taiścaturbhistadātmakam

2.2.53

tatastvaniyamenaiva khaṇḍāvayavināṃ bhavaḥ /
tataścāniyamenaiva sarvāvayavisambhavaḥ

2.2.54

NYĀYASUDHĀ:
paramāṇupuñjavādaṃ pariṇāmavādamaniyamavādaṃ caivaśabdena vyāvartayati /
paramāṇudvayenaiva, natu nirantaratayotpannaparamāṇudvayaṃ, nāpi paramāṇudvayameva saṃyuktamāsāditapariṇāmaviśeṣaṃ, naca trayādineti /
jāyate ityasatkāryavādaṃ sūcayati /
jātyapekṣayaikavacanam /
tataśca saṃyuktasajātīyaparamāṇudvayaistato 'tyantabhinnāni tatsamavetāni prāgasantyeva dvayaṇukanāmakāni dravyāṇyutpadyanta ityarthaḥ /
dvayaṇukatrayeṇa tryaṇukaṃ jāyate ityanurvate /
eveti ca /
atrāpi pūrvavadvayākhyānam /
aṇutvaparimāṇasya paramāṇau dvayaṇuke ca sāmyāddvayaṇukasaṃjñāvattryaṇukasaṃjñāpyupapadyata eva /
taiḥ sajātīyaiḥ saṃyuktaiścaturbhistryaṇukaiḥ tadātmakaṃ dravyaṃ jāyate /
tryaṇukeṣvaṇusaṃjñopacārāt /
kecit dvayaṇukaireva caturaṇukārambhamabhyupayanti /
tanmatānusāreṇa taidvaryaṇukairiti vyākhyeyam /
dvayaṇukāni trīṇi (dravyaṃ) yatkāyarmārabhante tattryaṇukam /
caturbhirārabdhaṃ caturaṇukamiti /
atra ca saṃjñā mukhyaiva /
tataḥ tryaṇukebhyaścaturaṇekebhyo vā /
tuśabdo viśeṣārthaḥ /
tamevāha /
aniyamenaivaitāvadbhireveti saṅkhayāniyamaṃ vinetyarthaḥ /
dravyasamavāyikāraṇāni kāyardravyāṇi khaṇḍāvayavinaḥ /
tryaṇukāderantyāvayavinaśca madhye naikameva khaṇḍāvayavi kintu aniyamenānekānyapi bhavantīti sūcayituṃ bahuvacanam /
tataḥ taiḥ khaṇḍāvayavibhiścāniyamenaiva saṅkhayāniyamaṃ vinaiva sarvāvayavināmantyāvayavināṃ śarīrendriyaviṣayāṇāṃ sambhavaḥ /
tadanena dravyotpattirabhihitā /
guṇānāṃ karmaṇāṃ ca svāśrayadravyeṣūtpādo draṣṭavyaḥ /
*7,253*
sarvamapi kāryaṃ bhāvarūpaṃ kāraṇatritayajanyam /
kāraṇāni ca samavāyyasamavāyinimittānāmāni /
tatra ya(tsama)tra samavetaṃ kāyarmutpadyate tatsamavāyikāraṇam /
tatsvarūpeṇa darśayati- kāraṇamiti //
kāraṇaṃ samavāyyākhyaṃ paramāṇvādi tatra hi
NYĀYASUDHĀ:
atra dvayaṇukādikāryotpattau paramāṇvādidravyapadārthaḥ samavāyikāraṇam /
kutaḥ /
atra paramāṇvādau dravye hi yasmātsarvakāryaṃ samavetamutpadyate tasmāditi śeṣaḥ /
*7,254*
samavāyyasamavāyivyatiriktaṃ kāraṇaṃ nimittam /
tadudāharati- īśeti //
īśecchādṛṣṭakālāstu nimittaṃ kāraṇaṃ matam

2.2.55

NYĀYASUDHĀ:
nimittaṃ tvityanvayaḥ /
idaṃ ca sarvakāryasādhāraṇaṃ nimittaṃ darśitam /
evamanyadapi draṣṭavyam /
yathā turīvemādikaṃ paṭasyetyādi /
*7,255f.*
samavāyikāraṇapratyāsannamavadhṛtasāmarthyamasamavāyikāraṇam /
samavāyikāraṇatatsamavāyikāraṇayoranyatarasamavetatvaṃ samavāyikāraṇapratyāsannatvam /
sāmarthyāvadhāraṇaṃ cānanyathāsiddhaniyatapūrvabhāvitvena bhavati /
taccāsamavāyikāraṇaṃ dravyaṃ samavāyikāraṇamitivannaikoktayā vaktuṃ śakyam /
pratikāryaṃ pṛthaktavāt /
atastadvivekena darśayituṃ tajjñānasya kāyarjñānasāpekṣatvātkāryākāryavibhāgaṃ tāvadāha- sāmānyeti //
*7,256*
sāmānyāntyaviśeṣau ca samavāyaśca tattrayam /
nityaṃ kriyā anityāstu guṇadravye dvirūpake

2.2.56

NYĀYASUDHĀ:
kāryatvānityatvayoḥ samaniyamānnityānityavibhāgoktayā kāryākāryavibhāga eva siddhayati /
*7,257*
ṣaḍime dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyāḥ bhāvarūpāḥ padārthāḥ /
abhāvaḥ saptamaḥ /
vidhirūpo bhāvaḥ /
niṣedharūpo abhāvaḥ /
guṇāśrayo dravyam /
samavāyikāraṇaṃ vā /
sāmānyavānasamavāyikāraṇamaspandātmā guṇaḥ /
calanātmakaṃ karma /
nityamekamane(kānugataṃ)kasamavetaṃ sāmānyam /
nityeṣveva dravyeṣveva vartanta eva ye te (antya)viśeṣāḥ /
atyantavyāvṛttihetavo vā /
ayutasiddhayoḥ sambandhaḥ samavāyaḥ /
avaśyamāśrayāśrayibhāvenāvasthitāvayutasiddhau /
nityaḥ sambandho vā /
*7,266*
tatra sāmānyamantyaviśeṣaśca samavāyaścetyetattrayaṃ nityamakāryaṃ ca /
viśeṣa ityevokte dravyaguṇakarmasāmānyānāmapi grahaṇaṃ syāt /
viśiṣṭate 'neneti hi viśeṣaḥ /
dravyaṃ ca daṇḍādikamadaṇḍyādibhyo devadattādikaṃ vyāvartayati /
guṇaśca nirguṇāddravyam /
karmāpi niṣkriyānmūrtam /
sāmānyaṃ dvividhaṃ paramaparaṃ ca /
paraṃ sattā pracurāśrayatvāt /
aparaṃ dravyatvādi alpāśrayatvāt /
tatra parasāmānyasyānuvṛttimātrahetutvena sāmānyamātratve 'pyaparasāmānyaṃ vyāvṛtterapi hetutvādviśeṣo 'pi ye vyāvartakā bhavanti te 'ntyāḥ /
atyantavyāvṛttihetava iti yāvat /
nahi daṇḍādikaṃ tathā /
daṇḍyantarādibhyo 'vyāvartakatvāt /
*7,269*
kriyā utkṣepaṇāpakṣepaṇākuñcanaprasaraṇagamanarūpā anityāśca /
caśabdo 'vadhāraṇe /
na dravyādivadubhayarūpā ityarthaḥ /
guṇā dravyāṇi ca nityānityabhedena dvividhānīti /
tathāhi /
dravyāṇi pṛthivyaptejovāyvākāśakālādigātmamanāṃsi /
tatra paramāṇurūpāṇi pṛthivyādīni catvāri, gaganādīni pañca nityāni /
dvayaṇukādirūpāṇi pṛthivyādīni catvāryanityānīti /
guṇāścānityadravyagatā anityā eva /
pārthivaparamāṇāvaikatvaikapṛthaktavaparimāṇagurutvāni nityāni /
rūparasagandhasparśānekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārā anityāḥ /
(āpye ca) pāthasīye ca rūparasasparśaikatvaikapṛthaktavaparimāṇagurutvadravyatvasnehā nityāḥ /
anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārā anityāḥ /
taijase ca rūpasparśaikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni /
anekatvānekapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvadravyatvasaṃskārā anityāḥ /
vāyavīye ca sparśaikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni /
anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārā anityāḥ /
ākāśe caikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni /
aketvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaśabdā anityāḥ /
kāle diśi caikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni /
anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgā anityāḥ /
ātmani caikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni /
anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgā buddhayādayaśca nava anityāḥ /
īśvarasyāpi viśeṣo 'bhihitaḥ /
manasi caikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni /
anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārā anityāḥ /
iti vivekaḥ /
*7,271*
evaṃ kāryākāryavibhāgamuktavā yasya yadasamavāyikāraṇaṃ tadāha- kārya iti //
kārye guṇakriyāṇāṃ tu samavāyyanyakāraṇam /
kāraṇasthā guṇādyāstu saṃyogo dravyakāraṇam

2.2.57

NYĀYASUDHĀ:
kāryakāraṇagrahaṇamupalakṣaṇam /
tataśca kārye 'kārye ca dravye jāyamānānāṃ guṇānāṃ samavāyikāraṇasamavāyikāraṇasthāḥ samavāyikāraṇasthāśca guṇāḥ samavāyikāraṇasthaṃ karma ca samavāyyanyakāraṇaṃ asamavāyikāraṇam /
karmaṇaśca asamavāyikāraṇasthā guṇā evāsamavāyikāraṇamiti yojyam /
ādyastuśabdo dravyādviśeṣaṃ dyotayati /
dvitīyasya dravyakāraṇaṃ tvityanvayaḥ /
yadvā dvāvapyanuktasamuccayārthau /
taccoktam /
tathāhi /
kāryagatānāṃ rūparasagandhasparśaparimāṇaikatvaikapṛthaktavottarasaṃyogavibhāgagurutvadravatvasnehavegānāṃ kāraṇagatā rūpādayo 'samavāyikāraṇam /
pārthivaparamāṇugatānāṃ rūparasagandhasparśānāṃ pārthivataijasaparamāṇugatadravyasya tadgata eva tejaḥ saṃyogaḥ /
sarvatrānekatvānekapṛthaktavayorāśrayagataikatvaikapṛthaktavāni /
saṃyogavibhāgavegānāmāśrayagataṃ karma /
paratvāparatvayorāśrayagatau dikkālasaṃyogau /
ātmaviśeṣaguṇānāmātmagato manaḥ saṃyogaḥ /
śabdasyākāśagatāḥ saṃyogavibhāgaśabdāḥ /
karmaṇaścāśrayagatā gurutvadravatvavegasaṃyogā iti /
dravyasya tu samavāyikāraṇānāmavayavānāṃ saṃyogo 'samavāyikāraṇamiti /
*7,275*
uktasya kvacidapavādamāha- evamiti //
evaṃ sthite 'pi siddhānte viśeṣastatra kalpitaḥ
NYĀYASUDHĀ:
kāraṇagataṃ parimāṇaṃ kāryagatasya parimāṇasyāsamavāyikāraṇamityevaṃ sāmānyataḥ siddhānte sthite 'pi, tatra parimāṇaviśeṣe viśeṣo 'nyathābhāvaḥ kalpito vaiśeṣikaiḥ /
kathamityata āha- dvayaṇuka iti //
dvayaṇuke paramāṇau ca hrasvatvaṃ parimaṇḍalam

2.2.58

na kāraṇaṃ kāryaguṇe ...
NYĀYASUDHĀ:
caturvidhaṃ parimāṇam /
aṇutvaṃ mahattvaṃ hrasvatvaṃ dīrghatvaṃ ca /
tatrāṇutvaṃ dvividhaṃ, nityamanityaṃ ca /
nityaṃ caturvidhaparamāṇau manasi ca /
pārimāṇḍalyamiti cocyate /
anityaṃ dvayaṇuka eva /
mahattvamapi dvividhaṃ nityānityabhedāt /
nityamākāśakāladigātmasu paramamahattvam /
anityaṃ tryaṇukādau kāyardravye /
hrasvatvaṃ dvayaṇuka eva /
dīrghatvaṃ tryaṇukādikāryadravya eva /
kecitparamāṇāvapi hrasvatvaṃ gaganādāvapi dīrghatvamabhyupayanti /
tatra dvayaṇuke vartamānaṃ hrasvatvam /
upalakṣaṇametat /
aṇutvaṃ ca kāryaguṇe dvayaṇukakāryatryaṇukaparimāṇe /
viṣayasaptamīyam /
tryaṇukamahaddīrghatvayorasamavāyikāraṇaṃ na bhavati /
tathā paramāṇau vartamānaṃ parimaṇḍalaṃ pārimāṇḍalyaṃ paramāṇukāryadvayaṇukaguṇasya hrasvatvasyāṇutvasya cāsamavāyikāraṇaṃ na bhavati /
tryaṇukādigataṃ tu mahattvaṃ dīrghatvaṃ ca caturaṇukādiparimāṇaṃ pratyasamavāyikāraṇaṃ bhavatyeveti /
*7,276*
kasmādevaṃ kalpitamityata āha- vairūpyamiti //
... vairūpyaṃ tatra kāraṇam /
ityāhus ...
*7,276f.*
NYĀYASUDHĀ:
tatra dvayaṇukaparamāṇuparimāṇānāṃ tryaṇukadvayaṇukaparimāṇāni prati kāraṇatvābhāve vairūpyaṃ vijātīyatvaṃ kāraṇam /
sajātīyayoreva hi tantupaṭaparimāṇayoḥ kāryakāraṇabhāvo dṛṣṭaḥ /
tathāca prayogaḥ /
dvayaṇukatryaṇukaparimāṇe na kāryakāraṇabhāvavatī vijātīyaparimāṇatvāt /
vyatirekeṇa tantupaṭaparimāṇavat /
evaṃ paramāṇudvayaṇukaparimāṇayorapi draṣṭavyam /
paramāṇoraṇutvaṃ dvayaṇukāṇutvasya kāraṇamastviti cenna /
tatrāpi nityaparimāṇatvasya paramāṇutvasya ca vairūpyasya sattvāt /
evañcedvayaṇukatryaṇukaparimāṇānāṃ kimasamavāyikāraṇamityata āha- vairūpyamiti //
anekatvamityarthaḥ /
īśvarabuddhimapekṣyotpannā paramāṇvordvitvasaṅkhayā dvayaṇuke 'ṇutvaṃ hrasvatvaṃ ca karoti /
dvayaṇukeṣu cotpannā tritvasaṅkhayā tryaṇuke mahattvaṃ dīrghatvaṃ ca karotīti /
*7,278*
evamupanyastaṃ matamapākartumadhikaraṇa(sūtra)mavatārayati- tāniti //
... tānathovāca vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ

2.2.59

NYĀYASUDHĀ:
uvāca mahaddīrghavadvetyādīti śeṣaḥ /
prabalatarkopabṛṃhitamatanirāse sāmarthyaṃ sūtrakṛtaḥ kathamityata uktam- svayaṃ sākṣātsarvavidyānāmadhīśastasmātprabhuriti /
*7,279*
na vaiśeṣikādimatavirodhenoktārthasyānyathātvaṃ śaṅkanīyam /
tasyopapattiviruddhatvāt /
tathāhi /
yattāvaduktaṃ dvayaṇukādiparimāṇaṃ na tryaṇukādiparimāṇasyāsamavāyikāraṇamiti, tadupapattiviruddhamiti darśayan"mahaddīrghavadvā hrasvaparimaṇḍalābhyām'; iti sūtraṃ vyācaṣṭe- mahattvaṃ ceti //
mahattvaṃ caiva dīrghatvaṃ tryaṇukādyeṣu kalpitam /
tasmācca sadṛśaṃ kāryaṃ tatkāryeṣūpajāyate

2.2.60

yathā tathaiva hrasvatvāt pārimāṇḍalyato 'pi hi /
jāyeta sadṛśaṃ kārye parimāṇaṃ samatvataḥ

2.2.61

NYĀYASUDHĀ:
evaśabdasya tryaṇukādyeṣveveti kalpitameveti vā sambandhaḥ /
tryaṇukādyeṣu dravyeṣu /
tasmāt tryaṇukādau kārye 'ntyāvayavivyatirikte vartamānānmahattvāddīrghatvāt /
caśabdo vākyārthasamuccaye /
kāryaṃ parimāṇam /
tatkāryeṣu tryaṇukādikāryeṣu caturaṇukādiṣu /
tathaivetyevaśabdena dṛṣṭāntadārṣyāntikavaiṣamyaśaṅkāmapākaroti /
kārye tryaṇuke dvayaṇuke ca samatvataḥ kāryaparimāṇatvādisāmyāditi hetuvacanam /
hiśabdo vyāptidyotakaḥ /
*7,281*
yadyapi mahadādiśabdā dravyavacanāstathāpi bhāvapradhānatvātparimāṇavācino(pi) bhavantītyāyena mahattvamityādyuktam /
sūtrakṛtasya bhāvaprādhānyenoktiḥ kaṇādasūtrānusāreṇa /
"kāraṇabahutvātkāraṇamahattvātpracayaviśeṣācca mahat'; ityādi hi tat /
mahaddīrghavaditi ṣaṣṭhayarthe vatiḥ /
vibhaktivipariṇāmena vā sakāśādityadhyāhāreṇa vā tasmādityuktam /
atraitāvadādau vaktavyam /
yathā tasmātkāryeṣu kāyarmupajāyate tathaiva hrasvatvātpārimāṇḍalyato 'pi kārye parimāṇaṃ jāyeta samatvato hīti /
*7,285*
etaduktaṃ bhavati /
tryaṇukādvayaṇukaparimāṇaṃ svāśrayāśrayasamavāyikāraṇaparimāṇajam kāryaparimāṇattvāccaturaṇukādiparimāṇavat, dvayaṇukaparamāṇuparimāṇaṃ parimāṇārambhakaṃ dravyasamavāyikāraṇaparimāṇatvāt, tryaṇukaparimāṇavat tryaṇukadvayaṇuke vā parimāṇārabhyaparimāṇavatī kāryadravyatvāccaturaṇukādivat, dvayaṇukaparamāṇū parimāṇāsamavāyikāraṇaparimāṇavantau dravyasamavāyikāraṇatvāt tryaṇukavaditi /
naca vivakṣitārthāsiddhiḥ, anyathānupapattyā tatsiddheḥ /
naca yatra kevalena pracayena parimāṇamārabhyate tatra vyabhicāra iti vācyam, tasyāpi pakṣatulyatvāt /
nacaivaṃ sati bādhaḥ, pracayakāraṇatāyā anivāraṇāt /
nacobhayakāraṇatvakalpane gauravadoṣaḥ, dvayorapi kḷptaśaktitvāt /
dvayaṇukaparimāṇaṃ tryaṇukaparimāṇājanakam, paramāṇuparimāṇaṃ ca dvayaṇukaparimāṇājanakam, parimāṇatvāt paṭaparimāṇavat, ityādinā satpratipakṣateti cenna, tatsamavāyikāṇaparimāṇatvābhāvasyopādhitvāt, tryaṇukaparimāṇaṃ caturaṇukaparimāṇājanakam parimāṇatvātpaṭaparimāṇavat, ityādyābhāsasamānayogakṣematvācca /
paramāṇuparimāṇaṃ parimāṇānārambhakaṃ nityaparimāṇatvāt gaganaparimāṇavadityapi na, dravyasamavāyikāraṇaparimāṇatvābhāvasyopādhitvāt /
apyaparamāṇurūpaṃ rūpānārambhakaṃ nityatvāt gaganaparimāṇavat, paramāṇavo dravyānārambhakā nityatvādgaganavat, ityādyābhāsatulyatvācca /
*7,290*
etena paramāṇudvayaṇukaparimāṇe parimāṇānārambhake aṇutvānmanaḥparimāṇavadityapi parāstam /
na cānaṇutvamupādhiḥ /
vakṣyamāṇanyāyena parimāṇāvāntarajāterapākaraṇāt /
pakṣīkṛtādghrasvatvādavyāvṛtteśca /
*7,293*
nanu ca tryaṇukādiparimāṇaṃ caturaṇukādiparimāṇaṃ ca sajātīyamiti yuktastatra kāryakaraṇabhāvaḥ /
dvayaṇukatryaṇukaparimāṇayostu vijātīyatvātkathaṃ tathātvamityato dṛṣṭāntadārṣyāntikayoḥ sadṛśamityuktam /
yathā tryaṇukādiparimāṇāccaturaṇukādau sajātīyaṃ parimāṇamutpadyate /
tathā dvayaṇukaparamāṇuparimāṇādapi tryaṇukādau sajātīyaparimāṇotpādasyaiva sisādhayiṣitatvānna doṣa ityarthaḥ /
*7,294*
nanu ca tryaṇukādau mahattvadīrghatve dvayaṇukādau tvaṇutvahrasvatve pramāṇasiddhe /
tatkathaṃ sājātyasādhane bādho na bhavedityata uktam- mahattvaṃ ceti //
kalpanaivaiṣā vaiśeṣikāṇāṃ natu parimāṇāvāntarajātibhede pramāṇamasti /
kinnāma parimāṇamekajātīyamevotkarṣāpakaṣarvaditi bhāvaḥ /
anena vairūpyasyāsiddhiruktā veditavyā /
*7,294f.*
nanu ca dvayaṇukādiparimāṇasya paramāṇvādiparimāṇājanyatve bādhakābhāvādaprayojakatvamanumānānām /
dvayaṇukādiparimāṇasya saṅkhayaiva janmasambhavādityāśaṅkāṃ pariharan vāśabdaṃ vyākhyāti- nacediti //
na cenmahattvataścaiva dīghartvādapi no bhavet
NYĀYASUDHĀ:
cāpiśabdāvitaretarayoge /
evaśabdo no bhavedeveti sambaddhayate /
*7,296f.*
idamiha vaktavyam /
dvayaṇukādiparimāṇe 'samavāyikāraṇalakṣaṇamasti na veti /
ādye 'samavāyikāraṇalakṣaṇasadbhāve 'pi tryaṇukādiparimāṇaṃ dvayaṇukādiparimāṇajaṃ ca cedbhavettadā tryaṇukādigatānmahattvato dīrghatvācca no bhavedeva, caturaṇukādiparimāṇamiti śeṣaḥ /
idamuktaṃ bhavati /
yadi samavāyikāraṇapratyāsannatvādisadbhāve 'pi nāsamavāyikāraṇatvaṃ tadedamativyāpakatvādalakṣaṇaṃ syāt /
tathāca na tathābhūtasyāpi mahattvāderasamavāyikāraṇatvaṃ syāditi /
dvitīye kiṃ samavāyikāraṇapratyāsattirnāsti uta sāmarthyāvadhāraṇam /
nādyaḥ /
dvayaṇukādiparimāṇasya tryaṇukādiparimāṇasamavāyikāraṇasamavāyikāraṇe dvayaṇukādau samavetatvasya pramitatvāt /
samavāyikāraṇasamavetatvābhāvānna cet dvayaṇukādiparimāṇāttryaṇukādiparimāṇasyotpādastadā tryaṇukādigatābhyāṃ mahattvadīrghatvābhyāṃ caturaṇukādiparimāṇamapi no bhavet tasyāpi samavāyikāraṇasamavetatvābhāvāt /
na dvitīyaḥ /
ananyathāsiddhiniyatapūrvabhāvitvena hi sāmarthyamavadhāraṇīyam /
taccāsti dvayaṇukādiparimāṇe /
evamapi na cettatastryaṇukādiparimāṇādijanma, tadoktaprasaṅga eva /
*7,297f.*
sadṛśaparimāṇasyaiva kāraṇatvāvadhāraṇādvisadṛśametadakāraṇamavarjanīyasannidhīti cet /
kimidaṃ visadṛśatvam /
kiṃ jātibhedaḥ /
uta vailakṣaṇyamātram /
nādyaḥ /
paramāṇudvayaṇukādiparimāṇānāmanumānenaikajātīyatvasyāpi sādhitatvāt /
dvitīye vailakṣaṇyamātreṇa na cetkāraṇatvaṃ tadā mahattvāderapi na syāt /
nahi tryaṇukacaturaṇukamahattve na vilakṣaṇe /
sotkarṣatvasyānubhavasiddhatvāt /
*7,298*
atha saṅkhayāta eva janmasambhave parimāṇasyāpi kāraṇatvaṃ na kalpanīyamiti cet /
tathāpyukta evātiprasaṅgaḥ /
caturaṇukādiparimāṇasyāpi saṅkhayāta eva jananopapatteḥ /
yatra tu niyāmakaviśeṣastatra parimāṇamapyādriyatāmiti /
yadyapi pariṇāmavādināṃ nāyaṃ panthāḥ /
kintūpādānāni svaguṇayuktāni tathāvidhakāryatāmāpadyanta iti /
tathāpi paramatamāśritya pa(reṣāmevedaṃ)rasyedaṃ dūṣaṇābhidhānamiti na kācitkṣatiḥ /
*7,299f.*
evaṃ paramāṇuparimāṇāddvayaṇukaparimāṇasyotpādaḥ tatastryaṇukaparimāṇasya janma teṣāṃ caikajātīyatvamityanumānena sādhitam /
tadasat /
pratitarkaparāhatatvāt /
tathāhi /
kiṃ paramāṇuparimāṇādvayaṇuke dvayaṇukaparimāṇācca tryaṇuke sajātīyaparimāṇasyāṇutvasyotpattiḥ sādhyate uta mahattvasya atha hrasvatvasya yadvā dīrghatvasya /
sarveṣāmapi pakṣāṇāṃ duṣṭatvaṃ pratijānīte- sadṛśasya hīti //
*7,300*
sadṛśasya hi kāryasya naiva yogaḥ kathañcana

2.2.62

NYĀYASUDHĀ:
yogo ghaṭanā /
kathañcana uktaprakāreṣu kenāpi prakāreṇa /
kuta ityataḥ prathamapakṣe 'niṣyamāha- apratyakṣatvamiti //
apratyakṣatvamevaṃ syād yataḥ kāryeṣvaṇutvataḥ /
iti cen ... // MAnuv_2,2.62a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yadi paramāṇuparimāṇādaṇutvena sajātīyaṃ dvayaṇuke, dvayaṇukaparimāṇācca tryaṇuke parimāṇamutpadyate /
tadā sarvakāryeṣvaṇutvaprasaṅgenāsmadādyapratyakṣatvameva syādyatastasmānneti /
dvyaṇukasyāpratyakṣatvamiṣyamevetyato 'vadhāraṇam /
sarveṣāmapi kāryāṇāmapratyakṣatvameva syāt /
natu (yasya) kasyacitpratyakṣatvamiti /
dravyasya hyasmadādipratyakṣatvaṃ mahattve satyudbhūtarūpasparśavattvena vyāptam /
tathāca tryaṇukādīnāmaṇutve mahattvābhāvādapratyakṣatvaṃ syāt /
etena tṛtīyo 'pi parāstaḥ /
tryaṇukāderapi hrasvatve mahatvābhāvenāpratyakṣatvaprasaṅgasya durnivāratvāt /
*7,306*
dvitīye tu paramāṇudvayaṇukayorapi mahattve pratyakṣatvāpattiḥ /
na codbhūtarūpasparśayoranyatarābhāvena tadabhāvaḥ /
tryaṇukādāvapi tadā(dabhāvā)patteḥ /
ata eva caturtho 'pi parāstaḥ /
dīrghatve mahatvasyāvarjanīyatvāditi pakṣadvayadūṣaṇaṃ spaṣṭatvānnoktam /
yadyapīdaṃ parimāṇāvāntarajātīnāmaṇutvādīnāmaprāmāṇikatvoktayā parihṛtameva /
tathāpi tasyaivārthasya sphuṭīkaraṇārthaṃ punarāśaṅkitamityadoṣaḥ /
atra tāvadvikalpiteṣu mahattvapakṣaṃ gṛhṇāti- na mahattvaṃ ceti //
... na mahattvaṃ ca paramāṇāvaṇāvapi
NYĀYASUDHĀ:
caśabdo dīrghatvasamuccayārthaḥ /
aṇau dvayaṇuke /
kathaṃ na kathyata iti vakṣyamāṇamatrāpa sambadhyate /
yaduktaṃ kimaṇutvasyotpattiḥ sādhyata ityādi, tatra paramāṇumahattvāddvayaṇuke mahattvam /
dvayaṇukamahattvāttryaṇukamahattvamutpadyate ityeṣa pakṣastāvatparigṛhyata ityarthaḥ /
yadyapyatra parimāṇāvāntarajātyabhāvānnaivaṃ vikalpa eva yujyata iti vaktavyam, tathāpi tadabhāvamevopapādayituṃ gūḍhābhisandhinā pakṣaparigrahaḥ kṛta iti jñātavyam /
*7,309*
ata eva pakṣāntaramapi gṛhṇāti- kathameveti //
kathaṃ tṛyaṇukapūrveṣu nāṇutvamapi kathyate

2.2.63

NYĀYASUDHĀ:
paramāṇoraṇutvāddvayaṇuke 'ṇutvaṃ dvayaṇukāṇutvāttryaṇuke 'ṇutvaṃ tataśca caturaṇuke 'ṇutvamiti vā pakṣaḥ parigṛhyata iti bhāvaḥ /
nanvevaṃ sati pakṣadvayoktadoṣāpattirvyāghātaścādhikaḥ /
tathā hi /
paramāṇumārabhyāntyāvayaviparyantasyodbhūta(rūpa)sparśavato mahattve sarvasyāpi pratyakṣatvaṃ syāt /
aṇutve cāpratyakṣatvaṃ syāt /
naca paramāṇvādeḥ pratyakṣatvaṃ tryaṇukāderapratyakṣatvaṃ yuktam /
pratyakṣatvāpratyakṣatve ca parasparavyāhate /
yatpratyakṣaṃ ghaṭādi na tadapratyakṣam /
yaccāpratyakṣaṃ gaganādi na tatpratyakṣamiti tayoḥ parasparaparihāreṇaiva vṛtteḥ /
kiñca mahattvāṇutve parasparaviruddhe kathamekaikatrāṅgīkartumucite /
(tadāha) yathā āha sūtrakāraḥ"dṛṣṭāntācca'; iti /
naca kālabhedena virodhaparihāraḥ, parimāṇasya yāvaddravyabhāvitvādityāśaṅkaya pratyakṣatvāpratyakṣatvaprasaṅgayostāvadiṣyāpādanatvaṃ vadanvyāhatiṃ pariharati- pratyakṣatveti //
pratyakṣatvatadanyatve puruṣāpekṣayākhile
NYĀYASUDHĀ:
paramāṇvādāvakhile 'pi dravye pratyakṣatvāpratyakṣatve sta eveti naitau prasaṅgau yuktau /
naca vyāhatiḥ /
puruṣabhedāpekṣayā vyavasthopapatteriti /
etaccottaratra sphuṭībhaviṣyati /
*7,312*
idānīmaṇutvamahattvavyāghātaṃ pariharati- aṇutvaṃ ceti //
aṇutvaṃ ca mahattvaṃ ca yato vastuvyapekṣayā

2.2.64

NYĀYASUDHĀ:
akhiletyanuvartate /
aṇutvaṃ ca mahattvaṃ cākhile vastuni vidyete /
natu viruddhe /
katham /
yato vastuvyapekṣayāṇutvaṃ ca mahattvaṃ ca tadevocyata iti yojanā /
*7,312f.*
etaduktaṃ bhavati /
syādayaṃ paramāṇvādiṣvakhiladravyeṣvaṇutvamahattvāṅgīkāre virodho yadi rūpe nīlatvapītatvavatparimāṇe 'ṇutvamahattvādijātiyogaḥ syāt /
nacaivam /
pramāṇābhāvāt /
kintu yathā tryaṇukādiṣu mahattvamekajātīyameva, utkarṣāpakarṣavatpareṇāṅgīkṛtam /
yathācāṇutvaṃ paramāṇudvayaṇukayoḥ /
evaṃ parimāṇamavāntarajātirahitameva sarvadravyeṣūtkarṣāpakarṣavadvartate /
tathā caikatra dravye vartamānaṃ parimāṇaṃ dravyāntaravartyutkṛṣṭaparimāṇāpekṣayāṇutvamityucyate /
tadeva dravyāntavartino 'pakṛṣṭaparimāṇasyāpekṣayā mahattvamityucyate /
evañca kuto virodhaḥ /
yathā khalvekameva dravyaṃ dravyabhedāpekṣayā sannikṛṣṭaṃ viprakṛṣṭaṃ cocyamānaṃ
na virodhāspadam /
ata eva pratyakṣatvāpratyakṣatvavirodho 'pyapāstaḥ /
tayormahattvādimātranimittatve hi sa syāt /
na caivam /
kintu puruṣāṇāmindriyapāṭavanimittatvameva /
anyathā mandavilocanenāpi tryaṇukamupalabhyeta /
tarhi gaganāderapi kadācitpratyakṣatvaṃ syāditi cenna /
udbhūtarūpābhāvāt /
dvayaṇukānupalambho guṇaviśeṣaviparyayādhīnaḥ ālokendriyasannikṛṣṭacākṣuṣadravyānupalambhatvāt /
pavanānupalambhavadityādikaṃ tvapakṛṣṭamahattvādinaivānyathāsiddham /
tarhi parvatāderapratyakṣatā syāt iti cenna /
apakarṣaviśeṣasya vivakṣitatvāt /
nāsau vyavasthito 'stīti cet /
satyam /
ata eva puruṣāpekṣayetyuktamiti /
*7,318f.*
astvevaṃ parimāṇe 'vāntarajātyabhāvastathāpi na sarvatra mahattvāṇutvabhyupagamo yujyate /
utkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇāpekṣayā hi madhyavarti parimāṇamaṇutvaṃ mahattvaṃ cocyata ityuktam /
tacca dvayaṇukādiparimāṇe sambhavati /
naca paramāṇuparimāṇe /
nahi paramāṇuparimāṇādapakṛṣṭaṃ parimāṇamasti /
yadapekṣayā tanmahattvaṃ syāt /
ataḥ paramāṇoraṇutvameva /
tathāca na mahattvaṃ cetyasadityata āha- tāratamyeti //
*7,319*
tāratamyasthitā yasmāt padārthāḥ sarva eva ca
NYĀYASUDHĀ:
yasmātsarve 'pi padārthāḥ parimāṇatāratamyenaiva sthitāḥ /
svaparimāṇāpekṣayotkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇavantaḥ /
sarvāṇyapi dravyāṇi kutaścitparimāṇādutkṛṣṭena parimāṇena upetānīti vā /
tasmātparamāṇorapi mahattvaṃ yujyate iti sambandhaḥ /
ayamatra prayogaḥ /
paramāṇuḥ kutaścidutkṛṣṭena parimāṇena yuktaḥ, svaparimāṇāpekṣayāpakṛṣṭaparimāṇavāniti vā, dravyatvāttantuvaditi /
naca paramāṇorapakṛṣṭadravyābhāvādbādhitaviṣayatvam /
tadbhāgānāṃ vakṣyamāṇatvāt /
naca teṣveva vyabhicāraḥ /
teṣāmapi bhāgavattvāt /
*7,321*
tadevaṃ paramāṇudvayaṇukādiparimāṇānāṃ vaijātyasyābhāvādyuktaṃ sautramanumānamiti siddham /
yadyapi vaijātyamaṅgīkṛtyāpi kāryakāraṇabhāvaḥ śakyopapādanaḥ /
anyathā saṅkhayāyā apyakāraṇatvāpatteḥ /
parimāṇasyaivamiti niyamasya nirmūlatvāt /
tathāpi vastusthitireva vaktavyeti /
parimāṇatvāvāntarajātyapākaraṇena sajātīyatāmupapādyānumānaṃ samāhitamiti jñātavyam /
*7,322*
paramāṇorapyutkṛṣṭaparimāṇāśrayatvamuktaṃ tadākṣipati- yatheti //
yathā mahattvaviśrāntistathāṇutvasya ceṣyate

2.2.65

parimāṇatvataścen ...
NYĀYASUDHĀ:
yathā mahattvasya viśrāntistathā parimāṇatva(to)hetoraṇutvasya ca viśrāntiriṣyate cediti yojanā /
atra mahattvāṇutvaśabdābhyāṃ parimāṇotkarṣāpakarṣāvucyete /
tābhyāṃ ca tattāratamyamupalakṣyate /
parimāṇatvata iti //
parimāratāratamyatvādityarthaḥ /
tatācāṇau siddhe 'ṇutvasiddhistatsiddhau ca tat(aṇutva)siddhiriti parasparāśrayadoṣaḥ parāstaḥ /
tadayamarthaḥ /
parimāṇāpakarṣatāratamyaṃ kvacidviśrāntaṃ parimāṇatāratamyatvāt parimāṇotkarṣatāratamyavadityanumānena parimāṇāpakarṣatāratamyasya kvacidviśrāntisiddhau yatredaṃ viśrāntaṃ yataḥ paramāṇurnāsti sa paramāṇuriti parimāṇāpakarṣakāṣṭhāśrayatayā siddhasya paramāṇoḥ kathamutkṛṣṭaparimāṇākhyamapi mahattvaṃ sādhayituṃ śakyam /
dharmigrāhakapramāṇena svavacanena (ca) vyāghātāditi /
*7,323*
atra vaktavyam /
keyaṃ kvacidviśrāntirnāma /
kimiyattāparicchedaḥ, tryaṇukaparimāṇāt ṣaṣṭhabhāga eva parimāṇaṃ, na tato 'pakṛṣṭamastīti, kiṃvā kvaciddravye vṛttiḥ, apakarṣatāratamyamiyattāvacchedarahitameva kintvanantāṃśopetamapi tatsarvaṃ kvacidāśritameveti /
tatrādye sādhye dṛṣṭāntaḥ sādhyavikala ityāha- neti //
... na mahattvasyāpi viśramaḥ
*7,324*
NYĀYASUDHĀ:
dṛṣṭāntīkṛtasya mahattvasya parimāṇotkarṣatāratamyasyāpi viśramaḥ uktarūpo nāsti /
na kevalaṃ pakṣasyetyaperarthaḥ /
kuto nāstītyata āha- dṛśyata iti //
dṛśyate 'nanta ityeva ...
NYĀYASUDHĀ:
parimāṇotkarṣataratamabhāvo 'nanto 'navadhika ityeva dṛśyate /
na tviyattāparicchedavāniti /
bādhakapramāṇasadbhāvātsādhakābhāvāccetyarthaḥ /
kālātyayāpadiṣyaṃ cāsminpakṣe 'numānamityāha- tatheti //
... tathānantyamaṇāvapi

2.2.66

NYĀYASUDHĀ:
tathāśabdo dūṣaṇasamuccaye /
na kevalaṃ parimāṇotkarṣataratamabhāvo 'nanta iti dṛśyate /
kintvasāvaṇau parimāṇāpakarṣatāratamye 'pyānantyamanavadhikatvaṃ dṛśyata ityarthaḥ /
*7,326*
dṛśyate 'nanta ityeva'; itīyattāparicchedo na dṛṣṭānte dṛśyata iti evaśabdena uktam /
tadviśadayati- neti //
na mahattatvaguṇata etāvāniti hīśvaraḥ /
paricchinnas ... // MAnuv_2,2.66a-c //
NYĀYASUDHĀ:
mahattvamiti dravyaviśeṣasyevaṃ (syaiva) saṃjñā /
tena ānmahata ityeṣa vidhirna bhavati /
"dṛṣṭānugatirhi saṃjñāchandasoḥ'; iṣyate /
yathā'ha"bahulaṃ taṇi'; iti /
guṇaśabdo 'tra tantreṇa dviḥ upāttaḥ /
tatrādyasya parimāṇākhyo guṇaviśeṣo 'rthaḥ /
dvitīyasya guṇanam īśvara iti paramamahattvāśrayadravyopalakṣaṇam /
parimāṇotkarṣatāratamyasyeyattāparicchedo hi tathā sati dṛṣṭaḥ syāt /
yadi mahattattvādiparimāṇagaṇanayeśvarādiḥ etāvānpañcaguṇaparimāṇavān ṣaḍguṇaparimāṇavānveti paricchinnaḥ syāt /
nacaivam /
tathā sati paramamahattvānupapatteriti hiśabdārthaḥ /
*7,327*
atra mahattattvagrahaṇenedaṃ sūcayati /
yaduktaṃ vaiśeṣikādibhiḥ pṛthivyādīni navaiva dravyāṇi iti tadasat /
mahadahaṅkārādīnāmapi sattvāt /
naca tatra pramāṇābhāvaḥ /
śrutyādeḥ pramāṇasya vidyamānatvāt /
naca tryaṇukādikameva tathocyate /
avyaktatvādiśravaṇāt /
naca bādhakaṃ kiñcit vidyate /
yenopacārakalpaneti /
īśvaragrahaṇena jīvātmanāmapi yatparaiṣaḥ paramamahattvamuktaṃ tadasaditi sūcayati /
upapādayiṣyate khalvaṇutvaṃ jīvasyeti /
*7,329*
dṛṣṭānte viśramābhāvopapādanasya prayojanamāha- tatheti //
... tathāṇośca naitāvadbhāgatā kvacit

2.2.67

NYĀYASUDHĀ:
yato dṛṣṭānta etāvadguṇameva parimāṇamutkṛṣṭate nāto 'dhikamiti vākyaṃ nāsti /
atastathā taddṛṣṭāntena aṇoḥ aṇutvasya parimāṇāpakarṣasya caitāvadbhāgatā tryaṇukaparimāṇāt ṣaṣṭhabhāga eva parimāṇamapakṛṣṭate nāto 'dhikamitīyattā kvaciddravye na siddhayati /
nahi mahāhradaṃ sapakṣīkṛtya parvate 'gnimatvaṃ śakyasādhanam /
tadasiddhau ca na vivakṣitārthalābhaḥ /
asmādetāvadbhāgameva parimāṇamapākṛṣṭate nāto 'dhikamityasyārthasya hi siddhāvapakarṣakāṣṭhāśrayabhūtaṃ kutaścidapyanutkṛṣṭamāṇaṃ dravyaṃ siddhayatīti /
yadvānena vākyena pratipakṣamāha /
tathāhi /
samarthitaṃ tāvatparimāṇotkarṣatāratamyaṃ na kvacidviśrāntamasmādetāvadguṇameva parimāṇamutkṛṣṭata itīyattābhāvāditi /
tathā taddṛṣṭāntenāṇoścaitāvadbhāgatā kvacinnāstīti sādhyata iti /
atrāyaṃ prayogaḥ /
parimāṇāpakarṣatāratamyaṃ kvacinna viśrāntam parimāṇatāratamyatvāt parimāṇotkarṣatāratamyavaditi /
*7,330*
dvitīyaṃ śaṅkate- viśrānta iti //
viśrānto yadyanantāṃśaḥ kaścidastīti gamyate
NYĀYASUDHĀ:
viśrānta ityasya tryaṇukādyapekṣayā parimāṇato 'nantāṃśo dravyaviśeṣaḥ kaścidastītyartha iti dvitīyapakṣo gamyate 'bhyupagamyate yadītyarthaḥ /
idamu(etadu)ktaṃ bhavati /
parimāṇāpakarṣatāratamyamiyattānavacchinnameva /
kintvanantāṃśarūpamapi tatkvacidāśritamiti /
nirākaroti- neti //
*7,331*
nāvasāyayituṃ śakyo virodhādeva kevalam

2.2.68

NYĀYASUDHĀ:
tarhīti śeṣaḥ /
kaściditi vartate /
evaṃ sādhane kaścidapi dravyaviśeṣo nāvasāyayituṃ śakyaḥ /
ayameva sarvato 'pakṛṣṭaparimāṇavānnāto 'pakṛṣṭaparimāṇo 'stīti sarvāntimatayā na pratipattuṃ kaścicchakyate /
kutaḥ kevalaṃ sākṣādvirodhāt /
parimāṇāpakarṣo 'nantaśca paryavasitaśceti hi vipratiṣiddhametat /
bhavitavyaṃ cāvasānena /
anyathā sarvasyāpyutkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇasambhavena paramāṇormahattvanirākaraṇāsambhavāt /
evaśabdena virodhasyāparihāryatvaṃ sūcayati /
tadanenāpasiddhānto 'bhihito bhavati /
*7,332*
yadi cānantyamavadhīrya parimāṇāpakarṣatāratamyaṃ kvacidāśritamityeva pratijñārthaḥ syāt /
tathāpi na sisā(ṣā)dhayiṣitamavasānaṃ labhyata ityarthāntaratā syāt /
yathā'kāśāderutkṛṣṭaparimāṇaṃ dravyaṃ nāsti tathā paramāṇorapakṛṣṭaparimāṇaṃ dravyaṃ nāstīti tātparyārthaṃ iti cet /
satyam /
nāyamito labhyata iti ucyate /
parimāṇāpakaṣartāratamyaṃ kvacinniratiśayam parimāṇatāratamyatvātparimāṇotkaṣartāratamyavaditi vivakṣitamiti cet /
ko 'yamatiśayo nāma /
kimādhikyamuta nyūnatā /
atha sādhāraṇaṃ kiñcit /
ādye bādhaḥ /
dvitīye dṛṣṭāntasya sādhyavikalatā /
na tṛtīyaḥ /
tadabhāvāt /
śabdasāmyamātreṇānumānāpravṛtteḥ /
yathā'kāśādiparimāṇamubhayāvadhimanna bhavati /
tathā tryaṇukāvayavāvayavaparimāṇamapi sādhyamiti cenna /
hetvabhāvāt /
parimāṇatvasya ghaṭādiparimāṇe vyabhicārāt /
nityaparimāṇatvasyāśrayānityatāyā vakṣyamāṇatvenāsiddheḥ /
parimāṇakāṣṭhatvasya ca sādhyatvāt /
evaṃ tātparyāntarāṇyapi nirākāryāṇīti /
*7,337*
parimāṇotkarṣatāratamyasyānantatvaṃ dṛśyata ityuktam /
tatkena pramāṇenetyāśaṅkaya kālākāśeśvarādīni hi dravyāṇi paramamahattvayantīṣyante /
tatra kālākāśayostāvatparimāṇotkarṣasyānantyaṃ sākṣisiddhamityāha- kevalamiti //
kevalaṃ sākṣimānena kālo deśo 'pi nāntavān
NYĀYASUDHĀ:
kevalaśabdena pramāṇāntarābhāvaṃ pratijānīte /
deśa ityākāśa ucyate /
nāntavānityanavadhikaparimāṇotkarṣavān /
dṛśyata iti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate /
kālākāśau hi kevalaṃ sākṣi(vedya)siddhāvityupapāditaṃ prathamādhyāye /
atastatparimāṇotkaṣarsyānavadhikatvamapi tenaiva gamyata iti /
*7,338*
parimāṇāpakarṣatāratamyasyāpyānantyaṃ dṛśyata ityuktam /
tatkena pramāṇenetyāśaṅkaya kālākāśayostāvatsākṣiṇaivetyāha- aparyavasitaśceti //
aparyavasitiścāṇordṛśyate sakṣiṇā dvayoḥ

2.2.69

NYĀYASUDHĀ:
dvayoḥ kāle gagane ca /
aṇośca parimāṇāpakarṣatāratamyasya cetyarthaḥ /
aparyavasitiḥ ānantyam /
nanvetadanupayuktam /
paramāṇuparimāṇato 'pakṛṣṭaparimāṇasadbhāve pramāṇopanyāsasya kāryatve kālāvakāśayoḥ parimāṇotkarṣānantye pramāṇopanyāsasya prayojanābhāvāditi /
maivam /
nahi pareṇa sākṣādevamuktam /
kintu parimāṇotkarṣaparamparāvattadapakaṣarparamparāpi paryavasānavatīti /
tathāca kālākāśayoḥ parimāṇotkarṣāpakarṣaparamparāyāḥ paryavasānābhāve sākṣipramāṇopanyāsaḥ kathamasaṅgataḥ /
nanvastu kālākāśayoḥ parimāṇaprakarṣo 'navadhikaḥ /
tadapakarṣānantyaṃ tu katham /
vyāhatatvāt /
maivam /
sākṣisiddhatvāt /
pramite 'rthe virodhānavakāśāt /
*7,340*
kālādāvanavadhikaḥ parimāṇāpakarṣaḥ sākṣisiddha ityeva neṣyata iti cet /
kiṃ sākṣiṇā nāvagamyate, utāvagato 'pi na satyaḥ, athavā sākṣī nāma pramāṇaṃ nāsti /
ādyaṃ śaṅkate- yadīti //
yadi no sākṣigamyaṃ tan ...
NYĀYASUDHĀ:
taditi kālādeḥ parimāṇāpakarṣasyānantyaṃ sāmānyena parāmṛśati /
dūṣayati- mahattvamiti //
... mahattvaṃ kena gamyate
NYĀYASUDHĀ:
kālākāśayoriti vartate /
mahattvam anavadhikaḥ parimāṇotkaṣarḥ /
tarhīti śeṣaḥ /
ayamabhisandhiḥ /
kālādau parimāṇotkaṣarsyānantyamupetya hi pareṇa tadapakarṣānantyaṃ neṣyate /
tatra vaktavyam /
prakarṣānantyaṃ kena pramāṇenāvagamyata iti /
sākṣiṇeti cet /
apakarṣānantyamapi tadbalena kuto nāṅgīkṛtam /
tattena nāvagamyata iti /
sākṣiṇeti cet /
apakarṣānantyamapi tadbalena kuto nāṅgīkāryam /
tattena nāvagamyata ityuktamiti cet /
idamapi (tadapi)tena nāvagamyata iti vadantaṃ prati kimuttaram /
anubhavāpalāpo na yukta iti cet /
samaṃ prakṛte 'pi /
yathā hi kālāderutkarṣānavadhikatvamanubhave cakāsti /
tathāpakarṣānantyamapīti kimekatra pakṣapātena /
anyathaikāpalāpe dvitīyasyāpyapalāpo duruttaraḥ syāditi /
*7,341*
syādetat /
na kālādeḥ parimāṇotkarṣānantyaṃ sākṣisiddhamiti brūmaḥ /
kintu anumānagamyam /
tathāca na pratibandīgraha ityata āha- viśrāntiriti //
viśrāntistāratamyena dṛśyate hyanumānataḥ

2.2.70

NYĀYASUDHĀ:
parimāṇotkarṣaparamparayā iti śeṣaḥ /
anumānata iti tṛtīyārthe tasiḥ /
nānumānena kālādāvanavadhikaparimārotkaṣarsiddhiḥ /
hi yasmāttāratamyenānumānena tadviśrāntirdṛśyate /
parimāṇotkarṣatāratamyaṃ iyattāvatparimāṇatāratamyatvāttadapakaṣartāratamyavaditi pratyanumānapratiruddhatvāditi yāvat /
naca dṛṣṭānto 'smākaṃ sādhyavikala iti vācyam /
apakarṣatāratamyasya antavattvamupetyotkarṣatāratamyasyānantyamanumimānasya parasyaivaṃ pratipakṣotprekṣā syādityucyamānatvāt /
tathāca sākṣiviruddhaṃ pratyanumānamiti vaktavyam /
kathaṃ tarhi sa eva kālādāvanavadhikaprakṛṣṭaparimāṇaṃ na sādhayediti /
*7,343*
astu tarhyāgamātkālādāvanavadhikotkṛṣṭaparimāṇasiddhiritayāśaṅkayāha- yadīti //
yadyāgamādanantaṃ tanmahattvamavagamyate /
anantameva cāṇutvaṃ kuto naivāvasīyate

2.2.71

NYĀYASUDHĀ:
āgamāt sa eṣo 'nanta ityādeḥ /
tanmahatvaṃ kālādiparimāṇotkarṣaḥ /
aṇutvaṃ parimāṇāpakarṣaḥ /
etadu(idamu)ktaṃ bhavati /
nāgamaḥ kālādyanantānāṃ svayaṃ pratipādayati /
tatpravṛtteḥ prāgeva sākṣiṇā tatpratibhāsāt /
kintvanuvāda evāyam /
pratipādakatve vā nāsmatprayojanaparikṣayaḥ /
yasmādāgamātkālādyutkarṣo 'navadhikaḥ pratīyate tasmādevāparṣānantyapratīteḥ /
anantaśabdo hyanavacchedamātramācaṣṭe /
sa ca yathā parimāṇotkarṣaviṣayo vyākhyāyate /
tathā tadapakarṣaviṣayo 'pi śakyate vyākhyātumiti /
*7,345*
parimāṇotkarṣavattadapakarṣasyāpi kālādāvānantyaṃ sākṣiṇā'gamena vā pratīyata eva /
tathāpi na tatsatyam /
nahi pratītatva(ti)mātreṇa satyatāniścayo 'tiprasaṅgāditi dvitīyaṃ nirākaroti- mahattveti //
mahattvāṇutvayornaiva viśrāntirupalabhyate
NYĀYASUDHĀ:
kālādau parimāṇotkarṣāpakarṣayorviśrāntiriyattāvacchedo balavatpramāṇena naivopalabhyate /
atra mahattvagrahaṇaṃ dṛṣṭāntātharm /
idamuktaṃ bhavati /
yathā kālādau parimāṇotkarṣasyānantyaṃ sākṣyādyavagataṃ viparītagrāhakapramāṇābhāvātsatyameva /
tathā tadapakarṣasyāpi /
vinā bādhakena sākṣyādisiddhaṃ parimāṇāpakarṣānantya kālādāvasatyaṃ cettadutkarṣānantyamapya(kālādāva)satyaṃ syāt /
aviśeṣāt /
tataścāparicchinnaparimāṇatāṅgīkāro (bhajyeta) naṅkṣayeta /
atiprasaṅgastu bādhakābhāvenāpāsta iti /
*7,347*
nanvastyeva parimāṇāpakarṣasyānantyābhyupagame bādhakam /
tathāhi /
apakarṣo nāmālpatā /
ānantyaṃ cānalpatā /
naca viruddhayorviśeṣyabhāvaḥ sambhavati /
na hi bhavati pīto 'pīta iti /
ato bādhakasadbhāvātpratītamapyapakarṣānantyaṃ tyajyata ityata āha- anyadeveti //
anyadeva hyanantatvaṃ mahattvāṇutvayoḥ samam

2.2.72

NYĀYASUDHĀ:
nānantatvaṃ nāmānalpatvam /
kintvanyadeva paricchedābhāvarūpam /
tasmātparimāṇotkarṣāpakarṣayoḥ samāno dharma iti yujyate /
atrāpi mahattvagrahaṇaṃ dṛṣṭāntameva /
yathā mahattvasya viśeṣaṇaṃ tathāṇutvasyāpīti /
yadyanantatvaṃ nāmānalpatvaṃ syāttadotkarṣasyāpi viśeṣaṇaṃ na syāt /
nahi tadeva tasya viśeṣaṇaṃ bhavati /
pītaḥ pīta ityadarśanāt /
atastatrānantyaṃ nāma paricchedābhāva iti svīkṛtya viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ samarthanīyaḥ /
tathā prakṛte 'pīti /
yathā hi parimāṇotkarṣo gaganādāvanadhikastathā tadapakarṣo 'pyanavadhika eveti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvābhyupagame na ko 'pi doṣa iti /
*7,355*
ānantyaṃ nāmānalpatvādanyadityetatpratyayayituṃ dṛṣṭāntāntaramāha- bahutveti //
bahutvālpatvayoryadvat sāṅkhayāyāmupalabhyate /
ānantyam ... // MAnuv_2,2.72a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yadvat yathā saṅkhayāyāṃ bahutvālpatvayorviśeṣaṇatayā'nantyamupalabhyate /
bahutvamanantamalpatvaṃ cānantamiti /
tathā prakṛte 'pīti /
yadyanantvaṃ nāmānalpatvaṃ syāt tadā na bahutvasya viśeṣaṇaṃ syāt /
tasyaiva tadviśeṣaṇatvāyogāt /
nāpyalpatvasya, virodhāt /
ataḥ avacchedābhāva evānantatvamityaṅgīkṛtya bahutvamalpatva(cānanta)cāparyavasitamiti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo boddhavyaḥ /
tathā parimāṇotkarṣāpakarṣayorapīti /
nanu ca nāstyeva saṅkhayāyāṃ bahutvālpatvayorānantyam /
bahutvasya parārdha eva paryavasitatvāt /
alpatvasya caika(ā)tvāvadhitvam /
yathoktam /
"sā caikatvādiparārdhaparyantā'; iti /
ataḥ kathamayaṃ dṛṣṭānta ityata āha- eketi //
... ekabhāgānāṃ tāvattvaṃ hyeva gaṇyate

2.2.73

*7,356*
NYĀYASUDHĀ:
saṅkhayāmadhikṛtya hi gaṇitaśāstraṃ pravṛttam /
tatra ca kalāsavaṇarnaprabhāgabhāgānubandhabhāgāpavāhabhāgabhāgādiprakaraṇeṣvekabhāgānāṃ tāvattvamanavadhikatvaṃ gamyate hi yasmāttasmādavagamyate astyekatvādapyapakṛṣṭānavadhikā saṅkhayeti /
parārdhātparato 'pi saṅkhayāsadbhāvaḥ sphuṭa eveti nopapāditaḥ /
sambhavati hi pareṣāmapīśvarāpekṣābuddhayā paramāṇvādau parārdhātparato 'pi saṅkhayotpattiḥ /
tataḥ paraṃ saṃjñākaraṇaṃ tu gaṇakānāṃ prayojanābhāvāt /
etāmeva vipratipattimapanetaṃ saṅkhayādṛṣṭāntopādānaṃ kṛtamiti /
*7,357*
evaṃ kālākāśayoḥ parimāṇotkarṣāpakarṣānantyaṃ sākṣiṇā prasādhyeśvare tadāgamena sādhayati- aṇīyāṃśceti //
aṇīyāṃśca mahīyāṃśca bhagavānāgamoditaḥ
*7,358*
NYĀYASUDHĀ:
"aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā'; ityāgamena bhagavānīśvaro 'ṇorapyaṇīyānmahato 'pi mahīyānuditaḥ /
naca tatrāṇumahacchabdābhyāṃ kiñcidvayavasthitamucyate /
viśeṣaṇābhāvāt /
tato yadyapakṛṣṭaparimāṇaṃ tatastato 'pyapakṛṣṭaparimāṇo yadyaccotkṛṣṭaparimāṇaṃ tatastato 'pyutkṛṣṭaparimāṇa ityuktaṃ syāt /
tathā ceśvaragatayo parimāṇotkarṣāpakarṣayoranavadhikatvameva labhyate /
nanvaṇīyānmahīyānityukta eva bhagavati parimāṇotkarṣāpakarṣayoḥ paryavasānātkathaṃ tayoḥ anavadhikatvamityata āha- aṇīyāniti //
aṇīyānmahīyānityuktayorapyaṇormahataśceti śabdaviṣayatvāditi /
*7,359*
nanvevaṃ sati svasmādapi svayamapakṛṣṭa utkṛṣṭaścetyāgatam /
ko netyāha /
yathā caitattathā vakṣyate /
śrutyantaraṃ ceśvare parimāṇotkarṣāpakarṣayorānantyaṃ pratipādayadastītyāha- ānantyeti //
ānantyavācakaḥ śabdo dvidhānantye 'pi mānatām

2.2.74

yāti ...
NYĀYASUDHĀ:
"satyaṃ jñānamanantaṃ brahma'; iti brahmaṇa ānantyasya vācako 'nantaśabdastāvaddeśataḥ kālato vastutaścānantyamāha /
tatra deśānantyaṃ nāmānavadhikaparimāṇavattvam /
kālānantyaṃ nāmānavacchinnasattākatvam /
vastvānantyaṃ nāmāparicchinnasaṅkhayāguṇakarmavigrahavattvam /
tatra yadā parimāṇānantyasya vācakastadā dvidhānantye 'pi utkarṣāpakarṣābhyāmanantye 'pi mānatāṃ yāti /
na tūtkarṣānantyamātre viśeṣābhāvāditi /
nanvanekārthatvamanyāyaḥ /
ko 'tra nyāyavirodhaḥ /
nirarthakaśabdaprayogāyogāttāvadeko 'rtho 'ṅgīkāryaḥ /
dvitīyāṅgīkāre tu na kiñcidbījamiti kalpanāgauravam /
ucyate /
yatra hyekasminnarthe vyavasthite sati vṛthaivārthāntarāṅgīkārastatraivametat /
nacaivaṃ prakṛte /
anantaśabdo hi paricchedābhāvamāha /
paricche(daśca)do hi deśataḥ kālato vastutaśca bhavanyupagapadeva prāpnoti /
naca tatra kasyacinprāthamyamasti /
nāpyanyatamaparityāge kāraṇam /
evaṃ parimāṇāntye 'pyutkarṣaparigraho draṣṭavya iti /
*7,362*
nanvevaṃ kālato guṇataścānantyavācakasyānantaśabdasyālpakālatvamalpaguṇatvaṃ cārthaḥ syāt /
anyathālpaparimāṇavattvamapi na syāt /
aviśeṣāditi cet /
kimidaṃ kālato guṇataścālpatvamāpādyaṃ kimalpā eva guṇāḥ santi brahmaṇo na bahutarāḥ /
tathā alpakālīnaiva sattā na pracurakālīneti /
kiṃvā sarvakālagatasyālpakāle 'pyavasthitiḥ syāt /
mahāguṇasya cālpo 'pi guṇaḥ syāditi /
ādyaṃ dūṣayati- naiveti //
... naiva guṇālpatvaṃ kālātpatvaṃ ca mānagam
NYĀYASUDHĀ:
guṇālpatvaṃ kālālpatvaṃ ca mānagam /
anantaṃ brahmeti śrutipratipādyaṃ naiva bhavediti gūḍhābhisandheḥ pratijñā /
hetumuttaratra vakṣyati /
dvitīyamāśaṅkayāṅgīkaroti- sarveti //
sarvakālagatasyālpakāle 'pi syādavasthitiḥ

2.2.75

mahāguṇasya cālpo 'pi guṇaḥ syāditi ced bhavet
NYĀYASUDHĀ:
iticedāpādyate /
tadbhavedetyarthaḥ /
atra guṇagrahaṇaṃ kriyāderapyupalakṣaṇam /
guṇakālayoryatheṣyamupādānaṃ prāthamyanirāsātharm /
tenoktakalpanāgauravaparihāraṃ sūcayati /
*7,364*
nanu yadi kālālpatvaṃ guṇālpatvaṃ cāṅgīkriyate /
kathaṃ tarhi naiva guṇālpatvamiti nirākaraṇamityato 'bhisandhimudghāṭayati- tāvattvameveti //
tāvattvameva naiva syād ...
NYĀYASUDHĀ:
alpatvamevetyarthaḥ /
ityuktaṃ prāgiti śeṣaḥ /
kuto na syāditi cet /
āpādakābhāvādityāha- deśe 'pīti //
... deśe 'pyetanna no matam

2.2.76

NYĀYASUDHĀ:
parimāṇe 'pītyarthaḥ /
etat tāvattvameva /
naḥ asmākam /
etaduktaṃ bhavati /
parimāṇaviṣaye 'smadīyaṃ śrutivyākhyānamupalabhya hi guṇakālayorapyetadāpādyate /
āpādakāntarābhāvāt /
naca parimāṇe 'smābhirevaṃ vyākhyāyate /
apakṛṣṭameva parimāṇamanavadhikamasti notkṛṣṭamiti /
dvidhānantye 'pītyuktatvāt /
ato nirmūlametadāpādanamiti /
*7,365*
nanvetadīśvarāderanavadhikotkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇasamarthanamayuktam /
sūtrakāreṇa kvāpyanuktatvāt /
mahaddīrghavadveti sūtrasya vijātīyayorapi kāryakāraṇabhāvopapādanena vyadhikaraṇayorapyaparicchinnaparimāṇotkarṣāpakarṣayorupapādanena vā samarthayituṃ śakyatvādityata āha- mahata iti //
mahato 'lpatvamapi hi vyomavat prāha vedavit
NYĀYASUDHĀ:
niravadhikaparimāṇotkarṣavato('pi) brahmaṇo 'lpaparimāravattvaṃ ca vyomaṃ dṛṣṭāntīkṛtya vyomavacceti sūtrakhaṇḍena prāha- sūtrakāraḥ /
ato brahmaṇo gaganasya vānavadhikaparimāṇarotkarṣāpakarṣasadbhāvastatsiddhānto bhavatyeveti /
*7,368*
kiñca yo 'rtho niravakāśapramāṇasiddho yadviparyaye cāniṣyaṃ sa sarvo 'pi siddhānta eva /
tatra kālākāśayorī(rapī)śvare cānavadhikaparimāṇotkarṣāpakarṣasadbhāvaḥ sākṣiṇā'gamena ca siddha ityuktam /
tadviparyaye bādhakamāha- yadīti //
yadyalpadeśasaṃsthānaṃ na sarvatrāpi no bhavet

2.2.77

NYĀYASUDHĀ:
kālāderiti vartate /
sarvatrāpi saṃsthānamiti ca /
kālādīnāṃ sarvagatatvaṃ pareṇāpyaṅgīkṛtam /
sarvagatatvaṃ ca sarva(tra)deśe saṃsthānam /
tathāca yadi kālāderalpālpataradeśeṣu saṃsthānaṃ na syāt /
tadā sarvatrāvasthānamapi no bhavet /
kuta ityata āha- sthitasya hīti //
sthitasya hyalpadeśeṣu sarvagatvaṃ bhaved dhruvam /
ekatrāpyanavasthasya kuta evākhilasthatā

2.2.78

NYĀYASUDHĀ:
dhruvamityavadhāraṇe /
alpadeśeṣu sthitasyaiveti /
yathā khalvekaikaṃ varṇamuccārayata eva savardevoccāraṇam /
natvekamapi varṇamanuccārayataḥ, tathālpālpataradeśeṣu sthitasyaiva hi sarvadeśagatatvaṃ bhavet /
ekaikatrāpi deśe 'navasthitasyākhiladeśasthatā kuta eva bhavet /
anena yo yatsamudāyaṃ vyāpnoti sa tadekadeśānapi vyāpnoti(tyeva), yaścaikadeśānna vyāpnoti nāsau tatsamudāyamityanvayavyatirekau darśitau /
*7,370*
na kevalamalpālpataradeśasthatvābhāve sarvagatvābhāvaprasaṅgaḥ /
kintu śaśaviṣāṇādivatsattāpi na syādityāha- śūnyatvameveti //
śūnyatvameva tasya syād yasyaikatrāpi na sthitiḥ
NYĀYASUDHĀ:
evaṃca kālādīnāmalpālpataradeśāvasthāne 'lpālpataraparimāṇavattvamapyavarjanīyamityanavadhikaparimāṇāpakarṣasiddhiḥ /
anavadhikotkarṣastu pareṇāpyaṅgīkṛta eveti na tadviparyaye bādhakamuktam /
sarvatrāpi no bhavedityeva vā draṣṭavyam /
nahi paramamahattvābhāve sarvagatatvaṃ sambhavati /
tathācāha-"vibhutvānmahānākāśaḥ'; ityādi /
alpālpataradeśaparyavasitasyālpālpataraparimāṇatvam /
na caivamākāśādīti cet /
tatkimākāśādi samuditarūpaṃ yena paryavasānāparyavasānaviṣayatvamaśnuvīta /
kintvekameva /
tacca yadyalpālpataradeśeṣu tiṣṭhettadā tattatparimāṇaṃ bhavatyeva (bhavedeva) /
yadi tava tatra sthitasya tattatparimāṇatvaṃ tadā ghaṭādāvapi tatprasaṅga iti cenna /
tasya sāṃśatvenānyathāsiddhatvāt /
*7,372f.*
nanu ca sarvamūrta(dravya)saṃyogitvameva sarvagatatvaṃ, na sarvatra saṃsthānam /
ākāśāderanāśritatvāt /
saṃyogaśca tattatparimāṇābhāve('pi bhavedeva /
nahi ghaṭo gaganena saṃyujyamāno bhavati paramamahānnāpi paramāṇunā saṃyujyamānaḥ paramāṇuḥ /
tatkasya hetoḥ /
saṃyogasya pradeśavṛttitvāditi /
maivam /
sarvaparimāṇānāmapyākāśe sattvātparamāṇunā ca ghaṭāṃśasyaiva saṃyogāt /
tathāhi /
viśeṣaśaktayā, nirbhedamapyākāśamanantāṃśopetam /
tatra anavadhikau parimāṇotkarṣāpakarṣau vyavasthayā vartete /
tataśca ghaṭo vitastiparimāṇenaivākāśena saṃyujyate /
svayaṃ ca tatparimāṇa iti ko doṣaḥ /
ghaṭāṃśa eva paramāṇusaṃyogo vartate, na ghaṭa iti kathaṃ ghaṭasya paramāṇutā /
tarhyākāśapradeśā evālpālpatarapradeśasaṃyogina iti, ta eva tattatparimāṇāḥ syurnākāśamiti cenna /
teṣāmapyākāśātmakatvāt /
anyathā saṃyogasya pradeśavṛttitvaṃ na syādvayāghātāditi /
*7,378*
kālādau parimāṇotkarṣāpakarṣayorānantyamupapādyopasaṃharati- ata iti //
ato nāṇutvaviśrāntirna mahattvasya ca kvacit

2.2.79

NYĀYASUDHĀ:
kvacit kālādau traye /
yadvānumānadūṣaṇopasaṃhāro 'yam /
tataśca kālātītatvadṛṣṭāntadoṣāvaparihāryāviti /
kālākāśeśvareṣu parimāṇotkarṣāpakarṣayorānantyamastītyuktam /
na kevalaṃ teṣveva /
kintu prakṛtyādau sarvagate paramamahati dravyāntare 'pītyāha- ubhayeti //
ubhayānantyayuk tasmād yadi mukhyamahad bhavet
*7,379*
NYĀYASUDHĀ:
tasmādiṣūktanyāyāt /
mukhyaṃ mahat paramamahat /
yadi kālāderapyānantyaṃ syāt /
kathaṃ tarhi satyaṃ jñānamanantaṃ brahmetyānantyaṃ brahmaṇo lakṣaṇatvenocyate /
na hyativyāptaṃ lakṣaṇaṃ bhavatītyata āha- tacceti //
tacca brahma paraṃ sākṣāt sarvānantyayutaṃ sadā
NYĀYASUDHĀ:
paramiti kevalārthe /
yadyapi kālādikamapyanantaṃ, tathāpi brahmaiva tadanantamityucyate /
kutaḥ /
sākṣāt parānapekṣayānantatvāt /
aparādhīnatvāpekṣayeti yāvat /
pakṣāntaramāha- sarveti //
... sarvānantyayutaṃ sadā

2.2.80

NYĀYASUDHĀ:
nāsyāṃ śrutāvānantyamātraṃ lakṣaṇatvenocyate /
kintu deśataḥ kālato guṇāditaśca /
tādṛśaṃ ca brahmaiveti na doṣaḥ /
yathoktam"deśataḥ kālataścaiva guṇataśca tridhā tatiḥ /
sā samastā harereva na hyanye pūrṇasadguṇāḥ'; iti /
pakṣāntaramanvācinoti- sadeti //
pūrveṇaiva sambandhaḥ /
tathāca kālakṣaṇeṣu deśato 'nanteṣvapi nātivyāptiriti /
*7,382f.*
paramāṇāvapi parimāṇāpakarṣatāratamyaviśrāntirnāstītyuktam /
tadasat /
parimāṇasya dravyāśrayatvāt /
paramāṇuto 'pyapakṛṣṭaparimāṇāśrayasya dravyasyābhāvāt /
maivam /
paramāṇubhāgānāṃ sattvāt /
naca teṣu viśrāntiḥ /
teṣāmapi (bhāgasattvāt) sabhāgatvāt /
aviśrāntabhāgaparamparā kutaḥ siddhetyataḥ sākṣiṇeti vaktuṃ sākṣī nāma pramāṇameva nāstīti vadato bādhakaṃ tāvadāha- yadīti //
*7,383*
yadi sākṣī svayambhāto na mānaṃ kena gamyate /
akṣajādeśca mānatvam ... // MAnuv_2,2.80a-c //
NYĀYASUDHĀ:
sākṣī nāma mānaṃ yadi neṣyate tadākṣajāderjñānasya mānatvam /
caśabdādbahiḥ kālākāśādikamantaḥsukhādikaṃ ca kena pramāṇena gamyate /
na kenāpi /
tadgrāhakasya pramāṇāntarasya abhāvāt /
naca tanmā bhūditi vācyam /
tadvayavahāravilayaprasaṅgāditi /
nanvastu sākṣiṇamanaṅgīkurvāṇasyedaṃ bādhakam /
sādhakaṃ (tu) kimityata āha- svayambhāta iti //
yastu svayaṃ prakāśamāne 'pi sākṣiṇi vipratipadyate so 'kṣajādermānatvaṃ sapramāṇakaṃ vastutvādghaṭavaditi prasaṅgasūcitenānumānena bodhanīyaḥ /
prasaktapratiṣedhaśca vakṣyamāṇanyāyena bhaviṣyati /
dhamirgrāhakapramāṇenaiva siddherna tatprāmāṇye pṛthak pramāṇaṃ vaktavyam /
ata eva mānamityuktam /
*7,385*
na sākṣiṇo 'nabhyupagame 'pyakṣajādijñānaprāmāṇyamaprāmāṇikaṃ prasajyate /
pravṛttisāmarthyena tajjātīyatvena vānumānena tatsiddherityata āha- anavastheti //
... anavasthāthavā bhavet

2.2.81

NYĀYASUDHĀ:
anyathā sākṣītarapramāṇavedyatvāṅgīkāre /
tarhi sākṣiprāmāṇyamapyanyena grāhyamityanavasthaiveti cenna /
tasya svaprakāśatvāditi /
tadidamuktaṃ svayambhāta iti /
*7,386*
kimato yadyevaṃ sākṣī nāma pramāṇamastītyata āha- ata iti //
ataḥ sarvapadārthānāṃ bhāgāḥ santyeva sarvadā /
sarvadikṣvapi sambandhād ... // MAnuv_2,2.81a-c //
NYĀYASUDHĀ:
sākṣita ityarthaḥ /
sarvapadārthānāṃ paramāṇostadbhāgānāṃ cetyarthaḥ /
santyeva iti siddhamiti śeṣaḥ /
yadvā sarvapadārthānāmityanenānumānamapi sūcayati /
paramāṇuḥ sabhāgaḥ padārthatvādghaṭavat iti /
nacāśrayāsiddhirdharmigrāhakavirodho vā /
sākṣiṇā paramāṇusiddheruktatvāt /
tena ca sabhāgatayaiva siddheḥ /
na caivamanumānavaiyarthyam /
pramāṇasamplavāṅgīkārāt /
sabhāgatvamātre vipratipannaṃ prati sārthakyācca /
anumānāntaramāha- sarvadeti //
yugapadityarthaḥ /
sarvadikṣu sthitairdravyaiḥ sambandhātsaṃyogādapi bhāgāḥ santītyavagamyate /
yadyapi sabhāgatvamātrasādhane saṃyogitvamātraṃ prayojakam /
gaganādīnāmapi bhāgāṅgīkāreṇa vyabhicārābhavāt /
tathāpi bahubhāgasādhanāya viśeṣaṇopādānam /
tathāhi /
paramāṇurdaśabhāgavānyugapaddaśamūrtasaṃyogitvāt (pa)ghaṭavaditi /
*7,390*
nanu dravyatvenaivālaṃ kiṃ saṃyogitvena /
(hetūcchittirūpa) vipakṣe bādhakasūcanārthamiti brūmaḥ /
tathāhi /
asti tāvatparamāṇoḥ paramāṇvantarasaṃyogaḥ /
anyathā dvayaṇukādyārambhānupapatteḥ /
na caikenaiveti niyamaḥ /
kāraṇākāraṇasaṃyogajasaṃyogaprakriyāyāmekaikasya paramāṇoḥ sajātīyavijātīyaparamāṇudvayena yugapatsaṃyogasyorarīkṛtatvāt /
pāṣāṇādimadhyavartinaḥ paramāṇoḥ parito 'sthitaiḥ paramāṇubhiḥ saṃyogābhāvādyanupapatteśca /
naca mūrtānāṃ yugapadekadeśāvasthānaṃ sambhavati /
pradeśavartinaśca saṃyogāḥ /
sākṣisiddhatvāt /
ghaṭādau taddarśanena ca paramāṇau(ṇāvapya0tadanumānācca /
tathāca yadi paramāṇuranekāṃśo na syāt, tadā yugapadanekairna saṃyujyateti /
nanu saṃyogasya pradeśavṛttitvaṃ nāma svātyantābhāvasamānadeśatvameva /
natu ghaṭasaṃyogo ghaṭāvayave vartata iti /
tatkathaṃ bhāgābhāve saṃyogānupapattiriti /
maivam /
pratyakṣādisiddhasya avayavṛttitvasya parityāgenāprāmāṇikavyāhatāṅgīkārasyānucitatvāt /
vakṣyate caitat /
*7,399*
nanu paramāṇuḥ sāvayava iti svavyāghātasya mukhyamudāharaṇam /
yo hi sarvataḥ apakṛṣṭo yataḥ paramāṇurnāsti taṃ paramāṇumācate /
tasya sāvayavatve 'vayavino 'vayavānāmapakṛṣṭaparimāṇatvāvaśyambhāvātkathaṃ na vyāhatirityata āha- avibhāga iti //
... avibhāgaḥ parāṇutā

2.2.82

NYĀYASUDHĀ:
syādayaṃ virodho yadīdaṃ paramāṇupadapravṛttinimittaṃ syāt /
nacaivam /
sāvayavatayā sākṣisiddhe tadasambhavāt /
kintu avibhāgaḥ parāṇutā paramāṇuśabdapravṛttinimittam /
tathāca kuto vyāghāta iti /
nanvavibhāga iti kathamidaṃ vijñāyate /
sarvathā vibhāgalakṣaṇaguṇābhāva iti cenna /
guṇāderapi paramāṇutvaprasaṅgāt /
dravyatve satīti viśeṣaṇādadoṣa iti cenna /
asambhavāt /
yatkiñcidvibhāgābhāvābhiprāye merumandarayorapyaṇutvaprasaṅgāt /
avayavavibhāgābhāvo 'bhimata iti cenna /
maivam /
yasya vibhinnāvayaveṣu satsvapi teṣāṃ vibhāgo na kadāpi bhavitumarhati sa paramāṇuriti vyākhyānāt /
etenāvayavaparamparāvi(śrāntyabhā)śramābhāve 'navasthetyapi parāstam /
mūlakṣayābhāvasya sūcitatvāt /
*7,407*
yadvā vibhidyate vibhajyate iti vibhāgaḥ /
tadabhāvaḥ paramāṇuteti /
yataḥ svāvayavaṃ vinā svatantramanavayavarūpamapakṛṣṭaparimāṇaṃ (vastu)nāsti sa paramāṇuriti yāvat /
*7,413*
nanvevamavayavaparamparāviśrāntyabhāve 'nantāvayavārabdhatvāviśeṣātsarṣapamahīdharayoḥ parimāṇāviśeṣaḥ syāt /
naca kāraṇasaṅkhayāviśeṣe 'pi tatparimāṇapracayaviśeṣātsarṣapamahīdharayoḥ parimāṇaviśeṣa iti vācyam /
avayavānantyasāmye tayorapyanupapatteriti /
ucyate /
kimayaṃ prasaṅgaḥ, utānumānam /
ādye hyayamarthaḥ /
yadi sarṣapamahīdharāvaviśrāntāvayavaparasparau syātāṃ tadā anantāvayavārabdhau prasajyeyātāt /
tathāca samaparimāṇau bhavetāmiti /
tatrobhayatrāpi vyāptyabhāvaḥ /
yadaviśrāntāvayavaparasparaṃ tadanantāvayavārabdham /
yaccaivaṃ tattulyaparimāṇamiti /
kinnāma bhavatopalabdham /
kiñcāvayavaparamparāviśrāntyabhāva te sarve 'pi sambhūyānantāḥ syuḥ /
saṣarpamahīdharārambhakāṇāmānantyaṃ tu kutaḥ /
ata eva dvitīyaprasaṅgasyāpādakāsiddhiḥ /
etenāvayavaparamparāviśrāntyabhāve samasaṅkhayāvayavārabdhatvaṃ tataścāvayavaparimāṇādiviśeṣābhāve parimāṇāviśeṣaḥ syāditītyapi parāstam /
vyāptyasiddheḥ /
samasaṅkhayāvayavārabdhatvāsiddheśca /
dvitīye tvidamuktaṃ syāt /
sarṣapamahīdharau nānantāvayavārabdhau visadṛśaparimāṇatvāt /
vimatau nāviśrāntāvayavaparamparau anantāvayavānārabdhatvāditi /
ādye siddhasādhanam /
nahi sarṣapāderavayavaparamparāviśrāntyabhāvādinānantāvayavārabdhatvamaṅgīkṛtam /
kintu sambhūtānāmanantatvam /
tadabhāvasādhane māṃ prati dṛṣṭāntābhāvaḥ /
guṇādau sādhanābhāvāt /
dvitīyasya tvaprayojakateti /
*7,417*
syādetat /
sarṣapāvayavaparamparāyā niravadhikatve mūrtānāṃ samānadeśatvānupapattau sarṣapāvayavairjagati vyāpte viśvavyāpī sarṣapaḥ syāditi mahīdharasyānavakāśa evetyāpādanārthaṃ iti cenna /
pārthivaparamāṇūnāmanantatve 'pisa mūrtāntarāvakāśadarśanāt /
sarṣapo yāvantaṃ deśamavaṣṭabhya vartamāno dṛśyate tāvatyevānavadhikāyā api tadavayavaparamparāyā avasthānācca /
ata eva hi ākāśādīnāmapyanavadhikamaṃśaparamparāmupetya tatra parimāṇāpakarṣānantyamupapāditam /
*7,418*
nanu mā bhūtsākṣātsarṣapamahīdharārambhakāṇāṃ samasaṅkhayatvam , tathāpyavayavaparamparāyā viśrāntyabhāve sambhūtāvayavānāṃ samasaṅkhayatvātparimāṇabhedo na syādi(tyucyata iti)ti cenna /
ānantye 'pi tāratamyasambhavāt /
anantā hi pārthivaparamāṇavo 'nantāścāntyaviśeṣāḥ /
naca te samasaṅkhayāḥ /
tathā satyāpyaparamāṇuṣu tadabhāvāpātāt /
tathā sarvakalpeṣu saṃsāriṇo 'nantāḥ /
tathāpyapavargavaśāttāratamyamupeyameva /
evamanekamudāharaṇamiti /
*7,421*
yadetatsūtrakṛtā parimāṇāsamavāyikāraṇaviṣaye dūṣaṇamuktam /
tadupalakṣaṇamātram /
anyatrāpyasamavāyikāraṇe svayaṃ dūṣaṇānyūhanīyānītyāśayavāndravyāsamavāyikāraṇasaṃyogaviṣaye anyathāpratipattiṃ nirākaroti- tatsaṃyogāditi //
tatsaṃyogādaniyatāt padārthānāṃ janirbhavet
NYĀYASUDHĀ:
avayavasaṃyogo dravyāsamavāyikāraṇamiti vadanto 'pi vaiśeṣikādayaḥ paramāṇukāryotpattau dvayoreva sajātīyayoreva paramāṇvoreva saṃyoga(syāsamavāyikā)sya kāraṇatvamityādyacakṣate /
tadaśraddheyam kinnāma teṣāṃ kāraṇānāmaniyatāduktaniyamarahitātsaṃyogātpadārthānāṃ dravyāṇāṃ janirbhavet /
kiñcitkāryaṃ dvayoḥ paramāṇvoḥ saṃyogādupajāyate /
taddvayaṇukamucyate /
kadācit trayāṇāṃ tattryaṇukaṃ caturbhiḥ paramāṇubhirārabdhaṃ ca(tacca)turuṇukam /
evamanyadapi /
tathā kiñcitsajātīyayoḥ paramāṇvoḥ saṃyogātkiñcidvijātīyayoḥ /
evaṃ kiñcitparamāṇvoreva saṃyogātkiñcitparamāṇudvayaṇukayorityādi /
evaṃ dvayaṇukakāryotpattaśavapyaniyamo draṣṭavyaḥ /
*7,422*
kuta iti cet uktaniyame pramāṇābhāvādityāha- dvayoreveti //
dvayoreva tu saṃyoga iti kenāvasīyate

2.2.83

NYĀYASUDHĀ:
tuśabdo viśeṣārthaḥ /
tena sajātīyayoḥ paramāṇvoriti niyamo labhyate /
saṃyogaḥ ādikāryasyāsamavāyikāraṇamiti śeṣaḥ /
kena pramāṇenetyākṣepe /
upalakṣaṇametat /
trayāṇāmeva dvayaṇukānāmityapi draṣṭavyam /
nanu sāvayavasyānekasaṃyogaḥ sambhavati /
paramāṇustu niravayava iti dvayoreveti niyamasiddhirityuktottaram /
niravayavatve dvayorapi saṃyogo na sambhavati /
saṃyogasyāṃśavṛttitvāt /
*7,423*
nanu sajātīyasaṃyoga evārambhaka iti niyamo na niṣpramāṇakaḥ /
paramāṇukārye gandhādyutpattereva tatra pramāṇatvāt /
tathā hi /
pārthivāpyaparamāṇubhyāṃ yadyekaṃ kāryamutpadyate tadā tadagandhamasnehamāpadyeta /
pārthivataijasābhyāmutpannamagandharūpamutpadyeta /
ekasya gandhāderanārambhakatvāt /
ato gandhādyutpattyaiva sajātīyasaṃyogasyārambhakatvasiddhirityata āha- kāraṇasyeti //
kāraṇasya guṇāstena bhaveyuḥ kāryagā api
NYĀYASUDHĀ:
teneti //
dvayoreveti niyamābhāvenetyarthaḥ /
syādetadvijātīyārambhakatve bādhakam /
yadi dvayoreva paramāṇvoḥ saṃyogaḥ kāryārambhaka iti niyamaḥ pramāṇavānsyāt /
na caivam /
tathāca bahūnāṃ paramāṇūnāṃ vijātīyānāṃ saṃyogātakāryārambhe kāraṇagatā gandhādayo guṇāḥ (sadvitīyāḥ) sajātīyāḥ santaḥ (kāryagāḥ) kāryagatagandhādyārambhakā api bhaveyuḥ, ko doṣaḥ /
*7,430*
nanvaniyamavādinā dvayasaṃyogasyārambhakatvaṃ tāvadiṣyate /
tatra vijātīyayorārambhakatve kārye gandhādyanutpattiḥ prasajyata iti cenna /
ekaikasyāpi gandhāderārambhakatve bādhakābhāvāt /
apekṣaṇīyāntarābhāvātsantotpattiprasaṅgo bādhaka iti cenna /
kāryadravyotpatterapekṣaṇīyatvāt /
samavāyikāraṇābhāve kāryānutpādāt /
anyathānekagandhādyabhyupagame 'pi samāno doṣaḥ /
etacca paramatarītyoktam /
vastutastu yataḥ kāraṇānyeva kāryākāreṇotpadyante tena kāraṇaguṇā eva kāryagā bhaveyuḥ /
tataśca vijātīyārambhakatve ko doṣaḥ /
evaṃ tarhi pṛthivītvādijātisaṅkaraḥ syāditi cet /
tataḥ kim /
vyavahāravilopaḥ syāditi cenna /
"vaiśeṣyāttu tadvāde'; iti parihariṣyamāṇatvāt /
tathāpi sampratipannasajātīyārabdha(kārya)dṛṣṭāntena vipratipannānāmapi sajātīyārabdhatvamanumāsyata iti cenna /
vijātīyārambhakatvasya sākṣyādipramāṇasiddhatvena bādhāt /
*7,432*
syādetat /
yadi bahūnāṃ paramāṇūnāṃ saṃyogasyārambhakatvaṃ syāt /
nacaivam /
ārambhakasaṅkhayāpakarṣatāratamyaṃ kvacidviśrāntam /
tāratamyatvāt parimāṇatāratamyādityanumānenārambhakasaṅkhayāpakarṣasya kvacidviśrāntisiddhāvekasyārambhakatve santatotpattyādiprasaṅgāttryādikalpane gauravād dvayoreva paramāṇvoḥ saṃyogo dravyārambhaka iti niyamasiddherityata āha- tāratamyeti //
tāratamyena sarve 'pi mahāntaścāṇavo yataḥ

2.2.84

*7,432f.*
NYĀYASUDHĀ:
yataḥ kāraṇāttāratamyena sarve 'pyarthā mahāntaścāṇavaśca samathirtāḥ tataḥ parimāṇatāratamyavaditi dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvāt dvayoreva tu saṃyoga itrata kenāvasīyata iti sambandhaḥ /
kiñcānenaiva nyāyena dvayaṇukadvayasaṃyogasyāpyārambhakatvaṃ kiṃ neṣyate /
bahutvābhāve kāryamahattvānupapattiprasaṅgāditi cenna /
yatastāratamyena sarve 'pi mahāntaścāṇavaśca samarthitāḥ tena dvayaṇukamahattvāttadutpattyupapatteḥ /
paramāṇudvayārabdhakāryadṛṣṭāntena sarvatrānumāne tvatiprasaṅga iti /
*7,434f.*
astvevamuktaniyameṣu pramāṇābhāvastathāpyaniyamasṛṣṭau kiṃ mānamiti cet /
sākṣī tāvat /
loṣṭhādikāryāṇāmaniyatasaṅkhayairvijātīyaivirsadṛśaiścārambhadarśanenānumānaṃ ca /
āgamāścātra bahulaṃ bhavanti /
taddarśanaṃ bhrāntiriti cet /
kiṃ niyamagrāhakapramāṇavirodhādevamucyate /
uta kevalayā vaiśeṣikādikalpanayā virodhāt /
*7,435*
ādyaṃ dūṣayati- naceti //
naca tatproktasṛṣṭau tu mānaṃ ...

2.2.85

NYĀYASUDHĀ:
sajātīyābhyāmeva dvābhyāmeva paramāṇubhyāmevetyādiniyamavatyāṃ tatproktasṛṣṭau tu mānaṃ nāsti tat sākṣyādisiddhasyāsmadabhimatasṛṣṭiprakārasya bādhakaṃ syāt /
tathācoktam (prāk) /
dvitīyaṃ dūṣayati- kevaleti //
... kevalakalpanā /
kathaṃ sākṣimitasyāsya śaknuyād vāraṇe kvacit // MAnuv_2,2.84b-d //
NYĀYASUDHĀ:
nirmūletyarthaḥ /
sākṣītyupalakṣaṇam /
asya aniyamārambhasya /
kalpanāmātrasya prāmāṇikanivārakatve 'tiprasa(ṅga iti)ṅgāditi bhāvaḥ /
*7,437*
atra tatproktasṛṣṭāviti sāmānyato vadatānyadapi tatkalpitamaprāmāṇikamiti sūcitam /
tathāhi"prakṛtemarhānmahato 'haṅkāro 'haṅkārātkrameṇākāśādīni mahābhūtāni'; ityetāṃ śrutyādiprasiddhāṃ prakriyāmapahāya vāyvādīnāṃ caturṇāmanyonyānapekṣaiva sṛṣṭirvyutkrameṇa cābhihitā /
vinaiva bādhakena"ākāśādvāyurvāyoragniḥ'; ityādipañcamī bhāktī svīkṛtā /
atyantāsata eva ca janiraṅgīkṛtā /
sarvāpi sṛṣṭiḥ samavāyyādikāraṇatrayādhīnābhyupagatā /
tatra samavāyikāraṇaṃ samavāyāprāmāṇikatvasya vakṣyamāṇatvādayuktam /
ata evāsamavāyikāraṇamapi /
tadadhīnanirūpaṇatvācca tallakṣaṇasya /
samavāyinimittayorativyāpteśca /
tathāhi /
tantupaṭayoḥ utpannasya dvitvasya paṭaḥ samavāyikāraṇam /
sa ca dvitvasamavāyikāraṇe tantau samavetatvāt samavāyikāraṇapratyāsannaḥ /
samavāyikāraṇatayāvadhṛtasāmarthyaśca /
śarīrātmanorutpannasya dvitvasyāpekṣābuddhirnimittam /
sā ca dvitvasamavāyikāraṇātsamavetatvānnimittatvāccoktalakṣaṇasampannā /
samavāyikāraṇapratyāsannatayā sāmarthyāvadhāraṇamabhi(hi)matam /
naca tathā prakṛta iti cet /
tathāpi vyāpyabuddhervyāpakabuddhiṃ prati viṣayabuddherdharmādharmayośca sukhaduḥkhe pratyasamavāyikāraṇatvāpatteḥ /
nahyanyagataṃ vyāpyabuddhayādyanyagatasya vyāpakabuddhayādernimittaṃ bhavati /
ātmani pradeśabhedānneti cenna /
ādyādiśabdānāṃ dvitīyādiśabdasamavāyikāraṇatvābhāvāpatteḥ /
ekākāśagatatvena tatsambhave prakṛte 'pi samānam /
*7,440*
evamanyatrāpyativyāptirūhanīyā /
saṅketo 'yamācāryasya /
ato nātīvātra nirbandhaḥ karaṇīya iti cet /
evaṃ tarhi nimūlaiveyaṃ prakriyeti siddhameva /
*7,447*
pākajaprakriyāṃ cāprāmāṇikamaṅgīkurvanti /
ta(tra)cca vakṣyata ityalam /
*7,448*
nanu paramāṇudvayaṇuke eva tāvanna sākṣisiddhe kutastadīyārambhaprakāraḥ /
tatkathamuktaṃ sākṣimitasyeti /
tatrāha- yadīti //
yadi sākṣimitaṃ naitan ...
NYĀYASUDHĀ:
etaditi //
paramāṇvādikam /
tarhi tadaprāmāṇikamevāpadyata iti śeṣaḥ /
syādetat /
yadyapi mahattvābhāvānna paramāṇvādikaṃ cakṣurādergocaraḥ /
bahissvātantryānmanaso 'pi /
āgamādi tu nānumānādbhidyate /
bhede 'pyatīndriye saṅketānupapatternāgamasya viṣayaḥ /
tathāpyanumānaṃ tatra (pramāṇaṃ) bhaviṣyati /
tatkathaṃ paramāṇvādeḥ sākṣivedyatvābhāve 'prāmāṇikatvāpattirityata āha- neti //
... nānumā tatra vartate
NYĀYASUDHĀ:
kathamiti cet /
kiṃ paramāṇvādikameva pakṣīkṛtya tatsādhyate /
utānyat /
*7,451*
ādye tatpramāṇāntarataḥ siddhaṃ na vā /
pakṣadvaye doṣamāha- pakṣīkartumiti //
pakṣīkartumaśakyatvāt kuta evānumā bhavet

2.2.86

NYĀYASUDHĀ:
siddhatve pakṣalakṣaṇābhāvādasiddhatve nyāyāviṣayatvātparamāṇvādeḥ pakṣīkartumaśakyatvāt tatpakṣīkāreṇānumā dūranirasteti /
nanu pakṣīkaraṇāsambhave kathamanumānānupapattirityata āha- yatreti //
yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayamāpnuyāt
NYĀYASUDHĀ:
yathā tathetyadhyāhartavyam /
yatra yadviṣaye /
viṣayaṃ deśam /
yathā hi viṣayaprāpteḥ padanyāsaḥ kāraṇam /
sthāṇvasthāṇusaṃyogasyāsthāṇukriyāhetu(ka)tvāt /
ataḥ padanyāsābhāve viṣayaprāptirapi nāsti /
tathānumotpattau pakṣīkaraṇaṃ kāraṇam /
nahi parvatādirvā vahnayādirvā anumānasya viṣayaḥ /
kintu tatsambandhaḥ /
naca sambandhijñānena vinā sambandhajñānaṃ sambhavati /
ataḥ pakṣīkaraṇābhāve nānumānotpattiḥ sambhavatīti /
*7,452*
dvitīyamapi nirākaroti- pakṣīkartumiti //
dvayaṇukaṃ hi pakṣīkṛtya paramāṇuranumātavyaḥ /
kāryamevātra pramāṇamityuktatvāt /
taccedānīmapyasiddhamiti pakṣīkartumaśakyatvātkuta eva tatkāraṇaparamāṇvanumā bhavet /
anumitaṃ dvayaṇukaṃ pakṣīkṛtya paramāṇuranumāsyata iti cenna /
tadapi hi paramāṇuṃ pakṣīkṛtya yadi sādhyate tadokta eva doṣa ityāha- pakṣīkartumiti //
adyāpyasiddhasya paramāṇoḥ pakṣīkartumaśakyatvātkuta eva tatkāyardvayaṇukānumā bhavet /
nanvaṇuparimāṇatāratamyaṃ kvacidviśrāntaṃ parimāṇatāratamyatvānmahatparimāṇatāratamyavadityanumānena paramāṇusiddhirbhaviṣyatīti cenna /
vikalpānupapatteḥ /
aṇuparimāṇaśabdena kiṃ parimāṇāpakarṣo 'bhidhīyate, kiṃvā paramāṇuparimāṇam, yadvā dvayaṇukaparimāṇam, yadi vobhayaparimāṇam /
nādyaḥ /
dūṣitatvāt /
uttarapakṣatrayaṃ dūṣayati- pakṣīkartumiti //
paramāṇudvayaṇukayorasiddhau tatparimāṇasyāpyasiddheḥ /
ekaikatra tāratamyasyābhāvācceti bhāvaḥ /
*7,452f.*
yadidaṃ jālasūryamarīcisthaṃ sarvataḥ sūkṣmatamaṃ raja upalabhyate tattryaṇukamityucyate /
tadidaṃ mahat, cākṣuṣadravyatvāt, ghaṭavat /
kāryaṃ ca mahattve sati cākṣuṣatvāt mahatve sati kriyāvatvādvā /
sāvayavaṃ ca kāryadravyatvāt /
tadavayavāśca dvayaṇukanāmānaḥ /
te 'pi kāryāḥ sāvayavāśca, mahaddravyārambhakatvāt tantuvat /
yaśca tadavayavaḥ sa eva paramāṇuḥ tadavayavakalpanāyāṃ pramāṇābhāvādbādhakasadbhāvācca /
ato 'numānenaiva paramāṇudvayaṇukasiddhirityata āha- pakṣīkartumiti //
pratyakṣasya tryaṇukasyaiva paramāṇutvasambhavena tatkāryatvasāvayavatvasādhānāya pakṣīkartumaśakyatvātkuta eva dvayaṇukaparamāṇvoranumā bhavet /
*7,455*
mahattvātkathamasau paramāṇuriti cenna /
mahattvāsiddheḥ /
cākṣuṣadravyatvāttatsiddhiriti cenna /
kasyacidamahato 'pi cākṣuṣatve bādhakābhāvāt /
mahattvaṃ ca dravyacākṣuṣatāyāṃ kāraṇamiti cet /
satyam /
kvacidanyadapi kāraṇaṃ kalpayiṣyate /
gauravaṃ tathā sati syāditi cenna /
dharmikalpanāto dharmamātrakalpanāyāḥ laghutvāt /
astu vā mahattvam /
tathāpyaṇutvena tasya samāveśe ko virodhaḥ /
kāryatvasādhanaṃ cāprayojakam /
mahato 'pyātmanaḥ pratyakṣavaccākṣuṣatvopapatteḥ /
paramamahattvābhāvena kriyāsambhavācca /
mahattvasya kāraṇabahutvaṃ kāraṇamiti cenna /
nityatvopapatteḥ /
cākṣuṣamahattvānneti cenna /
bādhakābhāvāt /
ata eva kāryadravyatvamasiddham /
santu vā tadavayavāsta eva paramāṇava iti teṣāṃ punaravayavasādhanāya pakṣīkartumaśakyatvātkuta evānumā bhavet /
nanu mahaddravyārambhakatvātte 'pi sāvayavā eveti cenna /
niravayavasya ma(hā)haddravyārambhakatve bādhakābhāvāt /
bahutvenaiva mahattvārambhopapatteḥ /
dravyārambhe sāvayavatsyānupayogāt /
santu vā dvayaṇukāvayavāste 'pi kutaḥ paramāṇavaḥ /
mahaddravyārambhakatvena teṣāmapi sāvayavatvānumānāt /
anavasthā bādhiketi cenna /
tadavayavānāṃ tadavayavāvayavānāṃ vā niravayavatvena tadviśrānteḥ /
kathaṃ ceyamanavasthā dūṣaṇam /
merusarṣapādīnāṃ samaparimāṇatvāpattistu dūṣitā /
ghaṭādikāryānutpattiriti cenna /
sāvayavasyaiva nityatvopapatteḥ /
yathoktam /
avibhāgaḥ pa(raṇu)ramāṇuteti /
*7,460*
evaṃ paramāṇudvayaṇukayoranumānataḥ siddhimapākṛtya prasaṅgādākāśādiparimāṇotkarṣānantyasyānumānikatvaṃ na yujyata iti yaduktaṃ tatprapañcayati- deśāntareti //
deśāntarādiśabdaśca śaśaśṛṅgādiśabdavat

2.2.87

NYĀYASUDHĀ:
yo 'yaṃ yojanādiparicchinno deśaḥ sampratipannaḥ, sa svataḥ sthūlena deśāntareṇa yukto deśatvāddhastādideśavadityādyanumānaiḥ khalvākāśādiparimāṇotkarṣānantyaṃ sādhanīyam /
ta ete deśāntarādiśabdāḥ /
deśāntarādisādhakānumānaprayogāḥ /
śaśaśṛṅgādiśabdavat śaśaśṛṅgādisādhakānumānaprayogaistulyaṃ vartante /
anenaiva prakāreṇa śaśaśṛṅgādikamapyanumātuṃ śakyata iti yāvat /
śabdamātramevaitat /
na tvanumānamiti sūcayituṃ śabdā ityuktam /
na kevalamākāśādīnāṃ parimāṇotkarṣānantyānumānaṃ pratipakṣaparāhatam /
api tu sampratipannāni sarvaśṛṅgviśṛṅgāntaravanti śṛṅgatvādgośṛṅgavat /
vimatāḥ sarve putrāḥ putrāntaropetāḥ putratvāddevadattaputravaditi śaśaśṛṅgādisādhakānumānābhāsasamānayogakṣemaṃ cetyarthaḥ /
*7,461f.*
na vayamevamākāśādiparimāṇotkarṣānantyamanumimīmahe /
yenātiprasaṅgaḥ syāt /
kintu vipratipanno deśaḥ svataḥ sthūlena sadṛśena sajātīyena vā dravyāntareṇa yukto deśatvāddhastādideśavat /
so 'pyevaṃ so 'pyevam /
evaṃ kāle 'pyanumātavyam /
nacaivaṃ śaśaśṛṅgānumānaṃ śakyam /
tasyātyantāsato 'nupalabhyamānasya gavādiśṛṅgeḥ sādṛśyasājātyayorabhāvāt /
naca ākāśāderapyekaikatvātsādṛśyādyabhāvaḥ /
aupādhikabhedena tadupapatterityata āha- sadṛśaṃ ceti //
*7,462*
sadṛśaṃ ca sajātīyaṃ nāsmatpakṣe kimeva hi

2.2.88

NYĀYASUDHĀ:
sampratipannadeśādinā sadṛśaṃ sajātīyaṃ (cā)vāsmatpakṣe gaganādiparimāṇotkarṣānantyamanabhyupagacchatāṃ pakṣe kimeva na bhavati /
kintu bhavatyeveti /
tathāca sampratipannadeśasya tataḥ sthūlenātmanā sadṛśena sajātīyena vopetatvasya siddhatvātsiddhasādhanatā syāt /
ākāśādiparimāṇotkarṣānantyāsiddherarthāntaratā ceti /
sampratipannadeśasyeśvarādimattvaṃ bādhitaṃ sambandhābhāvāditi cenna /
deśāntareṇāpi sambandhābhāvāt /
etena śaśaviṣāṇādisādhakānumāne 'pi bādhābhidhānaṃ parāstam /
deśāntarānumāne 'pi sāmyāt /
tadevaṃ paramāṇudvayaṇukayorākāśādiparimāṇotkarṣāntyasya ca sākṣisiddhatāmanaṅgīkṛtya kevalānumānavedyatvasvīkaraṇamanupapannamityuktam /
*7,464*
evamāgamamanādṛtyeśvaradharmādyanumānamapyayuktamiti prasaṅgādāha- yenaiveti //
yenaiva ca prakāreṇātyasiddhamanumīyate /
tenaiva śaśaśṛṅgādeḥ śakyamastitvakalpanam // MAnuv_2,2.87c-f //
NYĀYASUDHĀ:
atyasiddhamityanenāgamānādaraṃ darśayati /
śaśaśṛṅgāderityaprāmāṇikasyopalakṣaṇam /
etacca tatra tatra leśato darśitam /
*7,471*
na(ca) śaśaśṛṅgādyanumānapratibandīgrastatvamātreṇaiteṣāmanumānānāmaprāmāṇyaṃ yuktam /
tathā sati dhūmānumānasyāpyaprāmāṇyaprasaṅgāt /
tatrāpi hi śakyate vaktuṃ yadi dhūmavattvātpavarto 'gnimāṃstadā paśutvācchaśo 'pi viṣāṇavānyasyāditi /
athocyeta /
tulyayogakṣematve hi pratibandīgrahaḥ /
anyathātiprasaṅgāt /
nacātra tulyayogakṣematā dhūmānumānasya vyāptyādisāmarthyasahitatvāt /
śaśaśṛṅgādyanumānasya tadabhāvāditi /
samametatprakṛte 'pi /
prastutānumānānāmapi vyāptyādimattvādityata āha- pratyakṣamiti //
pratyakṣamāgamo vāpi bhaved yatra niyāmakaḥ /
saiva vyāptirbhavenmānaṃ nānyā sandigdhamūlataḥ

2.2.89

*7,471f.*
NYĀYASUDHĀ:
vāśabdaḥ samuccaye /
apiranumānasya samuccayārthaḥ /
niyāmako grāhakaḥ /
mānam anumānamānatvopayoginī /
anyā pratyakṣādyagṛhītā /
sandigdhamūlataḥ sandigdha(gdhā)vyabhicāratvataḥ /
avyabhicāro hi sāhityasya vyāptitve mūlam /
tatra pratyakṣagṛhītā vyāptiryathā dhūmasyāgninā /
āgamagṛhītā yathā /
brāhmaṇo na hantavya iti /
anumānagṛhītā yathā /
vyatirekiprayoge /
etaduktaṃ bhavati /
pratyakṣādyavadhṛtaṃ hi vyāptyādi anumānamānā(natā)ṅgam /
na svayamātrasiddham /
sandigdha(gdhā)vyabhicā(ra)ritvāt /
samayānāṃ sandigdhamūlatvācca /
vidyate ca dhūmādyanumānānāṃ pramāṇāvadhṛtaṃ vyāptyādīti na pratibandīgrahamātreṇa tadbhaṅgaḥ /
na paramāṇvādyanumānānāmiti pratibandīgrastatvādaprāmāṇyameva /
nanu vyāptyādyabhāve kiṃ pratibandīgraheṇa /
tata evāprāmāṇyasiddheriti /
satyam /
pratyakṣādyanavadhṛtavyāptyāderapi prāmāṇye 'tiprasaṅgo vā tadaprāmāṇye dṛṣṭānto vā pratibandīgraheṇa dyotyata ityadoṣa iti /
*7,474*
satyametatpratyakṣādyavadhṛtaiva vyāptiranumānaprāmāṇyopayoginīti /
sā ca dhūmānumāvatparamāṇvādyanumāneṣvapyastyeva /
dhūmasyāgnineva mahadārambhakatvādīnāmapi sāvayavatvādinā sāhityadarśanādityata āha- saheti //
sahadarśanamātreṇa na vyāptiravasīyate

2.2.90

NYĀYASUDHĀ:
na dhūmādīmāpyagnyādibhiḥ sahadarśanamātreṇa vyāptiravasīyate /
yena mahadārambhakatvādīnāmapi sāvayavatvādibhistato 'vasīyeta /
tathā satyagnyādīnāṃ dhūmādibhirapi vyāptyadhyavasāyaprasaṅgāt /
sahadarśanamātrasya tatrāpi sattvāt /
vyabhicārānupalambhe sati sāhityadarśanaṃ vyāptyadhyavasāyaheturiti cet /
kiṃ sakaladeśakālaniṣṭho 'nupalambhaḥ, kiṃ vā tadviśeṣaniṣṭhaḥ /
nādyaḥ /
asmadādyaśakyatvāt /
na dvitīyaḥ /
atiprasaṅgāditi /
*7,475*
kathaṃ tarhi vyāptyadhyavasāyaḥ syādityata āha- yadaiveti //
yadaivāvyatirekasya hyakṣajaṃ vāgamo bhavet /
tannirdhāritayuktirvā vyāptiḥ saivāparā nahi // MAnuv_2,2.89c-f //
NYĀYASUDHĀ:
avyatireke sādhyābhimatavyatirekeṇāsattve /
asya sādhanābhimatasya dharmasya yuktervyāptiniścayahetutve 'navasthā (syā)nāt /
tadvayāpterapi yuktyantareṇa niścetavyatvādityata uktam-
tannirdhāriteti //
vyāptiśabdo 'dhyāhāryaḥ /
tena pratyakṣeṇāgamena vā nirdhāritavyāptiketyarthaḥ /
aparā sāhityadarśanamātranibandhanā na hi /
ayamarthaḥ /
niyataḥ sambandho hi vyāptirna sambandhamātram /
niyamaśca vyabhicārābhāvaḥ /
ataḥ sāhitya iva vyabhicārābhāve 'pi pramāṇapravṛttau vyāptisiddhiḥ /
nacaitadaśakyam /
anumityanudaye sarvavyavahāravilopaprasaṅgena kāryadarśanādeva tatsiddheḥ /
prakārastu cintyate /
tatra dhūmasyāgninā sambandhastāvatpratyakṣeṇāvagamyate /
paricitadeśakālayorvyabhicāraśca nāvagamyate /
deśāntarādigate tu vyabhicāre sandeho 'vaśiṣyate /
sa ca na tāvadvayabhicāracihnadarśanajanyaḥ /
kintu bhūyaḥsahacaritatayā dṛṣṭā adṛṣṭavyabhicārā api dharmā vyabhicāriṇo dṛṣṭāḥ /
dharmaścāyamityevamutpadyate /
tatra yadyayametatsahavṛttisvabhāvastadānyatrāpi sahaiva varteta /
svabhāvasyānapāyāt /
yadi cāsahavṛttisvabhāvastadātrāpi na saha varteta /
asahavṛttisvabhāvasyāpi sahavṛttirnimittāntarāyattā cedatropalabhyeta /
sahavṛttisvabhāvasyāpi nimittāntarādvayabhicāro bhaviṣyatīti tu nirbījā śaṅkāṃ nodetyeva /
sarvavyavahārābhāvaprasaṅgāt /
tadevaṃ mīmāṃsāsahakṛtaṃ pratyakṣaṃ dhūmasyāgnisambandhaṃ gṛhṇadvayabhicārābhāvamapyākalayatīti vyāptimavadhārayatyeva /
anumānāgamābhyāṃ tu vyāptigrahaprakāraḥ su(gama)graha eveti /
*7,479*
nanvanenaiva nyāyena mahadārambhakatvādīnāmapi vyāptiniścayasambhavātkathaṃ paramāṇvādāvanumānāpravṛttiriti cenna /
pakṣetaratvasyopādhitvasambhavena vyabhicārābhāvāniścayāt /
atha tasyopādhitvaṃ nāstītyucyeta dāta bādhakamāha-
anyatheti //
anyathā saptamarasabhavo 'pyanumayā'patet /
aniṣṭāni ca sarvāṇi hyanumā kāmacāriṇī

2.2.13

*7,479f.*
NYĀYASUDHĀ:
pakṣetaratvasyopādhitāmanādṛtya pramāṇāntarāsahakṛtenaivānumānena paramāṇvādisiddhayabhyupagama ityarthaḥ /
madhuro raso lavaṇādirasapañcakavyatiriktarasānyonyābhāvavān rasatvāllavaṇādityādyanumayā /
aniṣyāni ca sarvāṇi dahanaśaityādīnyāpateyuḥ /
kutaḥ /
yasmādevaṃvidhānumā kāmacāriṇī /
nanu ca saptamarasāderanupalambhādibādhitatvātpakṣetaratvopādhiduṣṭatvamanumānānāmiti cetsamaṃ prakṛte 'pi /
paramāṇvāderapyanupalambhabādhitatvāt /
ayogyaṃ taditi cet /
tulyaṃ saptamarasādāvapi /
anumānaprāmāṇye saptamarasādisiddhāvayogyatvaṃ kalpyam /
kalpite ca tasminnanumānaprāmāṇyasiddhirityanyonyāśrayatvamiti cet /
etadapi tādṛgeva /
anupabhogyasya saptamarasādeḥ kalpane gauravamiti cet /
samādhisāmyam /
pramite na gauravaṃ doṣa ityetadapi samānam /
tasmātparamāṇvādeḥ sākṣivedyatvamaṅgīkṛtya pratibandī mocanīyeti kathaṃ na tasya sākṣivedyatvamiti /
*7,482*
samavāyābhyupagamāc ca sāmyād anavasthiteḥ

2.2.91

// oṃ samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ oṃ //
oṃ ubhayathāpi na karmātastadabhāvaḥ oṃ //
iti sūtram /
tat"nityameva ca bhāvāt'; ityāgāmisūtravyākhyānenaiva vyākhyātaṃ bhaviṣyatīti manvānastadapahāya hetvantareṇa vaiśeṣikādisamayamapākurvan(t)"samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ'; ityetatsūtraṃ vyācaṣṭe- kāryeti //
kāryakāraṇayoścaiva ...

2.2.92

NYĀYASUDHĀ:
samavāya īryata iti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate /
anena samavāyapratipādakaṃ pareṣāṃ"iheti yataḥ kāryakāraṇayoḥ sa samavāyaḥ'; iti sūtramarthato 'nuvadati /
atra kāryakāraṇaśabdāvayavāvayavivācakau /
tau copalakṣaṇaparāviti sūcanārthaścaśabdaḥ /
evaśabdaḥ samavāyasyehapratyasiddhatvaṃ sūcayati /
*7,484*
tadetatsvayameva vivṛṇoti- guṇāderiti //
... guṇādeḥ pañcakasya ca /
bhinnasyaiva tu sambandhaḥ samavāyo 'nya īryate // MAnuv_2,2.91b-d //
NYĀYASUDHĀ:
guṇādeḥ pañcakasyeti guṇāvayavikriyāsāmānyaviśeṣaṇāmityarthaḥ /
caśabdena guṇyādipañcakasya ceti samuccinoti /
nanu guṇaguṇyādikamabhinnaṃ bhinnābhinnaṃ vā tatkiṃ samavāyenetyata uktam- bhinnasyaiveti //
tuśabdo viśeṣārthaḥ /
na yayoḥ kayościdguṇaguṇinoḥ samavāyaḥ kintvayutasiddhayoreveti /
sa guṇaguṇyādisvabhāva eva cenna padārthāntarasiddhirityata uktam- anya iti //
īryate vaiśeṣikādibhiḥ, ato 'pi taddarśanamayuktamiti śeṣaḥ /
ayamarthaḥ /
vaiśeṣikādayo 'vayavāvayavinorguṇaguṇinoḥ kriyākriyāvatorjātivyaktayoḥ viśeṣanityadravyayoratyantabhedamabhyupagamyātyantabhinnameva samavāyākhyaṃ sambandhamabhyupagacchanti /
tato 'pyanupapannabhāṣiṇa iti /
*7,486*
nanu ca guṇaguṇyādīnāmatyantabhedastāvadvayapadeśabhedādipramāṇasiddhaḥ /
anyathā stambhakumbhādīnāmapyatyantabhedo na syāt /
asti ceha tantuṣu paṭaḥ, iha paṭe rūpamiha mūrte karmeha gavi gotvamiha nityadravye viśeṣa ityabādhitaḥ pratyayaḥ /
na cehedamiti pratyayo vinātiriktena sambandhenopapadyate /
iha kuṇḍe badarāṇīti pratyayasya saṃyogapūrvakatvadarśanāt /
sa cāyamayutasiddhayoḥ sambandha iti saṃyogādbhidyate /
yutasiddhayorhi sambandhaḥ saṃyogaḥ /
dravyamātravṛttiśca /
tadevaṃ pramitasya samavāyasyābhyupagame kathamayuktavāditvaṃ vaiśeṣikādīnāmityata āha- bhinnatveti //
bhinnatvasāmyatastasya tābhyāṃ yogo bhaved dhruvam
NYĀYASUDHĀ:
bhinnatvasāmyata ityupalakṣaṇam /
ihapratyayasāmyataścetyapi draṣṭavyam /
tasya samavāyasya /
tābhyām avayavāvayavyādisambandhibhyāṃ saha /
yogaḥ sambandhaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
iha tantuṣu paṭa ityādipratyayaḥ sambandhapūrvako 'bādhitehapratyayatvādiha kuṇḍe badarāṇīti pratyayavaditi samavāyamanumimānena yo 'bādhitehapratyayaḥ sa sambandhapūrvaka iti vyāptiravaśyamaṅgīkaraṇīyā /
vidyate ceha tantupaṭayoḥ samavāya ityabādhitehapratyayaḥ /
tena samavāyasyāpi tantupaṭābhyāṃ samavāyo 'bhyupagantavya eva syāt /
na cābhyupagamyate /
atastatra anaikāntikamanumānamiti /
nanu tantupaṭayoḥ samavāyaḥ siddho na vā /
siddhaścetkimuttarakālabhāvinānaikāntyena /
nacetkvanaikāntyam /
maivam /
āpātataḥ pratīte sambandhe vyabhicāraṃ dṛṣṭvā parāvṛtterāvaśyakatvasya vivakṣitatvāt /
*7,487*
nanvatra bhinnatvasāmyaṃ kimarthamupanyastam /
nahi bhinnatvaṃ hetūkṛtamiti /
satyam /
abādhitatvadyotanārthaṃ bhinnatvagrahaṇam /
vibhinnavastvabhāve khalviha pratyayo bādhitaḥ syāt /
iha tantupaṭayoḥ samavāya iti pratyayo 'pi sambandhapūrvaka eva tantupaṭasamavāyasyaitatkāraṇatvāditi cenna /
ādhārādheyatayā pratīyamānayoḥ sambandhasya pareṇa sisādhayiṣitatvāt /
anyathā sthāṇuśyenayoḥ saṃyoga ityatra samavāyāsiddhiprasaṅgāt /
indriyārthasannikarṣādinā siddhasādhanatāpatteśca /
*7,489*
nanvanavasthiteriti sūtraṃ katham /
ittham /
yadi vyabhicāraparihārāya samavāyasyāpi samavāyāntaramupeyate /
tadānavasthitiriti /
iha kecitsamavāyaṃ pratyakṣamācakṣāṇāḥ, yata iti ca viṣayasaptamīṃ vyācakṣāṇāḥ tatsthemne anumānamācakṣate /
teṣāmihapratyayasya sambandhapūrvakatvaṃ nāma tatpratītipūrvakatvameva /
tanmate sphuṭaivānavasthā /
ye tu pratyakṣatāṃ nābhyupagacchanti /
sambandhasya sattāmātreṇehapratyayakāraṇavatvamāhusteṣām, avasthitiḥ siddhāntaḥ tadvirodho 'navasthitiḥ ityanavasthitiśabdo 'pasiddhāntavācī vyākhyāyate /
yadveha kuṇḍe badarāṇītivatsambandhasya pratītyaivehapratyayakāraṇatvādatrāpi pratītimāpādyānavasthaiva vaktavyā /
kuṇḍabadarasaṃyogasya yogyatayā avarjanīyatayā pratītirnehapratyayakāraṇamiti kuta eṣā kalpanā /
sattāmātreṇehapratyayakāraṇatvopapattau pratīterapi kāraṇatvakalpakābhāvāditi cenna /
satyapi saṃyoge kutaścidvayavadhānādapratīyamāne nehabuddhirbhavati /
bhavati cāsatyapi saṃyoge tadviparyayādityanvayavyatirekayoḥ kalpakābhāvāt /
svasvāmibhāvādayo 'pi hi jñātā eva sambandhanimittavyavahārahetavo dṛṣṭā nānyathā /
na te sambandhā adviṣṭhatvāditi cenna /
saṃyogasyāpyadviṣṭhatāyā vakṣyamāṇatvāt /
kiñcaivaṃ samavāyo 'pi na sambandhaḥ syāt /
tasyānāśritatvābhyupagamāt /
nanvevaṃ tarhi nānaikāntyāt anavasthaiva bādhitatvenābādhitehapratyayatvasya tatrāvṛtteriti cenna /
anavasthāyāḥ sādhyabādhakatvena sādhanābādhakatvāt /
sādhyabādhenaiva sādhanabādhanābhyupagamasya vyāptiniścayottarakālīnatvāt /
tantupaṭayoḥ samavāya iti pratītirapi sambandhapūrvikaiva /
kintvaropita evāsau sambandha iti cenna /
anavasthānistārāt /
āropitasambandhapūrvakatvaṃ hi sambandhāropapūrvakatvameva, pratītau ceyamanavasthokteti kathaṃ (tannirastā)nistāraḥ /
kiñcaivaṃ vadatā sattayaiva sambandhasya kāraṇatvamiti mataṃ tyaktaṃ syāt /
*7,490*
api cābādhito 'pīhapratyayo yadi sambandhāropamātreṇa bhavettadā tantupaṭādāvapi kinna bhavediti samavāyāsiddhiḥ /
kvacitsiddhasya kvacidāropaḥ kutrāpyabhāve tadasiddhiriti cenna /
sthāṇuśyenayoḥ sambandhasya sattvāt /
anyathā samavāye 'pi samavāyāntarārope na syātsamavāyāntarasya kvāpya(sattvāt)sambhavāt /
samavāye bheda evāropyate na samavāyāntaramiti cenna /
tāvanmātreṇehapratyayāyogāt /
sambandhisambandhabhāvo 'pyāropyata iti cenna /
tarhi tantupaṭādāvapi tadāropamātreṇehapratyayopapattau kiṃ samavāyeneti /
*7,497*
nanu samavāye 'pīhedamiti pratyayaḥ samavāyādhīna eva /
nacāpasiddhānto 'navasthā vā /
tasyaiva samavāyasya svanirvāhakatvāt /
ya eva hi samavāyo 'vayavādiṣvavayavyādīnāṃ sambandhaḥ, sa evāvayavāvavyādiṣvātmanā sambandha ityāśaṅkate- sa iti //
sa svanirvāhakaścet syād ...
NYĀYASUDHĀ:
saḥ avayavāvayavyādisamavāyaḥ /
evaṃ tarhi kiṃ samavāyena, dravyasyaiva svanirvāhakatvopapatteriti pariharati- dravyameveti //
... dravyameva tathā na kim

2.2.93

NYĀYASUDHĀ:
tarhīti śeṣaḥ /
tathā svanirvāhakatvāt /
*7,498*
kiṃ kasmāt /
ayamāśayaḥ /
yadīhedamiti buddhirnāvaśyaṃ svātiriktasambandhasāpekṣā /
kvacitsvanirvāhakatvāt /
tarhi dravyaguṇādīnāmihedamiti pratyayo 'pi nātiriktasambandhādhīno 'ṅgīkāryaḥ /
dravyasyaiva svanirvāhakatayāpi tadupapatteriti /
samavāyaḥ sambandhātmakatvāt svanirvāhakaḥ, na dravyamiti cenna /
tadasiddhau sambandhatvasyāpyasiddheḥ /
saṃyogasyāpi svanirvāhakatāpatteśca /
tasyānityatvānneti cenna /
samavāyanityatvasyāsiddheriti /
evaṃ dravyādguṇādīnāmatyantabhede 'pi na tatsambandhaḥ samavāyalakṣaṇo 'paraḥ siddhayati /
samavāyavaddravyasyaiva svanirvāhakatvopapatteḥ kalpanālāghavā(tva)ccetyuktam /
idānīṃ guṇādīnāṃ dravyādatyantabhedābhāvācca na samavāyasiddhirityāśayavāṃstadatyantabhede paropanyastānhetūnapākartuṃ tāvadupodghātamāha- viśeṣa iti //
*7,499*
viśeṣastadgatatvādiryadyabhinne 'vasīyate /
guṇakriyādirūpasya niṣedhaḥ kena hetunā

2.2.94

NYĀYASUDHĀ:
abhinne samavāya iti śeṣaḥ /
avasīyate aṅgīkriyata iti yāvat /
guṇakriyādirūpasya viśeṣasyeti śeṣaḥ /
kena hetunā na kenāpi /
idamuktaṃ bhavati /
samavāye tāvadavayavāvayavyādigatatvamaṅgīkṛtam /
"āśritatvaṃ cānyatra nityadravyebhyaḥ'; iti vacanāt /
nacānityadravyagurakarmasāmānyaviśeṣaṇāmiva samavāyasya tadgatatvaṃ nāma samavāyalakṣaṇavṛttiḥ sambhavati /
tasyābhinnatvāt /
atastadgatatvaṃ (nāma) samavāyasvarūpamevetyaṅgīkartavyam /
paratantratayopalabdhistadgatatvamiti cenna /
tasyāḥ samavāyadharmatvānupapatteḥ /
tadviṣayatvāttaddharmatvamiti cenna /
viṣayatvasyāpi samavāyasvarūpā(tva)natirekāt /
*7,500f.*
evamastitvābhidheyatvajñeyatvasambandhatvādayo 'pi samavāye 'bhyupagatāḥ, na samavāyasvarūpādbhidyante /
bhedaṃ hi teṣāṃ samavāyena sambandho vaktavyaḥ /
anyathā kathamete tatra syuḥ /
naca sambandho yuktaḥ, saṃyogasya guṇatvena dravyamātravṛtteḥ, samavāyasya cābhinnatvāt /
tatra pṛcchāmaḥ /
samavāyasya tadgatatvādidharmāṇāṃ cābhede kathamaparyāyaśabdavācyatvaṃ, dharmadharmibhāvaḥ, ṣaṣṭhīprayogo, jñātatvājñātatvam, ekatvānekatvamityādi yujyata iti /
nahya(cā)tropacārādikalpanā yuktā /
mukhyaprayogāderadarśanāt /
na tadgatatvādi samavāyatanmātraṃ, yenānupapāttaḥ syāt /
kintu samavāyābhinnamapi tadviśeṣātmakatmakam /
ato vyapadeśabhedādi yujyate /
viśeṣasya bhedapratinidhitvādityevāgatikataya tatra samādhirabhidhānīyaḥ /
tathāca yadyabhinne 'pi samavāye tadgatatvādiviśeṣo 'ṅgīkriyate tadā guṇakriyādikamapi dravyasvarūpameva sadviśeṣātmakaṃ bhavatu na tu tanmātram /
samavāyadharmāstaviśeṣāḥ, guṇādayastu na dravyaviśeṣā ityatra viśeṣahetvabhāvād iti /
*7,504*
kimato yadyevamityata āha- dravyameveti //
dravyameva tato 'nantaviśeṣātmatayā sadā /
nānāvyavahṛterhetur ... // MAnuv_2,2.94a-c //
NYĀYASUDHĀ:
samavāyadharmavadguṇādīnāṃ dravyaviśeṣatvādityarthaḥ /
anantaśabdo yatra yāvanto vyavahārāḥ tāvatāmupalakṣakaḥ /
nānāvyavahṛteḥ vyapadeśabhedādirityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
guṇaguṇyādeḥ atyantabhede siddhe hi tatsambandhaḥ samavāyaḥ siddhayati /
guṇaguṇyādyatyantabhedastu na prāmāṇikaḥ /
tathāhi na tāvattatra pratyakṣaṃ pramāṇaṃ, gavāśvādivadanupalambhāt /
ato guṇaguṇināvatyantabhinnāvaparyāyaśabdavācyatvāt /
ghaṭapaṭavadityādyanumānameva vaktavyam /
taccānaikāntikam /
samavāyasya taddharmāṇāṃ (ca) bhedābhāve 'pyaparyāyaśabdavācyatvādanyathāsiddhaṃ ca /
yathā samavāye tadgatatvādidharmāṇāṃ bhedabhāve 'pi viśeṣaparanāmakātsvabhāvaviśeṣādevāparyāyaśabdavācyatvādikamupapādanīyam /
gatyantarābhāvāt /
tathā guṇaguṇyādīnāma(tyantā)bhede 'pi guṇādīnāṃ dravyaviśeṣatve(na dra)taddravyameva /
viśeṣaśaktayaivāparyāyaśabdavācyatvādivyavahāraheturbhaviṣyati /
tathāca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojakatvaṃ hetūnāmiti /
*7,506*
yadvā viśeṣastadgatatvādirityanenaiva guṇaguṇyādyatyantabhedasādhakānāṃ hetūnāmanaikāntyāprayojakatve varṇite /
yadi tadgatatvādidharmābhinne samavāye tadgatatvādiviśeṣo 'bhyupeyate /
viśeṣaṇaiva ca vyavahārā nirvahiṣyante /
tadā vyapadeśabhedādihetūnāṃ vyabhicārānyathāsiddhibhyāṃ ābhāsatvātkena hetunā dravyasya guṇakriyādirūpasya guṇakriyādisvarūpatvasya niṣedhaḥ (kariṣyate) kriyate /
guṇaguṇyādyatyantabhedaḥ kena hetunā sādhayiṣyata iti yāvat /
anyathāsiddhimeva prakaṭayannupasaṃharati- dravyameveti //
samavāyavaditi vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate /
yathā samavāyasya tadgatatvādiviśeṣātmatayā vyapadeśabhedādivyavahārahetutvam /
tathā dravyameva ghaṭādikaṃ guṇakriyādyanantaviśeṣātmatayā nānāvyavahṛterheturbhavatīti /
*7,507*
nanvaupacārikatvaṃ vā bhrāntimūlatvaṃ vā vyavahārāṇāmaṅgīkṛtya hetūnāṃ dūṣaṇaṃ śakyam /
tatkiṃ viśeṣāṅgīkāreṇa /
naivaṃ śakyam /
aupacārikatvādau hi kadācinmuktau vyavahāraḥ syāt /
na hi tīrādau sadā gaṅgādivyavahāro 'sti /
nacaivaṃ prakṛte sadaivāparyāyaśabdavācyatvādeḥ sattvāt /
yadāpyabhedabodhāya rūpameva ghaṭa iti vā vijñānaṃ brahmeti vā vyavahriyate tadāpi na paryāyatāmupetya, tathānanubhavāt /
ato vaktavyamevātra nimittam /
tadidamuktam- sadeti //
*7,508*
nanvanantaviśeṣātmakamekameva dravyamiti vyāhatamiti cet /
kiṃ mātā vandhyetivatsākṣādvirodhaḥ, kiṃvā kṛtakaṃ nityamitivadvayāptyā /
nādyaḥ /
yato 'nantatvaṃ saṅkhayāviśeṣaḥ, ekatvaṃ cābhedaḥ /
na dvitīyaḥ /
yatrānekatvaṃ tatrāvaśyaṃ bheda iti vyāptau hi sa syāt /
na caivam /
bhedapratinidhinā viśeṣeṇaiva anekatvasaṅkhayānirvāhādityāha- anantatvamiti //
... anantatvaṃ viśeṣataḥ

2.2.95

NYĀYASUDHĀ:
īśvarākhyadravyaviśeṣaṇāmanantatvamanyatrānekatvamiti draṣṭavyam /
atrāpi samavāyavaditi sambaddhayate /
eka eva hi samavāyo 'nekadharmātmako 'ṅgīkriyate /
*7,509*
nanvayaṃ nānāvyavahāranirvāhaheturviśeṣo yadi dravyātmaiva kathaṃ tarhi (taddravya)dravyasya viśeṣaḥ syāt /
tadīyatāyā bhedavyāptatvāt /
maivam /
vināpi bhedena tatpratinidhinā viśeṣaṇaiva viśeṣasya tadīyatopapatteḥ /
evaṃ tarhi tasyāpi viśeṣasya viśeṣatvasiddhaye viśeṣāntaramaṅgīkartavyamityanavasthetyata āha- viśeṣaśceti //
viśeṣaśca viśeṣī saḥ svenaiva samavāyavat
NYĀYASUDHĀ:
yathā samavāyaḥ svenaiva samavāyī, na sambandhāntareṇetyabhyupagamyānavasthā pareṇa parākriyate /
tathā sa dravye 'nekavyavahāranirvāheturviśeṣaśca svenaiva viśeṣī na punarviśeṣāntareṇa /
ato na kaściddoṣa iti /
samavāyavadityupalakṣaṇam /
sattāntyaviśeṣavaccetyapi draṣṭavyam /
yathā dravyaguṇakarmasu sadvayavahārahetuḥ sattā svenaiva satī svīkṛtā /
yathā ca nityadravyeṣvatyantavyāvṛttipratyaye heturantyo viśeṣaḥ svenaivātyantavyāvṛttastathaiveti /
*7,510*
athāpi syāt /
guṇaguṇyādibhedamabhyupagacchatā mayā ihedamiti vyavahāranirvāhāya samavāyo 'ṅgīkriyate, tasya cānavasthāparihārāya svanirvāhakatvam /
abhedaṃ(abhyu)cābhyupagacchatā tvayāparyāyaśabdavācyatādisiddhaye viśeṣo 'ṅgīkriyate, tasya cānavasthānirāsāya svanirvāhakatvamiti pakṣadvaye samāne ko viśeṣo 'bhedapakṣe, yena sa parigṛhyate /
samavāyasyāprāmāṇikatvamiti cet /
samaṃ viśeṣe 'pi /
aparyāyavyavahārādinā sa siddha iti cet /
tarhi samavāyo 'pīhedamityādinā siddha iti tulyam /
tadanaikāntikamityuktamiti cet /
aparyāyavyavahārādikamapi ghaṭapaṭāvanaikāntikamiti samānam /
astu tarhi guṇaguṇyādibhede vyavahārādisakamapi ghaṭapaṭādavanaikāntikamiti samānam /
astu tarhi guṇaguṇyādibhede pramāṇābhāvo viśeṣa iti cenna /
abhede 'pi pramāṇābhāvāt /
gavāścādivadvivekenānupalambho abhede pramāṇamiti cet /
tarhi vyapadeśabhedādi bhede pramāṇamastīti samādhisāmyam /
tadvayabhicārānyathāsiddhibhyāṃ nirastamiti cet /
abhedapramāṇamapi tādṛgeva /
tasyāpi kṣīranīrādau vyabhicārāt /
ayutasiddhatvenānyathāsiddheśca /
tasmānnimitto 'yamabhedapakṣapāta ityata āha- kalpaneti //
kalpanāgurutādoṣāt padārthāntaratā nahi

2.2.96

NYĀYASUDHĀ:
padārthāntarā guṇaguṇyādīnāmiti śeṣaḥ /
yadyapi bhedābhedapakṣayoḥ svanirvāhakasamavāyaviśeṣāṅgīkāreṇa sāmyaṃ, tathāpi bhedapakṣe kalpanāgurutādoṣāt guṇaguṇyādīnāṃ padārthāntaratā nāṅgīkriyate /
kalpanālāghavādabheda evopeyata iti /
kathaṃ bhedavāde kalpanāgauravamityata āha- kalpayitveti //
kalpayitvā ṣaṭ padārthān sābhāvānapi kevalam /
ekasmin sa viśeṣaścet kiṃ pūrvaṃ tasya vismṛtiḥ

2.2.97

NYĀYASUDHĀ:
kevalamityetat ṣaḍityanenaikasminnityanena ca sambaddhayate /
ekasmin samavāye, saḥ vicitravyavahārahetuścedaṅgīkriyata iti śeṣaḥ /
kiṃ kasmāt /
pūrvaṃ dravya ityarthaḥ /
tasya viśeṣasya /
*7,513*
ayamabhisandhiḥ /
vyapadeśabhedādipramāṇabalamavambya vaiśeṣikādibhirdravyādayo bhāvapadārthāḥ ṣaḍeva /
abhāvo 'pi saptama iti kalpitam /
samavāye pratītaṃ tadgatatvādikaṃ tu na samavāyātiriktam /
kintu svabhāvabhedāparanāmnā viśeṣeṇaiva tatra vyapadeśabhedādyutpattiriti ca /
tatrāntato 'pyaṅgīkatarvyena vyapadeśabhedādinirvāhakeṇa viśeṣeṇaiva dravye 'pi tannirvāho vaktavyaḥ /
saptapadārthīnirūpaṇaṃ na kartavyam /
yadvā dravyavatsamavāye 'pi tadgatatvādīnāṃ bheda eva svīkāryaḥ /
teṣāṃ ca dravyādiṣvantarbhāvāsambhave saptapadārthaniyamastyājyaḥ /
viśeṣakāraṇena vinā
kvacidbhedasya kvacidviśeṣasyābhyupagame kathaṃ kalpanāgauravaṃ na syāt /
tadabhāve vābhedavāde kathaṃ kalpanālāghavaṃ na bhavediti /
bhedapratītyapratītibhyāṃ viśeṣa ityādi tu nirākariṣyate /
atra dvidhākalpanapradarśanārthenaiva pūrvārdhena samavāye viśeṣasyāṅgīkartavyatāpi samathirtā veditavyā /
ata eva kevalaśabdasambandhaḥ /
saptaiva hi padārthāḥ /
naca teṣu samavāyadharmāṇāmantarbhāvaḥ sambhavatīti viśeṣā eva taira(te ')ṅgīkartavyā iti /
*7,516*
na kevalaṃ sarvathāṅgīkāryeṇa viśeṣeṇaiva guṇaguṇyādivyapadeśabhedādyupapattau dravyabhedamaṅgīkṛtya samavāya(eva) ekasminviśeṣābhyupagame kalpanāgauravamiti bhedamatamapahāyābhedapakṣapātaḥ kriyate /
kintu samavāye pramāṇābhāvādapi /
*7,517*
tathā hi /
na tāvattatra pratyakṣaṃ pramāṇam /
kuṇḍadadhnoḥ saṃyoga itivattantupaṭayoḥ samavāya ityapratīteḥ /
sambandhapratītireva tatpratītiriti cenna /
tasyā asammateḥ /
etenāyaṃ tantupaṭasambandhapratyayaścakṣurjanyo 'nanyathāsiddhatadanvayavyatirekānuvidhāyitvātpaṭapratyayavat /
ayaṃ tantupaṭayoḥ sambandho yogajadharmājanyajanyasākṣātkāraviṣayastantupaṭasambandhatvādetattantupaṭāntarasaṃyogavaditi samavāyapratyakṣatāsādhanamapyapāstam /
tantupaṭasambandhatatpratyayayoḥ asiddhayā'śrayāsiddheḥ /
sambandhāpratītau śuklaḥ paṭa iti sāmānādhikaraṇyapratītirna syāt /
daṇḍīkuṇḍalītyādau tasya tatpūrvakatvadarśanāditi cenna, samavāyo 'stītyādau vyabhicārāt /
*7,521f.*
nāpyanumānam /
ihedamiti pratyayasya dūṣitatvāt /
iha bhūtale ghaṭābhāva iti pratyaye vyabhicārācca /
bhāvamātraviṣayatvena viśeṣaṇādadoṣa iti cenna /
abhāvavadbhāve 'pyupapattau anyathāsiddheḥ /
iha ghaṭe jñānamiti pratyaye vyabhicārāparihārācca /
bādhito 'yamiti cenna /
anyathāpratyayānupalabdheḥ /
etena jātyādigocaro viśiṣṭavyavahāraḥ sambandhiniyato bhāvamātraviṣayābādhitaviśiṣṭavyavahāratvātsaghaṭaṃ bhūtalamiti vyavahāravadityapāstam /
jñāto ghaṭaḥ, asti samavāyaḥ ityādau vyabhicārāt /
*7,522*
ete tantava etatpaṭasambaddhā etadāśrayatvādbhūtalavat, ayaṃ paṭa etattantusambaddha etadāśritatvādetadāśritatṛṇādivadityapyasat /
tantupaṭayorāśrayāśrayibhāvāsiddheḥ /
iha tantuṣvayaṃ paṭa iti vyavahārasiddhatatpratyāttatsiddhiriti cenna /
iha samavāye 'stitvamityādau vyabhicārāt /
bhūtalarūpādayo bhūtalasambaddhā bhūtalaviśeṣaṇatvāt ghaṭavadityapi, bhūtalaviśeṣaṇe jñāne vyabhicārādayuktam /
iha tantuṣa paṭa ityādipratyaya etañjanakasaṃyogatvarahitasambandhajanya ihetipratyayatvādiha kuṇḍe badarāṇīti pratyayavat /
naceha bhūtale ghaṭābhāva iti pratyaye vyabhicāraḥ tatrāpi cakṣurbhūtalasaṃyogādijanyatvasya sattvāt, ityapi na yuktam, ayaṃ paṭa etajjanakatanturahitopādānajanyaḥ paṭatvātpaṭāntaravadityābhāsasamānayogakṣematvāt /
rūpādayaḥ sambandhavantaḥ prameyatvādghaṭavadityapyanupapannam, samavāyābhāvayorvyabhicārāt /
tatrāpi viśeṣaṇaviśeṣyabhāvābhyupagamānneti cenna, tasya pareṇa sambandhatvānaṅgīkārāt /
aṅgīkāre vā tenaivārthāntaratvāt /
matubarthasyābhāvādbādhitaviṣayatvācca /
samavāyaḥ svenaiva sambandhī (ityādi) syāditi nirastam /
idaṃ cakṣuretajjanyasaṃyogajñānatvarahitasambandhajñānajanakaṃ cakṣuṣṭvādanyacakṣurvat, ahaṃ manniṣṭhasaṃyogajñānatvarahitasambandhajñānavānātmatvādātmāntaravat, ayaṃ kāla idānīntanasaṃyogajñānatvarahitasambandhajñānavānkālatvādanyakālavat ityādīni, ābhāsasamānayogakṣematvāt, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādinārthāntaratvāccāpāstāni /
saṃyogatvaṃ sambandhavyāvṛttam jātitvādgotvavaditi siddhasādhanam /
jāteḥ prativyaktiniyatatvasya vakṣyamāṇatvenaikasya saṃyogatvasya saṃyogāntarādvayāvṛtteḥ, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādito vyāvṛtteśca /
vivādādhyāsitā mṛt ghaṭasambaddhā dravyatvādākāśavaditi ca ghaṭāntarasaṃyogenārthāntaram /
etadghaṭasambaddheti nirdeśe 'pyetadghaṭasambandhamalabdhvā vinaṣṭadravye 'naikāntikam /
tatrāpi paramparāsambandho 'stīti cet /
tarhi siddhasādhanam /
mṛtsaṃyuktabhūtalasya ghaṭasaṃyuktatvāt /
*7,523*
tantupaṭau nityasambaddhau dravyatvādākāśavaditi, dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvādapāstam /
saṃyogaḥ svavyatiriktasambandhādbhinnaḥ prameyatvādghaṭavadityatra svavyatiriktapadena svānyonyābhāvavivakṣāyāṃ siddhasādhanatā /
ekasya saṃyogasya saṃyogāntarādbhinnatvāt /
saṃyogatvarahitatvavivakṣāyāmaprasiddhaviśeṣaṇatvam /
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādinā tatsamādhāne tenaiva siddhasādhanam /
ayaṃ saṃyoga etadanyasaṃyogatvarahitasambandhānyo meyatvādghaṭavat ityādyāśca, ābhāsasamānayogakṣematvādupekṣaṇīyāḥ /
tadevaṃ samavāye pramāṇābhāvānna bhedapakṣo 'ṅgīkriyate /
*7,531*
nanūktamatrābhedapakṣo 'pi tarhi nāṅgīkāryo viśeṣe pramāṇābhāvāditi tatrāha- yeneti //
yena pratyakṣasiddhena vyavahāro 'khilo bhavet /
bhāvābhāvavibhāgena yaṃ vinā na kathañcana /
etaddṛśe viśeṣe 'smin ko dveṣo vādināṃ bhavet

2.2.98

NYĀYASUDHĀ:
pratyakṣasiddhenetyanena pratyakṣasiddha iti labhyate /
yenākhilo vyavahāro bhavet /
yaṃ vinā na bhavedityanvayavyatirekābhyāṃ viśeṣakāryatvaṃ vyavahārasya darśayatā vyavahārānyathānupapattiśca viśeṣe pramāṇaṃ tadanaṅgīkāre vyavahārocchedaprasaṅgaścetyuktaṃ bhavati /
akhila ityasyaiva vivaraṇaṃ bhāvābhāvavibhāgena vidhiniṣedhabhedena(iti) /
dvividhastāvaditi śeṣaḥ /
*7,532*
nanu bhedapakṣe 'pi samavāyabhyupagamenākhilo 'pi vyavahāro ghaṭiṣyate /
atyantābhede 'pi vyāvṛttisvīkāreṇa bhedābhedābhyāṃ tu sutarām /
tatkiṃ viśeṣeṇetyata uktam- kathañcaneti //
etādṛśe sarvavyavahāranirvāhahetau ko dveṣaḥ kinnimittānupāditā /
pramāṇābhāvo hyanupādānanimittam /
sati pramāṇe nānupādānanimittamastītyarthaḥ /
mā bhūdvayavahāra ityata uktam- vādināmiti //
upalakṣaṇaṃ caitat /
jñātṛṇāṃ cetyapi draṣṭavyam /
viśiṣṭaviṣayābhijñābhivadanalakṣaṇo hyatra vyavahāraḥ prakṛtaḥ /
*7,534*
kiñcāvayavāvayavyādibhede pramāṇābhāvācca taṃ parityajyābhedapakṣo 'ṅgīkriyate /
nanūktamatrābhede 'pi pramāṇaṃ nāstīti /
tatrāha- abhedeneti //
abhedena pratītiśca kāryakāraṇapūrvake /
abhāvānte padārthe 'smin saviśeṣāvasīyate

2.2.99

*7,534f.*
NYĀYASUDHĀ:
ihāpi kāryakāraṇagrahaṇenāvayavyavayavāvucyete /
pūrvaśabdena guṇaguṇyādikam /
abhāvaśabdenānyonyābhāvo gṛhyate /
tasyaiva dharmyabhinnatvāt /
yadvābhāvataddharmāvanenopalakṣyete /
avasīyate sākṣiṇā /
tathāhi /
tantupaṭādiviṣayā buddhiratyantabhinnaghaṭapaṭādiviṣayabuddhito vilakṣaṇānuvyavasīyate utāvilakṣaṇā /
na tāvaddvitīyaḥ /
pratītyapalāpānupapatteḥ /
ādye kathamabhedapratītirnāstīti śakyaṃ vaktum /
sambandhena vi(śe)śiṣyata iti cenna /
kuṇḍabadarapratītito 'pi vailakṣaṇyānubhavāt /
sambandhinorayutasiddhatvāttatheti cenna /
ādhārādheyabhāvenāvasthānasamaye tasyākiñcitkaratvāt /
atastantupaṭayoḥ kuṇḍabadarayośca bhede sambandhe ca samāne kālāntarabhāvinaḥ sambandhavināśādeḥ sambandhivibhāgādervā pratyakṣapratītiṃ pratyupayogā(yogā)bhāvādvailakṣaṇyaṃ nānubhūyeta /
anubhūyate ca tantupaṭādibuddhiḥ kuṇḍabadarādibuddhevirlakṣaṇetyabhedaviṣayaiva sāvasīyate /
*7,537*
kiñca paṭotpatteḥ prāgyāvantaṃ deśamavaṣṭabhya tantavastiṣṭhanti paṭo 'pi tāvantameva /
naca mūrtayoḥ samānadeśatvaṃ yujyate /
tena jñāyate tantvabhinnaḥ paṭa iti /
nacāvayavāvayavino rūparasādi(vat)dvaitamanubhūyata ityādyabhedapramāṇaṃ svayamūhanīyam /
*7,539f.*
nanvabhedaścetpratyakṣeṇaivekṣyate /
tadā kathaṃ śuklaḥ paṭaścalati(paṭa) ityādisāmānādhikaraṇyādivyavahāraḥ /
tasya daṇḍī kuṇḍalītivadbhedaviṣayatvāt /
nahi pratītivirodhī vyavahāro bhavatītyata uktam- saviśeṣeti //
viśeṣeṇa viṣayeṇa upetā /
ayamarthaḥ /
yatra kevalamabhedaḥ pratīyate na tatra sāmānādhikaraṇyavyavahāro bhavati /
yathā ghaṭaḥ kalaśa iti /
atra tvabhedaḥ pratīyamāno viśeṣeṇa sahita eva pratīyate /
viśeṣaśca bhedapratinidhiḥ sāmānādhikaraṇyavyavahāraṃ prasūta iti /
*7,541*
nanvabhedapratītimabhibhūya viśeṣapratītiḥ svakāryaṃ kathaṃ kuryāt, karoti cedabhedapratītirapi viśeṣapratītimabhibhūya svakāryaṃ kathaṃ na syāt /
maivam /
nahi pratītirastītyeva vyavahāraḥ kintu prayojane 'pi sati /
prayojanaṃ ca sāmānādhikaraṇyavyavahāreṇaiva bahulaṃ lokavedayoḥ /
yadā tvabhedavyavahāraḥ prayojanavāṃstadā so 'pi dṛśyata eva yathā vijñānamānandaṃ brahmetyādi /
*7,542*
yadvā viśeṣaḥ pratyakṣārthāpattisiddha ityuktam /
tatkathamityataḥ pratyakṣasiddhatāṃ tāvadupapādayati- abhedeneti //
anuktasamuccayārthaścaśabdaḥ /
padārtha ityekavacanaṃ jātiviṣayam asti yatastasmātsā saviśeṣāvasīyata iti yojanā /
tataścāyamarthaḥ /
asti tāvadavayavāvayavyādipadārthasārthe 'bhedena pratītiḥ /
kuṇḍabadarādipratītito 'syā vyāvṛttatayādhyavasāyāt /
naca abhedamantareṇa vyāvṛttiheturasti /
ato 'sati nimittāntare sammatabhedavastvantarapratītito vyāvṛtteyamabheda eva viśrāmyatīti /
asti ca tathāpi sāmānādhikaraṇyādivyavahāraḥ /
tatra yadīyamabhedamātraviṣayā syāttadā na sāmānādhikaraṇyādivyavahāraṃ kuryāt /
ghaṭaḥ kalaśa iti vyavahārādarśanāt /
tato jñāyate 'dhiko 'pi viṣayo 'syā vidyata iti /
naca bhedo 'sāviti vācyam /
bhedābhedavāde 'pyanto viśeṣasyāṅgīkāryatvāt /
tathā ceyamabhedapratītirindriyajā saviśeṣāvasīyata iti /
*7,544*
prāguktaṃ samavāye viśeṣo 'ṅgī(kartavya)kriyata iti tanna tāvadeva /
kintu sarveṣvapi padārtheṣviti darśayanviśeṣasya vyavahārānyathānupapattisiddhatāṃ copapādayati- sāmānyādīti //
sāmānyādipadārtheṣu tanniṣṭhatvādayo 'khilāḥ /
kathaṃ dharmā nivāryante vastvaikye 'pi hi vādibhiḥ

2.2.100

NYĀYASUDHĀ:
tanniṣṭhatvādayo vyaktiniṣṭhatvādayaḥ /
kathamityākṣepe /
vastvaikye 'pi dharmaikye 'pi /
kuto na nivāryata ityata uktam- vādibhiriti //
avisaṃvādivyavahārasiddhatvāditi yāvat /
etadeva prapañcayati- kāryasyeti //
kāryasya tattanniṣṭhatvaṃ guṇādervyāpitādikaḥ /
kathaṃ viśeṣo naivāsti ... // MAnuv_2,2.100a-c //
NYĀYASUDHĀ:
asti tāvadavayavino 'vayavaniṣṭhatvaṃ nāma dharmaḥ /
guṇānāṃ keṣāñcidrūpādīnāmāśrayavyāpitvam keṣāñcitsaṃyogādīnāṃ pradeśavṛttitvam, rūpādīnāmudbhūtatvam, sarveṣāṃ caturviṃśatitvam karmaṇaśca āśrayavyāpitvamanityatvaṃ pañcatvaṃ mūrtaniṣṭhatvam, sāmānyasyāpi dravyaguṇakarmaniṣṭhatvam, nityatvamanugatatvam, dvividhatvamityatibahulo 'yaṃ padārthadharmasamūhaḥ /
na cāyamāśrayato bhinna eveti yuktam /
asti ca dharmadharmyādivyavahāraḥ /
tantuṣu paṭaḥ, pa(gha)ṭo na bhavati gha(pa)ṭa ityādiḥ /
sa cāyamatyantābhede 'nupapadyamānaḥ svopapādakaṃ viśeṣamavagamayatīti sarvapadārtheṣu kathaṃ viśeṣo naivāsti /
*7,546*
satyam /
santyeva dravyādiṣu saptasvapi padārtheṣu te te dharmāḥ /
kinnāmāśrayato bhinnā eva /
tathāca tatsambandhanibandhanatayaivopapadyamāno vyavahāraḥ sarvapadārtheṣu na viśeṣamākṣeptumalamityāśayena śaṅkate- sa ceti //
*7,547*
... sa ca dharmo 'paro yadi

2.2.101

NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ guṇādi dravyādito bhinnam /
kintu saḥ tattanniṣṭhatvādidharmaśca aparaḥ svāśrayādbhinno yadyaṅgīkriyata ityarthaḥ /
nirākaroti- ṣaḍiti //
ṣaṭpadārthātirekaḥ syāt ...

2.2.102

NYĀYASUDHĀ:
tarhi dharmāṇāṃ ṣaḍbhyaḥ padārthebhyo 'tirekaḥ syāt /
tathāca ṣaḍeva padārthā sati niyamo bhajyeteti /
nanu svāśrayato vibhinnā api dharmā na ṣa(ḍbhyaḥ)ṭpadārthebhyo 'tiricyante /
kintu ta evānyonyaviśeṣaṇībhūtā dharmā ityucyante /
yathā'ha"yadyapi dharmāḥ ṣaṭpadārthebhyo na vyatiricyante /
kintu ta evānyonyāpekṣayā dharmadharmiṇaśca bhavanti'; itrata /
anyatrāpi"teṣāṃ dharmāsta eva parasparaṃ viśeṣaṇībhūtāḥ'; iti /
tatkathaṃ niyamabhaṅga iti /
maivam /
tanniṣṭhatvādīnāṃ ṣaṭsu padārtheṣvantarbhāvayitumaśakyatvāt /
tathāhi /
"āśritatvaṃ cānyatra nityadravyebhyaḥ'; ityabhyupagataṃ kāryadravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyānāmavayavādiniṣṭhatvaṃ na tāvaddravyādikam /
guṇādivṛttyanupapatteḥ /
nāpi samavāyaḥ tasya svavṛttyanupapatteḥ /
kiñcādhāryādhārabhūtayoḥ sambandhaḥ samavāya iṣyate /
tathāca kathaṃ sa evādhāritvamādhāratvaṃ ca syāt /
tathā rūpādīnāmāśrayavyāpitvaṃ na dravyādiṣvantarbhavati /
teṣāṃ guṇavṛtttivāsambhavāt /
samavāyastūktarītyā nirastaḥ /
api ca vṛttitvamātraṃ samavāyaḥ /
vyāpyavṛttitvaṃ tvatiriktaṃ nirvaktavyar(vācya)m /
kṛtsne svāśraye samavāyastaditi cenna /
dravyasyāsamuditatvena kṛtsnatvādyanavakāśāt /
svabhāvena sahānavasthānaṃ vyāpyavṛttitvamiti cenna /
tasyāpyantarbhāvyatvāt /
abhāvo 'sāviti cenna /
nirākariṣyamāṇatvāt /
*7,552*
evaṃ saṃyogādīnāṃ pradeśavṛttitvaṃ nirastam /
udbhūtatvaṃ ca na jātiviśeṣaḥ /
rūpatvādinā parāparabhāvānupapatteḥ /
yadi hi rūpatvaṃ paraṃ syāttadā sparśasyodbhūtatvaṃ na syāt /
yadi codbhūtatvaṃ paraṃ bhavettadā sarvamapi rūpamudbhūtamiti cakṣurāderapi pratītiḥ syāt /
*7,553*
caturviṃśatitvaṃ ca na saṅkhayā, guṇānāṃ nirguṇatvāṅgīkārāt /
upacāro 'yamiti cenna /
nimittābhāvāt /
na tāvadekātharsamavāyo nimittam /
dravye caturviṃśatitvaniyamābhāvāt /
pratyekaṃ rūpādiṣu tatprasaṅgācca /
aparyāyacaturviṃśatiśabdavācyatvamiti cenna /
śabde 'pi caturviṃśatitvābhāvāt /
caturviṃśatipuruṣoccāritāparyāyaśabdavācyatvamiti cenna /
badhirādīnāṃ rūpādiṣu saṅkhayāvyavahārābhāvaprasaṅgāt /
evamanyeṣāmapi dharmāṇāmantarbhāvo nirasanīyaḥ /
*7,556*
kaścidāha /
dharmapadārtho 'bhāve 'ntarbhavatīti /
tadasat /
niṣedhabuddhibodhyatvābhāvāt /
abhāve 'bhāvānaṅgīkāreṇa taddharmāṇāmabhāvatvāyogācca /
dravyādiṣaḍlakṣaṇaśanyatamarāhityamabhāvatvam /
natu niṣedhabuddhibodhyatvamiti cenna /
lokapratītimavadhūya svakalpanādaraṇe dravyameva bhāvāstallakṣaṇarahito 'bhāva ityapi kalpanāprasaṅgāt /
atastattanniṣṭhatvādayo dravyādidharmāstadātmāna evāṅgīkāryāḥ /
tathācāha"bhāvasya svarūpamevāvasthābhedenāstitvaṃ jñeyatvamabhidheyatvaṃ cocyate'; iti /
naca viśeṣamapahāyāvasthābhedaḥ śakyanirūpaṇaḥ /
*7,557*
nanu dharmā dharmito bhinnā eva /
nacoktadoṣaḥ /
naiyāyikādibhiḥ paramāṇvārambhavādibhiḥ ṣaḍeva padārthā iti niyamasyānaṅgīkṛtatvāt /
dharmapadārthasya pṛthagaṅgīkṛtatvācca /
tathāca bhinnadharmasaṃsargavaśātsarvavyavahāropapattau na tadanyathānupapattyā viśeṣasiddhirityata āha- padārtheti //
... padārthāniyame 'pi hi /
dharmasya dharmasantānādanavasthākaro bhavet // MAnuv_2,2.101b-d //
NYĀYASUDHĀ:
padārthānāṃ ṣaḍeveti niyamābhāvapakṣe 'pi hi yasmāddharmasya dharmasantānādanavasthāyā ākaro bhavedayaṃ pakṣaḥ, tasmāddharmadharmāṇāmāśrayābhede 'vaśyamaṅgīkārye tatra dharmadharmyādivyavahārānyathānupapattyā viśeṣo 'ṅgīkaraṇīya iti yojyam /
khaniḥ ākaraḥ /
*7,558*
etaduktaṃ bhavati /
dharmapadārthaṃ dravyādibhyo bhinnamabhyupagacchanpraṣṭavyaḥ /
astitvādidharmeṣvapyastitvādikamasti na vā /
neti pakṣe 'nubhavavirodhaḥ /
astitvaṃ na jñeyaṃ nābhidheyamiti svakriyāvirodhaśca /
anyathā dravyādiṣvapi tadabhāvāpattiḥ /
ādye tadāśrayato bhinnamabhinnaṃ vā /
ādye tatrāpyastitvādyantaramityanavasthā syāt /
dvitīye tvasti tāvattatrāpi dharmadharmyādivyavahāraḥ /
sa cānupapadyamāno viśeṣaṃ gamayatīti /
kiñca dharmagatā dharmā yadi āśrayābhinnāstadā kiṃ dravyādigatāstitvādidharmairaparāddham /
yena te dravyādito bhidyeran /
yogakṣemasāmyāt /
tatasteṣāmeva dravyādyabhede sati punarvyavahārānyathānupapattyā dravyādiṣveva viśeṣasiddhiḥ (iti) /
*7,560*
nanvastyeva dravyādidharmeṣvastitvādiṣvapyastitvādikam /
taccāśrayato bhinnameva /
nacaivaṃ dharmasyānavadhikadharmasantānādanavasthādoṣaḥ /
utpattijñaptipratibandhakatvābhāvenādoṣatvāt /
yathā'huḥ"mūlakṣayakarīṃ prāhuranavasthāṃ hi dūṣaṇam'; iti /
yadarthamuttarottarānusaraṇaṃ tanmūlamutpattirjñaptirvā /
tato bhinnanimittatayopapadyamāno vyavahāro na viśeṣamākṣeptumalamityata āha- sāmānyasyāpīti //
sāmānyasyāpi sāmānyaṃ guṇasyāpi guṇo hyataḥ /
nāṅgīkṛtaḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
sāmānyasya gotvādeḥ, sāmānyaṃ sattālakṣaṇam /
guṇasya ca rūpādeḥ, saṅkhayāpṛthaktavādiguṇaḥ ata anavasthābhayādeva hi nāṅgīkṛtaḥ /
ayamāśayaḥ /
sāmānyasyāpi sāmānyaṃ tāvatpareṇa nāṅgīkṛtam /
tathā guṇasyāpi guṇo nāṅgīkṛtaḥ /
tatkasmāditi vaktavyam /
na tāvatpratītyabhāvāt /
sadgotvaṃ caturviṃśatiguṇā rūpādrasaḥ pṛthagiti pratibhāsasya durapahnavatvāt /
naca na sadgotvamityādi bādhakamasti yena pratītasyāpi parityāgaḥ /
gotvaṃ na sattāvadaparasāmānyaśūnyatvādviśeṣavat, guṇā na guṇavanto 'dravyatvātkriyāvadityādibādhakamastīti cenna /
vipakṣe bādhakābhāvenāprayojakatvāt /
dṛṣṭāntayoḥ(śca)sādhyavikalatvācca /
yadi gotvādau sattā syāttadā sattāyāmapi syāt /
tathā cātmāśrayatvamiti cenna /
sattāntaratvopapatteḥ /
kiñca pratīteḥ kimātmāśrayatā kariṣyati /
anyathā prameyatvādīnāṃ kevalānvayitvaṃ na syāt /
ātmāśrayabhayādyataḥ prameyatvādivyāvṛttiḥ tasyaiva vipakṣatvāt /
uktaṃ ca"kathaṃ svavṛttiriṣyā cedyathānyatreti gṛhyatām /
pramāṇaṃ śaraṇaṃ vṛttau na bhinnābhinnateyatā'; iti /
guṇānāmapi guṇavattve dravyalakṣaṇayogāddravyatāpattiriti cenna /
pratītimanuruddhaya lakṣaṇāntarasya kartavyatvāt /
tasmātsāmānye sāmānyaṃ guṇe ca guṇaḥ anavasthābhayādeva nāṅgīkriyata ityeva vaktavyam /
yathā'ha"vyakterabhedastulyatvaṃ saṅkaro 'thānavasthitiḥ /
rūpahānirasambandho jātibādhakasaṅgrahaḥ'; iti /
nacānavacchinnā sāmānyaparamparā guṇaparamparā cotpattijñaptipratibandhe hetuḥ /
tathāca yathā sā dūṣaṇaṃ tathā prakṛtāpi dūṣaṇameva /
na cetsāpi na syāditi sāmānyāderapi sāmānyādyaṅgīkāryaṃ syāt /
yadi kathañcijjñaptipratibandhakatvaṃ tatra vyutpadyeta /
tarhi vayamapyatra tadvyutpādayiṣyāma iti /

*7,565*
yadi kaścidvaiyātyādbrūyāt /
astyeva sāmānyasyāpi sāmānyaṃ guṇasyāpi guṇo nirbādhapratītisiddhatvāt /
utpattijñaptyapratibandhahetoranavasthāyā doṣatvāyogāt /
ato naitannyāyena dharmaparamparānavasthābhayānnivāraṇīyeti /
tatrāha- sa ceti //
... sa ca yadi nānavasthā kvacid bhavet

2.2.103

NYĀYASUDHĀ:
sa ca guṇasyāpi guṇaḥ /
caśabdātsāmānyasyāpi sāmānyaṃ yadyaṅgīkriyate tadā brūmo nānavasthā kvacidbhavediti /
*7,566*
ayamāśayaḥ /
evaṃ vadankvacidanavasthādūṣaṇamaṅgīkaroti na veti vācyam /
nacet dūṣaṇāntaramapi nāṅgīkuryāt /
aviśeṣāt /
tathāca kathāyāṃ nādhikārī syāt /
nādyaḥ /
dharmasāmānyaguṇānavasthāyā adūṣaṇatve vimatāyā api dūṣaṇatvāyogāt /
viśeṣahetorabhāvāt /
*7,567*
nanvaparyavasitaparamparāmātrasāmye 'pi yatrotpattyādipratibandhakatvaṃ tatra dūṣaṇatvam /
yatra yadabhāvastatrādūṣaṇatvamiti cet /
kimarthamutpattyādipratibandhakatvamanusaraṇīyam /
anavasthā hi tarkaviśeṣaḥ /
tarkaścāniṣyaprasañjanam /
utpattyādipratibandhaścāniṣyaḥ /
prāmāṇikaparityāgarūpatvāt /
utpattyādeḥ prāmāṇikatvāt /
atastadapratibandhe tarkatvāyogātkathaṃ dūṣaṇāntaram /
evameva dūṣaṇatve 'tiprasaṅga ita cet /
kiṃ prāmāṇikaparityāga evāniṣya utāprāmāṇikasvīkāro 'pi /
nādyaḥ /
niyāmakābhāvāt /
dvitīye kathaṃ na prakṛtānavasthā dūṣaṇam /
atyantabhinnadharmaparamparāyā apyaprāmāṇikatvāt /
athāprāmāṇikasvīkāro na dūṣaṇam /
tarhi prāmāṇikaparityāgo 'pi na (dūṣaṇaṃ) syāditi nānavasthā kvaciddūṣaṇaṃ bhavet /
athāniṣyāpattiheturanavasthādūṣaṇam /
na punaraniṣyarūpeti cenna /
aniṣyarūpaivānavasthā dūṣaṇam /
natvaniṣyāpattiheturityapi vaktuṃ śakyatvena kvacidaṅgīkṛtāpyanavasthā na dūṣaṇaṃ bhavet /
tasmātprāmāṇikaparityāgāprāmāṇikaparigraharūpā vā taddheturvānavacchinnaparamparānavastheti vācyam /
ata eva nātiprasaṅgaḥ /
tathāca dharmaparamparāyā apyanavasthātvenābheda evāṅgīkāryaḥ /
evaṃ coktanyāyena vyavahārānyathānupapattyā viśeṣasiddhiriti /
*7,570*
api ca yo dharmadharmiṇorbhedaṃ samavāyaṃ cāṅgīkṛtyābhedaṃ viśeṣaṃ cāvajānāti tenānavasthāto bibhyatā guṇasāmānyayorguṇasāmānyapratītirevāpalapanīyā /
vinaiva bādhakena bhrāntirvā vācyā /
pratītyapalāpādito vā bibhyato 'navasthā syādityekaṃ sandhitsato 'nya(tpra)ccyavate /
abhedaṃ viśeṣaṃ cāṅgīkurvatāṃ tu nedaṃ dūṣaṇadvayamato 'pi tatpakṣapāta ityāśayavānāha- asmatpakṣa iti //
asmatpakṣe guṇādyāśca tadvanto hi viśeṣataḥ /
ananyatvānnānavasthā ... // MAnuv_2,2.103a-c //
NYĀYASUDHĀ:
dharmadharmiṇoḥ saviśeṣābhedavādināṃ pakṣa ityarthaḥ /
guṇādyā guṇāḥ sāmānyāni ca /
tadvanto guṇavantaḥ /
sāmānyavanti ca /
tena caturviṃśatiguṇāḥ sadgotvamityādipratītivirodho nāstīti śeṣaḥ /
ananyatvāt dharmadharmiṇoriti śeṣaḥ /
aprāmāṇikāparyavasitaparamparārūpā hyeṣā /
ananyatve kathaṃ tadvṛttamiti tadavasthaḥ pratītivirodha ityata uktam- viśeṣato hi tadvanta iti //
bhedasambandhakāryakārī hi viśeṣa iti /
*7,571*
evamavayavāvayavyādīnāmabhedo 'tra nirūpitaḥ /
idānīṃ kvacidbhedābhedāvapi bhavata iti tadapavādamāha- bheda iti //
... bhedo nāśe bhavet tathā

2.2.104

NYĀYASUDHĀ:
yadvā yadyavayavyādayo 'vayavādyabhinnāḥ /
kathaṃ tarhi satsvevāvayavādiṣu vinaśyantītyata āha- bheda iti //
tathāśabdaḥ samuccaye /
avayavādiṣu satsvevāvayavyādīnāṃ nāśe bhedo 'bhedaśca bhavedityarthaḥ /
atra nāśa ityupalakṣaṇam /
yatra satsvevāvayaveṣvavayavino 'bhāvaḥ sati guṇini guṇasyābhāvastatra bhedābhedāvityādi draṣṭavyam /
anyathā yatrāvayavāvayavyādīnāṃ yugapadvināśastatra bhedābhedāvuktau na syātām /
idamuktaṃ bhavati /
satyapi tasminnasattvādityanena hetunāvayavyādīnāmavayavādibhyo bhedamātraṃ vā sādhyate 'tyantabhedo vā /
ādye siddhasādhanatā bhāgāsiddhiśca /
tathāhi /
satyapyu(tyu)pādāne kadācidupādeyamasat /
yathā paṭaḥ /
evaṃ satyapi dravye kecidguṇā asanto yathā pākajādayaḥ /
tathā satyapyā(tyevā)śraye kāścitkriyā asatyo yathā paṭacalanādayaḥ /
jātiśca kācitsati jātimatyasatī /
yathā brāhmaṇam /
tatra bhedābhedayoraṅgīkārādbhedasādhanaṃ siddhaviṣayam /
gaganatadbhāgayorīśvarādyāśritajñānādiguṇakriyājātiṣvabhāvādbhāgāsiddhatvaṃ hetoḥ iti /
na dvitīyaḥ /
kālātyayāpadiṣṭatvāt /
abhedasya prāgupapāditatvādupapādayiṣyamāṇatvācceti /
*7,573*
syādetat /
yathā bhedasādhakānāṃ vyapadeśabhedādīnāṃ viśeṣāśrayeṇaivānyathāsiddhiruktā /
tathā satyapi tasminnasattvasyāpi viśeṣaṇaiva nirvāhaḥ kriyatām /
kiṃ bhedābhedābhyupagamena /
maivam /
viśeṣasya bhedakāryavyavahāramātranirvāhakatvena vināśaṃ pratyanirvāhakatvāt /
sakalabhedakāyarkāritve viśeṣo bheda eva, na tatpratinidhiḥ syāt /
kiñcānekāśritasyāvayavino dvitvādeścāśrayeṇātyāntābhede satyāśrayaṇāmapi parasparamabhedaḥ prasajyate /
tatparihārārthaṃ tāvadavaśyaṃ tatra bhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ /
nacāvacchedakena vinā bhedābhedabhūmeḥ saṅgrahaḥ syādityayāvadāśrayabhāvitvameva grāhyam /
tatrāpi viśeṣa eva saṅkaraṃ vārayiṣyatīti tu nirastam /
kiñca pramāṇānusāriṇakṣa vyavasthā natu svecchānusāriṇī /
pramāṇaṃ tu bhedābhedāvavagāhata iti vakṣyate /
nanu anityadravyāśritā ekatvādayo 'pi guṇāḥ kiṃ bhedavantasteṣāmapi dravyakāryatayā taduttarakṣaṇabhāvitvāditi /
maivam /
uktottaratvāt /
uktaṃ hyetat /
upādānadravyaṃ guṇavadupādeyatayā pariṇamata iti /
*7,576*
nanu bhedābhedāvekatra viruddhau /
tatkathamayāvadāśrayabhāvināmavayaviguṇakamarsāmānyānāmavayavādibhirbhedārbhedābhyupagama ityata āha- viśeṣameveti //
viśeṣameva saṃśritya ...
NYĀYASUDHĀ:
bhedābhedāvekatra bhavata iti sambandhaḥ /
avadhāraṇaṃ kālādibhedavyāvṛttyartham /
*7,577*
kathaṃ viśeṣāśrayaṇe virodhaśāntirityata āha- virodha iti //
... viśeṣo balavān yataḥ
NYĀYASUDHĀ:
balavānbhedakāryakāraṇa iti śeṣaḥ /
tato viśeṣaṃ samāśrityaikatra bhedābhedau bhavata ityanvayaḥ /
ayamarthaḥ /
bhedo hi virodhaśāntihetuḥ /
tathāhi /
kvacidāśrayabhedo yathā madhurāyāṃ devadattasadbhāvaḥ srughne tadabhāvaḥ /
kvacitkālābhedo yathā madhurāyāmeva devadattasya bhāvābhāvau /
kvacitpratiyogibhedo yathā gavayo goghaṭābhyāṃ sadṛśo visadṛśaśceti /
bhedapratinidhiśca viśeṣa ityuktam /
ataḥ kathamasau bhedābhedāvekadaivaikatraiva nāvasthāpayediti /
evaṃ tarhyatiprasaṅgaḥ /
sarvatra viśeṣamāśritya virodhasyotsādayituṃ śakyatvādityata āha- dṛṣṭīti //
dṛṣṭipramāṇataścaiva ...
*7,577f.*
NYĀYASUDHĀ:
dṛṣṭiśca tatpramāṇaṃ ca /
pramāṇabhūtā dṛṣṭirityarthaḥ /
tato bhedābhedau na viruddhāviti sambandhaḥ /
caśabdo viśeṣeṇa saha dṛṣṭeḥ samuccaye /
na svecchāmātreṇa bhedābhedāvityupetya viśeṣeṇa virodhābhāvo 'bhidhīyate /
yenātiprasaṅgaḥ syādityevaśabdaḥ /
uktaṃ tāvadavayavāvayavyādyabhedagrāhiṇī dṛṣṭirasti /
sambaddhavastubuddhito vilakṣaṇatayānuvyavasāyāt /
asti ca bhedagrāhiṇī satyapi tasminnasattvāditi hetujanitā dṛṣṭiriti /
nacaite bādhyabādhake /
anyatarānanuvṛttiprasaṅgāt /
nāpi pratipakṣabhūte /
pratipattṛṇāmubhayodāsīnatāpatteḥ /
caivam na /
ato dvayorapi prāmāṇyataśca bhedābhedayoravagatayonar virodhaḥ /
tadidamuktam- pramāṇata iti //
*7,579*
nanu bha(va)vetāṃ bhedābhedavekatraivaikadeva pramitau /
tathāpi kathaṃ virodhaśāntirityata āha- virodha iti //
... virodho darśane katham

2.2.105

NYĀYASUDHĀ:
sahadarśane sati kathaṃ virodho vaktuṃ śakyate /
sahadṛṣṭau viruddhau ceti vipratiṣiddhamiti bhāvaḥ /
etadeva vivṛṇoti- virodho hīti //
virodho hyavirodhaśca yato darśanamānagau /
tato dṛṣṭe virodhastu sadbhirāpādyate katham

2.2.106

*7,579f.*
NYĀYASUDHĀ:
sarvatra parasparaparihāreṇaiva sattvadarśanaṃ mahānavasthānalakṣaṇavirodhe pramāṇam /
kvacitsahadarśanaṃ cāvirodhe /
anyasyānirūpaṇāt /
ataḥ sahadṛṣṭe bhedābhedalakṣaṇe vastudvaye virodhaḥ kathamucyeta /
sahadarśane hyavirodhaḥ syāt /
punarvirodhakathane vyāghātānivāraṇāditi /
hiśabdena śītoṣṇādau rūparasādau ca virodhāvirodhayordarśanaikapramāṇatvaṃ nidarśayati /
tuśabdasya dṛṣṭe tviti sambandhaḥ /
sadbhirvidvadbhirityupahāsaḥ /
vaiśeṣikādayo hi saṃyogavibhāgaśabdātmaviśeṣaguṇānāṃ tatraiva tadaiva bhāvābhāvāvupetya sahadarśanādvirodho nāstīti vadantaḥ punaratra sahadarśane 'pi virodhamudbhāvayantaḥ svavyāhatabhāṣiṇaḥ svoktavismaraṇaśīlāḥ svadṛṣṭipakṣapātinaḥ kathaṃ santaḥ syuḥ /
sarvatrāsahadṛṣṭayoryadi kaścidāgrahamātreṇa sahāvasthānaṃ manyate taṃ pratyeva virodhodbhāvanaṃ kriyate- nānyatheti //
*7,581*
dharmadharmiṇorbhedābhedau kvaciditi saṅkṣepeṇoktam /
tatkiṃ sarveṣvapi dravyeṣūta keṣucidevetyapekṣāyāmāha- abhinna iti //
abhinno bhagavān svena tadanyena vibhedavān
NYĀYASUDHĀ:
bhagavāniti cetanamātropalakṣaṇam /
svena svāvayavaguṇakriyādibhiḥ /
tadanyena prakṛtijīvajaḍātmanā prapañcenetyevaṃ vyavasthitāveva bhedābhedau na tvekaviṣayāvityarthaḥ /
ayāvaddravyabhāvidharmairbhedābhedau kuto na syātāmityata āha- nityā iti //
nityā dharmāstadīyāstu sarve 'smānnaiva bhedinaḥ

2.2.107

NYĀYASUDHĀ:
tuśabdo 'vadhāraṇe /
asmāt kāraṇam /
asmāt bhagavataḥ /
dvitvādisaṅkhayāvyatiriktā iti śeṣaḥ /
*7,583*
kva tarhi bhedābhedāvityata āha- sāmastyeti //
sāmastyocchedino 'nyatra dharmā ubhayarūpakāḥ /
bhāve ... // MAnuv_2,2.107a-c //
NYĀYASUDHĀ:
anyatra parameśvarāt /
jaḍe vastunīti yāvat /
satyeva dhamirṇi sāmastyenocchedavanto ye dharmāste ubhayarūpiṇo bhinnābhinnā ityarthaḥ /
abhibhavavyāvṛttyarthaṃ sāmastyetyuktam /
yadvā sāmastye dravyasyāvikalatve nāśābhāve 'pi ye ucchedina iti vyākhyeyam /
kiṃ svasadbhāvavelāyāmabhedino 'sadbhāvavelāyāṃ bhedina ityevaṃ kālabhedena bhedābhedāvityata uktam- bhāva iti //
svasadbhāvadaśāyāmevobhayarūpakā ityarthaḥ /
vinaṣṭasyāsattvena bhedacintānavakāśāt /
prāgatyantābhede vināśāsambhavācca /
kuto bhinnābhinnā ityata āha- ta eveti //
... ta eva cocchedāt tadanye ca samastaśaḥ

2.2.108

NYĀYASUDHĀ:
pratyakṣabalena ta eva dharmisvarūpabhūtā eva ucchedāt satyeva dharmiṇyasattvāddhetostadanye /
caśabdau mithaḥ samuccayārthau /
samastaśa ityayāvaddravyabhāvivivakṣayoktam /
*7,584*
yaduktaṃ yāvadavayavabhāvino 'vayavino 'vayavairatyantābhedo 'yāvadavayavabhāvinastu bhedābhedāviti /
tenānyadapi codyaṃ parihṛtamityāha- aṃśāṃśinoriti //
*7,585*
aṃśāṃśinorabhedena tvaṃśasaṃyoga eva hi /
aṃśino nānavasthāto yadyapyaṃśeṣvaviśramaḥ

2.2.109

NYĀYASUDHĀ:
tathā hi /
sarvadikṣvapi sambandhāditi yadaṃśataḥ saṃyoga ityuktaṃ tadayuktam /
anavasthāpatteḥ /
ghaṭasaṃyogo hi ghaṭāṃśasaṃyogapūrvakaḥ /
so 'pi tadaṃśasaṃyogapūrvakaḥ /
naceyaṃ niraṃśe paramparā viśrāmyatīti vācyam /
aṃśaparamparāyā aviśramasyāpyaṅgīkṛtatvāt /
ataḥ pūrvapūrvasaṃyogānutpattāvuttarottarānutpattiprasaṅgādaṃśataḥ saṃyoga iti niyamo nopapadyata iti /
tadidamasaṅgatam /
yadyapyaṃśata eva saṃyogo yadyapi cāṃśeṣvaṃśaparamparāyā aviśramastathāpyaṃśāṃśinorabhede naivāṃśasaṃyoga eva hi yasmādaṃśinaḥ saṃyogo 'to nānavastheti /
*7,586*
ayamabhisandhiḥ /
syādiyamanavasthā yadi sarvatrāṃśata eva saṃyoga iti vadatāmasmākamaṃśinaḥ saṃyogoṃ'śasaṃyogenaiva jāyata ityabhiprāyaḥ syāt /
nacaivam /
kintu yo yasya aṃśinaḥ saṃyogaḥ sa tadaṃśe vartate /
niraṃśasya tu saṃyogaḥ kva nāma vartatām /
ataḥ paramāṇvoḥ saṃyoge sati tadvṛttyarthamaṃśo 'ṅgīkaraṇīya iti /
na hyevaṃ sati kācidanavasthāsti /
anavasthitakāryakāraṇabhūtāsiddhasaṃyogaparamparāśrayaṇābhāvāt /
etāvattu bhavet /
ghaṭasaṃyogaḥ syāt /
pramāṇavirodhācca /
ghaṭasaṃyogo ghaṭavṛttirapi ghaṭasaṃyogaḥ syāt /
pramāṇavirodhācca /
ghaṭasaṃyogo ghaṭavṛttistadguṇatvāttadrūpavaditi /
ghaṭāṃśavṛttiḥ saṃyogo na ghaṭasaṃyogaḥ tadanyavṛttitvāt /
paṭasaṃyogavaditi /
etadapyanavakāśam /
aṃśāṃśinorabhedasya sādhitatvāt /
atiprasaṅgo hi tadā syādyadi paṭavadghaṭāṃśo 'pi ghaṭādatyantabhinnaḥ syāt /
abhede tu kvātiprasaṅgaḥ /
anumānasyāpyādyasya siddhasādhanatā /
aṃśavṛttereva ghaṭavṛttitvāt /
aṃśāvṛttitve sati ghaṭavṛttitvasādhane dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ syāt /
dvitīyastu hetuḥ svarūpāsiddho 'nyathāsiddho veti /
yadi ghaṭasaṃyogo ghaṭāṃśe vartate tarhi ghaṭāṃśasaṃyogaḥ kva vartata iti cet /
anena (eva) nyāyena tadaṃśe so 'pi tadaṃśa iti brūmaḥ /
nacaivamanavasthā /
sarve 'pyaṃśisaṃyogāstattadaṃśavṛttaya ityatretarāpekṣāyā abhāvāt /
*7,588*
evaṃ tarhi paramāṇuvṛttirapi saṃyogo ghaṭasaṃyogaḥ syāditi cet /
ko netyāheti /
aṃśasaṃyoga eva hyaṃśinaḥ saṃyogo 'to nānavasthetyuktamanavasthāparihāraṃ vivṛṇoti- ekasminniti //
ekasmin jāta evānyaḥ saṃyogo jāyate yadi /
anavasthā tadaiva syāt saṃyogaikye bhavet kva sā

2.2.110

NYĀYASUDHĀ:
avayavaparamparāyā aviśramamabhyupagamyaikaikasminnavayavasaṃyoge jāta evānyo 'vayavasaṃyogo jāyata iti yadyaṅgīkurmastadaivānavasthā syāt /
saṃyogaikye avayavisaṃyogaḥ kriyāto jātastadavayave vartate, avayavavṛtteḥ saṃyogādaparo 'vayavinaḥ saṃyogo nāstīti vāde tu, kva sānavastheti /
etenaitadapi nirastam /
yadāhuḥ /
saṃyogastrividho 'nyatarakarmajobhayakarmajasaṃyogajabhedāt /
tatrānyatarakarmajo yaḥ kriyāvatā niṣkriyasya, yathā sthāṇoḥ śyenena /
ubhayakarmajastu viruddhadikkriyayoḥ sannipāto, yathā mallayoḥ /
saṃyogajastu saṃyogaḥ kāraṇākāraṇasaṃyogātkāryākāryasaṃyogo, yathā hastatarusaṃyogātkāyatarusaṃyoga iti /
nahi hastatarusaṃyogātiriktaḥ kāyatarusaṃyogo 'sti /
yenāsau tajjanyaḥ syāt /
pramāṇābhāvāt /
kintu hastakarmaṇā janito hastavṛttiḥ saṃyoga eva hastakāyayorabhedātkāyasaṃyogo bhavati /
ata eva hastasyāśucisaṃyoge kāyakṣālanādividhayo 'pyupapadyate /
*7,591*
ata eva vibhāgajo 'pi vibhāgo nirastaḥ /
dvividhaṃ hi tamācakṣate /
kāraṇākāraṇavibhāgātkāraṇavibhāgācceti /
tatrādyo yathā /
hastataruvibhāgātkāyataruvibhāgaḥ /
dvitīyo yathā /
dvitantukāvayave tantau karmotpannaṃ tasya tantvantarādvibhāgaṃ karoti /
vibhāgāttantvoḥ saṃyogo naśyati /
tato dvitantukavināśaḥ /
tata idānīṃ tantvorvartamāno vibhāgaḥ sakriyasyāvayavasya dvitantukasaṃyuktākāśādideśādvibhāgaṃ karotīti /
tatrādyastāvadanupapannaḥ /
hastataruvibhāgātiriktasya kāyataruvibhāgasyānupalambhāt /
hastakarmaṇā janito hi vibhāgo hastakāyayorabhedāddhastakāyaguṇo bhavati /
ata eva vivādādhyāsito vibhāgo na karmāsamavāyikāraṇakaḥ karmaikārthāsamavetatvāt /
śabdavaditayasiddhatayā nirastam /
*7,592*
dvitīyastvanupapannataraḥ /
tantukarmaṇaiva tantostantvantarādākāśādideśācca vibhāgotpattyupapattau kramakalpanānupapatteḥ /
anyathāṅgulikarmaṇāṅguleraṅgulyantarādeva vibhāgo bhavati ākāśādideśāttu vibhāgādeveti syāt /
nanvaṅgulikarma aṅgulivibhāgamākāśādivibhāgaṃ ca karoti /
tayorvibhāgayoraviruddhatvāt /
tantukarma tu tantvantaravibhāgamākāśādivibhāgaṃ (ca) na kartumarhati /
tayorvibhāgayoḥ dravyārambhakasaṃyogavirodhitvāvirodhitvarūpavirodhāt /
nahyaviruddhātkāraṇādviruddhakāryotpattiḥ sambhavatīti /
maivam /
ekasmādeva karmaṇaḥ saṃyogavibhāgajananābhyupagamāt /
tantukarmarā dravyārambhakānārambhakatantvantarākāśasaṃyogajanmāṅgīkārācca /
anyathā kāraṇākāraṇasaṃyogajasaṃyogavatkāraṇamātrasaṃyogajo 'pi saṃyogaḥ svīkāryaḥ syāt /
*7,595*
nanu saṃyogasya na svarūpato virodho 'sti /
yato dravyānārambhakadravyasamaveta eva saṃyogo dravyānārambhakaḥ /
dravyānārambhakaṃ ca dravyaṃ saptavidham /
ārabdhadravyamantyāvayavisparśarahitaṃ vinaśyadavasthaṃ vinaśyadavasthasaṃyogaṃ niṣphalārambhaṃ vijātīyaṃ ceti /
tataḥ karmaṇaiva saṃyogadvayajanmopapattiriti /
eyaṃ tarhi vibhāgayorapi ko virodhaḥ /
dravyārambhānārambhaprayuktatvādvirodhapratīteḥ /
tantudvayavibhāgajanakaṃ tantukarma na tantvākāśavibhāgajanakaṃ dravyārambhakasaṃyogavirodhivibhāgajanakakarmatvāt /
dravyānrārambhakasaṃyogavirodhivibhāgajanakakarmavat ityābhāsasamānayogakṣematvāt /
tantukarma na tantvantaravibhāgajanakaṃ karmatvāt sampratipannakarmavadityapi prayogasambhavāt tatra pramāṇabādha iti cet /
samamanyatrāpi /
vibhāgadvayayaugapadyānubhavāt /
tantukarma ākāśavibhāgajanakaṃ karmatvāditi pratipakṣaśca /
ākāśavibhāge vibhāgena kartavye karmaṇo nimittatvābhyupagamātsiddhasādhanamiti cenna /
janakaśabdasyāsamavāyyarthatvāt /
*7,600*
etena vimataṃ karma dravyārambhakasaṃyogavirodhitadavirodhivibhāgajanakaṃ na bhavati karmatvāditi nirastam /
vimataṃ karma dravyārambhakānārambhakasaṃyogārambhakaṃ na bhavati karmatvāt /
śyenakarmavadityābhāsatulyatvātsatpratipakṣatvācca /
yadākāśavibhāgajanakaṃ karma na taddravyārambhakasaṃyogavirodhivibhāgajanakaṃ yathāṅgulikarmeti vyāptestantukarmaṇo gaganavibhāgajanakatve tantvantaravibhāgajanakatvaṃ na syāditi cennana /
yadyatpradeśavibhāgajanakaṃ na bhavati na tattatpradeśasthadravyavibhāgajanakamiti vyāpterākāśadeśavibhāgājanakatve tantvantarādapi vibhāgajanakaṃ na syāditi pratiprasaṅgasambhavāt /
*7,601*
kiñca tantorākāśavibhāgo yadi vibhāgajo na tu karmajastadā sakarmakasyevākarmakasyāpi kuto na syāt /
vibhāgasyobhayatrāpi sāmyāt /
uttaravibhāge karma nimittakāraṇamityato neti cenna /
ādyavibhāgajananenaivopakṣīṇasya kāraṇatvānavadhāraṇāt /
avadhāraṇe vāsamavāyitvasya anivāraṇāt /
anyathā tallakṣaṇasyātivyāpterityalaṃ vistareṇa /
*7,604*
evaṃ chalatvenānavasthāprasaṅgaṃ nirākṛtya prakārāntareṇa nirākaroti- aṃśa iti //
aṃśisaṃyogasyāṃśavṛttitvadṛṣṭeśca nānavasthādoṣa ityarthaḥ /
dṛṣṭatve kathamadoṣatvamityata āha- dṛṣṭa iti //
aṃśe saṃyogadṛṣṭeśca ...
NYĀYASUDHĀ:
āpādake 'rthe dṛṣṭe sati sā anavasthitiḥ kā na dūṣaṇamiti yāvat /
etaduktaṃ bhavati /
yadyaṃśataḥ saṃyogaḥ syāttadānavasthā syāttataśca saṃyogābhāva evāpadyeta /
nacāsau yuktaḥ /
tasmānnāṃśataḥ saṃyoga iti hi viparyaye paryavasānaṃ kartavyam /
anavasthāyāstarkatvāt /
viparyayāparyavasāyinaśca tarkābhāsatvaniyamāt /
... dṛṣṭe kā sānavasthitiḥ
NYĀYASUDHĀ:
atrāṃśataḥ saṃyoge na bhavatīti ko 'rtho yadyaṃśisaṃyogasyāṃśasaṃyogapūrvakatāniyamo nāstīti /
tarhyevamiti vadāmaḥ /
yadyaṃśisaṃyogoṃ'śavṛttirna bhavatīti /
tanna /
ghaṭādyaṃśisaṃyogasya tadaṃśavṛttitāyāḥ pratyakṣadṛṣṭatvena viparyayaparyavasānasya bādhitatvāt /
ghaṭasaṃyogo ghaṭa eva vartate /
kintvavyāpyavṛttitvāttadaṃśavṛttirivāvabhāsata iti cet /
keyamavyāpyavṛttitā nāma anyā aṃśavṛttitvāt /
svābhāvasamānādhikaraṇatvamiti cenna /
viruddhatvāt /
dṛṣṭatvādavirodha iti cenna /
kimaṃśabhedena bhāvābhāvau dṛśyete uta ghaṭa eveti sandehāt /
na hyaviruddhaviṣayatve sati viruddhaviṣayatāṅgīkartumucitā /
upādhibhedādavirodha iti cet /
ke ta upādhayaḥ /
aṃśā eveti cet /
ta eva santu tarhi saṃyogāvābhāvāśrayāḥ kimaṃ(śi)śavṛttitvena viruddhena aṅgīkṛtena /
aṃśāṃśinorabhedenātiprasaṅgasyāpāstatvāditi /
*7,609*
pratitarkaparāhatatvāccātiprasaṅgo 'yamityāha- yadīti //
yadyaṃśago na saṃyogaḥ kāryeṣu prathimā katham

2.2.111

NYĀYASUDHĀ:
yadi kāraṇānāṃ saṃyogastadaṃśavṛttirna syāttadā tadārabdheṣu kāryeṣu kāraṇāpekṣayā parimāṇotkarṣo na syādityarthaḥ /
ayamabhisandhiḥ /
kāraṇaparimāṇāpekṣayā kārye parimāṇotkarṣastāvatsarvatra pracayajanyaḥ /
dvitūlake tathā darśanāt /
pracayahīnatūladvayajanyarajjudravye tadabhāvopalambhācca /
pracayaśca kāraṇayoḥ praśithilaḥ saṃyogaḥ /
praśithilatā ca saṃyogasya keṣucidaṃśeṣu vṛttiḥ keṣucidavṛttireva /
nānyā /
anirūpaṇāt /
tataḥ saṃyogasyāṃśavṛttitvābhāve pracayo 'sau na bhavatīti kāraṇābhāvādutkṛṣṭaparimāṇotpādo na syāditi /
*7,610*
astvanyasya saṃyogo yathātathā /
prastute paramāṇau saṃyogasyāṃśavṛttitvābhāve nātiprasaṅga iti cenna /
anvayavyatirekābhyāṃ kāraṇaparimāṇotkṛṣṭasya kāryaparimāṇasya pracayākhyāṃśavṛttisaṃyogajatvāvadhāraṇātkāraṇābhāve ca kāryābhāvaniyamātparamāṇusaṃyogasyāṃśavṛttitvābhāve tatkārye dvayaṇuke paramāṇuparimāṇādutkṛṣṭaparimāṇaṃ notpadyetetyasyaiva bādhakasya sattvāt /
nanvidamiṣyāpādanam /
paramāṇuto dvayaṇuke parimāṇotkarṣābhāvādityata āha- paramāṇoriti //
paramāṇoraṇornāsti mahattetyadbhutaṃ vacaḥ

2.2.112

*7,611*
NYĀYASUDHĀ:
paramāṇuparimāṇādaṇodvaryaṇukasya mahattā parimāṇotkarṣo nāstīti vaco 'dbhutaṃ svavyāhataṃ pramāṇaviruddhaṃ cetyarthaḥ /
ayamāḍhyo 'yaṃ paramāḍhya itivadaṇuparamāṇuśabdābhyāmeva parimāṇatāratamyāvagatestadabhāvavacanaṃ svavyāhataṃ bhavati /
dvitantukaparimāṇavada(saṃmṛdi)samuditāvayavajanyadravyaparimāṇatvena dvayaṇukaparimāṇasya paramāṇuparimāṇādutkarṣasyānumānāvagatvācceti /
nanu yat kāraṇaparimāṇajanyamutkṛṣṭaparimāṇaṃ tadeva pracayajanmay /
tryaṇukaparimāṇavaddvayaṇukaparimāṇamapi kāraṇaparimāṇajanyaṃ na bhavati /
kintu kāraṇasaṃkhyājanyameva /
tatkathaṃ paramāṇoḥ pracayābhāve dvayaṇuke parimāṇotkarṣānutpādāpādanamityata āha- aṇūnāmiti //
aṇūnāṃ prathimāpekṣāṃ vinaiva tṛyaṇuke 'pi saḥ /
paramāṇormahattvaṃ ca vinetyetad vacaḥ katham // MAnuv_2,2.111c-f //
NYĀYASUDHĀ:
dvayaṇukānāṃ parimāṇotkarṣāpekṣāṃ vinaiva saṃkhyāmātreṇa tryaṇuke sa parimāṇotkarṣo jāyate /
tathā paramāṇormahattvaṃ parimāṇotkarṣaṃ vinā kevalasaṃkhyayā dvayaṇuke parimāṇotkarṣo jāyata ityetadvacaḥ kathaṃ ghaṭate /
mahaddīrghavadveti nirastatvāditi bhāvaḥ /
cāpiśabdāvitaretarasamuccaye /
atra parimāṇamātragrahaṇe kartavye prathimeti mahattvamiti coktirvisadṛśaparimāratvasyānapekṣāhetoḥ nirākaraṇaṃ smārayitumiti /
*7,613*
aṃśāṃśinoratyantābhedo bhedābhedau ceti yaduktaṃ tadviśadayati- aṃśina iti //
aṃśino 'ṃśairabhedo 'yamaṃśena tu bhidābhidā
NYĀYASUDHĀ:
yathā gaganāderyāvadaṃśabhāvinoṃ'śinaḥ svāṃśairatyantābhedastathā paṭāderaṃśino 'pi sarvairaṃśaiḥ atyantābhedaḥ ekaikāṃśena tu bhidābhidā /
ayamityuttaravākyena sambaddhayate /
nanvetadayuktam /
sarvatantubhāve 'pi kadācitpaṭasyābhāvāt /
khaṇḍite bhedābhedasvīkārāt /
ata ekenaiva sarvairapi paṭasya bhedābhedāvevopacitau /
tathācoktaṃ brahmatarke /
"tantubhyo 'nyaḥ paṭaḥ sākṣātkasya dṛṣṭipathaṃ gataḥ /
ananyaścettantubhāve paṭābhāvaḥ kuto bhavet'; iti /
ucyate /
vyatiṣaṅgaviśiṣṭā hi tantavo 'vagamyate /
naca tadbhāve kadāpi paṭābhāvaḥ /
tasmādvayatiṣaṅgaviśeṣaviśiṣṭaiḥ sarvatantubhiḥ paṭasyātyantābheda eva /
avivakṣitavyatiṣaṅgaiḥ sarvatantubhistu bhedābhedāveveti na kaścidvirodhaḥ /
nanvevaṃ tarhi vyatiṣaktatantuvyatirekeṇa paṭābhāve paramāṇupuñjavādāpattiriti /
maivam /
yathā hi guṇānāṃ dravyābhede('pi) na dravyaṃ nirguṇam /
yathā ca pareṣāṃ sāmānyādāvatiriktasattābhāve('pi) nāsattvam /
tathā vyatiṣaktatantava eva paṭastathāpi na paṭābhāvaḥ /
kintu sati vyatiṣaktāstantavaḥ paṭaśca /
sa ca tebhyo na bhidyate iti /
kathametaditi cet /
viśeṣaśaktayaiveti brūmaḥ /
*7,616*
nanu vyatiṣaktasarvatantubhyo 'pi paṭasya bhedo 'ṅgīkāryaḥ /
tantuvyatiṣaṅgānantaraṃ paṭasya jāyamānatvāt /
kathaṃ caikaikatantunābhedaḥ ekaikatra paṭabuddhayabhāvādityata āha- sarveti //
sarvapratyakṣaviṣayaḥ kathameva hyapohyate

2.2.113

NYĀYASUDHĀ:
ukto 'yamarthaḥ sarvapratyakṣaviṣayo yasmāttasmātkathamevāpodyate /
etaduktaṃ bhavati /
asti tāvadvayatiṣaktasarvatantūnāṃ paṭasya cābhede pratyakṣam /
tatpratīteḥ sambaddhavastudvayapratītivailakṣaṇyasya sākṣisiddhatvāt /
naca bhede pramāṇamasti /
yena so 'pi svīkariṣyate /
jāyatāṃ nāma tantuvyatiṣaṅgaṃ paṭamācakṣmahe /
kintu vyatiṣaṅge sati yattantūnāṃ viśiṣṭaṃ rūpam /
nacaikaikatantuparityāge sarvatantavo nāma santi /
atastatrāpyastyevābhedapratītiḥ /
ekaikatra paṭabuddhayabhāvastu bhedamākṣipati /
natu pratyakṣasiddhamabhedamapavadatīti /
*7,621*
athāpi syāt /
avayavyādīnāmavayavādibhirabhedo nopapadyate /
eko hyavayavyaneke cāvayavāḥ /
tadabhede 'vayavānāmapyabhedo 'vayavino vā bhedaḥ prasajyeta /
tathā guṇāśca kecidanekāśritāḥ /
ekaiva hi saṃyogvayaktirdvayordvayorvartate /
tathā vibhāgavyaktirapi /
saṅkhayā ca dvividhā /
ekatvānekatvabhedāt /
tatraikatvasyaikadravyagatatve 'pi dvitvādikamenekāśritam /
evaṃ pṛthaktavamapi dvividham /
ekapṛthaktavamanekapṛthaktavaṃ ca /
tatraikapṛthaktavasyaikadravyavṛttitve 'pi dvipṛthaktavādikamane(kadravyāśri)kāśritameva /
evaṃca guṇānāṃ guṇinaikye saṃyogādyāśrayānekadravyābhedo vā saṃyogādibhedo vā'padyeta /
sāmānyaṃ caikamanekāśritam /
tasya vyaktayabhede vyaktīnāmapyabhedaḥ sāmānyasya vā bhedaḥ prasajyetetyataḥ saṃyogavibhāgapṛthaktavānāṃ tāvadanekāśritatvaṃ nāstītyāha- saṃyogaśceti //
saṃyogaśca vibhāgaśca bhedaścaiva pṛthak pṛthak
NYĀYASUDHĀ:
bheda iti pṛthaktavamucyate /
caśabdā itaretarayoge /
pṛthakpṛthageva ekaikadravyāśritā evetyarthaḥ /
tataścaikena guṇenābhinnatve dravyayorapyabhedaḥ syādityatiprasaṅgasyāpādakāsiddhiḥ /
anekadravyābhinnatve guṇasyāpi bhedaḥ syādityasyeṣyāpattirdūṣaṇamityuktaṃ bhavati /
*7,624*
nanu ghaṭapaṭasaṃyogavibhāgabhedā ghaṭapaṭasambandhitayānubhūyate /
tatkathamekaikāśritāḥ /
tathātve caikaikasminneva saṃyuktādipratyayaprasaṅga ityata āha- anyonyeti //
anyonyapratiyogena hyubhayorapi dṛśyate

2.2.114

NYĀYASUDHĀ:
pratiyogaḥ pratiyogitvam /
anyonyasya pratiyogo 'nyonyapratiyogaḥ /
yatsaṃyogādirubhayorapi dṛśyate tadanyonyapratiyogena hi nimittena /
atrobhayorapītyanekopalakṣaṇam /
bhedasya bahusambandhitayāpi pratīteḥ /
etaduktaṃ bhavati /
ghaṭapratiyogikaḥ saṃyogādiḥ paṭe 'sti /
tathā paṭapratiyogiko ghaṭe 'sti /
tasmādubhayasambandhitayā pratibhāso 'tiprasaṅgābhāvaśca yujyata iti /
*7,625*
syādetadyadi saṃyogādīnāmekaikavṛttitve pramāṇaṃ syāt /
tadeva nāstītyata āha- anyonyeti //
pṛthak pṛthagevetyanuvartate /
anyonyapratiyogena hetunā saṃyogādikamubhayorapi pṛthak pṛthageva hi dṛśyate /
ayamarthaḥ /
paṭo ghaṭena saṃyukto ghaṭādvibhakto ghaṭādbhinna iti paṭadharmaḥ saṃyogādigharṭapratiyogikatayā pratīyate /
yaśca yatpratiyogiko nāsau taddharmaḥ /
yathā sthavirapratiyogikamaparatvaṃ na sthaviradharmaḥ /
tasmānnāyaṃ saṃyogādirghaṭadharmaḥ /
evaṃ ghaṭadharmaḥ saṃyogādiḥ paṭapratiyogitayopalabhyamāno na paṭadharmo bhavitumarhati /
tathāca pṛthak pṛthageva saṃyogādiranekadharmo 'vagamyata iti /
*7,626*
nanvastu saṃyogavibhāgayoriyaṃ gatiḥ /
natu pṛthaktave /
yaddhi ghaṭātpaṭaḥ pṛthak paṭācca ghaṭaḥ pṛthagityanyonyapratiyogikatayā pratīyate tadekapṛthaktavaṃ pṛthak pṛthagevābhyupagamyate /
yattu bhinnāvimau bhinnā ime iti pratīyate tadanekapṛthaktavamanekāśritameva pratiyogyanirūpyasyaikāśrita(śraya)tve mānābhāvādityata āha- bhinnā iti //
bhinnā iti tu bhedānāṃ samudāyo hi dṛśyate /
yathaiva ca padārthānām ... // MAnuv_2,2.114a-c //
NYĀYASUDHĀ:
ime bhinnā ityādipratītau bhedānāṃ samudāyo 'nekatvaṃ hi dṛśyate /
katham /
yathaiva ca padārthānām /
etaduktaṃ bhavati /
yathā hi śuklā ime paṭā ityādipratītāvaneke paṭā anekāni ca tadviśeṣaṇāni śauklayānyavabhāsante /
tathā bhinnā ima ityādipratītāvapyaneke padārthā aneke ca bhedāḥ prakāśante ityabhyupagantavyam /
naca viśeṣapramāṇamasti /
yenātrānyo vidhirbhaviṣyatīti /
etena saṃyuktāvimāvityādipratītirapi vyākhyātā veditavyā /
*7,628*
nanvanayorbhedo 'mīṣāṃ bheda iti pratītāvanekāśritaṃ pṛthaktavamupalabhyate /
tatkathametaditi cet /
kimatrānekasya dharmitayāvabhāsaṃ pramāṇayasi, uta dharmasyaikatvāvabhāsam, utobhayāvabhāsam /
pakṣatraye 'pyuttaramāha- anayoriti //
... anayorbheda ityapi

2.2.115

ito 'muṣyāmuto 'pyasya bhedo dṛṣṭo dvidharmikaḥ
NYĀYASUDHĀ:
asyāmapi pratītāvito ghaṭādamuṣya paṭasyāmutaḥ paṭādamuṣya ghaṭasya bheda ityevaṃ dvidharmiko bhedo dṛṣṭaḥ /
tathācānekasya dharmitve 'pi dharmasyaikatvāvabhāsāsammaternānenābhimatārthasiddhirityuktaṃ bhavati /
anenaivānayoḥ saṃyoga ityādipratītirapi vyākhyātā draṣṭavyā /
nanu vacanaliṅgā hi vakturabhiprāyāḥ /
bheda iti caikavacanaṃ prayujyate /
tena anumīyate 'syāṃ pratītāveka eva bhedo dvidharmiko dṛṣṭa iti /
tasmādanyonyapratiyogikānekadharmikānekabhedaviṣayatvaṃ pratīterna vaktuṃ śakyamityata āha- tatreti //
tatraikavacanaṃ yattad viprāṇāṃ bhojanaṃ yathā

2.2.116

*7,629*
NYĀYASUDHĀ:
tatra anayorbheda ityādivākye, bhedadvaye vā /
bhojanamityekavacanaṃ yathā tathetyarthaḥ /
etena ekavacanena pratīterekārthaviṣayatvānumāne 'naikāntikatvaṃ samudāyaviṣayatvenānyathāsiddhiścetyuktaṃ bhavati /
avayavinastvekatve 'pi na kaściddoṣaḥ /
ākāśasya svāvayavairabhedavadavayavānāmapyabhedasya aṅgīkṛtatvāt /
paṭasya ca yādṛśena tantusamudāyenātyantābhedo 'bhihitaḥ sa eka eva /
vyatiṣaktānāṃ tantūnāṃ viśiṣṭākāro hyasau /
sa cāgantukatvāttantubhyo bhinnābhinna eva /
ekaikena tantunā sarvaiścabhede 'pi bhedasyāpi vidyamānatvānnānyonyābhedaprasaktiriti svayamevohyatāmiti noktam /
*7,631*
nanvevaṃ tarhi saṃyogāderapyekaikāśritatvaṃ na vaktavyam /
ayāvaddravyabhāvitvena bhedābhedābhyāmevoktākṣepasamādhānāditi /
satyam /
tathāpi vastusthitiriyamuktetyadoṣaḥ /
api cājasaṃyoge nāyaṃ samādhiḥ sambhavati /
sa eva nāsti pramāṇābhāvāditi cenna /
paramāṇoḥ ākāśādisaṃyogāṅgīkārāt /
so 'pi paramāṇukarmaja iti cenna /
prāgasayogaprasaṅgāt /
aṃśabhedānneti cenna /
svābhāvikasyānabhyupagamāt /
aupādhikasya ca nirākariṣyamāṇatvāt /
kiñcākāśamīśvareṇa saṃyujyate dravyatvādghaṭavat /
naca mūrtatvamupādhirviśeṣaṇavaiyarthyāt /
paricchinnaparimāṇavattvenaivālam /
paricchinnatvaviśeṣaṇaṃ tu vyarthameva /
ākāśamīśvareṇa na saṃyujyate amūrtatvādrūpavaditi cenna /
adravyatvasyopādhitvāditi /
*8,1*
idānīṃ sāmānyasyaikaikāśritatvamāha- nastvādikamiti //
naratvādikamapyevaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
evaṃ saṃyogādivadekaikavṛttītyarthaḥ /
sāmānyamapīti vaktavye brāhmaṇatvāderayāvaddravyabhāvitvenāpi tatra parihāraḥ sambhavatīti jñāpayituṃ naratvādikamityuktam /
upapādanaṃ ca naikaprakāramiti yogavibhāgaḥ /
kuto naratvādikaṃ prativyaktibhinnamityata āha- tattaditi //
... tattaddharmatayeyate
NYĀYASUDHĀ:
yathāhi nareṣūpalabhyamāneṣu tadīyaṃ rūpādikaṃ pratiniyatamupalabhyate /
tathā naratvādikamapi tattanniyatadharmatayaiveyate dṛśyate iti pratyakṣamuktam /
yadvā yo 'nekāśrito dharmo nāsāvekaikapratītau pratīyate, yathā dvitvādi /
pratīyate ca naratvādikamekaikapratītāvato nānugatamityanumānamanena sūcayati /
*8,4*
kiñca naratvādikaṃ nānekānuvṛttaṃ dharmatvādrūpādivat /
asyābhāsoddhāraṃ karoti- neti //
na sarvadharma eko 'sti ...
NYĀYASUDHĀ:
sarvadharmaḥ anekavṛttidharmaḥ /
tena dharmatvaṃ na bhagnavyāptikamiti śeṣaḥ /
pakṣadharmatā tu sphuṭaiveti /
nanvanekatvasaṅkhayā tāvadanekāśritā /
ekaikasmindvitvādeḥ /
śaṅkitumapyaśakyatvāt /
nahi dvitvādikamekaikapratītau pratīyate /
naca pratiyoginirūpyam /
dharmitayaivānekeṣāmanubhavāt /
ato dharmatvahetostatrānaikāntyamityata āha- samudāyastviti //
... samudāyastu bhinnagaḥ

2.2.117

NYĀYASUDHĀ:
samudāyo 'nekatvaṃ bhinnago 'nekāśritaḥ /
satyamanekatvasaṅkhayānekāśritā /
tathāpi tadanyatvena hetuviśeṣaṇādadoṣa iti bhāvaḥ /
sā cāpekṣābuddhijanyatvādayāvaddravyabhāvinī bhinnābhinneti nāśrayayorabhedāpattiḥ /
*8,6*
prābhākarāstvāhuḥ /
sādṛśyaṃ tāvadekamanekānugataṃ, tatra dharmatvahetovyarbhicāraḥ naca vācyaṃ sāmānyameva sādṛśyamataḥ pakṣe vyabhicāracodaneyamanupapanneti /
jātisaṅkaraprasaṅgāt /
asti hi kayościdaśvarāsabhavaktayoḥ sādṛśyaṃ, tatra yadi sādṛśyamaśvatvātparam tadā sarveṣāmapyaśvānāṃ rāsabhasādṛśyaṃ syāt /
yadi cāparaṃ tadā rāsabhavyaktāvapyaśvatvaṃ syāt /
evaṃ rāsabhatve 'pi vācyam /
na sādṛśyamaśvarāsabhavṛtti brūmaḥ /
kintu tadavayavṛtti /
dravyaguṇāvayavakarmavṛttīni sāmānyādeva hi sādṛśyanāmanyabhyupagacchāmo 'to na jātisaṅkaradoṣa iti cenna /
gaurgavayena sadṛśītyādivyavahārāṇāmamukhyatvaprasaṅgāt /
naca sāmānyaṃ pratiyoginirūpyam /
tannirūpyaṃ ca sādṛśyamiti sphuṭo 'nayorbheda ityata āha- etādṛśaṃ ceti //
etādṛśaṃ ca sādṛśyaṃ padārtheṣu pṛthak pṛthak
NYĀYASUDHĀ:
bhavatu sādṛśyaṃ sāmānyato bhinnaṃ tathāpi tatpadārtheṣu pṛthak pṛthageveti na tena dharmatvahetorvyabhicāraḥ /
etādṛśamiti tatroktahetvatideśaḥ /
nahi sādṛśyasyānekavṛttitve pramāṇasyānena sādṛśyamasyānena śuklāvimāvityādivadupapatteḥ /
anayoḥ sādṛśyamityādeścāsyānena sādṛśyamasyānena sādṛśyamityupapatteḥ /
ekavacanasyā (ca) viprāṇāṃ bhojanamityādivadupapannatvatpratiyogino dharmitvāsambhavācca /
ekāśritatve 'pi pratiyoginirūpyatvenaikaikapratītāvapi apratītisambhavācceti /
*8,10*
naratvādisāmānyasya prativyaktibhinnatve 'numānāntaramāha- ekasminniti //
ekasmin sa vinaṣṭe 'pi yato 'nyatraiva dṛśyate

2.2.118

NYĀYASUDHĀ:
ekasminnare naṣṭe tadāśritaṃ naratvaṃ tāvannaṣṭam /
tathāpi sa naratvalakṣaṇo dharmo 'nyatra narāntare dṛśyata eva yato 'to 'pi naratvādikamityuktena sambandhaḥ /
yadvā vinaṣṭaṃ vināśaḥ saha vinaṣṭena vartata iti savinaṣṭaṃ tasminvināśavatīti yāvat /
athavā'śrayeṇa saha vinaṣṭaṃ savinaṣṭaṃ tasminniti yojanā /
ayamatra prayogaḥ /
naṣṭānaṣṭavarti naratvaṃ bhedavat viruddhadharmāśrayatvācchāyā'tapavat /
nacāsiddho hetuḥ /
naṣṭāśrayasya naratvasya naṣṭatvāt /
anyasya tu dṛśyamānatvena avinaṣṭatvāt /
yadvedaṃ naratvaṃ vinaṣṭānnaratvādbhidyate 'vinaṣṭatvādghaṭavat /
yadi vā tannaratvamavinaṣṭānnaratvādbhidyate vinaṣṭatvādghaṭavaditi /
*8,12*
bhavedetadyadi vinaṣṭanarāśritamapi naratvaṃ vinaśyet /
nacaitadasti tasya nityatvādityata āha- kuta iti //
kuto bhasmatvamāptasya naratvaṃ punariṣyate
NYĀYASUDHĀ:
naṣṭanarāśritasyāpi naratvasya punaḥ sattvaṃ na niṣpramāṇakaṃ pratyakṣasiddhatvāt /
naṣṭānaṣṭanarāśritaṃ naratvaṃ tāvadekam /
taccāvinaṣṭe nare punarupalabhyate /
ata evānumānamapi bādhitaviṣayamityata āha- ekatva iti //
*8,13*
ekatve nāsti mānaṃ ca ...
NYĀYASUDHĀ:
syātedadyadyetayorekatve mānaṃ syāt /
naca tadastītyarthaḥ /
naca pratyabhijñānaṃ pramāṇam /
tasya svarūpataḥ pramāṇatvena sandigdhatvāt /
caśabdenānyonyāśrayatvaṃ samuccinoti /
ekatve hi punaḥ (tasya) sattvasiddhistatsiddhau caikatvasiddhiriti /
*8,13f.*
evaṃ sāmānyādīnāṃ pratyāśrayaṃ bhede pratyakṣānumānānyuktavā śrutimapyāha- śrutirapīti //
... śrutirapyāha sādaram

2.2.119

bhinnāśca bhinnadharmāśca padārthā akhilā api /
svaiḥ svairdharmairabhinnāśca svarūpairapi sarvaśaḥ

2.2.120

anivṛttavināśāstu dharmā ubhayarūpakāḥ /
na kenacidabhinno 'to bhagavān svaguṇairvinā

2.2.121

iti ...
NYĀYASUDHĀ:
āha sāmānyādīnāṃ pratyāśrayaṃ bhedamiti śeṣaḥ /
bhinnāḥ parasparato bhedavantaḥ /
anyonyaṃ bhinnā dharmā yeṣāṃ te bhinnadharmāḥ /
bhinnadharmā ityanenāśrayato 'pi bhedo 'bhihita iti śaṅkānirāsārthamuktam- svairiti //
svarūpairapi yathā bhagavānmatsyādibhiḥ /
svaiḥ svairdharmairabhinnāścetyasyāpavādo 'nivṛtteti /
anivṛtte 'pyāśraye vināśo yeṣāṃ te tathoktāḥ /
yathā'maghaṭaśyāmatādayaḥ /
ubhayarūpakā bhinnābhinnāḥ /
na kenaciditi śrutiḥ svaprakṛtamupasaṃharati /
atra sarvaśa ityādivacanāduktavivaraṇāccādaraḥ pratīyate /
*8,15*
nanu ghaṭāderāmadravyasyāgninā sambaddhasya, agnyabhighātānnodanādvā tadārambhakeṣu paramāṇuṣu, karmāṇyutpadyante /
tebhyo vibhāgāḥ, vibhāgebhyassaṃyogavināśāḥ /
saṃyogavināśebhyaḥ kāryadravyaṃ vinaśyati /
tasminvicaṣṭe paramāṇuṣvagnisaṃyogādauṣṇyāpekṣācchyāmādīnāṃ vināśaḥ /
punaranyasmādagnisaṃyogādauṣṇyāpekṣātpākajā jāyante /
tadanantaraṃ bhogināmadṛṣṭāpekṣādātmāṇusaṃyogādutpannapākajeṣvaṇuṣu karmotpattau teṣāṃ parasparasaṃyogāddvayaṇukādikrameṇa kāryadravyamutpadyate /
tatra ca kāraṇaguṇaprakrameṇa rūpādyutpattirbhavati /
tatkathamāmaghaṭaśyāmatvādīnāmayāvaddravyabhāvitvamucyate /
maivam /
atra pramāṇābhāvāt /
*8,19*
nodanādyutpattau karmotpattiḥ pramāṇam, karmasu vibhāgāḥ, teṣu pūrvasaṃyoganivṛttiḥ, tatra kāryadravyavināśaḥ, tatra ca pūrvarūpādiparāvṛttiḥ, tathā rūpādyantarotpattiḥ sthūladravyotpattau pramāṇam, sā tadavayavaparamparāyām, sā dvayaṇuke, tadutpattiḥ paramāṇusaṃyoge, sa ca tatkriyāyam, sā tadavayavaparamparāyām, sā tadavayavaparamparāyām, sā dvayaṇuke, tadutpattiḥ paramāṇusaṃyoge, sa ca tatkriyāyām, sādṛṣṭavadātmasaṃyoga iti cenna /
paramāṇuṣviva kāryadravyeṣu pūrvarūpādinivṛtterapūrvarūpādyutpatterupapatteḥ /
pārthivāvayavirūpādayaḥ svāśrayavināśādeva vinaśyanti avayavirūpāditvāt dagdhapaṭarūpādivat /
kāraṇaguṇebhya evotpadyante tata eva tadvadeveti cenna /
kvacitsatyāśraye 'pi rūpā(dīnāṃ vi)divināśe 'gnisaṃyogajatve ca virodhābhāvāt /
anyathā kāryadravyaṃ saṃyogavināśādeva vinaśyati kāryadravyatvāt dvayaṇukavadityādikamapi syāt /
*8,21f.*
nanvagnisaṃyogaḥ sarvāvayaveṣvasti na vā /
nacettatra rūpādivināśotpādāsambhavaḥ /
tathā cāvayavāvayavinorvilakṣaṇarūpādimattvaṃ syāt /
ādye 'gnyavayavānāṃ sarvatra praveśena avayavināśasyāvarjanīyatvamiti cet /
avayavidravyāṇāṃ sacchidratvena praveśopapatteḥ /
saṃsthānāpagamābhāvenāvayavivināśāyogāt /
tathāvidhasyaivodāhṛtatvādityalam /
*8,25*
evaṃ sāmānyasyānekavṛttitvaṃ pramāṇairapākṛtam /
tadayuktam /
tasyānekavṛttitvābhāve bādhakasadbhāvāt /
*8,26*
tathāhi /
sarveṣu gopiṇḍeṣu yadyanugatamekaṃ gotvasāmānyaṃ na syāt tadā tatra gośabdasaṅgatigrahaṇalakṣaṇā vyutpattirna syāt /
vṛddhavyavahāropadeśādinā hi vyutpattirbhavati /
naca pratipiṇḍaṃ vyavahārādikamasti /
teṣāmānantyena vyutpattāveva puruṣāyuṣaparyavasānaprasaṅgāt /
ato yatropadeśādikaṃ tatraiva vyutpattirvyavahāraśceti syāt /
atha vinaivaikena nimittenopadeśādyabhāve 'pi gopiṇḍāntare gośabda(saṅgatiṃ)saṅketaṃ gṛhṇīyāt /
tadāśvapiṇḍe 'pi kinna gṛhṇīyāt /
aviśeṣāt /
anugatagotve tu gośabdavṛttinimittatayopadeśādināvagate nāyaṃ doṣaḥ prāduṣyāt /
tasmādanekeṣvekaśabdasaṅgatigrahaṇānyathānupapattyānugatamekamabhyupagantavyameva /
*8,28*
nanu kathaṃ tarhi sāmānyarahiteṣu pṛthivyādiṣu bhūtamūrtādiśabdasaṅgatigrahaṇam /
ucyate /
tatrāpi bāhyaikendriyagrāhyaguṇāśrayatveyattāvacchinnaparimāṇatvādyupādhinibandhanaiva vyutpattiḥ /
upādhīnāṃ vyāvṛttatve 'pyanugatasāmānyāśrayatvena doṣābhāvāt /
*8,34*
kiñcānugatatantutvapaṭatvādisāmānyābhāve kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇaṃ na syāt /
tataśca kāryārthinaḥ kāraṇe pravṛttirna syāt /
*8,35*
kāyarkāraṇabhāve hyanvayavyatirekau vopadeśo vā pramāṇam /
naca vyāvṛtteṣu vastuṣvanvayavyatirekagrahaṇamupapadyate /
niyamavyabhicārayodurjñānatvāt /
*8,36*
upadeśaścānanteṣu na sambhavatyevetyuktam /
*8,37*
api ca vyāptijñānamapyanugatasāmānyābhāve 'nupapannaṃ syāt /
vyāvṛttavastūnāmanvayavyatirekāvagamānupapatteḥ /
*8,37f.*
sāmānyāpavādanyāyaścānugatasāmānyābhāve na bhavet /
dvayoḥ pramāṇayorekasvarūpaviṣayatve (hya)tvanyatarasyāprāmāṇyameva syāt /
bhinnaviṣayatve nāpavādaviṣayo 'sti /
asti ca tāvadgaurayamityanugatākārapratyayaḥ /
nacāsau vyāvṛtteṣu sambhavati /
bhrāntatvaprasaṅgāt /
nacaitatsavarmanyāpohanibandhanam /
tasyāpi pratipiṇḍaṃ vyāvṛttatvāt /
anugatatve vā kimaparāddhaṃ sāmānyena /
tathāca vidhirūpaḥ pratyayo 'pi samāhitaḥ syāt /
*8,40*
evaṃcāṅgīkārye gotvāderanugame nityatvamapyanivāryamityata āha- vyutpattirapīti //
... vyutpattirapi hi sādṛśyenaiva gamyate
NYĀYASUDHĀ:
apipadaṃ kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇādisamuccayārtham /
hiśabdo yasmādityarthe /
gamyate abhyupagamyate 'vagamyata iti /
asti tāvatsādṛśyaṃ nāma padārthāntaram /
gosadṛśo gavaya ityādyadhyakṣasiddhatvāt /
tenaiva copapadyate
vyutpattyādikam /
tasmānna tadarthaṃ gotvāderanugatatvaṃ kalpanīyam /
*8,41*
sādṛśyena tāvat śabdavyutpattiprakāraṃ darśayitumupakramate- sarveṣviti //
sarveṣu yugapacchabdaḥ sadṛśeṣu pravartate

2.2.122

*8,41f.*
NYĀYASUDHĀ:
bahavo hi śabdasaṅgatigrahaṇopāyāḥ /
tatra yadopadeśato vyutpadyate tadāyaṃ gaurityupadeśavākyaṃ vyāptigrāhakatayopayujyate /
katham /
sādṛśyopadhānena sarveṣu gopiṇḍeṣu yugapadekakālamayamityādiśabdaḥ pravartate /
ayaṃ gaurityasyāyametatsadṛśāḥ sarve 'pi gośabdavācya ityartho vaktrā abhipreyate /
śrotrā cāvadhāryata iti yāvat /
dvayorapi sārvatrikavyutpattikāmatvena vākyasyaikapiṇḍaviṣaya(ka)tvakalpanānupapatteriti bhāvaḥ /
*8,43*
yadyayaṃ gaurityādivākyaṃ naikapiṇḍamātraviṣayam /
kintvayaṃ caitatsadṛśāśca sarve gośabdavācyā iti vyāptiparaṃ tadā saṅgatigrahaṇottarakālaṃ gāmānayetyukte gośabdātsarvagopratipattiḥ syāt /
abhīṣyagopratipattistu jāyate sā kathamiti taṭasthasya codyaṃ pariharati- tathāpīti //
tathāpi prāptitastvekavacanācca viśeṣataḥ /
abhīṣyāvagatiśca syāc ... // MAnuv_2,2.122a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yadyapyupadeśo naikapiṇḍaviśeṣagocarastathāpi gāmānayetyukte 'bhīṣyagopiṇḍāvagatiḥ syādeva /
katham /
prāptito yogyatvāt /
atītānāgatānāmatyantaviprakṛṣṭadeśasthānāṃ gavāmānayanayogyatābhāvamālocya tatparityāga ityarthaḥ /
tarhi sannihitasarvagopratipattiḥ kuto na bhavati iti cenna /
gāmityekavacanāt /
tathāpi yasya kasyacidekasya gopiṇḍasya pratipattiḥ syāt /
nābhīṣyasyaiveti cenna /
śabalaṃ bahulāṃ kālākṣīmityādiviśeṣaṇāt /
etaduktaṃ bhavati /
gośabdādbhavatyeva sarvagopratipattiḥ /
kintu liṅgaprakaraṇādibalātpiṇḍaviśeṣe kāryapratipattiriti /
*8,45*
astvayaṃ gaurityādivākyaṃ vyāptiparam /
tataḥ kimityata āha- śaktiriti //
... chaktiḥ sādṛśyagā yataḥ

2.2.123

tādṛśo 'yaṃ ca tacchabda iti jñāpayati sphuṭam
NYĀYASUDHĀ:
yato vācakatvaśaktiḥ śabdasya sādṛśyagā sādṛśyasambandhinī sādṛśya(sya) vyāpiketi yāvat /
asmādvākyādavadhāriteti śeṣaḥ /
atastāṃ śaktiṃ tattadviṣayatayā sādṛśyaṃ sphuṭaṃ jñāpayati /
kathamityataḥ prayogaprakāraṃ darśayati- tādṛśa iti //
co yasmādityarthe /
ayaṃ paridṛśyamāno yasmāttādṛśa upadeśakāle sannihitena piṇḍena sadṛśastasmāt /
tacchabdaḥ sa śabdo yasya vācako 'sau tathoktaḥ /
itiśabdaḥ prakāravācī /
ayamatra samudāyārthaḥ /
vyutpattyarthaṃ tāvannānugataṃ kimapyaṅgīkaraṇīyam /
sādṛśyenaiva tadupapatteḥ /
naca vācyaṃ sādṛśyamapyanugataṃ cetkiṃ sāmānyenāparāddham /
vyāvṛttatve kathaṃ sārvatrikavyutpattyaṅgamiti /
nahi sādṛśyaṃ śabdaśaktiviṣayatayā pravṛttinimittatayā vā abhyupagamyate /
kinnāma liṅgatayā /
yathā hi gandhavattvaṃ na pṛthivīśabdavācyam, nāpi tatpravṛttinimittam, kintu pṛthivītvavatyā vyakteḥ pṛthivīśabdavācyatve liṅgameva /
tathā tete vyāvṛttāmapi tadavabodhe liṅgatayopayujyate /
tathā hi /
yadāyaṃ gaurityupadeśapūrvikā vyutpattistadā tadvākyaṃ vyāptigrāhakam /
ayaṃ caitanyasadṛśāśca sarve gośabdavācyā ityevamparatvāt /
vyavahārādipūrvikāyāṃ tu vyutpattau bhūyovyavahārādidaśarne sādṛśyavyāpyatāvagamo bhavati /
tataścaitadvākyādināvagatavyāptirityanumīyate"ayaṃ gośabdavācyo bhavitumarhati tatsadṛśatvāt yastatsadṛśassa gośabdavācyastathā cāyaṃ tatsadṛśastasmādgośabdavācyaḥ'; iti /
*8,49*
nanvatra ko dṛṣṭāntaḥ /
upadeśakāle sannihito gopiṇḍa iti cenna /
tasya tatsadṛśatvābhāvāt /
maivam /
dṛṣṭāntaniyamasya nirastatvāt /
naca sāsnādimattvameva liṅgamastu kiṃ sādṛśyeneti vācyam /
tasya gotvavatprativyaktivyāvṛttatvāt /
sādṛśyasya tu vyāvṛttatve 'pi pratiyoginirūpyatvenānugataphalasādhakatvānubhavāt /
sāsnādimattvasyāpi sādṛśyopahitasya liṅgatvamabhyupagacchāmaḥ /
naca vācyaṃ gosādṛśyamaśve 'pyastīti tatrāpi gośabdavācyatānumānaprasaṅga iti /
jātinimittatve 'pyevaṃ prasaṅgasya samānatvāt /
jātiviśeṣo nimittatayāṅgīkriyate yo 'vyabhicārīti cet /
tarhi sādṛśyaviśeṣa eva liṅgaṃ yo lakṣaṇabhūta iti vadāmaḥ /
*8,52*
etena kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇādikamapi samāhitaṃ veditavyam /
sādṛśyenaiva tadupapatteḥ /
antyaviśeṣe hi na kiñcidanugatamasti, nāpyanugatāśraya upādhiḥ /
tadbhāve dravyaguṇakarmavadatyantavyāvartakatvasvarūpahāniprasaṅgāt /
tathāpyasti tatra viśeṣaśabdavyutpattiḥ atyantavyāvṛ(tti)ttabuddhiṃ prati kāraṇatvāvadhāraṇamityādi /
tatra pareṇāpi lakṣaṇarūpaṃ sādṛśyamevādaraṇīyamiti /
*8,54*
evamanugatasāmānyānabhyupagamenaiva vyutpattyādikaṃ samarthitam /
yastu manyate anugatasāmanyenaiva vyutpattyādikaṃ nānyatheti tasya bādhakamāha- jātitaścediti //
jātitaścet kathaṃ tāsu ...
NYĀYASUDHĀ:
yadyanugatajātinimittaiva sarvatra vyutpattiḥ kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇādikaṃ ca syāt /
tadā tāsu jātiṣu kathaṃ jātyādiśabdavyutpattiranugatabuddhikāraṇatvāvadhāraṇaṃ, gotvaṃ nityaṃ jātitvādityādivyāptijñānamityādikaṃ syāt /
jātiṣu jātyabhāvena tatra vyutpattyādikaṃ na syādityarthaḥ /
*8,54*
yadi vaiyātyātkaścidbrūyāt"asti jātiṣvapi jātitvaṃ nāma jātistadvaśāttatra savarmupapadyate'; iti, taṃ pratyāha- tatra cediti //
*8,55*
... tatra cedanavasthitiḥ

2.2.124

NYĀYASUDHĀ:
yadi tatra jātiṣvapi jātitvaṃ nāma jātiraṅgīkriyate tadānavasthitiḥ syāt /
tathāhi gotvādijātiṣu jātiśabdapravṛttinimittaṃ yā jātitvaṃ nāma jātiḥ sā na tāvatsvarūpe vartate /
svavṛtteraprāmāṇikatvāt /
ataḥ svavyatiriktāsveva jātiṣu vartata iti vācyam /
tathāca svavyatiriktajātiṣu jātiśabdapravṛttāviyaṃ nimittaṃ syānna tu svarūpe 'pi /
atastasyāṃ tadvayatiriktāsu jātiṣvekasya jātiśabdasya pravṛttau nimittaṃ jātyantaramaṅgīkaraṇīyam /
tatrāpyevamevetyanavastheti /
nanu gotvādijātiṣu jātitvaprayukto jātiśabdaḥ /
jātitve tūpadeśādhīno bhavatu /
tasyā ekatvāditi /
maivam /
na hyasmābhiḥ sādṛśyamiva bhavatā jātiḥ (jāti)śabdapravṛttau jñāpakatayopeyate /
yena kvacidupadeśo niveśyate /
kintu nimittatayā /
tatropadeśopanyāsasya kvopayogaḥ /
*8,56*
sthānāntare 'pi bādhakamāha- tathaiveti //
tathaiva vyaktivijñānaṃ vyaktitvābhāvadūṣitam
NYĀYASUDHĀ:
yathā jātivijñānaṃ jātitvābhāvena dūṣitaṃ tathaiva vyaktivijñānaṃ vyaktīnāṃ vyaktiśabdavācyatvavijñānaṃ tannimittavyaktitvajātyabhāvena dūṣitam /
dravyaguṇakarmāṇi khalu vyaktaya ucyante /
naca tatra vyaktitvaṃ nāma sāmānyamasti /
sattayā parāparabhāvābhāvāt /
tasmāttatra vyaktiśabdavācyatvajñānaṃ na syāt /
mā bhūdvayatiriktaṃ vyaktitvaṃ sattaiva vyaktiśabdapravṛttau nimittaṃ bhaviṣyatīti cenna /
sāmānyasya paryāyapravṛttau nimittatvāt /
sadvayaktiśabdayoraparyāyatvāt /
anyathā saṃyogyādiśabdānāmapi dravyādiśabdaparyāyatvaṃ syāt /
*8,58*
nanu śabdamātrasya jātinimittatvātsattayā parāparabhāvaśūnyamapi dravyaguṇakarmasu vyaktitvamastyevetyato noktadoṣa ityata āha- yadīti //
yadi taccāsti tasyāpi viśeṣeṣvanavasthitiḥ

2.2.125

*8,58f.*
NYĀYASUDHĀ:
tarhi tasya vyaktitvasyāpi viśeṣeṣu vyaktiṣu praveśaḥ syāt /
tathā cānavasthitiriti yojanā /
tathā hi /
yaḥ śabdo 'nekavācakaḥ sa sarvo jātinimittaka iti svīkṛtya dravyaguṇakarmasu vyaktitvaṃ nāma jātiryadyaṅgīkriyate /
tarhi tasyāmanyāsu ca jātiṣu jātiśabdapravṛttaye jātitvaṃ jātiraṅgīkartavyā syāt /
omiti cet /
tarhi sā vyaktitvajātirapi jātitvajātiṃ prati vyaktiḥ syāt /
naca sā svarūpe vartate tato dravyāditraye tasyāṃ ca vyaktiśabdapravṛttyarthamaparaṃ vyaktitvamaṅgīkaraṇīyam /
tatra punarjātiśabdapravṛttaye jātitvamabhyupagantavyamiti sāpi tadāśrayatayā vyaktiḥ syāt /
tasyāṃ punarvyaktitvāntaramityevamanavastheti /
*8,60*
sthalāntare bādhakamāha- kathamiti //
kathaṃ svarūpatvamapi jñāyate 'nugataṃ yadi /
ekavyutpattiparyantamanavasthādidūṣitam // MAnuv_2,2.125a-d //
NYĀYASUDHĀ:
atra svarūpamityadhyāhartavyam /
tataścāyamarthaḥ /
yadyanugatasāmānyanibandhanaiva sarvatra vyutpattistadā sakalapadārthasvarūpaṃ svarūpaśabdavācyatayā kathaṃ jñāyate /
anugatasya svarūpatvasāmānyasyābhāvāt /
svarūpeṣu svarūpaśabdavyutpattirna syāditi /
nanu ca sarvasvarūpeṣvanugataṃ svarūpatvamaṅgīkriyate mayāto noktadoṣa ityata uktam"svarūpatvamapi yadyanugatamaṅgīkriyate tadā anavasthādidūṣitaṃ bhavati'; iti /
tathāhi /
sarveṣu svarūpeṣu yatsvarūpaśabdapravṛttinimittaṃ svarūpatvaṃ nāma sāmānyamabhyupagamyate, tadapi tāvatsvarūpeṇa /
naca tatra svayameva vartate /
ātmāśrayatvasyālaukikatvāt /
atastasminnanyeṣu ca svarūpeṣu svarūpaśabdapravṛttaye 'nyatsvarūpatvaṃ nāma sāmānyamaṅgīkāryam /
tadapi svarūpamevetyanavasthā /
ādipadenāntyaviśeṣasvarūpeṣu svarūpatvasāmānyamaṅgīkāryam /
tadapi svarūpamevetyanavasthā /
ādipadenāntyaviśeṣasvarūpeṣu svarūpatvasāmānyāṅgīkāre 'tyantavyāvṛttidhīhetutvaṃ na syāt /
samavāyābhāvasvarūpe ca sambandhābhāva iti jñātavyam /
anavasthādyaniṣyaprasaṅgasya viparyaye paryavasānaṃ sūcayati- ekavyutpattiparyantamiti //
ekaṃ kevalanugatasāmānyahīnamiti yāvat /
tasminvyutpattirekavyutpattistatparyantaṃ tāvadidaṃ dūṣaṇamupaplavata eva /
yāvadanugatasāmānyanibandhanaiva sarvatra vyutpattiriti pakṣaṃ parityajya sāmānyahīne 'pi vyutpattimaṅgīkuryādityarthaḥ /
anavasthādiparihārāyānugatasāmānyena vināpi vyutpattiraṅgīkaraṇīyeti bhāvaḥ /
*8,61f.*
nanvidaṃ sakalamapyasaṅgatam /
tathāhi /
yaduktaṃ"jātitaścetyuktaṃ tāsu'; iti, tattāvadasat /
jātiṣu jātyantarābhāve 'pi nityatve satyanekānugatatvenopādhinā jātiśabdavyutpattyupapatteḥ /
astu vā jātiṣu jātitvaṃ nāma jātiḥ /
na cānavasthā /
jātitve jātiśabdasya svarūpanibandhanatvopapatteḥ /
"tathaiva vyaktivijñānam'; ityetadapyasat /
vyaktitvābhāve 'pi jātivyañjakatvopādhinā dravyādiṣu vyaktiśabdapravṛttyupapatteḥ /
vyaktitvajātyaṅgīkāre 'pi nānavasthā /
vyaktitve vyaktiśabdasya svarūpanimittatvasambhavāt /
yadapi"katham'; ityādi tadayuktam /
pramāṇagamyatvopādhinaiva svarūpaśabdavyutpattyupapatteḥ /
svarūpatvābhyupagame 'pi nānavasthā /
tatra svarūpaśabdasya svarūpamātranibandhanatvāt /
antyaviśeṣeṣūpādhinibandhana eveti na rūpahāniḥ /
samavāyādau svarūpameva sambandha ityato na kaściddoṣa ityāśaṅkāṃ pariharannanugatasamānyadūṣaṇamupasaṃharati- kalpaneti //
kalpanāgauravāt tena yuktā nānugakalpanā

2.2.126

NYĀYASUDHĀ:
sarvatra vyāvṛttameva vācyaṃ śabdapravṛttau nimittaṃ ca /
vyutpattistu sādṛśyanibandhanetyekarūpakalpanena sarvasāmañjasye kvacidanugataṃ sāmānyaṃ nimittaṃ kvacidupādhiḥ kvacitsvarūpamevetyanekakalpane kalpanāgauravaṃ syādityarthaḥ /
tena bādhakasadbhāvena sādhakābhāvena ca /
nanvanugatatvābhāve kathaṃ gotvādikaṃ sāmānyam /
ananugatatve 'pi guṇakarmavadavāntarabhedasya kalpanīyatvāditi /
*8,64*
evaṃ samavāyaṃ svarūpato nirākṛtyedānīṃ yatsamavāyasya sarvatraikatvaṃ nityatvaṃ ca"tattvaṃ bhāvena'; iti sūtreṇoktam, tattvaṃ, samavāyasya sarvatraikatvaṃ nityatvaṃ ca, bhāvena, sattayā vyākhyātamiti /
tadapi nirāgikīṣurādau tāvadekatvaṃ nirākartuṃ pīṭhamāracayati- aupādhiketi //
aupādhikaviśiṣṭādyamapi tadvastu kiṃ tataḥ /
anyat ... // MAnuv_2,2.126a-c //
*8,65*
NYĀYASUDHĀ:
aupādhikaḥ pācakayājakādiḥ viśiṣṭo nīlāgnimadādiḥ /
ādyagrahaṇādupalakṣitagrahaṇam /
apiśabdo dūṣaṇāntarasamuccayārthaḥ /
tadvastūpādhyāditrayam /
kiṃśabdasyobhayataḥ sambandhaḥ /
tata upādhyāditrayāt /
vastvityetadaupādhikaviśiṣṭādyamityanenāpi sambaddhayate /
*8,65f.*
ayamarthaḥ /
samavāyasya sarvatraikatvaṃ vadatedaṃ tāvadvivicyatām /
eka eva puruṣaḥ pacanayajanādibhirupādhibhiravacchedakairdharmaiḥ pācako yājakaścetyādyabhidhīyate, sa pācakayājakādiraupādhiko 'rthaḥ kiṃ pacanādyupādhipuruṣatatsambandhebhyo 'nanya utānya iti /
tathā samānādhikaraṇaṃ vyāvartakaṃ viśeṣaṇam /
yathotpalasya nīlaṃ rūpaṃ parvatasya cāgniḥ /
vyadhikaraṇaṃ tu vyāvartakamupalakṣaṇam /
yathā nīlarūpagataṃ nīlatvamutpalasya /
*8,66*
anye tu kāyarpraveśāpraveśābhyāṃ viśeṣaṇopalakṣaṇayorbhedamācakṣate /
yathā lambakarṇa ānīyatāṃ citragurānīyatāmiti /
apare tu śābdasāmānādhikaraṇyābhyām /
yathā daṇḍī devadatto jaṭābhistāpasa iti /
kecitpunarvyavacchittisamaye sattvāsattvābhyām /
tatra viśiṣṭaṃ nīlamagnimānvā viśeṣaṇaviśeṣyatatsambandhebhyo 'nanyat anyadvā /
upalakṣitaṃ copalakṣaṇopalakṣyatatsambandhebhyo 'nanyat anyadveti /
tatrānyatvapakṣastāvadanubhavābhyupagamopapattiviruddhatvādasambhāvita eva /
nahi pācakādiḥ pacanāditrayātirikto 'nubhūyate /
naca yogyasyānanubhave sattvaṃ siddhayati /
nāpyagnimadādiḥ parvatādyatirikto 'nubhūyate /
atiriktatve caupādhikaviśiṣṭāderdravyādyantarbhāvāsambhavāt /
ṣaṭpadārthātirekaprasaṅgenābhyupagamavirodhaḥ syāt /
yadi caupādhikaviśiṣṭādyamatiriktaṃ syāt tadā pācakamānayetyukte puruṣādyānayanaṃ na kriyetetyādyupapattivirodhaḥ /
*8,70*
nanvavacchittiraupādhikatvaṃ, vyavacchittiśca vaiśiṣyayaṃ tritayādbhinnameveti cenna /
avacchitteranirūpaṇāt /
sā kimupādhisambandho vā puruṣasyaikatvaṃ vā svagato bhedo vā /
ādye na trayātirekaḥ /
dvitīye tvanaupādhikādaviśeṣaḥ /
tṛtīye tvasattvaprasaṅgaḥ /
vyavacchittirvaiśiṣyamiti cāyuktam /
tasyā nīlādipadārthatvābhāvāt /
sā hi vaiśiṣyayapratītiphalaviṣayatayā anubhūyate /
*8,71f.*
viśeṣaṇaviśeṣyasambandhāvagāhyekaṃ vā vijñānamaviralamanekaṃ vā viśiṣṭamiti kaścit /
yathā'ha"viśeṣaṇaṃ
viśeṣyaṃ ca tatsambandhaphalārpakam /
jñānarūpaṃ svasāmarthyādviśiṣṭamiti kīrtitam'; iti /
tanna /
viśiṣṭasya bāhyārthatayānubhavāt /
anyathā sādhyadharmaviśiṣṭaḥ pakṣaḥ /
so 'numānena prajñāpanīya ityādyayuktaṃ syāt /
tasmādatirekapakṣo 'nupapanna eva /
*8,74*
astu tarhyaipādhikaviśiṣṭādyaṃ tritayānanyadityata āha- tadeveti //
... tadeva cedagnimattvaṃ kiṃ tatra bhaṇyate

2.2.127

*8,74f.*
NYĀYASUDHĀ:
pratidattisaukaryāyodāharaṇaniṣṭhatayā matupā praśnaḥ kṛto 'gnimattvamiti /
dhūmādyanumānasādhyaṃ viśiṣṭamityarthaḥ /
aupādhikāderapyupalakṣaṇametat /
ayamarthaḥ /
agnimadādiviśiṣṭaṃ ca yadi viśeṣaṇaviśeṣyatatsambandhebhyo 'nanyadaṅgīkriyate /
tadāpi vaktavyam /
kiṃ tattritayamapi pratyekaṃ viśiṣṭamutā(tatra)nyatamam /
dvitīye 'pi kiṃ viśeṣaṇabhūto 'gnirevāgnimacchabdārthaḥ, uta viśeṣyarūpaḥ parvataḥ, atha sambandhaḥ saṃyogalakṣaṇaḥ /
saṃyogapakṣe 'pi kiṃ nirviśeṣaṇasaṃyogaḥ kiṃvāgninā saṃyogaḥ /
uttaratrāpi kimagnisaṃyogamātram /
uta parvatasyāgnisaṃyoga iti /
evaṃ pācakāderapi pacanāditrayānanyatve vikalpo draṣṭavyaḥ /
*8,76*
antyapakṣātiriktānsarvapakṣānapākaroti- agnīti //
agnisaṃyogamātraṃ ced bhavet tat siddhasādhanam
NYĀYASUDHĀ:
agnisaṃyogamātramiti sarvapakṣopalakṣaṇam /
cet agnimacchabdārtha iti śeṣaḥ /
tat dhūmavattvādyanumānamagniparvatasaṃyogānāṃ samastānāṃ vyastānāmagninā saṃyogasya cāgnimacchabdavācyaviśiṣṭatve dhūmānumānaṃ siddhasādhanaṃ syāt /
viśiṣṭasyānumānasādhyatvāt /
agnyāderviśiṣṭasya mānāntarata eva siddhatvāditi /
*8,77*
astu tarhi parvatasyāgninā saṃyogo viśiṣṭarūpo 'gnimacchabdārtho 'numānasādhya ityantimaḥ pakṣaḥ /
tatroktadoṣābhāvāt /
parvatamagnisaṃyogānāṃ samastānāṃ vyastānāmagnisaṃyogasya ca siddhatve 'pi parvatasyāgninā yaḥ saṃyogastasyānumānataḥ prāgasiddheriti śaṅkate- bhūdharasyeti //
bhūdharasyāgnisaṃyogo yadi ṣaṣṭhayartha eva kaḥ

2.2.128

NYĀYASUDHĀ:
agnimacchabdārtho viśiṣṭo 'numānasādhya iti śeṣaḥ /
dūṣayituṃ pṛcchati- ṣaṣṭhayartha iti //
parvatasyāgnisaṃyogasya ca siddhatve 'pi pavartasya yo 'gnisaṃyogaḥ sa na siddha ityataḥ sa eva viśiṣṭo 'gnimacchabdārtho 'numānavedya iti vadatā parvatasyeti ṣaṣṭhayā nirdiṣyaḥ sambandha eva viśiṣṭo 'gnimacchabdārtho 'numānavedya ityuktaṃ bhavati /
anyasya sarvasya siddhatvāt /
ṣaṣṭhayarthāśca sambandhā vaiyākaraṇairaneke gaṇitāḥ /
ataḥ ko 'tra sambandho vivakṣita iti praśnārthaḥ /
evaśabdaḥ tasyaiva prādhānyadyotanārthaḥ /
*8,78*
uttaraṃ śaṅkate samavāya iti /
samavāyo yadi hy ...
NYĀYASUDHĀ:
saṃyogo hi guṇaḥ parvataśca guṇī guṇaguṇinośca samavāyaḥ sambandha iti prasiddhamiti hiśabdārthaḥ /
ṣaṣṭhayartha iti vartate /
nirākaroti- asya ceti //
... asya caikatvāt siddhasādhanam
NYĀYASUDHĀ:
parvatāderivāsya samavāyasya ca siddhatvāditi śeṣaḥ /
siddhasādhanaṃ dhūmādyanumānamiti śeṣaḥ /
kathaṃ samavāyasya siddhatvamityata uktam- ekatvāditi //
yastantupaṭayoḥ samavāyaḥ sa eva hi parvatāgnisaṃyogayoḥ samavāyaḥ pareṇāṅgīkṛtaḥ /
tantupaṭayoḥ samavāyaśca pratyakṣeṇa vānumānena vā siddha eveti /
ayamatra samudāyārthaḥ /
yadyeka eva sarvatra samavāyaḥ syāttadā sarvānumānānāṃ siddhasādhanatā syāt /
yadyapi yāthārthyameva prāmāṇyaṃ tathāpi śabdavatparārthānumānasya parāpekṣayā pravṛttatvātsiddhasādhanatā doṣa eva /
*8,78f.*
tathā hi /
sarvamapyanumānaṃ na vastusvarūpamātraparam /
tasyāsiddhāvāśrayāsiddheḥ /
siddhau ca siddhasādhanatvāt /
kintu kenacidupahitaṃ vā viśiṣṭaṃ vopalakṣitaṃ veti vaktavyam /
tacca viśiṣṭādikaṃ na viśeṣaṇāditrayādanyadeveti yuktam /
anupalambhādibādhāt /
trayānanyatve 'pi na viśeṣaṇamātram /
tasya anumānātprāk siddhatvāt /
asiddhau cāprasiddhaviśeṣaṇatvāpatteḥ /
agnerevāgnimacchabdārthatve matupo vaiyarthyāpatteśca /
nāpi dharmisvarūpamātram /
uktadoṣāt /
parvato 'gnimānityetayerekārthatvāpatteśca /
naca sambandhamātram /
saṃyogo hi kvacitsambandhaḥ syāt yathāgniparvatayoḥ /
kvacitsamavāyaḥ yathā rāsadrūpānumāne /
dvāvapi svarūpataḥ siddhāviti siddhasādhanameva /
saṃyogamātrasya siddhatve 'pyagnyādisaṃyogaḥ sādhya ityapi na vācyam /
tasyāpi mahānasādau siddhatvāt /
atha parvatāderagnyādisaṃyogaḥ sādhyaḥ /
atrāpi vivektavyam /
kasyātrāsiddhayā sādhyatvamiti /
anyasyāsambhavāt /
ṣaṣṭhayarthasya samavāyasyeti vaktavyam /
sa ca sarvatraika eva cetpunaḥ siddhasādhanataiva syāt /
ataḥ sarvānumānocchedaprasaṅgātsarvatra samavāyaikyamayuktamiti /
*8,80*
nanu tantuṣu paṭādisamavāyaḥ parvatāgnisaṃyogādisamavāyaśca yadyapi svarūpeṇaika eva, tathāpi tantupaṭādiparvatāgnisaṃyogādyupādhinimittaḥ samavāyasya bhedo 'pyasti /
tataḥ siddhatve 'pi sādhyatvamupapadyata ityata āha- yadīti //
yadyasyaupādhiko bhedaḥ kuta ekatvamiṣyate

2.2.129

NYĀYASUDHĀ:
yadi asya samavāyasya sādhyatvasiddhayarthamaupādhiko bheda iṣyate tadaikatvaṃ kuta iṣyate /
samavāyasyaikatvaṃ hi na saṅkhayāviśeṣaḥ /
nirguṇatvāt /
kintvabhedaḥ /
naca bhedābhedau kvāpi pareṇāṅgīkṛtau /
tasmātsamavāye bhedasyāṅgīkṛtau tadviruddho 'bhedo nāṅgīkartumucita iti /
nanu svābhāvikamekatvaṃ svābhāvikenaiva bhedena viruddhayate na punaraupādhikena /
svabhāvataḥ abhinne 'pi gaganādāvaupādhikabhedadarśanāt /
samavāye caupādhika eva bhedo 'bhyupagataḥ /
tatkathaṃ svābhāvikaikatvāṅgīkāro 'nucita ityata āha- neti //
*8,80f.*
nānirvācyaṃ hi teneṣyamata aupādhikānyayoḥ /
satyatvāt ko viśeṣaḥ syān ... // MAnuv_2,2.129a-c //
*8,81*
NYĀYASUDHĀ:
viruddhābhimatayoravirodho hi kālabhedena bhavati /
yathā tatraiva bhūtale tasyaiva ghaṭasya bhāvābhāvayoḥ /
deśabhedena vā /
yathā tadaiva tasyaiva ghaṭasyāstitvanāstitvayoḥ /
vyaktibhedena vā /
yathā tatraiva bhūtale yadaikasya ghaṭasya bhāvastadaiva ghaṭāntarasyābhāvaḥ /
pāramārthikatvāpāramārthikatvābhyāṃ vā /
yathā gagane rūpatadabhāvayoḥ /
tatra tāvatsamavāye 'bhedabhedayornādyaṃ vidhātrayaṃ sambhavatīti parasyāpi sampratipannam /
nāpi caturthī vidhā sambhavati /
samavāyabhedasyāpāramārthikatvamasattvamanirvācyatvaṃ vā /
ādye siddhasādhanatvaṃ tadavasthameva /
dvitīye tvidamupatiṣṭhate /
hi yasmāttena vaiśeṣikādinānirvācyaṃ vastu neṣyamato 'sattvānirvācyatvābhāvādaupādhikasya svābhāvikasya ca satyatvātko viśeṣaḥ syāt /
aupādhikasyāpi svābhāvikavatsatyatvātpāramārthikatvāpāramārthikatvalakṣaṇasya virodhaśāntihetoḥ abhāvavādaupādhikatvādyuktayā na kiñcitkṛtaṃ syāditi bhāvaḥ /
*8,82*
iṣyate samavāyabhedasyānirvācyatvaṃ mayā cettadā ko doṣa iti cedapasiddhānta ityāha- māyeti //
... māyāvādyanyathā bhavet

2.2.130

NYĀYASUDHĀ:
anirvācyavastvaṅgīkāre vaiśeṣikādirapi māyāvādī bhavedityarthaḥ /
nanu prakārabhedenāpi virodhaśaśantirbhava(viṣya)ti /
yathā tatraiva tadaiva nīlapaṭasadbhāve 'pi pītapaṭābhāvaḥ /
tathā samavāye 'pyaupādhiko bhedo na svābhāvikamabhedaṃ viruṇaddhītyata āha- upādhīti //
upādhijanyaṃ tadgamyamiti vaupādhikaṃ bhavet
NYĀYASUDHĀ:
upādhiśabdāttṛtīyāsamarthājjanyagamyayoḥ śeṣike ṭhaki kṛte sati aupādhikamiti bhavati /
tataḥ kimityata āha-ubhayatreti //
ubhayatrāpyanantāḥ syuḥ samavāyā itastataḥ
NYĀYASUDHĀ:
evaṃ sati samavāyabhedasyaupādhikatvaṃ nāmopādhijanyatvaṃ vopādhigamyatvaṃ vā vaktavyam /
tathāca pakṣadvaye 'pyanantāḥ samavāyāḥ syuḥ /
tatkathamityata āha- itastata iti //
sarvadeśakālagatānāmavayavāvayavyādyupādhīnāmanantatvāditi śeṣaḥ /
upādhīnāmanantatve 'pi samavāyānantyaṃ kuta ityata āha- bhinnatvamiti //
bhinnatvaṃ caiva teṣvasti ...
*8,82f.*
NYĀYASUDHĀ:
co yasmādityarthe /
nahyaupādhiko bhedo nāmopādhīnāmeva bhedaḥ /
tathā sati samavāyasyeti na syāt /
uktadoṣaparihāraśca na bhavet /
kintu teṣu samavāyeṣvevopādhijanyaṃ tadavagamyaṃ vā bhinnatvamasti /
bhedahetavaścopādhayo 'nantā iti kathaṃ na samavāyānantyam /
tathāpyaupādhikameva tadānantyamityuktasya kimāyātamityata āha- ka iti //
*8,83*
... ko viśeṣa upādhige

2.2.131

NYĀYASUDHĀ:
upādhigastatsambandhī aupādhika iti yāvat /
aupādhikabhede ko viśeṣo yenāsāvabhedaṃ na viruṇaddhītyarthaḥ /
*8,84*
etaduktaṃ bhavati /
nīlapaṭasadbhāve 'pi pītapaṭābhāva ityatra hi yadi viśiṣṭaviṣayau vidhiniṣedhau, tadā bhinnaviṣayatvena virodhābhāvaḥ /
nīlapītapaṭayorbhinnatvāt /
nacaivaṃ prakṛte /
bhedaviśeṣābhāve 'pi bhedāntarābhyupagamāpatteḥ /
tathā caikatvoktirayuktaiva /
nahi pārthivaparamāṇau rūpādayo 'gnisaṃyogajā na tvāpyaparāmāṇurūpādaya iva svābhāvikā ityetāvatā rūpādirahito 'sau bhavati /
yadi ca viśeṣaṇaviṣayau tadā samavāye bhedo 'styeva /
sa tu sambandhibhirupādhibhiḥ kṛto na tvakṛtrima ityuktaṃ syāt /
tathāca ghaṭādibhedena tulya iti riktaivābhedoktiḥ /
upādhīnāṃ ca sarvadānapāyānna bhedasyāgantukatvaṃ yuktamiti /
*8,86*
upādhigamyamaupādhikamiti pakṣamaṅgīkṛtyoktadoṣābhāvaṃ śaṅkate- avidyamāna eveti //
avidyamāna evānyaḥ samavāyo 'dhigamyate /
upādhinā ... // MAnuv_2,2.131a-c //
*8,86f.*
NYĀYASUDHĀ:
satyamupādhigamyatvādaupādhikaḥ samavāyabhedo 'dhigamaśca na pramā /
yenāsau bhedaḥ pāramāthirkaḥ syāt /
kintu vibhrama eva /
nacaivaṃ bhedasyāsttvaprāptyā siddhasādhanatātādavasthyamiti vācyam yato 'vidyamāna evānyaḥ samavāyo 'dhigamyate tattadupādhineti brūmaḥ /
yathā aṅgulyavaṣṭabdhanayanādyupādhivaśādavidyamāna eva dvitīyaścandro 'dhigamyate /
tathā taistaiḥ sambandhilakṣaṇopādhibhiravidyamānā evāneke samavāyāḥ pratīyante /
ta ete samavāyā aupādhikabhedābhinnā ityucyante /
ta eva cāgnimadādiśabdavācyā anumānasādhyā viśiṣṭākārāḥ /
tathā ca na samavāyaikatvahāniḥ /
candravadāropitānāmanekatve 'pyanāropitasyaikatvāvirodhāt /
nāpyanumānānāṃ siddhasādhanatā /
tathāvidhasamavāyānāṃ prāgasiddhatvāditi /
pariharati tadgamakamiti /
*8,87*
... tadgamakamanumānaṃ na mā bhavet

2.2.132

NYĀYASUDHĀ:
yadyapyasminpakṣe na siddhasādhanaṃ dhūmādyanumānam /
tathāpi tadgamakamavidyamānasamavāyasattāṃ pratipādayadanumānajātaṃ dahanaśaityānumānamiva bādhitaviṣayatayā na pramāṇaṃ bhavet /
upalakṣaṇaṃ caitat /
upādhīnvinā samavāyāvabhāsasya kvāpyabhāvātsarvatrāpi tasyāvidyamānataiva syādityapi draṣṭavyam /
tadevaṃ sarvānu(dhūmādyanu)mānānāṃ siddhasādhanatvādiprasaṅgānna samavāyaikyamupapannamiti /
etaccopalakṣaṇam /
āgamāpanhavaśca samavāyaikye syāt /
padārthānāṃ tatsaṃsargāṇāṃ ca sikatāvadviśakalitānāṃ siddhatvāt /
*8,88*
idānīṃ samavāyasya nityatvaṃ nirākaroti- evameveti //
evamevāsataḥ sattasamavāyo janirmatā
NYĀYASUDHĀ:
yathā samavāyasya sarvatraikatvāṅgīkāre sarvānumānānāṃ siddhasādhanatvādiduṣṭatvamuktam /
evameva tannityatvābhyupagame prāgasataḥ sattāsamavāyo janirduṣyā matā /
samavāyanityatve na kasyāpi janiḥ syādityarthaḥ /
tatkathamityata āha- tatrāpīti //
tatrāpi hyuktadoṣāṇāṃ naiva kiñcinnivārakam

2.2.133

*8,88f.*
NYĀYASUDHĀ:
uktadoṣāṇāṃ siddhasādhanatvādīnām /
tathāhi /
prāgasataḥ sattāsamavāyo janiriti pareṇa janilakṣaṇamabhihitam /
tatra yadi samavāyo nityaḥ syāttadā tallakṣaṇā ghaṭajaniḥ prākkulālādivyāpārādastīti tadarthasya tasya siddhasādhanatā syāt /
jñaptau hi siddhasyāpi sādhanaṃ ghaṭate /
kintu kvacidanapekṣatvamityeva /
kṛtau tu prāksiddhasya sādhanamevāśakyamiti kulālādivyāpārasya niṣphalatvaṃ syāt /
atha samavāyasya nityatve 'pi prāgasataḥ sattāsamavāyaḥ sādhyaḥ asto ko doṣa iti cenna /
samavāyaikyavyāghātāt /
aupādhikaḥ samavāyasya bheda iti cet /
yathāsambhavaṃ sarvamuktamanusandheyam /
nahi prāgasadviṣayo vyāpāraḥ sambhavati /
tasya satkāraṇātiriktakartavyābhāvāt /
satkāraṇasya sattāsamavāyānatirekāt /
svarūpalābhaḥ kulālādivyāpārasādhya iti cet /
evaṃ tarhi kimapareṇa sattāsamavāyena /
tadevaṃ samavāyasyaikatvanityatve sarvathāpyayukte iti /
yadvā samavāyanirākaraṇaprasaṅgātparoktaṃ viśiṣṭāderjaneśca svarūpaṃ tanmatāsāmāñjasyapradarśanāyaupādhiketyādinā nirākṛtaṃ(ca) veditavyam /
*8,91*
nanvetatsarvaṃ vyāhatam /
yuṣmābhirapi lokavedavyavahāraṃ paripālayadbhirviśiṣṭādeḥ aṅgīkaraṇīyatvāt /
tatrāpyuktadoṣānuṣaṅgādityato viśiṣṭādinirūpaṇe tāvaddoṣābhāvaṃ svamate darśayati- asmaditi //
asmatpakṣe viśeṣasya sarvatrāṅgīkṛtatvataḥ /
nāsti doṣaḥ kvacid ... // MAnuv_2,2.133a-c //
NYĀYASUDHĀ:
viśiṣṭākāro na viśeṣaṇaṃ nāpi sambandhaḥ /
kinnāma viśeṣyam /
naca tanmātram /
dvividho hi viśiṣṭākāraḥ /
yāvadviśeṣyabhāvyayāvadviśeṣyabhāvī ca /
tatrādyo viśeṣyeṇātyantābhinnaḥ /
yatheśvaraḥ svarūpeṇa sarvajñaḥ /
evaṃ yatra yatra viśeṣaṇasambandho yāvadviśeṣyabhāvī tatra tatra viśiṣṭaprakāro 'pi tathābhūto viśeṣyeṇātyantābhinno draṣṭavyaḥ /
tathāpi viśeṣasya bhedapratinidheḥ sarvapadārtheṣvaṅgīkṛtatveneśvaraḥ sarvajña ityaparyāyaśabdapravṛttyādyanupapattidoṣo nāsti /
īśvara eva sarvajña ityabhedastāvatpramitaḥ /
bhede tu na niravakāśaṃ pramāṇamastīti /
*8,91f.*
dvitīyastu viśeṣyeṇa bhinnābhinnaḥ /
yathā pavartenāgnimān /
yathā hi saṃyogaviśeṣasacivāstantavaḥ paṭākāreṇa pariṇamante /
tathā'gantukaviśeṣaṇasambandhādviśeṣyasvarūpaṃ viśiṣṭākāreṇa pariṇamate /
tatra yadyapi bhedābhedau vastunaḥ svarūpabhūtau tathāpyasmatpakṣe viśeṣasya sarvatrāṅgīkṛtatvato na saṅkaradoṣaḥ /
tadidamuktam- kvaciditi //
atyantābhedasthale bhedābhedasthale cetyarthaḥ /
*8,94*
yadvā kvacidityaupādhikāditraya ityarthaḥ /
tasyāpyuktaprakāratvāt /
etena bhedahīne 'pyākāśādāvaupādhiko bhedo dṛṣṭa itya(pya)pāstam /
viśeṣanibandhanānāmevākāśādyaṃśānāṃ ghaṭādyupādhibhiḥ sphuṭīkaraṇāditi /
janinirūpaṇe doṣābhāvaṃ svamate darśayati- asmaditi //
viśeṣasya pariṇāmasya janitvenāṅgīkṛtatvato na kaściddoṣo 'stīti yojanā /
mṛdādīnāṃ ghaṭādyākārāpattireva ghaṭādijanirna tu samavāya ityarthaḥ /
*8,95*
syādetat /
kvacidbhāvo viśeṣyo viśiṣṭākāraścābhāvo dṛśyate /
yathā ghaṭo na jānāti prakṛtirna kartrīti /
kvaciccābhāvo viśeṣyo viśiṣṭākārāśca bhāvaḥ pratīyate /
abhāvo 'sti /
abhāvaḥ prameya iti /
naca vidhiniṣedhātmanorbhāvābhāvayorabhedo yujyate /
tatkathaṃ viśeṣyābhinnaṃ viśiṣṭamucyata ityata āha- bhāvo hīti //
... bhāvo hyabhāvaśca sa eva hi

2.2.134

NYĀYASUDHĀ:
kvacidityanuvartate /
yo bhāvaḥ sa eva kvacidabhāvo bhavati /
yaścābhāvaḥ sa eva kvacidbhāvo bhavatītyetadubhayaṃ prasiddhamevetyarthaḥ /
vākyārthadvayaprasiddhidyotanārthaṃ hiśabdadvayam /
tatkathamityata āha- abhāvasya ceti //
abhāvasya ca dharmāḥ syurbhāvāsteṣāṃ ca te 'khilāḥ
NYĀYASUDHĀ:
asti tāvadidaṃ yadabhāvasyāpi bhāvā dharmāḥ syustathā teṣāṃ ca bhāvānāṃ ca te 'bhāvā dharmāḥ syuriti /
akhilā iti bahutvopalakṣaṇam /
etadapi nāṅgīkaromītyata āha- pratyakṣeti //
pratyakṣamānataḥ sarvametanno vāraṇakṣamam
NYĀYASUDHĀ:
pratyakṣagrahaṇamupalakṣaṇārtham /
yasmādabhāvasyāpi bhāvā dharmāḥ santi bhāvasya cābhāvā ityetatsarvaṃ pratyakṣādipramāṇataḥ siddham /
ato na vārayituṃ śakyam /
*8,97*
astvabhāvabhāvayorbhāvābhāvadharmavattvam /
tathāpi bhāvasyābhāvatvamabhāvasya ca bhāvatvaṃ kvacidastītyatra kimāyātamityata āha- sarva iti //
*8,98*
sarve bhāvā abhāvāśca padārthāstena sarvadā

2.2.135

NYĀYASUDHĀ:
yato 'bhāvābhāvayorbhāvābhāvadharmavattvaṃ siddham /
siddhaśca dharmadharmiṇorabhedatvena kāraṇatvena sarve bhāvāḥ padārthā abhāvāśca bhavanti /
abhāvaśca sarve padārthā bhāvā bhavantītyuktamupapannamityarthaḥ /
yadyevaṃ bhāvasyāpyabhāvatvamabhāvasya ca bhāvatvaṃ tarhi dravyādayo bhāvā eva prāgabhāvādayastvabhāvā eveti sarvatra prasiddho bhāvābhāvavibhāgaḥ kathamityata āha- tathāpīti //
tathāpi prathamaṃ buddheryo niṣedhasya gocara ḥ /
so 'bhāvo vidhibuddhestu gocaraḥ prathamaṃ paraḥ

2.2.136

NYĀYASUDHĀ:
niṣedhasya buddheriti sāmānādhikaraṇyam /
paro bhāvaḥ /
yadyapyeṣo 'rthaḥ prāgevoktastathāpi prasaṅgātpunaḥ smārita ityadoṣaḥ /
*8,99*
abhāvabhāvayorbhāvābhāvadharmavattvaṃ pratyakṣādisiddhamityuktam /
tatkathamityata āha- tasmāditi //
tasmāt pradhvastabhedādi sadityevāvagamyate
NYĀYASUDHĀ:
pradhvastaṃ pradhvaṃso bhedaḥ pṛthaktvam /
ādipadena prameyatvādigrahaṇam /
yasmādabhāvasya bhāvadharmatvamasti /
tasmādeva hi pradhvaṃsābhāvādeḥ pṛthaktvaprameyatvādibhāvadharmajātamastyevetyavagamyate /
pratyakṣādineti yojanā /
pradhvaṃsaḥ prāgabhāvādvā ghaṭādvā pṛthak prameyo 'bhidheyaścetyavagamyate /
abhāvasya (ca)dharmānabhyupagame tadvirodhaḥ syāditi brūmaḥ /
ghaṭaḥ paṭo na bhavatīti bhāvasyānyonyābhāvadharmatvaṃ sphuṭatvānna pradarśitam /
evamabhāvayorbhāvābhāvātmakatvaṃ sāmānyataḥ prasādhya prakṛte yojayati- astīti //
astyabhāvo 'sti ca dhvaṃso dehābhāvaśca bhasmatā

2.2.137

ityādi yujyate sarvaṃ ...
*8,99f.*
NYĀYASUDHĀ:
tasmādityanuvartate /
yata evamabhāvasya bhāvatvaṃ bhāvasya cābhāvatvamupapāditam /
tasmādabhāvo 'sti pradhvaṃso 'sti /
dehābhāvo bhasmatetyabhāvasya viśeṣyatvaṃ bhāvasya ca viśiṣṭatvaṃ tayoścābhedastathā ghaṭo na jānātīti bhāvo viśeṣyo 'bhāvaśca viśiṣṭākārastayoścābheda ityuktaṃ yujyata ityarthaḥ /
*8,100*
yadi bhāvābhāvayorekatvaṃ na viruddhaṃ tadā ghaṭo 'pi svābhāvātmā kinna syādityata āha pratyakṣāditi /
... pratyakṣādipramāṇataḥ
NYĀYASUDHĀ:
siddhamiti śeṣaḥ /
bhāvābhāvayorviśeṣyaviśiṣṭayoraikyaṃ pratyakṣādipramāṇasiddhaṃ natu ghaṭatadabhāvayoḥ /
ato nātiprasaṅga ityarthaḥ /
yadvā bhāvābhāvayordharmadharmibhāvo dharmadharmiṇośca abhedaḥ prāmāṇika ityetatkiṃ bhāvābhāvayorviśeṣyaviśiṣṭayoraikyasyopapādakaṃ kiṃvā sambhāvanāhetuḥ /
ādye tūkto 'tiprasaṅgaḥ /
dvitīye sādhakaṃ vācyamityatredamuktam /
anena kvacidityuktaṃ vivṛtaṃ bhavati /
*8,101*
athavā bhāvo hītyādinā pariṇāmavādaḥ prapañcyate /
tathāhi /
kecitpariṇāmavādinaḥ sata evābhivyaktiṃ janimāhuḥ /
tadvyudāsārthamāha- bhāvo hīti //
atra bhāvābhāvaśabdau sadasatparau /
yaḥ kāraṇatvābhimato mṛtpiṇḍaḥ sa kāryaghaṭātmanābhāvaḥ sa eva tadātmanā bhāvaśca /
yadvā sa ghaṭaḥ prāgutpatterbhāvaḥ san, sa eva tadabhāvo 'saṃśca /
athavā yaḥ kulālādivyāpārātprāgabhāvo ghaṭātmanāsanmṛtpiṇḍaḥ sa eva tadanantaraṃ bhāvo ghaṭātmanā san bhavatīti /
etaduktaṃ bhavati /
kāryaṃ kāraṇena bhinnābhinnam /
tata eva prāgutpatteḥ sadasat /
ataḥ kāraṇaṃ prākkārakavyāpārādakāryātmakaṃ satkāryarūpatāmāpadyate yatsā janiriti /
nanvekasyaiva bhinnatvamabhinnatvaṃ ca sattvamasattvaṃ ca viruddhamityato yathaikasyaiva bhāvatvamabhāvatvaṃ ca na viruddham /
tathaitadapītyādau sambhāvanāṃ tāvadupadarśayannekaikasya bhāvatvamabhāvatvaṃ ca upapādayati- abhāvasyeti sārdhaślokadvayena /
pūrvavadeva vyākhyānam /
*8,101f.*
astviyaṃ sambhāvanā /
niścāyakaṃ kimityato bhedāsattvayoḥ pareṇāpyaṅgīkṛtatvādabhedasattve pramāṇena sādhayati- tasmāditi //
pradhvastasya ghaṭāderbhedaḥ pradhvastabhedaḥ /
ādipadenānutpannasya kārakatvaṃ gṛhyate /
"naṣṭānāmapi vastūnāṃ bhedo naiva vinaśyati'; iti yatpradhvastabhedasya sattvamavagamyate yacca ghaṭo jāyate ghaṭaṃ janayatītyanutpannasyāpi kartṛtvaṃ karmatvaṃ(ca) vā /
tattasmātkāryasya kāraṇābhedātprāgutpattervināśottaraṃ ca sattvādeva hi yujyate /
nahyatyantāsattvamāpannasya svarūpabhedaḥ sanniti yujyate /
nāpyatyantāsataḥ kārakatvam /
naca kāryasya pṛthageva sattvamasti /
anupalambhāt /
ataḥ sattvaṃ kāraṇābhedaścāṅgīkaraṇīyaḥ /
naca vinaiva bādhakenopacāratvakalpanā yuktā /
atiprasaṅgāt /
tadidamuktamavagamyata eveti /
na kevalaṃ vyavahriyata ityarthaḥ /
abhāvasya ca bhāvāḥ syurdharmāste ca pratyakṣādipramāṇasiddhatvādyujyanta eva na tu nirākaraṇārhā ityuktam /
tadviśadayati- astīti //
ādipadena ghaṭāderbhāvasya paṭānyonyābhāvadharmatvaṃ gṛhyate /
*8,105*
syādetat /
anyonyābhāvasya bhāvadharmatve 'pi tasya bhāvātpṛthaktvena kathaṃ bhāvasyāpyabhāvatvamucyate /
anyonyābhāvasya bhedatvādbhedasya ca svarūpatvāṅgīkārāditi cenna /
svarūpabhedasyānyonyābhāvātiriktatvāt /
yaccoktamabhāve 'pi pṛthaktvamastīti tadasat /
pramāṇābhāvāt /
svarūpabhedenaivāsaṅkaropapatteḥ /
pṛthaktvasya ca svarūpabhedātiriktatvādityata āha- anyonyeti //
anyonyābhāvabhedau ca pṛthaktavaṃ ca pṛthak pṛthak

2.2.138

yat kalpayanti taccaiva kalpanāgauravād gatam
*8,106*
NYĀYASUDHĀ:
pṛthak pṛthagvibhinnānītyarthaḥ /
caśabdo dūṣaṇāntarasuccayārthaḥ /
gataṃ prāgeva nirākṛtam /
anena punaruktidoṣaḥ parihṛto bhavati /
kathaṃ kalpanāgauravādikamityata āha- paryāyatveneti //
paryāyatvena te śabdā jñāyante sarva eva hi

2.2.139

NYĀYASUDHĀ:
kramaprayojyatvenetyarthaḥ /
sarva eva laukikā vaidikāśca /
*8,107*
atra māyāvādinaścodayanti /
svarūpabhedānatiriktayoranyonyābhāvapṛthaktvayorbhāvābhāvadharmatvopalambhātsarvapadārthānāmapi bhāvābhāvātmatāsiddhiriti yaduktaṃ tadayuktam /
bhedasya vastusvarūpatvānupapatteḥ /
tathāhi /
bhedastāvadvidāraṇātmā /
bhidirvidāraṇa iti vidāraṇārthabhididhāturūpatvādbhedaśabdasya /
tasya ca vidāraṇātmano bhāvasvabhāvatve tasyāpi vidāraṇaṃ syāt /
tathā tadekadeśānāmapi bhedaḥ svabhāva iti tatrāpa vidāraṇaṃ bhavedityanena krameṇa sarvaśūnyatā syāt /
kiñca bhedasya vastusvarūpatve na tatraikatā samaveyāt /
abhedaikārthasamavāyinyā ekatāyā bhedena virodhāt /
ekatvābhāve 'nekatvamapi na syāt /
tatsamāhararūpatvāt tatkāryatvādvā tasya /
ekatvānekatvavikalaṃ ca śūnyamevāpadyate /
*8,107f.*
api ca yadi bhedo vastusvarūpaṃ syāttadā pratiyogyanapekṣaḥ prasajyeta /
svarūpasyānapekṣatvāt /
nahi ghaṭātpaṭasya bheda itivat ghaṭātpaṭa iti pratītirasti /
ghaṭo bhinno ghaṭasya bheda iti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasambandhapratibhāso 'pi bhedasya vastusvarūpatve dugharṭaḥ syāt /
nahi svayameva svasya viśeṣaṇaṃ sambandhi vā bhavati /
saṃśayaviparyayau caivamucchidyeyātam /
bhedāgrahanimittarau hi tau bhavataḥ /
tatra yadi dharmiṇamavagāhya tau bhavatastadā tatsvabhāvabhūto bhedo 'pi gṛhīta iti kva tayoravakāśaḥ /
na cennirviṣayatvātsutarām /
yadi cāsmadayaṃ bhinna iti pratiyogighaṭitatayā pratīyamāno bhedo vastunaḥ svarūpaṃ syāt /
tadā tasya saparikarasya bhedasya svarūpe 'ntarbhāvātpratiyogino 'pi svarūpatayā nimajjanādadvaitamatameva paryavasyediti /
*8,108*
tānapākaroti- bhedasyeti //
bhedasya tu svarūpatve ye vadanti ca śūnyatām /
adbhutatāste yato 'nyasya pratiyogitvamiṣyate

2.2.140

NYĀYASUDHĀ:
tuśabdaḥ prakṛtādvaiśeṣikādervyavacchindanye tviti sambaddhayate /
svarūpatve bhedyavastusvarūpatve /
śūnyatāṃ sarvasyāpīti śeṣaḥ /
caśabdaḥ pūrvoktadūṣaṇasamuccayārthaḥ /
adbhutā āścaryāḥ /
na laukikeṣvevaṃvidhā dṛśyante nāpi parīkṣakeṣviti yāvat /
tatkathamityataḥ śūnyatāpattiṃ tāvannirākaroti- yata iti //
yo bhedo yasya svarūpamiṣyate taṃ bhedaṃ prati tato 'nyasyaiva vastunaḥ pratiyogitvamiṣyate yatastasmādadbhutāsta iti sambandhaḥ /
*8,111*
anyasya pratiyogitve 'pi kathamuktadoṣaparihāra ityata āha- pratiyogino hīti //
pratiyogino hi bhedo 'yaṃ natu svasmāt kathañcana
NYĀYASUDHĀ:
hiśabdaḥ pūrvavaddhetau /
ayamityevambhāvasya pratyakṣādisiddhatāṃ sūcayati /
svasmāt dharmisvarūpāt /
idamuktaṃ bhavati /
vidāraṇātmā hi bhedo yasya yatastaṃ tato vidārayet /
natu yaṃ kamapi yataḥ kutaścit /
na(hi)ca ghaṭasvarūpasya bhedasya ghaṭa eva pratiyogī yena svasminvidāraṇaṃ syāt /
kintu ghaṭādaya eva /
tato vidāraṇaṃ tu nāniṣyam /
tasya śūnyatānāpādakatvāditi /
kiñca bhidyate 'neneti yadi bhedaśabdaḥ karaṇasādhano bhavet tadā bhedaḥ kamapi vidārayet /
bhāvasādhanatvāṅgīkārāt /
ato 'bhyupagamyaiva karaṇasādhanatāmayaṃ parihāraḥ abhihita ityāśayavānāha- kathañcaneti //
idamuditamiti śeṣaḥ /
*8,112*
kiñca vidāraṇamapi lavitrādi yatsambandhi tadvidārayati /
natu svātmānam /
ato dharmabhedavāde kathañcididaṃ vaktavyam /
svarūpabhedavāde tu kvāsyāvakāśaḥ /
bhedasya vastusvarūpatve na tatraikatā samaveyādityapyanenaiva nirastam /
nahyekatānekate svarūpeṇa viruddhe /
ekasyaiva ghaṭasyānyāpekṣayānekatvadarśanāt /
kintu yadapekṣayānekastadapekṣayaivaika iti viruddham /
tatra ghaṭasya parasmātpratiyogina eva bheda iti /
tadapekṣayaivānekatvaṃ svāpekṣayā tvekatvamiti ko virodhaḥ /
api caikatvānekatvayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ vā viruddhaṃ dharmadharmibhāvo vā /
ādye naikatāyā bhedena virodhaḥ /
bhedasya svarūpatvenaikatāsāmānādhikaraṇyābhāvāt /
na dvitīyaḥ /
ekaṃ dvitvamiti darśanāt /
ekatvānekatvābhāve 'pi śūnyatvaṃ kutaḥ /
vaiśeṣikādīnāṃ guṇādivanmāyāvādināṃ brahmavadaguṇasyāpi sattvopapatteriti /
*8,114*
nanu bhedo vastusvarūpaṃ cetpratiyoginirūpya eva na syāt /
svarūpasya tadabhāvāt /
ato nāyaṃ parihāro yujyate /
tathāca svasminneva vidāraṇe punaḥ śūnyataiveti cenna /
svataḥ parato 'pi vyāptyasiddheḥ /
yathā(hi) paranirūpyamapi brahmaṇo jīvaikyaṃ brahmasvarūpatvaṃ māyāvādināṅgīkṛtam asmābhiśca paratvādikaṃ dravyasvarūpam /
tathā pratiyoginirūpyasyāpi bhedasya vastusvarūpatve ko virodhaḥ /
*8,115*
kiñca bhedo vastusvarūpamiti bruvāṇo vastusvarūpasyāparanirūpyatvaṃ kathamabhyupeyāt /
etāvattu syāt /
ekasyaiva vastunaḥ pratiyogipratītimapekṣyānapekṣya ca pratītiḥ katham /
tatrāpi na saiva pratītirubhayīṃ gatimaśnute /
kintu pratītidvayametat /
taccaikasminnapi vastuni viśeṣabalamavalambya samañjasaṃ bhaviṣyatīti bhedasya parapratiyogitopapatteḥ kutaḥ svasminvidāraṇāpattiḥ /
*8,117*
astu vā svarūpavidāraṇam /
tathāpi śūnyatāpādanamayuktamevetyāśayavānāha- vibhāgeneti //
vibhāgenālpataiva syāt kuta eva ca śūnyatā

2.2.141

NYĀYASUDHĀ:
loṣṭhādeḥ khalvavayavibhāgena loṣṭhādivināśe satyalparimāṇāvayavāvaśeṣo 'vagato, natu sarvaśūnyatā /
tathā sarvatrāpi vibhāgenālpatālpāvayavāvaśeṣataiva syācchūnyatā tu kuta eva syāt /
nanu ca pañcaṣeṣu sthaleṣu vidāraṇenālpālpatarālpatamavastvavaśeṣe 'pyantataḥ kasyacidavayavajātasya śūnyatāyāṃ sarvaśūnyatā syādityata āha- neti //
na śūnyānāṃ hi saṃyogād bhāvo vastuna iṣyate
*8,117f.*
NYĀYASUDHĀ:
yatsaṃyogena hi yadvastūtpannaṃ tasminvidāraṇe sati saṃyoganāśādvastunāśānantaraṃ tadavaśeṣo bhavati /
yathā tantusaṃyogenotpanne ghaṭe tantuvidāraṇasaṃyoganāśakrameṇa vinaṣṭe tantvavaśeṣaḥ /
evaṃca yadi keṣāñcitparamālpānāṃ vastūnāṃ śūnyasaṃyogādutpattiḥ syāttadā vidāraṇe sati saṃyoganāśena kāryanāśe śūnyāvaśeṣaḥ syāt /
nacaivaṃ prāmāṇikairiṣyate /
ato 'saṅgataṃ sarvaśūnyatāpādanamiti /
bhāvo janma /
*8,118*
nanu śūnyatvaṃ nāma nātyantāsattvamāpādyatvena vivakṣitam /
kintu sūkṣmatamatvameva /
taccāniṣyamityata āha- vidāraṇeti //
vidāraṇārtho dhātuśca vibhāgaguṇavācakaḥ

2.2.142

NYĀYASUDHĀ:
syādetadyadi bhedo vidāraṇātmā bhavet /
nacaivam /
pramāṇābhāvāt /
aṅgīkṛtyaiva tu pūrvaḥ parihāro 'bhihitaḥ /
nanūktamatra bhedaśabdādeva bhedasya vidāraṇātmakatvamavagamyate /
sa hi bhiderdhāto rūpam /
sa ca vidāraṇārthatayā vyākhyāta iti /
atrotraram /
yadā bhididhāturvidāraṇārtho vivakṣitastadā bhedaśabdo vibhāgākhyaguṇavācako na tvanyonyābhāvalakṣaṇabhedavācaka iti /
etaduktaṃ bhavati /
"kriyāvācitvamākhyātumekaiko 'rthaḥ pradarśitaḥ /
prayogato 'nugantavyā anekārthā hi dhātavaḥ'; iti vacanādbhidirvibhāgavacano 'nyatvavacanaśca /
bhinno ghaṭa ityukte sphuṭita iti gamyate /
bhinnaṃ gaganaṃ ghaṭādityanyaditi vijñāyate /
tatra vibhāgo vidāraṇātmā nānyatvam /
tadeva cātra prakṛtaṃ na vibhāga ityanyatālakṣaṇasya bhedasya vastusvarūpatve vidāraṇaprasaṅgenātyalpatāpādanamapyasaṅgatameva, chalatvāditi /
nanu vibhāgasyānyatvasya ca ko viśeṣo yenaivamucyata iti cenna /
guṇagrahaṇenaiva parihṛtatvāt /
vibhāgo hi guṇatayā vaiśeṣikādibhirupāttaḥ /
anyatā cānyonyābhāva iti sphuṭo bhedaḥ /
*8,120*
yastu guṇādiprakriyāṃ na māyāvādī manyate /
taṃ bodhayitumāha- avidāraṇe 'pīti //
avidāraṇe 'pi hyāsyasya bhinnāvoṣṭhau tu tasya ca
NYĀYASUDHĀ:
āsyasyetyāsyasambandhinoroṣṭhayorgrahaṇam /
tasya ca māyāvādina eva /
yadā hi māyāvādī niruttaratayā tūṣṇīmāste tadā tadīyayoroṣṭhayorvidāraṇalakṣaṇavibhāgābhāve 'pyoṣṭhau bhinnāvanyonyābhāvalakṣaṇabhedavantau bhavata eva /
yadabhāve ca yadasti tattato 'nyaditi ca prasiddhameva /
ato vibhāgādbhedo 'rthāntarameveti jñāyate /
tasya cetyanena nātaḥ paraṃ svarūpabhede kācidanupapattiḥ sambhāvitāstīti sūcitam /
nanu kathaṃ nāsti /
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvānupapattyāderaparihṛtatvāditi cenna /
svarūpatve 'pi viśeṣabalena viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasambandhāvabhāsopapatteḥ /
anyathā'nandaṃ brahma ānandaṃ brahmaṇa ityāderanupapattiprasaṅgāt /
saṃśayaviparyayānupapattirapi nāsti /
saviśeṣatvena jñātājñātatvopapatteḥ /
anyathā'tmasvarūpe svayaṃprakāśamāne tatsvarūpamātrāṇāmadvitīyatvānandatvādīnāmapi prakāśanīyamānna jātu kasyacitsaṃśayaviparyayau syātām /
avidyāvaśāttatra tatheti cet /
atrāpi sādṛ(śyādiva)śyavaśāttatheti santoṣyavyam /
*8,121*
yaccādvaitaparyavasānamuktam /
tatkuta iti vaktavyam /
yadi manyeta yathā hi lambakarṇa āgato, nīlamānīyatāmityādau parikaravato yadbhavati tatparikarasyāpi, tathā pratiyogighaṭitasya bhedasya dharmisvarūpatve pratiyogino 'pi ta(tra nima)nnimajjanaṃ syāditi tatra kiṃ sambhāvanayedamucyate uta vyāptyā /
nādyaḥ /
praśithilamūlatvāt /
na dvitīyaḥ /
citragurānīyatāṃ kāśīnivāsī samāgata ityādau tadabhāvāt /
pāramārthikīṃ dṛṣṭimavalambamānasya tadapi asiddhamiti cet /
aho pakṣapāto 'sya yatparasyāniṣyaṃ prasañjayanvyāptigrahaṇāya laukikaṃ dṛṣṭāntaṃ bahumanyate vyabhicāre tu tatrodāste /
parasiddhena parasyaivāniṣyāpādanamiti cet /
tarhi mūlaśaithilyamapi paraḥ svasiddhena pratipatsyate /
vaicitryaṃ kinnimittamiti cet /
vyāvartakatvamātreṇa pratiyogināmupayogāditi brūmaḥ /
*8,123*
tadevaṃ svaparamatāvalokānapekṣayaiva doṣodbhāvanādupekṣaṇamevonmattavākyavanmāyāvādasyocitam /
kinnirākaraṇenetyāśayavānupasaṃharati- ata iti //
ata unmattavākyatvānmāyāvādo 'bhyupekṣitaḥ

2.2.143

NYĀYASUDHĀ:
nanvevaṃvidhaṃ mataṃ siddhāntaviruddhatvātsūtrakṛtā kuto 'tra na nirākṛtamityetadanena parihriyate /
upekṣitaḥ sūtrakāreṇeti śeṣaḥ /
evaṃ samavāyaṃ nirākṛtyedānīṃ sambandhaprasaṅgena sambandhināmapi guṇādīnāṃ prasaktatvādīśvaraguṇasaṅkhayāvipratipattiṃ nirākaroti- naceti //
na cāmandasadānandasyandyanantaguṇārṇavaḥ /
īśvaro 'ṣṭaguṇatvena prameyo 'pramitatvataḥ

2.2.144

NYĀYASUDHĀ:
īśvaro 'ṣṭaguṇatvena aṣṭāveva guṇā asya santītyevaṃrūpeṇa, na prameyo na pratipattavyaḥ /
kutaḥ apramitatvataḥ aṣṭaguṇatve pramāṇābhāvāt /
kintvamandasadānandasyandyanantaguṇārṇavaḥ prameyaḥ /
arṇava ivārṇavaḥ, kṣīrārṇavaḥ sudhāsyandī bhavati /
ayañcānalpavidoṣānandasudhāsyandī /
so 'nantā guṇāḥ śubhapadārthāścintāmaṇiprabhṛtayo 'sminnityanantaguṇaḥ /
ayamapyānandādayo 'nantā guṇā asminnityanantaguṇaḥ /
amandasadānandasyandī cāsāvanantaguṇaścāsāvarṇavaśceti vigrahaḥ /
*8,124*
aṣṭaguṇatvavadanantaguṇatve 'pīśvarasya pramāṇaṃ nāstītyata āha- mayīti //
mayyanantaguṇe 'nante guṇato 'nantavigrahe /
anantaguṇamāhātmyaśaktijñānamahārṇavaḥ

2.2.145

nārāyaṇaḥ paro 'śeṣacetanebhyaḥ paraṃ padam /
ityādivedatadvākyairanantaiścāvasīyate

2.2.146

anantaguṇatā viṣṇoḥ ...
*8,124f.*
NYĀYASUDHĀ:
anantā asaṅkhayātā guṇā yasyāsāvanantaguṇaḥ /
guṇato 'nanta iti guṇānāṃ pratyekamanavadhikatvamanantāvāntaraviśeṣavattvaṃ cābhipreyate /
anantavigraha ityantaṃ bhagavadvākyam /
uttaraṃ vedavākyam /
guṇamāhātmyeti sāmānyaviśeṣābhyāmuktam /
māhātmyaṃ parimāṇātiśayaḥ /
paraṃ padamityuddiśyānyaducyata iti na liṅgavyatyayadoṣaḥ /
nanvetāni vacanānyupacaritārthāni kinna syurityata āha- kathameveti //
... kathameva hyapodyate
NYĀYASUDHĀ:
bādhakavaśāddhi mukhyārtho 'podyate /
nacātra tadastītyato 'nantaguṇatā viṣṇoḥ kathamevāpodyate /
*8,126*
yacca vaiśeṣikādibhirīśvarajñānecchāprayatnānāmakhaṇḍatvamuktaṃ tadapyasat /
"anantaṃ guṇataḥ'; iti pratyekaṃ guṇānāmanantaviśeṣavattvasyāgamasiddhatvāt /
tadanaṅgīkāre bādhakaṃ cāha- yadīti //
yadyanantaviśeṣāśca tajjñānādernivāritāḥ

2.2.147

kathaṃ tattadviṣayatā sārvajñyārthaṃ vidhīyate /
aupādhikaviśeṣastu pūrvameva nirākṛtaḥ

2.2.148

*8,126f.*
NYĀYASUDHĀ:
tattadviṣayatā ghaṭādiviṣayatā, vidhīyate astitvenāṅgīkriyate /
mā bhūttattadviṣayatvamityata uktam- sārvajñārthamiti //
upalakṣaṇaṃ caitat /
sarvakartṛtvādyarthaṃ cetyapi draṣṭavyam /
atrānantaviśeṣā iti yathāgamasiddhoktiḥ /
vastutastu yadi īśvarajñānādi nirviśeṣaṃ syāttadā tattadviṣayatvaṃ na syāt /
tadā ca tasya sārvajñādikaṃ na syāt /
sarvaviṣayajñānavānhi sarvajño nāma /
tathā sarvakāryotpattiviṣayecchāprayatnavānsarvakartā /
sarvakāryavināśaviṣayecchādimāṃśca sarvasaṃhartā /
aṅgīkṛtaṃ ca sārvajñādi pareṇa parameśvarasya /
atastadarthaṃ jñānādestattadviṣayatayā bhāvyam /
kathaṃ ca tathā sati nirviśeṣatvamiti /
*8,127*
etanaidapi nirastam /
yadāhuḥ /
"anityaṃ hi jñānādi karmakārakatayā viṣayasahitatvamapekṣeta /
nityasya tu kiṃ viṣayeṇa'; iti /
viṣayāṇāṃ cānantyādanantaviśeṣatāsiddhiḥ /
*8,128*
syādetat /
nirviśeṣameveśvarajñānaṃ jñaptirūpam /
tattu taistairghaṭādyupādhibhistattadviṣayamiti vyapadiśyate /
evamakhaṇḍaiva tasyecchāstvityevamākārā /
tathāpi taistaiḥ sṛṣṭayādyupādhibhiḥ sisṛkṣā sajjihīrṣetyādyucyate /
tathā prayatno 'pi /
ataḥ svato viśeṣābhāve 'pyaupādhikaviśeṣavaśāttattadviṣayatā sārvajñādikaṃ ca yuktamityata āha- aupādhiketi //
aupādhiko 'pi viśeṣo 'sti na vā /
asti cetkathaṃ nirviśeṣatvam /
na cetpunaḥ sārvajñādyabhāva ityādipūrvoktanyāyenaiva nirastamityarthaḥ /
kiñcopādhirjñānādisambaddho viśeṣamāpādayedasambaddho vā /
ādye sambandho viṣayaviṣayibhāvātirikto nāstīti pūrvameva tadviṣayataiṣyavyā /
dvitīye 'tiprasaṅgaḥ /
api cāstvityevamākāreṇaivecchādinā sṛṣṭayādikaṃ bhavati uta sṛṣṭayādikaṃ bhavatvityevamākāreṇa /
nādyaḥ /
atiprasaṅgāt /
dvitīye svataḥ saviśeṣatvamityeṣā dik /
*8,129*
vaiśeṣikādayaḥ kecidīśvarajñānaṃ svaprakāśaṃ na bhavatītyāhuḥ /
tānapākaroti- svaprakāśatvamapīti //
svaprakāśatvamapi tu yairjñānasya nivāritam /
kathaṃ sarvajñatā tasya ... // MAnuv_2,2.148a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yaistviti sambandhaḥ /
kecidvaiśeṣikādayaḥ svaprakāśatāmaṅgīkurvantītyetatsūcayituṃ tuśabdaḥ /
jñānasya īśvarajñānasya /
teṣāṃ pakṣa iti śeṣaḥ /
tasya īśvarasya /
kathaṃ svaprakāśatvābhāve sarvajñatābhāva ityata āha- sveti //
*8,130*
... svajñānādhigamaṃ vinā

2.2.149

NYĀYASUDHĀ:
svajñānādhigamābhāvādityarthaḥ /
ekameva hīśvarajñānaṃ tacca svavyatiriktameva viṣayīkaroti na tu svarūpamiti kathamīśvaraḥ sarvajñaḥ syāditi /
svaprakāśajñānābhāve 'pīśvarasya sārvajñasambhavaṃ śaṅkate- jñānamiti //
jñānaṃ viśvādhigaṃ tvekaṃ tajjñānaviṣayaṃ param /
iti jñānadvayenaiva sarvavit parameśvaraḥ

2.2.150

iti ced ...
NYĀYASUDHĀ:
viśvādhigaṃ svavyatiriktasamastaviṣayam /
tajjñānaṃ viṣayo yasya tattathoktam /
syādayaṃ doṣo yadīśvarasyaikameva jñānaṃ syānna caivam /
dve khalvīśvarajñāne /
tatraikaṃ svavyatiriktadvitīyajñānasahitasarvaviṣayam /
dvitīyaṃ tu tajjñānaviṣayīkāri /
evaṃca jñānasya svaviṣayatvābhāve 'pīśvarasyaivaṃvidhajñānadvayenaiva sarvavittvamupapadyata iti /
tathāpīśvarasyāsārvajñaṃ tajjñānasya vā svaprakāśatvaṃ duṣpariharamityāśayavānuttaramāha- eṣa eveti //
... eṣa evārthastajjñānāvasito yadi /
svaprakāśatvameva syāj ... // MAnuv_2,2.150a-c //
NYĀYASUDHĀ:
āstāṃ tāvatsajātīyātmaviśeṣaguṇayaugapadyānupapattiḥ /
jñānadvayavānahaṃ, jñānadvayena sarvajño 'smi, idaṃ me jñānametajjñānaviṣayaṃ etaccaitadviṣayamityādireṣa evārtha īśvareṇa jñāyate na vā /
neti pakṣe tasya sārvajñaṃ na syāt /
ādye kimetayoranyatareṇota jñānāntareṇa /
prathamasyedamuttaram /
eṣa evārthastayoranyatareṇa jñānenāvasito viṣayīkṛto yadi tadā tasya jñānasya svaprakāśatvaṃ syādeveti /
tatkathamityata āha- jñānaṃ hīti //
... jñānaṃ hyetad viśeṣaṇam

2.2.151

NYĀYASUDHĀ:
yadyapyetajjñānaṃ na niṣkṛṣṭaṃ svasya svaviṣayatāmāpadyate /
tathāpi jñānaviṣayasyaitasya jñānadvayānahamityāderarthasya viśeṣaṇaṃ bhavatyeva /
tathāca viśiṣṭārthaviṣayatve viśeṣaṇabhūtasvaviṣayatvamavarjanīyameva /
nahi daṇḍisākṣātkāre daṇḍo na sphuratīti yuktamiti /
*8,131*
dvitīye doṣamāha- jñānāntareṇeti //
jñānāntareṇa cedatra bhavedevānavasthitiḥ
NYĀYASUDHĀ:
jñānāntareṇa tṛtīyena jñānena /
yadyeṣo 'rtho viṣayīkriyate /
atra asminpakṣe anavasthitiḥ jñānadvayavānīśvara iti niyamābhāvo bhavet /
yastu jñānatrayavāniti niyamaṃ manyate sa praṣṭavyaḥ /
kiṃ jñānatrayavānahamasmītyādikamarthamīśvaro vetti na veti /
dvitīye tu punarasārvajñam /
ādye kimetattrayānyatamena, uta caturthena /
nādyaḥ /
svaprakāśatāpatteḥ /
dvitīye punaranavasthaiva /
evaṃ jñānāntaraparamparābhyupagamavyasanaṃ durvāraṃ syāt /
*8,132*
nanvanantānīśvarajñānānyabhyupagacchāmi ko doṣa iti cenna /
kalpanāgauravādvaramekasyaiva jñānasya svaprakāśatvābhyupagama ityāśayavānupasaṃharati- svaprakāśatvamiti //
svaprakāśatvametasmād durnivāryaṃ samāpatet

2.2.152

NYĀYASUDHĀ:
nanu jñānaṃ na svaprakāśaṃ vastutvādityādeḥ viruddhaṃ(di) svaprakāśatvaṃ kathamaṅgīkartumucitamiti cet (na) /
yat vastu, na tatsvaprakāśamiti vyāptijñānaṃ svātmānaṃ na viṣayīkaroti cenna sarvopasaṃhāravadvayāptisiddhiḥ /
viṣayīkaraṇe tu svaprakāśatvaṃ durnivāramityāśayavato vopasaṃhāraḥ /
*8,133*
yaduktamīśvaro 'nantaguṇa iti tadanupapannam /
caturviṃśateradhikānāṃ guṇānāmabhāvāt /
tatrāpi keṣāñcidīśvare 'nupapatteḥ /
tasmādupapannairaṣṭabhireva guṇairupapanno bhagavāniti /
maivam /
śauryaudāyarprāgalbhyaprabhṛtīnāṃ guṇānāṃ bhāvāt /
pareṇa svīkṛteṣvapi keṣāñcidanupapattyabhāvācca /
tathāhi /
sukhaṃ tāvadīśvarasya kuto nāṅgīkartavyam /
īśvaraḥ sukharahito duḥkharahitatvādghaṭavat /
sukhavāṃścedaduḥkhavānprasajyate devadattavaditi vipakṣe bādhakopapannādanumānāditi cet /
tatrānugrāhakasya tarkasya tāvaddūṣaṇamāha- sukhavāniti //
*8,134*
sukhavān duḥkhavāṃśca syāditi vyāptiśca no bhavet
NYĀYASUDHĀ:
kathaṃ vyāptyabhāva ityata āha- nirduḥkhatvamiti //
nirduḥkhatvaṃ mahānandaḥ śrutyaiveśasya bhaṇyate

2.2.153

*8,134f.*
NYĀYASUDHĀ:
yadyapi sukhitvaṃ duḥkhitvena sahacaritaṃ devadattādāvupalabdham /
tathāpīśvare nirduḥkhe 'pi vācyaṃ prāk prasañjānādvayāptigrahaṇavelāyāmevedaṃ vyāptibhaṅgodbhāvanamiti /
sarvatrāpyevaṃ vaktuṃ śakyatvenoktadoṣānistārāditi /
maivam /
svābhyupagamamātreṇāpādanasthale vyāptibhaṅgābhidhāne satyevametat /
nacaivaṃ prakṛte /
śrutibalenaiveśvare sukhitvasya duḥkhitva(sya)vyabhicāropapādanāt /
tadidamuktam- śrutyaiva bhaṇyata iti //
pratyekaṃ sambandhādekavacanam /
*8,135*
kāsau śrutirityato 'rthatastāmudāharati- ya iti //
yo 'śanāyāpipāse ca śokādīṃścātivartate /
ānandaṃ brahmaṇo vidvān vipāpmetyādikā ca sā

2.2.154

NYĀYASUDHĀ:
anena"yo 'śanāyāpipāse śokaṃ mohaṃ jarāṃ mṛtyumatyeti'; iti śrutimupādatte /
vipāpmetyanena"ya ātmāpahatapāpmā'; ityādiśrutim /
sā nirduḥkhatvādyabhidhātrī /
nanvānandaśruterduḥkhābhāvaviṣayatvopapatterna śrutyavaṣṭambhena prasaṅgamūlabhūtavyāptibhaṅgo vaktuṃ śakyata ityato 'ṅgīkṛtya tāvatsopādhikatvamāha- īśvarasyeti //
*8,136*
īśvarasya tatheṣṭatvaṃ duḥkhitvopādhirityapi /
ukte kimuttaraṃ brūyācchrutyanādaratatparaḥ

2.2.155

NYĀYASUDHĀ:
tatheṣṭatvaṃ duḥkhī bhavatvitīṣṭatvam /
duḥkhitvopādhiḥ duḥkhitvaprayojakam /
apipadenādharmādimattvaṃ samuccinoti /
anādaro vinā bādhakena pratītārthaparityāgaḥ /
mā bhūttāvat śrutyavaṣṭambhena vyāptibhaṅgaḥ, sopādhikatayā tu bhaviṣyati /
sopādhikasambandhasya vyabhicāraniyamāditi /
yaḥ sukhī sa duḥkhī bhavatvitīśvarecchāviṣaya eveti niyamānnāyamupādhirityata āha- na ceti //
na cātmaduḥkhitecchā syādata etannivāryate
NYĀYASUDHĀ:
īśvarasya hi"ānandaṃ brahmaṇo vidvān'; ityādiśruteḥ sukhitve 'pi nopādhimattvam /
kasyāpyātmaduḥkhitecchābhāvādata etadupādhervyāpyābhimatavyāpakatvaṃ nivāyarte /
yadyapyayaṃ niyamo na darśanamātreṇa siddhayati /
atiprasaṅgāt /
niyāmakaṃ tu nāstīti vaktuṃ śakyate /
tathāpi śrutyarthaparityāgaṃ vārayituṃ prasaṅgāpādanāyedamuditamiti draṣṭavyam /
bhavedetadyadyānandaśrutiḥ sukhavādinī syānna caitadasti /
tasyā duḥkhābhāvaparatvāditi cet /
kiṃ bādhakādiyaṃ śrutiḥ svārthātpracyāvyate utaivameva /
na tāvaddvitīyaḥ /
duḥkhābhāvaśruterapyanyathayituṃ śakyatvena tarkasyeṣyāpattitāpatteḥ /
ādye na tāvatpratyakṣamāgamo vā bādhako 'sti /
tataḥ sukhitve duḥkhitvaprasaṅgo vā nirduḥkhatvānumānaṃ vā bādhakamiti vācyam /
tadubhayamapi vyaptibalapravṛttaṃ vā syātsahadarśanamātrabalapravṛttaṃ vā /
nādyaḥ /
itaretarāśrayatvaprasaṅgāt /
siddhe hi śruteḥ svārthapracyāvane tarkānumānayorvyāptisiddhistatsiddhau ca śruteḥ svārthātpracyāvanasiddhiriti /
*8,138*
nanvetadbhavatāmapi samānam /
śruteḥ svārthaparatve tarkānumānayorvyāptibhaṅgaḥ, sati ca tasmin śruteḥ svārthaparatvamiti /
maivam /
yataḥ pratītārthaparityāga eva bādhakamapekṣate /
na svārthaparatvaṃ, bādhakābhāvam /
tasya pratītyaiva siddhatvāt /
dvitīye tvatiprasaṅgaḥ syādityāha- saheti //
sahadarśanamātreṇa śrutīnāmapalāpakaḥ

2.2.156

yajñāderapi pāpasya hetutvaṃ hiṃsayā yuteḥ /
nānumāti kathaṃ ... // MAnuv_2,2.156a-c //
NYĀYASUDHĀ:
āpādyena sādhyena vā sahadarśanaṃ yasyāpādakasya sādhanasya vā tatsahadarśanam /
śrutīnām īśvarasyānandavādinīnām apalāpakaḥ svārthapracyāvakaḥ /
yajñāderityādipadena gobhyo yavasadānaṃ gṛhyate /
yuteḥ yogāt /
yadi sahadarśanamātreṇānandaśrutyarthālāpaḥ kriyeta /
tadā yā hiṃsā sā pāpaheturiti sahadarśanena jyotiṣyomādiśrutyarthāpalāpo 'pi kriyatāmaviśeṣāditi bhāvaḥ /
*8,139*
nanvaviśeṣo 'siddhaḥ /
hiṃsātvapāpasādhanatvayoḥ /
sāhacarye niṣiddhatvasyopādheḥ vidyamānatvāt /
naca sukhitvaduḥkhitvasambandhe kaścidupādhirasti /
īśvarasya tatheṣṭatvamupādhistvidānīmapi gaha(naṃ pravi)naniviṣya ityāśaṅkate- tatreti //
... tatra yadyupādhirniṣiddhatā

2.2.157

NYĀYASUDHĀ:
astītyucyata iti śeṣaḥ /
keyaṃ niṣiddhatā nāma /
akartavyatayā śrutyuktatvamiti cet /
keyamakartavyatāpi karaṇānarhatā vā karturaniṣyahetutā vā /
nādyaḥ /
brahmahiṃsāyā api kriyamāṇatvāt /
dvitīye 'pi kiṃ sākṣādaniṣyasādhanatvaṃ paramparayā vā /
nādyaḥ /
hiṃsānantarameva duḥkhotpādādarśanāt /
dvitīye tu pāpasādhanatayoktatvamupādhirityuktaṃ syāt /
evaṃcātrāpyupādhisadbhāvādaviśeṣa eveti pariharati- aduḥkhitveneti //
aduḥkhitvena cānuktiḥ kathaṃ nopādhitāṃ vrajet

2.2.158

NYĀYASUDHĀ:
"aduḥkhitvenānuktiriti'; duḥkhitvenoktirityarthaḥ /
kāsau devadattādīnāṃ śrautī duḥkhitvoktirityata āha- aduḥkhamiti //
aduḥkhamitarat sarvaṃ jīvā eva tu duḥkhinaḥ /
teṣāṃ duḥkhaprahāṇāya śrutireṣā pravartate // MAnuv_2,2.157c-f //
iti śrutir hi paramā ...

2.2.159

NYĀYASUDHĀ:
pravartate duḥkhaprahāṇasādhanaṃ paramātmānaṃ pratipādayatītyarthaḥ /
*8,141*
evamanumānānugrāhakaṃ tarkaṃ nirākṛtyedānīmīśvaro na sukhī nirduḥkhatvādghaṭavadityanumānamapi dūṣayati- śrutyuktiriti //
... śrutyuktir yadi kāraṇam /
kiṃ kāryamanumānena gaḷastanasamena hi // MAnuv_2,2.158b-d //
NYĀYASUDHĀ:
kāraṇaṃ pramāyāḥ /
"ānandaṃ brahmaṇo vidvān'; ityādiśrutiḥ pramāṇaṃ na vā /
neti pakṣe apasiddhāntaḥ /
ādye tadbādhitatvenājāgalastana iva vivakṣitārthāsādhakamanumānamupekṣaṇīyamiti bhāvaḥ /
nanu śrutiḥ pramāṇameva kintvanumānaviruddhatvātpratītārthaṃ parityajya duḥkhābhāvaparatayā vyākhyātavyetyāśaṅkaya, naivam, anumānasya śrutibādhakatvādarśanāt /
kvacidupajīvyatvādinaiva bādhakatvāt /
evameva bādhakatvābhyupagame tvatiprasaṅgaḥ syādityāha- anumāneneti //
anumānena yadyarthaḥ śrutidṛṣṭo vyapodyate /
pūrvoktena prakāreṇa neśvaro dharma eva ca /
syāt tatphalaṃ ca ... // MAnuv_2,2.159a-e //
NYĀYASUDHĀ:
pūrvoktena śāstrayonisūtroktena /
neśvaraḥ syāt śrutidṛṣṭo 'pīśvaro 'numānavirodhāttyājyaḥ syāditi bhāvaḥ /
dharmaśca naiva syāttatphalaṃ ca naiva syādityatrāpyevameva tātparyam /
yajñakriyā nādṛṣṭaphalahetuḥ kriyātvānniṣṭhīvanādikriyāvat /
dharmo vā na sukhasādhanamadṛṣṭatvādadharmavadityādyanumānasambhavāt /
atiprasaṅgasya viparyaye paryavasānamāha- teneti //
... tenātra śrutireva pramā bhavet

2.2.160

NYĀYASUDHĀ:
yasmādupajīvyatvādirahitenānumānenānandaśruterbādhābhyupagame 'niṣyaprasaṅgastena kāraṇenaiṣā śrutiratreśvarasyānandavattva eva pramā pramāṇaṃ bhavenna punaranyathā yojyeti /
JOSHI-1
*8,143*
mā bhūt śrutirapramāṇaṃ, mā ca bhūdanumānabādhayār'thāntaraparā, tathāpyanumānasya bādhikā kutaḥ, pratirodhikā tu bhavedityata āha- īśasyeti //
īśasyānumayā siddheḥ śrutirdhamirpramā bhavet /
tayā sarvaguṇaiḥ pūrṇa ukta īśo yatastataḥ

2.2.161

anānandānumā tasya dharmigrāhivirodhataḥ /
na pramāṇaṃ bhavet ... // MAnuv_2,2.161a-c //
NYĀYASUDHĀ:
anumayeti śrutivyatiriktapramāṇopalakṣaṇam /
dharmipramā dharmigrāhakaṃ pramāṇam /
anumānaṃ hi pramāṇāntareṇa siddhe dharmiṇi pravartate nānyathā /
atra ceśvaro dharmī na cāsāvanumānena siddhayatīti samarthitaṃ prāk /
pratyakṣādyaviṣayatvaṃ tu parasyāpi sammatam /
tataḥ pariśeṣāt śrutireva dharmiṇaḥ parameśvarasya grāhiketyeṣyavyam /
tathācānenānumānena śrutiprāmāṇyamanumatam /
anyathā svasyānutthānaprasaṅgāt /
sā copajīvyā śrutirīśvaramānandavantamācaṣṭe /
tatastadvirodhādanumānamapramāṇameva /
agnisvarūpagrāhakapratyakṣaviruddhatacchaityānumānavaditi /
naca vācyaṃ yaḥ sarvajña ityādivākyamanumānasyopajīvyaṃ nānandavādīti /
sarvasyāpi vedasyaikavākyatvenārdha(ja)caratīyāyogāt /
anyathāgnigrāhakamevopajīvyam /
natu tadauṣṇyagrāhakamityapi syāt /
*8,144*
anenaiva nyāyeneśvarasya vigraharāhityādyanumānamapi sarvaṃ śrutiviruddhatvādapramāṇamevetyāśayavānupasaṃharati- tasmāditi //
... tasmānnānumātropayoginī

2.2.162

NYĀYASUDHĀ:
atra īśvaravākye /
ata eva sarvaguṇaiḥ pūrṇa ityuktam anyathā'nandavānityavakṣyat /
*8,145*
anupapattyantaraṃ vaiśeṣikādidarśane darśayan"nityameva ca bhāvāt'; iti sūtraṃ vyākhyāti- nityecchatvāditi //
nityecchatvāt pareśasya paramāṇusadātvataḥ /
adṛṣṭakālayoścaiva bhāvāt kāryaṃ sadā bhavet

2.2.163

*8,145f.*
NYĀYASUDHĀ:
vaiśeṣikādayo hi kālaviśeṣe dvayaṇukādiprakrameṇa mahābhūtasṛṣṭimabhyupagacchanti /
tattadīyaprakriyāparyālocanāyāṃ nopapadyate /
kintu tatpakṣe kāryaṃ sadā bhavet /
yadābhilaṣṭate tataḥ prāgapi bhavet /
kutaḥ /
kāraṇasāmagrīsampattinibandhano hi kāryotpatteḥ kālaniyamaḥ /
tatrādisṛṣṭau paramāṇavaḥ samavāyikāraṇabhūtāstāvatsadā vidyante /
nimittakāraṇaṃ ceśvarecchā nityaiva /
tathā kālo di(kca)k /
yadyapyadṛṣṭaṃ dharmādharmasamākhyātaṃ na nityaṃ tathāpi pralaye 'stītyaṅgīkriyata eva /
vṛttilābhastadā nāstīti cenna /
tasyāpīśvarecchādikāraṇakasya tadbhāve 'bhāvānupapatteḥ /
ata eva paramāṇusaṃyogasyāsamavāyikāraṇasyābhāvānna sadā sṛ(sadādisṛ)(mahadādisṛ)ṣyiriti nirastam /
saṃyogānutpādasyāpyanupapatteḥ /
tadasamavāyikāraṇakarmābhāvāditi cenna /
tadanutpādasyāpyayogāt /
nacāto 'nyadvayaṇukādeḥ kāraṇamasti /
yadvaikalyādabhilaṣitasamayātprāk kāryābhāvo bhavet /
satyāṃ cābhimatasāmagṣāṃ kāryānudaye paścādapi notpadyeta /
niyāmakābhāvāditi /
sadātvaṃ sadātatvanam /
bhāvāt pralaye 'pīti śeṣaḥ /
evaśabdasya sadaiveti sambandhaḥ /
kāryaṃ bhavediti cābhyupagamyoktam /
vastutastu tatpakṣe kadāpi dvayaṇukādyutpattirna sambhavati /
vināśakāraṇasyeśvarecchādeḥ sadātanatvena satpratipakṣatvāt /
kāryotpattisahakṛtameveśvarecchādikaṃ vināśakāraṇamityaṅgīkāre 'pyutpattyanantarameva vināśaḥ prasajyeteti /
ata eva sṛṣṭayādīti vakṣyati /
*8,147*
syādevaṃ yadi kālamātraṃ sṛṣṭervā saṃhārasya vā kāraṇaṃ syāt /
nacaivam /
kintu kālaviśeṣa evātastadbhāvābhāvābhyāṃ sṛṣṭisaṃhāraniyamo ghaṭate /
tathā neśvarecchāmātraṃ sṛṣṭayādihetuḥ kintu tadviśeṣa eva tatastadbhāvābhāvaprayuktā sṛṣṭayādivyavasthā syāditi cenna /
kiṃ kāladeśāderaupādhiko bhedaḥ, kiṃvā svābhāvikaḥ /
nādyaḥ /
nirastatvāt /
dvitīye tvapasiddhānta ityāha- nahīti //
na hi kālavibhedo 'sti tatpakṣe ...

2.2.164

NYĀYASUDHĀ:
hiśabdena"ākāśakāladiśāmekaikatvāt'; ityāditadvākyaṃ smārayati /
kāletīśvarecchāyā apyupalakṣaṇam /
*8,148*
nanvidaṃ dūṣaṇaṃ bhavatāmapi samānam /
tathāhi /
mahadādyupādānakāraṇaṃ prakṛtirnityaiva /
tathā nimittakāraṇamīśvarecchākālādikamapi /
tadeva ca pralayakāraṇam /
ataḥ sṛṣṭipralayasamayaniyamo bhavatāmapi durghaṭa ityata āha- asmanmata iti //
... 'smanmate hareḥ /
viśeṣakāla evaitatsṛṣṭayādīcchā sadātanā // MAnuv_2,2.163b-d //
NYĀYASUDHĀ:
yadyapyasmanmate harericchā sadātanā /
prakṛtyādyupalakṣaṇametat /
tathāpi viśeṣakāla evaitasya mahadādeḥ sṛṣṭayādi bhavatīti yojanā /
asmābhiḥ kāle svabhāvata eva bhedo 'bhyupagamyate /
tathā ca kālaviśeṣasyaiva sṛṣṭiṃ saṃhāraṃ ca kāraṇatvāttadbhāvābhāvābhyāṃ satsvapītarakāraṇeṣu sṛṣṭayādisamayaniyamo yujyata iti bhāvaḥ /
nanu kālaviśeṣa iti vācyam /
maivam /
viśiṣṭata iti viśeṣaḥ, sa cāsau kālaśceti vigrahagrahaṇāt /
nanu sadātanīti bhavitavyam /
maivam /
nāyaṃ ṭyuṭyuloranyarataḥ pratyayaḥ /
kintu bha(bhā)vārthe tanapratyayo 'yam /
athavā taneti tanote rūpametat /
*8,149*
nanu te kālabhedā yadi nityāstadā sa prasaṅgastadavasthaḥ /
vyarthaśca kālabhedābhyupagamaḥ /
anityatve tatkāraṇaṃ vācyamiti cet /
satyam /
upādānaṃ tu prakṛtireva /
nimittamāha- viśeṣāśceti //
*8,150*
viśeṣāścaiva kālasya harericchāvaśāḥ sadā
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ mahadādi kintu kālasya viśeṣāśca kṣaṇalavādayaḥ /
evaśabdasya harereveti sambandhaḥ /
sadetyanena na yugapatsarvakṣaṇasṛṣṭiryena teṣāmapi kṣaṇikatvaṃ syāt /
kintu nirantarapravāhatayetyuktaṃ bhavati /
*8,152*
nanu kālaviśeṣāṇāṃ parameśvarājjanma kutaḥ pramāṇātsiddhamityata āha- sarva iti //
sarve nimeṣā iti hi śrutirevāha sādaram

2.2.165

NYĀYASUDHĀ:
"sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādadhi'; iti śrutireva kālaviśeṣāṇāmīśvarājjanimāha hi ityarthaḥ /
viśeṣaṇadyotata iti vidyuttasmātparamapuruṣātsarve nimeṣāḥ kālabhedā adhijajñire yatāsvaṃ jāyanta iti /
nanveṣā śrutiḥ kālopādhīnāmīśvarājjananamāha, natu kālasya /
tathā sati kāṣṭhākalāmuhartāścetyuttaravākyasya paunaruktyaprasaṅgāt /
nahi sarvanimeṣātiriktaṃ kāṣṭhākalādikamasti /
upādhayastu nimeṣādirūpāḥ pṛthageveti na tatra punaruktidoṣa ityata uktam- sādaramiti //
yatsarvanimeṣajanmābhidhāya punaḥ kāṣṭhādijanmābhidhatte tadādarārthamityato na punaruktidoṣaḥ /
upādhibhedastu nopapadyata ityuktameveti /
*8,155*
nanu nimeṣādiśabdā akṣipakṣmasaṃyogādivācino na sākṣātkālābhidhāyinaḥ /
ato neyaṃ śrutirvyaktaṃ kālasyaiveśvarājjanma pratipādayitumalamityato 'tra spaṣṭāṃ śrutiṃ cāha- udīrayatīti //
udīrayati kālākhyaśaktimityasya vāgapi
NYĀYASUDHĀ:
"so 'ntaḥśarīre 'rpitabhūtasūkṣmaḥ kālātmikāṃ śaktimudīrayāṇaḥ'; iti asya īśvarasya vāgapi kālasyeśvarādutpattimāhetyarthaḥ /
kālātmikāṃ kālākhyāṃ sahakāriśaktimudīrayāṇo janayannityarthaḥ /
atra kālaśabdādīśvarasya jagatsṛṣṭau śaktitvābhidhānācca nārthāntarakalpanāvakāśaḥ /
*8,156*
syādetat /
kālastāvatsarvotpattimatāṃ nimittam /
naca kālasyotpattau kālāntaramasti /
tatkathaṃ tasyopapattiḥ /
pūrvakālaḥ parakālasya nimittamiti cenna /
idānīṃ jātastadānīṃ jāta ityadhikaraṇatayā kālasya kāraṇatāvadhāraṇāt /
adhikaraṇasya kāryotpattisamānakālīnatāyā gehe jāto goṣṭhe jāta ityādau niścitatvādityata āha- kālasyeti //
kālasya kālagatvena na virodho 'pi kaścana

2.2.166

NYĀYASUDHĀ:
kālasyotpattyaṅgīkāre na kevalaṃ sādhakasadbhāvaḥ /
kintu kaścana virodho 'pi nāstīti yojanā /
etacca prapañcayiṣyate /
evaṃ svamate kālaviśeṣabhāvābhāvaprayuktaḥ sṛṣṭayādeḥ samayaniyama iti samarthitam /
prakārāntareṇa taṃ samarthayate- asaṅkhayāteti //
asaṅkhayātaviśeṣatvādicchāyā api sarvadā
*8,156f.*
NYĀYASUDHĀ:
sarvadā vidyamānāyā iti śeṣaḥ /
sarvadā vidyamānāyā apīśvarecchayāḥ śaktivyaktirūpāvasthitasisṛkṣātvādyasaṅkhayātaviśeṣa(vattvā)tvāt tadvayaktyavyaktiprayuktaḥ sṛṣṭayādeḥ samaniyamo yujyata ityarthaḥ /
yadyapi kālabhedamātreṇa kṛtasamādhānametat /
kālaviśeṣe srakṣyāmītyevaṃrūpatvādbhagavadicchāyā na moghatvamāpadyate /
tathāpi vastusthitiriyaṃ darśitā veditavyā /
*8,157*
kālasya kālagatvenetyuktaṃ, tatra kiṃ kālaḥ svagataḥ kiṃ vā kālāntaragataḥ /
nādyaḥ /
svaskandhārohaṇavadviruddhatvāt /
na dvitīyaḥ /
tadabhāvāt /
bhāve vā kālāntarasṛṣṭivaiyarthyāt /
tasyāpyutpattau kālāntarāṅgīkāraprasaṅgādityataḥ sapramāṇakamuktaṃ vivṛṇoti- īśa iti //
īśo deśaś ca kālaś ca svagatā eva sarvadā

2.2.167

NYĀYASUDHĀ:
deśa ityavyākṛtākāśābhidhānam /
svagatā ityuktyā prāptāṃ deśakālayoḥ svātantryaśaṅkāṃ vārayati- īśādhīnāviti //
*8,158*
īśādhīnau ca tau nityaṃ tadādhārau ca tadgatau /
iti śrutirapi prāha kāle svoddiṣṭa eva tu

2.2.168

tatkālasṛṣṭimevāto vāñchatīśaḥ sadaiva hi /
syāt kālaḥ sa tadaiveti kālasya svagatatvataḥ

2.2.169

NYĀYASUDHĀ:
viśeṣaṇamātreṇa sattāpratītipravṛttīnāṃ parameśvarāyattatvamucyate /
śrutirapīti sākṣiṇaṃ samuccinoti /
yataḥ kālasya svagatatvaṃ śrutiḥ prāha sākṣiṇā ca siddham /
ataḥ kālasya svagatatvataḥ /
sa kālastadaiva syāditīśaḥ sadaiva svoddiṣya eva kāle /
tattatkālasṛṣṭimeva vāñchatītyanvayaḥ /
*8,158f.*
etaduktaṃ bhavati /
kālātiriktakāryāṇāmeva kālo 'dhikaraṇatayā kāraṇaṃ na kālasya /
kevalaṃ śvo ghaṭaṃ sraṣṭāsmītivatkālasṛṣṭiṃ vāñchataḥ parameśvarasyādhikaraṇatayoddeśyaḥ kālaḥ ka iti praśno 'vaśiṣyate /
tatra yaḥ sṛjyaḥ sa evetyuttaram /
nahi sṛjyasya prāk sattvamasti /
yenoddeśyatvaṃ sattvamapekṣeta /
adhikaraṇādhikartavyatā caikasyaiva śrutyādisiddhā viśeṣabalāccopapadyate /
ato na kālasyotpattau kācidanupapattiriti /
*8,160*
yaduktaṃ yadeśvarecchā sisṛkṣākārā vyajyate tadā mahadādisṛṣṭibharvati /
yadā tu sañjihīrṣārūpā sampadyate tadā saṃhāro bhavatīti /
tatredaṃ vaicitryaṃ kinnimittamiti vācyam /
naca kālaviśeṣo nimittamiti yuktam /
tasyeśvarecchāyattatvāt /
nāpi puruṣārthāyattam /
pāratantryāpatterityata āha- svabhāvādeveti //
svabhāvādeva hīcchaiṣā ...
NYĀYASUDHĀ:
eṣā vicitrā /
tasmātkālaviśeṣāṇāmīśvarādhīnatve netaretarāśrayadoṣāpattiriti hiśabdārthaḥ /
kuta etadityata āha- devasyeti //
... devasyaiva iti śruteḥ
NYĀYASUDHĀ:
etadavagamyata iti śeṣaḥ /
*8,161*
apara āha /
kimanayā kālādivaicitryakalpanayā /
yāvatā kāraṇānāṃ kāryāṇāṃ ca svabhāvādeva samayaniyamopapatteḥ /
antato 'pi hi svabhāvavādo 'bhyupagantavyaḥ /
tato varamādāveva svabhāvavādābhyupagama iti /
ata āha- svabhāvo 'pīti //
svabhāvo 'pi pareśecchāvaśa ityuditaḥ purā

2.2.170

NYĀYASUDHĀ:
purā"cetanānāṃ viśeṣo yaḥ'; ityādau /
svabhāvavādamabhyupagacchatāpi tanniyāmakatayeśvaro aṅgīkāryaḥ /
tatastatraikatraiva svabhāvānusaraṇe pramāṇāyatte 'ṅgīkārye kimanekatra tadabhyupagameneti bhāvaḥ /
na kevalaṃ pūrvoktameva pramāṇaṃ smartavyam /
kintu pramāṇāntaramapyastītyāha- nityā iti //
nityā anityāśca tatastadadhīnā iti śrutiḥ

2.2.15

NYĀYASUDHĀ:
tata ityasya śrutāveva parāmarśaviṣayo draṣṭavyaḥ /
śrutiḥ sarvasyeśvarādhīnatāmāheti śeṣaḥ /
*8,162*
anupapattyantaraṃ vaiśeṣikādimate darśayan, //
oṃ rūpādimattvācca viparyayo darśanāt oṃ //
oṃ ubhayathā ca doṣāt oṃ //
iti sūtradvayaṃ vyācaṣṭe- rūpeti //
rūpādimattvāc ca viparyayo darśanāt

2.2.16

ubhayathā ca doṣāt

2.2.170

rūpasparśādihetubhyaḥ paramāṇoranityatā

2.2.171

anumeyā ...

2.2.17

NYĀYASUDHĀ:
paramāṇoriti jātyapekṣamekavacanam /
pārthivādīnāṃ caturvidhānāṃ paramāṇūnāṃ nityatāmupayānti vaiśeṣikādayaḥ /
tadanupapannam /
pāthirvāḥ pāthasīyāstaijasāśca paramāṇavo 'nityā rūpavattvātpaṭavat /
yadvā caturvidhā apyanityāḥ sparśavattvātpaṭavat /
evaṃ pārthitavā āpyāścānityā rasavattvātpaṭavat /
pārthivā anityā gandhavattvāttadvadevetyādyanumānaviruddhatvāt /
naca sāvayavatvamupādhiḥ /
guṇādau sādhyāvyāpteḥ /
naca dravyatvāvacchinne sādhye 'syopādhitvam /
yadrūpādimattatsāvayavamiti sādhanavyāpakatvāt /
naca dharmigrāhakavirodhaḥ /
sākṣiṇaiva paramāṇusiddheruktatvāt /
anityatve ca paramāṇūnāṃ na mūlakāraṇatvasiddhiḥ /
yadi ca rūpādimanto 'pi paramāṇavo nānityāstadā ghaṭādayo 'pyanityā na syuraviśeṣāt /
tathā(ca)pi na paramāṇūnāṃ mūlakāraṇatvam /
naceśvare hetūnāṃ vyabhicāraḥ /
bhautikatvena viśeṣaṇāt /
tathāca vakṣyati /
"bhautikaṃ tveva rūpādi vyāptaṃ nāśena no mate'; /
iti /
*8,164*
nanvasmābhirbhūtasūkṣmāṇāṃ nityatāṅgīkriyate /
tatkathamevamanumīyate /
maivam /
nahi paramāṇavo bhūtasūkṣmāṇi, kinnāmāhaṃ(kāro)mātropacitāni /
vikṛtākārāśca anityā eveti /
*8,165*
aparigrahāc cātyantam anapekṣā

2.2.171

// oṃ aparigrahāccātyantamanapekṣā oṃ //
iti sūtraṃ vyācaṣṭe- śrītīnāṃ ceti //
... śrutīnāṃ ca viruddhatvānna tanmatam /
upādeyamataścāyamaviruddhaḥ samanvayaḥ

2.2.18

NYĀYASUDHĀ:
sambandhamātre ṣaṣṭhī /
anyathā tṛtīyā syāt /
śrutayaśca"ātmana ākāśaḥ'; ityādyāstatra tatrodāhṛtā jñātavyāḥ /
vaiśeṣikādimatasyānupādeyatve siddhe kiṃ labdhamityata āha- ataśceti //
ayaṃ sakalaguṇapūrṇaparabrahmaviṣayaḥ /
aviruddha iti na vaiśeṣikāsidamatavirodenāsamañjaso mantavya iti bhāvaḥ /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ vaiśeṣikādhikaraṇam //
*8,166*
[======= JNys_2,2.VII: samudāyādhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ samudāyādhikaraṇam //
samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiḥ

2.2.172

// oṃ samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiḥ oṃ //
athedānīṃ saugatamatamapākriyate /
te ca caturvidhāḥ /
vaibhāṣikāḥ sautrāntikā mādhyamikā yogācārāśceti /
tatra jagatsatyameva paramāṇumayamācakṣāṇānāṃ vaiśeṣikādīnāṃ nirasanaprasaṅgādanatibhedaṃ vaibhāṣikasautrāntikamatamādau tāvannirākriyate /
vipratipattiṃ darśayaṃstanmatamupanyasyati- vaibhāṣikāśceti //
vaibhāṣikāśca sautrāntāḥ svarasakṣaṇikaṃ jagat
NYĀYASUDHĀ:
āhuriti vakṣyamāṇena sambandhaḥ /
kṣaṇikaṃ kṣaṇamātrāvasthāyi /
mudgarābhighātādīnāṃ vināśahetūnāṃ pratikṣaṇamanupalambhātkathaṃ kṣaṇabhaṅgitvamityata uktam- svaraseti //
svabhāvenaiva kṣaṇikaṃ svabhāva evāyaṃ vastuno yadvināśitvam /
tatra kā kāraṇāpekṣā /
mudgarādayo 'pi na vastuvināśahetavaḥ /
kinnāma ghaṭāditaḥ kapālādervisadṛśakāryasyotpattau nimittabhūtā eveti /
*8,169*
nanu ca kāraṇānāṃ kriyayā saṃyoge sati tatsamavetatayā tatpariṇāmatayā vā kāryeṇotpattavyam /
tatkāryeṇāpyevamiti kathaṃ kṣaṇikatvaṃ jagata ityata āha- aṇūnāmiti //
aṇūnāṃ samudāyaṃ ca ...
NYĀYASUDHĀ:
jagadāhuḥ /
aṇusamudāyā eva goghaṭādibodhabodhyāḥ /
natu tadatirikto 'vayavī nāmāsti /
yena kṣaṇikatā virudhyeta /
aṇumātramiti vaktavye samudāyagrahaṇameko mahāniti pratyakṣapratyayavirodhaparihārārtham /
pratyekamaṇūnāmapratyakṣatve 'nekatve 'mahattve 'pi tatsamudāyasya pratyakṣatvādi yujyata iti bhāvaḥ /
samudāyo hi melakena (kenacit) puṃsā bhavati /
nacāsmadādistathetīśvaro 'bhyupagantavyaḥ syāt /
tathāvayavyanabhyupagame goghaṭādivilakṣaṇākāratā na syādityata āha- kāleti //
... ca kālakarmanimittataḥ

2.2.173

utpattikāle yuktānām ...
*8,170*
NYĀYASUDHĀ:
kālakarmaṇī ca te nimitte ca tataḥ /
utpattikāle ādisṛṣṭau /
anyadā tu nimittāntaramastīti bhāvaḥ /
yuktānāṃ sannikṛṣṭatayotpannānāmaṇūnāṃ samudāyamiti sambandhaḥ /
karmādivaśādeva tathā tathā sannikṛṣṭāḥ paramāṇavo jāyante /
yatā yathā goghaṭādivicitrākārāvabhāsaḥ syāt /
tatra kimīśvareṇa /
kiṃ vāvayavinā /
siddhāntināpi hi karmādikaṃ nimittamaṅgīkartavyam /
saṃyogaścāvayavyutpādānuguṇaḥ /
tāvataiva sarvamupapadyata itrata /
*8,171*
kimanātmaprapañca eva kṣaṇiko netyāha- ātmānamiti //
... ātmānaṃ ca kṣaṇasthitim
NYĀYASUDHĀ:
kṣaṇikatvahetoḥ sattvasya sarvatra sāmyāditi bhāvaḥ /
kṣaṇikatve pratyabhijñāvirodha ityata āha- nityamiti //
nityaṃ santānameteṣāṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
eteṣāṃ aṇūnām /
santāviṣayā pratyabhijñeti bhāvaḥ /
nacaivaṃ sattvasyānaikāntyāt /
santānasya sattvābhāvāt /
*8,172*
evaṃ sāmānyato nirūpya vibhāgamāha- pañceti //
.... pañcaskandhātmanā sthitam

2.2.174

NYĀYASUDHĀ:
jagadvṛkṣaṃ pañcaskandhātmanā sthitamāhuḥ /
pañcaskandhānāha- saṃskāreti //
saṃskārarūpavijñānasañjñāduḥkhātmanā sthitiḥ
NYĀYASUDHĀ:
sthitiḥ skandhānāmiti śeṣaḥ /
samanantarapratyayaḥ saṃskāraskandhaḥ /
rūparasagandhasparśaśabdātmakāḥ paramāṇavo rūpaskandhaḥ /
nirvikalpakaṃ jñānaṃ vijñānaskandhaḥ /
savikalpakaṃ jñānaṃ saṃjñāskandhaḥ /
vedanāparaparyāyaṃ duḥkhaṃ caikaskandhaḥ /
atra rūpaskandho bāhyaḥ /
anye catvāra ābhyantarā ityāhuriti sambandhaḥ /
*8,173*
sukhādīnāṃ padārthāntareṇa vidyamānatvātkathaṃ pañcaiva skandhā ityata āha- duḥkhābhāvāditi //
duḥkhābhāvaṃ sukhaṃ cāhur ...
*8,174*
NYĀYASUDHĀ:
caśabdena kecitsukhaṃ vedanāskandhe 'ntarbhāvayantīti sūcitaṃ bhavati /
yadvānuktasamuccayārthaścaśabdaḥ /
yathā mūrtābhāva evākāśaṃ, rūpādaya eva pṛthivyādyāḥ, saṅkhayādayastu guṇāḥ pṛthaganupalambhānna santyeva /
deśāntarotpāda eva karmapratyayālambanam /
kṣaṇikasya vāstavakarmāyogāt /
sannikṛṣṭaviprakṛṣṭatayotpāda eva saṃyogādivyavahāragocaraḥ /
atadvayāvṛttireva gotvādisāmānyabuddhibodhyetyādi /
... arūpajñānasantatim

2.2.175

mokṣaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
arūpeti /
santanyamānaṃ jñānamevātmā tasya viṣayopaplavaḥ saṃsāraḥ /
arūpā nirviṣayā yā jñānasantatistāmeve mokṣamāhurnānyamityato na pañcaskandhaprakriyābhaṅga iti /
*8,175*
evaṃ vaibhāṣikasautrāntikayoḥ sādhāraṇaṃ matamupanyasyāvāntarabhedaṃ tu nirākaraṇaprastāva eva vivakṣuryattāvaduktaṃ paramāṇusamudāya eva goghaṭādiprapañco na tvavayavī kaścidastīti tannirākartuṃ samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiriti sūtraṃ vyācaṣṭe- sa iti //
... sa samudāyo hi naikasmādeva yujyate
NYĀYASUDHĀ:
yo 'yaṃ goghaṭādibuddhiviṣayatvenābhyupagataḥ samudāyaḥ sa kimekaparamāṇuhetukaḥ, kiṃvā anekaparamāṇuhetukaḥ /
nādyaḥ /
ekasmātparamāṇoḥ samudāyotpādānupapatteḥ /
na hyekaikasmiṃstarau tarusamudāyabuddhiḥ kasyāpi vidyate /
samudāyakalpanaṃ vānarthakamāpadyeta /
mahattvaindriyakatvayorasamarthitatvāt /
anena apiśabdalabdho 'rtho darśitaḥ /
dvitīyaṃ nirākaroti- neti //
nobhayośco- ...
NYĀYASUDHĀ:
ubhayagrahaṇamanekamātropalakṣaṇam /
sakāśāditi śeṣaḥ /
caśabdena samudāyo yujyata ityanukṛṣṭate /
kuto na yujyata iti cet /
anekahetukatve 'pi kimasamuditānekahetuko 'tha samuditānekahetuka iti vaktavyam /
ādye sarvatra(trāpi)goghaṭādibuddhiprasaktiḥ /
asamuditaparamāṇūnāṃ sarvatra bhāvāt /
samudāyasya ca tanmātrahetukatvāt /
samudāyāṅgīkāravaiyathyarprasaṅgaśca /
dvitīyānupapattau hetumāha- ubhayatvamiti //
... ścobhayatvaṃ yat samudāyavyapekṣayā

2.2.176

NYĀYASUDHĀ:
yadyasmādubhayatvaṃ samuditānekatvaṃ samudāyasāpekṣam /
jāte hi samudāye 'nekeṣāṃ samuditatvaṃ (saṃ)bhavati /
tasmānneti sambandhaḥ /
*8,177*
samuditānekatvasya samudāyasāpekṣatve 'pi kutastataḥ samudāyotpādo na yujyata ityāśaṅkāṃ pariharatsūtrārthamupasaṃharati- ata iti //
ato 'nyonyāśrayatvena samudāyo na yujyate

2.2.19

NYĀYASUDHĀ:
samudāyasya samuditānekeṣāṃ cetaretarāpekṣotpattikatvenetyarthaḥ /
samudāyānu(tpattau) cāṇūnāṃ mahāneka iti pratyakṣabuddhigocaratāyogādavaśyamaṅgīkaraṇīyo 'vayavīti /
kiñcāyaṃ samudāyaḥ kiṃ paramāṇūnāṃ saṃyogaḥ kiṃvānekatvasaṅkhayā /
uta dravyāntaram /
nādyadvitīyau /
anaṅgīkārāt /
aṅgīkāre 'pyatīndriyāśritayostayoraindriyakatvānupapattiḥ /
tṛtīye sa evāvayavī /
sāṃvṛto 'sāviti cet /
tarhi punarmahānityādipramānupapattistadavasthaiva /
bhrāntiriyamiti cet(na) /
bhrānterabhrāntipūrvakatvena kvacinmahattvādervāstavattvaprasaṅgāt /
anādivāsanāvaśādānādireveyaṃ bhrāntiriti cenna /
nīlādijñānasyāpi tathātvaprasaṅgāt /
*8,179*
nanu viṣamamidamucyate /
avayavini bādhakasadbhāvāt /
tathāhi /
avayavī kimavayaveṣu pratyekaṃ kārtsyena vartate /
kiṃ vaikadeśena /
ādye 'nekatvaprasaṅgaḥ /
na dvitīyaḥ /
tasyāvayavānvihāyaikadeśābhāvāt /
bhāve vā(ta) atrāpi vṛttivikalpaprasaṅgāt /
kiñca keṣucittantuṣu calatsu tadgato 'vayavī calati na vā /
neti pakṣe yutasiddhiprasaṅgaḥ /
ādye tu niścalāvayavāśrito na calatīti calācalatvalakṣaṇo viruddhadharmādhyāsaḥ /
evamāvṛttānāvṛtatvaraktāraktatvalakṣaṇāvapi viruddhadharmādhyāsau draṣṭavyāviti /
ucyate /
nāsmābhiravayavebhyo 'tyantabhinno 'vayavī gṛhyate /
kintu tatpariṇāmaviśeṣa eva /
tatra kuto vṛttivikalpāvakāśaḥ /
calācalatvādivirodhastu bhedābheda(dādi)virodhavadapākriyata iti nāvayavini bādhakasadbhāvaḥ /
naca vācyaṃ samudāyo bhavadbhiraṅgī(kriya)kṛta eva ta(taśca)trākṣepasamādhānasāmyamiti /
yato 'nekeṣāmekakāladeśakāryādyavacchedena melanaṃ samudāyo 'bhyupagamyate /
sa cāmilitebhya eva bhava(tī)ti /
sthāyitānāṃ ca tatsambhavo na kṣaṇabhaṅgavāda iti vakṣyati /
*8,181*
uktamarthamākṣipya samādadhatsūtram oṃ itaretarapratyayatvāditi cennotpattimātranimittatvāt oṃ //
iti /
tatrākṣepāṃśaṃ tāvadvayācaṣṭe- anyonyeti //
itaretarapratyayatvād iti cen notpattimātranimittatvāt

2.2.176

anyonyāpekṣayā puṃsaḥ samudāyatvavedanam

2.2.177

syāt tatsadātanatve 'pi tacca sāmīpyahetukam /
iti cet ... // MAnuv_2,2.177a-c //
NYĀYASUDHĀ:
bhavedidamanyonyāśrayatvaṃ yadyayaṃ samudāyaḥ kādācitkaḥ syāt /
nacaivam /
sadātanaṃ tvimamabhyupagacchāmaḥ /
evaṃ tarhi sṛṣṭipralayavyavasthā na syāditi cenna /
yatastasya samudāyasya sadātanatve 'pi puṃsaḥ samudāyatvavedanaṃ syāt /
kadāciditi śeṣaḥ /
tatastadapekṣayā sṛṣṭayādivvayasthopapadyata iti bhāvaḥ /
samudāyasya sadātanatve tadvedanamapi kutaḥ kādācitkamityata uktam- tacceti //
tatsamudāyatvavedanaṃ paramāṇusāmīpyahetukam /
naca sāmīpyaṃ sadāstīti vedanasya kādācitkatvamiti /
samudāyatvavedanasya sāmīpyahetukatā kuta ityata (uktaṃ) āha- anyonyeti //
anyonyaparamāṇujñānāpekṣayā hi tadbhavati /
nacānyonyajñānaṃ sāmīpyena vinā bhavatīti /
nanu vedanameva pumāniti saugatā manyante /
tatkathaṃ puṃso vedanamiti /
ucyate /
jñānaṃ hi dvividhaṃ bhavati /
pravṛttijñānamālayajñānaṃ ceti /
tatrālayajñānaṃ pravṛttijñānaduḥkhasaṃskārāspadaṃ pumānityucyate /
pravṛttijñānaṃ tu samudāyatvavedanamiti na virodhaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
aneke paramāṇava eva samudāyaḥ /
tadanekatvaṃ ca samudāyatvam /
tanmiliteṣviva viraleṣvapi vidyate /
kintu na sadā samudāyatvavedanaṃ bhavati /
itaraparamāṇusahitetaraparamāṇusahitetaraparamāṇujñāne sati hi samudāyatvajñānaṃ bhavati /
apekṣābuddheranekatvavyañjakatvāt /
nacetaretaraparamāṇujñāne sati hi samudāyatvajñānaṃ bhavati /
apekṣābuddheranekatvavyañjakatvāt /
nacetaretaraparamāṇujñāne sati hi samudāyatvajñānaṃ bhavati /
ma(thu)dhurāpāṭalīputrasthitayorvṛkṣayoritaretarapratyayo dṛṣṭaḥ /
kiñcādhipatisahakāryālambanasamanantarapratyayāścatvāro hi jñānahetavaḥ /
adhipatirindriyam /
naca viralānāṃ paramāṇūnāmindriyālambanaviralaparamāṇubhyastadālambanatayā tathātathā sannikṛṣṭāḥ paramāṇavo jāyante /
anadhipatīndriyebhyaścādhipatīndriyāṇi /
athedānīṃ samanantarapratyayabalādeko mahāniti jñānamutpadyate /
tena nānyonyāśrayatvam /
nāpi sṛṣṭayādyanupapattiriti /
etena pakṣāntaramapi sūcitam /
viralaparamāṇubhyaḥ sannikṛṣṭāḥ paramāṇavo jāyante /
tadeva teṣāṃ samudāyatvam /
ato na kaściddoṣa iti /
*8,185*
samādhānāṃśaṃ vyācaṣṭe- kāryeti //
... kāryasambhūtimātravyāpṛtikāraṇam

2.2.178

natu kāryaviśeṣeṣu vyāpṛtaṃ kāraṇaṃ bhavet

2.2.179

NYĀYASUDHĀ:
kāryasambhūtimātre vyāpṛtiryasya tattathoktaṃ kāraṇaṃ kāryasambhūtimātravyāpṛtiḥ yatastato neti śeṣaḥ /
yathānutametanna parihārakṣamam ato 'bhiprāyamāha- na tviti //
viśiṣṭanta iti viśeṣāḥ /
kāryāṇyeva viśeṣāḥ kāryaviśeṣāḥ /
kāraṇamiti jātāvekavacanam /
kāraṇāni khalu svasadṛśakāryajananavyāpārāṇi /
natu visadṛśakāryajanane vyāpṛtānītyarthaḥ /
kimato yadyevamityata āha- ata iti //
*8,186*
ato 'rthendriyasaṃyogirūpakāraṇatātmanaḥ /
saṃyogirūparāhityānnaiva tajjñānatāpi hi // MAnuv_2,2.178c-f //
NYĀYASUDHĀ:
sadṛśakāryajanakatvaniyamādityarthaḥ /
saṃyogirūpe grāhyagrāhakarūpe ye arthendriye tayoḥ kāryayoḥ kāraṇatā saṃyogirūpakāraṇatā /
arthendriyayoḥ saṃyogirūpakāraṇatā (arthendriyasaṃyogirūpakāraṇatā / ) sā naivopapadyate /
kutaḥ /
hi yasmātkāraṇasyātmano naiva tajjñānatāstīti yojanā /
idamuktaṃ bhavati /
kāraṇaṃ hi sadṛśakāryajananasvabhāvaṃ (vā) syāt, visadṛśakāryajananasvabhāvaṃ vā, ubhayasvabhāvaṃ vā, anubhaya(janana)svabhāvaṃ vā /
*8,186f.*
tatra yatrādyaḥ kalpo 'ṅgīkriyate tadendriyānālambanebhyo viralaparamāṇubhyastathābhūtā eva paramāṇavo jāyeran /
na punaḥ kadācidindriyālambanabhūtā militāḥ /
indriyebhyaścārthānadhipatibhyastathāvidhānyevendriyāṇyutpadyeran /
na jātvarthādhipatīndriyāṇi /
ātmānaścāsamudāyajñānāttādṛśa evātmā jāyeta /
na kadācittajjñānavān /
anyathā kāraṇaparamāṇvādīnāmapīndriyālambanatvādikamabhyupagantavyaṃ syāt /
itarathā sadṛśakāryajananasvabhāvabhaṅgāpatteḥ /
ubhayathā samudāyavedanasya kādācitkatvaṃ nopapadyata iti /
*8,188*
dvitīyamāśaṅkate- viśeṣeti //
viśaṣaṣakāryajanakaṃ yadi kāraṇamiṣyate
NYĀYASUDHĀ:
tathācendriyānālambanavilaparamāṇvādibhyastadālambanamilitaparamāṇvādijanirupapadyata iti bhāvaḥ /
nirākaroti- kuta iti //
kutaḥ samānarūpatvaṃ kāryāṇāmapi sarvaśaḥ

2.2.180

NYĀYASUDHĀ:
tarhīti śeṣaḥ /
sarvaśo 'pi kāryāṇāmiti sambandhaḥ /
atra kāryagrahaṇaṃ paramatānusāreṇa /
kāraṇasya visadṛśakāyarjananasvabhāvatāyāmākapālabhāvātsarveṣvapi ghaṭakṣaṇeṣu ghaṭākāratā na syāt /
kintu ghaṭakṣaṇādgajakṣaṇastato gardabhakṣaṇa utpadyate /
tathā nīlakṣaṇātpītakṣaṇastataḥ kapotakṣaṇo jāyeta /
nīlānuvṛttistu na syāditi /
*8,190*
astu tarhyubhayasvabhāvaṃ kāraṇamiti tṛtīyaḥ pakṣa iti cenna /
virodhenaikasyāpyajananaprasaṅgāt /
avirodhe tvāha- ata iti //
ato 'niyatyā yatkiñcid yasya kasyāpi kāraṇam
NYĀYASUDHĀ:
prakṛtapakṣadvayaṃ samāhṛtyāta iti parāmṛśati /
aniyatyā ghaṭo ghaṭasyaiva nīlonīlasyaiveti niyatiṃ vinā /
yatkiñcit ghaṭādikaṃ nīlādikaṃ vā /
yasya kasyāpi ghaṭāderaghaṭādernīlāderanīlādeśca /
kāraṇaṃ syāt /
ghaṭakṣaṇasyobhayavidhakāryajananasvabhāvatve 'sau tadubhayaṃ janayet /
tathā copalabhyeteti yāvat /
kecididaṃ vākyaṃ pūrvavākyaśeṣatayā vyācakṣate /
sarvaśo 'pi kāryāṇāṃ samānarūpatvaṃ na syāt /
kintu visadṛśakāryajananasvabhāvatvādghaṭādikaṃ gajādeḥ kāraṇaṃ syāditi /
na caturthaḥ /
arthakriyārahitasyāsattvaprāpteḥ /
arthakriyākāritvaṃ sattvamiti (hi)saugatāḥ /
nanu ca kāryajananamātraṃ vastunaḥ svabhāva ityaṅgīkurmo na tūkteṣu kamapi pakṣamityata āha- ata iti //
buddhisthamimaṃ kalpamata iti parāmṛśati /
atiprasaṅgastu na tirohitaḥ /
*8,192*
syādetat /
yathā bhavanmate pramājananasvabhāvatve 'pīndriyāderdeṣasahakārivaśādapramājananam, tathā kāraṇasya sadṛśakāryajanakatve 'pyadṛṣṭādisahakārisāmarthyātkadācidvisadṛśakāryajananaṃ bhaviṣyati /
yadvā yathā sāṅkhayānāmindriyādīni pramāpramājananasvabhāvāni /
tatrāpramāpratipakṣāṇāṃ guṇānāmupanipāte pramāmevopajanayanti, pramāpratipakṣāṇāṃ doṣāṇāmupanipāte tvapramām, tathā kāraṇasyobhayasvabhāvatve 'pyadṛṣṭādivaśāttadanyatarajanmopapatsyate /
athavā yathā naiyāyikādīnāmindriyādīni jñānamātrajananasvabhāvāni /
guṇādisahakāryupanipātena pramādyu(tpa)papattiḥ, tathā kāraṇaṃ kāryajananasvabhāvameva /
adṛṣṭādisahakārisamavadhānāt (tu) tatsadṛśaṃ visadṛśaṃ vā janayiṣyatītyata āha- adṛṣṭamapīti //
adṛṣṭamapi tasyaiva viśeṣāpādakaṃ kutaḥ

2.2.181

NYĀYASUDHĀ:
atrādṛṣṭagrahaṇamupalakṣaṇam (sahakārimātrasya) /
*8,193*
adṛṣṭamapi viśeṣasya, ādye visadṛśakāryajanakatvasya dvitīya'nyatarapratibandhasya, tṛtīye tūbhayajanakatvasyāpādaṃ kuta ityekaṃ vākyam /
tathāhi /
pūrvapūrvatarādyadṛṣṭakṣaṇāviśeṣānāpādakāstadāpādakā vā /
ādye tvasyādṛṣṭakṣaṇasya viśeṣāpādakatvaṃ na siddhayati /
kāraṇābhāvāt /
viśeṣānāpādakādṛṣṭakṣaṇājanyo 'pya(yama)dṛṣṭakṣaṇaḥ sahakārivaśādviśeṣamāpādayiṣyatīti cenna /
tatsahakāriṇyapyasya sāmyāt /
(a)tatrāpi sahakāryanatrānusaraṇe gauravamiti /
tasyaiva kāraṇasya viśeṣāpādakaṃ kuta ityaparaṃ vākyam /
tathāhi /
viśeṣāpavādakamapyadṛṣṭaṃ kiṃ vivakṣitasyaiva kāraṇasya viśeṣamāpādayati, kāraṇamātrasya vā /
nādyaḥ /
niyāmakayoḥ kāraṇajñāpakayorabhāvāditi /
yebhya indriyānālamabanaviralaparamāṇubhyastadālambanamilitaparamāṇūtpattirāśāsyate /
yataścārthānadhipaterindriyādarthādhipatīndriyasya /
yasmācca samudāyajñānarahitādātmanastadvadātmotpādaḥ /
tadidaṃ tasyaivetyucyate /
*8,195*
ubhaya(trāpi dvi)tra dvitīyau kalpau dūṣayati- yasyeti //
yasya kasyāpi yatkiñcid viśeṣamupapādayet
NYĀYASUDHĀ:
atrāpi yatkiñcidadṛṣṭaṃ viśaṣamupapādayedityekaṃ vākyam /
yadi pūvarpūrvatarādyadṛṣṭasyāpyasti viśeṣāpādakatvaṃ tarhi tadapi pūvarpūrvatarādiparamāṇvādau viśeṣamāpādayedeva /
samarthasya kṣepānabhyupagamāt /
tathāca samudāyapratīteḥ samayaniyamo na syāditi /
yasya kasyāpi viśeṣamupapādayediti dvitīyam /
yadi kāraṇamātrasya viśeṣāpādakamadṛṣṭamaṅgīkriyate tadā sarveṣāmapi kāraṇānāṃ viśeṣamupapāditam /
tathāca ghaṭaparamāṇumelane sarveṣāmapi melanaṃ syāt /
natu kutrāpyabhilaṣitaparamāṇvavasthānaṃ bhavet /
naca yugapatsarvasamudāyo dṛśyata iti /
JOSHI-2
*8,196*
atha matam /
sarvamidaṃ svavyāhatam /
tathāhi /
tantavo yadi sadṛśakāryajananasvabhāvāstadā tantvantarameva janayeyurna tu paṭam /
yadi ca visadṛśakāryajananasvabhāvāstadā na tebhyaḥ pārthivapaṭasyotpattiḥ syāt /
kintu pāthasīyaṃ kimapi jāyeta /
ubhayasvabhāvatvaṃ tu viruddham /
anubhayasvabhāvatve paṭasyāpyanutpattiḥ /
sahakārivaśādvayavasthāṅgīkāre sahakāriṣvapīdaṃ samānam /
athocyeta /
asti(stu)tāvattantupaṭayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ /
pramitasyāpanhavānarhatvāt /
sa ca yathā yathopapadyate tathā tathā kalpayiṣyata iti /
samametatsamāpītyata āha- kāryaṃ ceti //
kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva yatkiñcid yasya kasyacit

2.2.182

bhavenniyāmakābhāvād ...

2.2.183

*8,197*
NYĀYASUDHĀ:
nityavināśitva itayetadvakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate /
yatkiñcinnīlādikaṃ yasya kasyacideva pītādeḥ kāryaṃ syāt /
yatkiñcitpītādikaṃ yasya kasyacideva nīlādeḥ kāraṇaṃ syāt /
kutaḥ /
nīlā nīlasyaiva kāryaṃ syāt na pītasya /
nīlameva nīlasya kāraṇaṃ na pītami(tyatra)tiniyāmakābhāvāditi yojanā /
caśabdau mithaḥ samuccaye /
etaduktaṃ bhavati /
sambhavati sthiravāde parihāro 'yam /
yadyatra samavetaṃ yadyenākāreṇa pariṇataṃ vā tattasya kāraṇaṃ kāryaṃ ceti niyāmakasadbhāvena kāyarkāraṇabhāvāvadhāraṇe sati tadupapādakakalpanopapatteḥ /
kṣaṇabhaṅgunaye tu pūrvottarakṣaṇayorniranvayavināśotpādayoḥ kāyarkāraṇabhāvāvadhāraṇopāya eva nāsti /
samavāyapariṇāmayorabhāvāt /
tathāca kasya balādupapādakaṃ kalpayiṣyata iti /
*8,198*
samavāyapariṇāmayārabhāve 'pi yadyadapekṣayā pūrvabhāvi tadeva tasya kāraṇam /
yacca yadapekṣayā paścādbhāvi tadeva tasya kāryamityavadhāraṇopapatterniyāmakābhāvo 'siddha ityataḥ kāryaniyamaṃ tāvannirākaroti- idamasyaiveti //
*8,197*
... idamasyaiva kāraṇam /
iti nityavināśitve kena mānena gamyate // MAnuv_2,2.182b-d //
NYĀYASUDHĀ:
idaṃ nīlama(sya nīla) syaiva kāraṇam, na tu pītasya, ityevaṃ nīlasya nīlakāryatvaṃ, nityavināśitve niranvayavināśotpādapakṣe, kena mānena na kenāpi /
paścādbhāvamātrasya nī(lasyeva pītasyāpi)lāpekṣayeva pītāpekṣayāpi sattvāditi bhāvaḥ /
sādeśyaṃ sārūpyaṃ vā niyāmakamiti cenna /
viralaparamāṇubhyo militānāṃ militebhyaśca viralānāmutpattyaṅgīkārāt /
kāraṇaniyamamapyapākaroti- idaṃ neti //
idaṃ na jāyate 'muṣmādityatrāpi na kāraṇam
NYĀYASUDHĀ:
idaṃ nīlamamuṣmātpītānna jāyate kintu nīlādevetyatra nīlasya kāraṇatvāvadhāraṇe 'pi, kāraṇaṃ pramāṇaṃ, nāsti /
nīlasyeva pītasyapi nīlāpekṣayā pūrvabhāvitāyāḥ sattvāditi bhāvaḥ /
*8,199f.*
nanu yathā bhavatāṃ samavāyapariṇāmayorabhāve 'pi kuvindapaṭayoḥ kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇaṃ tathā mamāpi bhaviṣyatītyata āha- idamasyeti //
nityavināśitve ātmana iti śeṣaḥ /
yujyate 'smākaṃ nimittakāraṇakāryayostadbhāvāvadhāraṇamanyatrānupakṣīṇānvayavyatirekābhyām /
natu parasya /
asmābhiranvayavyatirekānusandhāturātmanaḥ sthāyitvābhyupagamāt /
pareṇa(ca) kṣaṇikatāsvīkārāt /
nahi tathāvidho 'nvayavyatirekayoranyatrānupakṣayasya cāvadhṛterīṣya iti bhāvaḥ /
yojanā tu pūrvavadeva /
*8,200*
evaṃ samudāyaṃ nirākṛtya sarvasya kṣaṇikatāmadhunā pramāṇābhāvena tadvirodhena cāpākartumuttaro granthaḥ /
tathāhi /
na kevalaṃ samudāyo nopapadyate /
kinnāma sarvasya kṣaṇikatā ca /
tatra pramāṇābhāvāt /
nanu pratyakṣaṃ kṣaṇikatāmarthānāmavagamayati /
taddhi vartamānamātragocaramarthasya vatarmānakṣaṇamātrasambandhinīṃ sattāmavagāhate /
na pūrvottarakṣaṇasambandhanīmapi /
tatkathaṃ kṣaṇikatvamarthānāmaprāmāṇikamiti /
ucyate /
kimidaṃ kṣaṇikatvaṃ nāma /
kiṃ kṣaṇasambandhisattvam /
kiṃvā kṣaṇamātra evotpattināśavattvam /
yadvā kṣaṇāntarāsambandhitve satyekakṣaṇasambandhitvam /
ādyastviṣya eva /
sthāyino 'pyarthasyaikakṣaṇasattāsvīkārāt /
dvitīyatṛtīyau dūṣayati- vināśeti //
vināśotpattayaścaiva na dṛśyante sadātanāḥ

2.2.184

NYĀYASUDHĀ:
anekapadārthasambandhitvena bahuvacanam /
caśabdastṛtīyapakṣasamuccayārthaḥ /
evaśabdasya naiveti sambandhaḥ /
sadātanāḥ pratikṣaṇabhāvinyaḥ /
pratyakṣaṃ khalvarthānāṃ vatarmānakālasattāmavagāhate na punaḥ kṣaṇamātrabhāvināvutpattivināśāvapi /
nāpi kṣaṇāntarasambandhitvam /
tathāca kathaṃ tena kṣaṇikatā siddhayediti /
*8,202*
nanu ca pratyakṣaṃ pūrvottarakṣaṇavatirtvamapyarthasya gṛhṇāti na vā /
nādyaḥ /
vartamānamātragrāhitvāt /
dvitīye tu pratyakṣānupalambhena parvottarakṣaṇayorasattvasiddheḥ kṣaṇikataiva si(dhyediti)ddheti cet /
dvitīyaṃ tāvadurarīkumarḥ /
nacaivaṃ kṣaṇikatāsiddhiḥ /
yogyānupalambhasyaivāsattvagamakatvāt /
naca pūrvottarakālavartinā pratyakṣayogyā /
vatarmānamātragrāhitāyāḥ pareṇaivoktatvāt /
astu vā'dyaḥ pakṣaḥ /
kasyācitpratyakṣasya vartamānamātragrāhitve 'pi tadevedamiti pratyabhijñānalakṣaṇasya tadabhāvādityāśayenāha- dṛśyata iti //
dṛśyate pratyabhijñātaḥ sthiratvaṃ sarvavastuṣu
NYĀYASUDHĀ:
viṣayīkriyata ityarthaḥ /
tṛtīyārthe tasiḥ /
ekasyaivānekakṣaṇasambandhitvaṃ sthiratvam /
etena na kevalaṃ pratyakṣaṃ kṣaṇikatāṃ na gocarayati /
kintu sthāyi(tāṃ)tvamapi gocarayatītyapīti vadatā parapakṣe pramāṇavirodhaḥ svapakṣe pramāṇasadbhāvaścodito bhavati /
*8,203*
anena"anusmṛteśca'; iti sūtraṃ kṛtavyākhyānaṃ veditavyam /
sarvavastuṣvityanena saugatānāṃ pratyabhijñānirākaraṇaṃ vaiśeṣikādimatameva spṛśati na tvasmanmatamiti sūcayati /
tathāhi /
kimanayā pratyabhijñayā nityatvenābhyupagateṣu paramāṇvādiṣu sthiratvaṃ sādhyate kiṃvā ghaṭādiṣu /
nādyaḥ /
teṣāmatīndriyatvena pratyabhijñāpratyakṣagocaratvasyābhyupagantumaśakyatvāt /
na dvitīyaḥ /
ghaṭādiṣu pareṇāpi pratyabhijñāyā bhrāntitvasya svīkāryatvāt /
yadā hi ghaṭādau sūcyagrādinaiko 'pi paramāṇurapaiti tadā naṣṭavyameva tadārabdhena dvayaṇukena /
vibhāgenāsamavāyikāraṇasya saṃyogasya naṣṭatvāt /
dvayaṇukanāśe samavāyikāraṇanāśāttryaṇukanāśa ityanena krameṇa ghaṭanāśo 'pyavaśyambhāvī /
naca paramāṇuḥ pratyakṣo yena tadapagamānapagamau pratyakṣeṇa śakyaniścayau /
naca vācyaṃ nibiḍāvayaveṣu sphaṭikādiṣu pratyabhijñayā sthiratvaṃ setsyatīti /
tatrāpi paramāṇvapagamābhāvasya pratyakṣeṇa niścetumaśakyatvāt /
nibiḍāvayavatvaṃ ca na vibhāgāyogyāvayavatvam /
vibhāgasya pratyakṣasiddhatvāt /
kintu ghaṭādito 'pyutkṛṣṭakāraṇāpekṣatvam /
naca tadviśeṣābhāvaḥ śakyo 'smābhiravagantum /
dṛśyate hi kālataḥ sphaṭikādāvapi gurutvāpakarṣaḥ /
nacāvayavānapagame sa sambhavatīti /
nāpi guṇādau sthāyitvaṃ pratyabhijñayā siddhayati /
tasyāpi kasyacidatīndriyatvāt /
kasyacidghaṭāditulyatvāt sāmānyādikaṃ tu svarūpato nāstyeva /
sattve 'pi rūpādisamānameveti śaṅkitaprāmāṇyaṃ pratyabhijñānaṃ na kutrāpi sthairyasiddhau pramāṇayituṃ yuktamiti /
*8,206*
atrocyate /
syādayaṃ doṣaḥ paramāṇvārambhavādinām /
na pariṇāmavādināmasmākam /
tadeva (hi) vastvavayavopacayāpacayābhyāmanyathā vikriyate /
na punaranyadeva bhavatīti hi pariṇāmavādino manyante ataḥ pratyakṣayogyeṣu sarvavastuṣu pratyabhijñayā sthiratvagrahaṇaṃ yuktameveti /
nanu bhavanmate 'pi pratyabhijñā (bhrama eva) bhrāntireva /
pariṇāmavāde pūrvottaravastunorbhedābhedāṅgīkārāt /
tadevedamiti ca pratyabhijñayātyantābhedasyāvagāhanāt /
ucyate /
yadā tu (yadi hi) pūrvottarakālabhāvinorabhedaḥ pratyabhijñāviṣayo 'ṅgīkriyate /
tadā sāvadhāraṇasya pratyabhijñānasya bhramatve 'pi tadidamiti tu na bhramaḥ /
tenaiva ca sthāyitvasi(ddhi)ddheḥ /
yadā tu kālādidvayasambandho viṣayastadā sāvadhāraṇamapi na bhrama iti /
nanvidaṃ pratyabhijñānaṃ parilūnapunarjātakuntalāpādāviva bhrāntaṃ kinna syāditi cet (na) /
bādhakābhāvāt /
evameva bhrā(nta)ntitvābhyupagame nīlādipratyayānāmapi tathātvāpatte(tvaprāpte)ḥ /
naca pratyakṣaṃ bādhakamityuktam /
*8,211*
pratyakṣasyābādhakatve 'pyanumānaṃ bādhakaṃ bhaviṣyatīti śaṅkate- phalādīnāmiti //
phalādīnāṃ viśeṣeṇa sarvatrāpyanumīyate

2.2.186

***[NOTE: jump in verse numbering, no lacuna in text!]***
sattvena kṣaṇikatvaṃ cedākāśasyāviśeṣataḥ /
aviśeṣo 'khilasyāpi sattvāt kiṃ nānumīyate

2.2.187

*8,211f.*
NYĀYASUDHĀ:
ādipadena dehadīpādigrahaṇam /
viśeṣeṇa parimāṇabhedena, kṣaṇikatvaṃ (tāvat)anumīyata iti sambandhaḥ /
tatastaddṛṣṭāntena sarvatra phalādivyatirikte 'pi vastuni sattvena hetunā pañcaskandhā ityanumānaṃ sthiratvaviṣayapratyabhijñāyā bādhakaṃ bhaviṣyati /
naca phalādidṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ /
yadviruddhaparimāṇaṃ tannānā dṛṣṭaṃ yathā ghaṭapaṭau, viruddhaparimāṇaṃ ca phalādikaṃ pūrvottarakṣaṇayoḥ, ityanumānena phalādīnāṃ kṣaṇikatāsiddheriti /
pariharati- ākāśasyeti //
aviśeṣataḥ pūrvottara(kṣaṇa)yorbhedarahitatvataḥ, aviśeṣaḥ pūrvottarakṣaṇayorbhedarāhityam /
akhilasyāpi vipratipannasya /
idamuktaṃ bhavati /
yatsattadakṣaṇikam yathā'kāśam /
sacca nīlādīti pratyanumānapratiruddhatvenānumānasyābhāsatvānna pratyabhijñābādhakatvaṃ sambhavatīti /
nacākāśadṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ /
"ākāśo dvau nirodhau ca nityaṃ trayamasaṃskṛtam'; itrata pareṇaivāṅgīkṛtatvāt kṣaṇikatāsādhakasya parimāṇabhedāderākāśe 'bhāvācca /
tadidamu(mapyu)ktaṃ aviśeṣataḥ parimāṇabhedādirahitatvata iti /
*8,213*
yadvā'kāśasyāviśeṣataḥ parimāṇabhedarahitatvataḥ /
taddṛṣṭāntenākhilasyāpi phalāderaviśeṣaḥ pūrvottarakālayoḥ parimāṇabhedābhāvaḥ sattvāt kiṃ nānumīyata iti yojanā /
etaduktaṃ bhavati /
nānumānaṃ pratyabhijñāyā bādhakaṃ bhavitumarhati /
anumānasya pratyakṣato dubarlatvena tadbādhyatvāt /
anyathā phalādikaṃ parimāṇabhedarahitaṃ sattvādākāśavadityapyanumānaprasaṅgāt /
nahyatra pratyakṣādibādhaṃ vinā kaściddoṣo 'sti /
tathāca taddṛṣṭānte kṣaṇikatvasādhakasyāsiddhatvātsādhyavikalatā syāt /
tataḥ pratyakṣavirodhenaivāsyānumānasyāprāmāṇyam /
anyathānyonyāśraya(tā)prasaṅga ityeva vaktavyam /
tacca samaṃ prakṛte 'pīti /
etena"ākāśe cāviśeṣāt'; iti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati /
tadanena kṣaṇikatva(tā)sādhakānumānasya satpratipakṣatvaṃ bādhitaviṣayatvaṃ ca vadatā'kāśe '(nā)naikāntyamapi sūcitam /
bhavadanumānasyāpi phalādinānaikāntyamiti cenna /
tatrāpi kṣaṇikatābhāvasya vakṣyamāṇatvāt (iti) /
*8,214*
bhavedidaṃ yadyākāśasya sattvaṃ syāt /
nacaitadasti /
mūrtābhāvatvādākāśasya /
bhāvatvaṃ hi sattvamatra vivakṣitam /
sasvarūpatve 'pi vā sattve, abhāvo niḥsvarūpa ityaṅgīkṛtamityāśaṅkayāha- yadīti //
yadyākāśasya sattvaṃ na kuta eva narādiṣu
NYĀYASUDHĀ:
yadyākāśasya sattvaṃ nāstītyaṅgīkṛtya pratyanumāne 'tiprasaṅgānumāne ca dṛṣṭāntasya sādhanavaikalyaṃ svānumānasyānaikāntikatvābhāvaścocyate /
tadā dehādiṣu sattvaṃ kuta eva siddhamiti brūmaḥ /
tathāca parakīyasyāpi dṛṣṭāntasya sādhanavaikalyaṃ syāt /
yadi ca vidhimukhapratyayavedyatvāddehādīnāṃ bhāvatvaṃ pramāviṣayatvātsattvaṃ cocyate /
tadā'kāśe 'pi samānamiti /
pramāṇāntareṇākāśasyābhāvatvaṃ vārayitumupodghātamāha- sa dharmīti //
sadharmipratiyogitvamākāśasyāvagamyate

2.2.188

*8,216*
NYĀYASUDHĀ:
yatrābhāvaḥ sa dharmī /
yasyābhāvaḥ sa pratiyogī /
tadubhayavattvamabhāvasya niyāmakaṃ vyāpakam /
yo 'bhāvaḥ sa sarvo 'pi dharmipratiyogisahita eva /
yathā ghaṭādyabhāvaḥ /
sa hi bhūtalādidharmiṇā ghaṭādipratiyoginā copeta eveti /
nanvidamanupapannam /
abhāvasya hi dharmipratiyogisāhityaniyamaḥ kiṃ deśataḥ syāt, kiṃvā kālataḥ /
ādye dharmiṇā sādeśyaṃ tāvannāsti /
bhūtalasya svāśraye, abhāvasya tu bhūtale vṛtteḥ /
pratiyoginā tu viruddhameva /
dvitīyastu yadyapi dharmiṇā kathañcitsyāt /
tathāpi pratiyoginā nāstyeva /
prāgabhāvapradhvaṃsābhāvayoḥ pratiyogibhinnakālatvaniyamādityāśaṅkāṃ pariharannabhāvasya dharmipratiyogisāhityavyāptatvamupapādayati- tau vineti //
tau vinā na hy abhāvaś ca kvaciddṛṣṭaḥ kadācana // MAnuv_2,2.187*ab //
NYĀYASUDHĀ:
atra dṛṣṭa iti prakaraṇāttau vineti tajjñānaṃ vinetyatharḥ /
caśabdo 'bhāvo dṛśyamāno dharmipratiyogipratītāveva dṛśyata ityanvayasamuccayārthaḥ /
hiśabdenānvayavyatirekayoḥ prasiddhatvaṃ sūcayati /
tadanenānvayavyatirekābhyāmabhāvapratīterdharmipratiyogipratītipūrvakatayā vyāptirupapāditā bhavati /
yadvā tāvi(ti)tyanena na jñānamupalakṣaṇīyam /
abhāvaḥ pratīyamāno dharmipratiyogighaṭita evātredaṃ nāstītyādirūpeṇa pratīyate /
natu tau vinā kevala ityanvayavyatirekābhyāmekajñānasambandhena vyāpyavyāpakabhāvopapādanametadityavagantavyam /
prātargajādyabhāvajñānaṃ tvanyathopapādayiṣyāmaḥ /
*8,219*
kimato yadyevamabhāvasya yadyevamabhāvasya dharmipratiyogisāhityaṃ pratītau vyāpakamityata āha adharmīti
adharmipratiyogitvamākāśasyāvagamyate // MAnuv_2,2.187*cd //
NYĀYASUDHĀ:
pratītāvabhāvasya vyāpakaṃ sadharmipratiyogitvamākāśāttāvadvayāvartar(tya)te /
yasmādākāśa ityevāvagamyate na tvatredaṃ nāstīti /
iyamapi (ca) vastuto mūrtābhāvagocaraiva pratītiḥ pralayādivannañvarjitābhilāpasambandhādatādṛśīva prakāśata iti cenna /
nīlādipratiterapi tathātvaprasaṅgāt /
anānubhāvikatvasyobhayatrāpi sāmyāt /
tathāca parasyāpyasiddhayādyāpātaḥ /
vyāpakanivṛttyā(ca) vyāpyanivṛttiravaśyaṃbhāvinītyākāśasya nābhāvatvamiti /
tadayaṃ prayogaḥ /
ākāśo nābhāvaḥ dharmipratiyoginau vinaiva pratīyamānatvādrūpavaditi /
kiñca mūrtābhāvamākāśaṃ vadatā yo dharmī tasyocyate sa evāsmākamākāśa iti nāmnayeva vivādo 'vaśiṣyate /
vakṣyate caitadviyadadhikaraṇa iti /
*8,220*
sūtradvayārthamupasaṃharati- svīkāreti //
svīkāratyāgato 'dṛṣṭadṛṣṭayoḥ sarvavastuṣu /
guṇānunmatta evāsau vidadhātyadhikaṃ punaḥ

2.2.20

NYĀYASUDHĀ:
adṛṣṭasya kṣaṇikatvādeḥ svīkṛti(kāra)to dṛṣṭasya sthiratvādestyāgataḥ /
asau saugataḥ /
adhikaṃ svata iti śeṣaḥ /
unmattamapi svasmādadhikavivekavantaṃ (sthā)khyāpayatītyarthaḥ /
na hyunmattaḥ sarvatrāpramitaṃ svīkaroti nāpi pramitaṃ tyajatīti /
*8,220f.*
nanu (ca) yadi nīlādikaṃ na syāttadā sanna syāt /
arthakriyākāritvaṃ hi sattvam /
vyāptaṃ ca kramayaugapadyābhyām /
tṛtīyaprakārābhāvāt /
naca sthire tatsambhavaḥ prasaṅgatadviparyayābhyām /
tathāhi /
sthāyībhāvaḥ kiṃ (svī)svakīyāmarthakriyāṃ krameṇa kuryādyugapadvā /
ādye kālāntarabhāvinīmarthakriyāṃ pratīdānīṃ samartho na vā /
prathame tāmapīdānīṃ(nīmeva) kuryāt /
samarthasya kṣepāyogāt /
dvitīye tadāpi na kuryāt /
idānīmasamartho 'pi tadānīṃ samarthatvātkariṣyatīti cet /
tadā sāmarthyāsāmarthyalakṣaṇaviruddhadharmādhyāso bhāvaṃ bhindyāt /
dvitīye tvādyakṣaṇa eva kartavyasya sarvasya kṛtatvāt dvitīyādikṣaṇe 'sattvamavarjanīyameva /
tadevamanukūlatarkabalalabdhapratibandhasya kṣaṇikatvānumānasya balavattvātpratyabhijñāpratyanumāne tadbādhite na sthairyasādhanāyālamiti /
maivam /
eṣāṃ tarkāṇāṃ pratitarkaparāhatatvādinā'bhāsatvāt /
*8,223*
tathāhi /
yadyātmānātmaprapañcaḥ sarvo 'pi kṣaṇikaḥ syāttadā pramāpramārūpaḥ sarvo(kalo)'pyanumānāgamapratyabhijñālakṣaṇo vyavahāro lupyeta /
tarkasyāpyasya notthānaṃ syāt /
tasya tajjātīyasya vā tena tajjātīyena vā saha bhūyaḥ sambandhāvagame (na)ta tādātmyatadutpattyavadhāraṇena (vā) copādhyabhāvā(dya)vadhāraṇena vā vyabhicārābhāvaniścaye sati vyāptyavadhāraṇam /
avadhṛtavyāpteśca pakṣadarśanaṃ liṅgadarśanaṃ ca /
tato 'nubhūtavyāptismaraṇam /
atha yanmayā vyāptatvena jñātaṃ liṅgaṃ tadatra pakṣe 'stītyanusandhānam /
athedānīmanumitirityanumānaprakriyā /
na hyetatsarvaṃ kṣaṇikasyātmanaḥ sambhavati /
yena hi sakṛt dhūmo dṛṣṭo naṣṭa evāsau /
kasya bhūyodarśanaṃ kasya ca vyāptyavadhāraṇādi /
yasmiṃśca parvate dhūmo dṛṣṭo naṣṭa evāsau /
kutra punarvyāptiliṅgānusandhānam /
kutra ca sādhyādhyavasāyaḥ /
*8,224*
evamāgame 'pyekaikavarṇaśravaṇāni, padānusandhānam, samayagrahaḥ, punaḥ padaśravaṇam, samayasmaraṇam, vākyārthajñānamityanekasaṃvi(kānusandhā)ndhānam, nātmanaḥ kṣaṇikatāyāmupapadyate /
pratyabhijñānamapi yena pūrvāvastho 'rtho jñātastenaiva tasya vā tatsadṛśasya vā darśane bhavati /
tatkathaṃ kṣaṇikasyātmanaḥ syāt /
*8,225*
anumānena tarko 'pi vyākhyātaḥ /
pratikṣaṇamātmano 'nātmanaśca bhede 'pyanumā(nā)dyaṅgīkāre 'tiprasaṅgaḥ syāt /
yasya kasyacidvayāptijñāne nārikeladvīpavāsino 'pyagnipramā (bhavet) syāt /
parvate liṅgadarśanena hrade 'pyagniranumīyetetyādi /
pūrvottarakṣaṇavartināmātmanāṃ parvatādīnāṃ ca kāryakāraṇabhāvādupapanno 'numānādivyavahāra iti cet(na) /
anyatvasyānapāyāt /
anyathopādhyāyaśiṣyabuddhayādāvapi prasaṅgāt /
*8,226*
atha matam /
kāraṇakṣaṇāḥ kāryakṣaṇeṣu saṃskārānaparyanti /
ataḥ pūrvapūrvātmasaṃskārayogināmuttarottareṣāmātmanāmanumānādivyavahāro yujyate /
parvatādayo 'pi (pūrva)pūrvasaṃskārabhājaḥ pakṣāditvamaśnuvate iti /
etannirākaraṇāya sūtram /
oṃ uttarotpāde ca pūrvanirodhāt oṃ //
iti /
tadvayācaṣṭe- uttareti //
uttarotpāde ca pūrvanirodhāt

2.2.189

uttarotpattimātreṇa vināśāt pūvarvastunaḥ /
na saṃskārārpakatvaṃ ca yujyate kasyacit kvacit

2.2.190

*8,227*
NYĀYASUDHĀ:
kasyacit kāraṇasya, kacit kārye /
tataḥ kimityata āha- ata iti //
ato jñātaṃ mayetyādi na jñeyamanumā kutaḥ
NYĀYASUDHĀ:
ātmanaḥ kṣaṇikatvātsaṃskārāparṇasya cā(vā)sambhavādityarthaḥ /
yanmayā vyāptatvena jñātaṃ tadatra vidyata ityādi yathā bhavati tathā na jñeyaṃ jñātumaśakyam /
tataścānumā kutaḥ /
āgamāderapyupalakṣaṇametat /
nanvasti tāvadanumānādivyavahāraḥ, sarvalokasiddhasyāpahnavāyogāt /
tadbalenālaukikamapyasahabhāvinaḥ saṃskārārpakatvaṃ kalpayiṣyata ityata āha- ekatvamiti //
ekatvamanubhūtisthaṃ tyaktavā nirmānakā bhidā /
kuta ātmādikeṣu syād ... // MAnuv_2,2.190c-e //
NYĀYASUDHĀ:
kimanumānādivyavahārānyathānupapattimātreṇālaukikaṃ kalpanīyam, kiṃvā'tmādeḥ kṣaṇikatve 'pi sati /
nādyaḥ /
ātmādeḥ sthāyitvenaiva tadupapatteḥ /
dvitīyastu syāt /
yadyātmādeḥ kṣaṇikatvaṃ siddhaṃ syāt /
naca tadasti /
pramāṇabādhitatvānniṣpramāṇakatvācceti bhāvaḥ /
ekatvaṃ bhidetyatra pūrvottarakālayoriti śeṣaḥ /
anubhūtisthaṃ pratyabhijñāsiddham /
kuto 'ṅgīkāryetyadhyāhārātsamānakartṛtāsiddhiḥ /
*8,229*
nanu ca pratyabhijñānaṃ bhrāntamityuktam /
tatkathamātmāderaikyaṃ tataḥ siddhayedityata āha- valyeveti //
... balyevānubhavo yataḥ

2.2.191

NYĀYASUDHĀ:
tarkabalenānumāne niravakāśatayā prabale sati hi tadvirodhātpratyabhijñānaṃ bhrāntaṃ syāt /
yadā tu tarkasyoktavidhayā'bhāsatvaṃ, tadā kutaḥ kṣaṇikatvānumānaprābalyam /
kutaśca pratyabhijñāyāstadbādhaḥ /
abādhitaśca pratyabhijñānubhavo yato balyeva /
ata ātmāderekatvaṃ tena siddhamiti sambandhaḥ /
etenānumānasiddhasya bhedasya kathaṃ nirmānakatvamityapi parāstam /
tadupajīvyasya tarkasyādyāpyanavasthānāt /
*8,230*
nanvastūttarotpāda eva pūrvasya nirodhastathāpi kutaḥ pūrvasyottarasminsaṃskārānādhāyakatvamityata āha- kāryakāraṇayośceti //
kāryakāraṇayoścaikakālīnatvaṃ vinā katham /
pūrvasaṃskārayogī syāduttaro niyamena ca

2.2.192

NYĀYASUDHĀ:
uttarotpāda eva pūrvasya nirodhātkāyarkāraṇayorekakālīnatvaṃ tāvannāstīti labhyate /
ekakālīnatvaṃ ca vinā pūrvāhitasaṃskārayogitvamuttarasya na yujyate /
niyamena cetyanena kvacidapi na yujyate kutaḥ sarvatreti sūcayati /
yadvaikakālīnasya eva saṃskārārpakatvaṃ dṛṣṭaṃ na bhinnakālatva iti vyāpterityarthaḥ /
nanvekakālīnatvābhāve 'pi kutaḥ saṃskārārpakatvaṃ na syādityata āha- sambaddhā eveti //
sambaddha eva saṃskāramanyatrādattate 'khilāḥ /
asambaddhaḥ kathaṃ pūrva uttare vāsanākaraḥ

2.2.193

*8,231*
NYĀYASUDHĀ:
yasmāt akhilāḥ saṃskārādhāyakāścāmpakakusumādayaḥ padārthāstailādibhiḥ sambaddhā eva anyatra tailādau saṃskāramādadhate, nāsambaddhā ityasti niyamaḥ /
naca bhinnakālīna(la)yoḥ sambandho yujyate /
tasmāduttareṇaśasambaddhaḥ pūrvastasminnuttare vāsanāṃ na kuryāditi /
uktamarthaṃ buddhayārohārthaṃ saṅkalayyāha- ekakālatayeti //
ekakālatayā yogaṃ vinā saṃskārataḥ katham
NYĀYASUDHĀ:
atraikakālatayā vinā kāryakāraṇayoryogo na yujyate /
yogaṃ vinā kāraṇasya kārye saṃskārārpakatvaṃ ca na ghaṭate, saṃskārato vinā kathamanumānādivyavahāra ityadhyāhāreṇa yojanā /
saṃskārāparkatvaṃ ca na ghaṭate, saṃskārato vinā kathamanumānādivyavahāra ityadhyāhāreṇa yojanā /
yadīdaṃ saṅkalanaṃ na kriyeta tadā pūrvo(ktahetūnāṃ)ktānāṃ pratyekaṃ saṃskārānādhayakatve hetutvaṃ jñāyeta /
sarvatra sādhyanirdeśāt tatra ko doṣaḥ /
uktākāṅkṣākuṇṭhitatvameveti /
atraite prayogāḥ /
pūrvakṣaṇa uttarakṣaṇe saṃskārādhāyako na bhavati, tenāsambaddhatvāt /
yo yenāsambaddho nāsau tatra saṃskārādhāyakaḥ, yathā sampratipannaḥ /
yadvā yo yatra saṃskārādhāyakaḥ sa tatsambaddha eva dṛṣṭo yathā sammataḥ /
asambaddhasyāpi saṃskārādhāyakatve mṛgamado vasanamiva sarvaṃ vāsayedaviśeṣāt /
asambaddhaśca pūrva uttareṇa /
tato bhinnakālīnatvāt /
sampratipannavat /
bhinnakālīnayorapi sambandhe 'tiprasaṅgaḥ /
bhinnakālīnaśca pūrvaṃ uttareṇa /
tadutpāda eva vinaṣṭatvāt /
saṃmatavat /
prāgeva naṣṭasya tenaikakālīnatvaśaṅkā eva vyāhateti /
nanu lākṣārasāhitabījapūrakusumalauhityavatkinna syāditi cet(na) /
tatrāpi niranvayavināśotpādānabhyupagamāt /
atra ca parasiddhanyāyena parasya bodhanānnāśrayāsiddhayādi śaṅkanīyamiti /
*8,236*
bhavedetadyadi kāraṇasya kāryotpāda eva vināśaḥ syāt /
sa eva kutaḥ siddha ityata āha- kṣaṇamātramiti //
kṣaṇamātramavasthānaṃ svīkṛtaṃ sarvavastuṣu

2.2.194

NYĀYASUDHĀ:
kāryakāraṇayostāvaduttarapūrvatvamāvaśyakam /
yaugapadye kāyarkāraṇabhāvavyāghātāt /
tataḥ pūrvakṣaṇavarti kāraṇaṃ yadi kāyarkṣaṇe 'pi syāttadā sarvavastūnāmaṅgīkṛtaṃ kṣaṇamātramavasthānaṃ bhajyeta /
ataḥ kṣaṇikatvābhyupagama evottarotpāde ca pūrvanirodhaṃ gamayatīti /
syādetat /
kāraṇaṃ kṣaṇasya pūrvavibhāge labdhasattākaṃ madhyavibhāge kāryamutpādyāparavibhāge tatra saṃskāramādhāya naśyatītyaṅgīkāre na ko 'pi doṣa ityata āha- pūrveti //
pūrvamadhyāparakalārahitaḥ kṣaṇa iṣyate

2.2.21

NYĀYASUDHĀ:
atra vibhāgamātraṃ kalocyate /
pūrvāparayorabhāve tannirūpyamadhyābhāvaḥ siddhaḥ /
iṣyate saugataiḥ /
*8,237*
evaṃ tarkasya pratitarkaparāhatimabhidhāyedānīṃ yathā sthāyinaḥ sattvānupapattirevaṃ kṣaṇikasyāpi tadanupapatteranukūlatā nāma tarkadoṣa iti pratipādayituṃ sūtram oṃ asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā oṃ //
iti /
tadvayācakṣāṇastāvadvikalpena tatpṛcchati- pūrveti //
asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā

2.2.194

pūrvabhāvabhavaṃ kāryamuta tannāśasambhavam

2.2.195

*8,237f.*
NYĀYASUDHĀ:
arthakriyākāritvaṃ hi sattvaṃ parasyābhimatam /
tacca vakṣyamāṇa(vi)kalpadvaya(yena)vyāptam /
tṛtīyaprakārānirūpaṇāt /
naca tatkṣaṇike sambhavati /
tathāhi kṣaṇikādbhāvādbhavatkāryaṃ kiṃ pūrvasya kāraṇasya bhāve bhavati /
kāraṇasattāsamānakālīnasattamiti yāvat /
uta tasya kāraṇasya nāśe sati sambhavatīti /
*8,238*
ādye doṣamāha- yaugapadyamiti //
yaugapadyaṃ sati bhavedutpādyānāmaśeṣataḥ
NYĀYASUDHĀ:
sati kāraṇe /
kāryaṃ bhavati cet tarhīti śeṣaḥ /
kṣaṇikaṃ hi kāraṇam /
kāryaṃ ca tatsattāsamānakālīnasattaṃ cetkāryakāraṇayoḥ sahotpāda ityuktaṃ syāt /
kṣaṇe vibhāgābhāvasyoktatvāt tattatkāryāṇāmapyayameva nyāya iti tatsantānabhāvinā(pya)maśeṣakāryāṇāṃ yaugapadyaṃ syāt /
tacca pratyakṣādiviruddhamiti /
atra yadyapi yugapadbhavatoḥ kāryakāraṇabhāvānupapattirapi dūṣaṇam /
tathāpi tacchiṣyaireva jñātuṃ śakyata iti,"ubhayathā ca doṣāt'; iti sūtre kathitamiti vā(cā)tra noktam /
dvitīyaṃ nirākaroti- vināśe cediti //
vināśe cenna tatkāryaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
kāraṇasya kāryaṃ bhavettarhīti śeṣaḥ /
tattasya kāryaṃ na bhavatītyāpannam /
anyathā sarvasya sarvaṃ kāryaṃ syāt /
na hyānantaryamātreṇa kāryakāraṇabhāvaḥ /
tathātve vināśakāryatvaprasaṅgāt /
ānantaryasyānyāpekṣayāpi sattvāt /
sādeśyāderapākṛtatvāt /
evamanyasyāpi kāryaṃ na bhavatīti na kāryaṃ syādakāraṇaṃ vā /
ubhayathāpi pūrvasyārthakriyāvirahādasattvaprāptiriti /
sūtrakṛtā saugatābhyupagataṃ pakṣaṃ pradhānīkṛtya dūṣaṇamuktam /
bhāṣyakṛtā tvabhāvasya bhāvasāpekṣatvāttena krameṇāto 'rthavirodhābhāvaḥ /
*8,241*
nanvasti tāvatpratikṣaṇaṃ kāryotpattiḥ /
naca kāryaṃ kāraṇena vinotpattumalam /
tathā sati nityaṃ sattvamasattvaṃ ve(ce)tyāpatteḥ /
ataḥ kāryotpattirevānyatarapakṣadoṣamābhāsayiṣyati /
pakṣāntaraṃ vā grāhayiṣyatītyata āha- kāryotpattau ceti //
... kāryotpattau ca kā pramā

2.2.196

NYĀYASUDHĀ:
syādetadyadi pratikṣaṇaṃ kāryotpattiḥ pramāṇavatī syāt /
na caitadasti /
naca svāṅgīkāramātreṇārthāntarākṣepasāmarthyamatiprasaṅgāditi /
nanvasti, yatsattatkṣaṇikaṃ yathā dehādi, sacca vivādapadamiti pratikṣaṇaṃ kāryotpattau pramāṇamiti cenna /
asyaiva nirākriyamāṇatvāt /
dehādīnāma(deha)pi kṣaṇikatvābhāvena dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvācca /
nanu dehādeḥ pūrvottarakṣaṇayoḥ parimāṇabhedena bhedasiddhau kṣaṇikatvasiddhirityuktamityasya āha- abhede 'pīti //
abhedena viśeṣeṇa dehadīpaphalādiṣu /
viśeṣadarśanaṃ yuktamasmākam ... // MAnuv_2,2.196a-d //
*8,241f.*
NYĀYASUDHĀ:
pūrvottarakṣaṇayoriti śeṣaḥ /
viśeṣeṇa ārambhavādadvailakṣaṇyena /
ādipadenāṅkurādi /
viśeṣadarśanaṃ parimāṇabhedadarśanam /
asmākaṃ pariṇāmavādināṃ mate /
ayamatharḥ /
ārambhavādino hi parimāṇaṃ yāvaddravyabhāvyabhyupayanti /
avayavasaṅkhayātiśayānatiśayāyattatvātparimāṇabhedasya /
avayavāpacaye dravyavināśasyāvayavopacaye ca tadutpādasyāvarjanīyatvāt /
atasteṣāṃ parimāṇabhedo dravyaṃ bhindyādeva /
asmākaṃ tvavasthitameva dravyamavayavopacayāpacayābhyāṃ ta(tta)tparimāṇakatayā vikriyata iti darśanam /
tatra parimāṇabhedo na bhedamākṣipatīti /
*8,242*
kiñca phalādīnāṃ pūrvottarakṣaṇayorbhedaḥ sādhyate, utābhedābhāvaḥ /
ādye siddhasādhanam /
bhedasyāsmābhirapyaṅgīkṛtatvāt /
tāvatā kṣaṇabhaṅgāsiddheḥ /
dvitīye doṣamāha- anubhūtita iti //
... anubhūtitaḥ

2.2.197

viśeṣadarśanaṃ mānaṃ yadi na sthairyadṛk kutaḥ
NYĀYASUDHĀ:
tadidaṃ phalamiti pratyabhijñayā pūrvottarakṣaṇayorabhedasiddherbādhitaviṣayamanumānamiti śeṣaḥ /
bhrāntā pratyabhijñā nābhedaṃ sādhayitumalamiti cet /
tarhi bhrāntaṃ parimāṇabhedadarśanaṃ na bhedasādhanāyālamiti brūmaḥ /
parimāṇabhedadarśanaṃ bādhakābhāvātpramāṇameveti cettatrāha- viśeṣeti //
*8,243*
tarhi sthairyadṛkkuto na mānam /
tasyā api bādhakarahitatvāt /
viśeṣadarśanaṃ bādhakamiti cet /
tarhi sthairyadarśanaṃ kuto na bādhakam /
ato 'nupalabhyamānaviśeṣayo(ranayor)bādhyabādhakabhāvāyogādanyonyapratipakṣatānanubhavāccānyatarapakṣapātaṃ parityajya bhedābhedaviṣayatayaiva vyavasthāpanaṃ yuktam /
anyathā dṛṣṭānte sādhyasandehenāpi parānumānaṃ duṣyaṃ syāditi /
evaṃ tarkāṅgāntaravaikalyaṃ svayamūhanīyam /
*8,244*
nanvetāni sūtrāṇi kuto vyutkrameṇa(mato)vyākhyātāni /
ucyate /
upodghātaprakriyayā sūtrakāreṇaivādau bādhakāni nirākṛtyānte niṣkaṇṭakā pratyabhijñopanyastā /
bhāṣyakāreṇa tu subodhatvāya śiṣyākāṅkṣākrameṇādau pratyabhijñāmabhidhāyānantaraṃ tadbādhakāni parihṛtānīti /
*8,245*
duḥkhābhāvaṃ sukhaṃ cāhuriti yadanūditaṃ tannirākaroti- digiti //
diksukhe ca khadṛṣṭāntād bhāvau saccet kvacid bhaved

2.2.198

NYĀYASUDHĀ:
svadṛṣṭāntādityākāśasya bhāvatve yo nyāyo 'bhihitastasmāditi hetvatideśaḥ /
dharmipratiyoginirapekṣameva vidhirūpeṇa pratīyamānatvādityarthaḥ /
sadbhāvaḥ kvacidbhaveccettaddṛṣṭānteneti śeṣaḥ /
anenānyathā rūpādināmapi bhāvatvaṃ na syādaviśeṣāditi bādhakaṃ sūcayati /
yadyapi diśo nākāśādbhidyante /
tathāpyākāśasya bhāgasadbhāvaṃ jñāpayituṃ tāsāṃ grahaṇam /
ekavacanaṃ tu jātyabhiprāyam /
etenākāśe cāviśeṣāditi sūtraṃ prakārāntareṇa vyākhyātaṃ bhavati /
ākāśādīnāṃ bhāvatvasamarthanena pañcaskandhātmakaṃ viśvamiti nirastam /
ātmano jñānātmakatvaṃ tu nāsmākaṃ aniṣyam(viruddham) /
kṣaṇabhaṅgitāyā nirastatvāt /
jñānasyāpi grāhakatāyāḥ pareṇābhyupagatatvāt /
mokṣastu caturthe parīkṣiṣyate /
*8,247*
syādetat /
vaibhāṣikasautrāntikayoryaḥ sādhāraṇaḥ svamataviruddhaḥ siddhāntaḥ sa eva nirākṛtaḥ /
yastu sautrāntikasya siddhāntaviśeṣaḥ"pramāṇaṃ tāvadvividham /
prameyadvaividhyāt /
tatra jñānātiriktaḥ sarve 'pi rūpādiprapañco 'numeya eva na tu pratyakṣaḥ /
jñānaṃ (tu) nīlādyākāraṃ pratyakṣavedyam'; iti /
sa kasmānna nirākṛta ityata āha- viśvamiti //
viśvaṃ pratyakṣagaṃ tyaktavā tayoryo 'numitaṃ vadet /
māyāvādivadevāsāvupekṣyo bhūtimicchatā

2.2.199

NYĀYASUDHĀ:
tayoḥ vaibhāṣikasautrāntikayormadhye yaḥ sautrāntiko viśvaṃ rūpādikaṃ pratyakṣagaṃ tyaktvā rūpāderviśvasya pratyakṣavedyatāṃ vaibhāṣikādibhirabhyupagatāmanabhyupagamyeti yāvat /
anumitaṃ vadet rūpāderviśvasyānumānavedyatāmaṅgīkuryāt /
māyāvādinā tulyaṃ vartata iti māyāvādivat /
etaduktaṃ bhavati /
yathā sarvānduḥsamayānapākurvatā('pi) sūtrakṛtā na māyāvādo 'tra pāde nirākṛtaḥ /
tasyātyantanirdalasyopekṣaiva kāryā /
na tvīṣatsadalaiḥ sāṅkhayādisamayaiḥ saha nirāsa iti jñāpanārtham /
tathā bāhyānumeyatāvādo 'pīti /
nanu māyāvādaḥ sūtrotpattyuttarakālabhāvī /
tasya kathaṃ nirāsaprasaktiḥ /
maivam /
"anādikālato vṛttāḥ'; ityaktatvāt /
anyathā sāṅkhayādinirāsasyāpyaprasakteriti /
Vyāsa-3
*8,249*
nanvapratiṣiddhamanumānaṃ bhavatīti nyāyena nīlāderviśvasyāpratyakṣatvaṃ sūtrakārasyābhimatameveti kuto na kalpyate /
(naivaṃ) nacaivaṃ śakyam /
pramāṇāviruddhaḥ pramāṇānusārī ca sūtrakārasyābhiprāyaḥ kalpanīyaḥ /
nacāyamarthastathetyāśavānāha- sarveti //
sarvapramāṇasiddhaṃ yad buddherbhedena sarvadā /
kathaṃ nu tasya buddhitvaṃ ... // MAnuv_2,2.199a-c //
NYĀYASUDHĀ:
ayamatrottarakramaḥ /
nīlāderarthasyāpratyakṣatvaṃ na vaktuṃ śakyate /
nīlādipratīteraparokṣatāyāḥ sākṣisiddhatvāt /
indriyavyāpārabhāvabhāvitvenānumānasiddhatvācca /
atha matam /
yenārthena yajjñānaṃ jāyate tat tadākāraṃ bhavati /
tacca jñānaṃ svaprakāśatayā svagataṃ nīlādyākāramapi sākṣātkurute /
ato 'parokṣatayopalabhyamānasya nīlādyākāranikarasya buddhigatatvānna kaściddoṣa iti /
atredamupatiṣṭhate /
yadaparokṣatayāvabhāsamānaṃ nīlādyākāracakraṃ buddherbhedena sarvadā sarvapramāṇasiddham /
tasya kathaṃ nu buddhitvamaṅgīkriyate /
bahirmukhatayedantena hyayaṃ nīlādyākāro 'parokṣamavabhāsate /
na jātvantarmukhatayāhaṃ nīlamiti /
tathā nīlāparokṣajñānasamanantaraṃ nīlārthī niyamena bahiḥ pravartate /
tenānumīyate 'nena bahirartha eva sākṣātkṛta iti /
na hyanyatra jñānamanyatra pravṛttiriti yujyate /
atiprasaṅgāt /
madhye 'numānaṃ tu nirasiṣyate /
evamāpto 'pi kimaparokṣatayā paśyasīti pṛṣṭo 'ṅguliṃ prasāryedamiti bāhyameva bravītyatastribhirapi pramāṇairaparokṣatayāvabhāsamānasya nīlādyākārasya buddhito bheda evāvasīyate /
na cedaṃ sarvaṃ bhrāntam /
kadāpyanyathāpratītyabhāvāt /
vinaiva bādhakena bhrāntitvābhyupagame 'tiprasaṅgāt /
ato 'parokṣatayāvabhāsamāno nīlādyākāro bāhya eva, natu buddhigata iti /
*8,251*
kiñca bāhyārthasyāpratyakṣatve tadasiddhireva syāt /
pramāṇābhāvāt /
tathāca bāhyārthābhyupagamo riktaḥ syādityāha- viśvamiti //
... viśvamanyacca kimpramam

2.2.200

NYĀYASUDHĀ:
anyat jñānamiti śeṣaḥ /
kā pramā yasya tat kiṃpramam /
anumeyo bāhyākāra iti cet(na) /
sarvathāsiddhasya pakṣīkaraṇāyogāt /
liṅgābhāvādvayāptyasiddheśca /
syādetat /
buddhigatastāvadākāro 'parokṣamavabhāsate /
sa kādācitkatvātkimapi kāraṇamepakṣamāṇo bāhyaṃ nīlādyanumāpayiṣyatīti /
maivam /
bāhyatayaiva nīlādyākārasya sphuraṇāt /
kutra cedamulabdham, yatkādācitkaṃ tatkāraṇavaditi /
jñāna eveti cet(na) /
bāhyāpratyakṣatvavāde tatrāpi kāraṇatvānavadhāraṇāt /
jñānaṃ pūrvajñānakāraṇakamupalabdhamiti cet /
tarhyākāro 'pi pūrvākārajanyaḥ kalpyatām /
kiṃ bāhyārthavyasanena /
nīlajñānānaṃ(notpādāna)ntaraṃ pītajñānotpādadarśanānneti cet(na) /
sadṛśajanyatvasya pareṇa kvāpyanupa(gantavya)labdhatvāt /
*8,253*
kiñca vāsanādikamāntarameva sahakārīkṛtya visadṛśa(meva)mapi jñānaṃ janayatīti kalpanīyam /
na bāhyam /
dṛṣṭenaiva kathañcidupapattāvadṛṣṭakalpanānupapatteḥ /
ato bāhyo '(pyar)thaḥ pratyakṣasiddha iti śaṅkānāspadatvādidaṃ matamatra na dūṣitamityuktam /
yadvā sphuṭatarānalpadoṣatvena śiṣyaireva heyatayā jñātuṃ śakyatvādityāśayenāha- sarveti //
sarvaloko bibhetyañjo yasmādanubhavāt sadā /
tasyāpalāpinaḥ kiṃ na niṣpramāṇakavādinaḥ

2.2.201

NYĀYASUDHĀ:
mādhyamikādayo 'pi bāhyārthā(dvaya)napahnuvānā api hyanubhavādbibhyataḥ sāṃvṛvasattvādyabhyupayanti /
tataḥ sarvairanusaraṇīya evāyamanubhavaḥ /
tamapi yaḥ sautrāntiko 'palapati, anubhavasiddhāyā aparokṣasya nīlā(dyā)kārasya bāhyatāyā apākaraṇāt /
tathā niṣpramāṇakaṃ vadati, nīlādyākārasya buddhisthatāyāṃ pramāṇābhāvāt /
tasya(syāpya) anubhavasya apalāpinaḥ niṣpramāṇakavādinastasya sautrāntikasya kiṃ dūṣaṇaṃ na bhavet /
sarvamapi bhavediti /
*8,254*
"ekatvamanubhūtistham'"khadṛṣṭāntāt'"tasyāpalāpinaḥ'; iti parapakṣe tatra tatrānubhavavirodho 'bhihitaḥ /
sa kathamityato 'bhinayena taṃ darśayati- so 'hamiti //
*8,255*
so 'haṃ tadidamevāhaṃ sukhī sad gaganaṃ diśaḥ /
satyā ityādyanubhavāḥ sadā tatpratipakṣagāḥ

2.2.202

NYĀYASUDHĀ:
atra sa evāhamityātmaikatvāgrāhī pratyabhijñānubhavo darśitaḥ /
tadidamityanātmana /
ahaṃ sukhīti sukhasya vidhitvānubhavaḥ /
sat bhāvarūpaṃ gaganaṃ, diśaḥ satyā bhāvarūpā iti gaganasya (ca) diśāṃ ca bhāvatvānubhavaḥ /
ādipadādidaṃ nīlaṃ nāhaṃ nīlamityādeḥ (parigrahaḥ) grahaṇam /
tatpratipakṣagāḥ tadabhyupagatātharviruddhaviṣayāḥ /
vaibhāṣikasautrāntika(mata)samayanirākaraṇamupasaṃharati- ata iti //
ato nirmānamakhilapramāṇapratipakṣagam /
durmataṃ ko nu gṛhṇīyād vināsuratatiṃ kvacit

2.2.26

NYĀYASUDHĀ:
akhilapramāṇapratipakṣagaṃ sarvapramāṇaviruddhārthaviṣayam /
ata eva durmatam /
diṅnāgaprabhṛtibhirbahubhirgṛhītatvātkathaṃ ko nu gṛhṇīyādityākṣepa ityata uktam- vineti //
satpuruṣaviṣaya evāyamākṣepa iti bhāvaḥ /
nacaivaṃ nirākaraṇavaiyarthyam /
uktārthānusandhāne ko nu gṛhṇīyāditi vyākhyānāditi /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ samudāyādhikaraṇam //
*8,257*
[======= JNys_2,2.VIII: asadadhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ śūnyavādāpākaraṇam //
// oṃ nāsato 'dṛṣṭatvāt oṃ //
mādhyamikamatamatrāpākriyate /
tasyoktārthaviruddhatāṃ darśayituṃ tattāvadupanyasyati- apara iti //
nāsato 'dṛṣṭatvāt

2.2.203

aparaḥ śūnyamakhilaṃ manovācāmagocaram /
nirviśeṣaṃ svayambhātaṃ nirlepamajarāmaram

2.2.205

aśeṣadoṣarahitamanantaṃ deśakālataḥ /
vastutaśca ... // MAnuv_2,2.204a-c //
NYĀYASUDHĀ:
aparo mādhyamikaḥ, "iti brūmaḥ'; iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ /
śūnyameva tattvaṃ na tato 'nyadastīti śeṣaḥ /
nanu pañcaskandhāstato 'tiriktāḥ santītyata uktam- akhilamiti //
pañcaskandhātmakamakhilaṃ jagacchūnyameva, na tato 'nyadityatharḥ /
tacchūnyaṃ kutaḥ siddhamityata uktam- svayambhātamiti //
svayaṃbhātatvaṃ ca na svakarmakaprakāśatvam /
kintvaparāprakāśya(śa)tvamevetyāśayenoktam- mana iti //
pramāṇamātropalakṣaṇametat /
kutaḥ pramāṇāviṣayatvaṃ śūnyasya, nirdharmakatvāt /
sadharmaka eva pramāṇapravṛttirityuktam- nirviśeṣamiti //
nikhilajagadātmakaṃ cecchūnyam, tarhi taddharmā lepajarāmaraṇaduḥkhaparicchedādayastasyaiva syuriti kathaṃ nirviśeṣatvādikamityata āha- nirlepamiti //
lepo dharmādharmasambandhaḥ /
doṣā duḥkhādayaḥ /
vastutaścānantaṃ vastvantarapratiyogikānyonyābhāvarahitam /
yadvā śuddhaṃ sarvagataṃ nityaṃ sarvātmakaṃ śūnyamabhilapyate /
tatkathaṃ nirviśeṣa(mu)mityucyata ityata etaduktam /
lepādidoṣābhāvamātreṇa śuddhamucyate /
deśādiparicchedābhāvamādāya sarvagatatvādivādo, natu kamapi dharmamāśrityeti /
*8,260*
upāyopeyabhāvāvasthitapadārthakhyāpanaṃ śāstradharmaḥ /
atastattvaviṣayāṃ vipratipattiṃ darśayitvā vipratipanne upāyopeye darśayati- tadasmīti //
... tadasmīti nityopāsāparokṣitam /
rāgādidoṣarahitaṃ tadbhāvaṃ yoginaṃ nayet // MAnuv_2,2.204c-f //
NYĀYASUDHĀ:
tacchūnyamahamasmīti nityopāsayāparokṣīkṛtam /
tacchūnyaṃ rāgādidoṣarahitaṃ yoginaṃ tadbhāvaṃ śūnyatvalakṣaṇaṃ mokṣaṃ nayediti sambandhaḥ /
yathoktam /
"pradīpasyeva nirvāṇaṃ vimokṣastasya tāyinaḥ(tāpinaḥ) (bhāvinaḥ)'; iti /
*8,261*
yadi śūnyamuktarūpaṃ kathaṃ tarhyakhilaṃ śūnya(mityukta)mityata āha- tasyaiveti //
tasyaivānādisaṃvṛttyā nānābhedātmakaṃ jagat /
sadivābhāti ... // MAnuv_2,2.205a-c //
*8,261f.*
NYĀYASUDHĀ:
śūnyasyaiva /
saṃvriyate 'nayeti saṃvṛtiravidyā /
saṃvṛteḥ satyatve 'dvaitahānirāropitatve tu saṃvṛtyantarāpekṣetyato 'nādītyuktam /
nānābhedātmakaṃ pañcaskandhātmakam /
śūnyāvidyākalpitatvādakhilaṃ śūnyamityucyate /
na punastadeva taditi /
tatkimasadevedam /
tathātve vā kathaṃ saditi pratibhāsaḥ /
sattvāropāt /
*8,263*
pakṣāntaramāha- satyatvamiti //
... satyatvaṃ sāṃvṛtaṃ tasya ceṣyate

2.2.206

NYĀYASUDHĀ:
tasya āropitasya api jagataḥ, sāṃvṛtaṃ satyatvamiṣyate 'to na satpratyayavirodhaḥ /
asti cet jagataḥ sattvaṃ kathaṃ tarhyasat /
yena sadivābhātītyuktamityata āha- pāramārthiketi //
pāramārthikasattvaṃ tu śūnyādanyasya na kvacit
NYĀYASUDHĀ:
sarvathābādhyatvaṃ pāramāthirka(sa)ttvaṃ tadabhāvādasadidaṃ jagadudgīyata iti /
pāramārthikasattvābhāve kathaṃ jagatyarthakriyādivyavahāra ityata āha- sāṃvṛtenaiveti //
sāṃvṛtenaiva satyena vyavahāro 'khilo bhavet

2.2.207

NYĀYASUDHĀ:
akhilo hānopādānopekṣābhijñābhivādanārthakriyālakṣaṇaḥ /
vyavahārasyāpyasattvāt /
svapna iveti śeṣaḥ /
pāramārthikasattvameva vyavahāravirodhi /
tasya sarvakriyārahitatvāt /
natu tadabhāva iti bhāvenoktam- sāṃvṛtenaiva sattveneti //
*8,265*
sṛṣṭipralayaviṣa(yaṃ)ye vigānaṃ darśayati- śūnyāditi //
śūnyāt saṃvṛtiyogena viśvametat pravartate /
sṛṣṭikāle punaścānte stimitaṃ śūnyatāṃ vrajet /
iti brūte ... // MAnuv_2,2.207a-e //
*8,266*
NYĀYASUDHĀ:
sṛṣṭikāle pravartata jāyate /
śūnyasya niṣkriyatvātkathaṃ viśvakartṛtvamityata uktam- saṃvṛtiyogeneti /
ante pralayakāle /
stimitaṃ niṣkriyam /
anena kriyāvibhāgādinyāyena yā viśvasya satyatvavādināṃ pralayaprakriyā sā nirākriyate /
svāpnagajādiriveti śeṣaḥ /
evamupanyastamatanirāsāthartvenādhikaraṇamavatārayati- tamuddiśyeti //
... tamuddiśya jagāda jagatāṃ guruḥ

2.2.26

NYĀYASUDHĀ:
yattāvaduktaṃ śūnyādevedaṃ jagadutpadyata iti tadyathāśrutamapākartuṃ sūtram oṃ nāsato 'dṛṣṭatvāt oṃ iti /
tadvayācaṣṭe- nāsata iti //
*8,267*
nāsato 'dṛṣṭatvāt

2.2.208

[second time!]
nāsato jagato bhāvo ...
NYĀYASUDHĀ:
asataḥ sarvaviśeṣanirmuktatvena gaganakusumasamānācchūnyājjagato bhāvo janma nopapadyate /
kuta ityata āha- na hīti //
... nahi dṛṣṭāsato janiḥ /
sataḥ kvacit ...
NYĀYASUDHĀ:
sato bhavataḥ kāryasyeti yāvat /
kvacit /
asato janirna dṛṣṭā yataḥ /
atra sarvatra śūnyasyāsattvamāpādya
dūṣaṇābhidhānamiti jñātavyam /
*8,268*
syādetat /
pramāṇābhāvaḥ prameyābhāvaṃ sādhayati /
na punaḥ pramāṇaviśeṣābhāvaḥ /
mā hi bhūdasmadādipratyakṣavyāvṛttyā dharmādyabhāvasiddhiḥ /
tadatrāpi pramāṇābhāvāditi heturvaktavyaḥ /
"adṛṣṭatvāditi'; pratyakṣābhāvakathanaṃ tu katham /
anaikāntikatvādityata āha- pramāṇaṃ ceti //
... pramāṇaṃ ca dṛṣṭirevākhilād varam

2.2.27

NYĀYASUDHĀ:
dṛṣṭiḥ pratyakṣameva akhilāt anumānādagamācca varaṃ pramāṇam /
ayamabhisandhiḥ /
nāsato jagato bhāva iti pratijñāya kuta ityākāṅkṣāyāṃ tatra pramāṇābhāvāditi hetuṃ manasi nidhāya kataṃ tatra pramāṇābhāva iti jijñāsāyāmanumānāgamayoḥ pratyakṣamūlatvena tataḥ pratyakṣameva varaṃ pramāṇamiti, ādāvadṛṣṭatvāditi tadabhāvo 'yaṃ darśito natu pradhānapratijñāyāṃ hetutvena, yenoktadoṣaḥ syāditi /
tarhyanumānādyabhāvo ('pi) vaktavya ityata āha- pramāṇaṃ ceti //
ayamāśayaḥ /
vedādeḥ śūnyavādinā prāmāṇyaṃ nāṅgīkriyate /
tadīyāgamasya tvasmābhirityato nāstyatrāgamaḥ sampratipanna iti śiṣyaireva śakyate jñātum /
pratyakṣābhāvenānumānasyāpyabhāvaḥ siddha eva /
pratyakṣasyānumānopajīvyatvāt /
pratyakṣeṇa kvacidupalabdhameva hyanumānena (kvacitsā)sādhanīyam /
ato 'numānā(dya)bhāvasyānuktāvapi lābhādadṛṣṭatvādityevoktaṃ sūtrakṛteti /
ata eva prāguktam- kvaciditi //
*8,270*
mā bhūcchūnyājjagadutpattau pratyakṣaṃ pramāṇam /
mā ca bhūdāgamaḥ /
tathāpyanumānaṃ bhaviṣyati /
asataḥ sadutpattau pratyakṣābhāvena dṛṣṭānumānānupapattāvapi sāmānyato dṛṣṭasyopapatteḥ /
kāraṇasya hi sattve niṣiddhe 'sata eva janma setsyatītyāśaṅkayānumānānāṃ tarkapratighātaṃ vaktuṃ sūtram- oṃ udāsīnānāmapi caivaṃ siddhiḥ oṃ iti //
tadvayācaṣṭe- yadyevamiti //
udāsīnānām api caivaṃ siddhiḥ

2.2.209

yadyevaṃ saptamarasānmadhurādiva pīnatā /
bhavejjanasya mārjārṛṅgaṃ goriva ghātakam

2.2.210

NYĀYASUDHĀ:
yadyasata eva yatkiñcitkāryaṃ jāyeta tadā madhurādiva saptamarasāñjanasya pīnatā syāt /
goḥ śṛṅgamiva mārjārṛṅgamapi janasya ghātakaṃ bhavedaviśeṣādityanena evaṃ satyudāsīnānāṃ heyo(pādeyo)pekṣaṇīyabuddhayaviṣayāṇāṃ saptamarasādīnāmapi sakāśāt pīnatvādikāryasya siddhiḥ prasajyeteti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati /
*8,273*
prakārāntareṇa vyākhyāti- kāryārthīti //
kāryārthī kāraṇaṃ sacca nopādadyāt kathañcana
NYĀYASUDHĀ:
yadyasata eva kāryamutpadyate tadā paṭādikāryārthī kuvindādiḥ sat tantvādikāraṇaṃ sarvathā nopādadīta /
asata eva paṭādyutpatteḥ /
atiprasaṅgāntaramāha- neti //
na pravarteta ceṣyāya śūnyādeveṣyasambhavāt

2.2.211

NYĀYASUDHĀ:
na kevalamasataḥ kāryotpattau satkāraṇopādānānupapattiḥ /
kintviṣyāya paṭādyutpādāya na pravarteta /
na prayateta ca /
kutaḥ /
śūnyādeveṣyasambhavāt /
etena tantvādyupādānādu(dyu)dāsīnānāṃ cikīrṣādirahitānāṃ ca puṃsāṃ paṭādisiddhiḥ syāditi sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati /
*8,274*
prakārāntareṇa vyākhyāti- deśeti //
deśakālādiniyamo niṃha śūnyāt sato bhavet
NYĀYASUDHĀ:
śūnyātsataḥ śūnyādeva bhavataḥ kāryasya deśakālāvasthāniyamo na bhavet /
tathāhi /
yadi jagacchūnyādeva bhavet tadā godhūmāḥ kṛṣṇabhūmau sampadyante na pāṇḍubhūmau /
vasante kiṃśukāḥ puṣpitā bhavanti /
na varṣāsu /
trihāyiṇyeva gaurgarbhaṃ dhatte nānyathā /
satuṣā eva vrīhayo 'ṅkurānutpādayanti netarathetyādideśakālādiniyamaḥ kāryotpattau na syāt /
śūnyasya sarvatrāviśiṣṭatvāt /
anenodāsīnānāṃ deśakālādiniyamānapekṣāṇāmapi kāryāṇāṃ siddhirutpattiḥ syāditi sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati /
śūnyādeva kāryotpattau kurtrupādānanimittāpekṣā na syāditi samudāyārthaḥ /
*8,275*
nanvādisṛṣṭāveva śūnyātkāryotpādaṃ brūmo na sarvadā /
anyadā tu kartrādikāṇagaṇādeva /
ato nātiprasaṅga ityata āha- puruṣeti //
puruṣecchānusāreṇa yadi kiñcit prajāyate

2.2.28

kiṃ nānumīyate tadvad vastutvāt puruṣād bhavaḥ /
sarvasyāpi ... // MAnuv_2,2.212a-c //
NYĀYASUDHĀ:
kiñcidityadhunātanaṃ kāryam /
vastutvāt kāryatvāt /
sarvasyāpīti /
ādikālīnasyāpi kāryasyetyarthaḥ /
anane nā puruṣaḥ, sataḥ ādikālīnasya kāryasya kartānumātavyaḥ /
kutaḥ /
dṛṣṭatvāt adhunātanānāṃ kāryāṇāṃ puruṣakartṛtvasya niścitatvāditi prathamasūtraṃ prakārāntareṇa vyākhyātaṃ bhavati /
sūtrabhāṣyayoḥ puruṣagrahaṇaṃ tu upādānādyupalakṣaṇam /
*8,276*
nanvidaṃ sarvamapi svavyāhatam /
tathāhi /
yaduktaṃ nāsato 'dṛṣṭatvāditi /
tatsataḥ kāraṇatve 'pi samānam /
nahi sataḥ kāraṇatvamapi kvāpyāvayoḥ sammatam /
nanu ca madhurādiva goḥ śṛṅgamivetyādinā sataḥ sṛṣṭisaṃhārakāritvaṃ nidarśitam /
maivam /
sarvasyāpi jagato 'sattvena tadantaḥpātino madhurāderapi sattvābhāvāt /
yaścāyamatiprasaṅgaḥ"asataḥ kāraṇatve saptamarasāderapi madhurādi(vat) kāryakāritvaprasaṅgaḥ'; iti /
so 'pi sataḥ kāraṇatve tantvādīnāṃ mṛdādikāryakāritvaprasaṅgena tulyaḥ /
tathāpi kāraṇatvamātraṃ sato 'stīti cet (na) /
tatsattvāsammateruktatvāt /
nahi sakalavikriyātītasya kāraṇatvaṃ śakyasambhāvanam /
madhurādīnāṃ saptamarasādīnāṃ cāsattvāviśeṣe 'pi sadbuddhibhāvābhāvābhyāṃ viśeṣāt /
yadapi kāryārthītyādi /
tadīśvarasya sarvakāraṇatve tata eva paṭādisambhavāttantvādyupādānaṃ na syāt /
kuvindādericchādikaṃ ca vyarthaṃ syāditi samānam /
etena deśakālādīti prasaṅgo 'pi samīkṛto veditavyaḥ /
yacca puruṣecchānusāreṇetyuktam /
(tadapi) tanmahadādikāryasya kulālādijanyatāsādhanasamānayogakṣemamiti /
*8,278*
atra yadviśvasyāsattvamuktaṃ tattāvannirākartuṃ sūtram oṃ nābhāva upalabdheḥ oṃ //
iti /
tadvayācaṣṭe- naceti //
nābhāva upalabdheḥ

2.2.212

... nacābhāvo viśvaṃ saditi gamyate

2.2.213

yato ...
NYĀYASUDHĀ:
bhavatīti bhāvaḥ /
na bhāvo 'bhāvaḥ /
asaditi yāvat /
saditi gamyate yata ityanena viśvasatyatve pratyakṣaṃ pramāṇamuktaṃ veditavyam /
pratyakṣeṇa sadityanubhūyamānamapi viśvamasaccetko doṣa ityata āha- anubhaveti //
... 'nubhavarodhe tu vacanaṃ vādinaḥ kutaḥ
NYĀYASUDHĀ:
anubhava(vi)rodhe tu kriyamāṇa iti śeṣaḥ /
(tatra) yadi sattvenopalabhyamānamapyasatsyāttadottaraṃ vadatyapi śūnyavāditi noktaṃ tvayetyataste 'pratibheti bruvāṇaṃ paraṃ prati śūnyavādinaḥ svavacanasādha(no)kopāyābhāvātparājaya evāpadyeta /
yadi ca prāśnikādyavagataṃ kathaṃ madvacanaṃ nāstīti brūyāt tadāṅgīkṛtaṃ pratyakṣasya prāmāṇyamiti sattvena tadavagataṃ viśvaṃ katamasatsyāditi /
*8,279*
uktadoṣaparihāraṃ śaṅkate- svapneti //
svapnabhrāntivadevedaṃ saṃvṛttyaivopalabhyate

2.2.214

yadi sattvena ...

2.2.29

NYĀYASUDHĀ:
svapnaśca bhrāntiśca tayoriva svapnabhrāntivat /
yadyapi parasya svapno 'pi bhrantireva /
tathāpi gobalīvardanyāyena lokavyavahāramapekṣya pṛthaguktiḥ /
yathā svapne bhrāntau cāsadeva gajādikaṃ sapādikaṃ ca sadityupalabhyate tathāsadevedaṃ viśvaṃ sa(tyatve)ttvenopalabhyate /
etadeva viśvasya śūnyakāraṇatvaṃ nāma /
nāparam /
tatra kathaṃ sadityupalambhena viśvasya sa(tya)tvasiddhiḥ /
nacaivamadhiṣṭhānasya draṣṭuḥ karaṇānāṃ taddoṣāṇāṃ ca sattvamaṅgīkāryam /
anyathā bhrāntivaicitryādyanupapattiriti vācyam /
asatprakāśanaśaktyā saṃvṛtyaiva sarvasyopapattau tadaṅgīkāravaiyathryāt /
evaṃca na vacanāsiddhiḥ /
sāṃvṛtasattvasya vacanasya pratyakṣeṇaiva siddheḥ /
tāvataiva vyavahāropapattau pāramārthikasattvasyopayogābhāvāditi /
*8,282*
etatparihārāya oṃ vaidharmyācca na svapnādivat oṃ //
iti sūtram /
tadvayācaṣṭe- kiñceti //
vaidharmyāc ca na svapnādivat

2.2.214

... kiñcātra bhramo naiva nivartate

2.2.215

NYĀYASUDHĀ:
bhavedevaṃ yadi prapañce rajjusarpādāviva sattvapratyayo bhramaḥ syāt /
nacaivam /
tathātve atra prapañce satvabhramaḥ kimiti naiva nivartate /
jñānānāṃ bhramatvāvadhāraṇaṃ hi bādhabodhādhīnam /
sampratipannasthale tathā darśanāt /
pratyayatvamātrādhīnatve prāgapi bādhabodhodayādrajjusarpādijñāne laukikaparīkṣakāṇāṃ bhramatvāvadhāraṇaṃ syāt /
nacaivaṃ kvaciddṛṣṭam /
naca prapañcasattāvagamasya bādhakaṃ paśyāmaḥ /
tato na bhramatvāvadhāraṇaṃ yuktamiti /
svapnasya bhrāntitvābhāvo, bhramasya cādhiṣṭhānādyapekṣāniyamaḥ, sāṃvṛtasattvasya vyavahāranirvāhakatvasyābhāvaścānyatra samarthito 'trānusandheyaḥ /
*8,284*
syādetat /
kiṃ prapañcapratyayasyedānīṃ bādho nāstītyucyate /
utottarakāle 'pi /
ādye na tāvatā bhavato 'pi viśvasatyatvāvadhāraṇaṃ, śuktirajatādau tadayogāt /
dvitīyastu nāsti /
prapañcapratyayo bādhiṣyate pratyayatvātsampratipannavat /
ityāgāmibādhasiddherityata āha- anāderiti //
anāderasya viśvasya nivṛttiryadi ceṣyate /
nivṛttiśca nivarteta tasyā bhrāntitvasambhavāt // MAnuv_2,2.214c-f //
NYĀYASUDHĀ:
anādito 'nuvṛttasyetyarthaḥ /
viśvasya tatpratyayasya, nivṛttiḥ bādhaḥ /
nivarteta bādhyeta /
yadi pratyayatvātprapañcapratyayasya bādho 'numīyate, tadāvaśyaṃ bādhapratyayasyāpi bādhena bhāvyam /
anyathā pratyayatvahetostatra vyabhicārāpatteḥ /
bādhakapratyayasya bādhyatve prapañcapratyayasya yāthārthyasiddhiḥ /
tiṣṭhatu tāvatparamārthacintā, vyāvahārike tu tathā dṛṣṭameva /
na kevalamidamāpādanaṃ kintu sambhāvitaṃ caitat /
yatprapañcapratyayasya yāthārthyaṃ tannāstitāpratyayasya bādhyatvāt /
anādito 'nuvṛttasyānekasajātīyavijātīyasaṃvāda(va)to yāthārthyasambhavāt /
kādācitkasya saṃvādavidhura(ruddha)tvena bhramatvasambhavāditi /
*8,285*
nanu ca prapañcanivṛttirnāma śūnyameva /
tacca paramārtharūpaṃ na kalpitamadṛṣṭatvāt /
tatkathaṃ tatpratyayasya bādhyatā syāt /
kintu prapañcasya dṛṣṭatvena kalpitatvasambhavāttatpratyaya eva bādhyaḥ /
hetuśca prapañcapratyayatvena vivektavya ityata āha- dṛṣṭasyeti //
dṛṣṭasya bhrāntitā cet syādadṛṣṭe na bhramaḥ kutaḥ
NYĀYASUDHĀ:
bhrāntitābhramaśabdābhyāṃ kalpitatvamucyate /
idamuktaṃ bhavati /
viparatīmetaduktaṃ yatsarvapramāṇadṛṣṭasya prapañcasya kalpitatvamādāya tatsattāpratyayasya bādhyatvasvīkaraṇam /
kenāpi pramāṇenādṛṣṭasya śūnyasyākalpitatvaṃ gṛhītvā tatsattvapratyayasyābādhyatvopādānam /
prāmāṇikamakalpitam aprāmāṇikaṃ cāṅgīkriyamāṇaṃ kalpitamiti sarvasammatatvāditi /
*8,286*
etadeva dṛṣṭāntena darśayati- gavāmiti //
gavāmaśṛṅgibhāvena nahi syācchaśaśṛṅgitā

2.2.216

NYĀYASUDHĀ:
aśṛṅgibhāvena sahiteti śeṣaḥ /
kaścidgavāṃ śṛṅgitavamastītyāha- kaścicchaśasyeti /
tatra paroktarītyā gavāṃ śṛṅgitā kalpitā, dṛṣṭatvāt /
śaśaśṛṅgitā tvakalpitādṛṣṭatvāditi syāt /
na hyevaṃ loke pratītiḥ lokānusāreṇaiva ca paramārtho boddhavyo nānyathā /
lokanyāyasyaiva tadbodhopāyatvāditi /
tadevaṃ pratyakṣabalena viśvasatyatā sādhitā /
tadbādhakaśaṅkā ca parihṛtā /
tataḥ kiṃ siddhamityato yaduktaṃ pūrvapakṣiṇā sato 'pi kāraṇatve pramāṇābhāva iti tatparihṛtamiti vadansamīkaraṇāntaramapi pariharati- asmākaṃ tviti //
asmākaṃ tu pramāṇena prasādādīśvarasya ca /
uktabhaṅgayā'gamānāṃ ca prāmāṇyād yujyate 'khilam

2.2.217

*8,286f.*
NYĀYASUDHĀ:
satkāraṇatvavādinām akhilaṃ pareṇākṣiptaṃ yujyate /
katham /
bādhavidhureṇa pramāṇena jagataḥ satyatvasiddhau madhurādīnāṃ puṣyayādikāraṇānāṃ sattvasiddheḥ /
tantvādīnāṃ ca vicitrasvabhāvatayā pramāṇena siddhānāṃ na mṛdādikāryakāritvaprasaṅgaḥ /
nahi sata ivāsato 'pi svabhāvabhedo 'sattvavyāghātāt /
pramāṇenaiva sataḥ kāraṇatvopalabdheranupapattirābhāsabhūtaiva /
pramāṇena sattayā pramitānāṃ madhurādīnāṃ sadbuddhimātravailakṣaṇyakalpanā tyayuktaiva /
anyathā sadbuddhayāvagatātsaptamarasādapi pīnatā satī syāt /
īśvarasya sarvakāraṇatve 'pi tantvādyapekṣā puruṣaprayatnādyapekṣā deśakālādiniyamaśca yujyata eva /
tantvādyapekṣayaiva kāryamutpadyatāmitīśvarasya prasādāt saṅkalpāt /
nacaivaṃ nirviśeṣasya śūnyasya saṅkalpo yujyate /
nacaitadaprāmāṇikam /
ārambhaṇādhikaraṇoktarītyātrāgamānumānādīnāṃ pramāratvāt /
naca vedādyāgamaprāmāṇyamasiddham /
prathamasūtroktarītyā'gamaprāmāṇyasya siddhatvāt /
anumāne 'tiprasaṅgo 'pyāgamaprāmāṇyenaivāpāsta iti /
brahmādīnsṛṣṭayādāvīśvarasteṣu kṛpayāpekṣate parameśvaraniyogānuṣṭhāne teṣāṃ paramapuruṣārthalābhāditi jñāpayituṃ prasādādityuktam /
*8,289*
prāgviśva(sya)satyatvasādhanāyopanyastasya pratyakṣasyānyathāsiddhimāśaṅkaya tatparihāratvena vaidharmyācca na svapnādivaditi sūtraṃ vyākhyātam /
idānīṃ viśvamithyātve parābhihitasya anumānasya dūṣakatvenāpi (tadvayā)vyākhyātuṃ mithyātve 'numānaṃ tāvacchaṅkate- dṛśyatvāditi //
dṛśyatvād vimaṃta mithyā svapnavacced ...
NYĀYASUDHĀ:
sarvaṃ mithyetyukte sampratipannamithyātve śuktirajatādau siddhasādhanatā, śūnye bādhaḥ (ca) syāt /
ataḥ satyatvamithyātvābhyāṃ vimatamityuktam /
vimataṃ gaganādikaṃ mithyā dṛśyatvāt svapnavadityanumānena viśvamithyātvasiddheḥ kathaṃ (tatsa)satyatvamaṅgīkriyata ityarthaḥ
*8,291*
dūṣayituṃ pṛcchati- iyaṃ ceti //
... iyaṃ ca mā
NYĀYASUDHĀ:
tiṣṭhatu tāvadviśvam /
iyaṃ ca mā idameva dṛśyatvānumānam /
mithyā satyaṃ (tyā ve) veti śeṣaḥ /
ādyaṃ dūṣayati- mithyeti //
mithyā cet sādhyasiddhir na ...
NYĀYASUDHĀ:
nahi śabde 'vidyamānena cākṣuṣatvena śabdānityatvaṃ siddhayatīti bhāvaḥ /
dvitīye dṛśyatvaṃ dṛśyamadṛśyaṃ vā /
prathamaṃ dūṣayati- vyabhicāra iti //
... vyabhicāro na ced bhavet

2.2.218

NYĀYASUDHĀ:
dṛśyatvaṃ mithyā na cedatha ca dṛśyam /
tadā (dṛśyatvasya) dṛśyatva eva vyabhicāro bhavet /
dvitīye tvajñānāsiddhatā hetoriti bhāvaḥ /
*8,292*
syādetat /
mithyaiva dṛśyatvamiti brūmaḥ /
nacaivaṃ sādhyāsādhakatvam /
varṇadairghyādīnāṃ mithyābhūtānāmapi sādhakatvasyobhayasiddhatvāt /
cākṣuṣatvādīnāṃ tvāropābhāvāt /
ārope 'pyasāṃvyāvahārikatvādasādhakatvaṃ, na tu mithyātvādityata āha- sādhakatvamiti //
sādhakatvamasatyasya sādhyaṃ vipratipattitaḥ
NYĀYASUDHĀ:
yatrodāharaṇe mithyātvaṃ sampratipannaṃ tatra sādhakatve, yatra ca sādhakatvaṃ saṃmataṃ tatra mithyātve vipratipattito 'satyasya sādhakatvaṃ sādhyameva, na punarasmākaṃ siddhamiti /
*8,293*
vipratipattau sādhakatvaṃ mithyātvaṃ vā sādhayiṣyāmīti cet /
kiṃ satyena pramāṇenota mithyābhūtena /
ādye tūktamevottaram /
dvitīye doṣamāha- tasya ceti //
tasya ca- ...
NYĀYASUDHĀ:
nahi kvāpyasmākaṃ mithyābhūtasya sādhakatvaṃ sammatam /
atastasyāpi sādhakatvaṃ sādhyameva /
tasyāpi sādhakatvaṃ sādhayiṣyāmītyata āha- itīti //
... ityanavasthā syāt ...
NYĀYASUDHĀ:
pūrvoktaprakāreṇetyarthaḥ /
nahi sarvamasatyaṃ sādhakamityekaṃ pramāṇamasti /
nāpi sadvādī kadāpi sattvāsattvodāsīnena pramāṇena sādhyasiddhimaṅgīkuryāt /
yenānavasthāśāntirbhavediti /
*8,294*
evamasiddhivyabhicārābhyāmanumānaṃ nirākṛtya pramāṇabādhaṃ cāha- sattvaṃ ceti //
... sattvaṃ cāsyānubhūtitaḥ

2.2.219

NYĀYASUDHĀ:
asya prapañcasya /
anubhūtitaḥ siddhamato bādhitaviṣayaṃ cānumānamiti śeṣaḥ /
na kevalaṃ dṛśyatvānumānasyānena doṣeṇābhāsattvaṃ, kintu yadanyadapi prapañcamithyātve 'numānaṃ jaḍatvaṃ vā paricchinnatvaṃ vā parairucyate tasyāpītyāha- anubhūtīti //
anubhūtivirodhena mithyātve mā na kācana
NYĀYASUDHĀ:
upalakṣaṇametat /
pūrvoktavyabhicārāsiddhibhyāṃ cetyapi draṣṭavyam /
tathāhi /
jaḍatvādikaṃ satyaṃ mithyā vā /
ādye jaḍatvādimanna vā /
prathame vyabhicāraḥ /
dvitīye 'pasiddhāntaḥ /
mithyā cetsādhyasiddhirneti /
*8,295*
bhavedasattvamanumānānāṃ yadyanubhavavirodho bhavet /
na cāsāvasti, mithyātvāparaparyāyaṃ bādhyatvaṃ hyanumānasādhyam /
naca tadabhāvaḥ pratyakṣeṇa vedyaḥ /
tasya vartamānamātraviṣayatvena kathañcidvartamānakālīnābādhābhāvaviṣayatve 'pi kālāntara(gata)bhāvibādhābhāvaviṣayatvāyogādityata āha- atīteti //
*8,296*
atītānāgatau kālāvapi naḥ sākṣigocarau
NYĀYASUDHĀ:
atrātītagrahaṇaṃ prāsaṅgikam /
na kevalaṃ vartamāna ityaperarthaḥ /
naḥ sarveṣām /
anyathā tadviśiṣṭavyavahārānupapa(tte)ttiriti bhāvaḥ /
*8,297*
kimato yadyevamavartamāno 'pi kālaḥ sākṣigocara ityata āha- taditi //
tatsambandhitayā sattvamapi ...
NYĀYASUDHĀ:
kālāntarasambandhitayā sattvamabādhyatvam /
na kevalaṃ vartamānakālīnabādhābhāvo 'nubhavavedyaḥ /
kintu sarvakālagato 'pītyarthaḥ /
tatkathamityata uktam- dṛṣṭasyeti //
... dṛṣṭasya sākṣigam

2.2.220

NYĀYASUDHĀ:
pratyakṣādipratītiviṣayasya /
pratyakṣādipratītīnāṃ prāmāṇyasya sākṣiṇā grahaṇāditi bhāvaḥ /
*8,298*
nahi viṣayasya traikālikābādhyatvamanantarbhāvya tatpratīteḥ prāmāṇyaṃ śakyagrahaṇam /
yadi pratītiṃ gṛhṇan sākṣī tatprāmāṇyagrahaṇasvabhāvatvāttadgṛhṇaṃstadviṣayasya traikālikābādhyatvaṃ vyavasthāpayettadā śuktirajatādipratīterapi sa eva grāhaka iti tasyā api prāmāṇyaṃ gṛhṇīyāt /
tathāca tadviṣayasyāpi rajatādestraikālikābādhyatvaṃ siddhayedityato dṛṣṭaśabdaṃ vyākhyāti- dṛḍheti //
dṛḍhadṛṣṭaṃ tu yad dṛṣṭaṃ dṛṣṭābhāsastato 'param

2.2.221

NYĀYASUDHĀ:
yannirdeṣatvenāvadhṛtayā pratītyā viṣayīkṛtaṃ, tadeva dṛṣṭamityuktam /
kutaḥ /
itarasya sammugdha(sya)dṛṣṭasya dṛṣṭābhāsatvāt /
mukhyāmukhyayośca mukhyagrahaṇasya nyāyyatvāt /
kṛtavyutpādanaṃ caitatprāk /
*8,299*
satpratipakṣāṇi ca dṛśyatvādyanumānānītyāśayavānāha- bhrānteriti //
bhrānteḥ saṃvṛtisatyasya viśeṣo 'vyabhicāravān /
tenāpyaṅgīkṛtaḥ samyak sa naḥ satyatvameva hi // MAnuv_2,2.220d-f //
*8,299f.*
NYĀYASUDHĀ:
bhrāntiviṣayatvena sampratipannācchuktirajatādikādityarthaḥ /
saṃvṛtisatyasya tathātvenābhyupagatasya viśvasya viśeṣo vailakṣaṇyam avyabhicāravān kadācitkvacidapi sampratipannamithyābhāve avartamānaḥ /
tena śūnyavādināpi, samyagiti asandehena /
sa eva viśeṣo, naḥ asmākaṃ mate viśvasya satyatvaṃ sādhayiṣyatīti śeṣaḥ /
tataḥ satpratipakṣāṇi dṛśyatvādyanumānānīti /
atra tenāpi samyagaṅgīkṛta ityanena pakṣadharmatā samarthitā /
avyabhicāravānityanena tu vyāptiḥ /
ayamatra prayogaḥ /
viśvaṃ kālatrābādhyam, prātītikavilakṣaṇatvāt /
vyatirekeṇa śuktirajata(tādi)vaditi /
*8,300*
nanu ca śuktirajatādīnāṃ prāk śūnyatattvajñānācchuktyādijñānenaiva nivṛttiḥ bhavati /
prapañcasya tu śūnyajñānena kadācinnivṛttirbhaviṣyatītyevaṃ mayā prātītikasāṃvṛtayoḥ vailakṣaṇyamaṅgīkṛtam /
nacedaṃ viśvasatyatve bhavatā hetūkartuṃ śakyam, virodhādityata āha- vijñānāditi //
vijñānād vyabhicāro 'sya kadācit syāditi pramā /
naiva dṛṣṭā ... // MAnuv_2,2.221a-c //
NYĀYASUDHĀ:
vyabhicāro nivṛttiḥ /
nāyaṃ viśeṣo 'ṅgīkartuṃ śakyate, aprāmāṇikatvāt /
na hyaprāmāṇikena śṛṅgeṇāśvo 'nyato vi(śi)śeṣyamāṇo dṛśyata iti /
nanvidaṃ kadācidbādhiṣyate dṛśyatvācchuktirajatādivadityanumānasya sattvātkathamatra pramāṇābhāva ityataḥ (tasyo)svoktaṃ doṣaṃ smārayati- prameti //
... pramā sā ca na bhavet svavirodhataḥ

2.2.222

NYĀYASUDHĀ:
yā ca śaṅkayate setyarthaḥ /
svavirodhata iti /
svaviṣayasya svasya ca bādhyatvāpādakatvādityarthaḥ /
anyathā vyabhicārāpatteḥ /
yasya viṣayo 'san(yat)svayaṃ ca bādhyaṃ, kathaṃ tatpramāṇaṃ bhavet /
ato 'sya viśeṣasyāprāmāṇikatvenāṅgīkartumaśakyatve yo 'nyo viśeṣaḥ prāmāṇikaḥ pramāṇāvirodhī cāṅgīkartavyaḥ, so 'smākaṃ satyatve heturbhaviṣyatīti /
sa ca pramāṇagamyatvamarthakriyākāritvaṃ ceti hṛdayam /
*8,301*
nanu tarhyevameva kuto nocyate /
tathocyamāne pramāṇānāṃ tattvāvedakatvamatharkriyāyāḥ sattvamasati tadabhāva ityādi bahu saṃvidheyaṃ syāt /
lāghavārthaṃ tvevamuktaṃ, tadapi yathāvasaramupapāditameva /
*8,303*
yadvā prapañcasyābādhyatve pariśeṣapramāṇamanenoktam /
tathāhi /
jagato bādhyatvamabādhyatvaṃ ca prasaktam /
tṛtīyaprakārābhāvāt /
bādhyatvaṃ ca prasiddhapadārthatattvajñānena, anyena vā /
tatrādyaṃ vādiprativādibhyāmanabhyupagamāt /
dvitīyaṃ tu pramāṇābhāvanirastam /
pariśeṣādabādhyatvameva siddhayatīti /
athavā vyāpakānupalabdhiliṅgakamanumānam(anena)etena ślokadvayenoktam /
bādhyatvaṃ hi prasiddhapadārthataditaratattvajñānanivatyartvena vyāptam /
tacca vyāpakamanabhyupagamapramāṇābhāvābhyāṃ jagato vyāvartamānaṃ svavyāpyaṃ bādhyatvamiti vyāvartayati /
JOSHI-4
*8,304*
evaṃ prapañcamithyātvānumānāni nirākṛtyedānīṃ tadanugrāhakatvena, satyatvapratyakṣasya pratikūlatvena ca parotprekṣitaṃ tarkamapi nirākartumāśaṅkate- bheda iti //
bhedo viśeṣyadharmyādigrahaṇāpekṣayā yadi /
anyonyāśrayatāhetordurgāhya iti yan ... // MAnuv_2,2.222a-d //
NYĀYASUDHĀ:
ādipadena viśeṣaṇapratiyāginorgrahaṇam /
yadi gṛhyata iti śeṣaḥ /
tarhīti ca /
ayamarthaḥ /
yadi prapañco sāṃvṛto na syāttadā pratyakṣo 'pyasau na syāt /
tathāhi /
anekamedabhinno hi prapañca iṣyate /
bhedasya cāpratyakṣatāyāṃ so 'pyapratyakṣa eva /
vinā bhedena tatpratītāvadvitīyaśūnyapratītyāpatteḥ /
naca bhedapratītirupapadyate /
bhedo hi pratīyamāno ghaṭapaṭau bhinnāviti ghaṭapaṭayovirśeṣaṇatayā, ghaṭapaṭayorbheda iti tābhyāṃ viśeṣyatayā vā pratyetavyaḥ /
bheda ityeva pratīterabhāvāt /
yadvā ghaṭātpaṭo bhinna iti, ghaṭātpaṭasya bheda iti vā ghaṭapratiyogitayā paṭadharmikatayā ca bhedagrahaṇameṣyavyam /
tatrobhayatrāpyanyonyāśrayatvaṃ, viśeṣyayorghaṭapaṭayorjñāne sati hi tadviśeṣaṇatayā bhedo jñātavyaḥ /
nahi devadattādarśane daṇḍasya tadviśeṣaṇatayā darśanaṃ yujyate /
viśeṣyajñānaṃ ca bhedāpekṣam /
nahi bhedāpratītau ghaṭapaṭāviti dvitvaviśiṣṭārthapratītiḥ sambhavati /
evaṃ viśeṣyatayā bhedapratītāvapi draṣṭavyam /
tathā dharmipratiyogijñāne sati bhedajñānam tannirūpyatvāt /
bhedajñā(na eva)ne sati ca dharmipratiyoginorjñānam /
nahi bhedāgrahe dharmipratiyogibhāvo 'vagantuṃ śakyate /
tathātve ghaṭādghaṭasya bheda(ityapi) pratītiḥ syāt /
naca parasparāśrayāṇi kāryāṇi sambhavanti /
*8,305*
ato vāstavatve bhedasya pratītyanupapattau prapañcasyāpi tadāpatteravicāritaramaṇīyaḥ saṃvṛtibhaya evāyamaṅgīkaraṇīya iti /
nirākaroti- neti //
... na tat

2.2.223

*8,310*
NYĀYASUDHĀ:
yaduktaṃ bhedasya durgrāhyatvaṃ tannāstītyarthaḥ /
tatkathamityata āha- svarūpamiti //
svarūpaṃ vastuno bhedo ...
NYĀYASUDHĀ:
yat yasmādbhedo vastunaḥ svarūpaṃ tasmāt tasya vastuno gra(he)haṇe sati paścādbhedagraha iti nāsti /
kintu vastugraha eva bhedagrahaḥ /
tathāca kvānyonyāśrayatvaṃ yena bhedo durgrahaḥ syāditi /
... yanna tasya grahe grahaḥ
NYĀYASUDHĀ:
yasmādvastuno grahe tasya bhedasyāgraho nāsti tasmādbhedo vastunaḥ svarūpamiti sambandhaḥ /
ayamatra prayogaḥ /
vimato bhedo ghaṭasvarūpaṃ bhavitumarhati ghaṭagrahe 'gṛhyamāṇatvarahitatvāt ghaṭasvarūpavadeveti /
yadi atra tasya grahe gṛhyamāṇatvādityevocyeta tadā ghaṭapaṭāviti ghaṭajñānena jñāyamānena paṭenānaikāntikatvaṃ syāt /
tadarthaṃ"tasya grahe 'graho na'; ityuktam /
nahi ghaṭagrahe gṛhyamāṇo 'pi paṭo ghaṭagrahe sarvathā gṛhyata eveti niyamo 'sti /
yajjñāne yatsarvathopalabhyate tattatsvarūpamiti vyāptāvucyamānāyāṃ daṇḍijñāne daṇḍo 'pyavaśyaṃ sphuratyeva /
nacāsau daṇḍinaḥ svarūpamityato viśeṣaniṣṭhaiva vyāptirabhidhātavyā /
*8,311*
kiñca viśiṣṭaṃ nāma viśeṣaṇasambandhanimitto viśeṣyasyākārabheda iti pī na viśiṣṭapratyaye viśeṣaṇasphuraṇamasti /
kinnāma viśeṣaṇajñānaṃ viśiṣṭajñānakāraṇam /
āśubhāvācca na kramo lakṣyate /
yadvā ghaṭabhedau pakṣīkṛtya niyamenānyatarapratītāvanyatarasya sphuraṇenānyonyābhinnatvaṃ sādhyam /
nahi daṇḍipratītau daṇḍa(sya)sphuraṇe 'pi, daṇḍapratītau sarvathā daṇḍi(naḥ)sphuraṇamastīti /
*8,314*
bhavedetadyadi bhedo vastugraha eva gṛhyeta /
nacaivam /
kinnāma vastupratītyuttarakālameva /
nirvikalpake (hi) ca pratyaye vastumātramavabhāsate /
bhedasta vastudarśanottarakālaṃ pratiyogismaraṇe satyavabhāsate /
yathā sādṛśyamabhāvaścetyata āha- anyatheti //
anyathāsyāmunā bheda iti vaktuṃ na yujyate

2.2.224

NYĀYASUDHĀ:
yadi bhedo vastupratītau na pratīyeta tadāsyāmunā bheda ityuttarakālaṃ savikalpaka(vi)jñānamapi na jāyeta /
tathāca tathā vyavahāro 'pi na syāt /
asyāmuneti (hi) dharmipratiyogitayā vastudvayamuddiśya bhedo jñāyate /
na cāgṛhītabhedaṃ tathoddeṣyuṃ śakyate /
ekasminnapi tatprasaṅgāt /
bhedasattāmātreṇa tadupapattiriti cet(na) /
dūrasthavanaspatyorabhedapratyayābhāvaprasaṅgāt /
doṣāttatra tatheti cenna /
bhedasya svarūpasattayaivopayoge doṣasyākiñcitkaratvāditi /
*8,316*
na kevalaṃ vastudarśane bhedasphuraṇamanabhyupagacchato 'syāmunā bheda iti paścātkālīnaṃ savikalpakajñānaṃ tathā vyavahāraśca nopapadyate /
kiṃ tarhītyata āha- agṛhīta iti //
agṛhīto yadā bhedastadā svasmāditi grahaḥ /
syāt ... // MAnuv_2,2.224a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yadi ghaṭadarśane 'pi tadbhedo na dṛṣṭastada(dā)nantaraṃ smaryamāṇaro gṛhyamāṇo vā pratiyogī paṭo 'pi vinā bhedenopalabdhavyaḥ /
bhedādarśane cāvaśyamabhedajñānaṃ syāt /
tathā cottarakālaṃ svasmātsvayaṃ bhinna iti savikalpako bhedagrahaḥ syāditi /
asvevamityata āha- pratītīti //
... pratītivirodhācca ...
NYĀYASUDHĀ:
caśabdasyottaratra sambandhaḥ /
paṭādghaṭo bhinna ityeva hi savikalpikā pratītiranubhūyate /
na jātu svasmātsvayaṃ bhinna iti /
ataḥ pratītivirodhādevaṃvidhaḥ savikalpakagraho nāṅgīkartumucita iti śeṣaḥ /
kiñca yadi svasvātsvayaṃ bhinna iti savikalpako bhedagrahaḥ syāt /
tadā kadācittathāvidho vāgvyavahāro 'pi syāt /
nacaivamityāha- nahīti //
... nahi kaścit tathā vadet

2.2.225

*8,317*
NYĀYASUDHĀ:
etena kimikapratītivirodhaḥ uta sarvapratītivirodhaḥ /
nādyo vyabhicārāt /
na dvitīyaḥ /
asiddherityapi parāstam /
kadāpi kasyacidapi tathā vyavahārābhāvena viparītavyavahāreṇa ca sarvapratītisiddheriti /
ato vastupratītāveva bhedasya sphuraṇāttatsvarūpatvameveti /
*8,318*
nanvevaṃ bhedasya vastusvarūpatvena tatpratītibhedābhāvāditaretarasāpekṣatvasya sutarāmabhāvānnānyonyāśrayatvamityuktam /
tatra kiṃ bhedo dharmiṇaḥ svarūpam, uta pratiyogino 'pi /
na tāvaddvitīyaḥ /
ekasyaiva bhedasyobhayasvarūpatve 'dvaitaprasaṅgāt /
ādye tu yadyapi dharmijñānabhedajñānayornānyonyāśrayatvam /
tathāpi pratiyogijñānāpekṣayānyonyāśrayatvaṃ kathaṃ pariharaṇīyam /
maivam /
bhedasya svarūpato jñāne pratiyogiviśeṣajñānānapekṣaṇāt /
pratiyogisvarūpajñāne caitadbhedajñānānapekṣaṇāt /
astu tarhi viśeṣajñāne 'nyonyāśrayatvam /
taddhi ghaṭātpaṭo bhinna ityutpadyate /
tatra dhamirṇo bhedena pratipannasya vā pratiyogitā, anyathā vā /
natāvaddvitīyaḥ /
svato 'pi bhedapratītyāpatteḥ /
ādye pratiyogisvarūpabhedapratītau dharmiṇaḥ pratiyogitāyāṃ sa eva nyāyaḥ /
tathāca paṭādghaṭasya bhedapratītau ghaṭātpaṭasya bhedapratītirityanyonyāśrayatvamiti /
maivam /
vastuto 'nyonyapratiyogikayorghaṭapaṭasvarūpabhedayoḥ pratītayoḥ satorasati sādṛśyādau pratibandhake 'nyonyapratiyogikatayā viśiṣṭabhedapratītau bādhakābhāvāditi /
*8,321*
evaṃ svamatena bhedapratītāvanyonyāśrayatvaṃ parihṛtya bhinnabhedavādināṃ parihāramāha- dharmitveti //
dharmitvapratiyogitvatadbhedā yugapad yadi /
viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca tadbhāvaścaiva gṛhyate

2.2.226

NYĀYASUDHĀ:
upalakṣaṇaṃ caitat /
dharmipratiyoginau ce(tyapi)ti draṣṭavyam /
tadbhāvo viśeṣaṇatvaṃ viśeṣyatvaṃ ca /
atra viśeṣaṇaviśeṣyayoranyataratvādbhedasya pṛthaggrahaṇābhāvaḥ /
ayamarthaḥ /
kiṃ nirvikalpakapratītāvanyonyāśrayatvamucyate uta savikalpakapratītau /
nādyaḥ /
tatra dharmipratiyogisvarūpayostadbhāvayostadbhedasya bhedayorvā yugapa(dubhaya)davabhāsanāt /
tathā viśeṣaṇa(viśeṣya)bhūta(bhāva)yorghaṭapaṭayorbhedasya ca tadbhāvayośca yugapatpratīteḥ /
yugapadeva
sarvasyendriyasannikṛṣṭatvāt /
darśanayogyatvācca /
nanu dharmipratiyoginorviśeṣaṇaviśeṣyayo(śca)ḥ tadbhāvo 'paro bhinnabhedavādibhirneṣyate /
tatkathametat /
maivam /
bhūṣaṇakārādibhistasyāṅgīkṛtatvāt /
teṣāmeva cāyaṃ parihāra iti /
nanu yatra pratiyogī paścātpratīyate tatra yugapadavabhāso nāstīti taddṛṣṭāntena sarvatrāpyevamanumīyata iti cenna /
asannihitavatsannihitasyāpyajñānasādhane pratitivirodhāt /
yatra(ca)pratiyogī na sannihitastatrāpi dharmidharmitvabhedānāṃ tāvadyugapatpratītirnānupapannā /
tadidamuktam- ko virodha iti //
ko virodhaḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
dvitīyaṃ nirākaroti- svarūpeṇeti //
... svarūpeṇa gṛhīto bheda eva tu /
asyāmuṣmāditi punarviśeṣeṇaiva gṛhyate

2.2.227

*8,321f.*
NYĀYASUDHĀ:
asyāmuṣmādityupalakṣaṇam /
anayorbhedo bhinnāvimāvityapi grāhyam /
nivirkalpakapratītārthānāmanyonyavaiśiṣyayamātraṃ savikalpakajñāne 'vabhāsate nādhikamiti na tatrāpītaretarāśrayatvamiti /
tathā(cā)hurbhinnabhedavādinaḥ /
ekasyāmeva nirvikalpikāyāṃ saṃvidi bhedasya bhedinośca yugapadavabhāsane sati tatraikaṃ bhedinamava(dhiṃ kṛtvai)dhīkṛtyaitasmādayaṃ bhinna iti savikalpakabodhodayā(tkathama)nna vyatiriktabhedapakṣe 'nyonyāśrayatvamiti /
*8,324*
nanu kimarthamayaṃ paramatopanyāsaḥ /
bhedapārthakyamantareṇa viśeṣapratītāvasmākama(pyevame)pyayameva parihāra iti jñāpanārtham /
tarhīdameva vākyaṃ tathā vyākhyāyatām /
nai(cai)vaṃ (śaṃ)śakyam /
tadbhedaśceti pṛthagbhedagrahaṇavirodhāt /
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena grahaṇamapi na dharmipratiyogiprakārādbhidyata iti vaiśeṣikaparīkṣāyāmuktam /
ato nātra vyutpādanamapi kṛtamiti /
*8,327*
evamāpādakānabhyupagamenānyonyāśrayatvaprasaṅgaṃ nirākṛtyedānīṃ dūṣaṇāntaraṃ pratijānīte- kiñceti //
kiñca ...
NYĀYASUDHĀ:
anyaccetyarthaḥ /
kathamiti cet /
kimatra yadi dharmyādipratītyapekṣayā bhedaḥ pratīyeta tadānyonyāśrayatvaṃ syādi(tyā)tyevāpādyate, kiṃvā yadi bhedaḥ pratīyeta tadānyonyāśrayatvaṃ syāditi /
ādye doṣamāha- bheda iti //
... bhedaḥ kathaṃ grāhya iti yaḥ paripṛcchati /
dharmyādibhedagrahaṇāt tenokto 'nyonyasaṃśrayaḥ

2.2.228

NYĀYASUDHĀ:
kathamityākṣepe /
paripṛcchatīti mṛdūktiḥ /
ākṣipatīti yāvat /
dharmyādibhedagrahaṇāt dharmyādigrahaṇasāpekṣabhedagrahaṇāt /
kathamidaṃ labhyate /
dharmyādipadasya tadgrahaṇopalakṣaṇatvāt /
ādipadasya ca kāraṇārthasyā'vṛtteḥ /
tadetatparasparaṃ vyāhatamiti śeṣaḥ /
tathāhi /
bhedo durgraha iti pratijñāya tadupapattaye hīdamucyate /
anena ca yadi bhedo dharmyādipratītimapekṣya pratīyeta tadānyonyāśrayatvaṃ syāt /
tathāca na pratīyetetyāpādanena pratīyate cāto na dharmyādigrahaṇāpekṣā tatpratītiriti labdhaṃ bhavet /
tathāca"bhedo durgrahaḥ'"pratīyate ca'; ityetayoḥ kathaṃ na pūrvottaravirodha iti /
*8,329*
dvitīye pṛcchāmaḥ /
kiṃ pareṇa kvāpi bhedo na gṛhītaḥ kiṃvā kvacidgṛhīta iti /
ādyaṃ dūṣayati- anyatveti //
anyatvāgrahaṇe proktaḥ kathamanyonyasaṃśrayaḥ
NYĀYASUDHĀ:
yadyanyatvaṃ kvāpi na gṛhītaṃ tadānyonyāśrayatvāpādanameva na śakyam /
nirāśrayatvāt /
taddhi pratītayordvayoḥ kāryakāraṇabhāvāśrayaṇe satyāpadyate /
antato vādiprativādinoḥ dūṣyadūṣakayorāpādyāpādakayorbhedāgrahe 'nutthānamevāpādanasya /
dvitīyaṃ dūṣayati- anyatvamiti //
anyatvaṃ yadi siddhaṃ syāt kathamanyonyasaṃśrayaḥ

2.2.229

NYĀYASUDHĀ:
siddhaṃ pratītam /
anyonyāśrayatve hi bhedapratītireva na syāt /
nahyanyonyāśrayāṇi kāryāṇi kvāpi dṛṣṭāni prakalpyante /
tathācāsti cedbhedapratītiḥ nūnamābhāsabhūtamevedamanyonyāśrayatvamapratibandhakatvāditi /
asti bhedapratītiḥ sā na prameti tu tātparyamiti cenna kimanyonyāśrayatvamanyonyotpādaṃ pratibadhanātīti mataṃ, kiṃvā taddharmam /
ādye kathamapramāpi bhedapratītirutpadyate /
na dvitīyaḥ /
anyayoranyonyāśrayatvamanyattu lupyata ityasyānyāyatvāt /
sāṃvṛtī pra(tīti)tipattiriti cet /
tatkiṃ paṭa; sāṃvṛta iti yebhyastantubhyo jātasteṣāmeva kāraṇaṃ bha(va)viṣyatīti /
*8,331*
nanvanenāsya tarkasya kiṃ dūṣaṇamuktaṃ syādityata āha- etādṛśasyeti //
etādṛśasya vaktārāvubhau jātyuttarākarau /
māyī mādhyamikaścaiva ... // MAnuv_2,2.229a-c //
NYĀYASUDHĀ:
na kevalametajjātyuttaraṃ kintu yadanyadapi tadīyaṃ vacanam /
tathāhi /
bhedasyāpi bhedāntarabhedyatve 'navastheti /
tathā bhinne bhedaniveśaścettenaiva bhedena bhinnatāyāmātmāśrayatvaṃ, bhedāntarāṅgīkāre tvanavasthā /
abhinne bhedaniveśaścetsvato 'pi paṭasya bhedāpattiriti /
tathā na tāvatpratyakṣeṇa bheda eva dṛśyate /
bheda ityeva pratīteranubhavāt /
vastuno 'pi pratītau na tāvadbhedapūrvaṃ vastupratītiḥ /
uktadoṣāt /
nāpi vastupratītipūrvikā bhedapratītiḥ /
abhedena pratīte bhedapratītāvatiprasakteḥ /
naca yugapat /
bhedapratītiṃ prati vastupratīteḥ kāraṇatvena yaugapadyāyogāt /
naca prakārāntaramastīti /
tathā sattāvatkāraṇaṃ vā kāraṇe sattā vā /
ādye kāraṇasyāsattvam /
dvitīye 'sata eva kāraṇatvamityādi /
tatsarvaṃ jātyuttaramiti jñāpayitumetādṛśasyetyuktam /
sarvasyāpi svavyāghātakatvāt /
bhedasya sattāyāśca svarūpātiriktayorayuktayoḥ (ktāyāḥ) (ktatāyāḥ) ayuktāyāḥ) evāṅgīkaraṇācca /
katameyaṃ jātiriti cenna /
sāmānyalakṣaṇasadbhāve 'sya nirbandhasya vyarthatvāt /
ahetuprasaṅganityasamāsvantarbhāvācca /
māyāśabdasya vrīhyāditvānmāyīti sādhuḥ /
śūnyavādinirāse(naiva)na māyāvādo 'pi nirasto veditavya ityatideśajñāpanāya māyī cetyuktam /
evaśabdasyottaratrata sambandhaḥ /
*8,339*
nanvetadanyonyāśrayatvādikaṃ sūtrakṛtaiva kuto na nirākṛtamityata āha- taditi //
... tadupekṣyau bubhūṣubhiḥ

2.2.230

NYĀYASUDHĀ:
tasmājjātyuttarākaratvādupekṣyāveva /
natu parihārāya prativādīkartavyau /
etaduktaṃ bhavati /
sadalameva pūrvapakṣivacanaṃ nirākartavyaṃ bhavati na nirdalam /
anyathātiprasaṅgāt /
etacca jātyuttaratvena nirdalamityupekṣitaṃ sūtrakṛtā /
asmābhistu śiṣyavyutpādanāya nirākṛtamiti /
syādetat /
śūnyāvādī śūnyaṃ jagatkāraṇaṃ manyate /
māyāvādī tu brahma /
tatkathaṃ nāsato 'dṛṣṭatvādityādiśūnyavādanirāsāya māyāvāde 'tideśaḥ /
matavaiṣamye 'tideśāsambhavādityata āha- yadīti //
yacchūnyavādinaḥ śūnyaṃ tadeva brahma māyinaḥ
NYĀYASUDHĀ:
tasmādatideśo yukta iti śeṣaḥ /
tatkathamityata āha- nahīti //
nahi lakṣaṇabhedo 'sti nirviśeṣatvatastayoḥ

2.2.231

*8,340*
NYĀYASUDHĀ:
lakṣaṇabhedena hi vipratipanno bhedo bodhanīyaḥ /
nā(cā)sau śūnyabrahmaṇoḥ sambhavati /
dvayorapi nirviśeṣatvāṅgīkārāt /
nanu nirviśeṣatvena bāhyalakṣaṇabhedābhāve 'pi satyajñānānantānandātmakatvaṃ brahmaṇaḥ svalakṣaṇaṃ māyāvādināṅgīkṛtam /
na śūnyasya śūnyavādinā /
tena brahmaśūnyayorbhedo bhaviṣyatītyata āha- anṛtādīti //
anṛtādivirodhitvamubhayośca svalakṣaṇam
NYĀYASUDHĀ:
brahmaṇaḥ satyajñānādyātmakatvaṃ nāmānṛtajaḍādivirodhitvamevābhimataṃ māyāvādino 'nyasyāsambhavāt,"anṛtajaḍavirodhirūpamantatrayamalabandhanaduḥkhatāviruddham'; iti tad vyākhyānācca /
anṛtādivirodhitvaṃ ca śūnyavādī śūnyasyāpi manyate /
"jāḍyasaṃvṛtiduḥkhāntapūvardeṣavirodhi yat'; iti vacanāt /
tato naitadapi bhedakamiti yukta evātideśaḥ /
*8,341*
syādetat /
prapañcamithyātvānumānanirāsārthaṃ vaidharmyācca na svapnādivaditi sūtram /
tatra yat"bhrānteḥ saṃvṛvisatyasya'; iti dūṣaṇamuktam /
tadeva vaidharmyāditi sūtre pratīyate /
yatpunaruktaṃ dṛśyatvasya satyatve tatraiva vyabhicāraprasaṅgāttasya mithyātvaṃ vācyam /
tathācāsādhakatvamiti tatsūtre na dṛśyate /
tatkathametadvayākhyānamityata āha- svavākyeti //
svavākyābhāvasaṃvādānna kṛtyaṃ prativādinaḥ

2.2.30

tatpakṣa iti vaidharmyānna svapnādivadityajaḥ /
aprayatnānnirācakre ... // MAnuv_2,2.232a-c //
NYĀYASUDHĀ:
atra vākyamiti hetuvākyārtho dṛśyatvaṃ lakṣyate /
tatpakṣa iti viṣayasaptamī /
tanmithyātvasādhanaviṣaya iti yāvat /
iti śabdo hetau /
aprayatnāt prayatnamavidhāya,"vaidharmyācca na svapnādivat'; ityanena nirācakra iti sambandhaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
dṛśyatvasya mithyātvaṃ śūnyavādinaivābhyupagatam /
mithyābhūtasyā(cā)sādhakatvaṃ suprasiddhameva /
ata e(vai)tadviṣaye sadvādinaḥ kimapi kṛtyaṃ nāstyeva /
sphuṭadūṇavyutpādane sūtratvavyāghātāt /
tasmādetaddūṣaṇavyutpādane sūtrakṛtā prayatno na vihitaḥ /
asmābhistu tadabhiprāyaḥ sphuṭīkṛta iti /
*8,342*
tathāpi"sattvaṃ cāsyānubhūṣitaḥ'; iti yatprapañcamithyātvasya pratyakṣaviruddhatvamuktam /
yacca"mithyātve mā na kācana'; iti niṣpramāṇatvaṃ, tadubhayaṃ sūtre na dṛśyata ityata āha- ceti //
... ceti dṛṣṭiviruddhatām /
niṣpramāṇatvamapyasya sūcayāmāsa viśvakṛt // MAnuv_2,2.232d-f //
NYĀYASUDHĀ:
asya mithyātvasya /
nanvanuktasamuccayārthena caśabdenedaṃ dūṣaṇadvayaṃ sūcitamiti yathā vyākhyāyate /
tathā tadapi cāśabdārthatayā vyākhyāyatām /
kimanuktatvāṅgīkāreṇa /
maivam /
"na kṛtyaṃ prativādinaḥ'; ityuktvāt /
sūtre hetuviśeṣasyānupādānānniṣpramāṇakatvaṃ jñāpitamityastu /
kiṃ cāśabdasyobhayasūcakatvagrahaṇena /
na /
sati śabde sāvakāśajñāpakādaraṇānupapatteḥ /
svapnādivaditi sūtraṃ svapnavaditi vyākhyātam /
ko 'trābhiprāyaḥ /
ucyate /
bahusthaleṣu gṛhīteyaṃ vyāptirityato na vyabhicāramarhatīti pūrvapakṣiṇo 'bhimānaṃ sūcayituṃ sūtrakāreṇādipadaṃ prayuktam /
tathāpi prayogavelāyāmeka eva dṛṣṭānta upādeyo 'nyathā'dhikyaṃ prasa(jyate)jyeteti /
yathā'ha /
hetūdāharaṇādikam adhikamiti /
etajjñāpanāya bhāṣyakāreṇa svapnavadityevoktamiti sarvaṃ sustham /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ asadadhikaraṇam //
*8,344*
[======= JNys_2,2.IX: anupalabdhyadhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anupalabdhyadhikaraṇam //
// oṃ na bhāvo 'nupalabdheḥ oṃ //
atra yogācārāṇāṃ matamapākriyate /
tadarthaṃ tadupanyasyati- jñānameveti //
na bhāvo 'nupalabdheḥ

2.2.233

jñānamevaikamakhilajñeyākāraṃ prabhāsate

2.2.234

NYĀYASUDHĀ:
vijñānameva tattvaṃ, na rūpādayaścatvāraḥ skandhāḥ, iti yogācārā manyanta ityatharḥ /
vijñānāṅgīkāre 'pi viśeṣamāha- ekamiti //
advitīyamityarthaḥ /
nanu jñeyamapi rūpādikaṃ pratyakṣādisiddhaṃ tatkathaṃ vijñānameva tattvamityata āha- akhileti //
jñānameva jñeyakāram /
na jñeyaṃ nāma jñānādbhinnamastītyarthaḥ /
kuto jñeyasya jñānātmakatvamityata āha- prabhāsata iti //
jñānaṃ hi prakāśate /
tena prakāśamānatvasya jñānatvena vyāptau siddhāyāṃ nīlāderapi prakāśamānasya jñānatvaṃ siddhamityarthaḥ /
yadvā prabhāsate nīlādinā sahaiveti śeṣaḥ /
tena"sahopalambhaniyamādabhedo nīlataddhiyoḥ'; ityuktaṃ bhavati /
*8,346*
nanvayukto jñānajñeyayorabhedaḥ /
bhedasya pratibhāsanāt /
ekamiti cāyuktam /
vijñānasantatīnāṃ bhedasya ekaikasyāpi santatau vijñānabhedasya ca vidyamānatvāt /
kiñca āstāmanyo bhedaḥ /
bhedābhāvastāvadabhyupagamyate /
tenaiva vijñānasya sadvitīyatvāprāpternaikatvamupapadyata ityata āha- tatreti //
tatra santatibhedaśca svabhedo bheda eva ca /
kalpitāḥ pratibhāsante nānāsaṃvṛtibhūmiṣu // MAnuv_2,2.233c-f //
NYĀYASUDHĀ:
tatra jñānajñeyayoḥ bheda iti sambandhaḥ /
santatibhedaḥ santatīnāṃ parasparaṃ bhedaḥ /
svabhedaḥ ekaikasyāmapi santatau pūrvottarajñānabhedaḥ /
kalpitā eveti sambandhaḥ /
nānāsaṃvṛtibhūmiṣu anekājñānasthāneṣvantaḥkaraṇeṣu /
yadvā nānāsaṃvṛtikāraṇakāsu vāsanāsviti nimittasaptamī /
taduktam"bhedastu bhrantibuddhayaiva dṛ(dṛśya indā)śyetendāvivādvayaḥ'; iti /
*8,347*
evamanūditaṃ matamapākaroti- ityetadapīti /
ityetadapi no yuktaṃ ...
*8,348*
NYĀYASUDHĀ:
pūrvamatasamuccayārtho 'piśabdaḥ /
anena"na bhāve'; iti sūtrāṃśo vyākhyātaḥ /
jagat bhāvo jñānaṃ na bhavatītyarthaḥ /
bhavateranubhavārthatvāt /
upasargā hi dhātulīnāsyārthasya vyañjakā eva /
*8,350f.*
kuto na yuktamiti cet /
kiṃ jñeyaṃ svarūpeṇāsadeva vijñāne samāropitaṃ vijñānātmaka(mityu)mucyate, kiṃ vā paramārthasata eva jñeyasya jagato vijñānātmakatvaṃ bhedamātraṃ tvasaditi /
ādyastvatītādhikaraṇarītyā nirastaḥ /
na dvitīyaḥ /
jagato jñānābhede pramāṇābhāvāt /
na tāvattatra pratyakṣamastītyāha- na hīti //
... na hi jñānatayā jagat /
bhāsate ...
NYĀYASUDHĀ:
anenānupalabdherityetadvayākhyātaṃ bhavati /
mā bhūtpratyakṣeṇa jñānārthayorabhedasiddhiḥ /
prakāśamānatvādyanumā(nāttu)nena tu bhaviṣyatītyata āha- anubhavasyaiveti //
... anubhavasyaiva viruddhatvādapeśalam

2.2.235

tanmataṃ ...

2.2.31

NYĀYASUDHĀ:
sambandhamātre ṣaṣṭhī /
evaśabdenānubhavasyānumānataḥ prābalyaṃ sūcayati /
tanmataṃ tadabhimatamanumānamiti śeṣaḥ /
jñānajñeyayoraikyamiti (ca) vā /
jñānajñeyayoḥ sphuṭaṃ bhedasyaiva sākṣisiddhatvātkālātyayāpadiṣṭatvamanumānasyetyarthaḥ /
anenānupalabdherityetadupalabdhivirodhāditi ca vyākhyātam /
nanu bhedagrāhakaṃ pratyakṣaṃ bhrāntamiti cenna /
bādhakābhāvāt /
anumānaṃ bādhakamiti tu na vācyam /
pratyakṣasyānumānato balavattvāt /
anyathā kālātītatocchedaprasaṅgāt /
pratyakṣasya bhrā(nti)ntatve 'numānaprāmāṇyaṃ tasmiṃśca pratyakṣasya bhrāntatvamityanyonyāśrayatvācceti /
*8,353*
anumānavirodhaṃ cānumānasya pratipādayituṃ sūtram oṃ kṣaṇikatvācca oṃ //
iti /
tadvayācaṣṭe- kṣaṇikatvācceti //
kṣaṇikatvāc ca

2.2.32

... kṣaṇikatvācca jñānasya sthirarūpataḥ /
jñeyasyoktaprakāreṇa ... // MAnuv_2,2.235a-c //
NYĀYASUDHĀ:
āśutaravināśitvādityarthaḥ /
naca jñānasya kṣaṇikatvaṃ bhrāntam /
abādhitapra(tīti)tyayasiddhatvāt /
sthirarūpataḥ āśutaravināśitārahita(tvāt)tvataḥ /
anusmṛteścetyādyuktaprakāreṇa /
atra kṣaṇikatvākṣaṇikatvalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsaṃ bhedahetuṃ vadatā'ntarabāhyatvādiraneko viruddhadharmasaṃsarga upalakṣito boddhavyaḥ /
*8,354*
evaṃ pratyekaṃ nirākṛtāni bauddhamatāni sādhāraṇadoṣeṇa dūṣayituṃ sūtram- oṃ savarthānupapatteśca oṃ //
iti /
tadvayākhyāti- sarveti //
sarvathānupapatteś ca

2.2.33

... sarvaśrutivirodhataḥ /
anubhūtiviruddhatvādapi pakṣā ime 'śivāḥ // MAnuv_2,2.235d-f //
NYĀYASUDHĀ:
śrutiprāmāṇyasya samarthitatvādavaidikaṃ pratyapi śrutivirodhakathanaṃ yuktameva /
abhyupagataśrutiprāmāṇyaṃ (śiṣyaṃ) prati vā /
teṣāṃ pakṣāṇāmaśivatvamanena jñāpyata iti /
nanvanubhūtivirodhaḥ prāgukta eva punaḥ kasmāducyate /
upasaṃhārārthamityadoṣaḥ /
yadvā tadīyaprameyāntare 'pīti /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ anupalabdhyadhikaraṇam //
*8,355*
[======= JNys_2,2.X: naikasminnadhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ naikasminnadhikaraṇam //
// oṃ naikasminnasambhavāt oṃ //
jainamatamatra nirākriyate /
nirākāryāṃśajñāpanāya tadupanyasyati- āheti //
naikasminn asaṃbhavāt

2.2.236

āha kṣapaṇako viśvaṃ sadasad dvayamadvayam /
dvayādvayamatatsarvaṃ saptabhaṅgisadātanam

2.2.237

NYĀYASUDHĀ:
dvividhaṃ tāvadviśvaṃ, jīvājīvātmakaṃ nirīśvaram /
tatpunaḥ ṣaḍdravyātmakam /
tāni ca dravyāṇi jīvadharmādhamarpudgalakālākāśanāmāni /
tatra jīvāstrividhāḥ /
baddhā yogasiddhā muktāśceti /
dharmo gatiheturjagadvayāpī /
adharmaḥ sthitiheturvyāpaka eva /
pudgalo rūparasagandhasparśavat dravyam /
tat dvividham /
paramāṇurūpaṃ saṅghātarūpaṃ ca /
kālaḥ, abhūdbhavati bhaviṣyatīti vyavahāraheturapyaṇurūpaḥ /
ākāśa eko 'nantapradeśaśca /
sa dvividho lokākāśo 'lokākāśaśceti /
(e)teṣvaṇuvyatiriktānyastikāyaśabdāni /
anekadeśavartini dravye 'stikāyaśabda(pra)vṛtteḥ /
te ca jīvāstikāyo dharmāstikāyo 'dharmāstikāyaḥ pudgalāstikāya ākāśāstikāya iti pañca /
atra ca mokṣopayoginaḥ sapta padārthā jīvājīvāsravabandhanirjarasaṃvaramokṣāḥ /
jīvo jñānadarśanasukhavīryaguṇaḥ /
ajīvo jīvopabhogyaṃ vastujātam /
asravaḥ tadbhogopakaraṇamindriyādikam /
bandho dvividhaḥ /
ghātikāghātikacatuṣyayabhedāt /
ādyaṃ jīvaguṇānāṃ jñānā(nandā)dīnāṃ pratibandhakam /
dvitīyaṃ śarīrasaṃsthānatadabhimānatatsthititatprayuktasukhaduḥkhahetubhūtam /
nirjaro mokṣasādhanaṃ tapaḥ /
saṃvara indriya(nirodhaḥ) nigrahaḥ /
mokṣaḥ svābhāvikātmasvarūpāvirbhāvaḥ /
mokṣagrahaṇenaiva mokṣamārgo 'pi saṅgṛhītaḥ /
sa ca samyagjñānasamyagdarśanasamyakcāritryākhyaratnatrayātmakaḥ /
tadetadviśvaṃ saptabhaṅgi pratyekaṃ saptaprakārakamā(mityā)ha kṣapaṇakaḥ /
katham /
sadityekaprakāraḥ /
asaditi dvitīyaḥ /
dvayaṃ sadasadātmakamiti tṛtīyaḥ /
advayam avaktavyamiti caturthaḥ /
dvayādvayamiti pañcamaṣaṣṭhau /
tatra sadavaktavyaṃ ceti pañcamaḥ, asadavaktavyaṃ ceti ṣaṣṭhaḥ /
atatsarvamiti saptamaḥ /
sarvamiti sadasadātmakam, ataditi avaktavyam /
*8,362*
atra saptabhaṅgitvanirāsārthaṃ naikasminnasambhavāditi sūtraṃ vyācaṣṭe- naitaditi //
naitat padārtha ekasmin yuktaṃ dṛṣṭivirodhataḥ

2.2.238

*8,363*
NYĀYASUDHĀ:
etatsaptaprakāratvaṃ kutaḥ /
asambhavāt /
so 'pi kathaṃ, dṛṣṭivirodhataḥ /
sarvaṃ hi svopādhau sat paropādhāvasat /
svarūpeṇa bhāvo 'nyātmatvādinābhāvaḥ /
dravyarūpeṇa nityamavasthābhedena anityam /
svarūpādinābhinnaṃ svaguṇādinā bhinnābhinnamityeva pratīyate /
nāto 'nyena prakāreṇa /
ato vyavasthayā niyamagrāhakapratyakṣādivirodhenāsambhavādayuktamevānekāntamatamiti /
nanvekāntadarśanasya mithyādṛṣṭitvena na tadvirodho 'sambhavamāhavatītyata āha- bhāveti //
bhāvābhāvatayā viśvaṃ yena rūpeṇa mīyate /
tadrūpameva taditi niyamaḥ kena vāryate // MAnuv_2,2.237c-f //
NYĀYASUDHĀ:
yena rūpeṇetyasyaiva vivaraṇaṃ bhāvābhāvatayeti /
tacca vyavasthitasadasattvādyupalakṣaṇaṃ boddhavyam /
yadvā bhāvābhāvatayānyena ca yena sattvādi(nā)rūpeṇeti yojanā /
athavā yena bhāvābhāvatayā rūpeṇeti sāmānādhikaraṇyena yojyam /
yadi vā bhāvābhāvatayetyasya viśeṣaṇametat /
yena vyavasthitena rūpeṇeti /
kena pramāṇenetyākṣepaḥ /
bhavedetanniyamadarśanasya mithyādṛṣṭitvam /
yadi dṛṣṭasya niyamasya nivārakamanekāntasādhakaṃ prabalapramāṇaṃ syāt /
na caitadasti /
naca bādhakena vinā pratyayānāṃ mithyātvaṃ kalpayituṃ yuktamatiprasaṅgāditi /
niyamasya bādhakamāśaṅkate- tattaditi //
tattaddoṣanivṛttyarthaṃ svīkṛtā tattadātmanā /
yadi ... // MAnuv_2,2.238a-c //
NYĀYASUDHĀ:
sadvādino hi sattvaṃ viśvasya pramāṇaiḥ prātiṣṭhipastadanaṅgīkāre doṣāṃśca nyarūpayan /
evamasadvādino 'pyasattvasthāpanaṃ tadanaṅgīkāre dūṣaṇaṃ ca vyutpāditavantaḥ /
tathānye 'pi svapakṣasādhanaṃ tadanabhyupagame bādhanaṃ ca kṛtavantaḥ /
tathāca yadi sa(tya)tvaṃ nāṅgīkriyate tadā tu tadupanyastaṃ pramāṇamuparudhyeta dūṣaṇaṃ cānuṣajyeta /
evamasattvādyanaṅgīkāre 'pi /
atastaddoṣaparihārārthaṃ tattatpramāṇānusaraṇārthaṃ ca tattadātmatā viśvasya mayā svīkṛtā /
tathācānekānte prabalapramāṇasadbhāvātkathaṃ niyame bādhakābhāva iti /
pariharati- tairiti //
*8,365*
... tairakhilairdeṣairlipyate caladarśanaḥ

2.2.239

NYĀYASUDHĀ:
tarhīti śeṣaḥ /
idamatra vaktavyam /
sadvādimatānusaraṇasamaye 'sattvādibhaṅgīraṅgīkaroṣi (vā) na veti /
evamasadvādicaraṇaśaraṇapraveśavelāyāṃ sattvādiprakārānūrīkaroṣi vā na veti /
evamanyeṣvapi pakṣeṣu vikalpaḥ /
yadyādyastadāsau acaladarśanaḥ sadā sakalapakṣāṅgīkāravān tairdeṣairakhilai(tairakhilairdeṣai)rlipyate /
tathāhi /
sadvādino hi na kevalaṃ sattve pramāṇaṃ tadanaṅgīkāre ca dūṣaṇaṃ ca vyutpādya nivṛttāḥ /
kintvasattvādipakṣeṣu doṣānapi vyutpāditavantaḥ /
evamasadvādino 'pi nāsattve pramāṇaṃ tadanabhyupagame bādhakaṃ cābhidhāyaivoparatā, kinnāma sattvādipakṣeṣu doṣānapi upapāditavantaḥ /
evamanye 'pi /
tathāca sakalapakṣakakṣīkāre (tu) tattadvādyuktapakṣāntaradoṣalepaḥ kathaṃ na syāt /
atha manyase /
na te doṣāḥ kintvābhāsāḥ /
te ca nānekāntavādaṃ bādhanta iti /
tadā kathaṃ tāni pramāṇāni /
anaṅgīkāre doṣāśca nābhāsāḥ /
(ye nānuma)yenānusaraṇīyāḥ /
tasamttattadvādivyutpāditapramāṇādyanusāreṇa saptabhaṅgīraṅgīkurvāṇena taduktavipakṣadoṣānusāreṇa tatparityāgo 'pi kāryaḥ syāt /
tathā cāṅgīkāraparityāgābhyāmubhayata ākṛṣṭo 'yaṃ kaṣṭāṃ daśāmāviṣyaḥ syāt /
nanvekānto dvedhā /
kramākramabhedāt /
tatra kramānekānte tāvannāṅgīkāraparityāgau viruddhau /
akramānekānte 'pi yena rūpeṇa nityatvaṃ tenaivānityatvamityādyanaṅgīkārānna virodhaḥ /
tathāca saptabhaṅgayaṅgīkāriṇā mayā tāni pramāṇāni dūṣaṇāni ca vyavasthāpitāni bhavantīti noktadoṣaḥ /
maivam /
tattatpramāṇādīnāṃ vyavasthānarhatvāt /
na khalu tatta(tpramāṇavā)dvādibhistāni tāni pramāṇādīni sāvakāśānyupanyastāni /
tasmātsarveṣvapi (vādiṣu) vādeṣu paramāstikasya kathitaiva gatiḥ /
*8,366*
api caivamapi saptabhaṅgayaṅgīkāro nirmūla eva /
na hyevaṃvādino vādinaḥ prasiddhāḥ /
sambhāvanayā tadaṅgīkāre ca na saptatvapariniṣṭhā /
sambhāvanāvakā(ko)śasya niḥsīmatvāt /
kiñca sarvāṅgīkārapakṣe syādasti ca nāsti ceti pakṣātsyādasti syānnāstīti pakṣadvayaṃ na bhidyate /
dvitīyapakṣe tu caladarśana ityeva dūṣaṇam /
apasiddhāntī syāditi /
tadevaṃ saptabhaṅgayaṅgīkāraḥ pramāṇaviruddho 'prāmāṇikaścetyuktam /
akhilairdeṣairlipyata ityanena parasparavyāhatiścetyapi sūcitam /
JOSHI-5
*8,368*
evambhūtasyāpi saptabhaṅginayasya svīkāre 'tiprasaṅgaṃ cāha- atihāyeti //
atihāya pramāṇāptaṃ niyamaṃ sadasattayā /
aśeṣamāviruddhaṃ ca nirmānaṃ vyāhataṃ sadā

2.2.240

sarvaprakāraṃ vadato dṛṣṭahāniramagrahaḥ /
svavyāhatatvamityādyā doṣāḥ sarve bhavanti hi

2.2.241

NYĀYASUDHĀ:
aśeṣamāviruddhaṃ vadata ityasyopapādanaṃ vyavasthitayā sadasattayā pramāṇāptaniyamamatihāyeti /
sarve prakārā yasya viśvasya tattathoktam /
tataścāsau prakāraśceti vā /
nanu kramānekānte tāvatkālabhedena na vyāghātaḥ /
akramānekānte 'pi rūpabhedenetyata uktam- sadā sarvaprakāraṃ vadata iti //
sadeti rūpābhedasyāpyupalakṣaṇam /
*8,369*
ayamāśayaḥ /
yadi krameṇa vā rūpabhedena vāneprakāratvam tadā nāyamanekāntavādaḥ samarthanīyaḥ /
sarvairapi vādibhiraṅgīkṛtatvāt /
nahi ko 'pi vādī padārthānāṃ kālato rūpataścāvasthāvaicitryamanaṅgīkurvāṇo 'sti /
yaṃ pratyanekāntavādāvatāraḥ saṅgaccheta /
kevalaṃ kṣaṇabhaṅgo vātyantasatkāryavādo vāvasthāvatoratyantabhedo vāpākaraṇīyaḥ /
ataḥ anekāntavādamavatārayatā kṣapaṇakena sadā rūpābhedenaiva ca sarvaprakāra(ka)tvamityeva vaktavyam /
tathāca na vyāghātanistāra iti /
*8,370*
aśeṣamāviruddhaṃ sadā sarvaprakāratvaṃ vadato dṛṣṭahāniḥ syāt /
nirmāna ca sadā sarvaprakāraṃ vadato amagraho aprāmāṇikasvīkāraḥ syāt /
vyāhataṃ sadā sarvaprakāraṃ vadataḥ svavyāhatatvaṃ syāditi yojanā /
dṛṣṭahānādyanuṣaṅgidoṣāntarasaṅgrahārthamityādyā ityuktam /
hiśabdaḥ sarvatra prasaṅgahetusūcanārthaḥ /
ayamarthaḥ /
yadi pramāṇaviruddhamapi sarvaprakāratvaṃ viśvasya svīkriyate tadā dahanaśaityaṃ vā gavālambhanāderdharmasādhanatvādikaṃ vā(cā)'ṅgīkāryaṃ syāt /
pramāṇavirodhena pratipakṣanirākaraṇaṃ ca na syāt /
kintu pratyabhijñādiviruddhamapi kṣaṇikatvādikamaṅgīkartavyaṃ syāt /
aviśeṣāt /
yadi cāprāmāṇikamapi sarvaprakāratvamurarīkriyate tadā kharaviṣāṇādikaṃ vā gomāṃsādibhakṣaṇasya dharmasādhanatvaṃ corarīkaraṇīyaṃ syāt /
pramāṇābhāvena paramatanirāso 'pi na kāryaḥ syāt /
tada(pya)bhyupagamanīyameva bhavedaviśeṣāt /
tathāca dūṣyopādeyahīnasya śāstranirmāṇamapi na syāt /
yadi ca vyāhatamapi sarvaprakāratvamaṅgīkuryāt tadā māturapi vandhyatvaṃ, jinopadeśasya pramāṇatayābhyupagatasyāpyaprāmāṇyaṃ, baddhasyāpi muktatvaṃ, muktasyāpi baddhatvaṃ, siddhasyāpi rāgitvaṃ, śvapacasyāpi siddhatvamityādisarvamapyaṅgī(kuryāt)kāryaṃ syāt /
anyathānekāntabhaṅgaprasaṅgāt /
evaṃca na śāstrapraṇayanaprayāsaḥ kāryaḥ /
mattonmattādibhirevāsya kṛtatvāditi /
*8,371*
evaṃ viśvasya kṣapaṇakoktaṃ sarvaprakāratvaṃ nirākṛtya taduktamarthāntaramapi nirākartumanuvadati- vaktīti //
vakti svaprabhamātmānaṃ dehamānaṃ ...

2.2.34

*8,371f.*
NYĀYASUDHĀ:
kṣapaṇaka iti vartate /
svaprabhaṃ svaprakāśaṃ, dehasya mānaṃ parimāṇamiva mānaṃ yasyāsau tathoktaḥ /
atra dehamānatvameva vipratipanno 'rthaḥ /
svaprabhatvaṃ tu sammatamevāsmākam /
yadvā svaprabhamiti kriyāviśeṣaṇam /
vinā pramāṇena svīyayā prabhayotprekṣyaiva vaktīti /
athavānena dehaparimāṇatve jainoktaṃ pramāṇābhāvasamanuvadati /
tatra svaśabdena svīyo deha ucyate /
tatra prabhā yasyāsau tathoktaḥ /
tathāca prayogaḥ /
devadattātmā, taddeha eva, tatra sarvatraiva ca vidyate /
tatraiva tatra sarvatraiva ca svāsādhāraṇaguṇādhāratayopalambhāt /
yo yatraiva, yatra savartraiva svāsādhāraṇaguṇādhāratayopalabhyate, sa tatraiva, tatra sarvatra ca vidyate /
yathā devadattagṛha eva tatra sarvatraiva copalabhyamānasvāsādhāraṇabhāsvaratvādiguṇaḥ pradīpaḥ /
tathācāyaṃ tasmāttatheti /
anyathā kamanīyatanayāliṅganena sarvatrāhlā(dāka)dakarasya (sva)sukhasyānanubhavaprasaṅgaḥ /
tathāca sarvāṅgīṇaromāñcādikāryānudayaḥ syāditi /
yadvā pradīpasyeva svānapāyinī prabhā yasyāsau svaprabha iti /
*8,374*
atrātmanaḥ kāyaparimāṇatvanirāsārthaṃ sūtram //
oṃ evañcātmākātsnaryam oṃ //
iti /
tasya tātparyamāha- tadapīti //
evaṃ cātmākārtsnyam

2.2.35

na ca paryāyād apy avirodho vikārādibhyaḥ

2.2.242

... tadapyalam /
duṣyaṃ nānāśarīreṣu praveśādanyathābhavāt // MAnuv_2,2.241b-d //
NYĀYASUDHĀ:
kutaḥ /
akātsnaryādiprasaṅgāditi śeṣaḥ /
pipīlikādidehasthasya tatparimāṇasyātmanaḥ karmavipākavaśādgajagavayādidehaprāptau tatrākātsnaryaṃ syāt /
gajādidehagatasya ca tatparimāṇasya pipīlikādidehe 'tirekaḥ syādityubhayathā kāyaparimāṇatvānupapattireveti /
etadarthatvena (vā) ca nānāśarīreṣviti vākyaṃ yojyam /
tatrānyathābhāvāditi kāyaparimāṇatvābhāvāpatterityarthaḥ /
*8,375*
syādetat /
yaṃ yaṃ dehaṃ prāpnotyātmā tattatparimāṇo bhavatyato noktadoṣa ityāśaṅkānirāsārthaṃ sūtram oṃ naca paryāyādapyavirodho vikārādibhyaḥ oṃ //
iti /
tasya tātparyamāha- tadapyalamiti //
cittasthaṃ parimāṇaparyāyaṃ tacchabdena parāmṛśati /
"nānāśarīreṣu praveśādanyathābhāvāt'; iti sthūlasūkṣmaśarīreṣu praveśātsthūlasūkṣmaparimāṇopaja(na)ne sati parimāṇatadvatoratyantabhedānabhyupagamādātmana evānyathābhāvaprasaṅgādityarthaḥ /
*8,376*
astvātmana evānyathābhāvāstataḥ ko doṣa ityata āha- anyatheti //
anyathābhāvi yad vastu tadanityamiti sthitiḥ /
tanmate ... // MAnuv_2,2.242a-c //
NYĀYASUDHĀ:
sthitiḥ vyāptiḥ /
tanmata jainadarśane /
aṅgīkṛteti śeṣaḥ /
tato 'pi kimityata āha- taditi //
... tadanityatvaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
yata evaṃ vyāptiryataścānyathābhāvitvamaṅgīkṛtaṃ tat tasmādātmano 'nityatvamāpatatīti śeṣaḥ /
atra dṛṣṭāntaḥ- pudgaleti //
... pudgalasyānivāritam

2.2.243

*8,377*
NYĀYASUDHĀ:
ivaśabdo 'dhyāhāryaḥ /
pudgalasya dehasyeveti /
yadvā pudgalaśabdo jarajjainairātmavācitvena svīkṛta ityatrātmavācī /
(yadvā) yadi vā svamatenāyamātmani prayuktaḥ /
yathā'huḥ /
"pudgalo nirayayaṃ giran'; iti /
nanvavasthāparyāyarūpeṇā(pyā)tmano 'pyanityatvamaṅgīkriyata eva /
tatkathamanityatvāpādanamityato vā pudgalasya dehasyevetyuktam /
yathā dehasya dehākāranāmaparityāgena bhasmībhāvalakṣaṇānityatvaṃ tathāvidhamātamno 'pyāpādyata iti /
nanu anyathābhāvasyaivaṃ vidhānityatvena vyāptirnāsti paramāṇvādau vyabhicārāt /
tatkathamāpādanam /
maivam /
parimāṇavyatyayalakṣaṇasyānyathābhāvasyaivaṃvidhānityatvavyāptatvena dehādau dṛṣṭatayā tadvato 'pyātmanastathāvidhānityatvasya nivārayitumaśakyatvāt /
tadidamuktam- anivāritamiti //
*8,378*
nanvasmanmatavadbhavanmate 'pyātmano 'nyathābhāvo 'styeva sukhaduḥkhābhyāmuccanīcatvābhyupagamāt /
anyathābhāvinaśca dehāderanityatopalabdhā /
tasmādbhavanmate 'pyātmano 'nityatā durvāretyata āha- neti //
nānityatāsmatpakṣe tu caitanyāderviśeṣiṇaḥ /
lakṣaṇasya nivṛttau tu syānna taccetane kvacit

2.2.244

*8,378f.*
NYĀYASUDHĀ:
anyathābhāvavato 'pyātmanaḥ prasajyata iti śeṣaḥ /
tatkathamityata āha- caitanyāderiti //
asmanmata iti vartate /
anityateti ca /
tuśabdo 'vadhāraṇe /
asmanmate caitanyāderlakṣaṇasya nivṛttāveva viśeṣiṇo lakṣaṇavato 'rthasyānityatā syāt /
natu jainānāmivānyathābhāvamātreṇa /
etaduktaṃ bhavati /
yasya vastuno yallakṣaṇaṃ tannivṛttirūpo 'nyathābhāva eva tadanityatānibandhanaṃ nānyathābhāvamātramiti /
evaṃ tarhi śabdādilakṣaṇābhāvādgaganādīnāṃ mahāpralaye vināśaḥ syāt /
ceṣyāśrayatvābhāvāccharīrasya suptyādau vilayo bhavedityata uktam- viśeṣiṇo lakṣaṇasyeti //
viśeṣavato lakṣaṇasya na tu lakṣaṇamātrasyetyarthaḥ /
*8,379*
kimato yadyevamityata āha- neti //
taditi sāmānyena vākyārthaṃ parāmṛśati /
anityatvakāraṇatvenoktaṃ viśeṣiṇo lakṣaṇasya nivartanaṃ cetane kvacidapi na syāt /
atastasyānityatāpi na syāt /
yadvā taditi lakṣaṇaparāmaśarḥ /
cetane vartamānaṃ kvacinna nivartata iti śeṣaḥ /
*8,380*
viśeṣiṇo lakṣaṇasya nivṛttau lakṣasyānityatā syādityuktam /
tadviśadayati- oteti //
otaprotātmakatvaṃ tu paṭe dehe 'ṅgasaṃsthitiḥ /
ityādilakṣaṇasyaiva nivṛttau syādanityatā

2.2.245

NYĀYASUDHĀ:
otaprotātmakatvaṃ nāma tantūnāṃ saṃyogaviśeṣaḥ paṭe lakṣaṇamiti śeṣaḥ /
aṅgasaṃsthitiḥ karacaraṇādyaṅgānāṃ sanniveśaviśeṣaḥ /
ādiśabdaḥ prakāravacanaḥ /
anityatā lakṣyasyeti śeṣaḥ /
yāvallakṣyabhāvināṃ lakṣaṇānāṃ nivṛttireva lakṣyānityatvanimittam /
tādṛśaṃ cātmanaścaitanyam /
tacca kadāpi na nivartate iti kathaṃ tasya vināśaprasaṅga iti /
yaduktamātmā svaprabha iti tadapyasat /
svaprabhāvataḥ pradīpāderiva rūpasparśāpatteḥ /
rūpādimatvācca vināśitvāpatteḥ /
yadrūpādimattadanityatvamiti pareṇaiva vyāpteraṅgīkṛtatvāt iti /
*8,381*
nanu siddhānte 'pyātmano rūpādimattvamaṅgīkriyata eva /
rūpādimato 'nityatvamiti vyāptiśca /
"rūpādimattvācca viparyayo darśanāt'; ityuktatvāt /
tatkathamanityatvaparihāra ityata āha- bhautikaṃ tviti //
bhautikaṃ tveva rūpādi vyāptaṃ nāśena no mate
*8,382*
NYĀYASUDHĀ:
tuśabdo viśeṣārthaḥ /
sa eva bhautikamiti vivṛtaḥ /
na rūpādimātramityevārthaḥ /
naca bhautikaṃ rūpādikamātmanyasti /
tasmānnānityatāprasaṅga iti bhāvaḥ /
yathā bhavadbhiranyathābhāvo viśeṣyate /
yāvallakṣyabhāvi(viśeṣa)lakṣaṇavyāvṛttirūpo 'nyathābhāvo 'nityatvavyāpta iti /
rūpādimattvaṃ ca bhautikatvena /
tathāsmanmate 'pi viśeṣaṇaprakṣepe noktadoṣa ityata āha- naivamiti //
naivaṃ tasya ...
NYĀYASUDHĀ:
tasya kṣapaṇakasya mate naivamanyathābhāvo rūpādimattvaṃ ca viśeṣyate /
kintu sāmānyamevānityatvavyāptatayāṅgīkriyate tato noktadoṣaparihāra ityarthaḥ /
tatkathamityata āha- anyatheti //
... anyathābhāvo yasyānityatvamīritam

2.2.246

rūpādiyuktasya tathā jagannāśitvasiddhaye
NYĀYASUDHĀ:
bhūbhūdharādejargato nāśitvasiddhaye yasyānyathābhāvastasyānityatvamīritaṃ kṣapaṇakena /
tathāśabdaḥ samuccaye /
rūpādiyuktasyāpyanityatvamīritamiti /
yadvā yat rūpādiyu(ktaṃ tatta)k tattathānityamīritamita yojanā /
tasyetyata yasyetyanenānvayaḥ /
anyathā tu yacchabdaśravaṇāttacchabdādhyāhāraḥ /
pūrvavākyāttasyetyanuvartate vā /
etaccopapādayiṣyate /
*8,383*
uktamupasaṃharati- vyāptyeti //
vyāptyā tayānyathābhāvādātmano 'nityatā bhavet

2.2.36

NYĀYASUDHĀ:
yadanyathābhāvi tadanityaṃ yacca rūpādimattadanityamiti vyāptyā /
anyathābhāvādityupalakṣaṇam /
rūpādimattvāccetyapi draṣṭavyam /
syādetat /
sampratipannavyāptikavyāpyāropo(ṇa) aniṣyavyāpakāro(paḥ)paṇaṃ tarkaḥ /
atra ca na cedvayāptiḥ sammatā kathaṃ tarhi tarkatvam /
maivam /
vyāpyavadvayāpterapi parābhyupagatatve 'pi tarkatvāvirodhāt /
evameva kvacidāśrayasyobhayāsammatāvapi na doṣaḥ /
vakṣyati caitat"paranyāyaistu dūṣaṇam'; iti /
*8,385*
kṣapaṇoktaṃ prameyāntaraṃ nirākartuṃ sūtram oṃ antyāvasthiteścobhayanityatvādaviśeṣāt oṃ //
iti /
tatrāntyāvasthiteścetyetāvattāvadvayākhyāti- nityeti //
antyāvasthiteś cobhayanityatvād aviśeṣaḥ

2.2.247

nityordhvagatirapyeṣā yā muktiriti kathyate /
alokākāśamāptasya kathaṃ na vikṛtiśca sā

2.2.248

*8,386*
NYĀYASUDHĀ:
apiśabdaḥ prameyāntaranirākaraṇasamuccayārthaḥ /
caśabdaḥ parimāṇaparyāyeṇa saha samuccaye /
yā eṣā nityordhvagatirmuktiriti jainaiḥ kathyate sā ca kathamātmano vikṛtirno bhavet /
bhevedeva /
tatkatham /
alokākāśamāptasya /
prāk lokākāśastho hyayamātmā nirantarordhvagatyālokākāśamāpnoti /
tathācānyathābhāvādātmano 'nityatvāpattiriti bhāvaḥ /
anenāntyā (yā)avasthitiḥ santatordhvagatilakṣaṇā /
tataścātmano 'nityatvāpattiriti sūtrakhaṇḍasyārtha ukto bhavati /
nanvanyathābhāvamātramanityatvasya prayojakamiti na tāvadbhavadīyaḥ pakṣa ityuktam /
nāpi madīyaḥ pakṣaḥ /
tatkathaṃ pradeśaviśeṣasaṃyogamātrarūpānyathātvena muktātmano 'nityatvaprasañjanamityato jainapakṣo 'yamiti samarthayituṃ tāvatpṛcchati- kīdṛśaśceti //
*8,387*
kīdṛśaścānyathābhāvo nāśahetutayeṣyate
NYĀYASUDHĀ:
kṣapaṇakena hi kṣityādeḥ sarvasya nityatvādyanekāntaṃ samarthayamānena dravyaparyāyābhyāṃ nityatvamanityatvaṃ cetyuktam /
dravyākārasya kadāpyanapāyānnityatvam /
paryāyo 'nyathābhāvaḥ tasmādanityatvamiti /
tatra vaktavyam /
kīdṛśo 'trānyathābhāvo nāśaṃ prati hetutayeṣyate /
kiṃ saṃsthānādilakṣaṇāpagamarūpo vā, sadhāraṇo veti bhāvaḥ /
ādyaṃ śaṅkate- saṃsthāneti //
saṃsthānāpagamaścet ...
NYĀYASUDHĀ:
saṃsthānagrahaṇaṃ lakṣaṇopalakṣaṇam /
nāśahetutayeṣyata iti sambandhaḥ /
pratiṣedhati- sa neti //
... sa nahi bhūsāgarādiṣu

2.2.249

NYĀYASUDHĀ:
vaktuṃ śakyata iti śeṣaḥ /
kuto netyata āha- sa na hīti //
yāvallakṣyabhāvilakṣaṇāpagamalakṣaṇo 'nyathābhāvo bhūsāgarādiṣu pakṣaikadeśabhūteṣu na hīdānīṃ pramitastato hetoḥ sandigdhāsiddhatvaṃ syādityarthaḥ /
pramitatve tu tasyānityatve 'pi saṃśayo nāstītyanumānaṃ vyarthamāpadyate /
*8,388*
tarhi dvitīyo 'stviti śaṅkate- yaḥ kaściditi //
yaḥ kaścidanyathābhāvo yadi ...
NYĀYASUDHĀ:
pūrvavadeva sambandhaḥ /
avivakṣitaviśeṣa ityarthaḥ /
evaṃ tarhi muktātmano 'pyanityatvāpādanaṃ susthitamiti bhāvenāha- muktiśceti //
... muktiśca tādṛśī
NYĀYASUDHĀ:
tādṛśī anyathābhāvasvarūpā /
evamapyātmano nityatve bhūbhūdharādīnāmapi nityatvaṃ syāt /
anyathā hetoranaikāntyāt /
tadidamuktaṃ sūtrakṛtā /
"ubhayanityatvāt'; iti /
avayavopacayāpacayalakṣaṇo 'nyathābhāvo 'nityatve heturiti cet (na) /
sphaṭikādau pakṣaikadeśe sandigdhatvāt /
rūpādimattvaṃ saviśeṣaṇamupādīyate cetko doṣa iti cenna /
parasya vaiyarthyaprasaṅgāt /
nahi paro rūpādimatkiñcinnityamabhyupaiti /
ātmanastu prabhayā rūpādimattvamāpāditameva /
yadvā ātmano rūpādimattvaṃ svasiddhānta eva /
rūpādimato 'nityatvamiti vyāptyaṅgīkāre pūrvoktānityatvaprasaṅgo vyākhyātavyaḥ /
*8,391*
kṣapaṇakoktamarthāntaraṃ dūṣayitumanuvadati- deheti //
dehamāne vikāraḥ syāditi sthāsnūnanātmanaḥ

2.2.250

āha ...
*8,391f.*
NYĀYASUDHĀ:
dehamāne dehamānatve /
pramite (satī)ti śeṣaḥ /
vikāraḥ syāt sthāvarāṇāṃ sātmakatvāṅgīkṛtāvātmana iti śeṣaḥ /
iti sa mā bhūdityevamartham /
sthāsnūn vṛkṣādīn /
anātmanaḥ ātmānadhiṣṭhitān /
āha kṣapaṇakaḥ /
atra kṣapaṇakaḥ sthāvarānanātmana āhetyetāvatyeva vaktavye yadātmano dehaparimāṇatvasya pramitatvāt vṛkṣādīnāmapi sātmakatve tatparimāṇatvāpattāvaṅkurāvasthāyāmaṇumātrasya mahāvṛkṣāvasthāyāṃ ca mahato vikāritvaṃ vikāritvādanityatvaṃ ca prasajyeta /
tanmā prāsāṅkṣīdityetada(prasañjītyevamar)thati hetukathanaṃ, tatpūrvoktaprameyadṛḍhīkaraṇārtham /
yadi vikāritvamātramanityatve prayojakaṃ jaino nābhyupeyāt /
tadā vikāritvenānityatvaprasaṅgādbibhyatā sthāvarāṇāmanātmatvaṃ yattenābhyupagataṃ tadanupapannaṃ syāt /
nahi sthāvarāṇāṃ sātmakatāyāmātmano lakṣaṇāpagamo bhavati /
kintvanyathābhāvamātramiti /
yadvā dūṣaṇasaukaryārthaṃ hetvanuvādaḥ /
*8,393*
tadidaṃ vikāritvāpattibhayātsthāvarāṇāmanātmatvāṅgīkaraṇamayuktam /
tathā sati hastyādiśarīrāṇāmapyanātmatvasyāṅgīkāyartvaprasaṅgāt /
tatkathamityata āha- hastyādīti //
... hastyādideheṣu hyapi syādanyathābhāvaḥ

2.2.251

NYĀYASUDHĀ:
pipīlikādidehasthasya tatparimāṇasya hastyādideheṣu prāpteṣvanyathābhāvaḥ syāt hi tasmāt iti /
athavā śarīramātrasyānātma(ka)tvamāpādya tadupapādanamidaṃ kriyate /
hastyādisarvadeheṣvapi ātmano 'nyathābhāvaḥ syāt /
utpattisamaye
dehānāṃ hastavita(styādimā)stimātraparimāṇatvāt yauvane tūtkṛṣṭaparimāṇatvāditi /
anenāviśeṣāditi sūtrakhaṇḍasyārtha ukto bhavati /
*8,394*
nanu ca viṣamo 'yamupanyāsaḥ /
alpaiva hi hastyādideheṣvātmano vikṛtiḥ /
vṛkṣādau tu mahatī /
tato vṛkṣādīnāmanātmatve hastyādīnāmapi ta(dupa)dāpādanamanucitamityata āha- aṇudehasyeti //
aṇudehasya jīvasya gajatve vikṛtirhi yā /
dehavyāptyai viśeṣaḥ kastasyāḥ sthāsnutanau ca nuḥ // MAnuv_2,2.250c-f //
*8,394f.*
NYĀYASUDHĀ:
aṇudehasya pipīlikādidehasya jīvasya gajatve prāpte /
yadvotpattisamaye aṇudehasya hastavitastyādiparimitadehasya, mahāgajatve prāpte dehavyāptau (yā) yāvatī vikṛtiḥ, sthāsnutanau ca nuḥ puruṣasya, yā vikṛtistasyāstasyāśca parasparaṃ ko viśeṣaḥ /
na ko 'pi /
ayamarthaḥ /
ātmanaḥ kiṃ mahatī vikṛtiranityatvahetutvādanabhyupagantavyā /
kiṃvā vikṛtimātram /
nādyaḥ /
mahattvasyāpariniṣṭhitatvātpariniṣṭhākalpane keṣucidvṛkṣādiṣu tadabhāvāt /
tadanurodhenāpi pariniṣṭhāṅgīkāre hastyādāvapi tadbhāvāt /
dvitīye tūbhayorvikāritvenāviśeṣādvṛkṣādivat hastyādāvapi anātmatvamaṅgīkāryam /
hastyādivadvṛkṣādīnāmapi sātmakatvaṃ na parityājyamiti /
etena aviśeṣādityasyārthāntaramuktaṃ veditavyam /
*8,396*
syādetat /
na vayaṃ vikāritvāpattibhayādvṛkṣādīnāmanātmakatvamācakṣmahe /
kintu sātmakatve pramāṇābhāvāt bādhakapramāṇasadbhāvācca /
vṛkṣādīnāṃ dehatve tadvayāpakamindriyavattvamapi syāt /
naca tadasti /
tatkāryasya śravaṇāderabhāvāt /
so 'pi tajjñāpakasyābhāvāt /
adehatve ca na sātmakatvaṃ śilādivadityata āha- gītāditi //
gītāt puṣpaphalāvāptiḥ sparśāt kārśyaṃ rasāt sthitiḥ /
api vṛkṣasya dṛśyanta iti nānātmatā bhavet // MAnuv_2,2.251a-d //
NYĀYASUDHĀ:
gītāttāvadvṛkṣasyāpi puṣpaphalāvāptirdṛśyate /
tayā śravaṇamanumīyate /
vimataḥ śravaṇavān gītasānnidhye sati labdhavikāsatvādrājādivaditi /
na cāyaṃ svabhāva eva /
rājāderapi tatprasaṅgāt /
śravaṇena ca śrotrasadbhāvo 'numīyate /
evaṃ śītoṣṇasparśaviśeṣātkārśyaṃ dṛśyate /
tena sukumāraśarīravatsparśajñānamanumīyate /
tena ca tvagindriyasattvam /
tathodakādirasātsthitiraśuṣyato 'vasthānaṃ dṛśyate /
tena sammatadehavadrasajñānaṃ tato rasanendriyasadbhāvo 'numīyate /
evaṃ kamanīyakāntāvalokanenotkorakatvaṃ tilavṛkṣasyopalabhyate /
tena darśanakāmau /
tato nayanamanasī siddhayataḥ /
dhūpopayāgena cātiśayadarśanādghrāṇasiddhiriti prasiddhaśarīrāviśeṣātsthāvarāṇāmanātmatā na siddhayet /
kecinmūle niṣiktānāmapāmupari sarpaṇādādhyātmikavāyusambandhamanumāya sātmakatvamanumiyate /
tadasat /
bhasmagulikādau vyabhicārāt /
etenāviśeṣādityetatprakārāntareṇa vyākhyātaṃ bhavati /
*8,397*
"vakti svaprabham'; ityādikamutsūtritaṃ kasmādvarṇitamiti mandāśaṅkāṃ nivārayituṃ sūtrārūḍhaṃ karoti- evañceti //
evañcātmākārtsnyamiti tata evāha vedavit

2.2.37

*8,398*
NYĀYASUDHĀ:
iti trisūtīmiti śeṣaḥ /
tata eva tadarthameva /
uktasyārthasya pratipādanārthameva /
evamanyatrāpi sūtrānupanyāsena vyākhyāne 'pi naivamāśaṅkanīyamiti jñāpayitumidamabhihitamiti /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ naikasminnadhikaraṇam //
*8,399*
[======= JNys_2,2.XI: patyuradhikaraṇa =======]
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ patyaradhikaraṇam //
// oṃ patyurasāmañjasyāt oṃ //
iha mahādevaṃ puraskṛtya pravartamānānāṃ matamapākriyate /
te caturvidhāḥ śaivāḥ pāśupatāḥ kālāmukhā mahāvratāśceti /
teṣāṃ satyapyavāntarabhede sādhāraṇameva prameyaṃ vedavādasyātiviruddhatvādapākartumanuvadati- sarvajñatvādikairiti //
patyur asāmañjasyāt

2.2.252

sarvajñatvādikaiḥ sarvairguṇairyuktaṃ sadāśivam /
jagadvicitraracanākartāraṃ doṣavarjitam

2.2.253

āhuḥ pāśupatās ...
*8,399*
NYĀYASUDHĀ:
paśupaterime pāśupatā iti caturvidhā api gṛhyante /
te sadāśivaṃ jagadvicitraracanākartāramāhuḥ /
tato janmādyasya yata ityuktamasaditi /
ajñānādidoṣayuktaṃ kathaṃ jagatkartāramāhurityata uktam- doṣavarjitamiti //
sārvajñādyabhāve 'jñānādivarjanaṃ cetanasya nopapadyata ityataḥ sarvajñatvādikaiḥ sarvairguṇairyuktamityuktam /
yadvā sarvajñatvādikaiḥ sarvairguṇairyuktaṃ doṣavarjitamiti pradhānalakṣaṇaviruddhārthopanyāsaḥ /
jagadvicitraracanākartāramiti śrautabrahmalakṣaṇaviruddhārthoktiḥ ityavagantavyam /
*8,401*
tadetaddūṣayituṃ patyurasāmañjasyāditi sūtratātparyamāha- tacceti //
... tacca bahuśrutivirodhataḥ /
nopādeyaṃ mataṃ hy ... // MAnuv_2,2.253a-c //
NYĀYASUDHĀ:
caśabdaḥ pūrvatanaiḥ(mataiḥ) saha samuccayārthaḥ /
hiśabdo hetau /
tat paśupateḥ sarvajagatkāṇatvādikaṃ mataṃ nopādeyam /
kutaḥ /
patyuḥ paśupateḥ /
asāmañjasyāt doṣitvāt /
tadanaṅgīkāre ca bahuśrutivirodha iti yojanā /
kāstāḥ śrutaya ityatastā udāharati- asyeti //
... asya devasya stuhi gartagam

2.2.254

utpipeṣa śirastasya gṛṇīṣe satpatiṃ padam /
yad viṣṇorupamaṃ hantuṃ rudramākṛṣṭate mayā

2.2.255

dhanuryaṃ kāmaye taṃ tamugraṃ mā śiśnadevatāḥ /
ghnañchiśnadevāneko 'sāvāsīnnārāyaṇaḥ paraḥ

2.2.256

tasmād rudraḥ samprasādaścābhūtāṃ vaiṣṇavaṃ makham /
yajñena yajñamayajantābadhnan puruṣaṃ paśum

2.2.257

yo bhūtānāmadhipatī rudrastanticaro vṛṣā
NYĀYASUDHĀ:
anena"asya devasya mīḷhuṣo vayā viṣṇoreṣasya prabhuthe havirbhiḥ /
vide hi rudro rudriyaṃ mahitvaṃ yāsiṣyaṃ vartiraścivāvirāvat'; iti /
(ṛ.7-40-5) śrutimupādatte /
*8,401f.*
"stuhi gartagam'; ityanena"stuhi śrutaṃ gartamadaṃ yuvānaṃ mṛgaṃ na bhīmamupahatnumugram /
mṛḷā jaritre rudra stavāno 'nyaṃ te asmānnivapantu senā'; iti (ṛ.2-33-11) /
"utpipeṣa'; ityanena"rudrasya tveva dhanurārtniḥ ri utpipeṣa'; iti /
"gṛṇīṣaḥ'; ityanena"kumāraścitpitaraṃ vandamānaṃ prati nānāma rudropayantam /
bhūrerdātāraṃ satpatiṃ gṛṇīṣe stutastvaṃ bheṣajā rāsyasma'; iti (ṛ.2-33-12) /
"padam'; ityanena"tava śriye maruto marjayanta rudra yatte janima cāru citram /
padaṃ yadviṣṇorupamaṃ nidhāyi tena pāsi guhyaṃ nāma gonām'; iti (ṛ.5-3-3) /
"yaṃ kāmaye'; ityanena"yaṃ kāmaye taṃ tamugraṃ kṛṇomi taṃ brahmāṇaṃ tamṛṣiṃ taṃ sumedhām'; iti (ṛ.10-125-5) /
"mā'; ityanena"mā śiśnadevā api gurṛtaṃ na'; iti /
"ghnan'; ityanena"ghnaṃcchiśnadevāṃ abhivarpasā bhūd'; iti /
"ekosau'; ityanena"eko nārāyaṇa āsīnna brahmā naca śaṅkaraḥ'; iti /
"tasmāt'; ityanena"sa ruṣyaḥ sa prasanno yadruṣyo yatprasannastasmādrudrasamprasādāvabhūtām'; iti /
"vaiṣṇavam'; ityanena"teṣāṃ makhaṃ vaiṣṇavaṃ yaśa ārchat'; iti /
yajñeneti, abadhnanniti, yo bhūtānāmiti prasiddham /
*8,402*
kathametābhiḥ śrutibhiḥ paśupatenirrdeṣatvaṃ viruddhamityatastāsāṃ tātparyamāha- ityādīti //
ityādiśrutisāmarthyāt pāratantryaṃ janirmṛtiḥ

2.2.258

parādhīnaparaprāptirajñatvaṃ praḷaye 'bhavaḥ /
pratīyante ... // MAnuv_2,2.258a-c //
NYĀYASUDHĀ:
abhavaḥ abhāvaḥ /
pratīyante paśupateriti śeṣaḥ /
*8,403*
"asya devasya'; ityanena parādhīnapadaprāptiḥ pratīyate /
mīḷhuṣaḥ secakasya, eṣasya icchārūpasya, asya viṣṇordevasya, pramṛthe prabharaṇe pūjāyāmiti yāvat /
havirbhiḥ kṛte sati vayā bandhako rudro, rudriyaṃ mahitvaṃ raudraṃ padaṃ, vide vivide lebhe, hi yathā tathā he aśvinau yuvāmapi irāvat annavat, varti vartanaṃ, yāsiṣyaṃ ayāsiṣya prāptavantau stha iti /
"stuhi'; ityanena stāvakatayā pāratantryam /
he rudra tvaṃ śrutaṃ prasiddhaṃ, gartasadaṃ hṛdayaguhānivāsaṃ, yuvānaṃ, mṛgaṃ na bhīmaṃ siṃhamiva bhīṣaṇam, ugram ugrāṇāṃ daityānām, upahantunam upahantāraṃ, nṛhariṃ, stuhi stauṣi /
sa evaṃ stavāna stuvaṃstvaṃ, jaritre stotre, tvāṃ stuvantaṃ mām /
mṛḷa mṛḍaya sukhasya /
te senāścāsmadanyameva nivapantu ghnantviti /
"rudrasya'; ityanenājñatvaṃ pāratantryaṃ mṛtiśca /
āropitaṃ dhanurhanāvavaṣṭabhyāvasthitasya rudrasya śiro jyāyāṃ (vabhrirū)kāmarūpeṇendreṇa chinnāyāmutkṣiptā dhanurārtnirutpipeṣa cicchedeti /
"kumāraḥ'; ityanenāpi pāratantryaṃ janiśca /
he rudra kumāraḥ putro bhavān jagadvayāmohanāya kailāsamupayantaṃ, tvāṃ vandamānaṃ pitaraṃ kṛṣṇaṃ prati nanāma /
tena stutastvaṃ bhūreḥ puruṣārthasya dātāraṃ satpatiṃ gṛṇīṣe stauṣi stutavānasi /
evambhūtastvamasmābhiḥ stutaḥ asme 'smabhyaṃ bheṣajā bheṣajāni saṃsāravyādhinirasanāni jñānāni rāsi dadāsi dehīti /
"tava śriyaḥ'; ityanena parādhīnapadaprāptirjaniḥ pāratantryaṃ ca /
he rudra yat yebhyaste janima janmābhūtte maruto brahmaṇo 'tītavartamānāstava śriye sampade cāru sundaraṃ citramāścaryaṃ upamaṃ upa samīpe mā lakṣmīryasya saṃvahanakartrī tattathoktam /
yadviṣṇoḥ padaṃ marjayantaḥ śodhitavantaḥ kṣālitavantaḥ /
tattvayā hṛdi nidhāyi nyadhāyi /
tena kāraṇena tvaṃ gonāṃ gavāṃ (vācāṃ) madhye guhyaṃ nāma nārāyaṇādikaṃ pāsi japopadeśādinā pālayasīti /
"aham'; ityanena mṛtiḥ /
ahaṃ brahmadviṣe brahmadviṣāṃ daityānāṃ śarave hiṃsakaṃ rudrāya rudraṃ hantavai hantumeva pralaye dhanurātanomi vistārayāmīti /
*8,404*
"yam'; ityanena parādhīnapadaprāptiḥ /
ahaṃ yaṃ yaṃ rudraṃ kartuṃ kāmaye taṃ tamugraṃ rudraṃ kṛṇomi karomi evaṃ taṃ brahmāṇaṃ tamṛṣiṃ taṃ sumedhāṃ sumedhasaṃ karomīti /
"mā'; ityanenājñatvam /
atītānāgatavartamānā guhyābhimānino devā rudrā api no 'smākamupāsyamṛtaṃ jñānarūpaṃ brahma māgurna jñātavanta iti /
ghnannityanena mṛtiḥ /
guhyābhimānidevānghnannīśvaro varpasā balena sarvamabhyabhūdabhibhūtavāniti /
"ekaḥ'; ityanena pralaye 'bhāvo janiśca /
"tasmāt'; ityanena janiḥ /
parameśvararoṣajo rudra ityarthaḥ /
samprasādo brahmā /
"teṣām'; ityādivākyaiḥ pāratantryam /
teṣāṃ devānāṃ yaśo, vaiṣṇavaṃ makhaṃ viṣṇumakhe paśutvena niyuktaṃ rudramārchatprāptavaditi /
devā yajñena rudreṇa paśunā yajñaṃ viṣṇumayajanteti /
devāḥ puruṣaṃ rudraṃ paśumabadhnanniti /
yo bhūtānāmadhipatī rudraḥ sa viṣṇorājñārūpāyāṃ tantyāṃ carati vṛṣā prasiddhatantyāmiveti /
*8,408*
etāsāṃ śrutīnāmetadarthatvopapādanaṃ tvacāryeṇaivānyatrodāhṛtebhyo vākyebhyaṣṭīkātaścāvagantavyam /
ata eva sāmarthyādityuktam /
*8,409*
sūtrārthamupasaṃharati- sadoṣatvāditi //
... sadoṣatvānneśaḥ paśupatistataḥ

2.2.38

NYĀYASUDHĀ:
tataḥ śrutibalena sadoṣatvātpaśupatiḥ īśo jagatkartā na bhavati /
doṣi(ṇo)yajñadattasyeva jagatkartṛtvānupapatteriti /
*8,410*
yuktyantareṇa śivasya jagatkartṛtvamapākartuṃ sūtram oṃ sambandhānupapatteśca oṃ //
iti /
tasyārthamāha- aśarīratvata iti //
saṃbandhānupapatteś ca

2.2.259

aśarīratvatastasya sambandho jagatā kvacit /
kartṛtvena na yujyeta ... // MAnuv_2,2.259a-c //
NYĀYASUDHĀ:
tasya śivasya /
aśarīrasyāpi gaganāderjagatā sambandhadarśanātkathametadityata sambandhameve vyākhyāti /
kvacit kārye /
kartṛtveneti /
kāyarkartṛtvalakṣaṇaḥ sambandho na yujyata ityarthaḥ /
kvacidityanena kutaḥ sarvakartṛtvamiti sūcayati /
ayamatra prayogaḥ /
śivo na kartāśarīratvāt suptapralīnavaditi /
nanu śivaḥ siddho na vā /
na dvitīyaḥ /
āśrayāsiddheḥ /
ādye tu kartṛtvenaiva siddha iti dharmigrāhakamānavirodhaḥ /
kiñca bhavanmate('pi) śivasya kartṛtvaṃ śarīritvaṃ cāṅgīkriyata eva /
tathā cāpasiddhāntānyatarāsiddhī syātāmiti /
ucyate /
idamatrākūtam /
paśupaterjagatkāraṇatvaṃ vadanpraṣṭavyaḥ /
kiṃ pāśupatādiśāstrāṇyanumānāni (cā)vā'śrityedamucyate, uta śrutyādikam /
ādye tvatiprasaṅgo 'yamucyate /
yadi pāśupatādyāśrityedamucyate tarhi tasyāśarīratvamapi tataḥ siddhamiti tadapyaṅgīkāryaṃ syāt /
tathāca kartṛtvānupapattiriti /
ata eva na yujyateti liṅprayogaḥ /
dvitīye tu vakṣyata iti /
evañca na kaściddoṣaḥ /
śivasvarūpasya asmākaṃ śrutyāditaḥ siddherāśrayāsiddhayabhāvāt /
parasiddhenāśarīratvena kartṛtvābhāvāpādanāddharmigrāhakavirodhādyabhāvāt /
etena pāśupatādivirodhāt śrutayo 'nyathā yojyā iti nirastam /
*8,412*
nanvaśarīrasyāpi kartṛtve bādhakābhāvādvayāptividhuro 'yaṃ prasaṅgaḥ /
kārakaprayoktṛtvaṃ hi kartṛtvaṃ na śarīritvamityata āha- dehina iti //
... dehino jñānadṛṣṭitaḥ

2.2.40

NYĀYASUDHĀ:
satyaṃ kārakaprayoktṛtvameva kartṛtvaṃ na śarīritvamiti /
tacca na prayatnena vinā sambhavati /
na cecchāmantareṇa prayatnaḥ /
naca jñānādvinecchā /
naca śarīrādṛte jñānam /
dehināmeva jāgratāṃ jñānadarśanāt /
adehināṃ suptapralīnānāṃ cādarśanāt /
tataḥ kartṛtvasya vyāpakaṃ śarīraṃ śivādvayāvartamānaṃ tadapi vyāvartayatīti /
*8,413*
nanu jñānajanmanyeva śarīrasyopayogaḥ /
jñānasyendriyajanyatvāt /
indriyāṇāṃ ca śarīrasaṃyoganiyamāt /
nityajñānaśca bhagavāñchiva iti kiṃ tasya śarīreṇeti /
evaṃ tarhi prayatnajanmanyevecchopayoginīti nityaprayatnasyecchāpi na syāt /
tathecchotpattāveva jñānamupayujyata iti nityecchasya jñānamapi na syāt /
*8,413f.*
atha na prayatnamātraṃ kartṛtvam, api tarhi jñānecche api /
paridṛṣṭasāmarthyakārakaprayoktṛtvaṃ kartṛtvamiti hi vṛddhā iti cet /
tathāpīcchātyāge bādhakābhāvāt /
kutaścaivaṃ kalpanīyam /
kulālādau tathā darśanāditi cet /
kiṃ tatra śarīraṃ na dṛṣṭam /
dṛṣṭamapyanupayuktamiti cet /
kinniyamābhāvādevamāśrīyate, anyatropakṣayādvā /
nādyaḥ /
vyabhicārābhāvāt /
śarīrapreraṇe 'paraṃ śarīraṃ nāstīti cenna /
tenaiva saśarīratvāt /
na dvitīyaḥ /
nirastatvāt /
anyathā jñānādīnāmapyanupayogaprasaṅgaḥ /
kutaścāsya nityajñānatvasiddhiḥ /
āgamāditi cenna /
parasparāśrayaprasaṅgāt /
siddhe hyāgamaprāmāṇye nityajñāneśvarasiddhistatsiddhau cāgamasya tatpraṇītatvena prāmāṇyasiddhiriti /
*8,416*
uktadoṣaparihāramāśaṅkaya tannirāsāya sūtram oṃ karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ oṃ //
iti /
tannetyantaṃ tāvadvayācaṣṭe- naceti //
karaṇavac cen na bhogādibhyaḥ

2.2.260

na ca dehādivad viśvamasya syād ...
NYĀYASUDHĀ:
yaduktamaśarīratvācchivasya kartṛtvānupapattiriti /
tadasat /
kulālādayo hi kartāro daṇḍādikaṃ sākṣātprayatnenādhiṣṭhātumanīśānāstadadhiṣṭhānāya sākṣātprayatnādhiṣṭheyaṃ syāt /
tataḥ kimapareṇa śarīreṇa /
ata eva bhagavānviśvamūrtiriti gīyate /
na cādisṛṣṭeḥ prāk kārakābhāvaḥ /
māyāderanādervidyamānatvāt /
anyathā sṛṣṭayanupapatteriti /
ādipadenendriyāṇāṃ vakṣyamāṇasyādhiṣṭhānasya ca saṅgrahaḥ /
tadidaṃ nopapadyata ityarthaḥ /
kuto netyataḥ sautrahetuṃ vyākhyāti- bhogeti //
... bhogasambhavāt

2.2.39

*8,417*
NYĀYASUDHĀ:
yadi śivasya kārakagrāmaḥ sākṣātprayatnādhiṣṭheyaḥ syāttadā sa tasya sukhaduḥkhānubhavalakṣaṇabhogahetuḥ syāt /
sākṣātprayatnādhiṣṭheye 'smadādiśarīre tathā darśanāt /
karmārjitasyaiva tathātvamiti cenna /
sākṣātprayatnādhiṣṭheyatvena tathābhāvasyāpyāpatterbhogādimataśca neśvaratvam /
ataḥ śivasya bhogādiprasaṅgānneyaṃ kalpanā yukteti /
JOSHI-6
hetvantareṇa śivasya viśvakartṛtvaṃ nirākurvat oṃ adhiṣṭhānānupapatteśca oṃ //
iti sūtraṃ vyācaṣṭe- adhiṣṭhāna iti //
adhiṣṭhānānupapatteś ca

2.2.260

adhiṣṭhāne sthitaḥ kartā kāryaṃ kurvan pratīyate
NYĀYASUDHĀ:
yaḥ kartā kulālādiḥ sa pṛthivyādāvadhiṣṭhāne sthita eva ghaṭādikāryaṃ kurvanpratīyate /
natu niradhiṣṭhānaḥ kaścitkiñcitkurvāṇaḥ /
anena vyatirekāvinābhāvena niradhiṣṭhānatvasyākartṛtvena vyāptirupapāditā bhavati /
tataḥ kimityata āha- nāsyeti //
*8,418*
nāsyādhiṣṭhānayogo 'sti bhūtānāṃ praḷaye tadā

2.2.261

NYĀYASUDHĀ:
asya śivasya /
tadā ādisṛṣṭisamaye /
kuto nāsti /
prāgutpannānāṃ pṛthivyādīnāṃ mahābhūtānāṃ pralaye sati /
tasmātkartṛtvamapi tasya nopapadyata iti śeṣaḥ /
nanu kārakāṇāmeva adhiṣṭhānatvaṃ bhaviṣyati /
maivam /
sādhiṣṭhānasya cetanasya bhogādiprasakteruktatvāt /
nanvayaṃ niradhiṣṭhānatvahetuḥ karturvipakṣātkulālādirvākartuḥ sapakṣādghaṭāderapi vyāvṛttatvādasādhāraṇaḥ /
maivam /
gaganādau sapakṣe vṛtteḥ /
nanvidaṃ sūtradvayaṃ vyutkrameṇa kuto vyākhyātam /
sambandhānupapattyadhiṣṭhānānānupapattyorubhayorapi parihāraḥ karaṇavaccedityanena nirasyata iti jñāpanārtham /
yadi khalu yathākramameva vyākhyāyeta /
tadā sannihitādhiṣṭhānānupapattiparihāranirāsakamevedaṃ jñāyeta /
vyutkrameṇa tu ubhayamadhye vyākhyāne satyubhayasambandhi vijñāyata iti /
ata eva bhāṣye 'dhiṣṭhānādirūpamityuktamatra tu dehādivaditi /
*8,419*
nanu yuktaṃ kulālasyādhiṣṭhānasāpekṣatvaṃ śarīritvam /
śarīraṃ hi gurutvātprasaktapatanaṃ tatpratibandhāya sparśavadadhiṣṭhānamapekṣate /
anavasthitaśarīrasya kartṛtvāyogāt /
īśvarasya tu śarīravidhurasya kimadhiṣṭhānameva /
ihedaṃ jātamityadivyavahārastu gaganādikamāśrityopapatsyata ityata āha- adehaścediti //
adehaścedasārvajñaḥ śilākāṣṭhādivat sadā
NYĀYASUDHĀ:
sadetyanena vyāptimupapādayati /
ata eva śilākāṣṭhādivadityanekadṛṣṭāntopādānam /
tathāca kutaḥ sāvarjñam /
kutaśca sarvakartṛtvamiti bhāvaḥ /
syādetat /
na sarvathā sadāśivaḥ aśarīraḥ /
kintu līlayā śarīrāṇyapi gṛhṇāti /
tato nāyaṃ doṣaḥ /
naca bhogādiprāptiḥ /
līlayā gṛhītasya vigrahasya tadahetutvādityata āha- dehī cediti //
dehī cedantavāneva yajñadattanidarśanāt

2.2.262

*8,420*
NYĀYASUDHĀ:
antavānmaraṇavānsyāt /
upalakṣaṇaṃ caitat /
duḥkhādimāṃśca syādityapi draṣṭavyam /
nanvasau vigraho na taddheturityuktam /
maivam /
śarīraṃ na bhogāyatanaṃ cetyasya vyāhatatvāt /
śarīratvenaiva tadanumānācca /
tadidamāha- eveti //
etena"antavattmasarvajñatā vā'; iti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati /
pāṭhakramādarthakramo garīyānityato vyutkrameṇa vyākhyānam /
*8,421*
nanvevaṃ śivasya jagatkāraṇatvamapākurvatāṃ ko 'bhiprāyaḥ /
kimakartṛkamevedaṃ viśvamiti /
kiṃvā viṣṇukartṛkamiti /
nādyaḥ /
kāryasyākartṛkatve virodhāt /
apasiddhāntaprasakteśca /
na dvitīyaḥ /
viṣṇāvapi kartaryabhyupagamyamāne doṣāṇāmeṣāṃ samānatvena (sva)vyāhatatvāt /
tathāhi yaduktamasāmañjasyaṃ śivasya tattāvadviṣṇāvapi samam /
"janitota viṣṇoḥ'; ityādau janmādidoṣaśravaṇāt /
sambandhānupapattyādikaṃ tu sphuṭamevetyata āha- naceti //
nacaitadakhilaṃ viṣṇau ...
NYĀYASUDHĀ:
etadakhilaṃ doṣajātaṃ, viṣṇāvapi viśvasya kartaryabhyupagate samānamiti na vācyam /
kutaḥ /
śrutyaiva sakaladoṣaparihāreṇa viṣṇorviśvakāraṇatvasya pratipāditatvāt /
nanu paśupaterapyevamāgamairanumānaiśca jagatkāraṇatā pratipāditaiva /
tataḥ ko viśeṣa ityata āha- śrutīti //
... śrutiprāmāṇyagauravāt
NYĀYASUDHĀ:
pāśupatādito 'pi śrutīnāṃ prāmāṇyasya gurutvāt /
etaduktaṃ bhavati /
pāśupatādikaṃ hi śive jagatkartari sarvajñe siddhe tatpraṇītatvena pramāṇatvena niścīyeta /
niścite ca tatprāmāṇye śivasyaivaṃvidhasya siddhirityanyonyāśrayatā duravadhāraṇaprāmāṇyam /
anyataḥ śivasyaivaṃvidhatāsiddhāvalamanena /
na cānyattādṛśaṃ pramāṇamasti /
anumānānāṃ dūṣitatvāt /
nacaivaṃ śrutiprāmāṇyam /
apauruṣeyatvena karaṇadoṣāṇāṃ bādhakapratyayasya cābhāve sati tasya niṣkampameva svato niścitatvāt /
ato niścitapramāṇabhāvayā śrutyā vidhūtāvadyagandhaṃ viṣṇorjagatkāraṇatvaṃ siddhayatyeveti /
*8,423f.*
kāstāḥ śrutaya ityatastā udāharati- mana iti //
manobuddhayaṅgitāṃ viṣṇorlakṣayāmo ya eva saḥ

2.2.263

sa eva deho vijñānamaiśvaryaṃ śaktirūrjitā /
deho viṣṇorna te viṣṇo vāsudevo 'grato 'bhavat

2.2.264

eko nārāyaṇastvāsīnna brahmā naca śaṅkaraḥ /
ajasya nābhāvadhyekamarpitaṃ mātrayā paraḥ

2.2.265

saddehaḥ sukhagandhaśca jñānabhāḥ satparākramaḥ /
jñānajñānaḥ sukhasukhaḥ sa viṣṇuḥ paramākṣaraḥ

2.2.266

ānanda eka evāgra āsīnnārāyaṇaḥ prabhuḥ /
priyaṃ tasya śire modapramodau ca bhujau hareḥ

2.2.267

ānando madhyato brahma pucchaṃ nānyadabhūt kvacit /
manaso 'syābhavad brahmā lalāṭādapi śaṅkaraḥ

2.2.268

pakṣayorgaruḍaḥ śeṣo mukhādāsa sarasvatī /
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt

2.2.269

*8,424*
NYĀYASUDHĀ:
anena"buddhimano 'ṅgapratyaṅgavattāṃ bhagavato lakṣayāmāha /
buddhimānmanovānaṅgavānpratyaṅgavān'; iti śrutimupādatte /
"ya eva'; ityanena"yadātmako bhagavāṃstadātmikā vyaktiḥ kimātmako bhagavānjñānātmaka aiśvaryātmakaḥ śaktyātmakaḥ'; iti /
ūrjitā balavatī /
sarvatrāpratibaddhā /
etadātamako bhagavāṃstatastasya deho 'pyetadātmaka iti śrutilabdho 'rthaḥ /
"na te viṣṇau'; ityanena"na te viṣṇo jāyamāno na jāto devamahimnaḥ paramantamāpa'; iti /
"vāsudevaḥ'; ityanena"vāsudevo vā idamagra āsīt'; iti /
"mātrayā'; ityanena"paro mātrayā tanvā vṛdhāna na te mahitvamanvaśnuvanti'; iti /
kathametābhiḥ śrutibhirabhipretārthasiddhirityatastāsāṃ tātparyamāha- ityādīti //
ityādiśrutisandarbhabalānnityaguṇātmanaḥ /
viṣṇordehājjagat sarvamāvirāsīditīyate

2.2.270

NYĀYASUDHĀ:
nityaścāsau guṇātmā ceti tathoktaḥ /
tasmāt /
tatra"buddhiḥ'; iti śrutyā viṣṇordehavattvamavagamyate /
aṅgaṃ dehaḥ, pratyaṅgāni hastādīni, lakṣayāmahe jñāpayāmaḥ /
kathaṃ buddhimānityādi /
"yadātmako bhagavān'; ityanayā bhagavato dehasya jñānādiguṇātmakatvāt /
vyaktiḥ dehaḥ /
"na te viṣṇau'; ityanā bhagavo dehasya jñānādiguṇātmakatvamanādinityatvam /
jātādibhiraprāpyamahitvasyānyathānupapatteḥ /
"vāsudevaḥ'; iti śrutidvayenānādinityadehatvam /
"ajasya'; ityanayā dehavattvaṃ tasyāpyajatvam /
"paro mātrayā'; ityanayā deśakālaguṇairaparicchinnatanutvam /
"saddehaḥ'; ityādiśrutidvayena janmādidoṣarahitaguṇātmadehavattvam /
saddeho janmādidoṣarahitadehaḥ /
sukhagandhaḥ sugandhaḥ /
jñānabhā na tu taijasabhāḥ /
jñānajñāna ityāderatiśayitajñāna ityādirityarthaḥ /
priyādiśabdāḥ sukhaviśeṣavācinaḥ /
anyat prākṛtādikam /
"manasaḥ'; ityādiśrutidvayena dehavattvaṃ tato jagato janma ca /
"brāhmaṇo 'sya'; ityādivākyaśeṣāt /
pakṣayoḥ pārśvayoḥ /
*8,424f.*
atra kāsucit śrutiṣu vivakṣitārtho na sphuṭaṃ pratīyate /
kintūpapattisādhya ityāśayavatoktam- balāditi //
āvirāsīdityanena satkāryavādaṃ sūcayati /
īyate jñāyate /
atra sakalajagatkāraṇatvasyaiva śrutisiddhatve sarvadoṣaparihāraḥ sidhyatyeva /
nahi doṣeṣu satsu tatsambhavati /
tathāpi dehābhāvaprayuktāni dūṣaṇāni prayuktāni /
tasya ca dehasya jñānānandādiguṇātmakatvena jananādidoṣaparihāro 'pi siddhaḥ /
janitotetyādivākyaṃ tu bahvībhirniravakāśādibhiḥ śrutibhiḥ viruddhamanyathāvyākhyeyam /
tadidamuktam- sandarbhabalāditi //
*8,428*
syādetat /
deho jñānānandādiguṇātmānādinityaścetyetacchaśo viṣāṇavānitivadviruddham /
yo dehaḥ sa bhautiko janmādimāniti niyamadarśanāt /
tato viṣṇordehamaṅgīkṛtya tasyābhautikatvādyaṅgīkāre śaśasyāpi viṣāṇitvamaṅgīkāryamityato dehasyābhautikatvādinā virodhaṃ tāvadapākaroti- mānasattvāditi //
mānavattvād virodhaḥ ko ...
NYĀYASUDHĀ:
ka ityākṣepe /
nāsti virodha ityarthaḥ /
idānīṃ śaśaviṣāṇapratibandīṃ mocayati- neti //
... nāmānaṃ kvacidiṣyate
NYĀYASUDHĀ:
aṅgīkurmaḥ śaśaviṣāṇamapi /
yadi parameśvaravigrahasyānandādyātmakatvamasti prāmāṇikaṃ syāt /
nacaivam /
nahyaprāmāṇikaṃ kenāpi kadāpi kvacidapyeṣyuṃ śakyata iti /
nanu prāmāṇikatve 'pi virodhābhāvaḥ kathamityata āha- avirodha iti //
avirodho virodhaśca mānenaiva hi gamyate

2.2.271

NYĀYASUDHĀ:
yayoḥ kvacitsahadarśanaṃ tayoravirodhaḥ /
yayostu niyamena vyadhikaraṇatayaiva daśarnaṃ tayoḥ virodha ityevaṃ sahadarśanāsahadarśanalakṣaṇena mānena (hi) vastūnāmavirodhavirodhāvavagantavyau /
tanniyamākasyānyasyābhāvāt /
ataḥ pramāṇena sahadṛṣṭe 'rthe virodhaḥ kathaṃ syādvayāghātāditi /
upasaṃharati- ata iti //
*8,429*
ata uktaṃ samastaṃ ca vāsudevasya yujyate
NYĀYASUDHĀ:
pramāṇaiḥ sahadṛṣṭe 'rthe virodhasyānāśaṅkanīyatvāt /
uktam udāhṛtābhiḥ śrutibhiḥ /
samastaṃ cidānandādyātmakaniravadyavigraheṇa jagatkāraṇatvam /
etaccārūpavadevetyādinā vakṣyamāṇaṃ śiṣyahitaiṣiṇā'cāryeṇātroktamiti jñātavyam /
nanvetadasmākamapi samānam /
tathāhi /
yadyapi pāśupatādikamaśakyāvadhāraṇapramāṇabhāvam /
tathāpi"jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti /
'"eko rudro na dvitīyāya tasthe /
'"sa imān lokānīśata īśanībhiḥ'; ityādyāḥ śrutayastāvacchivasya jagajjanmādihetutāmācakṣate /
śivādināmopetatvāt /
naca tathāvidhasyāsamañjasatvaṃ sambhavatītyudāhṛtāḥ śrutayo 'nyathā yojyāḥ /
ataḥ sambandhānupapattyādikaṃ śrutirevābhāsayiṣyati /
tadghaṭakaṃ vā kimapi kalpayiṣyatītyata āha- śivādīti //
śivādināmayuktāśca śrutayo viṣṇuvācakāḥ

2.2.272

NYĀYASUDHĀ:
bhavedevaṃ yadyetāḥ śrutayaḥ śivaparāḥ syuḥ /
nacaivam /
kintu śivādināmayuktā api viṣṇuviṣayā eva /
nanvetatkutaḥ /
evaṃ satyasmābhirapi vaktuṃ śakyata eva /
eko nārāyaṇa ityādyā api śrutayaḥ śivaparā iti /
maivam /
śivādināmnāṃ viṣṇau śaktimattvāt /
nārāyaṇādināmnāṃ śive śaktyabhavāt /
atrāpi kiṃ mānamityata āha- nāmānīti //
*8,430*
nāmāni sarvāṇi ca yameko yo devanāmadhāḥ /
viṣṇunāmāni nānyasya sarvanāmā hariḥ svayam

2.2.273

na nārāyaṇanāmāni tadanyeṣvapare harau /
ityādiśrutayastatra mānaṃ coktaḥ samanvayaḥ

2.2.274

NYĀYASUDHĀ:
anena"nāmāni viśvābhi na santi loke'; ityādikāṃ śrutimupādatte /
"ekaḥ'; ityanena /
"yo devānāṃ nāmadhā eka eveti /
nāmāni dhatta iti nāmadhāḥ /
nānyasya vācakāni /
na tadanyeṣu vartante /
apare śivādiśabdāḥ /
uktaḥ samanvayaśca tatra mānamiti sambandhaḥ /
samanvayagrahaṇenaitadapi parihṛtam /
etā api śrutīrahaṃ śivādivi(vavi)ṣayatayā vyākhyāsyāmīti /
upakramādibhirliṅgādibhiśca bhagavatparatayā niścitatvāditi /
*8,431*
mā bhūcchatibhiḥ śivasya jagatkāraṇatvāvadhāraṇaṃ śaivapurāṇaistu bhaviṣyati /
naca tānyapi viṣṇuparāṇi /
upakramādibalena śivaviṣayatayā niścitatvādityata āha- purāṇānīti /
purāṇāni purāṇādyairviruddhatvānna tat pramā
NYĀYASUDHĀ:
purāṇādyaiḥ vaiṣṇavaiḥ /
viruddhatvāt prāk prābalyacintāyāḥ satpratipakṣatvāt /
taduttaraṃ bādhitatvācca /
tat tatra, śivasya jagatkāraṇatve /
na kevalaṃ vaiṣṇavādipurāṇādiviruddhatvādapramāṇaṃ śaivapurāṇam /
kintu śaivapramāṇa(purāṇa)viruddhatvādapītyāha- taditi /
tadviruddheṣu no mānaṃ pūrvāparavirodhataḥ

2.2.275

NYĀYASUDHĀ:
tadviruddheṣu śaivapurāṇādiviruddheṣu śivajagatkāraṇādiṣu no mānam /
śaivapurāṇamiti śeṣaḥ /
kathaṃ śaivapurāṇasya śaivapurāṇavirodha ityata āha- pūrveti //
etaccānyatra darśitam /
kiñca śaivavaiṣṇavapakṣapātaśūnyabrāhmapurāṇaviruddhatvācca śaivapurāṇaṃ vimate 'rthe na mānamityāha- sameti //
samabrāhmavirodhācca ...
NYĀYASUDHĀ:
idamapyanyatra darśitam /
evaṃ tarhi vaiṣṇavānāmapi purāṇādīnāmaprāmāṇyaṃ syāt /
teṣāmapi śaivabrāhmapurāṇaviruddhatvātpūrvāparavirodhāccetyata āha- niyamāditi //
*8,432*
... niyamād vaiṣṇaveṣvapi
NYĀYASUDHĀ:
ekaprakāratvāt /
pūrvāparavirodhābhāvāt /
śaivādipurāṇānāmetatpratibandhakatvādyasāmarthyādityaperarthaḥ /
teṣāṃ nāprāmāṇyamiti śeṣaḥ /
nanu vaiṣṇaveṣvapi purāṇādiṣu śivādīnāṃ jagatkāraṇatvādikaṃ viṣṇunā tadīyastutyādikāraṇaṃ ca pratīyata eva /
tatkathaṃ niyama ucyata ityata āha- mohārthamiti //
mohārthamuktitaścaiva ...
NYĀYASUDHĀ:
śivādīnāṃ jagatkāraṇatvāderayogyajanavyāmohanārthamevoktiḥ, caśabdādviṣṇunā śivastutyādermohārthaṃ kṛtasyānuvādataśca niyamo na viruddha iti /
kathaṃ śaivapurāṇādīnāṃ pratirodhakatvādyasāmathyarmityata āha- mohārthamiti //
śaivapurāṇādīnāṃ mohārthameva uktitaḥ kṛtatvāt /
caśabdena vaiṣṇavānāṃ tattvajñānātharmeva kṛtatvāt /
atra cārthe 'nyatra pramāṇānyuktāni /
*8,433*
adhikaraṇārthamupasaṃharati- viṣṇuriti //
... viṣṇureko guṇārṇavaḥ

2.2.276

NYĀYASUDHĀ:
tasmāditi siddhamiti śeṣaḥ /
nanu skandādimatānyapyuktārthavirodhīni santi tāni kuto 'tra na nirākriyanta ityata āha- skandeti //
skandasūryagaṇeśādimatāni nyāyato 'mutaḥ /
nirākṛtāny ... // MAnuv_2,2.276a-c //
NYĀYASUDHĀ:
amuto nyāyataḥ pāśupatamatanirākaraṇanyāyataḥ /
ato na nirākriyanta iti śeṣaḥ /
kathamanena nyāyena tannirākaraṇamityata āha- aśeṣeṇeti //
... aśeṣeṇa siddhāntasyāviśeṣataḥ

2.2.42

NYĀYASUDHĀ:
kātsnaryena tadīyasiddhāntānāṃ pāśupatasiddhāntasya cāviśeṣataḥ /
kevaladevatāntaraparigraheṇaiva siddhāntabhedaḥ /
prakriyā tu sarvatra samānaiva /
ataḥ pūrvanirākaraṇanyāyenaiva tannirākaraṇaṃ yuktameveti bhāvaḥ /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ patyuradhikaraṇam //
*8,434*
[======= JNys_2,2.XI: utpatty(aśakty)adhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ utpattya(śaktya)dhikaraṇam //
// oṃ utpattyasambhavāt oṃ //
śāktaṃ matamatrāpākriyate /
na nirākartavyamevaitat /
skāndādimatavadasyāpi pūrvanyāyenaiva nirastatvāt /
yathā hi /
patyurityasya sthāne skandasyetyādi paṭhitvāsāmañjasye tadanusāriṇyaḥ śrutaya udāhriyante /
sambandhānupapattyādikaṃ ca tadviṣayaṃ yojyate /
tathā śaktāvapi vaktuṃ śakyameva(te) /
anyathā skandādiśarnamapi pṛthagapākaraṇīyaṃ syāt /
athocyeta /
śāktamate pāśupatādācārabhedādervidyamānatvāttatsiddhāntāviśeṣo nāstīti /
tanna /
saurādimateṣvapi tasya vidyamānatvāt /
atha kiṃ tena /
devatāviśeṣaparigrahamantareṇoktārthaviruddho dūṣyo 'tharḥ sarvatra samāna eveti brūṣe /
tacchākte 'pi samānamityato naitadapi pṛthagapākaraṇīyamityata āha- nirākṛtāviti //
utpattyasaṃbhavāt

2.2.278

nirākṛtau viśeṣasya bhāvācchaktimataṃ pṛthak /
dūṣyate ... // MAnuv_2,2.277a-c //
NYĀYASUDHĀ:
satyam /
skandādivacchāktasyāpi matasya na pāśupatādviśeṣaḥ /
ata evoktadoṣagrāmaviṣayatvamapi /
tathāpi tatrāsādhāraṇasya dūṣaṇa(syāpi vi)sya vidyamānatvāttadvivakṣayā śaktimataṃ pṛthagbhaṅgayā dūṣyate sūtrakāreṇa /
utpattyasambhavo hi śāktasyaivāsādhāraṇadoṣo na tu puruṣadaivatānām /
etacca vakṣyāma iti /
*8,436*
evamadhikaraṇārambhamupapādyedānīṃ śāktamata(sthiti)mupanyasyati- mahatīti //
... mahatī devī hrīṅkarī sarvakāraṇam /
tripurābhairavītyādināmabhiḥ sābhidhīyate // MAnuv_2,2.277c-f //
NYĀYASUDHĀ:
śaktimatamiti vartate /
sarvasyāgāminā itiśabdena sambandhaḥ /
devī mahatī sarvotkṛṣṭeti śaktimatamiti /
kathaṃ mahatītyata uktam- sarvakāraṇamiti //
sakalajagatsṛṣṭayādikāraṇatvāt sārvajñādisarvaguṇavatī samastadoṣadūrā bha(ga)vatītyataḥ sarvotkṛṣṭeti /
nanvidaṃ śāstramanyonyavyāhataṃ kathaṃ pramāṇaṃ syāt /
bhuvaneśvarītantre hi saiva mahatī sarvakāraṇamiti cocyate /
tripurātantre tu tripuraiva /
tathā bhaivarītantre bhairavī /
evaṃ kubjikāditantreṣvanyā cānyā ca /
naca bahvīnāṃ sarvottamatvamupapadyata ityata uktam /
hrīṅkārī tripurā bhairavītyādināmabhiḥ sā bhagavatyekaivābhidhīyate /
ato na (nānyonya) vyāghāta iti /
śāktāśca trividhāḥ /
mahāvāmā madhyavāmā aṇuvāmāśceti /
eta eva kvacicchāktaśāmbhavā'ṇaśabdairucyante /
tatrādyānāṃ mataviśeṣaṃ darśayati- tasyā iti //
tasyāḥ sadāśivādyāśca jāyante devamānuṣāḥ /
bhūtabhautikamapyetaditi ... // MAnuv_2,2.278a-d //
NYĀYASUDHĀ:
tasyāḥ kevalāyā eva śakteḥ /
sadāśivagrahaṇena matāntarādbhedo darśitaḥ /
tatra sadāśivasya śaktito janmānabhyupagamāt /
evamupanyastaṃ mahāvāmamataṃ tāvadayuktamityāha- taditi //
... tannopapadyate

2.2.279

*8,437*
NYĀYASUDHĀ:
nirantaropanyastaṃ mahāvāmamataṃ taditi parāmṛśati /
kuta ityākāṅkṣāyāṃ sūtram utpattyasambhavāditi /
tadvayākhyātuṃ tāvadvayāptimupapādayati- dṛṣṭeti //
dṛṣṭā pumbhyaḥ sadā sṛṣṭiḥ strīpumbhyo vā viśeṣataḥ /
kevalābhyo nahi strībhyastata utpattyasambhavāt

2.2.280

nārcyaṃ mahāvāmamataṃ ...
*8,438*
NYĀYASUDHĀ:
atra sṛṣṭiśabdenāpattyotpattirvivakṣitā na sṛṣṭimātram /
tasya kevalābhyo 'pi strībhyo darśanāt /
sadeti vyabhicārābhāvaṃ sūcayati /
vāśabdastuśabdārthaḥ /
viśeṣataḥ prācuryeṇa /
keṣāñcideva hi droṇādīnāṃ sṛṣṭiḥ kevalebhyaḥ puruṣebhyo dṛṣṭā /
nanvacaturādisūtreṇa strīpuṃsebhya iti bhavitavyam /
strīpuṃbhya iti katham /
"samāsānto vidhiranityaḥ'; iti bhaviṣyati /
yadvā dvandvātparaḥ samāsānto 'sau nipātitaḥ /
atra tu strībhiḥ sahitāḥ pumāṃsaḥ (strīmumāṃsaste)tebhya iti na dvandva iti na bhaviṣyati /
kevalābhyaḥ puru(ṣānugrahahīnābhyaḥ)ṣānanugṛhītābhyaḥ /
tataḥ kimityataḥ sūtraṃ vyākhyāti- tata iti //
yata evaṃ vyāptiryataśca prakṛtā(tiḥ) kevalā /
śivādīnāṃ tato janmāṅgīkārāt /
tataḥ kāraṇāttataḥ śakterapatyotpattyasambhavāt ityarthaḥ /
*8,439*
ayamatra prayogaḥ /
ādikālīnāpattyotpattirna kevalastrīkṛtā(kartṛkā) apatyotpattitvāt /
yāpattyotpattiḥ sā na kevalastrīkartṛkā /
yathā sampratipannā /
sā hi kadācit puruṣamātrātkvacitpuruṣānugṛhītābhyaḥ strībhyo dṛṣṭā /
na punaḥ kvāpi kevalābhyaḥ strībhyo dṛṣṭā /
yenoktavyāptervyabhicāraḥ syāditi /
yadvā śaktirnāpattyaprasavitrī kevalastrītvātsampratipannakevalastrīvat /
atra kevalābhyo na hi strībhya ityanvayakathanaṃ dṛṣṭetyādi tadvayabhicāraparihārārthamiti jñātavyam /
yadi vā kevalastrītvānnāpatyaprasavitrī cecchaktiḥ syāttadā kevalapu(lātpu)ruṣatvāt puruṣottamo 'pi tathā na syādityākṣepamapākartuṃ prāgeva dṛṣṭetyādyuktam /
asiddhaṃ ca kevalatvaṃ tasya lakṣmīpaterityāśayena strīpuṃbhya ityuktam /
kevalābhya iti tu vyāptyupapādakam /
athavā yat"nirākṛtau viśeṣasya bhāvāt'; ityanenāsya doṣasyāsādhāraṇatvamuktam tadupapādanāya dṛṣṭetyādyupanyāsaḥ /
*8,441*
idānīmadhikāśaṅkayā matāntaramutthāpayati- vāmairiti //
... vāmairanyadudīryate
NYĀYASUDHĀ:
madhyavāmairityarthaḥ /
anyat mahāvāmasiddhāntāt /
kiṃ tadityata āha- śiveti //
śivopasarjanā śaktiḥ sasarjedaṃ samantataḥ

2.2.281

iti ...
NYĀYASUDHĀ:
śiva upasarjanaṃ yasyāḥ sā śivopasarjanā /
idamityasyaiva vyākhyānaṃ samantato deśe kāle ca vartamānaṃ kāryamiti /
etaduktaṃ bhavati /
notpattyasambhavo 'smanmate 'sti /
asmābhiḥ śivasahitāyāḥ śakterviśvaprasa(bha)vasyāṅgīkṛtatvāt /
nacaivaṃ (ta)dvayoḥ sarvotkṛṣṭatvaṃ viruddhamāpadyate /
śivasya śaktiṃ patyupasarjanatvāṅgīkārāditi /
etatpratiṣedhati- tacceti //
... taccopapannaṃ na ...

2.2.43

NYĀYASUDHĀ:
atrāpyutpattyasambhavasyāparihārāditi bhāvaḥ /
na ca kartuḥ karaṇam

2.2.281

... śivasyākaraṇatvataḥ /
adehatvād ...
*8,441f.*
NYĀYASUDHĀ:
akaraṇatvata ityasyaiva svapadasya varṇanamadehatvāditi /
yadvākaraṇatvato jñānādikāraṇābhāvādityarthaḥ /
tadeva kathamityato 'karaṇatvato nirindriyatvādityuktam /
tadapi kuta ityata uktamadehatvāditi /
etaduktaṃ bhavati /
dehavatā hi śivenāpatyotpattau śakteḥ sācivyamācaraṇīyam /
na videhena /
tasya pra(vi)līnavadindriyādivijñānādivikalasya tadanupapatteḥ /
naca śivadehotpattau kevalāyāḥ śakteḥ śaktirasti /
prāguktadoṣāt /
anyathātrāpi tathopapattau śivāṅgīkāravaiyarthyāpatteśca /
naca śivasahitāyāḥ /
videhasya sāhāyyakaraṇānupapatteḥ /
ataḥ aṅgīkṛtasyāpi śivasyājāgalastanāyitatvenātrāpyutpattyasambhava eveti /
matāntaramutthāpayati- api hīti //
... api hyanye brūyuḥ sarvajñamīśvaram

2.2.282

aṇuvāmā ...
*8,443*
NYĀYASUDHĀ:
anye 'pītyanvayaḥ /
tāneva viśeṣanāmnā'ha- aṇuvāmā iti //
asya matasya loke pracuratāṃ sūcayituṃ hiśabdaḥ /
sarvajñamityupalakṣaṇam /
jagatsṛṣṭayādyupayuktasakalakāraṇopetam /
idamuktaṃ bhavati /
śivasahitā śaktirjagajjananītyabhyupacchato mama noktadoṣaḥ /
śivasya svābhāvikasārvajñādimattvena dehendriyānapekṣaṇāt /
līlāvigrahagrahaṇena śaktisāhāyyakaraṇasyā(sambhogasyā)pyupapatteriti /
tadidaṃ dūṣayati- na taditi //
... na tadyuktam ...

2.2.44

NYĀYASUDHĀ:
kuta ityatra sūtram oṃ vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ oṃ //
iti /
tasyārthaḥ /
śivasya vijñānādibhāve aṅgīkṛte tasya matasya pratiṣedho na kriyata iti /
nanvidaṃ matamanumānaṃ na vā /
nādyaḥ /
uktārthaviruddhatvāt /
na tadyuktamityasya cāyogāt /
dvitīye kathaṃ tadapratiṣedha ityuktam /
kathaṃ ca na tadyuktamityatrāsya hetutvamityatastadapratiṣedha iti niveśayitumutsūtraṃ tāvaddhetumāha- īśeti //
vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ

2.2.282

... īśavādapraveśanāt
NYĀYASUDHĀ:
śaivamatapraveśāpatterityarthaḥ /
*8,444*
nanu śaivāḥ sārvajñādiguṇopetaṃ śivamekamevābhyupayanti /
śāktāstu śivaṃ śaktiṃ cetyasti mahānsiddhāntabhedaḥ /
tatkathaṃ śāktānāṃ śaivamatānupraveśa ityata āpāditadoṣo 'yamityāśayavānāha- sārvajñādīti //
sārvajñyādiguṇairyuktaṃ gurukalpanayā dvayam

2.2.283

na yujyate ...
NYĀYASUDHĀ:
satyaṃ śāktaiḥ sārvajñādiguṇairyuktaṃ śivaśaktyākhyaṃ dvayamabhyupagatamiti /
tattu na yujyate /
kalpanāgauravāt /
tathāhi /
na tāvatsārvajñādyupetaṃ pratyakṣeṇa siddham /
paracittavṛttīnāṃ paraṃ pratyatīndriyatvāt /
nāpyāgamena /
śaktāgamasya prāmāṇyasandehāt /
apauruṣeyāgamasya pareṇa prāmāṇyānādaraṇāt /
ādaraṇe vā tata eva svamatahāneḥ /
tataḥ prapañcaracanānupapattyaiva tathāvidhaṃ vastu kalpanīyam /
ekenaiva sārvajñādimatā sarvaṃ nirvahatyeva /
tathāca vṛthā tathābhūta(vastu)dvayakalpane kalpanāgauravameva /
ata ekameva tādṛśaṃ vastvaṅgīkāryamiti /
tataḥ kimityata āha- tata iti /
... tatastvīśa eka eva prayojakaḥ
NYĀYASUDHĀ:
uktahetorekasyaiva sārvajñādimato 'ṅgīkāryatve kevalaśakteraṅgīkṛtāvutpattyasambhavaprasaṅgādīśa eva sārvajñādyupetaḥ prapañcaracanāyāḥ prayojakaḥ śāktairaṅgīkartavyaḥ syāt /
evañca kathaṃ na śaivamatapraveśaḥ śāktamatasyeti /
*8,445*
kimato yadyevam /
śāktasyāpasiddhāntena parājayaḥ syāditi cetsatyam /
tāvatāpi bhagavatsiddhāntānavakḷptireva /
śaivamatasyāpi bhavatsiddhāntavirodhitvena nirākatarvyatvādityatastadapratiṣedha iti sūtrāṃśaṃ sopapattikaṃ niveśayati- ukteti //
uktadoṣaśca tatpakṣa iti naivātra dūṣyate

2.2.45

NYĀYASUDHĀ:
yataḥ śaivapakṣo nirantarātītādhikaraṇa evoktadoṣo 'to 'tra na punardūṣyate punaruktidoṣabhayāditi /
evaṃ pratyekamapākṛtāni trīṇyapi matāni sādhāraṇadūṣaṇena nirākartuṃ sūtram /
oṃ vipratiṣedhācca oṃ iti //
tadvyācaṣṭe- śrutīti //
vipratiṣedhāc ca

2.2.284

śrutismṛtītihāsānāṃ sāmastyena virodhataḥ /
satāṃ jugupsitatvācca nāṅgīkāryaṃ hi tanmatam

2.2.285

NYĀYASUDHĀ:
satāṃ madhye jugupsitatvāt goptumiṣṭatvāt /
yadvā kartṛkarmaṇoḥ kṛtīti kartari ṣaṣṭhī /
sadbhirninditatvādityarthaḥ /
hiśabdena śrutyādīnāṃ prasiddhatāṃ dyotayati /
*8,447*
kecidimāṃ catuḥsūtrīṃ bhāgavatamatanirākaraṇaparatayā vyācakṣate /
tathāhi /
pāñcarātrikā vāsudevātsaṅkarṣaṇo nāma jīvo jāyate saṅkarṣaṇātpradyumnasaṃjñakaṃ mano jāyate /
pradyumnādaniruddhasaṃjñako 'haṅkāro jāyata iti prakriyāmāhuḥ /
tatra sūtram- utpattyasambhavāditi //
vāsudevātsaṅkarṣaṇo nāma jīvo jāyata iti tāvadayuktam /
jīvabhyotpattyasambhavāt /
utpattimato hi jīvasyānityatvādayo doṣāḥ prasajyeran /
tataśca naivāsya bhagavatprāptirmokṣaḥ syāt /
na jāyate(na)mriyata ityādiśrutismṛtivirodhācca /
naca kartuḥ karaṇam /
saṅkarṣaṇasaṃjñakājjīvātpradyumnasaṃjñakasya manaso janmāpi pañcarotroktaṃ nopapadyate /
nahi loke karturdevadattādeḥ (karaṇaṃ) paraśvadhādyutpadyamānaṃ karaṇaṃ dṛśyate /
yadā cotpadyate tadā karmaiva na karaṇam /
jīvasya kartā manaśca karaṇam /
tatastanna tato janimadbhavitumarhati /
etasmājjāyate prāṇo manaḥsarvendriyāṇi cetāṃśvarādeva manojananaśravaṇācca /
etena pradyumnādaniruddhasaṃjñako 'haṅkāro jāyata ityapi pratyuktam /
athāpi syāt /
naivaite saṅkaṣarṇādayo jīvādibhāvenābhipreyante /
kiṃ tarhīśvarā evaite sarve jñānaiśvaryaśaktibalavīryatejobhiraiśvarairdharmairanvitā abhyupagamyante /
tasmānnāyaṃ doṣa iti /
atra parihāraṃ paṭhati vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ /
paramātmano vāsudevasyeva saṅkarṣaṇādīnāmapi vijñānādiṣāḍguṇyasadbhāve tata eva ceśvaratve 'bhyupagamyamāne 'pi tasyotpattyasambhavadoṣasyāpratiṣedhaḥ /
prakārāntareṇa prāpnotyevāyamutpattyasambhavadoṣaḥ /
tathāhi /
na tāvadete catvāraḥ parasparaṃ bhinnāḥ /
anekeśvarakalpanāyāṃ gauravādidoṣāpatteḥ /
abhede tu kathaṃ svata eva svasyotpattiḥ sambhavet /
niratiśayatvāt /
nacaite bhagavadvyūhāścatuḥsaṅkhayāyāmevāvatiṣṭheran /
tadvyūhānāmanantatvābhyupagamāt /
vipratiṣedhācca /
parasparavirodhaśca pañcarātre bhavati /
jñānaiśvaryabalavīryaśaktitejsāṃ bhagavato guṇā iti kvaciducyate /
ātmāna evaite bhaga(vato)vanto vāsude(vā i)vasyeti kvacidbhagavatsvarūpatvamityadi /
vedapratiṣedhaścātra bhavati /
bhagavāñchāṇḍilyaḥ ṣaḍaṅgaṃ vedamadhītya tasminmahatyāmnāye niṣṭhāmanadhigacchanyaḥ sarvaparo dharmo yasmānna bhūyo 'sti kathaṃ taṃ vidyāmityevaṃ balavadvivekamātiṣṭhamāno babhūva /
tatra bhagavate śāṇḍilyāya bhagavatā saṅkarṣaṇena vyaktena śabdavacchāstraṃ proktamiti vedanindādarśanāt /
tathā cānyatra /
"adhītā bhagavanvedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ /
śrutāni ca mayāṅgāni vāko vākyayutāni ca /
"na caiteṣu samasteṣu saṃśayena vinā kvacit /
śreyomārgaṃ prapaśyāmi yena siddhirbhaviṣyati'; iti /
tasmādayuktaṃ pañcarātraśāstramiti /
*8,448*
tāmimāmapavyākhyāṃ pratyākhyāti- pañcarātreti //
pañcarātraniṣedhārthametānyācakṣate yadi /
sūtrāṇyativiruddhaṃ tad ... // MAnuv_2,2.285a-c //
NYĀYASUDHĀ:
ācakṣate vyācakṣate /
yadityasyārthe yadiśabdaḥ /
tadvayākhyānamati(ati)śayena viruddhaṃ svavyāhataṃ pramāṇāntarapratihataṃ cetyarthaḥ /
tatkathamityataḥ svavyāhatiṃ tāvadupapādayati- yata iti //
... yata āha sa bhārate

2.2.286

NYĀYASUDHĀ:
yasmātsūtrakāra eva bhārate pañcarātrasya prāmāṇyamāha /
tasmādatra tannirākaraṇe sūtrakārasya svavacanavyāhatiḥ syādityarthaḥ /
*8,449f.*
tadbhāratavacanamudāharati- pañcarātrasyeti //
pañcarātrasya kṛtsnasya vaktā nārāyaṇaḥ svayam /
jñāneṣveteṣu rājendra sarveṣvetad viśiṣṭate

2.2.287

pañcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa /
ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te

2.2.288

iti ...
*8,450*
NYĀYASUDHĀ:
"sāṅkhayaṃ yogaḥ pāśupataṃ vedāraṇyakameva ca /
jñānānyetāni bhinnānyutāho neti cocyatām'; iti /
jñānakāraṇatvajjñānaśabdavācyāni sāṅkhayādīni śāstrāṇyanyonyaviruddhānyutāviruddhānīti praśnasya"sāṅkhayaṃ yogaḥ pāśupataṃ vedāraṇyakameva ca /
jñānānyetāni bhinnāni nātra kāryā vicāraṇā'; iti parihāro 'bhihitaḥ /
tataḥ punarvastuvikalpānupapatteḥ parasparaviruddhānāṃ sarveṣāṃ prāmāṇyayogādeteṣu kiṃ pramāṇamiti jijñāsāyāṃ,"sāṅkhayasya vaktā kapilaḥ'; ityādinā sāṅkhayādīnāmanāptakartṛtvamabhidhāya prāgvedāraṇyakapadopalakṣitasya pañcarātrasya paramāptatvena nārāyaṇena praṇītattvātprāmāṇyamityanena vākyenocyate /
vedānāṃ tvapauruṣeyatayā svata eva prāmāṇyaṃ siddhameveti noktam /
phalavatpravṛttijanakatvādapi pañcarātrasya prāmāṇyamiti /
pañcarātravida ityanena vākyenocyate /
yathākramaparā devatātāratamyaparāḥ /
ekāntabhāvopagatāḥ avyabhicāriṇīṃ bhaktiṃ prāptāḥ /
prakārāntareṇa svavyāhatimāha- gītā ceti //
... gītā ca tacchāstrasaṅkṣepa iti hīritam
NYĀYASUDHĀ:
tacchāstrasaṅkṣepaḥ pañcarātrasaṅkṣepa iti hīritam /
"brahmarudrendrasūryāṇāṃ yaddattaṃ viṣṇunā purā /
pañcarātrātmakaṃ jñānaṃ vyāso 'dātpāṇḍaveṣu tat /
teṣāmevāvatāreṣu senāmadhye 'rjunāya ca /
prādādgīteti
vinirdiṣyaṃ(vijñātaṃ)(vikhyātaṃ) saṅkṣepeṇāyuyutsave'; (te) ityādinā purāṇavākyeneti śeṣaḥ /
tataḥ pramāṇatayā pañcarātrasaṅkṣeparūpāṃ gītāṃ praṇītavato bādarāyaṇasya pañcarātraprāmāṇyamanumatameveti punaratra tannirākaraṇe kathaṃ svavyāhatirna bhavediti /
svavyāhatiṃ prakārāntareṇa darśayati- vedeneti //
vedena pañcarātreṇa bhaktayā yajñena caiva hi

2.2.289

dṛśyo 'haṃ nānyathā dṛśyo varṣakoṭiśatairapi /
iti vārāhavacanaṃ ... // MAnuv_2,2.289a-c //
*8,451*
NYĀYASUDHĀ:
evaṃ varāhapurāṇe bhagavaddarśanasādhanatvena vedavatpañcarātrasya prāmāṇyamabhyupagamyeha punastannirākaraṇe vyāghāta eveti /
*8,452*
evaṃ svavyāhatimupapādya pramāṇāntaravirodhaṃ darśayati- ślokā iti //
... ślokā iti vacaḥ śrutau

2.2.290

*8,452f.*
NYĀYASUDHĀ:
vacaḥ astīti śeṣaḥ /
"ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvāṅgirasa itihāsapu(saḥpu)rāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānāni'; ityasyāṃ śrutau ṛgvedādipramāṇoddeśaprasaṅge ślokā iti pañcarātramupāttam /
"pañcarātravido mukhyāḥ'; iti prakṛtapañcarātraviṣayatvena"ṛṣīnuvāca tānsarvānadṛśyaḥ puruṣottamaḥ /
kṛtaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāṃ hitamuttamam'; iti ślokaśabdasya bhārate prayogāt /
chandogaśrutau ṛgvedo yajurveda ityārabhyaikāyanamiti pañcarātramucyate /
tatsamākhyayā ślokaśabdaḥ pañcarātraviṣayo 'śeṣo('vagamyate)jñāyate /
ataḥ śrutyā pañcarātraprāmāṇyaṃ siddhamiti tadaprāmāṇyavādaḥ śrutiviruddhaḥ /
spaṣṭaśrutivirodhaṃ ca darśayati- vedaiśceti //
*8,453*
vedaiśca pañcarātraiśca dhyeyo nārāyaṇaḥ paraḥ
NYĀYASUDHĀ:
vedapañcarātroktaprakāreṇaṇetyarthaḥ /
saṃhitābhedātpañcarātrairiti bahuvacanam /
parasparaviruddhaśāstradvayānusāreṇa kathaṃ dhyānamityata uktam- pañcarātraṃ ceti //
ityādivedavacanaiśca pañcarātrāprāmāṇyakathanaṃ viruddhamiti śeṣaḥ /
tataḥ kimityata āha- pañcarātramiti //
pañcarātraṃ ca vedāśca vidyaikaiva dvidheyate

2.2.291

ityādivedavacanaiḥ pañcarātramapodyate /
kathameva ... // MAnuv_2,2.291a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yata evaṃ pañcarātranirākaraṇaṃ svavyāhataṃ pramāṇāntaravyāhataṃ ca /
ato 'tra sūtrakāreṇa pañcarātraṃ apodyate dūṣyata iti kathame(vaṃ)va vaktuṃ śakyate /
nahi vyāhatabhāṣī bhagavāniti /
*8,454*
syānmatam /
nāstyayaṃ vyāghātaḥ /
"yo 'sau nārāyaṇaḥ paro 'vaktāt prasiddhaḥ paramātmā sa ātmanā'tmānamanekadhā vyūhya vyavasthitaḥ /
tamitthambhūtaṃ ṣāḍguṇyavigrahaṃ bhagavantamabhigamanopādānejyāsvādhyāyayogaiḥ pañcakālābhi(dhaira)dhānairanekakālamiṣṭvā kṣīṇakleśo bhagavantameva pratipādyate'; ityādeḥ pañcarātrāditasyārthasya svīkṛtatvāt /
tatparataiva bhāratādivākyānāmupapatteriti /
maivam /
evaṃ sati sāṅkhayādiśāstreṣvapyupādeyāṃśasya vidyamānatvena viśeṣataḥ pañcarātraprāmāṇyābhidhānānupapatteḥ /
kṛtsnasyeti viśeṣaṇānupapatteśca /
"ṛgādyā bhārataṃ caiva pañcarātramathākhilam /
vedārthapūrakaṃ jñeyaṃ pañcarātraṃ yato 'khilam'; ityakhilaśabdavirodhācceti /
*8,455*
itaśca na pañcarātradūṣaṇaṃ yuktamityāha- atreti //
... atra doṣaḥ kaḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
atra pañcarātre ko doṣo yena tannirākriyeta na ko 'pītyarthaḥ /
nanu kathaṃ doṣo nāsti jīvotpatterasambhāvitāyāstatroktatvādityato 'ṅgīkāravādenāha- utpattiriti //
... utpattirjño 'ta ityapi

2.2.292

ihaivoktā ...
NYĀYASUDHĀ:
kiṃ jīvotpatyabhidhānamātraṃ pañcarātrāprāmāṇyahetutayopādīyate /
utābhūtabhavanarūpajīvotpattyabhidhānam /
ādye tūtpattimātraṃ ihaiva, pramāṇatayābhyupagate mīmāṃsāśāstre,"jño 'ta eva'; iti sūtreṇoktam /
apipadena"sarva eva (vai) ta ātmāno vyuccaranti'; iti śrutāvukteti samuccinoti /
tato vedatanmīmāṃsayorapyaprāmāṇyaṃ syāt /
anyathā hetoranaikāntyāpatteriti bhāvaḥ /
"jño 'ta eva'; iti sūtrārthe vipratipannaṃ prati śrutirevodāhatarvyā /
syādetat /
dvitīya eva heturupādīyate /
nacāsau śrutisūtrayorvartate /
tatra hi prāgvidyamānasyaiva jīvasya dehādyupādhyapekṣayaivotpattirucyate /
natvabhūtabhāvalakṣaṇetyata āha- naceti //
... nacābhūtabhāvastatrāpi kathyate
*8,456*
NYĀYASUDHĀ:
tatrāpi pañcarātre 'pi /
yathā hi śrutisūtrayoḥ pratītamapi jīvajananamabhūtabhavanaṃ vihāya upādhiviṣayaṃ vyākhyāyate /
tathā pañcarātroktamapi tattathā vyākhyāyatām /
tataśca svarūpāsiddho heturiti bhāvaḥ /
JOSHI-7
*8,457*
nu viṣamo 'yamupanyāsaḥ /
śrutisūtrayoḥ khalu"anādimāyayā suptaḥ'; /
"nānāditvāt'; ityādinānādikarma(karmādi)sambandho 'bhidhīyate /
na hyabhūtvā (bhavato)bhāvavato jīvasyāsāvupapadyate /
atastadanurodhāttatra pratītamapi jīvajananamanyathā netavyameva /
naca tathāvidhaṃ bādhakamihāsti /
yena mukhyārthaṃ parityājyāmukhyārthaṃ pratipadyemahi /
tato mukhyārthe grāhye na hetorasiddhirityata āha- anādīti //
anādikarmaṇā baddho jīvaḥ saṃsāramaṇḍale

2.2.293

vāsudevecchayā nityaṃ bhramatīti hi tadvacaḥ
NYĀYASUDHĀ:
tadvacaḥ pañcarātravākyam /
śrutisūtravatpañcarātre 'pi jīvasyānādikarmasambandhābhidhānāttadanurodhena tatroktaṃ jīvajananamapyanyathāvyākhyātavyameva /
pakṣapāte kāraṇābhāvāt /
tathāca hetorasiddhistadavasthetyarthaḥ /
athāpi syāt /
na kutrāpi vedādau saṃsārasāditvādikaṃ jīvānāmabhūtvābhavanajñāpakaṃ spaṣṭamuktam /
ataḥ sāvakāśamidamanyathā yojyameveti cet /
etadapi samānamatreti bhāvenāha- nahīti //
*8,458*
na hi saṃsārasāditvaṃ pañcarātroditaṃ kvacit

2.2.294

NYĀYASUDHĀ:
anenaiva nyāyena"naca kartuḥ karaṇam'; ityetadapyapākaraṇīyam iti /
tathāhi /
kiṃ karaṇaṃ karturna jāyata iti vyāptiḥ kiṃ vā yasyāṃ kriyāyāṃ yatkaraṇaṃ tattatkriyākarturna jāyata iti /
nādyaḥ /
vyabhicārāt /
anyathā karaṇānāmanutpattiprasaṅgāt /
na dvitīyaḥ /
prakṛte 'pi tathābhāvāsiddheḥ /
etasmājjāyata iti śrutivirodho 'pi kiṃ jīvānmanaso jananamātrābhyupagame syāt /
uta jananaviśeṣābhyupagame /
nādyaḥ /
"annamaśitaṃ tredhā vidhīyate'; ityādiśruteḥ pratyahaṃ manaso jīvādutpatteḥ /
na dvitīyaḥ /
tathātvasya prakṛte 'pyasammateḥ /
evaṃ manaso 'pyahaṅkārajanmani doṣaḥ pariharaṇīyaḥ /
*8,460*
evaṃ jīvādipadānāṃ yathāśrutārthābhyupagamena sūtradvayāropitadoṣaparihāro '(vi)bhihitaḥ /
idānīṃ vāsudevātsaṅkaṣarṇo nāma jīvo jāyata ityādivākyasya parakalpitādarthādarthāntaramāha- jīveti //
jīvābhimāniśeṣasya nāmnā saṅkarṣaṇasya tu /
vāsudevājjaniḥ proktā pradyumnasya tatastathā

2.2.295

mano 'bhimāninaḥ kāmasyaivaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
jīvaśabdasya pravṛttinimittamupapādayituṃ jīvābhimānītyuktam /
saṅkarṣaṇasya bhagavato janerabhāvāttadvyudāsāya nāmnā saṅkarṣaṇasya śeṣasyetyuktam /
proktā vāsudevādityādinā vākyena /
tataḥ saṅkarṣaṇāt /
tathāśabdaḥ samuccaye /
janiḥ proktetyarthaḥ /
manobhimāninaḥ kāmasyetyasya pūrvavadeva prayojanam /
evaṃśabdena pradyumnādaniruddhasaṃjñako 'haṅkāro jāyata ityatrāpyuktavyākhyānanyāyamatidiśati /
pradyumnādahaṅkārābhimāninaḥ kāmaputrasyāniruddhasya janiḥ prokteti /
*8,461*
nanvevamapyutpattyasambhavadoṣastadavasthaḥ śeṣādīnāmapi jīvatvāditi /
maivam /
na hyatra saṅkarṣaṇādīnāmutpattirucyate /
kintu jāyata itrata janirucyate /
janiśca prādurbhāvaḥ /
janī prādurbhāva iti paṭhanti /
prādurbhāvaśca śarīrotpattau jīvasya suprasiddhaḥ /
tadidamuktaṃ janiḥ prokteti /
ata eva pūrvo 'bhyupagamavādaḥ /
arthāntaramapyāha- sākṣāditi //
... sākṣāddhareḥ kvacit /
saṅkarṣaṇādināmnaiva nityācintyoruśaktitaḥ /
vyūha ukto ... // MAnuv_2,2.295b-e //
NYĀYASUDHĀ:
śeṣādayo 'pi (hi) bhagavadaṃśatvāddharitvenocyate /
tadvyudāsāya sākṣādityuktam /
sākṣāddharereva saṅkarṣaṇādināmnā vyūha ukta ityanvayaḥ /
nanvatroktaṃ tadapratiṣedho harerutpattyabhāvādityata uktaṃ vyūho vibhāga evokto na tūtpattiriti /
yadapyuktaṃ kimete 'nyonyaṃ bhinnā uta neti /
tasyottaraṃ hareḥ ekasyaiveti /
nanvevaṃ tarhi niratiśayatvātkathaṃ svasmādeva svasya vibhāga ityata uktam- nityeti //
kinnāma durvibhāvyaṃ bhagavati yatpramitamityarthaḥ /
yadapyuktaṃ naivete bhagavadvyūhāścatuḥsaṅkhayāmeva pariniṣṭhitāḥ anantatvāditi /
tatrottaraṃ kvaciditi /
kālaviśeṣe prayojanaviśeṣe cetyarthaḥ /
anabhijño bha(ga)vānbhāgavatasampradāyasya /
ādikāle hi bhagavānnārāyaṇo nijamuktipadapradānādyarthaṃ vāsudevādicaturvyūho babhūva /
tataḥ kālāntare prayojanāntarārthaṃ daśadvādaśādivyūho jātaḥ /
seyaṃ śuddhasṛṣṭiriti pāñcarātrikairabhidhīyate /
tadapekṣayā caturvyūhavarṇanaṃ kathaṃ nāmānupapannamiti /
evamadhikāriviśeṣārādhanārthamiyamuktiryuktaiva /
yathoktam "ekamūrtiścaturmūtirathavā pañcamūrtikaḥ /
dvādaśādiprabhedo vā pūjyate sajjanairhariḥ'; iti /
*8,463*
arthāntarakathanasya prayojanamāha- anyatheti //
... 'nyathānūdya kathaṃ duṣṭatvamucyate

2.2.296

NYĀYASUDHĀ:
evamarthāntaravivakṣayā prayuktasya vākyasyānyathānuvādaṃ vidhāya dūṣaṇābhidhānaṃ kathaṃ kriyate /
chalaprasaṅgāditi /
naca jīvādiśabdānāmanupapattiḥ /
bhagavata eva mukhyataḥ prāṇadhāraṇādimatastadathartvāt yacca vipratiṣedhācceti sūtrārthatayā kalpitaṃ parasparavyāghāto 'sti pañcarātra iti /
tadapi nityācintyoruśaktita ityanenaiva parihṛtam /
bhagavacchaktyaiva guṇaguṇyādivyavahāropapattiriti /
samarthitaśca bhedapade 'bhiṣiktaḥ pramitasarvanirvāhaheturviśeṣaḥ /
yadapyuktaṃ śāṇḍilyavṛttāntakathane pañcarātrasya vedavidveṣaḥ pratīyata iti /
tat nirākaroti- yadīti //
yadi vidyāccaturvedānitivad vedapūraṇam /
pañcarātrāditi kuto dveṣaḥ śāṇḍilyavartane

2.2.297

*8,463f.*
NYĀYASUDHĀ:
"yadi vidyāccaturvedānsāṅgopaniṣadāndvijaḥ /
nacetpurāṇaṃ saṃvidyānnaiva sa syādvicakṣaṇaḥ'; ityatra vākye yathetihāsapurāṇādito vedapūraṇamabhipreyate /
tathātrāpi pañcarātrādvedapūraṇamevābhipretaṃ iti vyākhyāne sati, śāṇḍilyavartane 'bhidhīyamāne pañcarātrasya vedavidveṣaḥ pratīyata iti kutaḥ /
na pratīyata ityarthaḥ /
yadvaivaṃ vākyadvaye samāne sati śāṇḍilyavartanābhidhāyinyeva vākye bhavato dveṣaḥ kuto yena yadi vidyādityetaditihāsapurāṇayorvedapūrakatvābhiprāyamādāya"bhagavān śāṇḍilyaḥ'; ityādikaṃ pañcarātrasya vedavirodhitvābhiprāyamiti vyākhyāyata iti /
*8,464*
ayamatrottarakramaḥ /
yadyetadvākyabalātpañcarātrasya cedavirodhitvaṃ kalpyate /
tadā yadi vidyāditi vākyabalāditihāsapurāṇayorapi tatkalpyatāṃ viśeṣābhāvāt(maviśeṣāt) /
atha tatra itihāsādervedapūrakatvamabhiprāyaḥ /
atrāpi sa eva kalpyatām /
viśeṣābhāvāt /
"itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet'; ityuttaravā(kyaviro)kyānurodhāttathā kalpanaṃ yuktamiti cet /
atrāpi"vedārthapūrakaṃ jñeya pañcarātram'; ityādivākyānurodhāttathā kalpanamiti na kaścidviśeṣaḥ /
anyatra vidveṣāditi paramasaṃhitāvākyamapyevameva vyākhyātavyam /
apavyākhyānanirākaraṇamupasaṃharati- ataḥ parameti //
ataḥ paramaśāstrorudveṣāduditamāsuraiḥ /
dūṣaṇaṃ pañcarātrasya vīkṣāyāmapi na kṣamam

2.2.298

*8,465*
NYĀYASUDHĀ:
vīkṣāyāmapi na kṣamaṃ vyadhikaraṇamityarthaḥ /
tarhi kasmāduditamityata uktam- parameti //
paramaśāstraṃ pañcarātram /
dveṣa eva kiṃ nibandhana ityata uktam- āsurairiti //
bhāgavataśāstre hi svābhāvika eva hi vidveṣo 'surāṇām /
natu doṣadarśananimittaḥ /
ete cāsurasambandhinastatsvabhāvāśca vṛttikārāḥ /
āsurairevoktaṃ natu sūtrakāreṇetyanena tasmānnāyaṃ sūtrārthaḥ, kintu śāktamatanirāsa evetyuktaṃ bhavati /
etenaitadapi pratyuktam /
yatkecididamadhikaraṇaṃ sāṅkhayādivatpañcarātrasyāpyaprāmāṇyamāśaṅkaya tannirāsārthamiti varṇayanti /
tathāhi /
uktarītyā"utpattyasambhavāt'"naca kartuḥ karaṇam'; iti sūtradvayena pañcarātrāprāmāṇyaṃ pūrvapakṣayitvā vijñānādibhāve vā tadapratiṣedha iti siddhāntitam /
vāśabdātpakṣo viparivartate /
vijñānaṃ cādi ceti paraṃbrahma vijñānādi, saṅkarṣaṇapradyumnāniruddhānāmapi parabrahmabhāve sati tatpratipāda(kasya)nasya śāstrasya prāmāṇyaṃ na pratiṣiddhayate /
vipratiṣedhācca pratiṣiddhā hi jīvotpattirasminnapi tantre /
yathoktaṃ paramasaṃhitāyāṃ /
"acetanā parārthā ca nityā satatavikriyā /
triguṇā karmaṇāṃ kṣetraṃ prakṛte rūpamucyate /
prāptirūpeṇa sambandhastasyāśca puruṣasya ca /
sa hyanādiranantaśca paramārthena niścitaḥ'; iti /
*8,465f.*
pañcarātrāprāmāṇyaśaṅkāyāṃ prāptāyāmeva hi tannirāsāya prayāsaḥ sātharkaḥ syāt /
naca vyadhikaraṇāni dūṣaṇāni tacchaṅkāṃ prāpayitumīśate /
nahi chalottarāṇyetāvadadhikaraṇaṃ prayojayanti /
atiprasaṅgāt /
prakaraṇānanuguraṃ caitat /
paramatanirāso hyatra prakṛto na tu svamatasamarthanam /
kṛtaṃ ca tat"na vilakṣaṇatvāt'; ityādinā /
sūtrākṣarānanurūpaṃ caitadvayākhyānam /
nahyatra vijñānādipadaṃ brahmaṇi kvacitprayuktam /
tadapratiṣedha iti ca vyartham /
na prājñatvādityeva vaktavyam /
laghu caivaṃ sūtraṃ vyaktaṃ ca syāt /
tasmādukta eva sūtrārtha iti sthitam /
*8,467*
pādārthamupasaṃharati- ato 'śeṣeti //
ato 'śeṣajagaddhātā nirdoṣoruguṇārṇavaḥ /
nārāyaṇaḥ śrutigaṇatātparyādavasīyate

2.2.299

NYĀYASUDHĀ:
sāṅkhayādivirodhisamayānāṃ nirastatvātprathamādhyāye yatsakalaśrutisamanvayena bhagavato lakṣaṇadvayaṃ sādhitaṃ tannirṇītamevetyarthaḥ /
*8,467f.*
syādetat /
"na nigṛhya kathāṃ kuryāt'; ityādismṛtiniṣiddhaṃ paranirākaraṇamidaṃ na kāryameva /
tatkutaḥ sāṅkhayādinirākaraṇaṃ kṛtamiti cenna /
asya niṣedhasya sadviṣayatvāt /
kutaḥ saṅkoca iti cet /
śrutismṛtyoḥ śruterbalavattvāt /
śrutau ca paranirākaraṇasya kartavyatayā avagatatvādityāśayavān"andhantamaḥ praviśanti ye 'vidyāmupāsate /
tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyāṃ ratāḥ /
vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha /
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtamaśnute'; iti mantradvayamarthato 'nuvadati- andhamiti //
*8,468*
andhaṃ tamaḥ praviśanti ye tvavidyāmupāsate /
tato bhūya ivāpsyanti ye tasyā naiva nindakāḥ

2.2.300

tato vidyāmavidyāṃ ca yo jānātyubhayaṃ saha /
doṣajñānādatītyaitān vidyayāmṛtamaśnute

Original text: Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc