Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Chapter 2.1

2.1.1

NYĀYASUDHĀ:
pūrṇāḥ pratyekaṃ niravadhikāḥ /
// iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne prathamādhyāyasya caturthapādaḥ // //
Adhyaya 2, Pada 1
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ smṛtyadhikaraṇam //
*5,1*
yatpadaṃ vedasaṃvedyaṃ kaṭākṣeṇāpi vīkṣitum /
na kṣamante vimatayastamupāse śriyaḥ patim // 1 //
ekavākyatā(di)siddhaye prathamādhyāyārthasaṅgatatvena dvitīyādhyāyārthaṃ vivakṣurabuddhisthena saṅgaterdarśayitumaśakyatvāt prathamādhyāyārthaṃ tāvadanuvadati- ukta iti //
uktaḥ samanvayaḥ sākṣād ...
NYĀYASUDHĀ:
(sakala)jagajjanmādinimittakāraṇe sārvajjñasarvaiśvaryādyanantaguṇaparipūrṇe 'vidyādyavadyagandhavidhure pare brahmaṇi nārāyaṇe svaravarṇapadavākyamahāvākyarūpasya samastasya śāstrasya, sākṣātparamamukhyayā vṛttyā natu lakṣaṇayā, tathā mahātātparyeṇa natu pārārthyena samanvayaḥ prathame 'dhyāye samarthita ityarthaḥ /
yadyapi samanvayaśabdenaiva sākṣādityartho labhyate /
tathāpi parakīyasaṃśabdavyākhyānanirasane 'vahitairbhavitavyamiti sūcanāya tadvayākhyānamidaṃ kṛtamityadoṣaḥ /
athavā samanvayaśabdena mukhyayā vṛttyānvayaḥ pratīyate /
paramamukhyayā tu vṛttyā anvayaṃ darśayituṃ sākṣādityuktam /
yadvā na pradhānaparamāṇvādinirāsanena upādānatvādipratipādanena ca paramparayā kintu sākṣādevetyanenācaṣṭe /
*5,8*
evaṃ prathamādhyāyārthamabhidhāya tatsaṅgatatvena dvitīyādhyāyārthamāha- avirodha iti //
... avirodho 'tra sādhyate
NYĀYASUDHĀ:
atrokte 'rthe 'virodho virodhābhāvo 'tra vyācikhyāsitatayā buddhisannihite dvitīye('dhyāye) sādhyate /
anenāsyādhyāsyātītādhyāyena kāryakāraṇabhāvalakṣaṇa(ṇā)saṅgatiḥ sūcitā bhavati /
sakalaśāstrasya samanvayena jagajjanmādikāraṇatve samastagurapūrṇatve 'śeṣadoṣavidhuratve ca parasya brahmaṇo 'bhihita eva(hi) tatra virodhaḥ sphurati /
nānyathā nirāśrayatvāt /
virodhasphūrtāveva tadabhāvasādhanasyāvasaro netarathā /
aprāptapratiṣedhāyogāt /
ato 'tītādhyāyārthasya kāraṇatvametadadhyāyārthasya kāryatvaṃ niścīyate /
athavā śrutisamanvayenopapādito 'pyartho na tāvacchrotṝṇāṃ dṛḍhanirūḍho bhavati, yāvadatra pratīte virodhābhāvo na sādhyate /
virodhena śrutīnāmevāprāmāṇyaśaṅkanāt /
tathā cānupapāditakalpa evāpadyate /
virodhābhāvasādhane tu bhavatyeva dṛḍhanirūḍhaḥ /
yathoktam /
"vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ'; iti /
ato viparītakāryakāraṇabhāvalakṣaṇā anayossaṅgatiḥ /
nanūktārthe virodhastatra tatraiva parihṛtaḥ /
kimatra pari(tatkimaparamava)śiṣyate yadarthamadhyāyāntarārambhaḥ /
satyam /
prativakṣyatyatrācāryaḥ /
*5,16*
nanvevamadhyāyasyāvirodhalakṣaṇaikārthatvenaikavākyatve sati pādabhedaḥ kinnibandhanaḥ /
tatrāpyasya pādasya prāthamyaṃ kinnibandhanamityapekṣāyāmāha-caturvidhasyeti //
caturvidhasya tasyādau yauktas ...
NYĀYASUDHĀ:
tasyāvirodhasya /
nirdhāraṇe ṣaṣṭhī /
ādau prathamapāde /
avirodhaḥ sādhyata ityanuvartate /
caturvidhasya tasyetyanuvādātsa caturvidha iti labhyate /
*5,17*
tadayamarthaḥ /
yadyapyukte 'rthe virodhābhāva ityeko 'rthaḥ /
tathāpi yuktisamayaśrutinyāyopetaśrutivirodhābhāvarūpāvāntarabhedena sa caturvidho bhavati /
tatpratipādanena caturṇāṃ pādānāṃ bhedo yujyate /
tasya caturvidhasyāpi virodhābhāvasya madhye yuktivirodhābhāvaḥ prathamapāde sādhyate /
sarveṣāmapi virodhānāṃ yuktyupajīvitavena tadvirodhasya prabalatayā tadabhāvasādhanasya prāthamyopapatteḥ /
yuktipuraskāreṇa yuktyupajīvitvena tadvirodhasya prabalatayā tadabhāvasādhanasya prāthamyopapatteḥ /
yuktipuraskāreṇa pravartanā(mānatvā)cca vicāraśāstrasyeti /
nanu kathamabhāvasya cāturvidhyam /
ucyate /
caturvidhā hi virodhino(nyo)yuktyādayaḥ /
tadupadhānādvirodho 'pi caturvidho 'bhidhīyate /
tatastatpratiyogiko 'bhāvo 'pi tathocyate /
ata eva yaukta ityupapannam /
abhāvasyāpi paramparayā yuktisambandhitvāt /
athavāvirodhapadasannidhāpito virodhastasyeti parāmṛśate /
tathāca virodhasya yuktyādyupadhānena caturvidhatvāttadabhāvasādhanena pādabhedo yujyate /
caturvidhasya tasya virodhasya madhye yaukto virodha ādāvuktaprakāreṇa prabalo yatastasmāttadabhāvo 'trādau sādhyata iti yojanīyam /
yadvā tasyeti virodhiparāmarśo 'yam /
tasyāpyavirodhapadena buddhisannihitatvāt /
avirodho hi virodha(nirūpaṇa)dhīnanirūpaṇaḥ /
virodhaśca virodhinā vinā nopapadyate /
tataśca virodhino yuktyādibhedena caturvidhatvā(tta)dvirodhābhāvasādhanena pādabhedopapattiḥ /
caturvidhasyāpi tasya virodhino madhye yukteḥ prabalatvādādau yaukto yuktisambandhī virodhābhāvaḥ sādhyata iti yojyam /
*5,20*
prathamādhikaraṇe viśeṣamāha- tatrāpīti //
... tatrāpi ca smṛteḥ

2.1.2

*5,20f.*
NYĀYASUDHĀ:
apipadamādāvityasyānukaṣarṇārtham /
tatra yuktivirodhābhāvapratipādake 'pi pāda ityanaucityaśaṅkāsūcanārthaṃ vā /
caśabdenāvirodhaḥ sādhyata ityetadanukṛṣṭate /
smṛteḥ pāśupatādikāyāḥ /
yadyapi smṛterityasya na nañarthena sambandho ghaṭate virodhaśca samāse guṇabhūtaḥ /
tathāpi buddhayā viviktena tena sambandhaḥ sambhavati /
*5,22*
yuktivirodhaparihāralakṣaṇe 'tra pāde smṛtivirodhaparihāro na kartavyo 'saṅgatatvāt /
kartavyatāyāṃ vā prāthamyaṃ kuta ityata āha- tasyā iti //
tasyāścatuḥsvarūpatvāt ...
NYĀYASUDHĀ:
tasyāḥ pāśupatādismṛteryuktisamayādivirodhicatussvarūpatvāt /
etaduktaṃ bhavati /
pāśupatādismṛtayo hi svayamāptābhimatavākyatayā samayarūpā api svābhimatārthe yuktīḥ śrutīśca saṃvādayantyo yuktisamayādivirodhicatuṣyayarūpāḥ /
tataścokte 'rthe tadvirodhaparihāro 'dhyāye 'ntarbhavatyeva /
kintu pādacatuṣyayārthasaṅgato '(pya)yaṃ na niṣkṛṣṭaikatraiva pāde 'ntarbhavati /
tato 'dhyāyādau tadante vā vaktavyaḥ /
prathamātikrame ca kāraṇaṃ na kiñcidastītyādyādhikaraṇe nirūpyata iti /
evañca tatrāpi ca smṛterityayamuktasyāpavādo bhavannapi na sarvathetyuktaṃ bhavati /
samayādivirodhasyāpi parihāreṇa niṣkṛṣṭapādārthābhāvādyuktivirodhaparihārasyāpi bhāvenāntarbhāvasambhavācca /
*5,23*
ekasyaivādhikaraṇasya pādacatuṣyayārthasambandhena catussvarūpatvakathana(nena)prasaṅgacchiṣyāṇāṃ śāstre bahumānotpādanāyānyadapi cāturvidhyaṃ vakti- pratyekamiti //
... pratyekaṃ caturātmakāḥ /
pādāḥ sarve tadaṃśāśca ...
NYĀYASUDHĀ:
catvāro 'pi pādāḥ pratyekaṃ caturātmakāḥ pādacatuṣyayārthavanto draṣṭavyāḥ /
tadyathā /
yuktivirodhaparihāralakṣaṇo 'pyayaṃ pādaḥ samayāditrayavirodhaparihārātmako 'pi bhavati /
tathā samayavirodhaparihāralakṣaṇo 'pi dvitīyo yuktyāditrayavirodhaparihārātmako 'pi bhavatītyādi /
pādā ityevokte sannihitatvādetadadhyāyagatā eveti jñāyate /
tadarthaṃ sarve ityuktam /
sarvādhyāyasambandhino 'pītyarthaḥ /
yo yadadhyāyagataḥ pādaḥ sa tadadhyāya(gata)pādacatuṣyayārthavānavadhe(se)yaḥ /
na kevalamevaṃ pādāḥ, kintu tadaṃśāśca te pādā aṃśā yeṣāṃ te tadaṃśā adhyāyā ityarthaḥ /
prathamādhyāyaḥ samanvayasyevāvirodhāditrayasyāpi pratipādako bhavatītyādi /
pādānāṃ caturātmakatve 'dhikaraṇānāṃ tathātvaṃ siddhameva /
na caivamadhyāyādibhedānupapattiḥ paunaruktyadoṣaśceti vācyam /
vivakṣābhedena sāmañjasyāt /
yadā prathamaḥ samanvayasyārtho vivakṣyate na tadā tadarthatetareṣāmityādi /
*5,24*
anyadādi cāturvidhyaṃ śāstrasya darśayati- mūrtīnāmiti //
Vyāsa -(8)
... mūrtīnāṃ varṇamā'gamāt

2.1.3

NYĀYASUDHĀ:
catasṛṇāṃ vāsudevādimūrtīnāṃ pratipādakatvenāpi caturātmakatvaṃ jñātavyamiti yojanā /
nanvetaduktameva, punaḥ kasmāducyata ityata āha- varṇamiti //
atrāgamādityāṅgadvayasyopaśleṣo draṣṭavyaḥ /
tatrādyasyārabhyetyarthaḥ /
dvitīyo 'bhividhau /
āgama iti caturadhyāyiśāstramucyate /
tataścāyamarthaḥ /
na kevalaṃ pratyakṣaraṃ pratipadaṃ pratisūtraṃ pratyadhikaraṇaṃ kintvetacchāstragatamekaṃ varṇamārabhya ā sarvaśāstrāt, pratyadhikaraṇaṃ pratipādaṃ pratyādhyāyaṃ samastena śāstreṇa ca catasro mūrtayaḥ pratipādyanta ityarthaḥ /
kuta etadavagantavyamityata āha- āgamāditi //
bṛhattantrāderityarthaḥ /
*5,26f.*
etatpādādhikaraṇapūrvapakṣasiddhāntayuktīḥ saṅkṣepeṇāha- āptatetyādinā //
āptatā samatādṛṣṭiśrutisāmyabalādbhavāḥ /
sarvānusāro laghutā viśeṣādarśanāphale

2.1.4

iṣyasiddhiśca niyamaḥ pūrvapakṣeṣu yuktayaḥ /
etā eva tvatibalā siddhāntasya niyāmakāḥ

2.1.1

NYĀYASUDHĀ:
uktārthaṃ smṛtivirodhenākṣipya samādadhatsūtram oṃ smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cennānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt oṃ //
iti /
asyārthaḥ /
yaduktaṃ parasya brahmaṇo viṣṇoḥ sakalajagajjanmādikāraṇatvaṃ sārvajñyādisakalaguṇapūrṇatvaṃ samastadoṣadūratvaṃ ca tadayuktam /
pāśupatasāṅkhayabauddhārhatādismṛtiviruddhatvāt /
tā hi śivaprabhṛtīnāmeva jagajjanmādikāraṇatvādikaṃ pratipādayanti /
naca tāsāmanyo 'vakāśo 'sti yena pratīte 'pyarthe tātparyābhāvaṃ pratīmaḥ /
anyathā tāsāṃ smṛtīnāmanavakāśenāprāmāṇyalakṣaṇadoṣaprasaṅga iti /
tanna /
puruṣottamasyaiva pañcarātrādismṛtibhirakhilajagatkāraṇatvāderuktatvāt /
apara(nya)thā tāsāṃ pāśupatādi(smṛti)bhyo 'nyāsāṃ pañcarātrādismṛtīnāmavakāśāntarābhāvenāprāmāṇyadoṣaprasaṅgāditi /
tatrākṣepastāvadayamayuktaḥ /
śrutisamanvayenāsyārthasya sādhitatvāt /
śrutiviruddhānāṃ(ca) smṛtīnāmaprāmāṇyasyeṣṭatvāt /
śrutisamanvayanyāyena pāśupatādismṛtīnāmapi parabrahmaṇi samanvayena śivārcanādiparatvena vā sāvakāśatvācca /
samādhānamapīdamayuktam /
sakalaśāstrapramāṇakatvamuktārthasyābhidhāyedānīṃ smṛtimātropādāne kāraṇābhāvāt /
parābhidhitsitaṃ doṣamavabuddhaya śrutiparityāgastvayuktaḥ /
kintu sa parihartavyaḥ /
anyathā prāgapi śrutiranādeyā syāt /
kiñca pañcarātrādismṛtīnāmaprāmāṇyaṃ parasyeṣyameva /
vāsudevārcanādiparatayā sāvakāśatāpi tena sambhāvyeta /
sāmyāpādanamātre 'pi parasyaiva jayo niścayapratibandhakatvādityato nirdalaṃ pūrvapakṣa tāvadujjīvayati- āptairiti //
*5,27*
smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cen nānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt

2.1.5

āptaiḥ pratyakṣato dṛṣṭvā proktamarthaṃ kathaṃ śratiḥ /
pipīlikālipinibhā vārayeta sarvagā hi te

2.1.6

NYĀYASUDHĀ:
ayamihābhisandhiḥ pūrvapakṣiṇaḥ /
śrutivirodhena smṛtīnāmaprāmāṇyamabhilaṣatā prabaladurbalatve sarvathā samarthanīye /
anyathātiprasaṅgāt /
na tāvatprāmāṇyakāraṇabhāvābhāvābhyāṃ prābalyadaurbalye /
prāmāṇyasya svatastvenāṅgīkṛtatvāt /
vaiparītyācca /
vākyaprāmāṇye hi kāraṇaṃ vakturāptatvam /
vaktāraśca smṛtīnāmāptāḥ /
na śruteḥ /
apauruṣeyatvenāṅgīkṛtatvāt /
ata eva samūlatvanirmūlatvābhyām /
smṛtīnāmāptimūlatvāt /
śrutestadabhāvāt /
nāpi kṛttimatvākṛtrimatvābhyām /
svarūpato 'prayojakatvāt /
uktarītyā vaiparītyācca /
tadidamuktamāptai rudrakapilakamalāsanādibhiḥ uktamarthaṃ śivādīnāṃ jagatkāraṇatvādikaṃ, pipīlikālipinibhā buddhipūrvapraṇayahīnā, śrutiḥ, kathaṃ vārayet na kathamapīti /
*5,30f.*
nanvaudumbarīṃ spṛṣṭvodgāyedityādiśrutiviruddhānāmaudumbarī sarvā veṣyayitavyetyādismṛtīnāmaprāmāṇyamupalabdhaṃ tathātra syāt /
na syāt /
vaiṣamyāt /
śrutimūlatayābhimatā hi tāḥ smṛtayo 'tastāsāṃ mūlaśrutyanumāpakatvena prāmāṇyamiṣyam /
naca śrutiviruddhāyāḥ smṛtermūlaśrutyanumāpakatvaṃ sambhavatītyaprāmāṇyameva yuktam /
yathā'ha jaiminiḥ"virodhe tvanapekṣaṃ syādasati hyanumānam'; iti /
nacaivaṃ prakṛte /
pāśupatādismṛtīnāṃ śivādipratyakṣamūlatvena śrutimūlatvābhāvāt /
tadidamāha- pratyakṣato dṛṣṭveti //
nanu tarhi smṛtīnāmuktarītyā sāvakāśatvānniravakāśaśrutivirodhenāprāmāṇyamastu /
maivam /
vaiparītyāt /
smṛtayo hi vispaṣṭavādinyo na vivakṣitārthātpracyāvanamarhanti /
śrutayastvasphuṭa(spaṣṭa)vikṣiptavādinyo 'vyavasthitālaukikaśābdalakṣaṇaviṣayā aśakyādhyayanānantāparipūrṇavākyarūpā nārthaviśeṣaniṣṭhā lakṣyante /
ata eva bhavatāṃ mīmāṃsāyāsaḥ /
etadapyuktaṃ prakarṣeṇoktamiti /
vispaṣṭamuktamityarthaḥ /
pipīlikālipinibheti ca /
asphuṭe(spaṣṭe)tyarthaḥ /
*5,33*
kiñca śrutayastāvadavispaṣṭārthāḥ /
praṇetṛvyākhyānasampradāyavikalā na svatantrāḥ kamapyarthaṃ pratipādayitumīśate /
kintu sahajasiddhena yogardhilabdhena vā pratyakṣeṇāśeṣārthadarśināmāptānāṃ vacanamanusṛtya netavyāḥ /
yathoktam /
itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayediti /
itihāsapurāṇagrahaṇamupalakṣaṇam /
tathāca kathaṃ pāśupatādismṛtyuktārthanivāraṇāya samarthāssyuḥ /
tadidamuktaṃ pipīlikālipinibhā saṃvādena vinā kamapyarthaṃ pratipādayitumasamarthā śrutiryadvacanasaṃvādāpekṣiṇī tairevāptaiḥ pratyakṣato dṛṣṭvā proktamarthaṃ kathaṃ vārayet /
svatantra(svātantrya)daśāyāmapratipādakatvāt /
pāratantrye tu virodhābhāvādeva /
kintu tadanusāreṇaiva netavyeti /
*5,34*
bhavedetadyadi pāśupatādismṛtipraṇetṝṇāmāptatvaṃ syāt /
tadeva kuta ityata āha- sarvagā hīti //
sarvaṃ gacchantyavagacchantīti sarvagāḥ /
āptatvopalakṣaṇametat /
te rudrādayaḥ /
hīti tatra pramāṇaprasiddhiṃ dyotayati /
athavā sarvajñatvamevātra pramāṇaprasiddhayā sādhyate /
*5,35*
tata evānyasya siddheḥ /
tathāhi /
hariharahiraṇyagarbhāstāvatsarvajñatayā śrutītihāsapurāṇeṣu prasiddhāḥ /
tatra harerevāvatārā buddharṣabhakapilāḥ saugatādismṛtipraṇetāraḥ /
tathāca teṣāṃ mohābhāvena rāgadveṣayorapyabhāvāt vipralipsā ca nivartate /
kiñca jñānecchāprayatnasthānakaraṇapāṭavāni tāvadupadeśamātreṇa teṣāṃ niścīyante /
kiñca jñānecchāprayatnasthānakaraṇapāṭavāni tāvadupadeśamātreṇa teṣāṃ niścīyante /
jñānaṃ tu yathārthamayathārthaṃ vā syāt /
icchāpi pratipipādayiṣā vā vipralipsā veti sandeho 'vaśiṣyate /
tatrābhyāsadaśāpanno 'yamartho 'syeti sāmānyato niścaye bhavatyeva tasya jñānasya yathārthatvaniścayaḥ yathābhyāsadaśāpannamidamaraṇyamamīṣāṃ mleñchānāmato 'sminnete mārgābhijñā iti pānthānāmeva niścayaḥ /
vipralipsā ca hetudarśanena vyāptā hetau sati syāt /
sa ca dvirūpaḥ /
svopakāraḥ parāpakāro vā /
na tāvatpāntheṣu vimārgeṇa pratiṣṭhamāneṣu mleñchānāṃ kaścitsvopakāraḥ /
svasya gṛhītatvāt /
śarīrasya ca karaṇīyāntarabhāvāt /
bhāve vā parityāgāyogāt /
nāpi dvitīyaḥ /
na hyanunmattā anapakāriṇamapakurvate /
nāpi parāpakāramātraṃ puruṣārthaḥ /
tathā sati sarvaḥ sarvamapakuryāditi /
evaṃ vipralipsāpi nivāryate /
anabhyāsadaśāpanne tu viṣaye pramāṇāntarasaṃvādātpravṛttisāmarthyādvā mohavipralipsayornivṛttirityato mleñchā apyāptā bhavanti /
kimuta mahānubhāvā rudrādaya iti /
*5,38*
evaṃ pūrvapakṣasūtrābhiprāyamabhidhāya siddhāntasūtratātparyamāha- iti cediti //
iti ced yadyaśeṣajñā rudrādyā haripūrvakāḥ /
kiṃ nāśeṣavido ... // MAnuv_2,1.6a-c //
NYĀYASUDHĀ:
tanneti śeṣaḥ /
kutaḥ /
niścite hi pāśupatādismṛtiprāmāṇye tadviruddhaṃ viṣṇossarvajagatkāraṇatvādikamasatsyāt /
na caivam /
satpratipakṣatvāt /
āstāṃ tāvacchatiḥ /
pañcarātrādismṛtayo hi viṣṇoreva sakalajagatkāraṇatvādikamabhidadhānā dṛśyante /
*5,38f.*
nanu viruddhayoḥ pramāṇayoḥ sāmye sati satpratipakṣatā syāt /
na caivaṃ prakṛte /
pāśupatādismṛtīnāmāptapraṇītatvāt vispaṣṭavāditvena niravakāśatvācca /
pañcarātrādismṛtīnāṃ tadabhāvādityata āha- yadīti //
aśeṣajñā aśeṣavida ityāptatvopalakṣaṇam /
haripūrvakā harimanuprabhṛtayaḥ pañcarātrādīnāmapi tadupeyam /
naca viśeṣaheturastīti bhāvaḥ /
upalakṣaṇaṃ caitat /
vispaṣṭavāditvena nira(rāna)vakāśatvaṃ ca draṣṭavyam /
*5,40*
kimato yadyevamityata āha- mānamiti //
... mānaṃ hy ubhayatra samaṃ bhavet

2.1.7

NYĀYASUDHĀ:
hiśabdo hetau /
yasmādevaṃ tasmādubhayatra pūrvapakṣasiddhāntayormānaṃ smṛtidvayaṃ samaṃ bhavet /
tathā ca pāśupatādismṛtīnāṃ satpratipakṣatvaṃ sthitamiti śeṣaḥ /
nanu ye viruddhe pramāṇe na tayoḥ sāmyam /
śuktirajatajñānayostadabhāvadarśanāt /
ye ca same na tayorvirodhaḥ /
paṭaśuklo dīrghaścetyatra tadabhāvāt /
tatkathaṃ pāśupatādismṛteḥ satpratipakṣatvasambhavaḥ /
sambhave 'pi jitaṃ pareṇa /
siddhāntanirṇayasyāyogādityata āha- mānamiti //
ubhayatra dvayossmaraṇayormadhye yatsamaṃ saha mayā mūlapramāṇena vartate, tadeva mānamanyadapramāṇam /
etaduktaṃ bhavati /
viśeṣānirdhāraṇāyāmeva satpratipakṣatvam /
vastutastu samūlaṃ mānamanyadamānamiti /
nanu samūlatvena prāmāṇyāvadhāraṇe prāmāṇyasya paratastvāpattiḥ /
maivam /
parasparavirodhenāprāmāṇyaśaṅkāprāptau samūlatvena tadapanayanāt /
tathobhayatra smaraṇe yatpañcarātrādismaraṇaṃ samaṃ samūlapramāṇaṃ saṃvādipamāṇāntaropetaṃ ca, tadeva mānaṃ bhavenna tu pāśupatādikam, mūlādyabhāvāt /
ato noktadoṣa iti yojyam /
vakṣyete hi śrutimūlatvatatsaṃvāditve ca pañcarātrādīnām /
*5,42*
nanu kathaṃ pāśupatādismṛtīnāṃ nirmūlatvāt /
yāvatā paśupatiprabhṛtīnāmāptistatra mūlamuditetyata āha- na ceti //
nacāptiniścayastatra śakyate vyabhicārataḥ
NYĀYASUDHĀ:
tatra śivādiṣu niścayopāyābhāvāditi śeṣaḥ /
nanūktamatra"sarvagā hi te'; iti /
maivam /
"nityaṃ vṛddhikṣayopetam'; ityādinā paramapuruṣāditareṣāṃ sārvajñyābhāvasyoktatvāt /
śrutyādīnāṃ copacaritatvāt /
nanvasti tāvadviṣṇoranupacaritasārvajñyam /
śivādīnāmapyupāyopeyaviṣayam /
kiṃ gaṅgāvālukākīṭasaṅkhayāparijñānena /
satyam /
na tāvattattvajñānamevāptiḥ /
vipralambhake 'tivyāptirityāha- vyabhicarata iti //
*5,43f.*
athocyeta sarvajñānāṃ mohābhāvāttanmūlayo rāgadveṣayorabhāve vipralipsāpi nivartata ityāptiniścaya iti /
kiṃ tatra sarve 'pi tīrthakarā āptā ityaṅgīkṛtyaivamanumīyate /
uta svasvābhimatamekameva /
ādyaṃ dūṣayati- vyabhicārata iti //
pañcarātrādismṛtipraṇetari nārāyaṇe asyāṅgīkārasya bhagnatvādityarthaḥ /
abhaṅge vā siddhaṃ
naḥ samīhitam /
yadvā vyabhicāro 'nyonyavirodhaḥ /
nahi parasparaviruddhavādinaḥ sarve 'pyāptā ityaṅgīkartumucitam /
vastuvikalpaprasaṅgāt /
dvitīyaṃ parācaṣṭe- vyabhicārata iti //
yasya tīrthakarasyāptatvaṃ nāṅgīkriyate /
tatraiva sārvajñyasya vyabhicārādityarthaḥ /
naca tatra sāvarjñyaṃ nāṅgīkriyata iti yuktam /
samānanyāyatvāt /
atha hetuṃ viśiṃṣyāttadā sandigdhāsiddhayādikam /
*5,45f.*
yadapyuktaṃ jñānecchāprayatnasthānakaraṇapāṭavāni tāvadupadeśamātreṇa niścīyanta iti /
tanna /
apaṭukaraṇānāmapyupadeśadarśanena vyabhicārādityāha- vyabhicarata iti //
upadeśaviśeṣaṇe cokto doṣaḥ /
niścīyatāṃ jñānam, tasya yāthārthyaṃ tu kutaḥ /
abhyāsadaśāpanno 'yam artho 'syeti sāmānyaniścaye sati tatsiddhiriti netyāha- vyabhicārata iti //
vyabhicāraḥ viprakarṣaḥ teṣāmeva sannidhānaṃ durlabhamasmadādīnāṃ, dūre tadīyābhyāsāvadhāraṇamiti bhāvaḥ /
vineyavacanaparamparayā tadavadhāraṇamiti cet(na) /
tīrthakarāntare vyabhicārādityāha- vyabhicārata iti //
tāsu tāsu smṛtiṣvabhiniviṣyāḥ sarve 'pi hi taṃ tamācāryaṃ tatra tatrārthe 'bhyāsavantamevācakṣate /
naca tadīyaṃ jñānaṃ yathārthamevāṅgīkartuṃ śakyaṃ, tvatsiddhāntavirodhitvāt /
anyathā tvadīyasiddhāntasyāvāstavatvāpātādityāha- vyabhicārata iti //
vyabhicāraḥ virodhaḥ /
icchāpi vipralipsā kuto neti vācyam /
svopakāraparāpakārarūpahetudarśanābhāvāditi cet tatkiṃ smṛtipraṇetārassarve 'pi na vipralambhakāḥ /
addheti cet /
asya niyamasya buddhādiṣu bhagnatvādityāha- vyabhicarata iti //
niyame ca svavyāghātaḥ /
yasya kasyāpi vipralambhakatve, hetudarśanābhāvasya tatraiva vyabhicāraḥ /
nahi tattatpuruṣaviśeṣānusaṃhitāste te prayojanaviśeṣāḥ piśitanayanairasmadādibhiravadhārayituṃ śakyanta ityāśayenāha- vyabhicārata iti //
kenāpi pramāṇena hetūpalambhābhāvo 'vipralambhaheturiti cenna /
sandigdhatvāt /
prayojanābhāvo 'vipralambhahetuḥ /
prayojanābhāvaśca paravañcanasyāpuruṣārthatvādatatsādhanatvācca niścīyata iti cenna /
sampratipannavipralambhakeṣu vyabhicārādityāha- vyabhicārata iti //
apuruṣārthamapi puruṣārthatayā vibhramya vañcayatyasāviti cet /
kiṃ tāvatā /
prakṛtastu vivekitayā naivamiti cenna /
tīrthakarāntare avidyamānasya vivekasyāsminnavadhāraṇānupapatteḥ /
atha viśvahitopadeśārthaṃ pravṛttyā vipralambhābhāvo 'numīyata iti cenna /
buddhādiṣu tatsāmyena vyabhicārādityāha- vyabhicārata iti //
atha te na tathā, kintvayogyajanavyāmohanārthamiti cet /
prakṛto 'pi na tatheti kuto niścitam /
niścayopāyasyetaratrāpi tulyatvāt /
*5,49f.*
yadapyuktaṃ pramāṇāntarasaṃvādānmohavipralipsayornivṛttiriti tadasat /
pramāṇāntaraṃ hi na tāvatpratyakṣam /
atīndriyatvādvipratipannārthasya /
anumānaṃ cedvayabhicāro buddhādiṣu /
ābhāsameva tat madīyaṃ tvanumānameveti cenna /
yato nivārayiṣyāmastava(vacana)camatkāraṃ mā tvariṣṭhā ityāśayenāha- vyabhicārata iti //
athāgamaḥ sa kiṃ vedādiruta tadviruddhaṃ smṛtyantaramathavā svayūthyaracitaṃ granthāntaram /
na prathamadvitīyau /
virodhitvena saṃvādāsambhavādityāha- vyabhicārata iti //
nāpi tṛtīyaḥ /
buddhādipraṇītasmṛtīnāmapi svayūthyapuruṣāntaravacanasaṃvāditvena vyabhicārādityāha- vyabhicārata iti //
te 'pi sandigdhāptabhāvā iti cenna /
prakṛteṣvapi tanniścayopāyābhāvāt /
*5,52*
yaccoktaṃ pravṛttisāmarthyādvayāmohavipralipsayornirāsa iti /
tadayuktam /
pravṛttisāmarthyaṃ hi tato 'rthamavabuddhaya pravṛttasya phalopalambhaḥ /
naca vipratipannasmṛtiphalaṃ svargāpavargalakṣaṇaṃ pratyakṣeṇekṣyate /
indriyāṇāṃ tādṛgārthāviṣayatvādityāha- vyabhicārata iti //
ābhimukhyena cāro 'bhicārastadabhāvo vyabhicāraḥ /
nāpyanumānena /
smṛtitvādervyabhicāritvāt /
anyasya cābhāvādityāha- vyabhicārata iti //
athāgamena /
so 'pi na tāvatsampratipanno 'sti /
naca vipratipannena /
tasya bauddhādiviṣaye 'pi vidyamānatvena vyabhicārādityāha- vyabhicārata iti //
*5,53*
syādetat /
dvividhā khalu śivādipraṇītā smṛtiḥ /
ekā tāvadadṛṣṭaṃ phalamuddiśya pravṛttā /
parā tu sampadādikaṃ dṛṣṭam /
tatra dṛṣṭārthāyāḥ pravṛttisāmarthyaṃ pratyakṣeṇopalabhyate /
tatastatpraṇeturāptatvamiti /
tanna /
tathāpi vipratipannasmṛterāptimūlatve pramāṇābhāvāt /
tata evāsyā api tatsiddhiriti cenna /
vyabhicārāt /

na hyekatrāptena sarvatrāpi tathā bhāvyamiti niyamo 'sti /
tathā ca sati sarvāsāmapi smṛtīnāmāptimūlatāpātāt /
tatrāpi dṛṣṭārthānāṃ pravṛttisāmarthyopalambhādityāha- vyabhicārata iti //
aṅgīkṛtya cedamuditam /
dṛṣṭārthānāmapi tāsāṃ bahulaṃ (phala)vyabhicāro dṛśyate /
tathāca kathaṃ taddṛṣṭāntenetarāsāmāptimūlatānumānamityāha- vyabhicārata iti //
kiñca phalavyabhicāratastadaṃśasyānāptimūlatvasthitau paśupatipraṇītatvādestatra vyabhicārataḥ kathamanumānaṃ syādityāha- vyabhicārata iti //
tadevaṃ pāśupatādismṛtīnāmāptimūlatvāniścayena nirmūlānāṃ pañcarātrādismṛtivirodhenāprāmāṇyameva yuktam /
*5,54*
tadanena"itareṣāṃ cānupalabdheḥ, etena yogaḥ pratyuktaḥ'; iti sūtradvayaṃ vyākhyātaṃ bhavati /
yaccetareṣāṃ mahadahaṅkārāditattvānāmanupalabdheśca sāṅkhayasmṛteraprāmāṇyamiti vyākhyānam /
tatpratyakṣānupalabdhervedānteṣvapi vyabhicārataḥ sarvathānupalabdherasiddheruktatvādayuktamiti /
*5,55*
nanu pañcarātrādismṛtayo 'pi phalaṃ vyabhicaranti /
kvacittaduktānuṣṭhāne 'pi dṛṣṭaphalānupalambhāt /
atastāsāmaprāmāṇyānna tadvirodhena pāśupatādismṛtīnāmaprāmāṇyam /
anyathā phalavyabhicārasyānaikāntikatvamityata āha- na ceti //
nacāsyā vyabhicāre 'pi hīyate mānatā kvacit

2.1.8

NYĀYASUDHĀ:
asyāḥ pañcarātrādismṛteḥ kvacidvayabhicāre 'pīti sambandhaḥ /
kuto na hīyata iti cet /
kimadṛṣṭārthāyāḥ prāmāṇyābhāvo 'bhidhīyate, uta dṛṣṭārthāyā eva /
nādyaḥ /
yataḥ phalavyabhicāre hetau kvacid dṛṣṭārthāyāṃ vartamāne asyā adṛṣṭārthāyāṃ phalavyabhicāre, tata evāprāmāṇye satyapyasyā adṛṣṭārthāyāstāvavanmānatā na hīyate /
kāraṇābhāvāt /
tadvirodhādeva ca pāśupatādīnāmaprāmāṇyamuktam /
dṛṣṭārthāyā aprāmāṇyavacanaṃ tu prakṛtānupayuktamityabhisandhiḥ /
*5,57*
atha dṛṣṭārthāyāḥ phalavyabhicāreṇāprāmāṇye sati tata evādṛṣṭārthā apyapramāṇaṃ bhaviṣyatīti cenna /
tata iti kiṃ tena hetunota tena dṛṣṭāntena /
nādyaḥ /
kvacidvayabhicāre(ṇā)'prāmāṇye 'pyasyā mānatā hīyata iti na yuktam, vyāptyabhāvāt /
na dvitīyaḥ /
kvacidvayabhicāre 'prāmāṇye('pi) asyā mānatā hīyata ityetanna yuktam /
hetvabhāvāt /
nārāyaṇavākyatvādervyabhicārāt /
mā hi bhūtsakalamapi nārāyaṇavākyamapramāṇam /
dṛṣṭārthāyāṃ phalavyabhicāre aprāmāṇye ca satyasyā api mānatā śaṅkāspadatvena hīyata iti ca na vācyam /
atra hetumāha- nirdoṣeti //
nirdoṣavākyamūlatvān na ca tadyuktimūlatā // MAnuv_2,1.7* //
*5,58*
NYĀYASUDHĀ:
nirdoṣavākyaṃ vedaḥ tadyuktiḥ samarthapravṛttijanakatvaṃ prāmāṇyāvadhāraṇasya yata iti śeṣaḥ /
ayamabhisandhiḥ /
kimidaṃ dṛṣṭārthāyāḥ pañcarātrādismṛteḥ phalavyabhicāreṇāprāmāṇyānumānam /
tata evetarasyā apyaprāmāṇyaśaṅkanaṃ ca svātantryeṇa kriyate kiṃvā pratibandīgrahaṇam /
ādyaṃ tūttarādhikaraṇe nirākariṣyāmaḥ /
na dvitīyaḥ /
pratibandīgrahaṇaṃ hi prameyasādhye bhavati /
na caivaṃ prakṛte /
pareṇa khalu phalasaṃvādādinā pāśupatādismṛterāptimūlatvaprāmāṇyayoranumitayorasmābhistannyāyena phalavisaṃvādaṃ pradarśya doṣo 'bhihitaḥ /
yadi nāma pañcarātrādismṛtiprāmāṇyāvadhāraṇaṃ phalasaṃvādayuktyā'śāsyeta /
syādidaṃ tadā pratibandīgrahaṇam /
na cāsmābhiḥ pañcarātrādiprāmāṇyāvadhāraṇasya tadyuktimūlatopeyate /
na caivaṃ tatprāmāṇyāvadhāraṇaṃ nirmūlaṃ syāditi vācyam /
bodhakatvena svataḥsiddhatvāt /
aprāmāṇyaśaṅkānivṛttiḥ kuta iti cedāptimūlatvenetyuktam /
tadavadhāraṇaṃ nirmūlamiti cenna /
śrutisaṃvādanibandhanatvāditi /
nanu śrutereva vaktṛguṇahīnāyā na prāmāṇyamityato nirdoṣavākyetyuktam /
bodhakatvenaiva hi prāmāṇyaṃ vyavasthāpitaṃ tacca vākyatvācchaterubhayasammatam /
doṣastu tadapavādakaḥ /
na cāpauruṣeye sa sambhavatīti niṣkampameva śrutiprāmāṇyamiti vakṣyāma ityarthaḥ /
asyāṃ daśāyāṃ śrutivirodhenāpi pāśupatādismṛtīnāmaprāmāṇyaṃ śakyasādhanam /
yadapyuktam"itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet'; iti tattathā kintvaviruddhānāmevopāyatvaṃ na tu viruddhānām /
nacaivamitaretarāśrayatvam /
śrutyarthaniścayasya smṛtisaṃvādaikanibandhanatvābhāvāditi /
*5,62*
nanu ca pañcarātrādismṛtīnāṃ prāmāṇyamaṅgīkurvāṇaiḥ sarvathā pravṛttisāmarthyamaṅgīkaraṇīyam /
vyabhicārasya ca kartṛkaraṇādivaiguṇyanibandhanatvamabhyupeyam /
anyathā phalavyabhicāri ca pramāṇaṃ ceti vyāghātāpātāt /
tathāca phalasaṃvādenāpi prāmāṇyādisādhanaṃ suśakameveti kimucyate, naca tadyuktimūlateti suhṛdbhāvena pṛcchantaṃ pratyāha- vedoktasyeti //
vedoktasyādhikārasya durnirūpatvataḥ sadā /
niyamo vyabhicāro vā naiva jñātuṃ hi śakyate

2.1.9

NYĀYASUDHĀ:
vaidikagranthopadiṣyānuṣṭhāne vedoktā niṣekādisaṃskārā evādhikāratāmāpadyanta iti vedoktasyetyuktam /
yadvā vedaśabdena pañcarātrādayo 'pi gṛhyante /
adhikārasyetyupalakṣaṇam /
sādhanānuṣṭhānasyetyapi draṣṭavyam /
durnirūpatvamasmadādyapratyakṣatvam /
sadeti svabhāvata eva na tu deśādivyavadhānenetyarthaḥ /
niyamo vyabhicāro vā phalasyeti śeṣaḥ /
hiśabdo yasmādityarthe /
tasmātphalasaṃvādena prāmāṇyādi nānumīyata iti śeṣaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
pramitaṃ khalu liṅgamanumiteḥ karaṇam /
na sattāmātreṇa /
atiprasaṅgāt /
atra (ca) evaṃ prayoktavyam /
pañcarātrādikaṃ pramāṇam /
samarthapravṛttijanakatvātsampratipannavaditi /
tasya cāyamarthaḥ /
etadvihitasādhanānuṣṭhānavadbhistatphalasya niyamena prāpteriti /
nacaitalliṅgaṃ śakyāvadhāraṇam /
vyabhicārasya bahulamupalambhena niyamasya pratyetumaśakyatvāt /
tadavadhāraṇe ca kākatālīyatāyāḥ śaṅkanāt /
tatraitāvadvaktavyam /
kāryaṃ kāraṇasāmagrīsampādyaṃ natu tadekadeśena /
tathātve 'tiprasakteḥ /
prakṛte cobhayakulaśuddhivaidikaniṣekādisaṃskārādyadhikārapūrvakaṃ viśuddhābhisandhyādimatā samyaganuṣṭhita karma asati pratibandhake, sati ceśvarecchādau hi sahakāriṇi, sampadādiphalajananāyālam /
tathā ca yatra phalaṃ nopalabdhaṃ tatrādhikārādivaiguṇyamitaratra tu tatsādguṇyamityato niyamaniścaya iti /
na caitadyuktam /
paragatayoradhikārādibhāvābhāvayorasmadādibhiravagantumaśakyatvāt /
nahi khalu parakīyapitṛpitāmahādīnāṃ mānasādiviśuddhirdhā, niṣekādisamīcīnatā vā, mantrāṇāmayātayāmatvādikaṃ vā dravyādīnāṃ śucitvādikaṃ vā, arvācīnairavagantuṃ śakyate /
tathācāsya phalaniyama eva vyabhicārastu vaiguṇyanimitta iti vāstu /
vyabhicāra evāsya /
kvacitphalopalambhastu kākatālīyo 'nyanimitta eveti vā bhavatviti sandeho na nivartate /
naca sandigdhena prāmāṇyānumānaṃ yujyate /
prāmāṇyasiddhayuttarakālaṃ tu vyabhicārasya vaiguṇyanimittatākalpanāyāmitaretarāśrayatvaṃ syāt /
vedasaṃvādena tu prāmāṇye 'vadhārite śakyate phalavyabhicārasyānyā gatiḥ kalpayitum /
ato vedasaṃvādenaiva prāmāṇyaṃ pañcarātrādīnāmavadhāryate na pravṛttisāmarthyeneti /
*5,67*
evaṃ nyāyasāmyābhāvena pratibandī mocitā /
yadapi pratibandīmādadānasya vivakṣitam /
yathā ca pañcarātrādiprāmāṇyamabhilaṣatā phalavyabhicārasyādhikārādivaikalyanibandhanatā kalpyā tathāhamapi pāśupatādismṛtiṣu kalpayiṣyāmīti, tadayuktaṃ vaiṣamyādityāha- adhikāro hīti //
adhikāro hi sulabhaḥ kathito 'nyāgameṣvalam /
vedokto hy adhikārastu durlabhaḥ sarvamānuṣaiḥ

2.1.10

NYĀYASUDHĀ:
adhikāragrahaṇaṃ sādhanasyāpyupalakṣaṇam /
anyāgameṣu pāśupatādiṣu kathito 'dhikāro 'laṃ sulabho 'nāyāsasādhyaḥ /
kutaḥ /
yasmādanyāgameṣu tathā kathitaḥ /
tathāca tadvaikalyakalpanamasambhāvanāpratihatam /
vedoktastvadhikāro viśuddhasantānajatvādiḥ sarvamānuṣairdurlabha iti prasiddhameva /
atastadvaikalyakalpanaṃ sambhāvitameveti /
*5,68*
nanu kathamanyāgameṣvadhikāraḥ sādhanaṃ ca sulabhamuktamityato leśena daśaryati- anyāgameṣviti //
anyāgameṣu vipratvamapi caṇḍālajanmanām /
maṇḍalāntaḥpraveśena kramaśaḥ pratipādyate

2.1.11

NYĀYASUDHĀ:
yadbhāvāḥ tareṇa mahatā tapasā vinā vā(na)'labhyaṃ tadapītyarthaḥ /
yatitvādikamapīti vā /
caṇḍālajanmanāmapi kimu kṣatriyādīnāmiti vā /
viprā eva ye kamarṇā caṇḍālāsteṣāṃ kathañcitpratyāpattirvaidikairapyaṅgīkriyata ityataścaṇḍālajanmanāmityuktam /
caṇḍāleṣu janma yeṣāmiti vā /
caṇḍālasambandhitvāccaṇḍālaṃ janma yeṣāmiti vā tathoktāḥ /
kramaśo maṇḍalāntaḥpraveśenetyanenedamucyate /
yo yāvajjātivyavahitastasya tāvanti maṇḍalāni pūjyāni (kalpyāni) /
tatra yadyanmaṇḍalaṃ praviśati tattajjātīyo bhavati /
caramamaṇḍalapraveśe tu vipraḥ sampadyata ityanyāgameṣu pratipādyata iti sambandhaḥ /
tathā coktam
"dīkṣāpraveśamātreṇa brāhmaṇo bhavati kṣaṇāt /
kāpālaṃ vratamāsthāya yatirbhavati mānavaḥ'; //
iti /
etadadhikārasaulabhyamudāharaṇam /
evaṃ sādhanasaulabhyamapi draṣṭavyam /
yathā'huḥ kāpālikāḥ /
"mudrikāṣaṭkatattvajñaḥ paramudrāviśāradaḥ /
bhagāsanasthamātmānaṃ dhyātvā nirvāṇamṛcchati /
karṇikā rucakaṃ caiva kuṇḍalaṃ ca śikhāmaṇiḥ /
bhasma yajñopavītaṃ ca mudrāṣaṭkaṃ pracakṣate /
ābhirmudritadehastu na bhūya iha jāyate (kāyabhāk)'; ityādi /
tathā kālāmukhā api /
rudrākṣakaṅkaṇaṃ haste jaṭā caikā ca mastake /
kapālaṃ bhasmanā snānaṃ lakuṭaṃ (ca kalā) kalaśārcanam'; ityādi /
*5,69*
nanu yathādhikārasādhanayoḥ saulabhyamuktamevaṃ taddaurlabhyamapi tatraivoktamiti cettarhi na kevalaṃ phalasaṃvādena pāśupatādīnāmaprāmāṇyam /
kinnāma parasparavisaṃvādenāpītyāha- adhikāramiti //
*5,70*
adhikāraṃ durāpādyamuktavātisulabhaṃ punaḥ /
aśakyaṃ sādhanaṃ coktavā suśakaṃ tatphalāptaye /
ucyate 'tastaduktaṃ hi vyabhicāri phale 'pi tu

2.1.12

kathaṃ pramāṇatāṃ gacchen ...

2.1.4

NYĀYASUDHĀ:
yasmātkvacidadhikāraṃ durāpādyamuktvā punarapi sulabhaṃ bravīti, yasmācca tatphalāptaye sampadādiphalāptaye, sādhanamaśakyamuktvā suśakaṃ cocyate /
yasmācca taduktaṃ sādhanaṃ phale 'pi viṣaye vyabhicāri atastaduktaṃ sā pāśupatādyuktiḥ kathaṃ pramāṇatāṃ gacchenna kathamapītyarthaḥ /
durlabhatvoktyanurodhena saulabhyavacanaṃ prarocanārthaṃ vyākhyāyatām /
tathāca phalavisaṃvādo 'pyadhikārādivaiguṇyanimitto bhaviṣyati yathā pañcarātrādāviti cenna /
vaiṣamyāt /
yuktaṃ hi pañcarātrādiṣu tathā kalpanam /
śrutimūlatvena prāmāṇyasya niścitatayā kalpakasya vidyamānatvāt /
pāśupatādau tu tadabhāvena visaṃvādasyāprāmāṇyanibandhanatopapattau kalpakābhāvāt /
kvacitsaṃvādastu kākatālīyo vā guḍajihvikānimitto vā bhaviṣyati /
tadidamuktaṃ tuśabdena /
taduktaṃ tviti sambandhaḥ /
tadevaṃ pāśupatādīnāmapasmṛtitvānna tadvirodhenoktārthāsambhavaḥ śaṅkanīya iti sthitam /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ smṛtyadhikaraṇam //
[======= JNys_2,1.II: navilakṣaṇatvādhikaraṇam =======]
*5,71*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ navilakṣaṇatvādhikaraṇam //
// oṃ na vilakṣaṇatvādasya tathātvaṃ ca śabdāt oṃ //
parihṛtaḥ smṛtivirodhaḥ /
samprati yuktivirodhaḥ parihriyate /
tathāhi /
śrutyādisamanvayena khalu jagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇo nirūpitam /
tatra śrutereva prāmāṇyaṃ tāvaddurlabham /
yaddhi phalavyabhicāri tadapramāṇaṃ dṛṣṭam /
yathā vipralambhakavākyam /
phalavyabhicāriṇī ca śrutiḥ /
putrakāmeṣyayādyanuṣṭhāne 'pi kadācitputrajanmādyanupalabdheḥ /
anyathā phalānupalabdhyoktaṃ pāśupatādyaprāmāṇyamapi na syāt /
ekadeśe cāprāmāṇye tannyāyenaikadeśāntarasyāpyaprāmāṇyānumānaṃ sulabhameva /
kiñca yadabuddhipūrvakaṃ tadapramāṇaṃ yathā pipīlikālipiḥ /
abuddhipūrvakaśca vedo 'pauruṣeyatvāṅgīkārāt /
pauruṣeyatve ca mūlapramāṇaśūnyatvādapramāṇameva, vipralambhakavākyavat /
api cāptāpraṇītavākyatvādunmattavākyavadaprāmāṇyaṃ vedasyānumeyam /
yadā vedasya ī(etā)dṛśī daśā tadā kā vātasmṛtītihāsapurāṇānāṃ phalavyabhicārādi(doṣa)kharkharāṇāṃ prāmāṇyasya /
tathāca vedādisamanvayena na jagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇaḥ siddhayatītyevaṃ prāpte tatpratividhānātharsya na vilakṣaṇatvāditi sūtrasya tātparyamāha- nityatvāditi //
na vilakṣaṇatvād asya tathātvaṃ ca śabdāt

2.1.13

... nityatvāt puruṣodbhavaiḥ /
ujkhitaṃ sarvadoṣaiśca kathaṃ no mānatāṃ vrajet // MAnuv_2,1.12c-d //
NYĀYASUDHĀ:
vedavākyamiti śeṣaḥ /
ayamarthaḥ /
bodhakatvena khalu karaṇānāṃ prāmāṇyaṃ doṣāttu, kadācidapanīyate /
vedavākyaṃ ca bodhakatvena vādiprativādisammatam /
anyathā phalavyabhicāro 'pi tatra(sya) na syāt /
vākye ca prāmāṇyasyāpavādakā doṣā abodhakatvaviparītabodhakatvādayaḥsarve 'pi vaktṛdoṣanibandhanā eva /
anvayavyatirekābhyāṃ tadavagamāt /
vedavākyaṃ ca nityatvādapauruṣeyatvātpuruṣadoṣanibandhanaiḥ sarvadoṣairvarjitaṃ svata eva prāmāṇyamāpnoti /
prāmāṇye ca niścite sati phalavyabhicārasya sāmagrīvaikalyaṃ vā pratibandhakasadbhāvo vā kāraṇaṃ kalpayiṣyate /
anyathā siddhānanyathāsiddhayorananyathāsiddhasya balavattvāditi /
atraite prayogā bhavanti /
vedaḥ pramāṇaṃ bodhakatve sati viparītabodhakatvātsampratipannavat /
vimato viparītabodhako na bhavati anāptāpraṇītavākyatvātsampratipannavākyavat /
vimato anāptapraṇīto na bhavati apauruṣeyatvādvayomavat /
vimataḥ phalavyabhicāro vaikalyādinibandhano bhava(vitumarha)ti pramāṇasiddhaphalavyabhicāratvāt carakādyuktaphalavyabhicāravaditi /
*5,77*
syādetat /
nityatvameva vedasya kutaḥ /
prāguktasāmānyasiddhipariśeṣābhyāmiti brūmaḥ /
ye tu svayūthyā vedaprāmāṇyamaṅgīkṛtyāpi tannityatāṃ nānumanyante tānprati sūtrasūcitābhiḥ śrutibhistāmupapādayati- virūpeti //
virūpa nityayā vācā ...

2.1.14

NYĀYASUDHĀ:
anena"tasmai nūnamabhidyave vācā virūpa nityayā /
vṛṣṇe codasva suṣyutim'; iti śrutimupādatte /
atra vāco nityatvamucyate /
na vedasya /
tadapi bahukālīnatvaṃ bhaviṣyatītyato"nityayānityayā staumi brahma tatparamaṃ padam'; iti"śrutirvāva nityānityā vāva smṛtayo yāścanyā vācaḥ'; iti śrutimupādatte- nityayeti //
... nityayānityayā sadā /
ityādiśrutibhirvedo nitya ityavagamyate // MAnuv_2,1.13b-d //
NYĀYASUDHĀ:
Vyāsa -(9)
*5,78*
vyākhyānāntaranirāsāya nityayetyetatsadā vidyamānayeti vyākhyātam /
vākyaśeṣe hi bahukālīnā api smṛtīranityapakṣe nikṣipya śrutimeva nityāmāha /
pauruṣeyatāmapi śrutayo 'bhidadhatīti cenna /
āptoktatvasya duravadhāraṇatāyāḥ prāguktatvena pauruṣeyatve prāmāṇyāvadhāraṇānupapattiprasaṅgena durbalatvāt /
prāmāṇyasya svatastvenāpauruṣeyatve 'pi kāraṇābhāvātprāmāṇyaṃ na syāditi prasaṅgasyābhāsatvāt /
prabalaśrutyanusāreṇa tattatpuruṣapravartitatvameva tāsāmartho 'vagantavyaḥ /
tathāca"ṛcaḥ sāmāni jajñire'"ṛgveda evāgnerajayata'; ityādyupapannaṃ bhavati /
na hyekaṃ vākyamanekakartṛkamapi sambhavati /
sambhavati tvanekapravartitamiti /
*5,81*
yadapi pipīlikālipivadabuddhipūrvakatvādaprāmāṇyaṃ śruteriti, tannirākaroti- pipīliketi //
pipīlikālipiścāpi pramāṇamavirodhataḥ
NYĀYASUDHĀ:
co yasmādityarthe /
bodhakatvasamuccaye vā /
tasmāt dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvādasadanumānamiti śeṣaḥ /
na kevalaṃ śrutiḥ kintu pipīlikālipirapītyaperarthaḥ /
aprāmāṇyaṃ khalu pipīlikāliperabodhakatvena vā syādviparītabodhakatvena vā /
nādyaḥ /
anubhavaviruddhatvāt /
anyathā puruṣaliperapyabodhakatvaṃ syāt /
tathāca tadvaiyarthyamāpadyeta /
api caivaṃ satyākāśādikamevodāhriyeta tatkiṃ pipīlikālipigaveṣaṇayā /
na dvitīyaḥ /
taddhi balavatpramāṇavirodhataḥ kalpanīyamanyathātiprasaṅgāt /
naca pipīlikālipibodhite 'rthe pramāṇavirodho 'sti /
ataḥ kathamasāvapramāṇaṃ syāt /
syādetat /
lipistāvanna pramāṇaṃ pṛthak /
anupramāṇatritvābhyupagamāt /
naca pratyakṣāgamayorantarbhavati /
atallakṣaṇatvāt /
ato 'numānameveti vācyam /
tacca lekhakabuddhisthaśabdaviṣayaṃ vā tadavabuddhārthaviṣayaṃ vā syāt /
na caitatpipīlikālipau sambhavati /
pramāṇabādhitatvāttatkathamasau pramāṇamiti /
maivam /
tathā satyeḍamūkaliperapyaprāmāṇyaprasaṅgāt /
bhavatu sāpramāṇamitarā tvanumānamiti cenna /
eḍamūkaliperapi sāṃvyāvahārikatvadarśanāt /
kiñcetaratrāpyanumāne kimeḍamūkavyāvṛttyarthaṃ kimapi viśeṣaṇamupādeyamuta neti vācyam /
nādyaḥ /
sandigdhāsiddhiprasaṅgāt /
nirṇītalekhakaiva lipiranumānamiti cenna /
anirṇītalekhakāyā api sāṃvyāvahārikatvāt /
na dvitīyaḥ /
eḍamūkalipāvanaikāntyāt /
atha mūlalekhakabuddhisthaśabdārthānumāne na ko 'pi doṣa iti matam /
tadapi na /
pipīlikālipāvanaikāntyāt /
tadvayāvartane ca sandigdhāsiddheḥ /
nahi pipīlikālipeḥ puruṣaliperasti kaścidviśeṣo yena neyaṃ pipīlikālipiriti niścinuyāt /
tasmātpuruṣalipirapi padamiva padārthasya varṇānāṃ smaraṇahetureṣyavyā /
tatsamaṃ pipīlikālipāvapi /
smṛteśca pramitatvaṃ vakṣyāmaḥ /
*5,85*
nanu pramātve 'pi smṛterna taddhetumātrasya prāmāṇyam /
pramātrādīnāmapi tatprasaṅgāt /
kintu sādhakatamasyaiva /
tacca mana eveti siddhāntaḥ /
lipidarśanādikaṃ tu saṃskāro dvedhābhidhasahakārisampādanenaiva caritārthamiti kathaṃ tasya prāmāṇyam /
maivam /
arthasannikarṣalakṣaṇāvāntaravyāpārasahitaṃ hīndriyaṃ pratyakṣaṃ nendriyamātram /
manasaśca smaraṇodaye saṃskārodbodha evārthasannikarṣaḥ /
tathāca cakṣuṣa ivārthopasarpaṇatatsaṃyogasahitasya prāmāṇyamevaṃ lipidarśanatadudbuddhasaṃskārasahitasyaiva manasa iti kathaṃ na lipeḥ prāmāṇyam /
kevalāyāstu nāstīti cet /
śruterapi tannāṅgīkriyata eveti /
nanvatra pramāṇaśabdo bhāvasādhano vā syātkāraṇasādhano vā /
ādye pipīlikālipiḥ pramāṇamiti sāmānādhikaraṇyaṃ na syāt /
dvitīye tu pramāṇīti bhavitavyam /
kathaṃ vedāḥ pramāṇaṃ smṛtiḥ pramāṇamiti /
pramāṇamiti sāmānyenoddiśya vedāditvavidhānāt /
anyathā tatrāpi daurghaṭyameveti /
maivam /
bhāvasādhanatvābhyupagamāt /
sāmānādhikaraṇyaṃ tu bhāktamiti /
*5,89*
nanu ca śruteḥ samyaganubhavasādhanatvena prāmāṇyamiṣyaṃ natu smārakatvena /
tathāca na śrutiḥ samyaganubhavasādhanabuddhipūrvakatvātpipīlikālipivadityanumāsyata ityata āha- yatheti //
yathā drauṇerulūkena kṛtamapyāsa bodhakam

2.1.15

aviruddhaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
yathābuddhipūrvakamapyekenolūkena kṛtamanekakākanāśanamaśvatthāmno 'hameka evānekānvadhiṣyāmītyasyārthasya bodhakaṃ samyaganubhavaṃ prati sādhanaṃ jātam /
tathā śrutirabuddhipūrvāpi samyaganubhavasādhanam /
etaduktaṃ bhavati /
abuddhipūrvakatvaṃ kimanāditvaṃ vivakṣitam, sāditve 'pi buddhijanyatvābhāvo vā pratipādyātharbuddhipūrvakatvābhāvo vānenaitadevaṃ pratipādayiṣyāmītyabhisandhipūrvakatāvaidhuryaṃ vā /
nādyaḥ /
pipīlikālipāvabhāvāt /
gaganameva dṛṣṭānto bhaviṣyatīti cet /
tathāpi śruteranāditvasya pareṇānaṅgīkṛtatvenāsiddheḥ /
na dvitīyaḥ /
utpadyamānaṃ buddhijanyameveti mayāṅgīkṛtatvāt /
na tṛtīyacaturthau /
ulūkakṛtavyāpāre vyabhicārāditi /
yadyapi pratyakṣe vyabhicāro 'tra vaktuṃ śakyate /
tathāpi jñātakāraṇasajatīyatvena śakyaparihāro 'sāviti noditaḥ /
anumānamātre suvaco 'pi cetanavyāpāraviṣayasya tathābhūta eva śākune pradarśayitumucita iti na pradarśitaḥ /
nanu śākunamarthavisaṃvādyapi dṛśyate /
satyam /
yattu pramāṇāviruddhaṃ tadvayabhicārasthalaṃ bhaviṣyatīti bhāvenoktam- aviruddhamiti //
śākunamātre vyabhicārasya darśayituṃ śakyatve 'pyāgamikatvena visaṃvādānarhatayedamudāhṛtam /
nanvāseti katham /
asterbhūrityasya nityatvāt /
vibhaktipratirūpakaṃ cāvyayaṃ bhavatīti vacanādavyayametaditi na doṣaḥ /
vibhaktipratirūpakamityucyate /
nacaivaṃ vibhaktirasti /
na nāsti /
āmantānuprayogasya vidyamānatvāt /
*5,96*
nanvevaṃ tarhi prayujyate /
śrutirna samyaganubhavasādhanaṃ śabdatve satyabuddhipūrvakatvāditi /
yadvā śrutirnāgamo 'buddhipūrvakatvāditi /
abuddhipūrvakatvaṃ ca vivakṣitārthatattvajñānapūrvakatvābhāvaḥ /
ādya(syāpi)sya pipīlikālipāvapraveśe 'pyunmattavākyaṃ dṛṣṭānto bhaviṣyati /
na conmattavākyamapi pramāṇaṃ pramāṇaviruddhatvādityata āha- viruddhaṃ tviti //
... viruddhaṃ tu virodhādeva bādhitam
NYĀYASUDHĀ:
pramāṇaviruddhaṃ yadunmattavākyaṃ tat pramāṇavirodhādeva bādhitamayathārthamiti yāvat /
na tūktahetubhyāmiti /
sopādhikatāmanenācaṣṭe /
ata evāptāpraṇītavākyatvaheturapyapāstaḥ /
ayamabhisandhiḥ /
na tāvatsamyaganubhavasādhanatvābhāvo jñānasādhanatvābhāvena /
jñānasādhanatvasyobhayasiddhatvāt /
nāpi smṛtisādhanatvena /
ananubhūtaviṣayatvasammateḥ /
tato viparītabodhakatvenaiveti vācyam /
evaṃ dvitīyaprayoge 'pi na tāvadanāgamatvamaśabdatvena /
śabdatvasyobhayasammatatvāt /
tasmādayathāthartveneti vaktavyam /
evaṃ tṛtīyaprayoge 'pi sādhyaniṣkaṣarḥ kartavyaḥ /
tathāca tatra pramāṇabādhitatvamupādhiḥ /
yadvānubhavasādhanatvāvacchinne prathamasādhye, vākyatvāvacchinne dvitīyasādhye bodhakatvāvacchinne tṛtīye cāyamupādhiriti /
nanvasyopādheryadayathārthaṃ tatpramāṇaviruddhamiti sādhyavyāpakatve 'pi sādhanāvyāpakatvaṃ kathamityata āha- virodheti //
virodhādarśanāt ...
NYĀYASUDHĀ:
pakṣīkṛtāyāṃ śrutāvuktasādhanasadbhāve 'pi pramāṇavirodhasyādaśarnāt /
sādhanāvyāpakatvamiti śeṣaḥ /
atra virodhābhāvāditi vaktavye 'darśanādityuktaṃ virodhābhāvasādhanārthamiti draṣṭavyam /
*5,100*
kimato yadyevaṃ pramāṇaviruddhatvamupādhiriti cet /
upādheḥ pratipakṣonnāyakatvasya vakṣyamāṇatvenānumānānāṃ satpratipakṣatvamityāśayenāha- tasmāditi //
... tasmād vedaprāmāṇyamiṣyate

2.1.16

NYĀYASUDHĀ:
yasmātpramāṇaviruddhatvamayathārthatvasya vyāpakaṃ vyāvṛtaṃ ca pakṣīkṛtādvedāt /
vyāpakanivṛttau vyāpyanivṛttiravaśyambhāvinī /
tasmādvedaprāmāṇyameṣyavyam /
ayamatra prayogaḥ /
vedo nāyathārthaḥ pramāṇāviruddhatvātpratyakṣavat /
yadvā vedo yathārtho bodhakatve sati pramāṇāviruddhatvātpratyakṣavat /
evaṃ vedaḥ samyaganubhavasādhanamanubhavasādhanatve sati pramāṇaviruddhatvātpratyakṣavat /
veda āgamo vākyatve sati pramāṇāviruddhatvātsampratipannavaditi /
evaṃ vākyatvāvacchinne sādhye 'nāptapraṇītatvamupādhistadviparyayeṇa ca pratipakṣo 'bhidheya iti /
*5,103*
astvevaṃ vedaprāmāṇyam /
pañcarātrādismṛtīnāṃ tu katham /
nahi tā apyapauruṣeyāḥ /
yena prāmāṇyamavadhārya phalavyabhicāramanyathā neṣyāma ityata āha- tanmūlatvāditi //
tanmūlatvāt smṛtīnāṃ ca ...
NYĀYASUDHĀ:
prāmāṇyamiṣyata iti sambandhaḥ /
yadyapi bhagavadracitānāṃ vedā(dar)thamupalabhya racitatvaṃ vedamūlatvaṃ nāsti /
tasya svataḥ sarvajñatvam /
tathāpi tamanusṛtya racitatvaṃ tanmūlatvamiha vivakṣitamiti noktadoṣaḥ /
ayamatra prayogaḥ /
pañcarātrādismṛtiḥ pramāṇaṃ pramāṇamūlatvātpramāṇasaṃvāditvātsampratipannavaditi /
yadvā vimataṃ pramāṇaṃ vedasaṃvāditvātparābhyupagatārhiṃsādivākyavat /
āptavākyatvamupādhiriti cet (na) /
pratyakṣādau sādhyāvyāpanāt /
vākyatvāvacchinnasādhyavyāpakatvādadoṣa iti cenna /
tathāpi vedetaravākyatvāvacchinnasādhanenopādheḥ pakṣe sādhanasaulabhyāt /
sati caivaṃ smṛtīnāṃ prāmāṇye tadbalena phalavyabhicāro 'pyanyathayitavya iti /
nanu coktārthaviruddhavādīnyapi smṛtītihāsapurāṇānyupalabhyante /
teṣāṃ prāmāṇyasādhane ca bahuviplavaḥ syādityata āha- virodha iti //
... virodho yatra na kvacit
NYĀYASUDHĀ:
pūrveṇaivānvayaḥ /
yāsāṃ smṛtīnāṃ sarvathā pramāṇavirodho nāsti tāsāmeva pakṣīkaraṇānna kaściddoṣa ityāśayaḥ /
nanvevaṃ sati vedamūlatvopanyāso vyarthaḥ /
jñānajanakānāmavaśyāṅgīkaraṇīyena virodhābhāvenaiva prāmāṇyasiddheriti cenna /
phalavyabhicāralakṣaṇavirodhadarśanenāsiddhiprasaṅgāt /
prāmāṇyena tadapanayane cetaretarāśrayatvāpātāt /
vedamūlatvena tu prāmāṇye siddhe na ko 'pi doṣa iti /
*5,107*
aprāmāṇyaprayojakasya pramāṇavirodhasyābhāvānna śrutismṛtyoraprāmāṇyamityuktam /
tadayuktam /
śrutyādyukta(sya) īśvarasārvajñāderīśvaro na sarvajñaḥ puruṣatvāt /
yajñadattavat /
ityādyanumānaviruddhatvādityata āha- virodho 'pīti //
virodho 'pi sa evoktaḥ pratyakṣeṇāgamena vā

2.1.17

*5,108f.*
NYĀYASUDHĀ:
prakṛtasambandhārtho 'piśabdaḥ /
yacchabdo 'dhyāhāryaḥ /
virodhādeva bādhitamityaprāmāṇyaprayojakatayokto virodho 'pi sa eva yaḥ pratyakṣeṇāgamena vā syāt /
na punaranumānena /
ayamabhisandhiḥ /
aprāmāṇyaprayojakatayā yadasmābhirabhihitaṃ tatpakṣe 'pyupapādayituṃ khalu parasyāyaṃ prayatnaḥ /
asmābhiśca pratyakṣāgamavirodha eva tathābhipreto nānumānavirodhaḥ /
tathāca pakṣe tadvyutpādanaṃ prakṛtāsaṅgatameva /
svatantrānumānavirodhaṃ tūttaratra nirākariṣyati sūtrakṛditi /
nanu pramāṇavirodha evāprāmāṇye prayojako 'stu kiṃ pratyakṣeṇāgamena veti viśeṣaṇena /
tathā coktanumānavirīdhādvedāderaprāmāṇyamiti /
maivam /
vakṣyāmo hyatra brahmādivastuṣu pramāṇaṃ veda evaika iti vaidike 'rthe 'numānasyānavakāśam /
yatra ca yasyāpraveśo na tasya tadbādhakam /
nahi nayanaṃ sparśāpabādhanasyeṣye /
tathāca kathamanumānaṃ vedā(dyar)thabādhakena tadaprāmāṇye prayojakaṃ syāt /
prakṛtaṃ ca vedādikameveti /
*5,109*
nanvevaṃ (sati) tarhi vedārthamīmāṃsā nārambhaṇīyā syāt mīmāṃsāyā yuktyanusandhānātmakatavādityata āha- āgameneti //
āgamenāgamasyaiva virodhe yuktiriṣyate
NYĀYASUDHĀ:
evaśabdo virodha ityataḥ paro draṣṭavyaḥ /
nirṇayārthamiti śeṣaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
anumānaṃ hi dharmyādipramitimapekṣate /
naca dharmyādirūpaṃ brahmādikaṃ vedādṛte siddhayatīti tadanapekṣāyāmāśrayāsiddhayādikam, apekṣāyāṃ tu virodhino dharmyādigrāhakavirodha ityevaṃ vaidike 'rthe 'numānasyānavakāśo 'bhidhistitaḥ /
mīmāṃsāyāṃ tu kvacidāgamasyāgamāntareṇa virodha evārthanirṇayārthaṃ yuktirupādīyate /
sā khalvanyatarāgama(prāmāṇya)mupodbalayantya(ntyā)nyatarāgamabādhayā 'rthanirṇayāya prabhavati /
anyatarāgamasiddhadharmyādyāśrayaṇenā(yeṇa)śrayāsiddhayādyanavakāśāt /
anyatarāgamasya dharmyādigrāhakatvābhāvenāprabalasya, āgamasūcitayopapattestato durbalasya, akiñcitkaratvāt /
tadevamevaṃvidhopapatterāgamike 'pyarthe sāvakāśatvādupapannā mīmāṃseti /
*5,110*
api ca pratyakṣāgamavirodho 'pi na svarūpeṇāprāmāṇyaṃ prayojayati /
kintu tayorupajīvyatvādinā prābalye satyeva durbalayoḥ svayaṃ bādhitatvena samabalayoḥ pratibandhamātrahetutvenāprāmāṇyaniścayānupapatteḥ /
upajīvyādivirodhena cāprāmāṇyaṃ bhavadvedasya na sarvathāyathārthatvalakṣaṇam /
kinnāma pratītārthapracyāvanamātram /
apauruṣeyatayā nirdoṣasya sarvathāprāmāṇyānupapatteḥ /
tathācānyārthakalpanāvaśyaṃ kāryetyāśayavānāha- upajīvyeti /
upajīvyavirodhe tu vedasyānyārthakalpanā

2.1.18

NYĀYASUDHĀ:
upalakṣaṇametat /
niravakāśatvādikamapi grāhyam /
bhavatvevaṃ tataḥ kim /
vedopajīvyatvādikaṃ ca pratyakṣāgamayoreva prāyeṇa sambhavati /
yuktestu kvacideva /
puruṣatvādiyuktestu nāstyeva /
ataśca na tadvirodhena vedasyāprāmāṇyaṃ mantavyamityāśayenāha- pratyakṣamiti //
*5,111*
pratyakṣamupajīvyaṃ syāt prāyo yuktirapi kvacit /
āgamaikapramāṇeṣu tasyaiva hyupajīvyatā

2.1.19

NYĀYASUDHĀ:
vedasyetyanuvartate /
syādityataḥ paramitiśabdo 'dhyāhāryaḥ tattvamasītyādivedasya pratyakṣamupajīvyam /
yuktirapi kvacidvedasyopajīvyeti sambandhaḥ /
yathā"prāṇā vā aṇavaḥ'; ityādeḥ /
āgamaikapramāṇakeṣu viṣṇvādiviṣayeṣu pravartamānaṃ"janito 'ta viṣṇoḥ'; ityādivedaṃ prati niraniṣyo niravadya ityādestasya vedo(dasyo)pajīvyatetyarthaḥ /
evaṃ niravakāśatvādikamapi pratyakṣāgamayoreva prāyeṇa sambhavati yuktestu kvacideva /
tacca na prakṛtayukterityapi draṣṭavyam /
*5,115*
āgamayoḥ parasparavirodhe satyanyatarāgamāśrayeṇa yukteranupraveśopapatteryuktā mīmāṃsetyuktam /
tadanupapannam /
asārvatrikatvāt /
nahi sarvatrāgamayoḥ parasparavirodha eva mīmāṃsāvatāryata ityata āha- yukta iti //
yukto 'yuktaśca yadyartha āgamasya pratīyate /
syāt tatra yukta evārtho ... // MAnuv_2,1.19a-c //
NYĀYASUDHĀ:
tatra tarhyayamabhisandhiḥ /
satyametatkvacidevāyaṃ nyāya iti /
tathāpi yatra naivaṃ tatraikasyaivāgamasyānekārthapratītau yuktyanusāriṇamarthamupādāya tadanuguṇatadviruddhārthaparityāgaḥ kriyata iti noktaniyamabhaṅgaḥ /
kevalayuktervaidike 'rthe 'nupraveśasyānaṅgīkṛtatvāt /
nāpi mīmāṃsānupapattiḥ /
anyataravaidikārthānusāriṇyā yukteraṅgīkṛtatvāditi /
*5,116*
prāk puruṣatvādiyuktivirodhenāgamasyāprāmāṇyaṃ na vācyamityuktam /
idānīṃ tu yuktirevāsau pratyakṣāgamavirodhenāpramāṇam /
tasyāstadujīvitvena tato durbalatvādityāśayavānāha- yuktiśceti //
... yuktiśca trividhā matā

2.1.20

NYĀYASUDHĀ:
yadvā yatsiddhavatkṛtya tatra mīmāṃsārambhānupapattiḥ parihṛtā tadidānīṃ darśayitumāha- yuktiśceti //
caśabdaḥ prakṛtānusandhānārthaḥ /
kathaṃ traividhyamityata āha- vyāptiriti //
vyāptiḥ pratyakṣatā yasyā yuktigā'gamagā tathā
NYĀYASUDHĀ:
yasyā yukteḥ sādhyena vyāptiḥ pratyakṣagā pratyakṣāvagatā saikā /
yuktigā yuktyavagatā yasyā vyāptiḥ sā dvitīyā /
tathā'gamagā āgamāvagatā yasyā vyāptiḥ sā tṛtīyeti /
evaṃ trividheti yojyam /
upalakṣaṇaṃ caitat /
dhar(mār)myādigrāhakabhedenāpi traividhyaṃ draṣṭavyam /
etacca spaṣṭayiṣyāmaḥ /
*5,117*
evaṃ tarhi yā yuktimūlā yuktiḥ sā nāgamādyupajīvinīti tasya bādhikā /
tadabādhyā ca bhavatvityata āha- pratyakṣeti //
*5,118*
pratyakṣāgamamūlā tu yuktistatra balīyasī

2.1.21

NYĀYASUDHĀ:
tatra tāsu trividhāsu yuktiṣu /
pratyakṣāgamūleti /
pratyakṣamūlā'gamamūlā cetyarthaḥ /
yuktimūlāpi hi yuktirantataḥ pratyakṣāgamamūlaiva(dra)eṣyavyā /
anyathā tanmūlayuktenirrmūlatvamanavasthā vā'padyeta /
tathāca pratyakṣādyapekṣatvena sāmye 'pi bahusaṃvidhānānapekṣayoḥ pratyakṣāgamamūlayoryuktyoḥ prabalatvaṃ tadapekṣāyāstu yuktimūlāyā durbalatvaṃ yuktameva /
tathāca prabalayor(yuktyor)yadedṛśī daśā tadā kā (vārtā) durbalāyā yukterāgamabādhanādāviti /
*5,119*
tadevamaprāmāṇye pramāṇavirodhasyaiva prayojakatvācchatyādeśca pratyakṣāgamavirodhābhāvāt /
anumānavirodhasyāprayojakatvānnāprāmāṇyam /
kinnāma bodhakatvena svata eva prāmāṇyamityupapāditam /
tadetatpramāṇāpramāṇavivekamaviduṣāṃ duravadhāraṇamityuddeśalakṣaṇavibhāgaparīkṣābhistannirūpaṇārthamuttaro granthasandarbhaḥ /
naca sāṃvyāvahārikatvātpramāṇādeḥ kiṃ tannirūpaṇeneti vācyam /
tathāpi svarūpasaṅkhayāviṣayaphalagocarāṇāṃ vādivivādānāṃ vidyamānatvena nirūpaṇārhatvāt /
yadyapyeṣo 'rthastarkaśāstrasya viṣayo na mīmāṃsāśāstrasya /
tathāpi śiṣyahitaiṣiṇā bhāṣyakṛtā prasaṅgāgato nirūpyate /
yathā pūvarmīmāṃsābhāṣyakāreṇetyadoṣaḥ /
ata eva pramāṇalakṣaṇādau nirūpitasyārthasya punaratra nirūpaṇaṃ na doṣāya /
ekīkṛtya nirūpaṇasyāpi śiṣyahitārthatvāt /
*5,121*
tatra nirdhārita(nirjñāta)svarūpasyaiva saṅkhayādijijñāsā /
lakṣaṇaṃ ca tannirdhāraṇopāyaḥ /
naca sāmānyalakṣaṇena vinā viśeṣalakṣaṇā(syā)vasara ityataḥ pramāṇasāmānyalakṣaṇaṃ prathamaṃ tāvadāha- yāthārthyameveti //
yāthārthyameva mānatvaṃ ...
*5,122*
NYĀYASUDHĀ:
atra kaścidāha /
kimarthaṃ lakṣaṇamucyate /
kiṃ sajātīyavijātīyavyavacchinnalakṣyapratītyartham /
uta pramāṇatvādipratītaye taccihnopadarśanamidam /
uta pramāṇādiśabdapravṛttinimittāvadhāraṇārtham /
anyasmai kasmaicitprayojanāya vā /
*5,124*
nādyaḥ /
tasyā eva duravadhāraṇatvāt /
tathā hi /
kiṃ sajātīyeti pramāṇatvena (sajātīyatvaṃ) vivakṣitaṃ rūpāntareṇa vā /
nādyaḥ /
svavyavacchedāvadheḥ sajātīyādavyāvṛttatvena vyavacchedakatvānupapattyā vyāvṛttisvīkāreṇā(ca)vyāpakatvāt /
nāpi dvitīyaḥ /
vijātīyapadopadānavaiyarthyāt /
asti hi prameya(tvādinā)sarvasājātyam /
atha jñānatvena viśeṣeṇa sājātyaṃ vivakṣitvedamucyate /
tarhi lakṣyasyāpi jñānatvādinā sājātyādvayavacchedyakoṭipraviṣyatayā saṅgrāhyābhāvaprasaṅgaḥ /
lakṣyasya yajjñānatvādibhiḥ sajātīyaṃ tadvayavacchedyam /
naca lakṣyasya lakṣyaṃ sajātīyam /
ṣaṣṭhayarthasya sambandhasya bhede vyavasthitatvāditi cet /
evaṃ tarhi lakṣyāpekṣayā bhinnādvayavaccheda ityevocyatāṃ kṛtaṃ jñānatvādinā sājātyena prakṛtānupayoginā varṇitena /
yadā ca lakṣyādanyatva pareṣāmavagataṃ tadā parebhyo 'nyatvamapi lakṣyasyārthādavagamyata iti siddhamagrato lakṣaṇaprayojanamiti vaiyarthyameva syāllakṣaṇākhyānasya /
*5,125*
api ca na tāvadanena lakṣaṇenānavagatenaiva vyavacchinnapratītisambhavaḥ /
atiprasaṅgāt /
nāpi jñātena /
duravadhāraṇatvāt /
na tāvallakṣaṇaṃ pratyakṣam /
nirdoṣākṣodbhavatvāderapratyakṣaviśeṣaṇatvam /
nāpi kāryeṇa liṅgena tadanupapattyā vā tadavagamaḥ /
tābhyāṃ sāmānyataḥ kāraṇamātrākṣepeṇa kāraṇagatānugatarūpāsiddhāvekarūpalakṣaṇāsiddheḥ /
kāryasyaikajātyādekajātīyakāraṇasiddhiriti cet /
tarhi kāryagataikajātyasya pūrvamavaśyaṃ pratyetavyatvāṅgīkāre(ṇa) tata eva sajātīyavijātīyavyavacchedaprati(doṣa)pattirastu /
kṛtamanayā pāramparyakusṛṣṭayā /
nanvetāvatāpi na prakṛtalakṣaṇakhaṇḍanaṃ (saṃ)bhavati /
avyāpterativyāptervānudbhāvanāditi cet /
maivam /
prathamabhāvitayāvaśyābhyupeyatayā laghorupāyātsādhyasiddhau sambhavatyāṃ caramabhāvitayā avaśyānuṣṭheyatvābhāvena gurāvupāye pravartamānasya tavaivedaṃ (dūṣaro)doṣodbhāvanam /
pradīpe pradīpaṃ prajvālya tamonirāsāya yatamānasyaiva puṃsaḥ /
nahi tatra kaściddīpadoṣaḥ /
kintu tathākārī puruṣa eva paryanuyojyaḥ /
sarvasādhanasādhāraṇo vāyaṃ doṣaḥ /
yatsambhavadevaṃvidhalaghūpāyatvaṃ nāma svarūpāsiddhiriva sarvapramāṇānām /
tasmānmā nāma bhūdativyāptyādidoṣaḥ /
sāmānyadoṣādeva duṣyaṃ lakṣaṇamiti /
*5,132*
etena dvitīyo 'pi nirastaḥ /
pramāṇatvādyavagamamantareṇa tadavagamānupapattestadavagamāyāsya pratītāvanyonyāśrayaprasaṅgaḥ /
astu vānyadapi lakṣaṇe kiñcilliṅgam /
tathāpi tadeva lakṣyāvinābhūtatayā lakṣaṇamupanyasyatāṃ sannihitapratipattikatvāt /
na tadavaśyaṃ vyāpakaṃ vaktavyam /
liṅgatvasya vyāpyatvenaivopapatteriti cenna, yatra liṅgamavyāpakatvānnāsti tatra lakṣaṇasya pramāṇābhāvātpratyetumaśakyatvena kathaṃ tataḥ prāmāṇyādyavagamaḥ /
yadā ca kvacillakṣyajātīya eva pramāṇābhāvāllakṣaṇama(syā)navadhāraṇīyatayā lakṣyavyāpakatānavagame 'pi lakṣaṇam /
tadā kimaparāddhaṃ liṅgāntareṇāvyāpakena /
atha yatra tallakṣaṇe liṅgaṃ nāsti tatra liṅgāntarātpratyetavyam /
tathāpi (tāvevā)te evāstāṃ lakṣye liṅgam /
kiṃ lakṣaṇānumānapūrvakaṃ tadanumānakalpanayā /
atha tathā(vidhaṃ)liṅgadvayaṃ yattatpratyekamavyāpakatayā na lakṣaṇam /
tadanumitaṃ tu tathātvāllakṣaṇamiti cenna /
lakṣyānumānasya lakṣaṇaprayojanasyobhābhyāmeva siddheḥ kṛtaṃ vyāpakena tena /
*5,135*
nāpi tṛtīyaḥ /
sa hyevaṃrūpaḥ yadyathārthaṃ tatpramāṇamiti vyavahartavyamiti /
ayamanupapannaḥ /
sarvatra lakṣaṇasya jñātumaśakyatvāt /
pramāṇatvādinā tadavagame tadevāstu vyavahāraniyamanidānam /
avyavahitapratipattikatvādityāveditam /
*5,136*
ata eva na caturthaḥ /
kalpanāgauravadoṣaścādhikaḥ /
*5,137*
(nāpi) na pañcamaḥ /
tādṛśasya darśayitumaśakyatvāditi /
atrocyate /
astu tāvatsajātīyavijātīyavyavacchinnalakṣyapratītyarthaṃ lakṣaṇamiti pakṣaḥ /
sāsnādimāngauriti viditalakṣaṇasambandho hi yaṃ piṇḍaṃ sāsnādimantaṃ paśyati taṃ nāyamaśvādirnāpi ghaṭādiriti pratipādyate /
nanu vyavacchedo 'nyonyābhāvo bheda ityanarthāntaram /
bhedaśca vastusvarūpameva /
tathāca lakṣyasvarūpapratipattireva tatpratipattiriti kṛtaṃ lakṣaṇena /
atha lakṣyapratītinirapekṣameva lakṣaṇena vyavacchedo bodhyata iti matam /
tanna /
nirāśrayasya tasya bodha(darśa)yitumaśakyatvāditi /
satyaṃ svarūpa(vastu)pratītireva bhedapratītiriti /
tathāpi pratiyogiviśeṣaghaṭitatadavagamāya lakṣaṇasyopayogaḥ /
asaṅkīrṇatayā gopiṇḍaṃ paśyannapi hi na tāvadayaṃ nāśvo na ghaṭa iti pratyeti yāvallakṣaṇaṃ nāvagacchati /
sāsnādimatvaṃ tadā pratītamiti cenna /
sāsnādimān gaurityevamavagamasya vivakṣitatvāt /

ata eva sajātīyetyādiviśeṣaṇopādānam /
*5,139*
yadatroktaṃ kiṃ sajātīyetyādi /
tadasat /
pauruṣeyavacasāṃ puruṣavivakṣādhīnatvena niyantumaśakyatvāt /
lakṣyātiriktaṃ hi
sajātīyavijātīyatayā dvairāśyena vivakṣyate /
yathā yathārthajñānatatsādhanasya pramāṇasya jñānaṃ tatsādhanaṃ ca sajātīyam /
yanna jñānaṃ nāpi tatsādhanaṃ tadvijātīyam /
yathā ca pratyakṣasyānumānādikaṃ sajātīyaṃ, vijātīyaṃ tu ghaṭādikam /
evamanyatrāpi vivektavyamiti /
evaṃ tarhi lakṣyāpekṣayā bhinnādvayavaccheda ityuktaṃ syāditi cet /
ko netyāha /
nahi ko 'pi svasthātmā svasmādeva vyavacchedaṃ lakṣaṇaprayojanamācakṣati(ṣye) /
*5,140*
yadatroktaṃ yadā cetyādi /
tasadaṅgatam /
vastuto yallakṣyādbhinnaṃ tato vyavacchedāvagamārthatvāllakṣaṇasya pratipādakasya yadyapi lakṣyānyatvajñānamalakṣye(vaśyā)pekṣitam tathāpi pratipādyasyātada(tadana)pekṣitam tathāpi pratipādyastada(tadana)pekṣatvānna doṣaḥ /
tasyāpi padārthajñānapūrvakatvādvākyārthajñānasya sajātīyavijātīyapadopāttalakṣyānya(tva)jñānaṃ vinā lakṣyasya alakṣyānyatvajñānaṃ lakṣaṇaprayojanaṃ na siddhayatīti kaścit /
tadanupapannam /
nahi lakṣyānyavyāvṛttirlakṣaṇavākyapratipādyā /
kinnāma tajjñānaṃ lakṣaṇaprayojanatvenocyate /
lakṣaṇavākyārtha eva pratipādyena boddhavyaḥ /
*5,141*
yadapyapi cetyādinā pṛṣṭam /
tatrāvagatameva lakṣaṇaṃ vyāvṛttalakṣyajñānamupajanayatīti vadāmaḥ /
naca tasya duravadhāraṇatā /
yathāyathaṃ pratyakṣādinā tadavadhāraṇāt /
yatra liṅgāttadavagamastatra tata eva lakṣaṇaprayojanasiddhervyarthā parasparākusṛṣṭiriti cenna /
prayojanasadbhāve gauravasyāpyanādaraṇa(pyādaraṇa)sambhavāt /
yathendriyavyāpārānvayavyatirekānuvidhāyitvenākṣodbhavatvamanumāya tena pratyakṣaṃ lakṣyate /
tatrānvarthasaṃjñājñāpanaṃ prayojanam /
evamanyatrāpi draṣṭavyam /
gauravamanuruddhaya prayojanamavadhīryatāmiti cenna /
puruṣābhiprāyāṇāṃ niyantumaśakyatvāt /
garīyāṃśca pratipattau gauravātprameyādhikyalābhaḥ /
prayojanābhāve tu paramparākusṛṣṭiriti cenna /
prayojanasadbhāve gauravasyāpyanādaraṇa(pyādaraṇa)sambhavāt /
yathendriyavyāpārānvayavyatirekānuvidhāyitvenākṣodbhavatvamanumāyatena pratyakṣaṃ lakṣyate /
tatrānvarthasaṃjñājñāpanaṃ prayojanam /
evamanyatrāpi draṣṭavyam /
gauravamanuruddhaya prayojanamavadhīryatāmiti cenna /
puruṣābhiprāyāṇāṃ niyantumaśakyatvāt /
garīyāṃśca pratipattau gauravātprameyādhikyalābhaḥ /
prayojanābhāve tu paramparākusṛṣṭiranādaraṇīyaiveti tadīyadoṣatāvyutpādanaṃ nāsmākamaniṣyam /
etena dvitīyatṛtīyacaturthā api samāhitā veditavyāḥ /
lakṣaṇāvadhāraṇopāyasyoktatvāt /
gauravasya ca samāhitatvāt /
*5,144*
nanu tathāpi kiṃ tattvam /
yathāyathaṃ catuṣyayamapi /
tathāhi /
kvacillakṣyātiriktaṃ lakṣaṇaṃ bhavati /
yathā gandhavatī pṛthivīti /
kvacillakṣyānatiriktam /
yathā pṛthivītvavatī pṛthivī, yathārthaṃ pramāṇamityādi /
tatrādyaṃ lakṣyasvarūpapratipattikāraṇaṃ bhavat tasyānvayo vyavacchedatacchabdavyavahartavyate ca pratipādayati /
dvitīyantu pravṛttinimittaṃ bhavadvayavahāramātrakāraṇaṃ bhavati /
tatra siddhāṃśena pakṣīkaraṇamasiddhāṃśena sādhyatvaṃ svayamūhanīyam /
*5,147*
nanu lakṣaṇaṃ vyāvṛttaṃ vyāvartayatyutāvyāvṛttam /
ādye svavyāvṛttirlakṣaṇāntarādhīnā na vā /
na prathamaḥ /
tatrāpi lakṣaṇāpekṣāyāmanavasthāpātāt /
na dvitīyaḥ /
lakṣye'pi tatprasaṅgāt /
ninirmittakāryābhyupagame kādācitkatānupapatteśca /
nāntyaḥ /
atiprasaṅgādeveti /
ucyate /
lakṣaṇamapi vyāvṛttameva vyāvartayati /
tadapi lakṣaṇenaiva /
na caivamanavasthā /
prāṅnirjñāteṣvarthrṣu vyavasthānāt /
yastu kāṣṭhaloṣṭhayitaḥ kañcitpadārthaṃ vā kasyacitkiñcicchabdavācyatvaṃ vā na vetti nāsau lakṣaṇaśāstre'dhikriyate /
kinnāmopadeśādinā viditapadatadarthasaṅgatyādiḥ svatantravyavahārādyarthaṃ lakṣaṇamapekṣata iti /
*5,149*
athāpi syāt /
kimavagataṃ lakṣaṇaṃ phalahetuḥ, kiṃvānavagatam /
na tāvaccaramaḥ /
tadabhidhānavaiyarthyaprasaṅgāt /
abhidhānasya jñānotpādano(payogi)pāyatvāt /
tasya cānavagatasyaiva phalasādhanatvābhyupagamāt /
ādye kimanyasmāttadavagama uta tvadīyāllakṣaṇavākyāt /
yadyanyasmāt /
kṛtamamunā lakṣaṇābhidhānaprayāsena /
abhidhānasya jñānotpādātiriktaprayojanābhāvāt /
tasyānyata eva siddheḥ /
antye kimidaṃ tvadabhidhānamāptopadeśatayā lakṣaṇaṃ bodhayatyuta liṅgādibhāvena /
na tāvaccaramaḥ /
tvadvacanalakṣaṇāvinābhāvāderdarśayitumaśakyatvāt /
nāpi prathamaḥ /
paraṃ prati bhavatyāptatvasiddheḥ /
siddhau hi pratijñāmātrādeva sādhyasiddherhetva(tvādya)bhidhānamanarthakaṃ syāt /
nanu prativādinaṃ prati lakṣaṇābhidhānaṃ nārthavat /
tena vādyāptabhāvānaṅgīkārāt /
kintu śiṣyārthaṃ lakṣaṇamucyate śāstre /
sa hi sarvasya śāstrasya kartāramāptameva manyate /
tasmācchiṣyaṃ pratyāptavacanatayaiva lakṣaṇavākyamartaṃ pratipādayiṣyatīti /
maivam /
yadi na prativādinaṃ prati śāstraṃ kintu śiṣyaṃ prati tadā pratijñāmātrādevāptavacanācchiṣyasyārthaniścayopapatterhetvādyabhidhānamanarthakatāmāpannaṃ śāstre /
atha bhavatu prativādinamapi prati (tacchā)śāstravākyaṃ yatra hetvādyupāttam, lakṣaṇavākyaṃ tu śiṣyameva prati prayojakaṃ pratipannaśāstrakārāptabhāvamiti manyase /
tadapyanupapannam /
śāstrāntarasādhyatvādasyārthasya /
asti hi samayagrāhakaṃ śāstraṃ munibhiḥ praṇītaṃ nāmaliṅgānuśāsanavyākaraṇādīti /
*5,149f.*
atra brūmaḥ /
uktaṃ hyetadavagatameva lakṣaṇaṃ phalaheturiti /
tadavagamaśca yathāyathaṃ pratyakṣādipramāṇādityapi /
naca yathārthaṃ pramāṇamiti sāsnādimāngauriti vākyasya lakṣaṇaṃ pratipādyamabhyupagacchāmaḥ /
yenānyataḥ siddhatvāttasyedamanarthakaṃ syāt /
kintu yo lakṣaṇamanyato jānāti, na jānāti ca vyavahāranidānatvādinā, taṃ prati tadavabodhāyedaṃ vākyam /
tathāhi /
ayaṃ gaurityādyupadeśādinaikasyāṃ vyaktau gośabdārthatayāvagatāyāṃ kimiyameva vyaktiḥ (evam) utānyāpīti jijñāsamānaṃ pratyanyatrāpi gośabdārthatāṃ vijijñāpayipuruṣadeśāderānantyādinā kartumaśakyatavādidaṃ vyāptiviṣayaṃ vākyamāha"yaḥ sāsnādimānsa gośabdārthaḥ'; iti /
idaṃ ca nāptopadeśatayaiva vyāptibodhakam /
api tu prayogāntaravatpratītāyā vyāpteḥ smārakatvena /
apratītāyāstu tadeva jijñāsājananadvāreṇa pramotpādakatvenopayujyate /
smṛtavyāptiśca yāṃ yāṃ vyaktiṃ sāsnādimatīmavalokayati /
tāṃ tāṃ gośabdārthatayānuminotīti ko doṣaḥ /
*5,150*

yadvā yaḥ pṛthivīti padaṃ vā vyaktiviśeṣasya tadathartāṃ vāvagacchaṃstatpravṛttinimittaṃ jijñāsate taṃ prati pṛthivītvavatī prathivīti pṛthivītvaṃ pṛthivīśabdapravṛttinimittamucyate /
tatra yasya vaktaryāptatābuddhiḥ sa tāvatā santuṣyati /
aparaṃ prati tvavyāptyādiśūnyatvāditi vākyaśeṣaḥ pravartate /
athavāsti gaurnāmārtha iti viditavato yatra tatra gavi ghaṭādāvaśvādau ca gobuddhau prasaktāyāṃ goḥ svarūpāvadhāraṇamukhenetaravyavacchedaṃ kurvatsāsnādimāneva gaurna tu tadvirahī ghaṭādiraśvādirveti vākyaṃ prayujyate /
idamapi pūvarvadāptatvāvadhāraṇānavadhāraṇābhyāṃ dvayāṃ gatimavalambata iti kimatrānupapannam /
Vyāsa -(10)
*5,155*
nanvatra tāvadevaṃ prayoktavyam /
ayaṃ gotvena vyavahartavyaḥ sāsnādimattvāditi /
tatra kiṃ gaurvyavahārasya viśeṣaṇaṃ gośabdo vā /
ādye yadyasau goviśiṣṭaṃ vyavahāraṃ nājñāsīt tadā kathaṃ purovartivyaktau tasya kartavyatāmanumānādapi jānīyāt /
na hyaviditāgniranumānādagnisambandhaṃ bodhayituṃ śakyaḥ /
athājñāsīttadā jñātajñāpakatvena vyarthamanumānam /
na dvitīyaḥ /
tadā hyayaṃ gośabdābhidheyaḥ sāsnādimattvadityanumānaṃ syāt /
tatra cātiprasaṅgaḥ /
tatra eva jabagaḍadaśādiśabdābhidheyatvamapi sādhyaṃ syāt /
te sāmānyato 'pyarthavattayā na prasiddhāḥ /
naivaṃ gośabda ityasti viśeṣa iti cet /
tathāpi śaśaviṣāṇādiśabdābhidheyatvaṃ sādhyatām /
te 'pyasadviṣayatayaiva prasiddhāḥ /
gaurastītyādiprayogādgośabdo naivamiti cet /
evamapi svastimatītyādiśabdavācyatānumānaṃ gomātre syāt /
atha satyapi gotve tadanyatra tadaprayogānneti cet /
evaṃ tarhi yatra sāsnādimattvaṃ nāsti tatra gośabdaprayogo 'pi nāsti, yatra sāsnādimattvamasti tatra sarvatrāstīti yo jānīte taṃ prati lakṣaṇābhidhānamiti syāt /
sa ca vyavahārāntaravadanvayavyatirekābhyāmeva vācyavācakabhāvamavadhāritavāniti vyarthamanumānamiti /
*5,155f.*
maivam /
ubhayatrāpi doṣābhāvāt /
kevalavyatirekitve hi kathañcidetadabhidhātuṃ yuktam /
upadeśādinā viśeṣaṇena gavā viśeṣitaṃ vyavahāramavagatavo hi tadanyatra tatkartavyatānumānasādhyetyaṅgīkāre ko virodhaḥ syāt /
śabdaviśeṣitavyavahārakartavyatāsādhane 'tiprasaṅgaḥ kiṃ bodhyasya bodhakasya veti vācyam /
nādyaḥ /
tena tadvayāpteranavagatatvāt /
avagatatvācca gośabdavācyatāvyāpteḥ /
na dvitīyaḥ /
tenāpi pūrvaṃ vṛddhavacanādinā tathaiva vyāpteravagatatvāt /
prayogabhāvābhāvābhyāṃ bādhasya nirṇītatvācca /
nahi bodhyo bādhaparicayaśūnya ityetāvatā paricitabādhenāpi bodhakena viparītaṃ bodhanīyam /
vipralambhakatvāpātāt /
tattvanirṇayārthatvācca vādakathānusāriṇaḥ śāstrasyeti /
evaṃ pakṣāntare 'pyanumānaprayogaprakāro boddhavyaḥ /
*5,161f.*
yadapyuktaṃ śāstrāntarasādhyatvādayamartho na vaktavya iti /
tadayuktam /
na hyevamasmābhiḥ pratijñātaṃ yatsarvathā śāstrāntarasādhyaṃ tannocyata iti /
na caivaṃ śāstrasāṅkaryamāśaṅkanīyam /
viṣayaprayojanabhedāt /
yadi ca śāstrāntarasādhyo 'pyartho bhavadīyaśāstrasya viṣayaḥ tarhi vyākaraṇādisādhyamanyadapi kasmānnocyata iti cenna /
sandigdhatvasaprayojanatvasadasadbhāvābhyāṃ vaiṣamyāt /
sandigdhatādisadbhāve 'pi yadavacanaṃ taduktadiśā śiṣyaireva śakyajñānatvāditi yatkiñcidetat /
anyathā parasyāpi kulīrasyeva svāpatyayuktihatatvaṃ syāt /
tenāpi hi smṛtirūpaḥ paratra pūrvadṛṣṭāvabhāso 'dhyāsa ityādīni lakṣaṇāni svaśāstre nibaddhāni /
sūtrakṛtā ca janmādyasya yata iti /
tatraite doṣāstāni lakṣaṇāni kiṃ samāskandantyuta neti vaktavyam /
na tāvaddvitīyaḥ /
sāmānyasamānanyāyatvāt /
nādyaḥ /
duṣyopādānasya parājayahetutvāt /
doṣāskanditānyapi tāni vyavahāraṃ nirvahantīti cenna /
āpātato 'pi duṣyānāṃ tathātve kathamunmattabhāṣitānāmapi tadbhāvo na syāt /
nahi teṣāmanirvāhakatve 'nupapatteranyatkāraṇamasti /
*5,168*
kiñcaivaṃ vadatā prāgbrahmasākṣātkārādbādhyamavyāvahārikaṃ brahmasākṣātkārabādhyaṃ vyāvahārikamiti matamapi parityaktaṃ syāt /
nahyayaṃ brahmasākṣātkāro nāpi bādhaḥ /
*5,170*
kiñcaivamasmadīyamapi lakṣaṇaṃ kuto na vyavahāraṃ nirvahet /
naca vyavahāranirvāhātiriktaṃ kimapi tatsādhyamabhilaṣāmaḥ /
bhavadabhilaṣitā pāramārthikatā bādhyata iti cet /
kiṃ lakṣaṇasyota lakṣyasya /
nādyaḥ /
tathāhi /
vimatamapāramārthikamaprayojanābhidhānatvādityādyuktaṃ syāt /
na cāsyāsmānprati vyāptiḥ śakyābhidhānā /
kiñcāsminpakṣe 'dhyāsalakṣaṇānupapattiśca bhavatā na pariharaṇīyā /
tasyā vyavahāranirvāhāvirodhāt /
pāramārthikatāniṣedhaupayikatveneṣyasādhanatvācca /
etenātivyāptyādidoṣo 'pi nāparamārtha(pāramārthika)tā sādhakaḥ /
alakṣaṇatāsādhakastu syāt /
na dvitīyaḥ /
anupapadyamānalakṣaṇatvena lakṣyamithyātvasādhane brahmaṇi vyabhicārāt /
uktāyā lakṣaṇānupapattestallakṣaṇe 'pi sāmyāt /
*5,171*
kiñcādhyāsalakṣaṇamupapannaṃ na vā /
ādye sapakṣāpraveśaḥ sādhanasya /
dvitīye tadanupapattinirāsāyāso vyarthaḥ syādityāstāṃ vistaraḥ /
*5,172*
arthaṃ nātivartata iti yathārthaṃ, tasya bhāvo yāthārthyaṃ, tadeva mānatvaṃ mānaśabdapravṛttinimittaṃ mālakṣaṇamiti yāvat yadyapi sāsnādimāngauritivadyathārthaṃ pramāṇamityukte 'pi bhavatyeva lakṣyalakṣaṇabhāvapratītiḥ /
tathāpi tadvadeva lakṣyaṃ lakṣaṇātiriktaṃ śaṅkayeta /
tataśca pṛthaṅnirūpyamapi syāttanmā śaṅkīti yāthārthyameva mānatvaṃ na tu sāsnādimattvādgotvamiva tato 'tiriktamityuktam /
*5,174*
nanu kimidaṃ lakṣaṇaṃ nāma /
lakṣyasyāsādhāraṇo dharmaḥ /
yāvastvekaḥ śabdo niveśayitumiṣyaḥ, yāvanti cetarasmādvayāvartanīyāni tānyucyante lakṣyāṇīti /
*5,175*
nanvasādhāra(ṇo)ṇadharmaścellakṣaṇamavyāpakasyāpi tadā lakṣaṇatāpattiḥ /
ativyāptyasambhavāviva avyāptirapi hi lakṣaṇadoṣaḥ /
ucyate /
liṅgatayā hi lakṣaṇamupayujyate /
naca vyāpakatā liṅgatvopayoginī /
vyāpyatvenaiva tadupapatteḥ /
itarathā dhūmādīnāmaliṅgatāpātāt /
kinnāma pakṣīkṛtadṛṣṭāntīkṛtavyāpakatātvapekṣitaiva /
upāyatvenopanyastasyābhāve tadupeyaprāpterasambhavāt /
ubhayadharmabhūtāyā vyāpteranyatarābhāve darśayitumaśakyatvāt /
tathāca tadānīṃ lilakṣayiṣitamātravyāptitvaṃ lakṣaṇasyāpekṣitam /
tacca lakṣyasya dharma ityuktameva /
avyāpakatva(dharma)sya lakṣaṇadoṣatāvādastu sarvasyāpi lilakṣayiṣitatve draṣṭavyaḥ /
*5,178*
yadvānyatra lakṣaṇāntarābhāvaniścayanimittā taduktiḥ /
vastutastvekamivānekamapi svasvāśraye vyāvṛttyādikaṃ kurvadbhavatyeva lakṣaṇam /
ata eva kaṇādaḥ kriyāvadguṇavatsamavāyikāraṇamiti kriyāvattvamapi dravyalakṣaṇatvenāha /

kriyāvadgrahaṇamanyārthamiti cet /
tatkimavyāpakasya lakṣaṇatānupapatteranyathāvyākhyānamuta nimittāntarāt /
nāntyaḥ /
tadadarśanāt /
na prathamaḥ /
anupapatterapākṛtatvāt /
*5,181*
nanu (ca) atra pṛthivyādīni navāpi pakṣīkṛtyaitāni dravyāṇi kriyāvattvāditi prayoktavyam, kriyāvantyeva vā mūrtāni /
nādyaḥ bhāgāsiddheḥ /
na dvitīyaḥ /
anadhyavasitatvāt /
tatkathaṃ nānupapattiḥ /
maivam /
kaiścidanadhyavasitasya doṣatānaṅgīkārāt /
yeṣāṃ ca sa doṣasteṣāmapyupadeśādinā ghaṭāderdravyatvaniścaye sati taditaramūrtapakṣīkāreṇa dravyatvasādhane kīdṛśo doṣaḥ syādityalam /
*5,182*
kecidvādino vijñānasya prāmāṇyamāsthiṣata /
apare tu tatkāraṇasya /
tat kimatra tattvam /
dvayamapīti brūmaḥ /
pramitiḥ pramāṇam, pramīyate 'neneti pramāṇamiti bhāvakaraṇayoḥ pramāṇaśabdasya sāmarthyāt /
yadyapi lyuṭ bhāvakāraṇayorivādhikaraṇe 'pi smaryate /
tathāpi pramāṇaśabdasyābhidhānābhāvānna tatra vṛttiḥ /
kṛttaddhitasamāsānāmabhidhānādhīnatvāt /
nanvasti viprāḥ pramāṇamityadhikaraṇe 'pi prayogaḥ /
maivam /
viprāṇāṃ pramāyāṃ (pramāṃ prati) svātantryeṇa kartṝṇāmadhikaraṇatvābhāvāt /
nahi kriyādhāro 'dhikaraṇam /
kinnāma kartṛkarmaṇoḥ kriyāśrayayordhāraṇakriyāṃ prati ya ādhārastatkārakam /
tasmāttadīyavijñānasya vākyasya vā prāmāṇyādviprāḥ pramāṇamityupacaryate /
yadi tarhi vijñānaṃ tatkāraṇaṃ ca pramāṇaṃ dvayamapi /
tatrobhayatra yāthārthyāparaparyāyaṃ prāmāṇyaṃ kimekaprakāraṃ vartate, utānekaprakāram /
ādye vijñānaṃ kevalapramāṇaṃ pratyakṣānumānāgamalakṣaṇaṃ tatkāraṇamanupramāṇamiti siddhāntavirodhāpātaḥ /
dvitīye lakṣaṇasyānupapattiḥ /
prakāradvayasyānyonyasminnavartanenāvyāptatvādityata āha- taditi //
... tanmukhyaṃ jñānaśabdayoḥ
NYĀYASUDHĀ:
karaṇabhūtayoḥ pratyakṣānumānayostvamukhyamiti śeṣaḥ /
etacca (spaṣṭī)sphuṭīkariṣyate /
*5,185*
syādetat /
yadi yāthārthyaṃ pramāṇalakṣaṇaṃ syāt /
naca tatsambhavatyativyāpteḥ /
tathāhi /
yogyatā, vīpsā, padārthānativṛttiḥ, sādṛśyaṃ ceti yatāśabdārthāḥ /
arthaśabdaścābhidheyadhanavastuprayojananivṛttiṣu vartate /
tatra sādṛśyārthasya yathāśabdasya tāvadatra na parigrahaḥ /
"yathāsādṛśye'; ityavyayībhāvavidhāne viśeṣaṇāt /
samāsāntarasya ca asāmarthyādipratihatatvāt /
ata eva yathārthānubhavaḥ prametyatra kiṃ yāthārthyamarthasādṛśyamityādiḥ kasyacitpraśco 'nupapannaḥ /
nāpi yogyatāvīpsārthasya /
vākyaśeṣā(doṣā)bhāvenārthayogyatāyā (arthānāṃ) arthavīpsāyā vā prāmāṇyāpatteḥ /
tasmātpadārthānanivṛttyarthasyedaṃ grahaṇam /
arthaśabdasyābhidheyavācino grahaṇe avyāptiprasaṅgāt viṣayāparaparyāyavasvacanasyaiva grahaṇam /
tathā cārthaṃ viṣayaṃ nātivartate na vyabhicarati yattatpramāṇamityuktaṃ syāt /
etacca sakarmakakriyāmātre 'sti /
nahi gamanaṃ gamyamativartate, nāpi chidā chedyam /
yadeva(hi) gatyādinā prāpyaṃ tadeva gamyādi /
tato nedaṃ lakṣaṇamityata āha- arthatvamiti //
arthatvamaryataiva syān ...
*5,186*
NYĀYASUDHĀ:
arthataiva jñeyataivārthatvamarthaśabdapravṛttinimittamasmākaṃ vivakṣi(tā)taṃ syāt /
natu viṣayatvamityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
yathāśabdasya padārthānativṛttivācitvamaṅgīkṛtameva /
arthaśabdastu na viṣayaparyāyo gṛhyate /
kintu jñeyavācī /
yadyapi na tatra tasya rūḍhistathāpyaryata(ityartha)iti vyutpatyā tadvācitāstyeva /
arterauṇādikasya thanpratyayasya prasiddhatvāt /
gatyarthānāṃ ca jñānārthatvāditi /
nanvarthateti katham /
"aryaḥ svāmivaiśyayoḥ'; iti viśeṣaṇāt /
maivam /
svāmitvopacārāt /
artho hi jñānādyapekṣayā pradhānaṃ vivakṣyate /
*5,195*
kimato yadyevaṃ jñeyataivārthatvamityata āha- neti //
... na kriyārtheṣu sā matā

2.1.22

NYĀYASUDHĀ:
kriyārtheṣu kriyāviṣayeṣu sā aryatā /
tadabhāvācca na yathārthatā /
kriyāsviti nātivyāpakaṃ pramāralakṣaṇamiti śeṣaḥ /
nanvetāvatāpi nātivyāptiparihāraḥ /
gamanādīnāmapi jñeyānativṛttitvāt /
nahi tadviṣayo grāmādiḥ sarvathā na jñeya iti śakyate vaktum /
tadatyantābhāvaprasaṅgāditi /
maivam /
yathā hi pitari sādhurmātari sādhuritivākyaṃ yatkiñcitpitrādau sādhutvena na paryavasyati, kintu svīye pitrādau /
tatkasya hetoḥ /
pitrādiśabdānāṃ sambandhiśabdatvāt /
sambandhiśabdānāṃ hyeṣa mahimā /
anyathā piturdhanamupādadyādityādau bahuviplavaḥ syāt /
sati caivaṃ śabdamahimānamanādṛtya pratyavatiṣṭhamānaḥ chalavāditayā jīyeta /
tathā prakṛte 'pi jñeyaśabdasya sambandhiśabdatvātsvajñeyaṃ nātivartate yat tatpramāṇamityuktaṃ syāt /
naca gama(ne)nopādhinā gamanena vā nimittena grāmo jñeyaḥ /
yena tamanatikramya vartamānaṃ gamanaṃ yathārthaṃ syāt /
kintu gamya eva /
tatkathamativyāptiḥ /
bhavati ca ghaṭādirjñānatatkāraṇābhyāmupādhinimittābhyāṃ jñeya iti /
tadidamuktaṃ kriyārtheṣu sā na matā śabdārthatattvaviduṣāmiti /
nanu tathāpyanyonyāśrayatvamātmāśrayatvaṃ vā, svaśabdena pramāṇasyābhidhānāditi cenna /
jñānatatkāraṇamātropādanena lakṣaṇasya vyākhyātatvāt /
svaguṇa(grāhaka)grahaṇamindriyaṃ śrotramityatra yatheti /
*5,198*
nanu kimidaṃ pramāṇasya jñeyāvyabhicāritvaṃ nāma /
kiṃ prameyavyāpyatvaṃ kiṃ vā yāvatprameyagocaratvam /
ādye 'pi vyāptiḥ kiṃ deśataḥ kiṃvā kālataḥ /
na prathamaḥ /
pramāṇāsamānadeśārthaviṣayapramāṇeṣvavyāpteḥ /
na dvitīyaḥ /
atītādiviṣayapramāṇāvyāpteḥ /
nāntyaḥ /
asarvajñajñānānāṃ tatkāraṇānāṃ vāprāmāṇyaprasaṅgāditi /
maivam /
advaitāgamādestattvāvedakatvalakṣaṇaṃ prāmāṇyamabhyupagacchatā pareṇā(pi) tasyā)pyasyārthasya nirvaktavyatvāt /
pareṇāṅgīkṛtamupādāyāsmābhirvyavahriyate na tu kimapi lakṣaṇaṃ vyavasthāpyata iti cenna /
svapratipattāvavaśyāśrayaṇīyatvādvayavasthāyāḥ /
nahi svaprakāśaṃ tattvamityetāvatā vinā vedāntādhigamaṃ tadadhigamaḥ śakyo 'ṅgīkartum /
athāveditasya sattvaṃ tattvāvedakatvamiti nirbrūyāttadā vibhrame 'tivyāptiḥ syāt /
tatrāpyāveditasyedamākārasya sattvāt /
atha yāvadāveditasya sattvaṃ tattvāvedakatvaṃ sadekagocaratvamiti yāvaditi vadet, tadevāsmākamapi yāthārthyamiti vadāmaḥ /
*5,202*
nanvevamapi bhrame 'tivyāptiḥ /
na hīdamaṃśo vā rajatatvādijātirvā tatsambandhaḥ samavāyo vā tattādātmyaṃ vā na sat /
anyatra sattve 'pyatrāsaditi cet /
nahi devadatto gṛhe 'sannityasanneva /
nacāyamastyasmākaṃ prasaṅgaḥ /
adhiṣṭhānetarasya sarvasyānirvacanīyatayāṅgīkārāditi /
maivam /
asmābhirapi tasyātyantāsattvasvīkārāt /
*5,205*
atha mataṃ kiṃ viṣayasattvaṃ tadānīmabhimatamuta pūrvamatha paścādyadvā sarvadāthavā yadākadācidyadi vā yadyaddeśakālayoryathāpratītaṃ tasya taddeśakālayostathātvena /
nādyaḥ /
atītānāgataviṣayapramāṇāvyāpanāt /
na dvitīyaḥ /
vartamānānāgataviṣayāvyāpteḥ /
pākarakte 'pi ghaṭe nīlapratītau vibhāgottarakālaṃ saṃyuktapratyaye vātivyāpteśca /
na tṛtīyaḥ /
atītādiviṣayāvyāpteḥ /
bhāvipākajarāge kumbhe śyāme 'pi raktapittinā raktatāpratibhāse 'tivyāpteśca /
na caturthaḥ /
anityaviṣayāvyāpteḥ /
na pañcamaḥ /
pūrvoktavibhrame 'tivyāpteḥ /
nāpi ṣaṣṭhaḥ /
deśakālapramāṇāvyāpteḥ /
nahi deśakālayordeśakālāntaramastīti /
maivam /
deśakālayorapi svasambandhena nirūpaṇasya vakṣyamāṇatvāt /
yadvā yadyathābhūtaṃ pratītaṃ tasya tathābhūtasya sattvamityukta eva nātiprasaṅgaḥ /
deśakālayorapi viśeṣaṇāntaravat yathābhūtamityanenaiva gṛhītatvāt /
viśeṣānukteruktadoṣā(prāpte)prasakteśca /
*5,208*
tathātrapa niścāyakābhāvenāsambhavīdaṃ lakṣaṇam /
tathāhi /
jñānayāthārthyaṃ kimaduṣyakaraṇajanyatvenāvadhāraṇīyam, uta duṣyakaraṇājanyatvena, atha pravṛttisāmarthyena, yadvā jñānāntarasaṃvādena, kiṃvā visaṃvādābhāvena /
nādyaḥ /
tasyāpi duravadhāraṇatvāt /
jñānayāthārthyena tadanumāne cetaretarāśrayatvāpatteḥ /
nityajñāneṣu tadabhāvācca /
na dvitīyaḥ /
aśakyāvadhāraṇatvāt /
na tṛtīyaḥ /
sarvatra tadabhāvāt /
na caturthaḥ /
sukhādijñāne tadabhāvāt /
jñānamātrasaṃvādāṅgīkāre ca dhārāvāhikavibhrame('pi) tadgrahāpattiḥ /
yathārthajñānasaṃvādābhyupagame tu tattadyāthārthyāvadhāraṇenānavasthā /
na pañcamaḥ /
asañjātabādhabhrameṣvapi tadāpātāt /
puruṣadeśakālavikalpānupapatteśceti /
maivam /
tathā sati vedāntajanitavijñānasyāpi yāthārthyānavadhāraṇaprasaṅgāt /
viṣayasatyatvāttadavadhāraṇamiti cettadeva katham /
jñānasāmarthyāditi cet /
kiṃ jñānamātrasya sāmarthyamuta yathārthatayā niścitasya /
ādye śuktirajatāderapi satyatāpattiḥ /
dvitīye('pi) kimetasyaiva jñānasyota jñānāntarasya /
na prathamaḥ /
parasparāśrayaprasaṅgāt /
na dvitīyaḥ /
anavasthādyāpātāt /
*5,212*
atha manyeta svata eva vijñānānāṃ prāmāṇyagrahaḥ bādhena kvacidapodyate /
naca brahmajñānasya bādhaḥ sambhavati /
yathāśakti parīkṣāyāmapi tadadarśanāt /
nirmūlaśaṅkāyāśca anudayāt /
niravadhikasya nissākṣikasya bādhasyādarśanāt /
avadhyādisvīkāre ca tasyaiva brahmatvena bādhitumaśakyatvāditi /
tadetatsamānamasmanmate 'pi /
vivṛtaścāyamarthastatra tatretyupapannaṃ yāthārthyasya pramāṇalakṣaṇatvamiti /
tanmukhyaṃ jñānaśabdayoriti na yuktam /
tathā sati jñānavacchabdasyāpi kevalatvāpatteḥ /
ityāśaṅkāṃ sopapattikaṃ pariharati- jñānārtha iti //
jñānārthe jñeyatā mukhyā śabdārthe tadanantaram
NYĀYASUDHĀ:
yasmājjñānārthe jñānaviṣaye jñeyatā mukhyā śabdārthe śabdaviṣaye tadanantaraṃ jñeyatāmukhyeti yāvat /
tasmājjñāna eva yāthārthyalakṣaṇaṃ prāmāṇyaṃ mukhyaṃ, śabde tvamukhyam /
tathāca na tasya kevalatvāpattirityarthaḥ /
jñānārtheṣvaryatā mukhyeti prakṛtatvādvaktavye 'ryatāpi gatikarmasu vidyata iti gatāvativyāptistadavasthetyāśaṅkānirāsāya jñeyatetyaryatāvyākhyānaṃ kṛtam /
idamuktaṃ bhavati /
na jñānasamakakṣatayā śabde yāthārthyaṃ mukhyam /
kintu karaṇa(mātrā)trayāpekṣayā /
jñāna eva mukhyaṃ yāthārthyaṃ karaṇeṣvapi nirdhāraṇāyāṃ śabde mukhyam /
tadete paramamukhyamukhye ekīkṛtya tanmukhyaṃ jñānaśabdayorityuktamiti /
*5,215*
yadvā tanmukhyaṃ jñānaśabdayorityatraivāyamartho vyākhyātavyaḥ /
tathāhi /
tadyāthārthye jñāne mukhyaṃ karaṇeṣu tvamukhyam /
karaṇeṣvapi kimekaprakāramanekaprakāraṃ veti jijñāsāyāṃ śabde mukhyaṃ pratyakṣānumānayoramukhyamityuktam /
atra ca śabdaśabdane vedamevādhikurute bhagavānmuniḥ /

tanmukhyatākathanasyaiva mīmāṃsopayogitvāt /
anyathā vyarthāyā jijñāsāyāstatparihārasya cāsaṅgatiprasaṅgāt /
yadyapi jñāna(śabda)śabdau dvandvanirdiṣyau tathāpi karaṇeṣvamukhyamityata āha- jñānārtha iti //
śabda ityupalakṣaṇam /
pratyakṣānumānayorapīti draṣṭavyam /
vyākhyānaṃ tu pūrvavat /
śabdasya svaśabdenopādānaṃ (tu) pūrvatra jñānasamakakṣatayā pratītiṃ vārayitumiti /
*5,216*
jñāne mukhyaṃ yāthārthyaṃ karaṇeṣvamukhyam /
tatrāpi śabde mukhyamityuktam /
tatra jñānakaraṇayoryāthārthyasya mukhyatvāmukhyatvopapādanāya tadviṣayayorjñeyatāyā(yāṃ) mukhyāmukhyatve hetutayokte /
tadupapādanārthamāha- yathārtheti //
*5,217*
yathārthajñānajanakā yathārthā yuktayaḥ smṛtāḥ

2.1.23

NYĀYASUDHĀ:
sopaskarāṇi vākyāni bhavanti /
tena jñānaṃ sākṣādyathārthamityādau paṭhitavyam /
bahuvacanamādyarthe /
yuktyādaya ityarthaḥ /
tena janakā ityupapannam /
avyayībhāvasya klībāvyayatvaṃ chandastulyatvenānāśritya yathārthā ityuktam, kathañcidbahuvrīhitāmāśritya vā, yadvā bhāvapradhānādyathātharśabdānmatvarthe 'rśa āditvādaca yāthārthyopetā ityarthaḥ /
tadayamarthaḥ /
jñānameva hi viṣayasya jñeyasya jñeyatāyāṃ sākṣādupādhirbhavati /
jñātatāyā nirākariṣyamāṇatvāt /
atastadviṣayasya (eva)jñeyatvaṃ mukhyamiti jñānasyaiva mukhyato yāthārthyam /
yuktyādikaraṇāni tu viṣayasya jñeyatāyāmupādhibhūtaṃ jñānaṃ janayantīti tadviṣayasya jñeyatvamamukhyam /
tata eva teṣāṃ yāthārthyamapyamukhyamiti /
*5,224*
atra"yathārthajñānajanakā yathārthāḥ'; ityuktistu paramasādhyamapi sūcayitum /
yukteramukhyatāyāmāditvena grahaṇaṃ triṣvapyapakarṣasūcanārtham /
āgamayuktyorutkarṣāpakarṣau tatratatra samarthitāviti nehoktam /
*5,225*
kimato yadyevaṃ jñānasya yāthārthyaṃ mukhyaṃ pratyakṣādikaraṇānāṃ cāmukhyamityata āha- anupramāṇamiti //
anupramāṇametāni hyakṣayuktivacāṃsyataḥ
*5,225f.*
NYĀYASUDHĀ:
atrāpi jñānaṃ kevalapramāṇamiti prathamaṃ paṭhitavyam /
hi yasmādevamata iti sambandhaḥ /
anupramāṇamityekavacanaṃ bahuvacanārthe /
supāṃ sulugiti smaraṇāt /
athavākṣayuktavacāṃsīti dvandvanirdiṣyānāmapi buddhayā vivekena pratyekamanupramāṇamiti sambandhaḥ /
yadvānupramāṇānuvādena akṣāditvakathanamatreti na doṣaḥ /
avāntaravyāpāramavivakṣitvā karaṇadharmiṇa eva vivakṣayā(kṣetyu)kṣamityuktam /
anyathā pratyakṣamiti vaktavyam /
vaca ityāgamopalakṣaṇam /
*5,227*
nacaivamapyavyāptirlakṣaṇasyeti vācyam /
jñānameva yathārthaṃ karaṇāni tu tajjanakatayā tathopacaryanta ityaṅgīkāre hi sā syāt /
na caivam /
yathāvasthitārthaviṣayitvasyobhayatrāpi sāmyāt /
jñānaviṣaya eva hi karaṇānāṃ viṣayaḥ /
nahi kamapyaviṣayīkurvantyeva tāni jñānaṃ janayanti /
nāpyanyaviṣayāṇi /
atiprasaṅgāt /
kevalaṃ viṣayasya jñeyatāṃ jñānamupādhitayā karaṇāni tu tajjanakatayā sampādayantītyetāvantaṃ viśeṣamāśritya kevalānupramāṇabhedaḥ samathirtaḥ /
yadi caitāvatāpyavyāptidoṣastadā sarvatrāpi yatkiñcidvailakṣaṇyasya vaktuṃ śakyatvādatiprasaṅgaḥ syāditi /
*5,229*
ayamatra samudāyārthaḥ /
yathārthaṃ pramāṇam /
tad dvividham /
kevalamanupramāṇaṃ ca /
tatra yathārthajñānaṃ kevalam /
tatsādhanamanupramāṇam /
kevalamapi dvividham /
caitanyaṃ vṛttirūpaṃ ceti /
caitanyamapi trividham /
uttamamadhyamādhamabhedāt /
tatrottamaṃ yathārthameva /
madhyamaṃ miśram /
adhamamayathārthameve /
dvitīyamapi kevalaṃ pratyakṣānumānāgamajabhedāttrividhameveti /
anupramāṇamapi pratyakṣānumānāgamabhedāttrividhameveti /
*5,230f.*
nanu tathāpi kākatālīye 'tivyāptiraparihāryā /
tathāhi /
pāṇau pañca varāṭakānpidhāya kaścitkañcitpṛcchati mama kare kati varāṭakā iti /
saca pṛṣṭo 'jākṛpāṇīyanyāyenāha- pañceti //
tadetatpraṣṭurvaktuśca jñānaṃ yathārthamiti pramāṇaṃ prasajyate /
naca nissādhanaṃ tadutpannamiti tatsādhanasyāpi pramāṇatvāpātaḥ /
yādṛcchikasaṃvādiliṅgavibhramādiṣvapyevaṃ prasaṅgo durvāra iti /
maivam /
vakturjñānasya saṃśayatvenāprasaṅgāt /
tatra(ca)pākṣikavyavahārastu vaiyātyanibandhanaḥ /
na svajñānanibandhanaḥ /
anyathā vipralambhakasyāpi tādṛśaniścayāpattau viparyastāviśeṣaprasaṅgāt /
etenāhāryaniścayakalpanamapyapāstam /
praṣṭustu prāgūrdhvaṃ ca jñānaṃ (yathārtha)pramāṇameva /
tanmūlaṃ ca pratyakṣam /
vākyajanitamapi pārśvasthādervijñānamevameva /
vākyaṃ tu yādṛcchikasaṃvādi /
yādṛcchikasaṃvādiliṅgavibhramavākyābhāsajanyasya kevalapramāṇatve 'pi na tayoḥ prāmāṇyam /
tathāhi /
na tāvattatra bāṣpasya bāṣpatayā (vi)jñātasya vā yathārthajñānasādhanatvaṃ vaktuṃ śakyam /
nāpi dhūmasya asataḥ sādhanatvāyogāt /
sattve 'pyaparāmṛṣṭatvāt /
tato dhūmatvena jñātasya bāṣpasya bāṣpaviṣayasya dhūmavibhramasya veti vaktavyaṃ, naca tatsambhavati /
tajjātīyasya sarvatra kāryo(karaṇikākriyo)(kāraṇakāryo)tpattirāpanneti cenna /
liṅgavibhramasya laukikakāra(kara)ṇatve 'pi pāribhāṣikasādhanatvābhāvasyoktatvāt /
vākyābhāsasyāpi prāmāṇyaprasaṅgo 'nena nirastaḥ /
tasya prāmāṇyaprasaṅge 'pi na kācidasmākaṃ kṣatiḥ /
nahi tārkikāṇāmivāsmākamāptoktatayā prāmāṇyānumānādikamasti /
*5,238*
yadvā nirdoṣatayā sādhanaṃ viśiṣṭate /
nirdoṣatā ca liṅgajñānāderyathārthatvādilakṣaṇā vyākhyeyā /
tathātve nirdoṣaṃ jñānasādhanamanupramāṇamityevāstu /
kṛtaṃ yathārtheti jñānaviśeṣaṇeneti cet(na) /
tatphalitārthasyaiva nirdoṣagrahaṇena varṇitatvāt /
nirdoṣakaraṇajaṃ jñānaṃ yāthārthyaṃ na vyabhicaratīti svarūpakathanaṃ vā taditi /
*5,240*
nanu darśanāntarokte lakṣaṇe sati kimapūrvanirmāṇenetyata āha- prāmāṇyamiti /
prāmāṇyaṃ nānuvādasya smṛterapi vihīyate

2.1.24

yāthārthyameva prāmāṇyaśabdārtho yad vivakṣitaḥ
NYĀYASUDHĀ:
yadyadā yāthārthyameva prāmāṇyaśabdārtho vivakṣito bhavati tadaiva yathārthayoḥ smṛtyanuvādayoḥ prāmāṇyaṃ na hīyate /
darśanāntaroktalakṣaṇakakṣīkāre tu taiḥ svalakṣaṇasya vyāpakatayā aṅgīkṛtatvāt /
smṛtyādau tadabhāvātprāmāṇyābhāva eva prasajyata iti yuktaṃ tadanādareṇa lakṣaṇāntaranirmāṇamiti /
*5,240f.*
tathāhi anadhigatārthagantṛ pramāṇamiti mīmāṃsakoktasya lakṣaṇasya smṛtyādāvabhāvaḥ sphuṭaḥ /
tasyādhigatagocaratvāt /
anubhūtiḥ pramāṇamiti prābhākaro(bhāskaro)ktaṃ lakṣaṇamapi na tatrāsti /
smṛtivyatiriktaṃ jñānamanubhūtiriti nirvacanāt /
tathā pramāvyāptaṃ pramāṇaṃ pramākaraṇaṃ pramāṇamiti naiyāyikoktamapi /
tairapi yathārthānubhavaḥ prameti vyākhyātatvāt /
ata eva pramāsāmagrī pramāramiti nirastam /
avisaṃvādivijñānaṃ pramāṇamiti saugatoktamapi /
tadabhipretasyārthajatvāderavisaṃvādasyābhāvātsmṛtyāderavyāpakam /
svāpūrvārthavyavasāyātmakaṃ jñānaṃ pramāṇamiti jainoktamapi na smṛtyādau vartate /
tasyāpūrvārthaviṣayatvābhāvāt /
nanu smṛtirapūrvārthaviṣayā /
tadityullekhāt /
tasya cānubhavenāviṣayīkaraṇāditi cet(na /
tathā satyapūrvagrahaṇasya vyavacchedyābhāvaprasaṅgāt /
dhārāvāhikaṃ tadvayavacchedyamiti cenna /
anekānta(tā)vāde padārthānāṃ kṣaṇikatvasyāṅgīkṛtatvena dhārāvāhike(kavibhrame)'pyevamapūrvārthatābhyupagamasaulabhyāt /
mā bhūdvātra smṛtiprāmāṇyahānirdoṣaḥ /
dhārāvāhike tu taddhāniravarjanīyā /
tadapi smṛtyanuvādapadābhyāmupalakṣyata iti /
*5,245*
nanu bhavatpakṣe 'pi smṛteḥ prāmāṇyaṃ hīyata eva /
tasyā yāthārthyābhāvāt /
nahi yādṛśo 'rthaḥ smaryate yadā, tādṛśa evāsau tadā /
pūrvāvasthāyā vartamāne nivṛttatvāt /
anivṛttau hi pūrvataiva na syāt /
naca nivṛttapūrvāvasthatayaiva tamarthaṃ smṛtirālambate /
pūrvāvasthānivṛttāvanubhavāpravṛtteḥ /
nanu samānaviṣayatve 'pi smṛtyanubhavayeranubhavo yathārtho na tu smṛtiriti kuta etatnubhavakāle tasyārthasya tādavasthyāt /
smṛtikāle tvatādavasthyāt /
nanu pūrvaṃ tāvattadavastha evāsāvasīdetāvataiva jñānamastu yathārtham /
na /
pākarakte 'pi śyāmatāpratyayasya yathārthatvaprasaṅgāt /
nanvatītaśyāmatāpratyayastatra yathārtha eva /
satyam /
tadviṣayasya tadānīmeva tadavasthātvam /
natu smaryamāṇāvasthastadānīṃ tadavasthaḥ /
tasmātsmṛtirayathārthaiva /
maivam /
apasiddhāntāpātāt /
tathāhi /
upalabdhihetuḥ pramāṇamityatra saṃśayādāvativyāptimāśaṅkaya prakṛtayāthārthyenopalabdhirviśeṣitā /
tasyāpi smṛtihetāvativyāptimāśaṅkayopalabdhiśabdo 'nubhavavacano na jñānasāmānyavacana ityuktaṃ vācaspatinā /
tena jñāyate tenābhyupagataṃ smṛteryāthārthyamiti /
anyathā yāthārthyena smṛtau vyāvṛttāyāṃ punarna śaṅketa /
śaṅkamāno vā tameva parihāramanatidiśannupalabdhipadamanubhūtiparatayā na vyākuryāt /
yathārthānubhavaḥ pramā samyaganubhavasādhanaṃ pramāṇamityādīni nyāyavidāṃ vacanānyapīmamevārthamavagamayanti anyathā dvayaṅgavikalatvātsmṛteranubhavapadavyāvartyatā na syāt /
kāṇādairapi pratyakṣalaiṅgikasmṛtyārṣabhedena vidyācāturvidhyamaṅgīkurvāṇairyathārthatvaṃ smṛteraṅgīkṛtam /
*5,246*
yadapi"nahi (yadā)yo yādṛśaḥ'; ityādi, tadanena kimuktaṃ bhavati /
smaraṇakāle 'rthasya tadavasthātvābhāvādayāthārthyaṃ smṛteriti vā, pūrvāvasthānivṛtteraviṣayīkaraṇāditi vā, anivṛttapūrvāvasthatvena viṣayīkaraṇāditi vā /
ādye 'tītānāgataviṣayānumānāgamaprāmāṇyapracyutiḥ /
atītādiviṣayasya tadānīmasattvāt /
dvitīye sarvapramāṇāprāmāṇyaprasaṅgaḥ /
kasyāpi sarvātmanā viṣayīkaraṇābhāvāt /
tṛtīye tvasiddhiḥ /
na hyanivṛttatadavastho 'sāviti smṛtirālambate /
kintu tadāsau tādṛśa iti /
tadavasthānivṛttyanivṛttyostūdāsīnaiva /
nanvanubhavena"tadā('sau) tādṛśaḥ'; ityaviṣayīkṛtaṃ tathā viṣayīkurvāṇāḥ kathaṃ yāthārthyaṃ labhanta iti cet na /
syādidam yadyanubhavānusāritvaṃ yāthārthyamiti vadāmaḥ /
arthānusāritvaṃ tu tathetyuktam /
anubhave 'nyākāre kutastyo 'yaṃ smṛteranyākāra iti cet /
kimayaṃ nāstītyabhimānaḥ, uta nirhetuka iti vā, yadvā praśnamātram /
nādyaḥ /
sākṣisiddhatvāt /
na dvitīyaḥ /
vyāghātāt /
tṛtīye 'nubhavasyāpi kutastyaḥ /
svahetusamāsādita iti cettulyam /
yadi ca saṃskāramātrajanyatā smṛteḥ syāt /
(syātta)tadā kathañcidvaisādṛśyānupapattiḥ /
mānasaṃ taddhi vijñānamiti vakṣyate /
tasmādvaiyātyamātranimittaṃ smṛtiyāthāthyarnirākaraṇam /
tathāca smṛtyanuvādaprāmāṇyasaṅgrahāya lakṣaṇāntararacanamiti sūktam /
*5,255*
nanu ca saṅgrāhyasya saṅgraho guṇo, na tvasaṅgrahyasyāpi /
kinnāmātivyāptyā doṣa eva /
naca smṛtyādi lakṣaṇasaṅgrāhyam /
prāmāṇyābhāvāditi cet /
tatkiṃ smṛtyādiprāmāṇyaṃ sādhakapramāṇābhāvānnāṅgīkāryam, uta bādhakasadbhāvāt /
*5,256*
nādyaḥ /
lokavyavahārasya sattvāt /
yathārthajñānatatsādhane hi pramāṇatayā loko vyavaharati /
nahyasti pratyakṣādiprāmāṇyasādhakamanyallokavyavahārāt /
nanu pramāṇābhiyuktānāṃ kaṇabhuga(bhakṣā)kṣapādādīnāṃ tatra (prāmāṇya)pramāṇavyavahāro nāstīti cenna /
"smṛtiḥ pratyakṣamaitihyam'; ityādiśruti(smṛti)siddhārthamanaṅgīkurvatāmāptatvasyāsiddheḥ /
smṛtiḥ pauruṣeyo grantha iti cet /
kimatrāyamakhaṇḍavṛttiḥ śabdaḥ kiṃvā yaugikaḥ /
nādyaḥ /
kṛdantatāyāḥ spaṣṭāvabhāsatvāt /
na dvitīyaḥ /
avyāptyativyāptibhyāṃ yogānupapatteḥ /
tasmānmanvādismaraṇamūlatvātsmṛtirityupacāro grāhyaḥ /
te hi śrutyādinānubhūtamarthaṃ smṛtvā tatpratipādakaṃ granthamāracayanti vyāsādipraṇīteṣu tatsādṛśyātprayogaḥ /
naca mukhye bādhakamantareṇopacāro labhyate /
santu vākṣacaraṇādayo('pyā)hyāptāḥ /
tathāpi tattadvayavahārābhāvamātreṇa smṛtyādiprāmāṇyānabhyupagamo 'yuktaḥ /
nahi taiḥ prativyakti padārthā nirūpitāḥ /
tathāpyuktalakṣaṇaiḥ saṅgṛhītā iti cet /
tulyaṃ smṛtyāderapi /
pratyakṣādyantarbhāvasya suvacatvāt /
api ca smṛtyādikaṃ pramāṇapadavācyam yathārthatvāt pratyakṣavat /
na cānubhavatvamupādhiḥ /
samavyāptipakṣe saṃśayādau vyāptibhaṅgāt /
viṣamavyāptitve(pakṣe)'pi karaṇarūpe pratyakṣe sādhyāvyāpakatvāt /
kiñcedamanubhavatvaṃ smṛtivyatiriktajñānatvamiti cet /
kimarthamidaṃ viśeṣaṇam /
pakṣavyāvṛttyarthamiti cet /
tarhi pakṣetaratvenānupādhitvam /
anyatheśvarānumāne 'pyupādhiraśakyanirāsaḥ syāt /
etenānubhavatatkaraṇayoranyataratvamapi pratyuktam /
Vyāsa -(11)
*5,261*
astu tarhi bādhakasadbhāvāditi dvitīya ityata āha- aṅgīkṛtaṃ cediti //
aṅgīkṛtaṃ cet prāmāṇyaṃ smṛtyādeḥ kā virodhatā

2.1.25

NYĀYASUDHĀ:
smṛtyādeḥ prāmāṇyamiti sambandhaḥ /
kimākṣepe /
tarhīti śeṣaḥ /
samṛtiranuvādaścāpramāṇam niṣphalatvāt /
yadyatpramāṇaṃ tattatsaphalaṃ dṛṣṭaṃ yathā pratyakṣādīti bādhakasadbhāvātkathametaditi cet /
kimatra sarvā smṛtiḥ sarvo 'pyanuvādaśca (savarścānuvādaḥ) pakṣīkriyate, kiṃvā tadekadeśaḥ /
ādye bhāgāsiddhirityāha- na ceti //
nacāphalatvaṃ vaktavyaṃ sarvasmṛtyanuvādayoḥ
NYĀYASUDHĀ:
kāsāñcitsmṛtīnāṃ keṣāñcidanuvādānāṃ ca saphalatvopalambhāditi cārthaḥ /
upapādayiṣyate caitat /
aprayojakaścāyaṃ heturityāha- phalavattvamiti //
phalavattvaṃ nacāsmābhiḥ prāmāṇyaṃ hi vivakṣitam

2.1.26

NYĀYASUDHĀ:
yadi hi phalavattvaṃ prāmāṇyaṃ prāmāṇyasya vyāpakamasmābhiḥ parīkṣakairvivakṣitaṃ syāt /
syānnāma tadā vyāpakasya tasya nivṛttyā smṛtyādeḥ prāmāṇyanivṛttiḥ /
na caivamityarthaḥ /
ayamabhisandhiḥ /
apramāṇa(prāmāṇya)vyavahāre yāthārthyābhāva eva prayojakaḥ, aprāmāṇye tu karaṇadoṣabādhakapratyayau na niṣphalatvamiti /
etenāphalāṃśasyaiva pakṣīkaraṇamiti dvitīyo 'pi nirastaḥ /
*5,363*
karaṇadoṣabādhakapratyayāviva viphalatvamapyaprāmāṇyaprayojakaṃ kinna syādityata āha- tṛṇādīti //
tṛṇādidarśane kiṃ ca phalavattvaṃ nigadyate
NYĀYASUDHĀ:
dharmasya dharmyadhikaraṇamiti saptamī /
grāmaṃ gacchataḥ pathi paritatṛṇādidarśanasya /
upalakṣaṇaṃ caitat /
sva(ka)kāraṇasāmarthyāyātānumiteścetyapi draṣṭavyam /
kimākṣepe /
viphalatvasyāprāmāṇyaprayojakatve tṛṇādidarśanādestathātvenāprāmāṇyaṃ syāt /
na caivam /
lokavyavahāravirādhādityāśayaḥ /
yadvānaikāntikaścāyaṃ heturiti anenācaṣṭe /
pramāṇatayā sammate vipakṣabhūte tṛṇādidaśarne kiṃ phalavattvaṃ nigadyate na kiñcida(kima)pītyaphalatvaṃ tatra gatamiti /
*5,263f.*
nanu kāryajātaṃ prāṇināṃ dharmādharmābhyāmupajāyata iti tāvadavivādam /
tataśca dharmādharmābhyāmujanitatṛṇādidarśanaṃ svayamasukhaduḥkhātmakaṃ yadi sukhaṃ duḥkhaṃ vā tatsādhanaṃ vā na janayet tadā dharmādharmayorvaiyarthyaṃ śrutyāderaprāmāṇyaṃ vā(cā)padyeta /
tataśca tṛṇādidarśanenāpi sukhaduḥkhādikaṃ kiñcidupajanayitavyameva /
ataḥ kathaṃ tasya viphalatvamityata āha- sukheti //
sukhaduḥkhādikaṃ kiñcit smṛtāvapi hi dṛśyate

2.1.27

NYĀYASUDHĀ:
anena nyāyena sarvasyā smṛteḥ sarvasya cānuvādasya saphalatvātsvarūpāsiddha eva hetuḥ syāt /
bhāgāsiddhatā tu spaṣṭaphalopalambhā(bhāvā)bhiprāyeṇokteti bhāvaḥ /
iyāṃstu viśeṣaḥ /
tṛṇādidarśanasya phalaṃ sarvathā(pya)vyaktam naivaṃ smṛtyāderityuktaṃ dṛśyate 'pi hīti /
atrānuvādo 'pi grāhyaḥ /
tathāhi /
iṣyārthasmṛtau sukhaṃ, tajjātīye rāgaḥ, saṃskārapāṭavaṃ ca /
aniṣyārthasmṛtau duḥkhaṃ, tajjātīye dveṣaḥ, saṃskārapāṭavaṃ ca /
praśastārthasmaraṇe dharmaḥ, apraśastārthasmaraṇe tvadharmaḥ /
evamanuvāde 'pi draṣṭavyam /
anyathā praṇidhānādivaiyathyarprasaṅgāt /
"śabdārthayoḥ punarvacanaṃ punaruktam anyatrānuvādāt'; iti vadatākṣapādenāpyanuvādasya sāphalyamaṅgīkṛtam /
nigamanasya ca prayojanāni nyāyavidbhirupapāditānīti /
*5,268*
athāpi syāt /
prākaṭyāparaparyāyāmarthagatāṃ jñātatāmupajanayadeva pramāṇam /
yathā pratyakṣādi /
naca smṛtyādinā 'rthe jñātatopajaniḥ sambhavati /
anubhavenaiva tasyā jātatvāt /
nahi chinne chidā punarutpadyate /
tatkathaṃ tasya prāmāṇyaṃ syāditi /
tatrāha- neti //
na paricchedakāryeva pramāṇamiti ca pramā
NYĀYASUDHĀ:
paricchedo jñātatā /
eveti prativādyuktānuvādaḥ /
paricchedakāryeva pramāṇam /
tadabhāvātsmṛtyādikamapramāṇamiti netyarthaḥ /
kuto netyata āha- iti ceti //
itiśabdenārthagatāṃ jñātatāṃ parāmṛśati /
netyasyānukarṣaṇārthaścakāraḥ /
jñātatāyāṃ pramā pramāṇaṃ nāstītyarthaḥ /
tathā ca jñātatājanakatvaṃ sapakṣe vibhramādāviva vipakṣe pratyakṣādāvapi vartata iti sādhāraṇānaikāntikamiti bhāvaḥ /
kiñca dhārāvāhikavijñānāni smṛtyādikamiva na jñātatāmupajanayantīti kuto nānaikāntyam /
api ca saṃśayaviparyayāvapi jñātatāmupajanayata iti tvayāṅgīkaraṇīyam /
samānanyāyatvāt /
tataśca vipakṣā(tpratyakṣā)diva sapakṣādapi vyāvṛttestavāsādhāraṇo hetuḥ syāt /
yadvā jñātatālakṣaṇasya paricchedasyaivāprāmāṇikatvātparicchedakāryeva pramāṇamityasyāṃ vyāptau na pramāṇamastītyekagranthatayā yojyam /
tathāca vyāpakānupalabdhiliṅgakamanumānaṃ dūrāpāstamiti bhāvaḥ /
*5,270*
nanu cājñātajñāpakameva pramāṇam, ajñātajñānameva vā /
na caitatsmṛtyādāvastīti tadapramāṇamityato vā'ha- neti //
paricchedo 'jñātajñānaṃ, tatkartuṃ śīlamasyāstīti paricchedakāri(rī) /
yadvā pariccheda eva kāra akāraḥ paricchedakāraḥ so 'syāstīti paricchedakāri /
kiṃ paricchedakāritvaṃ prāmāṇyasya vyāpyavyāpakabhūtaṃ lakṣaṇamiti tadabhāvātsmṛtyāderaprāmāṇyamucyate, kiṃvā vyāpakameveti /
*5,270f.*
ādye paricchedakāryeva pramāṇamiti lakṣaṇaṃ na pramā nopapannamiti yojanā /
avyāpterativyāpteśceti /
tathāhi /
dharmiṇamādāyānadhigatārthagantṛtvamucyate prakāraṃ vā /
ādye nityaviṣayāṇāmaprāmāṇyāpātaḥ /
vyāpyavattayāvagataṃ dharmiṇaṃ vyāpakavattayā viṣayīkurvato 'numānasya pṛthagavagatānarthāntsaṃsṛṣṭatayā gocarayataḥ śabdasya cāprāmāṇyaprasaṅgaḥ /
dvitīye tu dhārāvāhikavijñānānāmaprāmāṇyaṃ syāt /
nahi vaināśikānāmiva mīmāṃsakānāmanya eva ghaṭaḥ /
nāpi sāṅkhayānāmiva pariṇāmī /
nāpi prakāramapyupajanāpāyavantamīkṣāmahe /
*5,271*
nanu yadyapi svarūpasya prakārasya vā tādavasthyam /
tathāpi ghaṭo 'yaṃ ghaṭo 'yamiti pratyakṣajñānadhārāyāṃ vartamāna evārthaḥ (pari)sphurati /
naca kramabhāvināṃ jñānānāmeka eva vartamānakāle viṣayo nānāpratipattṛvat jñānayaugapadyaprasaṅgāt /
(tatpra)pratyabhijñānānupapatteśca /
jñānānekatve 'pyekakālāvasthānākalanāt /
tasmātpūvarvūrvavijñānairanākalita eva vartamāno 'rtha uttarottarairavasīyata ityanadhigatārthatvameveti /
evaṃ tarhi smṛtyāderapyanadhigatārthatvameva /
smṛtirapi vartamānatatkālatayānubhūtamatharmatītatatkālatayāvagāhate /
anyathā sa iti na syāt /
anuvādo 'pi yadi vādaviṣayastadā sphuṭamanadhigatārthatvam /
yadi ca pūrvavijñānaviśiṣṭārthagocarastathāpi dhārāvāhikasamāno nyāyaḥ /
adhikavidhānenaikavākyatāyāmapi tatheti /
saṃśayaviparyāsayorapyanadhigataviṣayatvāt prāmāṇyaṃ syāt /
anadhigatatathābhūtārtha(gantṛ)tvaṃ vivakṣitamiti cenna /
anadhigataviśeṣaṇavaiyarthyāt /
smṛtyādivyāvṛttyarthaṃ taditi cet(na) /
smṛtyādikameva kuto vyāvartanīyam /
lakṣaṇābhāvāditi cet /
tadidamitaretarāśrayatvamiti /
*5,286*
astu tarhi vyāpakanivṛttyā vyāpyanivṛttiriti dvitīyaḥ pakṣaḥ /
syādapyevam /
yadi paricchedakāryeva pramāṇamiti pramā pramāṇaṃ syānna ca tadasti /
tathāhi /
prāmāṇyasyānadhigatārthatvena vyāptiḥ kiṃ sāhacaryadarśanamātrātsiddhayati, uta vyabhicāradarśanasahakṛtāt, uta vipakṣe bādhakopetāt /
nādyaḥ /
atiprasaṅgāt /
na dvitīyaḥ /
dhārāvāhini vyabhicāradarśanāt, atiprasaṅgāparihārācca /
na tṛtīyaḥ /
tadabhāvāt /
adhigatamevārthamadhigamayatā pramāṇena piṣyaṃ piṣyaṃ syāditi cet /
kimidaṃ piṣyapeṣaṇaṃ nāma /
kimadhigate 'rthe 'dhigatyantasyānudayaḥ, kiṃvā viphalatvam, utāviśiṣṭaphalatvam, atha anapekṣitaphalatvam /
nādyaḥ /
syādapyevaṃ yadi jñānābhavo 'pi jñānasāmagṣekadeśaḥ syāt /
jñānaṃ vā tatpratibandhakaṃ bhavet /
nacaivam /
tathātve smṛterevānudayaprasaṅgāt /
na dvitīyaḥ /
uktottaratvāt /
na tṛtīyaḥ /
ādye 'pyāpatteḥ /
na caturthaḥ /
tṛṇādidarśane, heyadaśarne ca prasaṅgāt /
nanu ca karaṇaviśeṣaḥ pramāṇam /
kāraṇaṃ ca sādhakatamam /
naca sādhyasiddhau tajjātīyasyāpi sādhakatamatvamasti, chinne paraśoriveti cet /
maivam /
nahi karaṇasya sādhakatamatvaṃ sādhakatamāntarāpekṣayā /
kintu pradhānakriyākārakāntarāpekṣayā /
anyathā yatra karaṇānāṃ samuccayastatra parasparāpekṣayānatiśayitatvādakaraṇatvaṃ syāt /
chinne kuṭhārasyākaraṇatvaṃ tu phalānudayāt /
naca prakṛte tathāstītyuktamiti /
*5,291*
nanvanapekṣatvaṃ prāmāṇyasya vyāpakam, anyonyanirapekṣā(stu) dhārāvāhikā buddhayaḥ /
ataḥ prāmāṇyamaśnuvate /
na caivaṃ smṛtyādītyapramāṇameveti cenna /
asyā api vyāpteraprāmāṇikatvādityāha- neti //
paricchedo 'napekṣaṃ jñānam /
kiñcānapekṣatvaṃ sarvathā cedanityapramāṇeṣu nāsti /
jñānāntarānapekṣatvaṃ cedanumityādau tadabhāvaḥ /
utpattāvevānumityādikaṃ liṅgādyapekṣaṃ nārthapariccheda iti cet(na) /
jñānavyatiriktasyārthaparicchedasyaivābhāvāt /
smṛtyādāvapyevameva suvacatvācca /
samānaviṣaya(ka)jñānānapekṣatvaṃ ceddharmiṇamādāyānumityādāvapi tadabhāvaḥ /
prakārato 'pi smṛtyādāvastītyasiddhiriti /
ananubhavatvātsmṛtirapramāṇam /
anubhavatatsādhanayoreva prāmāṇyādityetadapyasat /
pūrvavadvayāpterasiddherityāha- neti //
paricchedo 'nubhavaḥ /
*5,294*

evaṃ pramāṇasāmānyalakṣaṇamabhidhāya tadviśeṣān lilakṣayiṣurādau pratyakṣasyoddiṣṭatvāttallakṣaṇamāha- nirdoṣeti //
nirdoṣākṣodbhavaṃ hy atra pratyakṣamiti gīyate

2.1.28

NYĀYASUDHĀ:
atra pramāṇeṣu /
lokavedayoriti vā /
nanu kathamidaṃ vijñāyate /
kiṃ nirdoṣairakṣairudbhavo yasyeti, kiṃvā nirdoṣaṃ ca tadakṣodbhavaṃ ceti /
nādyaḥ /
avyāpterativyāpteśca /
tathāhi /
īśvarādipratyakṣaṃ nākṣodbhavaṃ nityatvāt /
akṣakāryaṃ kriyādikamapi pratyakṣaṃ syāt /
na dvitīyaḥ /
dvayorapi viśeṣaṇatvena samāsānupapatteḥ /
uktāvyāptyanistārācceti /
ucyate /
astu tāvadādyaḥ /
ajñānaviparītajñānahetubhiḥ kācakāmalādidoṣai rahitāni yānyakṣāṇīndriyāṇi tairudbhavo yasyeti /
na cāvyāptiḥ /
udbhavaśabdasyotpattyabhivyaktyanyatarāthartvāt /
yathoktam"sarvamakṣātmakaṃ matam'; iti /
nāpyativyāptiḥ /
jñānasya prakaraṇaprāptatvāt /
tathāpyakṣaliṅgake 'numāne 'tivyāptiriti cenna /
tasyākṣajñānodbhavatvenākṣamātrodbhavatvābhāvāt /
nirdoṣākṣodbhavamapyarthadoṣādayathārthamutpadyate jñānam /
yathoktam /
"atidūrādatisāmīpyādindriyadoṣānmano 'navasthānāt /
saukṣmyādyavadhānādabhibhavātsamānābhighātācca'; iti /
tathāpi nirdoṣārthasannikṛṣṭeti viśeṣaṇādadoṣaḥ /
*5,298*
atra jñānagrahaṇaṃ sukhādivyāvṛttyarthamiti kecit /
tadasat /
viṣayasākṣātkārasyaiva sukhādihetutvāt /
indriyārthasannikarṣaḥ(tu) tadarthamabhyarthyate /
nanvevaṃ sati sarvārthasākṣātkāravataḥ parameśvarasya sukhādyutpādaprasaṅga iti cet /
līlāvigrahagrahaṇe tasyendriyārthasannikarṣavataḥ kuto na tatprasaṅgaḥ /
atha na tāvanmātraṃ sukhādikāraṇam /
kinnāma dharmādikamapi /
atastadabhāvānna tasya sukhādyutpāda iti cet /
tulyam /
ata eva na yogiṣvapi prasaṅgaḥ /
tathācāhuḥ /
"dehe śītoṣṇādisambandhāddhi śītoṣyādyanubhava ātmanaḥ tataśca sukhaduḥkhe'; iti /
atra dehaśabdena tadāśritānīndriyāṇyupalakṣyante /
tadayaṃ lakṣaṇātharḥ /
nirdoṣārthasannikṛṣṭanirdoṣendriyodbhavaṃ jñānaṃ pratyakṣamiti /
*5,300*
yadvā nirdoṣārthendriyasannikarṣajaṃ jñānaṃ pratyakṣamityevārthaḥ /
janyapratyakṣaviṣayameva (vā ta)etadvayākhyātam(nam) iti noktadoṣaḥ /
anugatalakṣaṇasiddhayarthaṃ tu dvitīyaṃ pakṣaṃ parigṛhṇīmaḥ /
nirdoṣaṃ yathārthamakṣodbhavamiti /
akṣodbhavaśabdena (ca)sākṣātkāro lakṣyata iti na kaściddoṣaḥ /
sākṣātkāratvaṃ ca jñānagata eva viśeṣo na karaṇopādhikaḥ /
tadanena kevalaṃ pratyakṣaṃ lakṣitam /
*5,301f.*
atraiva yatastaditi padadvayādhyāhāreṇa yathārthāparokṣajñānasādhanamityanupramāṇapratyakṣalakṣaṇamapi vyākhyeyam /
tacca vivakṣābhedena nirdoṣārthendriyasannikarṣo vā nirdoṣārthasannikṛṣṭamaduṣyamindriyaṃ veti /
nanu"aduṣyamindriyaṃ tvakṣam'; iti vacanādakṣaśabda evāduṣyatāmācaṣṭe /
tatkimarthaṃ nirdoṣetyakṣaviśeṣaṇam /
maivam /
indriyaṃ tvakṣaṃ taccāduṣyamiha vivakṣitamiti tadvayakhyānāt /
*5,303*
nanvetallakṣaṇaṃ pratigatamakṣaṃ pratyakṣamityevaṃ śabdanirvacanādeva pratīyamānaṃ lakṣyātpratyakṣānna bhidyate /
nacaikasyaiva lakṣyalakṣaṇabhāvaḥ sambhavati /
jñātā(tva)jñātatvāsambhavāditi cenna /
atra pratyakṣapadavācyatāyāḥ sādhyatvena vivakṣitatvādityāśayenoktam- iti gīyata iti //
*5,303f.*
nanu nirdoṣatendriyāṇāṃ kuto 'vagantavyā /
jñānayāthārthyāditi cet /
tadapi kiṃ karaṇa(gatayā)nirdoṣatayā jñātavyaṃ, kiṃvā viruddhapramāṇābhāvāt /
nādyaḥ /
parasparāśrayatāpatteḥ /
na dvitīyaḥ /
asañjātavirodhivibhrame 'pyāpatteḥ /
maivam /
jñānayāthārthyasya sākṣisiddhatvāṅgīkārāt /
parīkṣāpekṣāyāṃ tu prabalavirodha(dhā)bhāvaḥ sācivyamācarati /
yathoktam"balavatpramāṇataścaiva jñeyā doṣā na cānyathā'; iti /
asañjātavirodhī tu vibhrama eveti kutaḥ /
deśakālapuruṣāntarasambandhiviparītapramāvaśāditi cet /
kathaṃ tarhyasañjātavirodhitvam /
evaṃ tarhi sarvathā viparītapramābhāvo 'ṅgīkṛtaḥ syāt /
addhā /
so 'pi taistaiḥ parīkṣāviśeṣairniścīyate /
nirmūlaṃ tu na śaṅkayate /
anyathā sarvatrānāśvāsenābhimatamapi na siddhayediti /
*5,307*
nanvindriyārthasannikarṣasya pratyakṣatve gagananayanasannikarṣādapi jñānamutpadyatām /
maivam /
arthaśabdena tattadindriyagrahaṇayogyasyaiva vivakṣitatvāt /
gaganādau ca tadyogyatābhāvasya kāryābhāvādeva siddheḥ /
etena cakṣurādinā gandhādigrahaṇaprasaṅgo 'pyapāstaḥ /
*5,307f.*
atha matam /
yadyāśritā yogyatā, kimantargaḍunā sannikarṣeṇa /
tattadindriyaviṣayastena tenendriyeṇa gṛhyate /
kathamanyathā kācābhrapaṭalādyantaritopalabdhiḥ syāt /
sāntaragrahaṇaṃ ca prāptipakṣe na sambhavati /
prāpyakāriṣu tavagādiṣu tadabhāvāt /
kiñca nayanaṃ cetprāpyakāri tadā svasaṃyuktamātraṃ gṛhṇīyāt /
kuṭhārādiṣu tathā darśanāt /
pṛthutaraṃ ca gṛhṇāti /
digviśeṣasandehaścaiva sati na syāt /
prāptyā tanniścayaprāpteḥ /
sannikṛṣṭaviprakṛṣṭayoḥ śākhācandramasoryugapadgrahaṇācca /
nahi prāpyakāriṇyevaṃ bhavitumarhati /
api ca cakṣuḥ aprāpyārthaprakāśakam atyāsannāprakāśakatvāt /
vyatirekeṇa śrotrādivat cakṣurgatvā nārthena sambadhyate indriyatvāt sparśanādivat /
nacārthasya āgamanaṃ pratyakṣavirodhāt /
tathā cāprāpyaprakāśakatvasiddhiriti /
*5,310*
atrocyate /
viṣayakaraṇayoryogyatāmātramupādāya sannikarṣāpākaraṇaṃ kiṃ sarvatrota nayana eveti vaktavyam /
na prathamaḥ /
aprāptaireva kuṭhārādibhiḥ kāṣṭhādau chidādyudayaprasaṅgāt /
ghrāṇarasanasparśanairaprāptaireva gandhādyavabodhodayāpatteśca /
tathāca yogyatāvadanvayavyatirekasiddhā prāptirapi kriyotpādopayoginī /
na dvitīyaḥ /
viśeṣakāraṇābhāvāt /
yogyatāyā anvayavyatirekadaśarnātprāpteścānupalambhāditi cenna cakṣuṣo 'pi karaṇatvendriyatvābhyāṃ prāptyupalambhāt /
*5,311*
nanvatra kiṃ golakaṃ pakṣīkriyate uta tadatiriktaṃ cakṣuḥ /
ādye pramāṇabādhaḥ /
dvitīye tvāśrayāsiddhiriti cenna /
tavāpi golakapakṣīkāre siddhasādhanam /
anyatrāśrayāsiddhiriti vaktuṃ śakyatvāt /
atha viśeṣaṃ vihāya rūpadarśanānumitaṃ karaṇamātraṃ pakṣīkriyata iti brūṣe /
samaṃ mamāpi /
ata eva golakātiriktamapi tatsetsyati /
sannikarṣaśca pratyāsattimātraṃ vivakṣitam, na saṃyogādiriti na śabdādibhirvyabhicāraḥ /
*5,313*
kā ceyaṃ yogyatā yanmātrādasannikṛṣṭamapi cakṣuḥ prakāśayet /
yadi rūpaviśeṣādirūpā tadātītānāgatayorapi tadbhāvāccākṣuṣatāpattiḥ /
sannikarṣārthaṃ khalu vartamānatābhyarthanam /
sannikarṣasyānyathāsiddhau pratyabhijñāyāṃ tattāṃśasya cakṣuṣāvabhāsanāt sa cedanapekṣitaḥ, kiṃ tadā vatarmānatayā /
atha vartamānatāpi rūpadivadyogyatāntargatā, tadā pratyabhijñā na siddhayet /
kuḍyādivyavahitapratītiprasaṅgaśca /
prāptipratibandhakaṃ hi kuḍyādivyavadhānamiti prāptyarthaṃ tadabhāvo 'nveṣaṇīyaḥ syāt /

sā yadi neṣyate tadā kuḍyādikaṃ kasyāpakuryāt /
āvaraṇābhāvo 'pi yogyateti cet /
na /
kuḍya(ḍyā)parabhāgāvasthitenāpyagrahaṇaprasaṅgāt /
atha nayanaviṣayayormadhye nibiḍa(ḍāvayava)dravyābhāvo vivakṣita iti cet /
sphaṭikādyantaritānupalabdhriprasaṅgāt /
asvacchadravyābhāvo vivakṣita iti cet /
tathāpyavyavahitadūradarśanāpattireva /
atha kṣaṇabhaṅgapariṇāmāvāśritya tathābhūtasyotpādānutpādau eva yogyatāyogyate manyase, tadā so 'rthaḥ kadācitsarvairupalabhyeta kadācinna kenāpi /
draṣṭṛnibandhano 'pi tadbhedo 'stīti cenna /
pramitasannikarṣaparityāgenāpramitānekakalpanasyānucitatvāt /
*5,317*
kiñcāsannikṛṣṭapratītau ca āsannasannikṛṣṭaviprakṛṣṭayorvaiśadyāvaiśadye na syātām /
asmākaṃ tu nayanaraśmayaḥ samyagāsannena sannikṛṣṭante viprakṛṣṭena tvasamyak pradīparaśmaya iveti yukte pratītervaiśadyāvaiśadye /
kācādyantaritopalabdhyā kimaprāpyaprakāśakatvaṃ kalpayāmaḥ kiṃvā kācādīnāṃ praptipratibandhakatvābhāvāt /
ādyaḥ pramāṇaviruddho 'nekātiprasaṅgaparāhata iti dvitīya evāśrayaṇīyaḥ /
tathātve kācādervyūhāntaratāpatti(tte)riti cet /
(na) jalānalavyatibhede 'pi ghaṭādestadabhāvāt /
tatrāpi sūkṣmataratadabhyupagame 'trāpi sāstu /
sāntaragrahaṇamapyasannikṛṣṭasya grahaṇaṃ cedasiddham /
sāntara iti grahaṇaṃ cetpradīpe 'naikāntikam /
yathā khalu dīpo raśmibhirarthasannikṛṣṭo 'pi svarūpāpekṣayā sāntara iti pratīyate tathā cakṣurapyadhiṣṭhānāpekṣayeti kimanupapannam /
pṛthutaragrahaṇamapi nayanaraśmīnāmunmattakakusumavatpṛthvagratayopapatsyate /
aprāptau tvalpasyāpi grahaṇaṃ na syāt /
prāptau digviśeṣasandeho na syāditi cet(na) /
aprāptau sarvatra kalpayiṣyati /
yugapadgrahaṇābhimānastu tejasaḥ śīghragāmitānibandhano bhrama eva /
prāpteḥ pramāṇasiddhatvāt /
*5,323*
apara āha /
nayanaraśmayaḥ śākhācandrasaṃyuktaiḥ sauraraśmibhirekībhūtā yugapacchākhācandramasau grāhayantīti /
tadasat /
sarvārthagrahaṇaprasaṅgāt /
adṛṣṭāttadvayavastheti cet /
(na) bāhyasādhanasākalye 'dṛṣṭavaikalyena kāryānudayasya kvāpyadarśanāt /
adṛṣṭavaikalye hi bāhyasāmagrī vikalā syāt /
anyathā samanaskendriyasannikṛṣṭaḥ sphītālokamadhyamadhyāsīno 'pi ghaṭaḥ kadācinnopalabhyeta /
aprāpyārthaprakāśakamiti cāprasiddhaviśeṣaṇatā /
atyāsannāprakāśakatvaṃ prāpyaprakāśakeṣu ghrāṇādiṣvapi vidyate /
svagatagandhāderagrahaṇāt /
parasyaiva atyāsannakācādyagrahaṇamayuktam /
yogyatāyā anapāyāt /
*5,325*
gatvā nārthena sannikṛṣṭata ityatra kiṃ gatipratiṣedhaḥ sādhyaḥ, kiṃvā sannikaṣarpratiṣedhaḥ, utobhayapratiṣedhaḥ /
nādyaḥ /
kālātītatvādanaikāntyācca /
na dvitīyaḥ /
anaikāntikatvādeva /
ata eva na tṛtīyo 'pi /
viśiṣṭaniṣedho 'yamiti cenna /
so 'pi viśeṣaṇābhāvena vetyādivikalpadūṣaṇānistārāt /
sannikarṣārthaṃ gatimanna bhavatīti sādhyamiti cenna sparśanādāvanaikāntyāt /
śīlajalasannikarṣārthaṃ tvagindriyagataye hi śarīraparispando bhavati /
athāyamabhiprāyo 'dhiṣṭhānādbahirna gacchatīti /
tadendriyatve samāne 'pi ghrāṇādīnāmataijasānāmanevambhāvaḥ /
cakṣuṣastu taija(se)sasyetthambhūta(tvā)tetyaṅgīkāre bādhakābhāvādaprayojakatvam /
cākṣuṣaraśmīnāmupalabdhiprasaṅga iti cenna /
atīndriyatvopapatteḥ /
mahattejojātīyamaindriyakamupalabdhamiti cet cākṣuṣamapyupalabdhamiti vāristhaṃ tathā syāt /
adṛṣṭavaśādanudbhūtarūpaṃ taditi cet /
idamapyanudbhūtarūpasparśaṃ kuto na kalpyate /
kalpikāyāṃ prāpyakāritāyāṃ pramāṇasyoktatvāt /
yadi ca nayanaṃ nirgatyārthaṃ gṛhīyāttadā unmīlyanimīlane 'pi arthapratipattiḥ syāt /
yadi (cākṣuṣa)vākṣamadhiṣṭhānātiriktaṃ syādadhiṣṭhānopaghātacikitse vyarthe syātāmiti tu pradīpena samānayogakṣemam /
api ca /
chāyāyāmupaviṣyasyā(pyātapālokane)tapāvalokanena nayanasyāśiśiratvamātapopaviṣyasyāpi śiśiradravyāvalokanena śiśiratvaṃ caitamevārthaṃ gamayataḥ /
na hyaprāptāvetadupapadyate /
tadetadakhilamapi pramāṇaprasiddhamiti kimatra vaktavyamiti hiśabdenācaṣṭe /
// iti pratyakṣasāmānyalakṣaṇanirūpaṇam //
*5,330*
yadakṣaviśeṣaṇaṃ nirdoṣatvamuktaṃ tadvayavacchedyaṃ darśayitumakṣabhedaṃ tāvadāha- prākṛmiti //
prākṛtaṃ śuddhacaitanyamakṣaṃ tu dvividhaṃ matam
NYĀYASUDHĀ:
prakṛtiśabdenāhaṅkāraḥ pañcabhūtāni cocyante /
sūkṣmarūpeṇa nityamapyahaṅkārabhūtāṃśairupacitatvātprākṛtam /
śuddhamityasyaiva vivaraṇaṃ caitanyamiti /
cetiśabdāvadhyāhāryau /
tuśabdenācaitanyamevendriyaṃ taccāhaṅkārikameveti vadatāṃ sāṅkhayādīnāṃ, bhautikameveti bhāṣamāṇānāṃ vaiśeṣikādīnāṃ, dravyendriyabhā(vye)vendriyabhedāddvividhamiti jalpatāṃ jainānāṃ ca mataṃ vyavacchinatti /
matamiti svoktārthasya pramitatvamāha /
*5,333*
tatra jaḍacaitanyabhedamanupadamevopapādayiṣyati /
jaḍasya ca nityāhaṅkārikabhautikatvam"sūkṣmendriyāṇi santyeva syuḥ sthūlānyapyahaṅkṛteḥ /
teṣāṃ bhūtairupacayaḥ sṛṣṭikāle vidhīyate'; ityādismṛtisiddham /
naca kevalāhaṅkārikatve bhautikatve vā pramāṇamasti /
kapilādīnāmāptatvāsiddheḥ /
ghrāṇaṃ pārthivaṃ rasāvyañjakatve sati gandhavyañjakatvāt kuṅkumagandhābhivyañjakaghṛtavat /
rasanamāpyaṃ rūpāvyañjakatve sati rasavyañjakatvāt /
lālāvat /
cakṣustaijasaṃ sparśāvyañjakatve sati rūpavyañjakatvāt pradīpavat /
sparśanaṃ vāyavīyaṃ śabdāvyañjakatve sati spaśarvyañjakatvāt vyajanavātavaditi /
*5,335*
atra pārthi(vāditva)vatvādimātrasādhane siddhasādhanatvam /
tanmātratvasādhane dṛṣṭāntānāṃ sādhyavaikalyam /
sarvatra pāñcabhautikatvābhyupagamāt /
sarvatra cādṛṣṭena vyabhicārā(raḥ)t /
*5,336*
tat sarvavyañjakamiti cet /
kiṃ vyaktipuraskāreṇocyate utopādhyavacchedapuraskāreṇa /
nādyaḥ /
yadadṛṣṭamekaikavyañjakaṃ tatra vyabhicārānistārāt /
tanna niścitamiti cet /
tathāpi sandigdhavyabhicāritā /
na dvitīyaḥ /
indriyatvāvacchedenāsiddheḥ /
*5,337*
kiñca pārthivādipadaiḥ pṛthivītvādyabhidhāne tattatsannikarṣairanaikāntyam /
indriyatvena hetuviśeṣaṇe dṛṣṭāntānāṃ sādhanavaikalyam /
pṛthivyādikāryatāsādhane prāguktasiddhasādhanatāparihārāya mātrapadaprayoge pṛthivyādirūpādivyañjakasannikarṣeṣu vyabhicāratādavasthyam /
*5,343*
api ca /
carmādigandhavyañjakatvaṃ jalādeḥ, rasavyañjakatvam lavaṇādeḥ, rūpavyañjakatvamañjanādeḥ, sparśavyañjakatvaṃ karpūrāderapyastīti vyabhicāra eva (iti) /
*5,346*
indriyadvaividhyasya pramitatvamuktam /
tatkathamityata āha- śuddhamiti //
śuddhamīśaramāmukteṣvanyatra prākṛtairyutam

2.1.29

NYĀYASUDHĀ:
prāk prasiddhitāratamyamapekṣyoddeśe 'pi prādhānyatāratamyāpekṣayopapādanamiti draṣṭavyam /
anyatra saṃsāriṣu /
prākṛtairakṣairyutaṃ śuddhamastītyarthaḥ /
ayamabhisandhiḥ /
upapādayiṣyate hīśaramāmuktānāmakṣavattā /
naca tadakṣaṃ prākṛtamiti yuktam /
nirguṇatvādiśrutismṛtivirodhāt /
tatastacchuddhacaitanyameva bhavitumarhati /
saṃsāriṣu cākṣavattā suprasiddhā /
naca tanmuktāvakṣapratipādakapramāṇabalāyātaṃ śuddhamevāstviti yuktam /
saṃsāre 'pi samyagjñānaniyamādyāpatteḥ /
atastatra prākṛtaṃ śuddhaṃ ceti dvividhamapyastīti svīkāryam /
tataḥ siddhamuktarūpākṣadvaividhyamiti /
parairīśalakṣmyorlīlāvigrahagrahaṇa(ṇā)maṅgīkāribhistadakṣasya prākṛtatvamaṅgīkriyate /
tānprati kiṃ vādāntareṇeti muktagrahaṇam /
svamate muktānāṃ līlāvigrahasvīkārāt /
kimanyadāpīndriyopapādanāyāsenetīśarameti /
*5,349*
kimato yadyevamakṣadvaividhyamityata āha- nirdoṣameveti //
nirdoṣameva caitanyamanyatrobhayamiṣyate
NYĀYASUDHĀ:
tatrottamajīvasambandhicaitanyamakṣaṃ nirdoṣamevetyarthaḥ /
anyatrāpi nirdoṣatāsadbhāvādevetyuktam /
anyatra madhyamajīvasambandhicaitanye /
sarvatra prākṛte cākṣe nirdoṣatvaṃ sadoṣatvaṃ cobhayaṃ kālādibhedeneṣyate /
adhamasambandhicaitanye tu sadoṣatvameveti śeṣaḥ /
iṣyate prāmāṇikairiti /
anenāgamaṃ kāryaliṅgakamanumānaṃ cātrārthe darśayati /
yāvadatra sadoṣamuktaṃ tannirdoṣagrahaṇavyavacchedyamiti bhāvaḥ /
*5,354*
nanu ca saṃsāriṣu pravṛttisiddhayarthamindriyamavaśyamaṅgīkaraṇīyam /
naca tacchuddham /
uktānupapatteḥ /
ta(a)taḥ prākṛtenaiva savarsyopapatteḥ saṃsāriṣu śuddhendriyābhyupagamo nirbīja eva /
naca muktau śuddhasadbhāvātprāgapi tadaṅgīkaraṇīyam /
muktivacchuddhendriyasyāpi paścātprāptyupapatterityata āha- sukheti //
sukhaduḥkhādiviṣayaṃ śuddhaṃ saṃsārageṣvapi

2.1.30

NYĀYASUDHĀ:
na kevalamīśaramāmukteṣu (kintu) saṃsārageṣvapi śuddhamindriyamaṅgīkaraṇīyam /
kutaḥ sukhaduḥkhādiviṣayam /
ayamarthaḥ /
asti tāvatsaṃsāriṇāṃ sukhaduḥkhecchādiviṣaye(yo)'parokṣāvabhāsaḥ /
liṅgādyananusandhānenaivāhaṃ sukhītyādispaṣṭāvabhāsadarśanāt /
nacendriyaviṣayatāmantareṇāparokṣāvabhāsitvaṃ sukhādīnāṃ yuktam /
dharmāderapi tatprasaṅgāt /
tasmātsukhaduḥkhādiviṣayamindriyamaṅgīkartavyam /
tadeva śuddhamiti /
astu sukhaduḥkhādiviṣayamindriyaṃ saṃsāriṣu /
tacchuddhamiti kutaḥ /
prākṛtenāpi tadaparokṣāvabhāsopapatterityata āha- nirdoṣatveti //
nirdoṣatvātiniyamāt tad baliṣṭhatamaṃ matam
*5,355*
NYĀYASUDHĀ:
tatsukhādiviṣayamindriyaṃ tāvadbaliṣṭhatamaṃ sarvathā(pya)'bādhyaṃ mataṃ sarveṣāṃ sammatam /
na hi kadācidapyasati sukhe ahaṃ sukhīti pratyayo 'sti /
nāpi sati nāsti sukhīti /
tathā hi satīndriyasya bādhyatā syāt /
baliṣṭhatamatā cendriyasya nirdoṣatvādiniyamādevopapadyate nānyathā /
sadoṣāṇāṃ bādhadarśanā(niyamā)t /
nirdoṣatvātiniyamaśca śuddhasyaiva dharmo na prākṛtasyeti sukhādiviṣayasyendriyasya śuddhatāsiddhiriti /
etaduktaṃ bhavati /
sukhādikamindriyaviṣayaḥ aparokṣāvabhāsitvāt ghaṭavat /
sukhādiviṣayamindriyaṃ śuddham nirdoṣatāniyamavattvāt īśvarādīndriyavat /
vimataṃ nirdoṣatāniya(tima)mavat sarvathāpyabādhyatvāt tadvadeveti /
yadyapi muktānāṃ śuddhendriyavattvena saṃsāriṇāṃ tadvattā śakyasādhanā tasya tatsvarūpatāvagamāt /
svarūpasya cānāgantukatvāt /
tathāpi sākṣiṇo yatpratyakṣatvamuktaṃ tadvibhāvayitumayaṃ pramāṇāntaropanyāsaḥ /
sukhādiviṣayaṃ svarūpabhūtaṃ caitanyendriyaṃ hi sākṣītyucyate /
tadabhivyaktaṃ jñānaṃ ceti /
*5,356*
nanu prākṛtaśuddhabhedāt dvividhamindriyamityasat /
"śrotraṃ cakṣuḥsparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca /
adhiṣṭhāya manaścāyam'; iti pañcendriyamanobhedenendriyaṣāḍvidhyasmaraṇavirodhādityata āha- pañceti //
pañcendriyamanobhedāt prākṛtaṃ ṣaḍvidhaṃ smṛtam

2.1.31

NYĀYASUDHĀ:
yatpañcendriyamanobhedādindriyaṃ ṣaḍvidhamiti smṛtaṃ tatprākṛtaṃ na tu sarvamityato na virodhaḥ /
jñānendriyāṇāmevātra(vivakṣita)uktatvānnaikādaśatvo(śo)ktivirodhaḥ /
buddherapi manasyantarbhāvānna saptatvavirodhaḥ /
nanvākāśātmakasya śrotrasya kathaṃ prākṛtatvāt /
maivam /
bhūtākāśapariṇāmatvābhyupagamāt /
avyākṛtākāśātmakatve sārvatrikaśabdopalabdhiprasaṅgaḥ /
karṇaśaṣkulyavacchedāṅgīkāre 'pi badhirābhāvaprasaktiḥ /
adṛṣṭopagrahānneti cenna /
tathā satyākāśasyaiva tattadavacchinnasyādṛṣṭopagṛhītasya ghrāṇādibhāvopapattau pārthivatvādyabhyupagamavaiyarthyāt /
gandhādimattvāttatsiddhiriti cenna, asiddheḥ /
yadindriyaṃ yaṃ viśeṣaguṇaṃ gṛhṇāti tat tadvaditi vyāpteḥ sukhādigrāhiṇi manasi, sāṃsiddhikadravatvasnehagrāhiṇi cakṣuṣi, śītoṣṇasparśagrāhiṇi sparśane ca bhagnatvāt /
āgamātpṛthivyādiprākṛtikatāvagamyata iti cet /
tarhyahaṅkārikākāśakāryatā śrotrasyāpi tata evāṅgīkaraṇīyā /
*5,360*
nanu manonādinityaṃ kathaṃ prākṛtam /
maivam /
pramāṇābhāvāt /
sparśarahitadravyatvādeḥ sattvānneti cet(na) /
tamasmasmākamanaikāntyāt /
nityatvādimātrasādhane siddhasādhanatvāt /
kūṭasthatāsādhane tvāgamavirodhāditi /
// iti pratyakṣanirūpaṇam //
Vyāsa -(12)
*5,362*
kramaprāptaṃ kevalamanupramāṇaṃ ca anumānaṃ lakṣayati- anumeti //
anumā yuktirevoktā ...
NYĀYASUDHĀ:
atrānumeti lakṣyam /
yuktiriti lakṣaṇam /
yadi ca yuktereva bahuśaḥ prakṛtatvāttatsvarūpajijñāsāyāmidaṃ pravṛttam /
tadā viparīto lakṣyalakṣaṇabhāvaḥ /
nanvanumā yuktiriti paryāyāvetau /
tathāhi /
phalaprāmāṇyapakṣe 'numitiranumeti bhāvasādhano 'numāśabdo liṅgadarśanasamutthaṃ laiṅgikaviṣayamanumitināmakaṃ yathārthajñānamāha /
tadeva yojanaṃ yuktirita yuktiśabdo 'pi /
sādhanaprāmāṇyapakṣe 'pyapakṣe 'apyanumīyate 'nayeti karaṇasādhano 'numāśabdo yamarthamācaṣṭe tameva yujyate 'nayeti yuktiśabdo 'pi /
tatkathaṃ lakṣyalakṣaṇabhāva ityata uktam- uktaiveti //
atrāpi vyavahāra eva sādhyo na tvanumātvaṃ, yuktitvaṃ vā /
yenoktadoṣaḥ syāditi bhāvaḥ /
*5,363*
nanu yuktyupapattiśabdāvekārthau tathā cānyatra nirdoṣopapattiranumetyādau yadi nirdoṣagrahaṇasya vyāvartyamasti tadātrāpi tatkartavyaṃ syāt /
anyathātivyāptiprasaṅgāt /
na (nāsti) cenna (tatka)kartavyamiti /
ucyate asti khalu śabdānāṃ mukhyāmukhyabhedena dvayī vṛttiḥ /
evañcopapattiśabdādupapattāviva tadābhāse 'pi pratipattāvutpannāyāṃ tadvayavacchedena mukhyārthopadarśanārthaṃ tatra nirdoṣagrahaṇaṃ kṛtam /
atra punarantargatanirdoṣatvaṃ mukhyamevārthamupādāya yuktirityevoktam /
samīcīno heturanaikāntiko heturiti yatheti /
tadidamapyuktaṃ yuktireveti /
natu nirdoṣatvaviśeṣitā /
yuktiśabdamukhyārthavivakṣāyāṃ tadanapekṣaṇāditi śeṣaḥ /
*5,364*
athavā nedaṃ paryāyalakṣaṇam /
kinnāma yujyate sambaddhayate iti yuktiranumokteti yojyam /
nanvevaṃ sati viruddhānadhyavasitavyavacchede 'pyanaikāntikasyānumānatvaṃ syādityato yuktirevetyuktam /
yujyata eva na tu (vi)yujyate 'pītyarthaḥ /
prameyatvādikaṃ hyanityatvādinā yujyate, na yujyate ca /
natu yujyata eva /
tadanena sāhityaniyamavat vyāpyaṃ, liṅgam, anumānamiti cocyata ityuktaṃ bhavati /
*5,366*
saugatāstu manyante /
tādātmyatadutpattī evānumānāṅgabhūtau sambandhāviti /
vaiśeṣikāstvasyedaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ sambandhyekārthasamavāyi virodhi ceti laiṅgikanimittasambandhānparisañcakṣate /
evaṃ
"mātrānimittasaṃyogivirodhisahacāribhiḥ /
svasvāmivadhyaghātādyaiḥ sāṅkhayānāṃ saptadhānumā'; //
iti sāṅkhayāḥ parisaṅkhayātavantaḥ /
tatsarvamapākartuṃ vā yuktirevetyavadhāraṇam /
niyatasambandhavadevānumānaṃ na sambandhaviśeṣavadityarthaḥ /
etaccopapādayiṣyāmaḥ /
*5,370*
kecidāhuḥ /
pakṣadharmatāpyanumānāṅgamiti /
tadapyapākurvannuktameva vivṛṇoti- vyāptireveti //
... vyāptireva tu sā smṛtā
NYĀYASUDHĀ:
viśeṣeṇāpyata iti vyāptiḥ /
yadavyabhicaritasāhityopetameva liṅgaṃ sānumā /
na pakṣadharmatāvaśyambhā(vavatītya)vinītyarthaḥ /
yadvā vyāptiriti bhāvasādhanaḥ /
tathātve vyāptireva sānumeti gauṇo nirdeśaḥ /
vyāptirevānumānāṅgaṃ na pakṣadharmatetyarthaḥ /
upapādayiṣyate caitadvayadhikaraṇasyāpi sādhakatāmupapādayatācāryeṇaiva /
etena"jñātasambandhaniyamasyaikadeśasya darśanāt /
ekadeśāntare jñānamanumānamabādhitam'; ityapi nirastam /
ekadeśatāniyamasyāprayojakatvāt /
*5,372*
yaduktaṃ pakṣadharmatvaṃ sapakṣe sattvaṃ vipakṣādvayāvṛttirabādhitaviṣayatvamasatpratipakṣatvamiti pañcarūpopapannamanumānamiti /
yathā(''ha) /
"anumeyena sambaddhaṃ prasiddhaṃ ca caśabdasaṅgṛhītamiti /
tadasat /
kevalānvayino vipakṣādvayāvṛttyabhāvena kevalavyatirekiṇaśca sapakṣe sattābhāvenāvyāpakatvāt /
kvaciccatūrūpopapannatvaṃ kvacitpañcarūpopapannatvamiti cet(na) /
ekaprayojakālābhāt /
vyāptipakṣadhamartaupayikatvenaiṣāṃ grahaṇam /
vastutastu te evānumānāṅgamiti cenna /
pakṣadharmatāyā apyaprayojakatvāt /
tathāca vyāptireva prayojiketi vaktavyam /
kimanena jalpitenetyāha- vyāptireveti //
avinābhāvo vyāptiḥ /
*5,376*
sā dvividhā /
anvayavyatirekabhedāt /
sādhyena sādhanasya vyāptiranvayaḥ /
sādhanābhāvena sādhyābhāvasya vyāptirvyatireka iti kecidācakṣate /
taddvaividhyaṃ tuśabdena vyavacchinatti /
tathāhi /
yo 'gnimānna bhavati sa dhūmavānna bhavatīti vyatirekavyāptiḥ kiṃ dhūmenāgnisādhane upayujyate kiṃvāgnyabhāvena dhūmābhāvasādhane /
nādyaḥ /
yo dhūmavānasāvagnimānityanvayavyāptyaiva tatsiddheḥ /
anyathā kevalānvayavato 'sādhakatvaprasaṅgāt /
kiñcātrābhāvayorvyāpyavyāpakabhāvo, bhāvena bhāvasādhanamiti subhāṣitam /
anyagatayā vyāptyānyasya sādhakatve 'tiprasaṅgāt /
yadabhāvayorvyāpyavyāpakabhāvastayoreva sādhyasādhanabhāva ityabhyupagame nātiprasaṅga iti cenna /
tathāpi vyāpyaṃ liṅgamityasyāvyāptiprasakteḥ /
yadabhāvayorvyāpyavyāpakabhāvastayoreva sādhyasādhanabhāva ityabhyupagame nātiprasaṅga iti cenna /
tathāpi vyāpyaṃ liṅgamityasyāvyaptiprasakteḥ /
yadabhāvo yadabhāvasya vyāpakaḥ sa tasya vyāpya iti niyamādadoṣa iti cet(na) /
tarhi na vyatirekavyāptiḥ prakṛtasādhyasiddhayupayoginī, kinnāma prakṛtasādhanavyāptisādhanopayoginī /
tatra cānvayirūpataiva tasyāḥ /
dvitīyastviṣyata eva /
kinnāma sāpyanvayarūpaiveti na sarvathā vyāptidvaividhyaṃ sambhavatīti /
*5,377*
etenānumānasya kevalānvayikevalavyatirekyanvayavyatirekibhedena traividhyamapi parāstam /
vyatirekavyāpteranumānānaṅgatvāt /

sadbhāvamātreṇa vyutpādanasyātiprasaṅgitvāt /
kathaṃ tarhi kevalavyatirekiṇo gamakatvamiti cet /
ko 'yaṃ kevalavyatirekī nāma /
kevalo vyatireka eva yasyāsāviti cet /
tarhi kathamatyantāsatoḥ sādhyasādhanatā syāt /
dṛśyate tāvaditi cenna /
yatastasyānyaiva gatiḥ /
prāṇādimattvasya sātmakatvena vyāptirjīvaccharīra eva gṛhītā /
atastatraiva vipratipattau na sopadarśayituṃ śakyābhūt /
vyāptimātramevānumānāṅgaṃ na punaḥ sapakṣe tadupadarśanamapītyato vyatirekayorvyāptyā tadupapādanaṃ kriyate /
ayamatra prayogakramaḥ /
jīvaccharīraṃ sātmakaṃ prāṇādimattvāt yatprāṇādimattatsātmakaṃ prāṇādimaccedaṃ tasmātsātmakamiti prayukte dhūmasyāgninevāsya na vyāptirdṛśyate /
tatkathamityākāṅkṣāyāṃ prayogāntaraṃ pravartate /
prāṇādimattvaṃ sātmakatvena vyāptam tadabhāvavyāpakābhāvatvāt /
yo yadabhāvavyāpakābhāvaḥ /
sa tadvayāpto yathā dhūmo 'gnineti /
tadetāvati vaktavye yadanyathā prayujyate tadvivekināṃ sphuṭapratītikatayā saṅgraharucitayā veti /
*5,379f.*
syādetat /
vyāpyaṃ cedanumānaṃ tadā dhūmaḥ śabdānityatve 'pyanumānaṃ syāt /
vyāpto hi so 'pyagnineti /
maivam /
vyāpyamityasya sambandhiśabdatvāt /
tathāca yo yena vyāpyaḥ sa tasminnanumānamityuktaṃ syāt /
na caivamatiprasaṅgo 'sti /
dvividhā hi dharmā bhavanti /
kecitparasparaparihāreṇaiva vatarmānāḥ /
yathā kṛtakatvanityatve, svātantryapāratantrye cetyevamādayaḥ /
kecitsamāviṣyāḥ /
te 'pi trividhāḥ /
kecitsaṅkīrṇāḥ /
parasparaparihāreṇaiva vartamānayorekatra samāveśaḥ saṅkaraḥ /
yathā bhūtatvamūrtatve, puruṣatvapācakatve cetyevamādayaḥ /
kecitparāparabhāvāvasthitāḥ /
yathā sattvadravyatve, dhūmavattvāgnimattve cetyevamādayaḥ /
kecittulyavṛttayaḥ /
yathā kṛtakatvānityatve, gurutvarasavattve cetyā(tyevamā)dayaḥ /
tatrādyānāṃ parasparasambandha eva nāstīti nānumānānumeyabhāvaḥ /
viruddhasamākhyayā te 'bhidhīyante /
dvitīyānāmapi satyapi sambandhe parasparavyabhicāreṇa vyāpyavyāpakabhāvābhāvānnānumānānumeyatā /
kintu parasparamanaikāntikatayābhidhīyate /
tṛtīyeṣvapareṣāṃ vyāpyatayāpareṣāṃ vyāpakatayāstyanumānānumeyatvam /
pare tvavyāpyatayā nāpareṣvanumānatāmaśnute /
kinnāmānaikāntikā eva /
caturthāstu parasparaṃ vyāpyavyāpakabhāvādanyonyamanumānatāmarhantaḥ prasiddhayaprasiddhibhyāṃ viśiṣṭanta iti saṅkṣepaḥ /
*5,382*
nanvevamapi dhūmenāgnijñānaṃ sarveṣāṃ syādityata uktaṃ smṛteti /
pramitatvasyopalakṣaṇametat /
smṛtā vyāptireva pramitameva vyāpyamanumā /
na tvindriyavatsattāmātreṇa pramākaraṇamityarthaḥ /
nanu tathāpi nārikeladvīpavāsino dhūmadarśanādagnyanumitiprasaktiḥ /
maivam /
vyāpyasvarūpapramitivadvayāptipramiterapyapekṣitatvāt /
tathāpi gṛhī(tavismṛ)tāsmṛtavyāptestadavasthaḥ prasaṅga ityata uktaṃ smṛteti /
smṛtā vyāptireva sānumopayoginītyarthaḥ /
tathāca vyāptismaraṇasavyapekṣaṃ vyāpyajñānamanumānamityuktaṃ bhavati /
*5,383*
liṅgaparāmarśo 'numānaṃ parāmarśaścānusandhānātmakaṃ tṛtīyaṃ jñānamiti kaścit /
tathāhi /
mahānasādau dhūmasyāgninā vyāptigrahaṇasamaye yajjñānaṃ tatprathamam /
gṛhītavyāptikasya parvatādau yaddhūmajñānaṃ taddvitīyam /
tataḥ sambandhidaśarnasamudbuddhasaṃskārakāraṇa(ka)sya yo dhūmavānasāvagnimāniti vyāptismaraṇasyānantaramayaṃ cāgnivyāptadhūmavāniti pratisandhānātmakaṃ yaddhūmajñānaṃ tattṛtīyamanumānamiti /
tatetadanyo na manyate /
vyāptismaraṇaṃ pakṣadharmatājñānamityetāvadeva hyanumānasāmarthyam /
tatrānanubhūtāyā vyāpteḥ smartumaśakyatvātprathamaṃ jñānamiṣyate /
dvitīya(jñāna)mapi pakṣadharmatāviṣayatvādaṅgīkriyate /
tato vyāptismṛtau satyāṃ kimaparamavaśiṣyate yadarthaṃ tṛtīyaṃ jñānameṣyavyamiti /
sa sthūladṛśvetyādyaḥ /
na khalu sahakāritānupapatteḥ /
kintu saṅkalite /
naca tatsaṅkalitatvaṃ vinā tṛtīyajñānāditi kathaṃ tannaiṣyavyam /
ātmā saṅkalayatīti cet /
satyam /
vṛttyā hyasau saṅkalayenna tu svarūpeṇaiva /
nacaivaṃ tadevāstviti vācyam /
pūrveṇa vinā tadanupapatteriti /
vayaṃ tu brūmaḥ /
yatra liṅgadarśanādeva vyāptismṛtiḥ astu tatroktaprakāraḥ /
yadā tu gṛhītavyāptervināpi liṅgadarśanādvacanādinaiva vyāptismṛtirāvirasti yadā dvitīyameva liṅgadarśanaṃ pratisandhānātmakamudeṣyatīti nāvaśyambhāvinīyaṃ prakriyā /
yathā khalu saṃskārasāhitye satīndriyasannikarṣādeva so 'yamiti pratyabhijñā jāyate tathe(thātrāpī)tyaṅgīkāre na kaścidvirodha iti /
*5,386*
nanu vyāptireva kena pramāṇena grāhyā /
yathāyathaṃ pratyakṣānumānāgamairityuktam /
yathā caitattathā vakṣyāmaḥ /
*5,387*
dvividhamanumānaṃ svārthaṃ parārthaṃ ceti /
tatra yatparopadeśānupe(kṣya)kṣaṃ vyāptismṛtimadvayāpyadarśanaṃ tatsvārtham /
paropadeśāpekṣaṃ tu parārtham /
sasāmarthyaliṅgapratītijanakaṃ vākyaṃ paropadeśaḥ /
tacca pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanaiḥ pañcabhiravayavairupetamityeke /
tamimaṃ niyamamarocayamāna āha- ukteti //
uktā vyāptireva sānumā /
vyāptyuktireva paropadeśa iti yāvat /
evaśabdo niyamanirākaraṇaparo na punaḥ pakṣāntaranivṛttyarthaḥ /
pakṣāntarasya svayameva vakṣyamāṇatvāt /
nanu yo dhūmavānso 'gnimāniti vyāptyuktiḥ kathaṃ pratyāyanāṅgam /
vādiprativādinoranyonyasminnanāśvāsādityata uktaṃ smṛteti /
tuśabdaścaśabdārtho jijñāsiteti samuccinoti /
gṛhītavyāptestaduktiḥ smaraṇaheturagṛhītavyāptestu jijñāsājaniketyucyate /
na tvāgamatayopayujyata ityāśayaḥ /
*5,389*
nanu ca vyāptyuktireva paropadeśa ityayuktam /
prathamata eva vyāptyukterasaṅgatatvādityāśaṅkāṃ pariharan"uktā vyāptireva sā'; iti pratijñātamupapādayati- pratijñāteti //
pratijñātārthasiddhayarthaṃ vyāptireva yadoditā

2.1.32

avaśiṣyaṃ kimatrāsti ...
NYĀYASUDHĀ:
pratijñātārthasiddhayarthamityasaṅgateḥ parihāraḥ /
tadetyadhyahāyarm /
kimākṣepe /
atra vaktavye /
etaduktaṃ bhavati /
yo hi parvatamagnimantaṃ pratipadyamānaḥ pareṇa niragnikaṃ manyamānena kiṃ parvatasyāgnimatve mānamityanuyujyate, sa yadi yo dhūmavānasāvagnimāniti vyāptimātraṃ (paraṃ prati) svapratipannārthasiddhayarthaṃ brūyāttadā kā nāmāsaṅgatiḥ /
parapṛṣṭapramāṇasyopanyasyamānatvāt /
kiṃvā (kiñcā)paraṃ vaktavyamavaśiṣyaṃ yadarthaṃ śabdānta(ramavaśiṣyaṃ)raṃ vaktavyaṃ syāt /
ato vyāptivacanameva paropadeśa iti /
*5,389f.*
syādetat /
vyāptipakṣadharmatopetatayā liṅgānusandhānaṃ khalvanumānam /
pakṣadharmatāmanaṅgaṃ manyamānairapi liṅgasya sattā tāvada(vaśyama)ṅgīkaraṇīyā /
anyathā vyāptyaṅgīkāravyāghātāt /
sā ca nāvivakṣitasthānā /
tathā sati yasyakasyaciddhūmavattvādinā sarva(parvata)syāpyagnimattvādiprasaṅgāt /
ato vyāptyanusāreṇa niyatadeśadharmatāpyaṅgīkaraṇīyaiva /
vyadhikaraṇo 'pi hi kṛttikāgata evodayo rohiṇyudayāsattiṃ gamayati /
natu yatratatratyaḥ /
tatastāvadanena vaktavyaṃ yāvatā vyāptivivakṣitasthaladharmatopetatayā liṅgasyānusandhānaṃ syāt tadapyākāṅkṣākrameṇābhidhātavyamiti sthite, nirāśrayasya pramāṇasyābhidhātumaśakyatvāt pramāṇajijñāsotthāpanāya viṣayopakṣeparūpaṃ parvato 'gnimāniti pratijñāvākyaṃ vaktavyam /
tataḥ kasmādidaṃ pramāṇātpratipattavyamityākāṅkṣāyāṃ parāṅgatāpannaliṅgasvarūpamātrapratipādakaṃ dhūmavattvāditi hetuvacanam /
tato 'sya sāmarthyajijñāsāyāṃ vyāptipratipādanāyā yo dhūmavānasāvagnimānityudāharaṇavākyam /
pakṣādivivakṣitasthaladharmatāpratipādanārthaṃ dhūmavāṃścāyamityupanayaḥ /
tataḥ sarvasya buddhayārohāyaikavākyatāmāpādayituṃ tasmādagnimāneveti nigamanam /
ata eva pratijñāhetubhyāmupanayanigamanayorgatārthatāṃ manyamānā nirastā bhavanti /
tadevametāvati vaktavye kathaṃ vyāptimātramuktvā kṛtī syāditi /
*5,390*
ucyate /
yattāvatpratijñāvaśyambhāve kāraṇamuktaṃ tadasat /
vivādenaiva viṣayopakṣepasya siddhatayākāṅkṣodayasya samarthitatvāt /
tathāpyākāṅkṣitatvālliṅgasvarūpasya tatpakṣadharmatāyāśca pratipādanāya hetūpanayau vaktavyāviti cenna /
vikalpānupapatteḥ /
tathāhi /
kiṃ yena dhūmavattvaṃ parvatavṛttitayāvagataṃ taṃ prati hetūpanayau vaktavyau, uta viparītaṃ prati /
ādyaṃ dūṣayati- liṅgamiti //
... liṅgaṃ tatra vijānataḥ
NYĀYASUDHĀ:
tatra vivakṣite sthale /
avaśiṣyaṃ kimastīti pūrveṇānvayaḥ /
liṅgasvarūpatadīyapakṣadharjñatāvijñāpanāya hi hetūpayanopayogaḥ /
taccedvijñānaṃ parasya svatassiddhaṃ tadā kiṃ hetūpanayābhyāmiti bhāvaḥ /
dvitīyamanūdya dūṣayati- yadīti //
yadi liṅgamasiddhaṃ syāt kuta evāsya mānatā

2.1.33

NYĀYASUDHĀ:
tatretyanuvartate /
asiddhaṃ pareṇāprasiddham /
tadāsya liṅgasya svarūpāsiddhasya mānataiva kutaḥ /
nāstīti yāvat /
dūre vaktavyateti evaśabdārthaḥ /
*5,392*
nanvevaṃ sati vyāptirapi na vaktavyā /
sāpi yadi viditavyāptikaṃ pratyucyate tadābhidhānavaiyarthyam /
viparatītasya tu vyāpyatvāsiddhayā tatpramāṇameva na bhavati (iti)kuto vyāptyabhidhānamiti tatrāpi vaktuṃ śakyatvāt /
tathāca vādiprativādinormaunamevāpatitamiti /
maivam /
ubhayathāpyadoṣāt /
vyāptirhi na svarūpeṇopayoginī /
nāpi jñātatāmātreṇa /
api tarhi smaryamāṇā /
tathāca gṛhītavyāptikaṃ prati tasmārakatvena, (tayā) agṛhītavyāptikaṃ prati tu (tadaiva) tajjijñāsājanakatayā vyāptivacanamupayujyata ityuktameva /
evaṃ tarhi hetūpanayāvapi nānupayuktau /
nahi pakṣadharmopetaṃ liṅgaṃ svarūpeṇopayuktam /
nāpi viditatvamātreṇa /
kintu jñātacaram /
smaryamāṇatayā jñāyamānamapi na vṛkṣādisādhāraṇyena /
kintarhi liṅgatayā /
tathāca viditaliṅgasvarūpapakṣadharmatvaṃ prati tatsmārakatvena liṅgatayānusandhāyakatvenetaraṃ prati tajjijñāsājanakatvena hetūpanayayoḥ sārthakyamevetyāśaṅkayāha- yadīti //
yadi smārakamātraṃ syāt smarturnātra prayojanam
NYĀYASUDHĀ:
smārakatvamuktasya sarvasyopalakṣaṇam /
mātragrahaṇena pratyāyakatvaṃ vyāvartayati /
hetvādikamiti śeṣaḥ /
pakṣadharmator(mo)petasya liṅgasyeti ca /
syādityataḥparaṃ tanna yata ityadhyāhāryam /
smarturityupalakṣaṇam /
atra vyāptivacane /
nimittasaptamīyam /
hetvādāviti ca /
*5,395*
tataśca vyāptivacanavaddhetvādikamapi pakṣadharmator(mo)petasya liṅgasya smaraṇānusandhānajijñāsājanakaṃ syāditi yadyucyate tanna /
yato vyāptivacanenaiva tatsmaraṇādimatastasya hetvādinā prayojanaṃ nāstīti yojanā /
etaduktaṃ bhavati /
yadi hi hetvādikaṃ vākyatayā pratyāyakaṃ syāttadā samārthyacintopayujyate /
yadā tu tatsmārakatvādinaivopayuktaṃ tadā saṃskārodbodhopayuktaṃ sādṛśyasambandhādikaṃ kimapyanve(pye)ṣyavyam /
tadvayāptivacane 'pi samānam /
yo dhūmavānasāvagnimānityabhihite khalvanumānamudrāvit atra dhūmavattvaṃ vyāpyamityavabudhyata eva /
tatastadīyapakṣadharmatādismṛtyādimānapi kathaṃ na bhavediti /
*5,397*
yadvā paropadeśasya pañcāvayavatāniyatiṃ vadanpraṣṭavyaḥ /
kimetatpañcāvayavaṃ vākyamāgamatayā vyāptipakṣadharmator(mo)petasya liṅgasya pratyāyakam /
uta smārakādimātram /
ādye tu syāde(vedaṃ)vaṃ paravyutpāditarītyā (vākyaparimāṇaṃ) vākyaṃ pramāṇaṃ kathañcit /
nacāsau yujyate /
vādipratavādinoritaretarasminnanāśvāsāt /
āśvāse vā pratijñāmātreṇārthasiddhau hetvādyabhidhānavaiyarthyāt /
dvitīye tvāha- yadīti //
*5,398*
parepadeśaṃ vākyaṃ yadi smaraṇādimātrakāraṇamaṅgīkriyate tadātra vyāptivacane satyeva smarturvyāptivacanādeva smaraṇādyutpatteriti yāvat /
atra vyāptivacanātirikte śabde prayojanaṃ nāstīti nāsāvavaśyaṃ vaktavyaḥ /
dṛśyate khalu loke padaikadeśādito 'pi padārthasmaraṇādikam /
śāstre 'pi ca vākyaikadeśaprayogaḥ /
tatra vakturāptatvāvadhāraṇādanusaraṇaṃ prativādini tu tannāstīti cenmā bhūt /
na hyetadāgamatayā pratyāyakamityaktam /
anyathā sāṃvyāvahārikaḥ kevalavyatirekiprayogo 'pi nānusaraṇīyaḥ /
vāstavaprayogaparimāṇānyathātvasyopapāditatvāt /
prativādinyapyanusaraṇe nigrahasthānodbhāvanaṃ na syāditi cet /
laukikaśāstrīyasaṃvyavahārātikrame tadavakāśāt /
anyathā prakaraṇādyāpannasyāsaṅkīrtanamapi nigrahahetuḥ syāt /
kiṃ prakaraṇādyāpannatayāyaṃ na vadatyutāpratipannatvādineti sandehasya prakṛte 'pi tulyatvāditi /
*5,402*
apara āha /
prameyāvadhāraṇārthaṃ hi pramāṇopanyāsaḥ /
prameyāvadhāraṇaṃ ca nirvivādā tatpratītiḥ /
naca sā pramāṇasvarūpamātropadarśane(na) bhavati /
kinnāma tadābhāsoddhāreṇāpi /
anyathā tatprāmāṇyasyaivānavasthānāt /
tathāca pratijñāvākyena viṣayamupakṣipya tatra hetunā pramāṇasvarūpamupadarśya tasyodāharaṇavākyena viruddhānadhyavasitānaikāntikatvanirāsaḥ kriyate /
upanayenāsiddhirapāsyate /
nigamanenāpi hetvanuvādena tasmādeva nānyasmāditi siddhasādhanatāpakṣipyate /
sādhyānuvādena (tu)agnimāneva na tu niragnika iti bādhapratipakṣapratikṣepaḥ kriyate /
tadevaṃ vidhūtavivādasādhyapratipattaye pañcāvayavavākyamāvaśyakamiti /
tadayuktam /
evaṃ vadatā hi ('pi) yāvatā vivādāvasānaṃ tāvānparopadeśa ityuktaṃ syāt /
tathāca pañcāvayavaṃ vākyaṃ paropadeśa ityayuktam /
pañcāvayavoktāvapi vivādāvasiterabhāvāt /
kintvākathāparisamāpteḥ paropadeśa iti vaktavyamityāśayavānāha- neti //
na pañcāvayoktau ca vivādāvasitirbhavet

2.1.34

NYĀYASUDHĀ:
vivādādhyavasitiḥ vivādāvasānopetā sādhyapratītiḥ /
*5,403*
nanvetadayuktam /
udāharaṇādyavayavatrayeṇābhāsoddhārasya kṛtatvāt /
nirastasamastābhāsapramāṇopanyāse 'pi vivādānavasāne sarva(dā)thāpi tatprasaṅgādityata āha- dṛṣṭānteti //
*5,404*
dṛṣṭāntādiṣu caivaṃ syāt sādhanaṃ punareva hi
NYĀYASUDHĀ:
dṛṣṭāntapadenodāharaṇārthamupalakṣayati /
ādipadenopanayanigamanārthagrahaṇam /
viṣayasaptamīyam /
evaṃ yathā pra(tijñā)tītārthe /
sādhanaṃ vaktavyamiti śeṣaḥ /
syādeveti sambandhaḥ /
tuśabdo yasmādityarthe /
ayamarthaḥ /
satyamuddhṛtābhāsātpramāṇātprameyāvadhāraṇaṃ bhavatīti /
kintu pañcabhirapyavayavaistādṛśapramāṇapratītireva na bhavatīti brūmaḥ /
ābhāsoddhāraparodāharaṇādyarthavipratipattau tatsādhanasyāpi vaktavyatvāt /
naca tatra vipratipattirna kartavyā /
nāpi vāṅmātreṇa tannivṛttiḥ /
pratijñārthasamānayogakṣematvāt /
nacodāharaṇādiṣveva sarvaśaṅkoddhārakāraṇamasti /
anupalambhāt /
pañcāvayavaprayoga eva kathāpudraṇāpātāt /
ataḥ prameyaniṇaryāvadhitve 'numānaprayogasya na pañcāvayavatvaniyamo yujyate /
api tu kathaparisamāptyavadhikatvamevāṅgīkāryamiti /
*5,405*
satyaṃ niḥśeṣato vivādanivṛttirna pañcāvayavaprayoge 'pi bhavatīti /
tathāpyavāntarākāṅkṣānivartakatvena pañcāvayavamevāvāntaravākyaṃ parisamāpyata ityata āha- liṅgeti //
liṅgoktāvapi caivaṃ syādanumāvasitirdhruvā

2.1.35

NYĀYASUDHĀ:
co hetvarthe /
anumeti tatsambandhivākyamupalakṣyate /
evaṃ sati kimatra pramāṇamityavāntarākāṅkṣānivṛttihetau dhūmatvamiti liṅgoktau kṛtāyāmapi avāntaravākyaparyavasānamavaśyaṃ bhavatīti tanmātrameva vākyamaṅgīkaraṇīyam /
natu pañcāvayavatvaniyatiriti /
*5,406*
yaduktaṃ smaraṇādimātrahetutvena vākyasyopayogastacca vyāptivacanamātreṇa bhavatīti vyāptireva vaktavyeti tadayuktam /
tathā sati liṅgamātravacanasyāpi prayoktavyatvāpātāt /
sambhavati hi tasyāpi vyāptipakṣadharmatāsmaraṇādihetutvami(te)tyuktābhiprāyamajānānasya codyaṃ vā pariharati- liṅgeti //
yathā vyāptyuktāvevaṃ liṅgoktāvapyanumāvasitirdhruvā syāt /
iṣyāpādanametadityarthaḥ /
caśabdaḥ pratijñāhetugarbhaivetyādyuktapakṣāntarasamuccaye /
nacaivaṃ sati vyāptirevetyavadhāraṇānupapattiḥ /
yena yena prakāreṇa vyāptyādismaraṇādikaṃ bhavati /
yaśca sāṃvyāvahārikastaṃ tamupādāya niyamanirākaraṇasya tatreṣṭatvādityabhisandhiḥ /
etena pratijñāhetubhyāmupanayanigamanayorgatārthatāpi samarthitā veditavyeti /
// ityanumānalakṣaṇanirūpaṇam //
*5,407*
nirdoṣatāmantarbhāvya yuktiranumetyaktam /
doṣaparijñāna eva tadviyuktā yuktiḥ sujñānetyato yuktidoṣo nirūpaṇīyaḥ /
dhūmāderagnyādipramitijanakatve 'pi,yannimittaṃ kaścidartho 'rthāntarajñānaṃ na janayati, saṃśayaviparyayau vā karoti, sa yuktidoṣaḥ /
sa dvividhaḥ /
sākṣādvācanikaśca /
tatrādyaṃ vibhāgenoddiśati- virodha iti //
virodho 'saṅgatiścaiva sākṣād yuktestu dūṣaṇam
*5,409*
NYĀYASUDHĀ:
prāyeṇānumānadoṣo virodha evāntarbhava(ntī)tīti prādhānyātprathamaṃ taduddeśaḥ /
eveti paraparisaṅkhayātamādhikyaṃ nirākaroti /
doṣāṇāṃ satāmatraivāntarbhāvāt /
anantarbhūtānāṃ ca doṣatvanirāsāt /
sākṣāditi //
vacanopadhānena vinā arthaniṣṭham (uktaṃ) uktayukteḥ sāmarthyam /
dūṣaṇaṃ tviti tuśabdasambandhaḥ, sākṣātviti vā /
yukteryuktitvābhimatasyārthasya /
*5,411*
sādhanābhimatasyārthasya sādhyābhimatenārthena sambhāvitapratītikasyāpi sādhyasādhanabhāvasya bādhalakṣaṇamayogyatvaṃ virodha iti śiṣyairevohyatāmityāśayavānasaṅgatiṃ nirūpayati- pratijñāyāmiti //
pratijñāyāmasambandho yukteruktā hyasaṅgatiḥ

2.1.36

NYĀYASUDHĀ:
pratijñāpadena tadartho lakṣyate /
viṣayasaptamīyam /
asambandho 'trākāṅkṣālakṣaṇasambandhavirahaḥ /
atrāpi yukteriti gauṇo nirdeśaḥ /
asambandho 'saṅgatiriti paryāyāvityato vyavahārasādhyatāsūcanāyoktetyuktam /
virodhāsaṅgatisvarūpasya sphuṭatvādanyairupadarśitatvācca kimatrodāharaṇopadarśaneneti hiśabdenāha /
*5,413*
nanu kathaṃ dve evānumānadūṣaṇe paraparigaṇitānāmasiddhatvādīnāṃ bahūnāṃ sattvādityatasteṣāmatrāntarbhāvaṃ vibhāvayitu virodhavibhāgamāha- virodho 'pīti //
virodho 'pi tridhaiva syāt ...
NYĀYASUDHĀ:
sāmānyavibhāgena saha viśeṣavibhāgasya samuccaye apiśabdaḥ /
asaṅgatirapyanekavidheti vā tridhaiva na tvekavidhaiva yenāsiddhayādīnāmantarbhāvo durghaṭaḥ syāt /
yadvā yāvanto 'numānābhāsāḥ paraparigaṇitāstāvadbhedatāṃ ni(rākartu)vataryitumevaśabdaḥ /
sarveṣāmatraivāntarbhāvāt /
traividhyaṃ darśayati- pratijñārtheti //
*5,414*
... pratijñārthaviruddhatā /
liṅgarāhityamavyāptir ...
NYĀYASUDHĀ:
sādhyadharmaviśiṣṭo dharmī pratijñārthaḥ /
tasya pratispardhisadbhāvo viruddhatā /
yatrārthe liṅgapramitiḥ sādhyasiddhayupayoginī tatra tadabhāvo liṅgarāhityam /
vyāpterabhāvo 'vyāptiḥ /
itiśabdo 'dhyāhāryaḥ /
*5,415*
sādhyasādhanabhāvasambandhayogyatāviraho hi sādhyasādhanābhimatayostadbhāvāsambhave bhavati /
naca sādhanasya tadbhāve 'pi viruddhasya sādhyatā sambhavati /
niśitatve 'pi paraśorākāśasya chedyatābhāvāt /
nāpi sādhyasya tathātvasambhave 'pyasamarthasya
sādhanatopapadyate /
chedyatve 'pi kāṣṭhasya kuṇṭhakuṭhārasya chedana(ka)tvābhāvāt /
ataḥ pratijñārthaviruddhatādīnāṃ yuktaṃ virodhitvam /
*5,416f.*
astu liṅgarāhityāvyāptyoryuktidoṣatvam /
pratijñārthaviruddhatā tu kathaṃ taddoṣaḥ /
sādhyasambandhitvāditi cenna /
sādhyābhimatasya tadbhāvāsambhave sādhanābhimatasyāviṣayavṛttitvāt /
nanvevaṃ sati siddhasādhanatāpi virodha eva syāt /
nahi siddhasya sādhyatā sambhavati /
nacāstviti vācyam /
uktaprakāratrayānantarbhāvāt /
siddhasādhako 'saṅgata iti svavacanavirodhācceti /
maivam /
sati sākāṅkṣatve 'nvayāyogyatvaṃ virodhaḥ /
naca siddhasādhanasya sākāṅkṣatā astīti nāsau virodhe 'ntarbhavati /
*5,418f.*
nanu cānyatra trividho virodha ityādinā liṅgarāhityāvyāptyorekatāmupādāya sādhyasya sādhanasya vānugamo dṛṣṭāntavirodhastṛtīyatayā parigṛhītaḥ /
atrāpi sādhyasādhanavaikalyaṃ dṛṣṭāntasyeti vakṣyati /
tatkathametat /
nacātrāpi tadadhyāhāreṇa tathaiva vyākhyānaṃ yuktam /
dṛṣṭāntadoṣasyānumānadoṣatānupapatteḥ /
nahi dṛṣṭānto 'numānam /
tathāpyanumānāṅgavyāptidūṣakatayānumānadoṣatvamastu /
dṛṣṭāntasya sādhyavaikalye sādhanasya sādhyaparityāgāt /
sādhanavaikalye tu vyāpteranupadarśanāditi cenna /
tathā satyavyāptyaiva saṅgṛhītatvena tṛtīyatvānupapatteriti /
ucyate /
svārthānumāne hi dṛṣṭavyāptikasya liṅgasya vivakṣitasthale siddhimātreṇa sādhyapramitirutpadyata iti tatparipanthināṃ doṣatvamabhipretya pratijñārthaviruddhatāliṅgarāhityāvyāptīnāmatra grahaṇam /
parārthānumāne('pya)tvavyāptyaupayikasyāpi dṛṣṭāntadoṣasya tadāśrayatayā pratītatvena tathaivodbhavanīyatājñāpanāya tena saha trividhatvamanyatroktamiti na virodhaḥ /
*5,420*
yadvā sādhyasādhanobhayāśrayahīnasādhyasādhanobhayavyāvṛttāśrayahīnānaṣṭau dṛṣṭāntadoṣāneke bhāṣante /
tannirāsāya dṛṣṭāntadoṣasya pṛthagupādānam /
tathāhi ubhayavikalastāvanna parisaṅkhayeyaḥ /
anyataravaikalyenaiva (dṛṣṭānta)duṣyatāsiddhāvādhikyaprasaṅgāt /
anyathaikaikavikalaparisaṅkhayānānupapatteḥ /
kathaṃ tarhyanvayavyatirekīti cet /
na kathañcidityuktameva /
sādhyādyavyāptistu dṛṣṭāntasya guṇa eva na doṣaḥ /
sato hi satā vyāptiṃ pradarśayituṃ dṛṣṭānto 'nveṣyavyaḥ /
vaidharmyadṛṣṭāntasyāyaṃ doṣa iti cetsa eva kimarthaḥ /
vyatirekavyāptibodhayeti cenna /
tasyāḥ sākṣādanupayogāt /
pāramparyeṇopayogo tu sādharmyadṛṣṭānta evāsāviti kiṃ pṛthagupādānena /
ubhayāvyāvṛttaścādhikyānni(kyani)rastaḥ /
āśrayahīnastvāśrayāsiddhisamānayogakṣema iti dvāveva dṛṣṭāntadoṣau /
asārvatrikaśca dṛṣṭāntadoṣaḥ /
nahi sarvatra dṛṣṭānta eva vyāptirupadarśanīyetyasti niyamaḥ /
ānumānikāgamikavyāptestadanapekṣaṇāt /
*5,423*
syādetat /
pratijñārthaviruddhatayā hi kālātītaprakaraṇasamau saṅgṛhītau /
liṅgarāhityamityasiddhiḥ /
avyāptiśca trividhā bhavati /
sādhanasya sādhyena sambandhābhāvaḥ /
satyapi sambandhe tadabhāvenāpi sambandhaḥ, sādhyābhāvavyā(pta)pyatā ceti /
tadetattrayaṃ krameṇānadhyavasitā naikāntikaviruddhasaṃjñāṃ labhate /
tathāca paranirūpitaprastārasya samasanamevānena kṛtaṃ syāt /
nacānena kimapi prayojanam /
anyathā puruṣamativaiśvarūpyeṇa prakriyāntarasyāpi sāvakāśatvāt /
naca brahmatarkāditarkaśāstramanusṛtyetthaṃ vyutpādanamiti vācyam /
prayojanābhāve 'ndhaparamparāpatteriti /
*5,423f.*
ucyate /
asti prakriyāntarakaraṇasya prayojanam /
tathāhi /
pratijñārthaviruddhatayā hi svavākyavirodhasyāpi saṅgrahaṃ vakṣyati /
naca kālātītatvādinā sa labhyate /
api ca vyavahāro 'pi pratijñārthaviruddhatayopapadyate, na kālātītatvādinā, vaiyarthyaprasaṅgāt /
asādhakamidaṃ kālātītatvāt /
satpratipakṣatvādityasya prabalasamabalapramāṇaviruddhatvādityarthaḥ /
nacātra viśeṣaṇasya kimapi prayojanamasti /
hīnabalasya pramāṇapadenaiva nirastatvāt /
pramāṇatadābhāsāviveka eva hi pramāṇaśabdaprayogo na tvaprāmāṇyaniścaye /
ahīnabalatayā vā viśeṣaṇe sambhavati tadavāntarabhedopādānaṃ niratharkameva /
tathācaikamevedaṃ dūṣaṇaṃ syāt /
liṅgarāhityagrahaṇena cādūṣaṇānāmapi dūṣaṇatayā paraparigaṇitānāmāśrayavyadhikaraṇasādhyānyathāsiddhīnāṃ nirāso labhyate anyathāsiddherdūṣaṇatve 'pi prakārāntasya vakṣyamāṇatvāt /
Vyāsa -(13)
*5,427*
anadhyavasitatvādibhedo 'pi kiṃ vyāptyabhāve sambhavatītyetāvatā parisaṅkhayeyo vyavahāropayogitvādvā /
nādyaḥ /
vyarthavyutpādanasyātiprasaṅgitvāt /
na dvitīyaḥ /
vaiyarthyaprasakteḥ /
nedaṃ sādhakamanaikāntikatvādityasya hi sapakṣavṛttitve sati vipakṣavṛttitvādityarthaḥ /
nacātra viśeṣaṇavyavacchedyaṃ kiñcidasti /
evaṃ viruddhatvādityasya sapakṣāvṛttitve sati vipakṣavṛttitvādityarthaḥ /
tathāca vaiyarthyameva /
sādhyaviparyayavyāpyatvādityatrāpi sambandhamātreṇa kṛtārthatve vyāptigrahaṇaṃ vyarthameva /
evamavāntarabhedavyutpādanamapi nirastam /
śiṣyamativaiśadyāya vyutpādanaṃ tvanumatameveti na svīyavyavahāravirodha iti /

virodhavadasaṅgaterapi prabhedāḥ svayamevohanīyāḥ /
*5,429*
evaṃ sākṣādyuktidoṣamabhidhāya vācanikadoṣamāha- nyūneti //
... nyūnādhikye tu vācike

2.1.37

NYĀYASUDHĀ:
nyūnaśabdo bhāvapradhānaḥ /
yukterdūṣaṇamiti prakṛtamanuvartate /
avaśyavaktavyāparipūrtirnyūnatvam /
kṛtakāryatvamādhikyam /
vacanadoṣāttatpratipāditā yuktirapi duṣyā syādityetayorvācanikatvam /
nanvayukto 'yaṃ vibhāgaḥ /
virodhāsaṅgatyorapi vāci(cani)katvāt /
nahi kṛtakatvaṃ svayameva duṣyam /
anityatvasādhane 'pi tathātvāpatteḥ /
kṛśānuśaityādau tatheti cet /
tatkiṃ kṛtakatvaṃ kṛśānuśaityaṃ vā śabdanityatvaṃ vā sādhayituṃ svayameva pravṛttam /
yena tatra duṣyaṃ syāt /
kinnāma tatsādhanatayā śabdena pratipādi(darśi)tam /
evamasaṅgatāvapi siddhasādhanatādilakṣaṇāyāṃ vācyamityāśaṅkānirāsārthaṃ tuśabdaḥ /
nyūnādhikye eva vācanike, na virodhāsaṅgatī /
svārthānumāne 'pi darśanāditi bhāvaḥ /
santu tarhi pratipattṛpratipādakayorevaite doṣāḥ /
yathā niśātam kṛśānuśaityādau vyāpārayanpuruṣa evāparādhī syāt natu kṛtakatvādikamiti /
maivam /
kṛtakatvāderaduṣṭatve tadvayāpārayato 'pyaparādhānupapatteḥ /
anyathā śabdanityatvasādhane prayuñjāno 'pyaparādhyeta /
tataḥ kṛśānuśaityādeḥ sādhyatānarhatvaṃ nityatvādisādhane kṛtakatvāderasamarthatvamityādirarthaśabdagata eva doṣo 'ṅgīkaraṇīyaḥ /
na hyupādhimantarbhāvya bhavan doṣo na doṣo bhavati /
tathā sati bahuviplavāpatteriti /
*5,433*
nanu kathameta evānumānadoṣāḥ /
sopādhikatvasyāpyatiriktasya sattvādityatastatsvarūpānuvādenoktāntarbhāvamāha- sādhyeti //
sādhyavyāpakavailomyamavyāptiḥ sādhanasya ca
NYĀYASUDHĀ:
sādhanasya yatsādhyavyāpakavailomyaṃ sāvyāptiḥ /
caśabdātsatpratipakṣatā ca /
sādhyasyādharmasādhanatvādervyāpako yo niṣiddhatvādidharmaḥ /
yatrādharmasādhanatvaṃ tatra niṣiddhatvamiti niyamāt /
tena sādhanasya hiṃsātvādervailomyaṃ sādhyāpekṣayā vaiparītyamavyāptatvamiti yāvat /
yatra hiṃsātvaṃ tatra niṣiddhatvamiti niyamābhāvāt /
vaidhahiṃsāyāṃ satyapi hiṃsātve niṣiddhatvābhāvāt /
tadanena sopādhikatvasya svarūpamuktam /
sādhyavyāpakatve sati sādhanāvyāpako hi dharma upādhiḥ, tadvattvaṃ ca sādhanasya sādhyavyāpakāvyāpyatvameva /
etatprāganumānādvayāptigrahaṇavelāyāmavyāptireva /
sādhyavyāpakaṃ parityajataḥ sādhyaparityāgāvaśyambhāvāt /
nahi sādhyamaparityajan tadvayāpakaṃ parityajatīti yujyate /
sādhyaparityāgaścāvyāptireva /
*5,434*
apare tu nirupādhikaḥ sambandho vyāptiḥ /
sopādhikatve tu lakṣaṇābhāvādvayāptyabhāva ityācakṣate /
tadasat /
vyāptijñānādhīnamupādhijñānaṃ tadadhīnaṃ ca nirupādhikatvajñānaṃ tadāyattaṃ vyāptijñānamiti cakrakaprasaṅgena tasya vyāptilakṣaṇatvānupapatteḥ /
tatkiṃ sāpādhikasyāpyasti vyāptiḥ /
maivam /
vyāptatvānupādhikatvayoḥ samaniyame 'pi vyāptibodhānaṅgatayopādhyabhāvasya lakṣaṇatvānupapatteruktatvāt /
*5,435*
nanvevaṃ cetkathaṃ sādhyasādhanavyavahāraḥ /
āgāmisambhāvanāpekṣayeti brūmaḥ /
vastutastu yo dharmo yadvayāpakāvyāptastasya tenāvyāptirityeva vaktavyam /
anumānapravṛttyuttarakālaṃ tu satpratipakṣataiva /
sādhanasya sādhyavyāpakaparityāgo hi pakṣādanyatra vā syātpakṣe vā /
na tāvadādyaḥ /
tathā sati sphuṭavyabhicāraparityāgenopādhyudbhāvanasyānavasaratvāt /
dvitīye tu sādhyavyāpakasya pakṣādvayāvṛttiḥ sādhyamapi vyāvartayatīti satpratipakṣataiva /
etenopādhyabhāvasya pratipakṣatve nopādherdūṣaṇatvam /
nahi yadabhāvo yatra dūṣaṇaṃ so 'pi tatra dūṣaṇamiti yukta virodhāditi parāstam /
pakṣavyāvṛttiprādhānyenaivopādhitvāt /
etadarthaṃ ca sādhyavyāpakasya vailomyaṃ pakṣādvayāvṛttiḥ sādhanasya satpratipakṣateti yojanīyam /
bhāvapradhānasyādoṣatvaṃ tviṣyameva /
*5,436f.*
nanu ca prāganumānādapi satpratipakṣatānumānottaramavyāptirvā kinna syāt /
maivam /
pakṣe hi sādhyasyopasaṃhāre pratipakṣāvasaraḥ /
naca vyāptigrahaṇasamaye pakṣādipravibhāgo 'stīti kathaṃ tadā pratipakṣatvaṃ syāt /
anumānottaramavyāptiḥ kathamiti vaktavyam /
sādhyavyāpaka upādhiḥ pakṣādvayāvartamānaḥ sādhyamapi vyāvartayati /
tathāca sādhyarahite tatra vartamānaṃ sādhanaṃ sādhyaṃ vyabhicaratīti cenna /
tathā sati bādhitasatpratipakṣayorapi vyabhicāritāpātāt /
omiti cenna /
nirasiṣyamāṇatvāt /
bādhapratipakṣābhyāmevānumānadūṣaṇasambhave kiṃ tadupajīvinā vyabhicāreṇeti cet, tarhi vyāpakavyāvṛttyā pratipakṣeṇaivānumāne dūṣite kiṃ tadupajīvinā vyabhicāreṇeti tulyam /
*5,437*
kiñca pakṣe vyabhicāraḥ kiṃ niścita uta sandigdhaḥ /
nādyaḥ /
vikalpānupapatteḥ /
tathāhi /
pakṣe sādhyābhāvo niścito na vā /
ādye kiṃ pramāṇāntareṇota sādhyavyāpakopādhivyāvṛttyā /
prathame tata evānumānaṃ duṣyamiti kimupādhinā /
na dvitīyaḥ /
parasparāśrayatvaprasaṅgāt /
upādheḥ sādhyavyāpakatvaniścaye tadvayāvṛttyā sādhyavyāvṛttiniścayaḥ sati ca tasminnasāviti /
neti pakṣe sādhyavyāpakatvāniścayāt upādheḥ, kathaṃ tadvayāvṛttyā pakṣe sādhanasya niścito vyabhicāraḥ syāt /
pakṣe sandigdho vyabhicārastu svata eva siddho sopādhimukhanirīkṣaṇāpekṣaḥ /
sarvānumānocchedahetuśca /
tasmādanumānottarakālaṃ satpratipakṣataivetyucitam /
etadevābhipretya"sa evopādhidoṣo 'pi'; ityādivacanāt /
*5,439*
anukūlatarkādinā sādhyavyāpakatvaniścaye sati pakṣe niścitavyabhicāritāsiddhiriti cenna /
niścisādhyavyāpakavyāvṛtterbādhakatvena tata evānumāne dūṣite vyabhicāravaiyarthyāt /
tathāpi sopādhikatvaṃ satpratipakṣatvamiti gataḥ pakṣa iti cenna /
pratipakṣasya yāvajjīvaṃ tadbhāvānaṅgīkārāt /
sāmarthyānirdhāraṇāyāmeva satpratipakṣaḥ, nirdhārite tu sāmarthye bādhako vā syāt, bādhyo veti ko nāma nābhyupaiti /
*5,440f.*
atra sopādhikatvamiti vaktavye sādhyavyāpakavailomyamiti vacanamupādhilakṣaṇasyāpi pradarśanārtham /
tadapi sādhyasamavyāpakatvapakṣanirāsāya /
nanveṣa pakṣaṣṭīkākṛtāṅgīkṛtaḥ /
maivam /
paramatānuvādatvāt /
anyathaikasādhyāvinābhāva ityudayanavacanodāharaṇavaiyarthyāt /
dūṣaṇaṃ tu sphuṭatvānnoktam /
tathā hi /
samapadaṃ kiṃ viṣamavyāptikavyavacchedārthamuta prayojanāntarārtham /
nādyaḥ /
pārthivaparamāṇurūpādayo nityāḥ paramāṇuviśeṣaguṇatvāt āpyaparamāṇurūpādivadityādau pṛthivīviśeṣaguṇatvābhāvāderviṣamavyāptikasyāpyupādhitvena tadvayavacchedasyāyuktatvāt /
pratipakṣonnāyakatvasambhavena dūṣaṇatvācca /
viṣamavyāptikasyopādhitve pakṣetaratvasyāpi tatprasaṅga iti cet /
tatkimuktaviśeṣaṇadvayopetaṃ na vā /
neti pakṣe tata evānupādhitvam /
ādye tu tasyāpyupādhitve ko doṣaḥ /
parvatetaratvādeḥ sarvatra sambhavena naivamiti cenna /

anumānavyāptyādigrāhakapramāṇaprābalye sati sādhyavyāpakatvabhaṅgāt /
tadabhāve cānumānabhaṅgasyeṣṭatvāt /
anyathā śabdo 'bhidheyaḥ prameyatvādghaṭavadityādāvaśabdatvādeḥ samavyāptikapakṣetarasyānirāsaprasaṅgāt /
tadidamiṣyamapi tyajati aniṣyamapi gṛhṇātīti na viśeṣaṇam /
*5,445f.*
yadapyayuktam /
"svasambandhena yaḥsvīyaṃ dharmamanyatra yojayet /
sa upādhiryathā loke japādiḥ sphaṭikādiṣu /
ihāpyavyāpyahetvarthavyāpyatvabhramahetutā /
upādheḥ syāttadā tasya samavyāptiryadā bhavet'; iti /
tatra vaktavyam /
kimanenoktaṃ bhavati /
kiṃ viṣamavyāptikasya vyāpyatvābhāvāttatsambandhena sādhanābhimate vyāpyatābhramānupapatteradoṣatvena tadvayavacchedāya samapadamiti, kiṃvānvarthopādhiśabdasampādanārthamiti /
nādyaḥ /
pratipakṣonnāyakatvena dūṣaṇatvasambhave svagatavyāptyavabhāsakatābhāvasyādoṣatvāt /
sādhyasāhacaryadarśanenaiva vyāpyatābhramasambhavācca /
na dvitīyaḥ /
upādhiśabdasambandhasya svakapolakalpitatvāt /
ata eva bhagavānācāyarvaryaḥ sopādhikatvamityanabhidhāya sādhyavyāpakavailomyamityāha /
vyavahārāstu parakṛtasaṅketenāpi nirvahaṇīyaḥ /
yadvā kvacitsādhyavyāpyatāsadbhāvenopādhitve 'nyatrāpi gauṇyā vṛttyā upādhivyavahāropapattiḥ /
ata eva na dvitīyo 'pi /
*5,449f.*
nanu ca viṣamavyāptikasya pratipakṣonnāyakatvaṃ na sambhavati /
kvacitpakṣetaraviparyayasyāsādhāraṇatvāditi /
maivam /
asādhāraṇatvasya dūṣaṇatvāsammateḥ /
sammatau vā tatropādhitvābhāvasya vyutpādanāt /
yatropādhiḥ pakṣaikadeśādvayāvartate tatra kathaṃ pratipakṣaḥ /
bhāgāsiddhiprasaṅgāt /
nacāsau nopādhiḥ /
pakṣaikadeśādvayāvṛttyāpi sādhanāvyāpakatvasambhavāt /
nacāyaṃ samavyāptipakṣe 'sti doṣaḥ /
upādhimatyekadeśe sādhyasadbhāvaniyamena taṃ vihāyaikadeśāntarasyaiva pakṣīkaraṇaucityāditi /
ucyate /
asmābhirapyupādhivyāvṛttimā(nevaika)nekadeśaḥ pakṣīkriyate /
ekadeśāntare 'pi yadi sādhyasammatistadā tasyāpakṣīkaraṇameva /
asammatau tu tatra doṣāntarameva bhaviṣyatīti kimanupapannam /
nanu śaṅkitopādhau kathaṃ pratipakṣaḥ sandigdhāsiddhiprasaṅgenāsamabalatvāditi cenna /
pākṣikasiddhayādinā satpratipakṣatāphalasya saṃśayasyānivāraṇāt /
saṃśayānaṅgatvamevāsamabalatvamabhipretam /
*5,453*
syādetat /
sādhyavyāpakatve sati sādhanāvyāpakatvaṃ kimupādhisāmānyalakṣaṇaṃ kiṃvā viśeṣalakṣaṇam /
nādyaḥ /
samavāyaḥ samavetaḥ sambandhatvātsaṃyogavadityatra sādhanāvacchinnasādhyavyāpakakṛtakatvopādhyavyāpanāt /
vāyuḥ spārśano 'nudbhūtarūpānadhikaraṇatve satyupalabhyamānasparśādhikaraṇatvādghaṭavadityatra dravyatvāvacchinnasādhyavyāpakacākṣuṣatvopādhyavyāpteśca /
naca sādhanāvacchinnasādhyavyāpakasya yatkiñcidavacchinnasādhyavyāpakasya ca nopādhitvamiti vācyam /
tatra tatrācāryairaṅgīkṛtatvāt /
vyatirekopādhyavyāpakatvācca /
na dvitīyaḥ /
sāmānyalakṣaṇāntarasya vaktavyatāpātāt /
na cānvayavyatirekidharmatvaṃ taditi vācyam /
tasyātrāyamupādhiriti vyavahārakāraṇatvābhāvāt /
tathātve ca lakṣaṇavaiyarthyāditi /
*5,458*
atra brūmaḥ /
idameva sāmānyalakṣaṇam /
sādhyapadenāvacchinnānavacchinnasādhyasyābhidhānāt /
naca tatra pratipakṣāsambhavaḥ /
yadavacchinnasādhye ya upādhistadvayāvṛttestadviśiṣṭābhāve hetutvopapatteḥ /
yathā samavāyaḥ sambandhatve sati samavetatvena hīno 'kāryatvādākāśavat /
vāyurdravyatve sati spārśanatvena hīno 'cākṣuṣatvādākāśavaditi /
*5,460*
nacātra sādhyaviśeṣaṇavaiyarthyam /
śabdo na sparśavadviśeṣaguṇaḥ pratyakṣatve satyakāraṇaguṇapūrvakatvādityādāviva vyabhicāraparihārārthatvāt /
kvacitsādhyāvacchedakāvacchinnasyopādhyabhāvasya hetutvāt /
yathā vāyuḥ spārśano na bhavati dravyatve satyacākṣuṣatvāditi /
vyatirekavyāptau tūktamevottaram /
sādhyasādhanapadābhyāṃ ca prakṛtayoreva vivakṣitatvānna kaścitkṣudropadravaḥ /
yo yatsādhyavyāpako yatsādhanāvyāpaka iti vāsyārtha iti sarvaṃ sustham /
*5,467*
nanu ca sopādhikatvasya satpratipakṣatve 'pi tenaivānumānadoṣādhikyamiti /
maivam /
pratijñārthaviruddhatetyanenaiva prabalapramāṇaviruddhatālakṣaṇakālātīta(tā)vatsamabalapramāṇaviruddhatāyāḥ satpratipakṣatāyā api saṅgṛhītatvāt /
pratispardhisadbhāvamātraṃ hi pratijñārthaviruddhatetyuktam /
evaṃ tarhi durbalena virodho 'pi pratijñārthaviruddhatā syāt, uktalakṣaṇopetatvādityata āha- durbaleneti //
durbalena virodhe 'pi na pramāṇamasādhakam

2.1.38

NYĀYASUDHĀ:
ayamarthaḥ /
prakaraṇādivaśāddhi sāmānyaśabdā api viśeṣe vatarnta iti prasiddham /
yathā viśiṣṭasamaye puruṣamānayetyukte puruṣaviśeṣa evānīyate na tu yaḥ ko 'pi puruṣaḥ /
prakṛte cānumānasyāsādhakatvanimittaparisaṅkhayānam /
naca durbalena virodhe 'pyanumānamasādhakaṃ bhavati /
prabalavirodhādinā tasyaivābhāsatvāt /
yathā vimataścakṣuṣmānrūpāparokṣajñānitvādityatra vimato 'ndhaḥ puruṣatvāditi /
ataḥ sāmānyaśabdaprasakto 'pi durbalena virodho (nānumānasādhyakatāvacchinnapra) na prathijñārthaviruddhatā /
kintu prabalasamabalapramāṇaviruddhataiva (iti) /
*5,469*
nanvevamādhikyanirāse 'pi nānumānavirodhatraividhyaṃ sambhavati /
pratijñāvirodhasyāvyāptyaiva gatatvāt /
virodhenaiva sādhyavirahiṇi pakṣe vartamānasya hetorarvyāptibharvati /
nahi viredhasyāvyāptyasaṅkīrṇamudāharaṇamasti /
yatra tu virodhasambhavastatrāvyāpterevānyatrāvadhṛtasāmarthyāyā dūṣaṇatvāt /
virodhasyāvyāptyutthāpanena caritārthatvādityāśaṅkāṃ bhikṣu(ka)pādapra(sāraṇanyāyena)sāraṇena pariharati- svavākyeneti //
svavākyena virodhe 'pi naiva sādhakatāṃ vrajet
NYĀYASUDHĀ:
pramāṇamityanuvartate /
na kevalaṃ pramāṇavirodhe, kintu svavākyena virodhe 'pi pramāṇaṃ naiva sādhakatāṃ vrajet /
evaśabdena pareṣāmapi siddho 'yamartha iti darśayati /
yathoktam /
avirodhigrahaṇātpratyakṣānumānagamasvaśāstrasvavacanavirodhino nirastā iti (bhavanti iti) /
*5,472*
etaduktaṃ bhavati /
pratijñārthavirodho dvedhā bhavati /
pramāṇavirodhaḥ svavākyavirodhaśceti /
tatrādyaḥ prabalasamabalapramāṇavirodhātmā dvividho bhavati /
dvitīyo 'pyapasiddhāntajātibhedena dvedhā /
jātiśca svavacanavirodhasvanyāyavirodhasvakriyāvirodhabhedena tredhā /
tatrāstāṃ tāvatpramāṇavirodhaḥ /
svavākyavirodhagrahaṇaṃ tāvatpṛthakkaraṇīyam /
tasyāpyavyāptyutthāpane vyāpārāyogāt /
svavākyavirodhe hi kiṃ sādhanasyobhayābhimatyā (pakṣe) vyabhicāro bhavet, kiṃvānyarābhimatyā /
nādyaḥ /
svavākyaprāmāṇyasyobhayāsammateḥ /
na dvitīyaḥ /
tasya svataḥsiddhatvena svavākyavirodhānapekṣatvāt /
adoṣatvācca /
tasmādaviṣayavṛvi(tāhetu)tvena pratijñārthaviruddhatā pṛthageva patisaṅkhayātavyeti /
kiñcāyaṃ na kevalaṃ vyāptyapekṣapravṛtteranumānasyaiva doṣaḥ /
kinnāma tadanapekṣasya pratyakṣāderapi tathā cānyatropalabdhasāmarthyasyānumāne 'pi svātantryasiddhirityāśayavatā prastāvādanumānamiti vaktavye pramāṇamityevādhikṛtam /
*5,475*
etenaitadapi (parā)nirastam /
astu svavākyavirodhasya pṛthagdoṣatvamavyāptyutthāpakatvāyogāt /
bādhapratirodharūpaḥ pramāṇavirodhastu na svatantradoṣaḥ /
pramāṇavirodhe hi heturapakṣadharmo vā syāt anaikāntiko vā (syāt) /
jijñāsitadharmaṇo dharmiṇaḥ pakṣatvāt /
pramāṇāvagatasādhyaviruddhadharmavataścāpakṣatvena taddharmasyāpakṣadharmatvaniyamāt /
sādhyadhar(ma)rmiṇyeva pramāṇopasthāpitasādhyadharmaviruddhadharmavati darśanena vyabhicārāt /
naca sapakṣavipakṣāvevānvayavyatirekagamyāvinābhāvadarśanaviṣayau na pakṣa iti sāmpratam /
yadi hi pakṣaṃ vihāya bahirevāvinābhāvo 'vagamyate tadā bahirvyāptibalena pakṣadharmo 'pi heturna pakṣe sādhyaṃ sādhayet /
asiddhā hi tatra tasya sādhyena vyāptiḥ /
tasmādantarbahirvā sarvopasaṃhāreṇāvinābhāvo 'vagantavyaḥ /
evañca siddhaḥ pakṣe vyabhicāraḥ sādhanadharmasya /
*5,477*
nanu pratirodhe katham /
tatrāpi vyāptigrāhakasya pramāṇasya prābalyam /
ubhayatrāpi pramāṇasadbhāve vyāpyatvāsiddhāvantarbhāvāditi /
pramāṇavirodhasya pramāṇāntare 'pyaviṣayavṛttitāhetutvenāvagatasvatantradūṣaṇabhāvasyānumāne 'pi tathaivāṅgīkartumucitatvāt /
api ca kiṃ vyāptigrahaṇasamaye 'vyāpterupasthāpakaḥ pramāṇavirodhaḥ syāt, utānumānapravṛttyuttaramapi /
ādyastviṣyata eva /
"mānabādhe na tadbhavet'; iti vakṣyamāṇatvāt /
na dvitīyaḥ /
upajīvyaparityāgenopajīvakasvīkārasyāyuktatvāt /
pramāṇaviruddhasyāpakṣadharmatve siddhasādhanasyāpi tathātvaṃ syāt /
samānanyāyatvāt /
omiti cenna /
svārthānumāne 'pi siddhasādhanasya doṣatvāpatteḥ /
nahi pakṣadharmatāsiddhiḥ parārtha evānumāne doṣaḥ /
tasmāt parānākāṅkṣitatvādasaṅgata eva siddhasādhana iti /
// ityanumānadoṣanirūpaṇam //
*5,479*
evamanumānadoṣānnirūpya prasaṅgātparanirūpitāśeṣanigrahasthānānāmapi virodhādiṣvevāntarbhāva ityāha- saṃvādeti //
saṃvādānuktisaṃyuktā eta eva ca nigrahāḥ

2.1.39

*5,479f.*
NYĀYASUDHĀ:
nigṛhyate parājīyate ebhiriti nigrahāḥ nigrahasthānāni /
nanu ca pratijñāhānyādīnāṃ vaktṛdoṣāṇāṃ kathamarthavacanadoṣeṣu virodhāsaṅgatinyūnādhikyeṣvanupraveśa ityata uktam- saṃvādānuktisaṃyuktāṃ iti //
tathāpyanupapattireva /
virodhādicatuṣyayasyānumānadoṣatvenoktatvāt /
nigrahasthānānāṃ ca niyamenānumānāśrayatvābhāvāt /
nahi punaruktiranumāna eva sambhāvinī /
praśnādāvapyupapatterityato 'styatra viśeṣa iti tuśabdenāha /
dvividhaṃ hi virodhādicatuṣyayam /
samayabandhādikathāsarvarūpasādhāraṇamasādhāraṇaṃ ca /
tatrānumānasyaiva yadasādhāraṇaṃ virodhādi tatrānumānadoṣāṇāṃ sarveṣāṃ praveśo 'bhihitaḥ /
sādhāraṇe tu sarvanigrahasthānānāmiti na kaścidvirodhaḥ /
yadvā kathābāhyādīnāmeṣāṃ nigrahasthānatāvyavacchedārthastuśabdaḥ /
*5,482*
nanu keyaṃ kathā nāmetyapekṣāyāṃ tatsvarūpaṃ nirūpayansāmānyalakṣaṇaṃ vibhāgamuddeśaṃ cāha- vāda iti //
vādo jalpo vitaṇḍeti kathāstisro vijānatām
NYĀYASUDHĀ:
atra katheti lakṣyapadamāvartanīyam /
vicāragocaretyupaskartavyam /
vijānatāmiti jātau bahuvacanam /
tathā cānekavidva(tkartṛ)dvaktṛkavicāragocarā kathā vākyasandṛddhiḥ(ndarbhaḥ) katheti sāmānyalakṣaṇasiddhiḥ /
tāśca kathā vādādibhedena tisraḥ trividhā ityarthaḥ /
vijānatāṃ matena tisra iti vā /
tena nyūnādhikasaṅkhayoktistadvirodhādayuktetyuktaṃ bhavati /
*5,488*
vādalakṣaṇamāha- svārthamiti //
svārthaṃ parārthamapi vā tattvanirṇayasādhanī

2.1.40

kevalaṃ tu kathā vādo ...
NYĀYASUDHĀ:
tattvanirṇayasādhanītyarthādyarthajalpavitaṇḍāvyavacchedaḥ /
tathāpi vitaṇḍāviśeṣe 'tivyāptistadarthaṃ kevalamityuktam /
sākṣādityarthaḥ /
tuśabdena tattvanirṇayasādhanādapi jalpaviśeṣāt taduddeśena pravṛttatvavailakṣaṇyaṃ darśayita /
yadā tu viditatattvau vītarāgāvaviditatattvaiḥ parairabhyarthitau kathāṃ kurutastadā tatrāvyāptemetallakṣaṇam /
nacāsau na vādaḥ /
anyatrānantarbhāvena tisra ityasya vyāghātādityata uktam- svārthaṃ parārthamapi veti //
apiśabda ubhayārthatāsamuccayārthaḥ /
*5,491*
jalpalakṣaṇamāha- jalpa iti //
... jalpo 'rthādivyapekṣayā /
satāmeva kathā jñeyā ...
NYĀYASUDHĀ:
ādipadena khyātyādergrahaṇam /
arthādivyapekṣayeti vādavyāvṛttyartham /
ānuṣaṅgikārthādisādhanatvaṃ vādasyāpi sambhavatīti vyapekṣāgrahaṇam /
vitaṇḍāvyāvṛttyarthaṃ satāmeveti /
satāmityevokte na vitaṇḍāvyāvṛttisiddhiḥ /
vitaṇḍāyāmapyekasya sattvāt /
bahuvacanasya jātyarthatvāt /
tena evetyuktam /
*5,491*
vitaṇḍāṃ lakṣayati- vitaṇḍeti //
... vitaṇḍā tvasatāṃ satām

2.1.41

aprakāśya svasiddhāntamasatāṃ pakṣadūṣaṇam
NYĀYASUDHĀ:
tuśabdo vādajalpavyavacchedārthaḥ /
kathetyanuvartate /
kartṛbhedena kathābhede 'tiprasaṅga ityato lakṣaṇāntaramāha- aprakāśyeti //
sadbhiḥ svasiddhāntamaprakāśyāsādhayitvāsatāṃ pakṣasya dūṣaṇameva kriyate yatsā vitaṇḍetyarthaḥ /
prativādinaḥ svapakṣasādhanena vinā parapakṣapratikṣepamātreṇa paryavasyantī kathā vitaṇḍetyuktaṃ bhavati /
nanvetadeva kinnimittam /
prāśnikādyadhīnamiti brūmaḥ /
te 'pi kuta etādṛśaniyamaṃ kuryuriti cet(na) /
tattvajñānāyogyānasataḥ prati sadbhiḥ svasiddhāntasādhane teṣāṃ tattvajñānotpādaprasaṅgāt /
tasya ca niṣiddhatvādityāśayenāsatāmityuktam /
etena prathamalakṣaṇasyāpi samarthanaṃ veditavyam /
*5,494*
nanvasambhavīdaṃ lakṣaṇam /
parapakṣadūṣaṇaṃ hi tatpratipādakapramāṇadūṣaṇenaiva bhavet /
naca svapakṣasādhanahīnāyāṃ vitaṇḍāyāṃ tatsambhavatītyata āha- ukta iti //
ukte taiḥ prathamaṃ māne vaktavyaṃ tasya dūṣaṇam

2.1.42

NYĀYASUDHĀ:
tairasadbhiḥ prathamaṃ svapakṣasādhanāya māne ukte sati sadbhistasya mānasya dūṣaṇaṃ vaktavyam /
asato vādibhūtasya svapakṣasādhanaṃ parapakṣanirākaraṇaṃ ca karaṇīyam /
satastu prativādinaḥ tatpramāṇadūṣaṇenaiva caritārthatvamityuktaṃ bhavati /
kvacitsatāmevetyādisārdhaśloko vādajalpayorityataḥparaṃ paṭhitaḥ /
tata etāmeva saṅgatimāśritya ṭīkākṛtā tatraiva vyākhyātaḥ /
*5,496f.*
kiñca guruśiṣyādayo 'samānavidyā api vāde 'dhikriyante /
tattvanirṇayārthitvāt /
jalpavitaṇḍayostu sambhāvitasamānavidyayorevādhikāraḥ /
"yayoreva samaṃ vittaṃ yayoreva samaṃ śrutam /
tayorvivāho vādaśca nottamādhamayoḥ kvacit'; iti smaraṇāt /
vādo jalpavitaṇḍālakṣaṇo vivādaḥ /
anyathātyantāpakṛṣṭo 'pyutkṛṣṭatamena vaiyātyāt ghaṭamāno yadi vā daivāyattamabhibhāvayet tadā vṛthākhyātiṃ labheta /
tathāca prāśnikādīnāmasujñātvaṃ pratyavāyaśca syāt /
apūjyaḥ pūjyate yatreti vacanāt /
evaṃ ca vādājjalpavitaṇḍayorbhedaḥ /
nanvetadayuktam /
parabuddherapratyakṣatvena vidyāsāmyavaiṣamyayorjñātumaśakyatvāditi cenna /
jalpavitaṇḍārthinorvidyāsāmyādeḥ parīkṣayā niścayopapatteḥ /
tadetadāha- vidyeti /
vidyāparīkṣāpūrvaiva vitaṇḍā jalpa eva ca
NYĀYASUDHĀ:
vidyāparīkṣā pūrvā kāraṇabhūtā yasyāḥ sā tathoktā /
vidyāparīkṣayā niścitasāmyayoreva vitaṇḍā dātavyā, na viṣamavidyayoḥ /
jalpaścaivam vidyāparīkṣāpūrvaṃ eveti vyākhyeyam /
dvitīyaivaśabdo vādavyāvṛttyarthaḥ /
samānavidyayorevetyayaṃ niyamo na vāde 'stīti /
*5,498*
nanu jalpavitaṇḍārthinovirdyāsāmyādiniścayāya kartavyā parīkṣā kiṃ kathayā, utānyathā /
nānyathā /
anyonyasaṅgharṣaṇena vinā tadasiddheḥ /
ādye 'pi kiṃ vādena jalpavitaṇḍābhyāṃ vā /
na prathamaḥ /
khyātyādikāmayoḥ spardhāvatorvādānupapatteḥ /
na dvitīyaḥ /
anavasthāpātāditi cenna /
vādena tāvadvidyāparīkṣaṇasyeṣṭatvādityāśayavānvādasya vidyāparīkṣāyāṃ kāra(tatkāra)ṇatvamanvayavyatirekābhyāṃ sādhayitumupodghātaṃ tāvadāha- ucceti //
uccanīcatvanirṇītiryato jayaparājayau

2.1.43

NYĀYASUDHĀ:
yato vidyayoccatvena nirṇītatvameva jayo nīcatvena nirṇītatvaṃ ca parājaya ityarthaḥ /
iti vidyāparīkṣaṇaṃ vādeneti vakṣyamāṇenānvayaḥ /
evamupayuktamabhidhāya vyatirekamāha- vinaiveti //
*5,498f.*
vinaiva tattvanirṇītiṃ nahi jalpādinā kvacit /
uccanīcatvavijñānamiti vidyāparīkṣaṇam

2.1.44

NYĀYASUDHĀ:
nirṇīyate 'nayeti nirṇītistattvasya nirṇītistattvanirṇītirvāda iti yāvat /
tattvanirṇītiṃ vinoccanīcatvavijñānaṃ na hītyevokte vinā vādeneti vakṣyamāṇavirodhaḥ syāt /
ato jalpādinetyuktam /
itiśabdastasmādityarthe /
vidyāparīkṣaṇaṃ vādeneti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate /
yadyapi satsādhanopalambhe jalpe 'pi bhavati vādinoruccanīcatvavijñānam /
tathāpi taduddeśenāpravṛttestādarthvasya prathamamaniścayānna tadarthaṃ jalpo dātuṃ śakyate /
*5,500*
vyatirekasyānyadīyākāraṇatvamātraniścayahetutvādvādasya kāraṇatāmavadhārayitumanvayaṃ cāha- vādeneti //
vādena coccanīcatvavijñānaṃ bhavati sphuṭam
NYĀYASUDHĀ:
caśabdo 'nvayasya vyatirekeṇa samuccayārthaḥ /
anvayavyatirekābhyāṃ samarthitamarthamupasaṃharati- itīti //
*5,501*
iti vādasya pūrvatvaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
iti tasmādvādasya pūrvatvam /
jalpavitaṇḍārthinorvidyāsāmyādiniścayahetuparīkṣārthaṃ prathamānuṣṭheyatvaṃ siddhamityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
samānavidyayoreva jalpavitaṇḍe /
samānavidyatā ca parīkṣāniśceyā /
parīkṣā ca vādakathayā vidheyā /
na jalpavitaṇḍābhyām /
jayena hi vidyādhikyaṃ nirṇetavyam /
parājayena ca tannyūnatā /
jayaparājayau ca pramāṇatarkābhyāṃ prakṛtaprameyasādhanasāmarthyāsāmarthyalakṣaṇau uccanīcatvanirṇayaviṣayatāśabdavācyāveva prakṛtopayoginau /
tau ca vāda eva sambhavato na jalpavitaṇḍayoḥ /
tatra yatkiñcinnigrahodbhavanamātreṇa jayaparājayavyavasthāpanāt /
ato jalpavitaṇḍārthaṃ jalpavitaṇḍābhyarthanābhāvānnānavastheti /
jalpavitaṇḍārthinorvidyāparīkṣāyāṃ vādena kṛtāyāṃ kiṃ kāryam /
samavidyatvasambhāvanāyāṃ jalpavitaṇḍe kartavye ityuktameva /
viṣamavidyatāvadhāraṇāyāṃ kiṃ vidheyamityapekṣāyāmāha- tatsiddhāviti //
... tatsiddhau vyarthatānyayoḥ

2.1.45

NYĀYASUDHĀ:
tena vādenaiva tasya nīcoccabhāvasya siddhau satyāmanyayorjalpavitaṇḍayorvyarthatā /
tataśca akartavyatetyarthaḥ /
parīkṣārthena vādenaivoparama iti /
bahuvidyatvasiddhau tu naiva vādo 'pi ...
NYĀYASUDHĀ:
jalpavitaṇḍārthinorvidyāparīkṣārthaṃ vādakathā prathamaṃ dātavyetyuktasyāpavādamāha- bahuvidyatveti //
prāk parīkṣāto lokasaṃvādādinānyatarasya pratiyogyapekṣayā bahuvidyatvasiddhau tu vādo 'pi naiva dātavyaḥ /
kimu jalpavitaṇḍe iti /
kuta ityata āha- kāraṇamiti //
... kāraṇam
NYĀYASUDHĀ:
vidyāparīkṣāyā iti śeṣaḥ /
vāda ityanuvartate /
vādo hi vidyāparīkṣākāraṇamityeṣyavyo na tu vyasanitayā /
tatphalaṃ tvanyata eva jātamiti kiṃ parīkṣayā kiṃ tadaṅgena vādeneti /
*5,503*
yaduktaṃ spardhāvatoḥ khyātyādikāmayorvādo na sambhavati, tatrāsatsādhanottaraprayogasyāvaśyamavarjanīyatvāt, tataśca vidyāsāmyavaiṣamyaniṇaryānupapatteriti tatrāha- sabheti //
sabhāsabhāpaprāśnīkapūrvastu spardhināmapi

2.1.46

vāda eva ...
NYĀYASUDHĀ:
praśnaśabdātkarotītyarthe īkakpratyayo vaktavyaḥ /
spardhināmiti jātau bahuvacanam /
evetyasya yujyata ityadhyāhṛtenānvayaḥ /
yataḥ sabhādipūrvastataḥ spardhināmapi vādo yujyata eveti /
tuśabdo hetvarthaḥ /
sabhāsabhāpatiprāśnikairniyatayorasatsādhanādiprayogavarjanasambhavāditi bhāvaḥ /
*5,505*
yaduktaṃ"tatsiddhau vyarthatānyayoḥ'; iti tadayuktam /
vādena tattvanirṇayasiddhāvapi arthādyasiddheḥ /
tathācābhilaṣitaṃ na siddham, siddhaṃ cānabhilaṣitamiti tatrāha- ubhayeti //
... ubhayārthaḥ syānnirṇītijayakārakaḥ
NYĀYASUDHĀ:
vāda ityanuvartate /
asyaiva vivaraṇaṃ nirṇītīti //
na kevalaṃ nirṇītikārakaḥ kintu jayakārakaśca /
jayaśabdena tatsādhyamarthyādikamupalakṣyate /
vidyāparīkṣārthe vāde jayino 'rthādikamapi sabhāpatinā sampādanīyamiti bhāvaḥ /
evaṃ tarhi na kadāpi jalpavitaṇḍāpravṛttiḥ"vyartharatānyayoḥ'; iti yukteḥ sama(māna)tvāt /
yathā hi vidyāvaiṣamyanirṇaye jitavato 'rthādilābhaḥ, tathā tatsāmye dvayorapi arthādilābhaḥ sambhavatyeva /
naca phalāntaramasti yena punarjalpavitaṇḍārambhaḥ syādityata āha- tattvāprakāśa eveti //
*5,506*
tattvāprakāśa evaiko vitaṇḍājalpayoḥ phalam

2.1.47

NYĀYASUDHĀ:
tattvāprakāśa iti paravañcanasāmarthyamucyate /
tena tatsādhyo 'rthādilābho lakṣyate /
idamuktaṃ bhavati /
yadyapi vidyāsāmyavaiṣamyayornirṇītijayau syātāṃ tathāpi tāttvikakathāphalarūpāveva /
parācchādanacāturyaprayuktārthādilābhārthaṃ samānavidyayoḥ punarjalpavitaṇḍāpravṛttiriti /
nacaivaṃ viṣamavidyayorapi tatpravṛttiḥ, upaplavaprasaṅgasyoktatvāditi /
yadvā tattvanirṇayaphalo vādaḥ arthādiphale jalpavitaṇḍe, iti phalabhedena kathābheda uktaḥ /
so 'nupapannaḥ /
tathā satyarthādīnāṃ bhedena kathā'nantyaprasaṅgādityata āha- tattveti //
yadyapi arthādayo 'vāntarabhedabhinnāstathāpi tattvāprakāśa eka eva vitaṇḍājalpayoḥ phalam /
tattvanirṇayetaratvarūpeṇārthādīnāmekatvānnoktadoṣaḥ /
tadavāntarabhedavivakṣā tu vyarthaiveti bhāvaḥ /
*5,507*
evaṃ kathayā vidyāparīkṣaṇamiti pakṣaḥ samarthitaḥ /
idānīmanyatheti pakṣamapi samarthayamāna āha- vineti //
vinā vādena vidyāyā yadi śakyaṃ parīkṣaṇam /
syājjalpādirapi kvāpi ... // MAnuv_2,1.47a-c //
NYĀYASUDHĀ:
avigītavidvatprasiddhayādineti śeṣaḥ /
kvāpītyasya pūrvārdhenānvayaḥ /
tadā samavidyayoḥ prathamamapi jalpādiḥ kathāviśeṣaḥ kāryaḥ syādityarthaḥ /
tarhi vidyāparīkṣaṇaṃ vādenaivetyuktivirodha ityata āha- vā eveti //
... vāda evānyathā bhavet

2.1.48

NYĀYASUDHĀ:
vāda eva prathamaṃ kartavyo bhavediti yaduktaṃ tadanyathā vādena vinā vidyāparīkṣaṇasya kartumaśakyatva evāto na virodha iti /
astvevamupāyāntaravirahe kathayaiva vidyāparīkṣaṇam /
sā tu vāda iti kutaḥ /
tattvanirṇayārthinoradhikāritvāttatphalatvācceti cet(na /
evaṃ) /
tarhi vijigīṣāvatoradhikāritvādarthādiphalatvātsabhādyaṅgopetatvājjalpo 'pi syāditi /
*5,508*
kimatra jalpaśabdavācyatāmātramāpadyate, kiṃvā vādaśabdavācyatābhāvaḥ, athavā samāhārarūpaṃ kathāntaraṃ yadvā nimittadvayasamāveśe vādaśabdasyaiva vyavahārānupapattiḥ /
sarvatrāpyuttaramāha- jalpa iti //
jalpa ityapi nāma syād vādasyaitādṛśasya tu
*5,508f.*
NYĀYASUDHĀ:
etādṛśasya nimittadvayopetasyātra jalpa iti nāma syādityabhyupagamenādyo nirastaḥ /
apiśabdena vādaśabdavācyatāṃ pratijñāyai tādṛśasyetyanena heturuktaḥ /
tena dvitīyo 'pi nirākṛtaḥ /
nahi nimittasadbhāve vācakāpravṛttiriti yuktam /
jalpaśabde 'pi sāmyāt /
atastulāyāṃ pramāṇādito vidhāntaravatī syāt /
vādasya jalpa ityapi nāma syāditi vādasaṃjñā tu mukhyā jalpasaṃjñā tvamukhyeti sūcitam /
tena caturtho 'pi nirastaḥ /
tatra hetuviśeṣasadbhāvaṃ tuśabdena dyotayati /
tathāhi /
yadyapi kathakāvādito vijigīṣū tathāpi sabhyādibhivirjigīṣāṃ paribhāvyotpāditā tattvanirṇayārthitaiva kathopayoginī /
arthādilābhaścāntarā prāpto na tvādita evoddiṣya ityamukhya eva /
ata eva pūrva ubhayārthaḥ syādityukte sāmyapratītiprasaktau nirṇītijayakāraka iti tattvanirṇīteḥ prādhānyapradarśanārthaṃ vivaraṇaṃ kṛtam /
anyathā kathāphaladvayasyaivobhayaśabdena pratītervivaraṇaṃ vyarthaṃ syāt /
alpāctaramiti lakṣaṇasya vyabhicāraṃ kurvāṇenāpyetadeva sūcitam /
anyathā jayanirṇītikāraka ityavakṣyat /
sabhyādisaṃvaraṇaṃ ca vijigīṣutāparibhavārthamiti vādatāprādhānyamevopodbalayatīti /
*5,513*
api cādhikāribhedādikaṃ bahiraṅgatayaiva kathābhedakam /
antaraṅgaṃ tu pravṛttiprakāra eva /
sa ca vādasambandhyevāsyāṃ kathāyāmastītyato vādatvameva mukhyamityāśayavānāha- pratijñeti //
Vyāsa -(14)
pratijñāmātrasādhyatvamapi syād yājñavalkyavat

2.1.49

NYĀYASUDHĀ:
vidyāparīkṣārthāyāṃ kathāyāṃ kvāpi prameye pratijñāmātreṇa pramāṇopanyāsarahitena vacanena sādhyatvaṃ prajñāpanīyaṃ syāt /
kuta etat /
katyeva devā yājñavalkyeti śākalyena pṛṣṭe, (yājñavalkyena) trayastriṃśaditi vacanamātreṇa prajñāpanasya kṛtatvāt /
sā ca vidyāparīkṣārthā kathetyupakramaparyālocanayā siddham /
yājñavalkyaśabdena tatkathopalakṣyate /
saptamyarthe vatiḥ /
tataḥ kimityata āha- saṃvāda iti //
saṃvāde vādinoḥ kvāpi ... // MAnuv_2,1.48*a //
NYĀYASUDHĀ:
evambhāvo hi vādiprativādinoḥ saṃvāde 'nyonyāptatā'śvāse satyeva syāt tadāśvāso hi vāda eva sambhavati na jalpe /
vijigīṣuṇāpasiddhāntādiparihāreṇa sarvathā pramāṇapraśnasya kartavyatvāt /
tenāyaṃ vāda eveti (prati)jñāyata iti /
nanvevaṃ tarhi na vidyāparīkṣā sambhavati /
pramāṇopanyāse hi tatsamarthanopālambhābhyāṃ sā syāt /
natu praśnapratijñābhyupagamamātreṇetyata āha- vivāda iti //
... vivāde hetur iṣyate // MAnuv_2,1.48*b //
NYĀYASUDHĀ:
heturiti pramāṇamātropalakṣaṇam /
pramāheturiti vā /
na hyekatrāptaḥ sarvatrāpta eveti niyamo 'stīti bhāvaḥ /
yājñavalkyenāpi tatra tatra pramāṇopanyāsaḥ kṛta eveti sakalamanākulam /
*5,517*
prakṛtānāṃ sabhyasabhāpatiprāśnikānāṃ svarūpajijñāsāyāmāha- sabheti //
sabhā sabhāpatiścaiva prāśnikāścaiva vaiṣṇavāḥ /
rāgadveṣavihīnāśca ... // MAnuv_2,1.49a-c //
NYĀYASUDHĀ:
(dvau) caśabdau sabhā(bhyā)dīnāmanyonyasamuccaye /
tṛtīyo viśeṣaṇasamuccaye /
evaśabdau tu vaiṣṇavā eva rāgadveṣavihīnā eveti sambaddhayete /
anyathā kathānupapattisūcanaṃ tatprayojanam /
syuriti vakṣyamāṇamihāpi(matrāpi) sambaddhayate /
sabhyānāṃ prāśnikānāṃ ca viśeṣaṇāntaramāha- syuriti //
... syuḥ sabhyāḥ sarvavedinaḥ

2.1.50

prāśnikāś ...
*5,518*
NYĀYASUDHĀ:
sarvaśabdena vādiprativādidarśanasya kathopayuktasya vyākaraṇādeśca saṅgrahaḥ /
punaḥ sabhyaprāśnikagrahaṇaṃ sabhāpativyavacchedārtham /
tatsārvajñasya kathopayogābhāvāt /
sabhyāḥ prāśnikāśca sarvavedinaḥ syurityanvayaḥ /
nanu prāśnikānāṃ kvopayogaḥ /
vivadamānayorguṇadoṣāvadhāraṇādāviti brūmaḥ /
evaṃ tarhi tairevālaṃ kiṃ sabhyairityata āha- etaditi //
... caitadajñāne sabhyāśca ...
NYĀYASUDHĀ:
anantaroktānprāśnikān etacchabdena parāmṛśati /
kvacitsūkṣme prameye eteṣāṃ prāśnikānāṃ kāraṇāntaradvājñāne sati vādinorguṇadoṣanirṇayāya sabhyāśca pramāṇaṃ syuriti vakṣyamāṇenānvayaḥ /
pramāṇāśrayeṣu pramāṇatvopacāraḥ /
yadyevaṃ prāśnikeṣvajñānaśaṅkayā sabhyānāṃ varaṇam, tadā teṣvapyajñānaśaṅkayānye 'pi varaṇīyāḥ /
anyathā nirṇayābhāvena kathāvaiyarthyāpatteḥ /
teṣvapyevamityata āha- eṣāṃ ceti //
... eṣāṃ ca dūragāḥ /
pramāṇaṃ nirṇayāya syuḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
eṣāṃ sabhyānāṃ cājñāne sati dūragā deśāntarasthāḥ /
nacaivaṃ sabhyasaṃvaraṇamapyanarthakam /
tataḥparaṃ prāyeṇājñānaśaṅkānudayāt /
laukikaścāyamartha iti /
dūragānnirṇāyakatvasambhavāya viśinaṣṭi- pakṣeti //
... pakṣapātavivarjitāḥ

2.1.51

NYĀYASUDHĀ:
ekadeśotkīrtanena yathoktaṃ sabhyādilakṣaṇamatidiśati /
*5,520*
aprakāśya svasiddhāntamiti vitaṇḍālakṣaṇamuktam /
tatkathaṃ vādajalpābhyāṃ vyāvartakamityata āha- ubhābhyāmiti //
*5,521*
ubhābhyāṃ sādhanaṃ caiva dūṣaṇaṃ vādajalpayoḥ
NYĀYASUDHĀ:
vādajalpayorubhābhyāmeva svapakṣasādhanaṃ parapakṣadūṣaṇaṃ kartavyaṃ, natu prativādinaḥ parapakṣadūṣaṇamātreṇa kṛtārthateti /
satāmeveti sārdhaślokasyātra sanniveśe tu, lakṣitau vādajalpau /
idānīṃ tu vitaṇḍāyā lakṣaṇadvayaṃ vivakṣustāvadupayuktamāha- ubhābhyāmiti //
kathā vādajalpalakṣaṇā /
etena jalpo 'rthādivyapekṣayetyuktasya vitaṇḍāyāmativyāptirapi parihṛtā /
ubhayasādhanavattvena sadekādhikārikatvena vā 'rthādivyapekṣakathāyā viśeṣitatvāt /
yadarthaṃ satāmevetyuktaṃ tadvitaṇḍālakṣaṇamāha- vitaṇḍā tviti //
kathetyanuvartate /
ubhābhyāmiti yadarthamuktaṃ tallakṣaṇāntaramāha- aprakāśyeti //
ukte tairiti pūrvavaditi /
ubhābhyāṃ sādhanamityādyuktam /
tatra sādhanāya kiṃ pramāṇaṃ prayoktavyam /
yatra yadasti tatra tadeva (kiṃ) vaktavyam /
satyam /
pramāṇasamplave tu katham /
kiṃ sarvamevotaikameva tatrāpi kimityapekṣāyāmāha- sadbhiriti //
sadbhirāgama evaikaḥ prayojyo 'bhīṣyasādhakaḥ

2.1.52

*5,522*
NYĀYASUDHĀ:
eka eva, natu sambhavatsarvamādhikyaprasaṅgāt /
sa cāgama eveti yojyam /
yadvaikaśabdo mukhyārthaḥ /
īśvarādiprameye mukhyo vedādirāgama eva vaktavyaḥ (tasya svātantryeṇa sādhyasiddhayaṅgatvāt) nānumānamiti /
nanvavaidikasya vedādyāgamopādāne 'pasiddhāntaḥ syādityata uktam- sadbhiriti //
kuto vedādiprayoganiyama ityata āha- abhīṣyeti //
yata iti śeṣaḥ /
anumānaṃ khalu na svātantryeṇeśvarādisādhanasyeṣye /
sarvatropādhipratipakṣayoḥ sambhavāt /
tadarthamantato 'pyāgamo 'nusaraṇīyaḥ /
tato varaṃ prathamameva (āgamo) vaktavyaḥ /
tasya svātantryeṇa sādhyasiddhayaṅgatvāt /
nanvavaidikaṃ prati katham /
āgamaṃ prayujya tatprāmāṇyaṃ sādhanīyamiti /
*5,524*
nanvasadbhiḥ kiṃ vaktavyam /
na tāvatpratyakṣam /
atīndriye tadayogāt /
na cāgamaḥ /
svaparāgamayoranyonyaṃ prāmāṇyāsammateḥ /
nāpyanumānam /
prayogaparimāṇāsammateḥ /
tathāhi /
saugato yadi dvayavayavaprayogaṃ kuryāttadā naiyāyikena nyūnena nigṛhyeta /
anigrahe vā prativādī paryanuyojyamupekṣeta /
pañcāvayavaprayoge tvadhikena nigṛhyeta /
tathā svīkāre cāpasiddhāntena /
tathāca niyatāvayavādivyatirekeṇa vitaṇḍaiva na syādityata āha- svasiddhānteti //
svasiddhāntānusāreṇa hyasadbhiranumocyate
NYĀYASUDHĀ:
yathāsiddhāntaṃ vaktavyamiti prāṅniyamātsvasiddhāntanirṇītaprayogāvayavaparimāṇāpekṣayaiva nyūnādyavatārādanyathā(kathā)'nupapatteriti
hiśabdātharḥ /
sadbhirāgamo vaktavya iti na (itya)yuktam /
vaidikasya prativādinastaddūṣaṇe 'pasiddhāntāt /
adūṣaṇe tu parapakṣādūṣaṇena kathābhāvaprasaṅgādityata āha- pratyakṣeti /
pratyakṣāgamavairūpyamāśrityānyārthataiva tu

2.1.53

āgame daśarnīyātra doṣo liṅgavilomatā
NYĀYASUDHĀ:
āgame tu vādinā prayukte prativādinā vaidikena tasyānyārthataiva daśarnīyā /
nānumānasyevāprāmāṇyam /
yenāpasiddhāntaḥ syāt /
tata eva kṛtaparapakṣadūṣaṇo 'pi bhavet /
anyārthatāṃ darśitavatā'gamasya parābhimatārthātpracyāvitatvāt /
na hyapekṣitārthāsādhakatavādanyatpramāṇadūṣaṇamastīti /
nanvevaṃ sati kathaṃ kathāparyavasānam /
svasvābhimatārthāgrahaparityājanopāyābhāvādityata uktam- pratyakṣetyādi //
atra parābhimate 'rthe pratyakṣāgamavirodhamāśritya /
na kevalametāvat /
atropakramādiliṅgavilomatādoṣo 'pi darśanīyaḥ /
atrānyatama(ra)mātre tātparyam /
anyathā'dhikyaprasaṅgāt /
*5,527*
nanvetāvatāpi na kathāsamāptiḥ /
parābhimatārthānupapattimātreṇa svābhimatārthāsiddherityataḥ satyamityāha- liṅgeti //
liṅgānukūlyaṃ svārthasya śrutyādīnāmanugrahaḥ

2.1.54

NYĀYASUDHĀ:
darśanīyapadamanuvartate /
śrutyādīnāṃ vedādīnāṃ śrutirliṅgaṃ samākhyā cetyuktānāṃ liṅgagrahaṇenaiva gṛhītatvāt /
upalakṣaṇaṃ caitat /
parārthe pramāṇānukūlyasya svārthe tatprātikūlyasya ca nirāso darśanīya ityapi draṣṭavyam /
svasiddhāntaprayogaparimāṇānatikrameṇa parārthānumānavākyaprayogaḥ kartavyaḥ /
tathātve ca na nyūnādyavatāraḥ /
tadatikrama eva tadavakāśa ityuktam /
*5,528*
apara āha /
yathāvastu prayoktavyam /
naca vastutattva eva vādināṃ vipratipatteravaśyaṃ nyūnādyavatārasambhavenāprayogaprāptiriti vācyam /
(ta)yasya yatra tāttvikatvābhimānastena tatprayogānantaraṃ pareṇa nyūnādāvudbhāvite tathārūpatāyāḥ sādha(nīyatvāt)nāt /
nacaivamarthāntarāpātaḥ /
hetoranyatarāsiddhayudbhāvane tatsiddhivyutpādanavatprakṛtopayogasadbhāvāditi /
tadayuktam /
dvitripañcāvayavādipakṣāṇāṃ sarveṣāmapi tāttvikatāyāḥ samarthitatvāt /
svasvaniyamasyaiva tātvikatvamupetya tadanatikrameṇaiva prayogāṅgīkāre tu sarvathā kathocchedāpatteḥ /
tattāttvikatāyāṃ prativādinā vipratipadyamānenāvaśyaṃ nyūnāderudbhāvanāt /
nanūktamatra svasvāvayavakalpanā paraṃ prati samarthanīyeti /
duruktaṃ tat /
tatsamarthanasyāśakyatvādityāha- tripañceti //
*5,529*
tripañcāvayavāmeva yugmāvayavinīmapi /
niyamād yo 'numāṃ brūyād taṃ brūyād yadi tādṛśī /
nānumeti tadā kena sādhyāvayavakalpanā

2.1.57

NYĀYASUDHĀ:
trayaḥ pratijñāhetūdāharaṇāni, udāharaṇopanayanigamanāni vā, pañca pratijñāhetūdāhaṇopanayanigamanāni vāvayavā yasyāḥ sā tripañcāvayavā /
evaśabdena pakṣadvayaniyamamāha /
yugmau dvāvudāharaṇopanayāvayavau yasyāḥ sā yugmāvayavinī /
niyamāditi sannihitenaiva sambaddhayate /
anumeti tādarthyātprayoga ucyate /
vaiśeṣikādīnāṃ tatraiva vyavahārāt /
taṃ brūyādyadi paro 'niyatavādīti śeṣaḥ /
yadvā yo mīmāṃsakastārkikādiśca tripañcāvayavāmevānumāṃ brūyāt /
taṃ prati yaḥ saugato niyamādyugmāvayavinīṃ brūyāt /
sa yadi tādṛśī tryavayavā pañcāvayavā ca nānumeti brūyāditi yojyam /
evaṃ (vi)parivartenāpi /
tādṛśī nānumetyasya pramāṇābhāvāditi śeṣaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
naiyāyikena saugataṃ prati pañcāvayavaprayoge vihite saugato 'dhikamiti nigṛhṇīyāt /
tato naiyāyikena pañcāvayavaprayogasyaiva tāttvikatvānnaivamiti vaktavyam /
tataḥ saugato nedaṃ tattvamapramāṇikatvāditi vadedeva /
atha naiyāyikenāprāmāṇikatvamasiddhamiti vadatā kathamiti saugate pṛṣṭavati (sati) kena pramāṇena svīyā pañcāvayavakalpanā sādhyā /
tadagocaratvāt /
nahi kāryakāraṇabhāvaḥ kvāpi pratyakṣasya viṣayaḥ /
na cāgamena /
tadabhāvāt /
"pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit'; iti bhāratādivākyamastīti cenna"saukṣmyaṃ saṅkhayākramaścaiva nirṇayaśca prayojanam'; ityādinā tatraivānyathā vyākhyātatvāt /
nāpyupamānābhāvābhyām /
niyataviṣayatvāt /
nacārthāpattyā /
tadabhāvāt /
anupānānatirekācceti /
*5,531*
mā bhūtpratyakṣādināvayavakalpanāsiddhiḥ /
anumānena tu bhaviṣyati /
vyāptipakṣadharmatopetaliṅgapratīteḥ pañcāvayavavākyaśravaṇānvayavyatirekānuvidhāyitvāditi cet /
na tāvadidamanumānaṃ tvaccetasi parivartamānaṃ paraṃ pratyāyanāṅgam /
kinnāma prayujyamānam /
tatra kiṃ pañcāvayavaprayogo 'sya vidhāsyate, atha dvayavayavaḥ /
nobhāvapītyāha- niyateti //
***[NOTE: jump in verse numbering, no lacuna in text!]***
niyatāvayavāsiddhau ...
NYĀYASUDHĀ:
niyatāvayavasya pañcāvayavasya dvayavayavasya ca /
yathāsaṅkhayaṃ saugatanaiyāyikayorbodhaupayikatvāsiddhau, nānumānenāpyavayavakalpanāsiddhiriti śeṣaḥ /
yadvottaravākye niyatāvayavāsiddhāvityanuvādo 'yam /
tato niyatāvayavāsiddheriti siddhayati /
pañcāvayavaprayoge pareṇādhikyodbhāvanāt /
dvayavayavaprayoge 'nyataranyūnatvāpasiddhāntayorudbhāvanādityarthaḥ /
tataḥ kimityata āha- vyāptīti //
*5,532*
... vyāptimātreṇa sādhanam /
kartavyameva tena syāt ...
NYĀYASUDHĀ:
yata evaṃ nopāyāntaraṃ tena kāraṇena /
tena naiyāyikena vyāptimātreṇa yadyasyānyavavyatirekānuvidhatte tattatkāryamityādivyāptivacanamātreṇaiva /
upalakṣaṇametat /
"liṅgoktau'; ityādiprāgvyutpāditaprakāreṣvanyatamenetyapi draṣṭavyam /
sādhanaṃ pañcāvayavaniyamasya, kartavyaṃ syāt /
saugatenāpi tadanusaraṇīyam /
itarathā tasyāpi prayogānupapattiprasaṅgāditi /
*5,534*
tato 'pi kimityata āha- tasmāditi //
... tasmāt saivānumā matā

2.1.58

NYĀYASUDHĀ:
yasmātprayogeyattāsādhanaṃ vādiprativādibhyāmanyatareṇa vā svamataparityāgenānyamatābhyupagame kṛta evopapadyate nānyathā /
tasmātsaivānumā matā /
vyāptivacanādikameva parārthaprayogatvena sarvatra mantavyam /
idamuktaṃ bhavati /
yadā naiyāyiko dvayavayavena pañcāvayavaniyamaṃ sādhayati /
tadā dvayavayavasya tāttvikatvaṃ svayaṃ manyate na vā /
neti pakṣe pratārakaḥ syāt /
ādye 'nyatrāpi kathaṃ tattatvaṃ na syāt /
evaṃ kathābhāvaprasaṅgabhīruḥ saugato 'pi pañcāvayavena dvayavayavasyāvaśyakatāṃ pratipadyamānastattvaṃ manyate na vā /
dvitīye kathaṃ tataḥ pratipadyeta /
ādye 'nyatrāpi kutastanna tattvam /
ato 'tra sarvasiddhāntaprakārāṇāṃ tāttvikatvādyuktaṃ svasiddhāntānusāreṇeti /
asmādeva saṅkaṭādbibhyadudayano yathāvastu vaktavyamityuktvā yathāsiddhāntaṃ vā vaktavyamiti samayaṃ baddhvā pravṛttāyāṃ kathāyāṃ na nyūnādyavatāra iti pakṣāntaramavādīditi /
avasitamanumānam /
*5,535*
nirdoṣaṃ vākyamāgamaḥ /
sa dvividhaḥ /
pauruṣeyo 'pauruṣeyaśca /
tatrāpauruṣeyo vedaḥ /
anyastu pauruṣeya iti suprasiddhatvānnoktam /
*5,537*
kecidvākyaṃ vākyārthe 'numānamiti bruvate /
tadanupapannam /
vākyavākyārthayordeśataḥ kālato vānvayavyatirekābhāvāt /
athedaṃ vākyaṃ vākyātharvat vākyatvāditi sādhyate /
tatra kiṃ vākyārthamātraṃ sādhyate tadviśeṣo vā /
nādyaḥ /
viśeṣapramiternirnibandhanatvāpatteḥ /
dvitīye sa viśeṣaḥ pratīto na vā /
ādye vākyavaiyarthyam /
dvitīye 'prasiddhaviśeṣaṇatā /
viśeṣasyānyatrābhāvādanaikāntyaṃ ca /
matubārthaśca kiṃ pratipādyapratipādakabhāvaḥ, sambandhāntaraṃ vā /
ādye sākṣālliṅgatayā vā /
na prathamaḥ /
anumānavaiyarthyāt /
apasiddhāntācca /
dvitīye tu nedaṃ vākyārthānumānaṃ kintu siddhe 'rthe vākyasya liṅgatānumānameva /
tatra ca dṛṣṭānto 'nyatarasādhyavikalaḥ /
na dvitīyaḥ /
tadabhāvena bādhāt /
*5,539*
athaivaṃ prayujyate, vivādādhyasitāni padāni svasmāritārthānvayapramitipūrvakāṇi ākāṅkṣādimatpada(kadambaka)tvāditi /
tadayuktam /
vināpyanvayapramitiṃ daivātprayukteṣvākāṅkṣādimatsu padeṣvanaikāntyāt /
āptaprayuktatvena hetuviśeṣaṇe sādhyārthasya hetvarthe praveśāpatteḥ /
puruṣaviśeṣaprayuktatvasyādhyāpakaprayukteṣu vyabhicārāt /
mūlapramānumāne 'pi vedeṣu anupapatteḥ /
tadapauruṣeyatvasya sādhitatvāt /
*5,542*
apare tvapauruṣeyasyāgamatvamupagamya pauruṣeyasyānumānatvamabhyupagacchanti /
teṣāṃ tu sphuṭo vede vyabhicāraḥ /
kiñca padānāmanvitābhidhāne śaktiḥ /
padānyeva ca vākyam /
naca vaidikapadebhyo 'nyānyeva laukikāni padāni /
vaktā tu padajñāna evopayujyate /
tatkathaṃ lokavedayoḥ prakārabhedaḥ syāt /
api ca vedānusāreṇa paṭhyamāneṣu laukikavākyeṣu katham /
anvayapratītirutpadyata eva /
kinnāma punaḥ pauruṣeyatvajñānādapanīyata iti /
evaṃ tarhi vākyādeva vākyātharjñānam /
tatprāmāṇyaniścayāya tu vaktrādyanusaraṇamityāyātamityāstām /
*5,544*
tadevaṃ sāmānyato viśeṣataśca pramāṇāni lakṣitāni /
tatra svīyasāmānyalakṣaṇasamarthanenārthādvādyantaroktasāmānyalakṣaṇāni nirastānyeva /
tathāpi smṛtiviṣaye vaktavya(vi)śeṣasya vidyamānatvātprābhākaralakṣaṇaṃ viśeṣato nirākaroti- anubhūtiriti //
anubhūtiḥ pramāṇaṃ cet kena smṛtirapodyate
NYĀYASUDHĀ:
"tadā vaktavyaṃ smṛtiḥ pramā na vā /
ādye 'pasiddhāntaḥ'; iti śeṣaḥ /
dvitīye tvāha- keneti //
yadi smṛtirna pramā tadā smṛtiḥ lakṣaṇena vyāvartanīyā /
anyathātivyāpteḥ /
(tatkena) tatkutaḥ smṛtirapodyate vyāvartyate /
smṛtirvyāvartakaṃ na kimapi /
lakṣaṇe 'stīti yāvat /
*5,544f.*
nanvanubhūtirityukta eva smṛtāvaprasaṅgaḥ /
smṛtivyatiriktaṃ jñānamanubhūtirityabhidhānāt /
nahi smṛtiḥ smṛtivyatiriktā bhavatīti /
maivam /
smṛterapi smṛtyantaravyatiriktatvasambhavenāvyavacchedakatvāt /
smṛtitvānadhikaraṇaṃ jñānamanubhūtiriti cet /
kimidaṃ smṛtitvam /
na tāvajjātiḥ /
guṇeṣu jāteranaṅgīkṛtatvāt /
saṃskāramātrajanyajñānatvaṃ tu na sambhavati /
adṛṣṭādijanyatvāt /
asādhāraṇakāraṇavivakṣāyāmapi tathā /
smṛtermānasatvasya vakṣyamāṇatvāt /
etena niyamena pratyutpannāsādhāraṇakāraṇakapratyagratvamanubhūtitvamityapyavacchedakaṃ draṣṭavyam /
smṛterapi mānasapratyakṣajanyāyāstathātvāt /
saṃskārasya kāraṇatve 'pi nāsau sattāmātreṇa smṛtiṃ janayati kinnāmodbuddha eva /
tathāca kathaṃ na pratyutpannāsādhāraṇakāraṇajanyatvam /
anyathendriyādimā(yamā)tramupādāyānubhūterapi tannirākuryāt /
kiñca smṛtirapi kācitpratyutpannasaṃskārajanyā sambhavatyeva /
nacāvacchedakena vinā niyamo jñātuṃ śakyata iti /
*5,549*
yadvā anubhūtiḥ pramāṇaṃ cettadā smṛtāvavyāptiriti śeṣaḥ /
nanu smṛtiḥ pramāṇameva na bhavati /
tatkathaṃ tatrāvyāptidoṣa ityata āha- keneti //
smṛtiḥ kena nimittenāpodyate pramāṇādbahiḥ kriyate na kenāpītyarthaḥ /
tathāhi /
kimayathārthatvāt /
yāthārthye 'pyananubhūtitvādvāprāmāṇye bādhakābhāvādvā prāmāṇye sādhakābhāvādbādhakasadbhāvādvā /
ādyaṃ dūṣayati- keneti //
smṛtiḥ kena prabalena pramāṇenāpodyate bādhyate /
yena yathārthā na syāt /
bādhakābhāvānnāyathārthatvaṃ vācyamiti /
dvitīyaṃ nirākaroti- keneti //
kimanubhūtitvaṃ pramāṇalakṣaṇamiti kṛtvānanubhūtitvātsmṛtirapramāṇamityucyate kiṃ vā ghaṭādidṛṣṭāntāvaṣṭambhena /
ādye 'nyonyāśrayatvam /
tathāca kena smṛtirapodyate /
dvitīye 'pi smṛtireva kenāpodyate /
asmṛtitvenānubhūtiḥ kuto nāpodyate viśeṣābhāvāditi /
tṛtīyamapākaroti- pūrveti //
pūrvānubhūte kiṃ mānamityukte syāt kimuttaram

2.1.59

NYĀYASUDHĀ:
yadi smṛtirapramāṇaṃ syāttadā pūrvānubhūte kiṃ mānamiti praśno niruttaraḥ syāt /
smṛtivyatiriktasya
tatpramāṇasyābhāvāt /
tathāca sākṣyādilokavyavahāro lupyeta /
smṛtireva pramāṇaṃ kintu liṅgatayeti cenna /
tathānubhavābhāvāt /
anyathā sākṣātkāreṇa kāryeṇa karmakārakatayā ghaṭā(dya)numānamityapi syāt /
caturthaṃ pratyāha- pūrveti //
smṛtirityeva hi vaktavyam /
vacanāccānubhavo 'numīyata iti lokavyavahāra evātra pramāṇamityarthaḥ /
*5,552*
nanu yadi smṛtiḥ pramā syāttadā tatkāraṇasya saṃskārasyānupramāṇatvaṃ prasajyeta /
tathācānupramāṇatritvaṃ bhajyeta /
nahi saṃskāraḥ pratyakṣādiṣvantarbhavati /
anindriyasannikarṣatvādajñātakaraṇatvācceti pañcamamapākaroti- mānasamiti //
mānasaṃ taddhi vijñānaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
hi yasmāttatsmaraṇaṃ mānasaṃ manaḥpratyakṣajaṃ na saṃskārakaraṇakaṃ tato noktadoṣa iti śeṣaḥ /
asākṣātkārarūpatvānna pratyakṣaphalatvamityata uktam- vijñānamiti //
sākṣātkāra ityarthaḥ /
smaraṇasya mānasatvaṃ sākṣātkāratvaṃ ca kuta ityata āha- tacceti //
... tacca sākṣipramāṇakam

2.1.60

NYĀYASUDHĀ:
taditi mānasatvam /
caśabdātsākṣātkāratvaṃ ca /
yadvā dvayamapi tacchabdena parāmṛśyate /
prakṛtānusandhānārthaścaśabdaḥ /
*5,553*
nanvindriyāṇāṃ prāpyakāritvaniyamādatītena ca manasaḥ prāpterayogātkathaṃ smṛtermānasapratyakṣajatvamityata āha- atīteti //
atītānāgataṃ yadvad yogibhirdṛśyate 'ñjasā /
evaṃ pūrvānubhūtaṃ ca manasaivāvagamyate // MAnuv_2,1.59c-f //
NYĀYASUDHĀ:
santi tāvadyogino 'ṇimādisiddhisampannā atītānāgatadarśinaḥ śrutismṛtītihāsapurāṇaprasiddhāḥ /
śrutyādeḥ siddhārthe prāmāṇyasya sādhitatvāt /
karmavidhisamānayogakṣematvācca yogavidhīnām /
naca tajjñānamasākṣātkāraḥ /
śrutyādinā sākṣātkāratvapratīteḥ /
tathāhi śrutiḥ"apaśyamapyaye māyayā viśvakarmaṇyado jagannihitaṃ śubhracakṣuḥ'; iti /
purāṇaṃ ca"nārāyaṇaprasādena'; ityādi /
itihāso 'pi"divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ'; ityādi /
tadidamuktam- añjaseti //
sākṣādityarthaḥ /
evañca yathā yogināmindriyeṇaivātītānāgatātharsākṣātkārastathātītamapi manasā smaryata iti ko doṣaḥ /
nanvindriyasyārthaprāptirnāma na saṃyogaḥ samavāyo veti niyamaḥ /
kintu pratyāsattimātram /
asti ca tadyogīndriyāṇām /
tattadupadarśakayogajadharmasahakṛtatvalakṣaṇamiti cet /
evaṃ tarhi manaso 'pi pūrvānubhavajanitasaṃskārasācivyalakṣaṇāstyatītārthena pratyāsattirityāśayavatoktam- pūrvānubhūtaṃ ceti //
*5,554*
etaduktaṃ bhavati /
yadi prāptiḥ saṃyogādilakṣaṇā vivakṣitā tadā tadabhāvo 'naikāntikaḥ /
pratyāsattimātravivakṣāyāṃ tvasiddhiriti /
dṛṣṭāntakathanaṃ tu pratyāsattimātrasya sākṣātkārahetutāṃ sambhāvayitum /
kāryadarśanavaśācceyaṃ kalpanāsau nātiprasaṅga iti darśayituṃ ca /
etena mānasaṃ cetsmaraṇaṃ syānna saṃskārajaṃ tadānanubhūte 'pyu(vyu)tpadyeteti parāstam /
saṃskārasya sannikarṣasthānīyatayāṅgīkṛtatvāt /
*5,557*
yatsmṛtermānasatvaṃ sākṣisiddhamityuktaṃ tadabhinayena darśayati- vijñātamiti //
vijñātaṃ manasā pūrvaṃ mayaitat kṛtamityapi /
sākṣādanubhavāt siddhaṃ ... // MAnuv_2,1.60a-c //
NYĀYASUDHĀ:
etanmayā pūrvaṃ kṛtamityetanmayā manasā vijñātaṃ smṛtamapīti smaraṇasya mānasatvaṃ sākṣādanubhavātsākṣyanubhavena siddhamiti /
yaduktaṃ paraiḥ pūrvānubhavāvacchinnārthagocarā smṛtistadyāthārthyādikamanuvidadhānā na svayaṃ yathārtheti, tadasat, anubhavavacchuddhārthaviṣayatvasyāpi sākṣisiddhatvāditi darśayituṃ mayaitatkṛtamityapītyuktam /
nanu manaso 'pratyakṣatvātkathaṃ smaraṇasya mānasatā sākṣipratyakṣagamyeti cenna /
tasya sākṣivedyatāyā vakṣyamāṇatvāt /
tathāpi kāryakāraṇabhāvo na pratyakṣa iti cedanvayavyatirekasacivasya sākṣiṇastatra prāmāṇyābhyupagamāt /
jñānaṃ nityānumeyamiti cenna /
jñātatāyā nirākariṣyamāṇatvāt /
svaprakāśamiti cenna /
anātvatvāt, ghaṭavat /
mānasavedyatā tu nirasiṣyata ityāśayavānāha- kathameveti //
... kathameva hyapodyate

2.1.61

*5,561*
NYĀYASUDHĀ:
yāthārthyamevetyādinoktasya prakṛtopayogamāha- evamiti //
evaṃ lakṣaṇake mānatraye brahmādivastuṣu /
pramāṇaṃ veda evaikas ...
NYĀYASUDHĀ:
yasmānmānatrayamevaṃlakṣaṇakaṃ tasmādbrahmādivastuṣu veda eva pramāṇaṃ na yuktyādestatrāvakāśaḥ /
indriyaṃ hi rūpādimatyeva dravye pravatarte /
naca brahmādikaṃ tathā /
anumānaṃ ca vyāptisāpekṣam /
naca vedanirapekṣasya tasya brahmādau sañcāro 'sti /
upādhipratipakṣayostu sarvatra sambhavena vyāptyaniścayāt /
vedānusaraṇe tu sādhyāvyāpakatvabādhitaviṣayatvayorāvaśyakatvāt /
pauruṣeyāgamastu paratantra eveti /
tataḥ kimityata āha- tatprāmāṇyaṃ ceti //
... tatprāmāṇyaṃ ca sādhitam

2.1.5

NYĀYASUDHĀ:
ya(ta)smādvedaviṣaye na yukteravakāśastato virodho 'pi sa evokta ityupapannam /
tathāca vedasya pramāṇavirodhābhāvāttatprāmāṇyaṃ ca sādhitam /
yaduktaṃ prāk"tasmādvedaprāmāṇyamiṣyate'; iti tatsiddhamityarthaḥ /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ na vilakṣaṇatvādhikaraṇam //
Vyāsa -(15)
[======= JNys_2,1.III: abhimānyadhikaraṇam =======]
*6,1*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ caturtho bhāgaḥ (abhimānyadhikaraṇam) //
// oṃ abhimānivyapadeśastu viśeṣānugatibhyām oṃ //
yuktyantaravirodhaṃ vedasya parihartumidamārabhyate /
syādetat /
yuktivirodhāḥ kiṃ pratyekaṃ pariharaṇīyāḥ'; utopalakṣaṇayā /
nādyaḥ /
nirasanīyayuktyābhāsānantyena śāstrāparyavasānaprasaṅgāt /
sūtratvavyāghātācca /
dvitīye tvanārambha evāsyādhikaraṇasya /
nirantarātītādhikaraṇenaivopalakṣaṇayā sakalayuktivirodhānāṃ parihṛtatvāditi /
maivam /
abhyadhikaśaṅkāsadbhāvena tadupapatterityāśayavānpūrvapakṣaṃ tāvadāha- tathāpīti //
abhimānivyapadeśas tu viśeṣānugatibhyām

2.1.62

tathāpi mṛjjalādīnāṃ buddhivāgādivācakaḥ /
dṛṣṭavyāptiviruddhatvāt tatra mānaṃ kathaṃ bhavet

2.1.63

yadyapi phalavyabhicārādivirodho vedasya parihṛtastathāpītyarthaḥ /
mṛjjalādīnāmityādipadena tejaḥprabhṛtīnāṃ grahaṇam /
buddhirjñānaṃ, vāgvaktṛtvajñ /
ādigrahaṇena śrotṛtvādikam /
veda ityanuvartate /
dṛṣṭā pramitā vyāptiryasyā yukteḥ sā tathoktā /
vyāptigrahaṇaṃ pakṣadharmatāyā apyupalakṣaṇam /
kvacittanniyamānabhyupagamātsvaśabdenāsaṅkīrtanam /
tayā viruddhatvāt /
tatra mṛjjalādīnāṃ buddhivāgādau /
kathamityākṣepe /
pratipādyāntaraṃ tu nāstyapratīteriti śeṣaḥ /
*6,3f.*
etaduktaṃ bhavati /
"mṛdabravīt, āpo 'bruvan, tatteja aikṣata, tā āpa aikṣanta, ṛṇota grāvāṇo, viduṣo 'nuprāṇāḥ, ahaṃ śreyasi vyūdire, āpo vā akāmayanta'; ityādivedastāvanna pramāṇam, yuktiviruddhārthābhidhāyitvāt, nīlaṃ nabha itivat /
mṛjjalādīnāṃ buddhivāgādimattvaṃ khalvasyārthaḥ /
sa ca, vimatā mṛnna vaktrī mṛttvātsampratipannamṛdvadityādiyuktiviruddhaḥ /
tathāca vedavākyāntare 'pyaprāmāṇyamanumāsyate /
*6,4*
nanu"na vilakṣaṇatvāt'; ityanenaiva nyāyenāyamapi virodhaḥ pariharaṇīyaḥ /
maivam /
(tannyā)nyāyasañcārāviṣayatvāt /
tatra hi yathoktānuṣṭhāne 'pi phalavyabhicāraśceddhetuḥ tadā'pātatastāvatsandigdhaviśeṣaṇāsiddhiḥ /
kartrādivaiguṇyasyāpi sambhavāt /
nityatvena vedaprāmāṇyasya sthitau tu viśeṣaṇāsiddhiniścaya eva /
phalavyabhicāramātrasya hetutve tu anaikāntikatvamityevaṃ vyāptipakṣadharmatāvirahavyutpādanena yuktivirodhaḥ parihṛtaḥ /
na cāsyā yuktervyāptyādyaṅgavaikalyaṃ sambaddham /
prasiddhamṛdādau tathopalambhāt /
naca tatrāpi buddhayādisadbhāvaḥ, kadāpi tatkāryasyādaśarnāt /
nāpi sambaddhamapi vyabhicīrṇam /
vyabhicārānupalambhāt /
nacānupalambhamānavyabhicāramapi sopādhikam, upādheranirūpaṇāt /
buddhayādimattve ca mṛdādīnāṃ śarīrendriyavattāpi syāt /
akaraṇakakriyādarśanāt /
naca tadyuktamindriyādīnāmapi vaktṛtvādivadadarśanāt /
tato 'nukūlatarkasanāthenopādhivyabhicārānupalambhasahakṛtena sahabhāgagrāhakeṇa pramāṇena siddhā mṛttvādīnāmavaktṛtvādinā vyāptiḥ /
naca mṛdādiṣu mṛdāditvaṃ(mṛttvādikaṃ) nāstīti yuktam /
vyāghātāt /
mṛdabravīdityādiprayogācca /
tataḥ pakṣadharmatāpi siddhaiveti /
*6,8*
nanu ca nityatayā vedasya prāmāṇye vyavasthite tadviruddhāyā yukterevāprāmāṇyamucitamiti /
maivam /
vyāptipakṣadharmatopetāyā yukterapi niravakāśatvāt /
tataśca satpratipakṣatayā niścāyakatvābhāvenāprāmāṇyaṃ vedasya /
nanu prasiddhamṛdādipakṣīkāre siddhasādhanatā /
pakṣasapakṣabhedābhāvaśca /
sapakṣāntarasvīkāre tatra mṛttvādyabhāvaḥ /
jaḍatvasya hetūkaraṇe tvasiddhiḥ syāt /
tasmādādikālīnaṃ mṛdādikaṃ pakṣayitavyam /
naca tat pratyakṣādisiddhamiti veda evopajīvyaḥ /
tathāca dharmigrāhakapramāṇavirodhādaprāmāṇyaṃ yukteriti cenna /
vyāptyādimatyāstadasambhavāt /
ādikālīnamṛdādisvarūpaparavākyāntareṇaparidṛśyamānakāryaliṅgena dharmigrahopapatteḥ /
etena vaidike 'rthe yukteravakāśābhāvānna tadvirodhakatvamityapāstam /
tadevaṃ mṛdabravīdityādivedavākyānāṃ yuktiviruddhatvenāprāmāṇye vedatvāt"yato vā imāni (bhūtāni)'; ityādivākyānāmapyaprāmāṇyānna vedasamanvayena brahmaṇo jagatkāraṇatvasiddhiriti /
*6,13*
siddhāntamāha- tata iti //
tatastannāmakaḥ kaścit pumānanyo bhavediti /
yuktayāgamāvirodhena prāptamatrābhidhīyate

2.1.64

vedasya yukteśca niravakāśatvaṃ tata iti parāmṛśati /
tannāmako mṛdādināmakaḥ kaściditi asmadādyatīndriyatvamabhipraiti /
pumāṃścetano 'nyo 'smadādivilakṣaṇo 'ntardhānādiśaktimānbhavet /
asyāṃ śrutau vaktṛtvādinā pratipādyata iti śeṣaḥ /
itiśabdasya prāptamityanenānvayaḥ /
prāptaṃ pramitam /
yuktyāgamavirodhenetyarthāpattiṃ sūcayati /
tataścāyamarthaḥ /
na mṛdabravīdityādivākyānāṃ yuktivirodhenāprāmāṇyaṃ vaktavyam /
atra mṛdādiśabdasya cetanaviṣayatvāt /
tathāca tatpakṣīkāre hetorasiddheḥ /
śabdamātreṇa hetutve atiprasaṅgāt /
acetanamṛdādipakṣīkāre ca prakṛtāvirodhāt /
nanu kathaṃ cetaneṣu mṛdādiśabda(pra)vṛttiḥ /
abhidhānaśaktyeti brūmaḥ /
mṛdādyabhimānitvāt /
pṛthivyādiṣu tadabhimatatvena mṛdādiśabdapravṛttiḥ /
nanvete 'bhimāninaḥ kimabhimatārthavyāpinastadekadeśavṛttayo vā /
ādye('pi) sadehā videhā vā /
ādye tadupalambhaprasaṅgaḥ /
dvitīye teṣāmindriyābhāvena vaktṛtvādyanupapattau punaryuktivirodhatādavasthyam /
tṛtīye tadvaiyarthyam tadanadhiṣṭhitapradeśavat pradeśāntarapravṛttisambhavāditi /
maivam /
vyāpakānāṃ sadehānāmapi piśācādivadantardhānaśaktiyogādadṛśyatvopapatteḥ /
*6,16*
nanvevaṃ sati kalpanāgauravamāpadyeta /
keṣāñciccetanānāṃ mṛdādyabhimānitvaṃ tatastacchabdānāṃ teṣu vṛvirvyāpakatvaṃ sadehatvamantardhānaśaktistatparatā ca śruterityanekasya kalpyamānatvāt /
maivam /
arthāpattitaḥ sarvasyāsya siddhatvāt /
śrutirhi mṛdādīnāṃ vaktṛtvādikaṃ pratipādayati, yuktiśca tadabhāvam /
na(ca)vāstavo virodhaḥ sambhavati /
vastuvikalpāpatteḥ /
nacāyaṃ virodho vinaitatkalpanayā śāmyati /
jaḍasvīkāre yuktivirodhāt /
anabhimānisvīkāre ca pṛthak śabdaśaktau pramāṇābhāvāt /
avyāpakatvādyaṅgīkāre coktānupapatteḥ /
naca śrutiyuktyoranyatarāprāmāṇyenāpyupapadyata etaditi vācyam /
uktarītyā dvayorapi niravakāśatvāt /
nahi pareṇāpi vidveṣeṇaivāgamāprāmāṇyamabhidhātuṃ yuktam /
kinnāmopapattimāśrityaiva /
tathāca kathaṃ vedaprāmāṇye 'pi na dīyate dṛṣṭiḥ /
tadevaṃ yuktyāgamavirodhenāsyārthasya prāptatvānna kiñcitkalpanāgauravamiti /
nanvetadutsūtritaṃ kathamucyata ityata āha- atreti //
*6,16f.*
ityuktametatsarvam atra"abhimānivyapadeśastu viśeṣānugatibhyāmiti'; sūtre 'bhidhīyata ityarthaḥ /
yadvātrābhidhīyata iti siddhāntopakramavākyam /
tasyaivaṃ prāpte sūtrakṛtā samādhānamabhidhīyata ityarthaḥ /
evaṃ sūtramavatārya tata ityādinā vyākhyātamiti /
*6,18*
yaduktaṃ tannāmaka iti mṛdādiśabdavācyatvaṃ devatāyāstadanupapannam /
ayogādanuyogācca /
mṛdādiśabdāḥ khalvacetaneṣveva rūḍhāḥ /
na devatāyām /
lakṣaṇāśrayaṇenāpi śrutiyuktivirodhaśāntirbhaviṣyati /
nāpi vacanavṛttiṃ sūtrakṛdāhetyata āha- bālarūḍhimiti //
bālarūḍhiṃ vinaivāpi vidvadrūḍhisamāśrayāt /
tattannāmāna evaite tattadvastvabhimāninaḥ

2.1.65

santi ...
*6,19*
ete pṛthivīvaruṇādayastattannāmāna eva santi /
tāni tāni mṛdādīni nāmāni vācakāni yeṣāṃ te tathoktāḥ /
natu tāni lakṣakāṇītyevaśabdārthaḥ /
santi bhavanti /
ayogaparihārāya uktam- bāleti //
avidvadrūḍhyabhāve 'pi vidvadrūḍhisadbhāvāt /
mṛdādiśabdāstāvaddevatāviṣayā ityarthāpattisiddham /
mukhyāsambhava eva ca jaghanyavṛttirāśrayaṇīyā /
nacātra bādhakamastīti vaidikaprayogādeva bādhakābhāvasahitādvidvadrūḍhiravagamyate /
yaccoktaṃ vacanavṛttyaṅgīkāraḥ prakṛtānupayogīti tatparihārāyoktaṃ tattanmṛdādivastvabhimānina iti /
ayamarthaḥ /
mṛdādiśabdānāṃ cetanaviṣayatāmātreṇa prakṛtavirodhaśāntāvapi vastusthitiṃ vijijñāpayiṣatā sūtrakāreṇa vyapadeśastviti tuśabdena mukhyavṛttiḥ sūcitā /
tatropapattijñāpanāyābhimānīti coktam /
anyathā cenanavyapadeśa ityavakṣyat /
abhimānī khalvabhimatasya sattādeḥ prayojakaḥ /
tataśca tadadhīnatvāditi nyāyena sa eva (tanmu)mukhyārtha iti /
tadetat asmābhiḥ sūtraṃ vyākurvadbhirabhihitamiti /
nanvatra tannāmaka ityekavacanaṃ prakramya tattannāmāna iti bahuvacanaprayoge kinnimittam /
tathā bhāṣye 'pi"abhimānidevatā tatra vyapadiśyate /
tāsāṃ ca'; ityādi /
ucyate /
a(trā)bhimānivyapadeśa ityabhimāniśabdo hyekavacanāntaḥ samastaḥ /
vyapadeśaśabdasyaikavacanāntatvāt /
nahi bahūnāmeko vyapadeśa iti sambhavati /
uttarasūtre caikavacanameva /
ato yathāsūtraṃ prathamaṃ vyākhyātam /
athedānīṃ prā(pramā)ṇasaṃvādighaṭanāya jātāvidamekavacanamityāśayavatā bahuvacanaṃ prayuktamiti /
*6,23*
abhimānināṃ prādeśikatvavidehatvayorvaiyarthyavaktṛtvādyanupapattī /
vyāptānāṃ sadehatve 'nupalambhabādha ityetatparihārāya viśeṣānugatibhyāmiti sūtrakhaṇḍaṃ kaścidanya iti tātparyato vyākhyātam /
tatprapañcayati- teṣāmiti //
... teṣāṃ viśeṣeṇa śaktiranyebhya ucyate
viśeṣeṇātiśayena /
anyebhyo 'smadādibhyaḥ /
vyāptiścocyata iti sambandhaḥ /
dehavattvasyāpyupalakṣaṇametat /
yadyapyetatsarvamarthāpattyaiva labdham /
anyathā virodhaśānterevāpayarvasānāt /
tathāpyucyata iti pṛthivyādyabhimāninya ityāgamamapyatra saṃvā(dayati)dinaṃ darśayati /
yadyapyatrākāṅkṣānusāreṇa vyāptimādāvuktvā śaktiviśeṣo 'nantaramabhidhātavyaḥ /
tathāpyalpāctarasya pūrvanipātamanusṛtya pravṛttaṃ sūtramanugacchatā kramo bhagnaḥ /
*6,24*
nanu ca pṛthivyādyabhimāninya iti vākyaṃ kathamupādeyam 'ātmani caivaṃ vicitrāśca hi', utkrāntigatyāgatīnāmityādyāgāmisūtreṇācintyaśakteḥ sarvagatatvasya ca viruddhatvādityata āha uktānusāreṇeti /
vyāptiścoktānusāreṇa ...
ātmani caivamityādyuktānusāreṇa śaktirvyāptiścocyata ityanvayaḥ /
syādayaṃ virodho yadi śaktirvyāptiśca niravadhikātrocyate /
na caivam /
pramāṇāntarānusāreṇāntardhānādiśakterabhimatārthavyāpteśca pratipādyatāṅgīkārāditi /
*6,25*
evamasmadādyapekṣayābhimānināmanupalambhamaṅgīkṛtya tadbādhaḥ parihṛtaḥ /
idānīmasiddhaścāsāvityāha- dṛśyante ceti //
... dṛśyante cādhikāribhiḥ

2.1.66

adhikāribhirantarhitārthadarśanasamarthairyogibhiḥ /
etacca (bhāṣyodā) udāhṛtasmṛtisiddham /
etena"dṛśyate ca'; iti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati /
*6,26*
ye tu mīmāṃsakaṃmanyā vigrahavatī devatāṃ na sahante te 'pyanenaiva nirastā bhavanti /
arthāpattyā pratyakṣeṇa ca tatsiddheḥ /
samarthitaṃ cāgamānāṃ siddhārthe prāmāṇyam /
anupalambhaḥ anekatra yugapatsannidhānaṃ ca śaktiviśeṣādupapadyate piśācādivat /
naca piśācādayo 'pi na santi /
mantrauṣadhādināsmadādibhirapyupalabhyamānatvāt /
arthakriyayā saṃvādena ca prāmāṇyopapatteḥ /
vakṣyati ca sūtrakāro"devādivat'; ityuktvā tatrāpi vipratipannaṃ prati"api lokaḥ'; iti /
kiñcendrāgnivaruṇādipadaṃ kasyacidvācakaṃ padatvāt gopadavat /
nacācetanamātre tatprayogo 'sti /
naca cetano muktaḥ pralīno vā tadvācyaḥ /
jagadvayāpārasambandhinyapi prayogāt /
nacāsau vigrahavidhuraḥ sambhavatītyalam /
*6,29*
nanu tathāpi mṛdabravīdityādivedasyābodhakatvalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ durnivāram /
tathāhi /
yadyapi vākyatāpannāni padāni vākyārthaṃ padārthānāmanyonyasaṃsargaviśeṣarūpamapūrvamevāvagamayanti, tathāpi padārthairvācyavācakabhāvarūpasambandhapratipattilakṣaṇāṃ vyutpattimapekṣante anvayavyatirekābhyāṃ tathāvadhāraṇāt /
naca mṛdādiśabdānāṃ pṛthivyādiṣu devatāsu vyutpattissambhavati /
sambandha(jñāna)sya sambandhijñānasāpekṣatvāt /
pratisambandhirūpāyāśca devatāyāḥ pratyakṣeṇa duradhigamatvāt /
liṅgābhāvenānumānāyogāt /
naca śabdatastadavagamaḥ /
satyāṃ vyutpattau śabdato devatāgamaḥ, sati ca tasminvyutpattiriti parasparāśrayatvāt /
naca śabdaviśeṣasyāgṛhītasaṅgatikasyaiva bodhakatvam /
adṛṣṭakalpanāprasaṅgāt /
yadyapi dṛśyate cetyuktam /
tathāpyasmadādīnāṃ vyutpatyanupapattireva /
devatādarśanaṃ tu (ca)yogināṃ vedārthajñānottarabhāvanājanyamaṅgīkriyata iti na vyutpattihetuḥ /
lakṣaṇāpi vācyārthadarśanaṃ vinānupapannaivetyata āha- śāstrokteti //
śāstroktavastunaścaiva vyutpattiḥ śāstraliṅgataḥ
caśabdo 'pyarthaḥ /
evaśabdaḥ sāmarthyācchāstraśabdena sambandhanīyaḥ /
śāstraikasamadhigamyavastuna iti /
pratyakṣādyagamyāyā api devatāyā iti yāvat /
vastuno vyutpattirati mṛdādiśabdasya tatsambandhivācakatvapratipattirityarthaḥ /
yujyata iti śeṣaḥ /
anena ca evaśabdasya sambandhaḥ /
śāstraliṅgatastajjñānasambhavāditi śeṣaḥ /
*6,33f.*
yadvā śāstroktavastuno 'pi śāstraliṅgato 'dhigatisambhavāttatra śabdasya vyutpattiryujyata iti yojanā /
devatāyā
iti vaktavye śāstroktavastunaśceti vacanaṃ śaṅkānuvādarūpam /
śāstrameva liṅgaṃ śāstraliṅgam /
mṛdabravīdityādiśāstrādevopapattivirodhasahitānmṛdādiśabdavācyatayaiva devatāsvarūpamavagamyata iti /
*6,34*
yadvā śāstraṃ taistaiḥ praṇītaṃ tatsadbhāve liṅgam /
nahi vedādanyadvākyaṃ vaktāramantareṇopapadyate /
tataśca vacanaliṅgānumite vaktari vṛddhairanyānprati mṛdādiśabdāḥ śakyavyutpādanāḥ /
yadvā śāstraṃ śāsanam /
varṣaṇādyupalakṣaṇametat /
nahi varṣaṇādikriyā vikartṛkā sambhavati /
tathāca tayānumite katarri śakya(ta)nta eva vṛddhaiḥ śa(bdo)bdā vyutpādayitum /
athavā śāstroktaṃ liṅgamavyabhicarito dharmaḥ śāstraliṅgam /
pāśahastatvasahasrākṣatvādiśāstroktatattaddevatālakṣaṇānyupādāya vyutpādanaṃ śakyameva /
yathā khalu loke yathā mudgastathā mudgaparṇī, yathā māṣastathā māṣaparṇī, dīrghagrīvādimānpaśuruṣṣa iti lakṣaṇānyupādāya mudgaparṇītyār(ṇyā)diśabdā vyutpādyante, tathā yaḥ pāśahastatvādimānso 'bādiśabdārtha iti vyutpādanaṃ suvacana(kara)meva /
pāśādiśabdāstu lokata eva gṛhītasaṅgatayaḥ /
samāsasya vākyatvena vyutpattyanapekṣatvamiti na kaścidvirodhaḥ /
na kevalaṃ mṛdādiśabdānāmayaṃ vyutpattiprakāraḥ /
kinnāmātīndriye dharmādāvapi /
tataścaivaṃ vedaprāmāṇyamākṣipato 'tīndriyātharvyavahāramātravilayaprasaṅga iti sūcayituṃ śāstroktavastunaśceti sāmānyenoktam /
*6,36*
evaṃ tarhi kuṭilikeyaṃ vyutpattirdubarlā /
sākṣātkṛte tu mṛdādāveva prabalā tataśca devatānāṃ mukhyapratipādyatvamityayuktam /
kintu mṛdādīnāmeva /
vyutpattyanusāritvātpratipādanasyetyata āha- vyutpattiriti //
vyutpattiḥ sā balavatī mūrkhavyutpattitā hi yat

2.1.67

*6,36f.*
seti /
yā viditaśabdaśaktibhirvṛddhaiḥ śāstraliṅgataḥ sampāditā /
mūrkhairaviditaśaktibhirvyutpāditā /
vyutpattirmūrkhavyutpattiḥ /
hiśabdo hetusūcakaḥ /
nahi vyutpattiviṣayasya parokṣatvamaparokṣatvaṃ ca vyutpatterdairbalye prābalye ca kāraṇam /
api tarhi vyutpādakasya (śabda)śaktitattvajñattvam /
tadanusāreṇa vyutpādanaṃ prābalye, anyattu daurbalye /
anyathaikhaṇḍe sākṣātkṛte candanaśabdasya vyutpattiḥ prabalā /
liṅgato 'pi jñāpite candane dubarleti syāt /
asti cedaṃ kāraṇaṃ prakṛte /
itīyameva prabalā netareti /
yat yasmāde(vaṃ)vaitat tasmāttattannāmāna evaita iti pūrveṇa sambandhaḥ /
*6,38*
nanvetadayuktam /
yadyuktivirodhena vedasya svārthātpracyāvanam /
tasya sakalapramāṇāpekṣayā ca prābalyam /
yatkvacitsvārthātpracyāvanaṃ tadupajīvyavirodha eva /
nacātra tathetyata āha- dṛḍheti //
dṛḍhayuktivirodhe tu sarvatra nyāya īdṛśaḥ

2.1.7

virodhe vedasyeti śeṣaḥ /
ayaṃ bhāvaḥ /
śruterarthapracyāvanasyāyuktatāṃ vadataḥ ko 'bhisandhiḥ /
kiṃ viruddhayorevāprāmāṇyamutāgamaviruddhāyā yukteraprāmāṇyam /
nādyaḥ /
vastuvikalpaprasaṅgāt /
na dvitīyaḥ /
vyāptipakṣadharmatopetāyāstadayogāt /
kathaṃ tarhyupajīvyavirodhe tvityādyuktamiti cet /
upalakṣaṇatveneti brūmaḥ /
upajīvyaṃ khalu nopajīvyamityeva bādhakam /
kintu prabalatvena /
tadyadi yuktyantarasyāpi syāttadā kuto na bādhakateti /
yadvādhikaraṇopādhimanenāha /
na kevalamatrodāharaṇe /
kintu sarvatrāpi vedavākye pramitavyāptipakṣadharmatāvadyaktivirodhe satīdṛśa evānyathārthasvīkāreṇa virodhaparihāro nyāyaḥ prakāro draṣṭavya iti /
[======= JNys_2,1.IV: asadadhikaraṇam =======]
*6,40*
// oṃ asaditi cenna pratiṣedhamātratvāt oṃ //
nanu ca(cā)nārambhaṇīyamevedamadhikaraṇam"na vilakṣaṇatvāt'; ityanenaiva vedasya sakalayuktivirodhānāṃ parihṛtatatvāt, dṛḍhayuktivirodhaparihārasya cābhimānyadhikaraṇanyāyasiddhatvāt, ityato gatārthatāṃ pariharannadhikaraṇasyopādhimā(pyā)ha- alpavākyeti //
asad iti cen na pratiṣedhamātratvāt

2.1.67

alpavākyayutā yuktirbahulaiva virodhinī

2.1.68

yatra tatra kathaṃ vastunirṇayaḥ syāditīrite /
virodhiyuktibāhulyāditi nyāyo viniścitaḥ

2.1.69

*6,41*
yatra yadā vedasya vākyayutā yuktirvirodhinī syāt, tatra tadā, vastunirṇayaḥ kathaṃ syāt iti pūrvapakṣiṇerite sati tadvirodhiyuktīnāṃ bāhulyāt prābalyāt vastunirṇayo bhavediti siddhāntaḥ /
ityeṣo 'trādhikaraṇe nyāyo viniścitaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
pūrvādhikaraṇe pratyakṣādigṛhītavyāptyādimattvena dṛḍhayā yuktyā viruddhatvādvedaikadeśasyāprāmāṇye sati taddṛṣṭāntena brahmaṇo jagatkāraṇatvābhidhāyakasyāpi vedasya vedatvādaprāmāṇye tadasiddhiriti pūrvaḥ pakṣaḥ /
siddhāntastu yuktivadvedasyāpyapauruṣeyatvena dṛḍhatvāt vāstavavirodhasyānupapatteḥ aviruddhātharkalpanopapatteḥ nāprāmāṇyamiti /
*6,42*
iha punarvedavākyāntarasaṃvādena sudṛḍhayā yuktyā viruddhatvādbrahmaṇo jagatkāraṇatvābhidhātrīṇāṃ śrutīnāmeva tatra prāmāṇyānupapattau prathamādhyāyoktavastunirṇayo na bhavediti pūrvaḥ pakṣaḥ /
siddhāntastu /
pūrvapakṣiṇotprekṣitābhyaḥ śrutisahitayuktibhyo 'pi prabalānāṃ tadvirodhiyuktīnāṃ sadbhāvāttadviruddhānāṃ pūrvapakṣaśrutiyuktīnāmaprāmāṇyādupapannataraḥ prāgukto 'rtha iti /
ataḥ pūrvottarapakṣanyāyayoragatatvena yukto 'dhikaraṇārambha iti /
etaccānupadamevodāharaṇena prapañcayiṣyāmaḥ /
*6,43*
nanvevaṃ sati śrutīnāṃ śrutiyuktivirodhaparihāro 'syādhikaraṇasyārtha ityuktaṃ bhavati /
so 'yaṃ caturthapādārtha eveti tatraivāsyādhikaraṇasyopanibandhanamucitam /
nātretyato 'sya tato 'pi vailakṣaṇyaṃ darśayitumuktamalpeti, bahuleti ca /
atrālpatvamupasajarnatvam, bahulatvaṃ (ca) pradhānatvamiti jñātavyam /
evaśabdastu"na guṇapradhānabhāvavyatyāsaścaturthapāda iva'; ityarthe /
*6,44*
nanu śrutiyuktibhyāṃ pūrvapakṣite kathaṃ prabalayuktimātrāśrayeṇa siddhāntaḥ /
kathañcitpratipakṣatāmātrasambhavādityata uktaṃ vivṛṇvannāha- yuktestviti //
yuktestu yuktibāhulyamāgamādāgamasya ca /
kathaṃ na nirṇayaṃ kuryād ... // MAnuv_2,1.69a-c //
pūrvapakṣayuktyapekṣayā virodhiyukterbāhulyam /
tathā pūrvapakṣāgamāpekṣayā virodhyāgamasya ca bāhulyaṃ kathaṃ nirṇayaṃ na kuryāt /
pūrvapakṣyutprekṣitayuktyāgamābhyāṃ prabalau virodhiyuktyāgamau tadbādhayā vastuvyavasthāṃ kuruta ityarthaḥ /
kuryāditi pratyekaṃ sambandhaḥ /
na kevalaṃ siddhānte prabalayuktimātraṃ, kinnāma prabalāgamo 'pyastīti bhāvaḥ /
iti ataḥ, adhikaraṇārambhaḥ sambhavatīti śeṣaḥ /
adhikaraṇopādhivyutpādanasamāptidyotako vā itiśabdaḥ /
*6,47*
tadidamudāharaṇaniṣṭhaṃ vyutpādayituṃ pūrvapakṣamanuvadati sūtrakāraḥ- asaditi cediti //
ayamasyārthaḥ /
na brahmaṇo jagatkartṛtvaṃ yuktam /
pramāṇābhāvāt /
"sadeva somyedamagra āsīttattejo 'sṛjata'; ityādiśrutirastīti cenna /
tasyā yuktiviruddhatvena bhavadabhimatārthe prāmāṇyābhāvāt /
tathāhi /
mahāpralaye tāvadutpatsyamānakāryaprāgabhāvo 'vaśyamaṅgīkaraṇīyaḥ /
anyathā sargādau
kāryotpādāyogāt /
nacāsyānyatra caritārthatopalabhyate /
tataśca sa eva sakalakāryakāraṇaṃ bhaviṣyati /
ayamatra prayogaḥ /
mahāpralayavartī kāryaprāgabhāvo mahadādikāyarkāraṇaṃ bhavitumarhati, anyatrānupakṣīṇatve sati niyamena tatpūrvabhāvitvāt, yo 'nyatrānupakṣīṇatve sati niyamena ya(taḥ)tpūrvabhāvī, sa tasya kāraṇam, yathā kuvindaḥ paṭasyeti /
mahadādikaṃ vā prāgabhāvakāryam ananyathāsiddhaniyatapaścādbhāvitvāt, yat yadananyathāsiddhaniyatapaścādbhāvi tat tatkāyarm /
yathā paṭaḥ kuvindasyeti /
nanvatra jagatprāgabhāvasya jagatkāraṇatvamātraṃ vā sādhyam, anyayogavyavacchedena vā /
ādye 'rthāntaratā, prāgabhāvasya kāraṇatve 'pi brahmakāraṇatāsambhavāt /
dvitīye vyāptyabhāvaḥ /
na hi"yo yadapekṣayā pūrvabhāvī, sa eva tatkāraṇaṃ, nānyaḥ'; iti niyamo 'sti /
tataḥ prāgabhāvasya jagatkāraṇatve 'pi tatsamānanyāyānāmīśvarādīnāmapi tatkāraṇatvamaṅgīkāryamiti /
maivam /
syādetadevam yadīśvarādīnāṃ pralaye sattvameva syāt /
nacaitadasti /
siddhāntinā kāraṇatvenāśāsyamānamīśvarādikaṃ pralaye 'sadbhavitumarhati bhāvatvānmahadādikāryavaditi yuktivi(ruddhatvatāt)rodhaḥ /
evañca(ñcedī) īśvarādīnāṃ pralaye 'sattvasiddhau prāgabhāvasya kāraṇatvamātrasādhane 'pi tasyaiva kāraṇatvamiti siddhayati /
nanu ca yatkāryaṃ tatsakartṛkamiti niyamānmahadādikartṛtveneśvaro 'vaśyamaṅgīkaraṇīyaḥ /
na /
pralaye tatsattā(ttvā)'bhāvasya pramitatvena prāgabhāvasyaiva jagatkartṛtvopapatteḥ /
na caitadanumānajātamudāhṛtaśrutiviruddhatvenāprāmāṇyamiti sāmpratam /
"asadevedamagra āsīt /
tadasadeva sanmano 'kuruta /
asataḥ sadajāyata'; ityādiśrutisaṃvāditvena śrutimātrataḥ prābalyāt /
prabalayuktiviruddhāyāśca śruteḥ svārthaparityāgasyātītādhikaraṇe sthitatvāt /
prāgabhāvasyāpi svarūpasattvādinā sadevetyādiprayogaviṣayatadvopapatteḥ /
*6,47f.*
nanu"etena sarve'; ityasadādiśabdānāṃ brahmārthatvamuktam /
tatkiṃ śabdānāmanyatra śaktireva nāsti, kiṃ vā śrutestatra tātparyābhāvaḥ /
nādyaḥ /
samākarṣāṅgīkārāt /
na dvitīyaḥ /
yuktyupatāyāstatra tātparyopapatteḥ /
tathāpi prāgabhāvasyaiva kāraṇatvaṃ kartṛtvaṃ ca na kvāpyupalabdhamiti cenna /
alaukikārthasya yathāgamaṃ grāhyatvāt /
santatotpattiprasaṅgastu brahmavādino 'pi samānaḥ /
icchādikāraṇānāṃ kādācitkatvena tatsamādhānaṃ mamāpi samānam /
ata eva śrutirāha"tanmano 'kuruta'; iti /
tat tasmāt, tattatprāgabhāvasyaiva tattatkartṛtvāduktamayuktamiti /
tadidamuktam- asaditi //
abhāvaḥ śrutyā jagatkartṛtvenocyate /
anumīyate ca tathā /
tasmātsa eva jagatkarteti /
atrāsacchabdo bhāvasādhanaḥ śrutyanugamārthamabhāve prayuktaḥ /
*6,54*
aparāpi vṛttiḥ /
bhāvatvahetunā kāryavadīśvarādikamapi pralaye 'sadanumīyata iti /
atrāsacchabdaḥ kartṛsādhanaḥ /
iha prathamāṃ vṛttimabhipretya neti siddhāntāṃśaṃ vyācaṣṭe(vyākhyāti)- asaditi //
... ityasat kāraṇaṃ na hi

2.1.70

śrutyartho bhavati ...
abhāva ityarthaḥ /
kāraṇamiti tadviśeṣaḥ kartocyate /
hītyanenedamāha /
upapattiviruddhastāvanna vedātharḥ sambhavati, tadaviruddhe 'rthe sambhavatītyuktam /
prakṛtaścopapattiviruddhaḥ /
tathāca vakṣyāma iti /
śrutyartho na bhavatītyupalakṣaṇam /
anumānaprameyamapīdaṃ na bhavatyupapattiviruddhatvādityapi draṣṭavyam /
kiñca sambhāvita eva śrutyartho vaktavyo 'numātavyaśca /
nacaivaṃ prakṛtaḥ /
kvāpyabhāvasya kartṛtvānupalambhādityāha- kvāpīti //
... kvāpi ...
asatkāraṇaṃ na hyanupalabdhamityanuvartate /
*6,60*
caturthapādasyādhikaraṇasya vailakṣaṇyaṃ darśayitumalpetyādyuktam /
tadaviśadam /
vailakṣaṇyajñānasyobhayasvarūpajñānādhīnatvāt /
ataścaturthapādārthaṃ darśayati- śrutīti //
... śrutiprāyopapattibhiḥ

2.1.71

śrutīnāṃ prāyo bāhulyam /
tatsahitābhirupapattibhiḥ /
śrutipradhānakopapattibhiriti yāvat /
avirodho virodhābhāvaḥ /
śrutīnāmiti śeṣaḥ /
yadvā śrutiprāyaśabdena śrutikalpatvamucyate /
śrutigṛhītābhirupapattibhirityarthaḥ /
atra tu svatantrābhiriti sphuṭameva /
athavātroktārthasyaiva tatra prapañcanānna doṣaḥ /
yathā prathamapādārthaprapañcanāt dvitīyapādasya ityāśayenoktaṃ samyagiti /
yadvā kvāpīti atra sambaddhayate /
tena kvāpyadhyātmalakṣaṇe viṣaye, atra tvanyatreti bhedaḥ sūcito bhavati /
yadyapyetatprāgeva vaktavyam tathāpyasatkāryamityādervakṣyamāṇasya, sūtrasya vyākhyānāntaratvadyotanāya vyavadhānenoktam /
anyathā pūrvameva vyākhyānam, idaṃ tu tadupapādanāyopayogīti vijñāyeta /
*6,63*
atha dvitīyāṃ vṛttimabhipretya"asaditi cenna'; ityetāvatsūtraṃ vyācaṣṭe- asaditi //
asat kāryaṃ yathā dṛṣṭaṃ vastutvāt kāraṇaṃ tathā /
iti cenna ...
kāryaṃ mahadādikam /
yathā pralaye 'sat pramitaṃ tathā vastutvādbhāvatvātkāraṇaṃ kāraṇatvena siddhāntināṅgīkṛtamīśvarādikamapi(miti)pralaye 'sadbhavitumarhatītyarthaḥ /
kuto neti cet /
na tāvadasmādevānumānādabhāvasya viśvakartṛtvasiddhiḥ /
kintvanena pralayāvasthāyāmīśvarādyabhāvasiddhau kāryasya sakartṛkatvaniyame sthite prāgabhāvasya niyatapūrvabhāvitvena viśvakāraṇatvaṃ siddhayan kartṛtayaiva setsyatīti vaktavyam /
tadidaṃ pratyanumānaparāhatamityāśayavān pratiṣedhamātratvaditi sautraṃ hetuṃ vyākuvarn sādhyamadhyāharati- niṣedheti //
... niṣedhaikasvarūpasya na kartṛtā

2.1.72

niṣedhaikasvarūpasyeti hetugarbhaviśeṣaṇam /
ayamatra prayogaḥ /
vipratipanno 'bhāvo na kartā pratiṣedhamātratvāt niṣedhaikasvarūpatvāt sampratipannaghaṭābhāvavaditi /
kartṛtvamātrasyābhāve viśvakartṛtvaṃ dūrotsāritam /
naca dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ /
anvayavyatirekābhyāṃ kulālādeḥ kartṛtvaniścaye tu abhāvasya tatkalpakābhāvāt /
*6,65*
nanvastu niṣedhaikasvarūpatvaṃ, kartṛtvaṃ ca ko virodhaḥ /
tathāca ghaṭādyabhāvasyākartṛtve 'pi pralayakālīno 'bhāvaḥ kartā bhaviṣyatītyataḥ kartṛtvaniṣedhaikasvarūpatvayovirredhaṃ sphorayituṃ kartṛtvasvarūpamāha- buddhīti //
buddhipūrvapravṛttirhi kartṛtvamiha niścitam
pravṛttiḥ icchāprayatnādikā /
niścitaṃ sarvairapi parīkṣakaiḥ /
vṛkṣeṇa sthīyata ityādau kartṛtvaṃ pāribhāṣikaṃ na tu svābhāvikamiti hi sarve 'pi pratipannāḥ /
atra buddhipūrvapravṛttirityetadbuddhayā vivicya vyākhyeyam /
tathāhi /
syātkartṛniṣedhaikasvarūpatvayoravirodhaḥ, yadi tṛtīyādiviṣayatvameva kartṛtvaṃ syāt /
na caitadasti /
api tarhi icchāprayatnādirūpā pravṛttireva /
sarvairapi parīkṣakaistasyā eva kartṛtvena niścitatvāt /
prakaraṇāccaitadeva niścitam /
atraiva hi vipratipattirnānyatra /
sā ceyaṃ pravṛttirbuddhipūrvā buddhivyāptā /
kāryāyāḥ pravṛtterbuddhikāraṇakatvāt /
akāryāyāśca buddhivyabhicārādyadaśarnāt /
naca kartṛtvāparaparyāyāyāḥ pravṛttervyāpikā buddhirabhāve sambhavati /
tato vyāpyaṃ kartṛtvamapi na sambhavatyeveti kathaṃ kartṛtvaniṣedhaikasvarūpatvayorna virodha iti /
atra kartṛtvānuvādena buddhipūrvapravṛttiriti vyākhyānānniścitamiti napuṃsakopapattiḥ /
bhāve vā ktapratyaya iti /
*6,68*
nanu mā bhūdaprayojakatvaṃ hetoḥ /
tathāpi vaiyarthyamaparihāyarm /
abhāvaparyāyo hi pratiṣedhaśabdaḥ, kartṛtvaṃ ca kāryotpattyanukūlecchādiyoga ityuktam /
naca pratiṣedhatvaṃ kartari vartate, yenākartṛkaṃ vyabhicaret /
tannirāsārthaṃ ca viśeṣaṇaṃ sārthakaṃ syāt /
ataḥ pratiṣedhatvādityetāvatākartṛtvavyabhicārābhāvātsūtre mātragrahaṇaṃ vyākhyāne 'pyekagrahaṇaṃ vyarthamityata āha- pratiṣedheti //
pratiṣedhātmakatvaṃ tu bhāvasya- ...
bhāvasyāpi kulālādeḥ kartuḥ pratiṣedhātmakatvaṃ vidyate /
ataḥ pratiṣedhatvādityu(tyevo)kte kulālādau, akartṛtvena hetoḥ, vyabhicāraḥ syāt /
tatparihārārthaṃ mātragrahaṇam /
tadvayākhyāne (ca) ekagrahaṇaṃ ca sārthakamiti /
*6,70*
nanu kulālāderbhāvasya kathaṃ pratiṣedhātmakatvamityata āha- abhāveti //
... -abhāvadharmataḥ
abhāvo 'trānyonyābhāvo vivakṣitaḥ /
sa dharmo 'syetyabhāvadharmā /
tasya bhāvastattvam /
tata iti bhāvapradhāno nirdeśaḥ /
asti khalu kulālāderbhāvasya bhedāparaparyāya(ḥ)pratiṣedhātmakaḥ anyonyābhāvo dharma iti /
Vyāsa -(16)
nanvidamasaṅgatam /
yaḥ kartā dharmī kulālādiḥ na tasya pratiṣedhātmakatvam, yaśca pratiṣedhātmako 'nyonyābhāvo na tasya kartṛtvamittaya āha- dharmeti //
dharmadharmaikyataścaiva ...
dharmadharmiṇoḥ kulālānyonyābhāvorekatvataḥ /
caśabdo hetusamuccaye /
abhāvadharmato dharmadharmyaikyataśca pratiṣedhātmakatvaṃ bhāvasyāstītyanvayaḥ /
evaśabdo bhedavyudāsārthaḥ /
anyonyābhāvo hi dharmiṇātyantābhinno 'bhyupeyate /
na tvayāvaddravyabhāvī dharma iva bhinnābhinnaḥ /
*6,71*
astvevaṃ pratiṣedhatvasya kulālādau vyabhicārastathāpi kathaṃ mātragrahaṇasya sārthakyam /
na hyaviśiṣṭavyabhicāra eva viśeṣaṇaṃ prayojayati /
tathātve viśeṣaṇaniyamānupapatteḥ /
kinnāma viśeṣaṇasya vyabhicāranirāsaupayikatve sati /
tadatra kathamityata āha- na tviti //
... natu tanmātratā bhavet

2.1.73

*6,72*
kulālādeḥ karturbhāvasya pratiṣedhatve 'pi(dhātmakatve 'pi)tanmātratā pratiṣedhamātratā na bhavet /
ato 'sti mātragrahaṇasya vyabhicāraparihāraupayikatvam /
tuśabdo 'vadhāraṇe sandigdhavyabhicāraparihārārthaḥ /
*6,72f.*
nanvevamekaṃ sandhitsato '(nyat)paraṃ pracyavate /
yato vyarthaviśeṣaṇatāparihāre svarūpāsiddhirāpannā /
tathāhi /
pakṣīkṛte abhāve prameyatvādidharmāḥ santi na vā /
neti pakṣe 'pramitāśrayatvādikaṃ hetoḥ /
ādye na tāvatte 'pyabhāvāḥ vidhipratyayaviṣayatvāt, pratiyogyanirūpyatvācca /
ṣaṭpadārthātiriktatvamabhāvatvamiti cenna /
svecchāparikalpanāyā anupādeyatvāt /
anyathā pañcaiva bhāvāstadatirikto 'bhāva iti kalpanāyāṃ samavāyāderapi bhāvatvaṃ na syāt /
te ca nābhāvāddharmiṇo bhinnāḥ /
anyonyābhāvasamānanyāyatvāt /
tathāca yathā kulālādervipakṣasya vidhiniṣedhātmakatvena pratiṣedhamātratvābhāvastathā pakṣīkṛthābhāvasyāpi (dharmadvārā vidhirūpasya) pratiṣedhamātratvābhāvātsvarūpāsiddho hetuḥ syāt /
dṛṣṭāntaśca sādhanavikalaḥ /
ghaṭābhāvasyāpi dharmadvārā vidhirūpasya pratiṣedhamātratvābhāvādityata āha- abhāvasya ceti //
abhāvasya ca bhāvo 'pi dharmo 'thāpi ...
prathamāpiśabdātpūrvaṃ yadītyadhyāhāryam /
yadyapyabhāvasya pakṣīkṛtasya dṛṣṭāntīkṛtasya ca bhāvaḥ prameyatvādidharmo 'sti /
caśabdāddharmiṇā abhinnaśca /
bhāvasyābhāvadharma iveti vā /
athāpi na svarūpāsiddhayādidoṣa iti śeṣaḥ /
*6,74*
kathamityata āha- hi dharmiṇa iti //
... hi dharmiṇaḥ /
tādṛktavaṃ mātratehoktā ... // MAnuv_2,1.73b-c //
*6,75*
hiśabdo hetau /
tādṛktvaṃ pratiṣedhātmakatvam /
mātratā pratiṣedhamātratā /
iha sūtre /
etaduktaṃ bhavati /
syādayaṃ svarūpāsiddhayādidoṣo yadyatra pratiṣedhamātraśabdena kevalapratiṣedhatvaṃ vivakṣitaṃ syāt /
nacaivam /
kintu dharmadvāramantareṇa dhamirṇa eva pratiṣedhatvam /
tacca pakṣadṛṣṭāntayerastyeva /
tayodharrmadvāreṇa vidhitve 'pi dharmiṇoḥ pratiṣedhatvasyobhayasiddhatvāt /
vyāvṛttaṃ ca vipakṣātkulālādeḥ /
tasya dharmato niṣedhatve 'pi dharmi(ṇo) vidhitvā)ṇo 'niṣedhatvāditi /
nanu kathametallabhyate /
ucyate /
mātraśabdo hi sākalye vartate /
naca tat kvāpi sambhavati /
pratiṣedhe 'pi vidhisadbhāvasya pareṇaivoktatvāt /
tataḥ pratiṣedhamātraśabdo vidheraprādhānyaṃ lakṣayati,
annamātraṃ bhuktamiti yathā /
dharmadharmiṇośca, aprādhānyaṃ dharmasya, prādhānyaṃ dharmiṇaḥ /
tena dharmiṇaḥ pratiṣedhatvaṃ pratiṣedhamātratvamiti siddhayati /
icchāprayatnādirūpāyāḥ pravṛtteḥ kartṛtāparanāmikāyāḥ vyāpikā buddhiḥ abhāvādvayāvṛttā tāmapi vyāvartayatītyuktam /
tatrābhāvādbuddhivyāvṛttireva kuta ityata āha- buddhīti //
... buddhirāhityameva tat

2.1.74

tattasmātpratiṣedhamātratvādeva buddhirāhityamabhāvasya ghaṭābhāvavatsiddhayatītyarthaḥ /
dvividhaṃ hi prameyam svatantraṃ paratantraṃ ca /
paratantramapi dvividham bhāvo 'bhāvaśca /
bhāvo 'pi dvedhā cetano 'cetanaśca /
evañca yadā bhāvasyāpi kasyacinna caitanyaṃ, kā vārtā tadābhāve caitanyasya /
kaścidabhāvo buddhimān kinna syāditi cenna /
nirupādhikasambandhamanādṛtya nirnimittāyāḥ śaṅkāyā atiprasaṅgitvāt /
"tanmano 'kuruta'; iti śruteriti cenna /
anyathāsiddhatvāt /
atha pratiṣedhamātratvamapi pakṣe nābhyupeyāt /
tadāsaditi brahmeti ca saṃjñābhedamātram /
anekatvādeḥ pareṇāpi tyājyatvāt /
anekasvātantrye kāryodayāyogāt /
nanvidaṃ tatraiva vaktavyam /
satyam /
pratiṣedha(tva)mātratve vidite tato buddhirāhityapratīteḥ saulabhyādihoktam /
ṭīkākārastu prameyatvādibhāvadharmāṅgīkāre buddhirapi tathā kinna syāditi śaṅkāvakāśādihoktamityāhuḥ /
*6,80*
bhāvasyābhāvo dharmaḥ, abhāvasya ca bhāvo 'pi dharma ityanupapannam (bhāvasyābhāvadharmatā, abhāvasya ca bhāvadharmatetyanupapannam) /
bhāvābhāvayorabhāvabhāvadharmitve pramāṇābhāvāt /
sambandhābhāvācca /
sambaddhayoreva hi śauklayapaṭayordharmadharmibhāvo dṛṣṭo nāsambaddhayormarumandarayoḥ /
naca bhāvābhāvayoḥ sambandho 'sti /
saṃyogasamavāyayorbhāvaniyatatvāt /
viruddhasvabhāvatvācca /
yāvaviruddhasvabhāvau guṇaguṇinau tāveva hi dharmadharmiṇāvupalabdhau /
na viruddhasvabhāvāvaśvamahiṣau /
viruddhasvabhāvau ca bhāvābhāvau /
vidhiniṣedharūpatvāt /
abhedācca /
nahi ghaṭaḥ svayaṃ svasyaiva dharmo bhavati /
uktaṃ ca dharmadharmyaikyamityata āha- viśeṣyataiveti //
viśeṣyataiva dharmitvaṃ ...

2.1.8

viśeṣaṇataiva ca dharmatvamityapi draṣṭavyam /
yo hi viśiṣṭate vyavacchidyate sa tasya dharmī /
dharmaścāparaḥ /
prakārāntarasya nirvaktumaśakyatvāt /
pratīyate ca viśeṣyaviśeṣaṇabhāvo bhāvābhāvayoḥ /
anyathā ghaṭaḥ paṭo na bhavatītyabhāvaḥ prameya iti ca vyavahārānupapatteḥ /
tatkathaṃ bhāvābhāvayorna dharmadharmibhāvaḥ /
paṭaśoklayayośca na sambandhaprayukto dharmidharmabhāvaḥ /
nāpi merumandarayostadabhāvaḥ sambandhābhāvaprayuktaḥ /
kintu svabhāvādeva viśeṣyaviśeṣaṇatvātadabhāvarūpaḥ /
sambaddhayorapi ghaṭapaṭayostadabhāvavat, bhūtalaghaṭābhāvayostadbhāvācca /
*6,82*
evameva virodhisvabhāvābhedāvapi parā(nira)stau /
saguṇanirguṇatvena nityānityatvena vā viruddhasvabhāvayorapi guṇaguṇinordharmyāditvasya darśanāt /
adarśanācca paṭatvaśauklayayoḥ /
dṛśyate cābhede 'pi tadbhāvaḥ /
astitvābhidheyatvādīnāṃ dharmāṇāṃ parairdharmyabhedasyāṅgīkṛtatvāt /
bhinnānāmapi tadbhāvo nopalabhyate /
tadevamasambaddhayorapi vilakṣaṇasvabhāvayorapi bhāvābhāvayorabhede 'pi viśeṣaśaktyā viśeṣyaviśeṣaṇatālakṣaṇo dharmidharmabhāvo yukta eveti /
*6,84*
yadyevaṃ bhāvābhāvayorabhāvabhāvadharmitvaṃ dharmadharmiṇoścābhedaḥ syāt, tadā bhāvasyāpyabhāvatvenābhāvasya ca bhāvatvena, ghaṭādīnāṃ bhāvatvameva prākpradhvaṃsātyantābhāvānāmabhāvatvameveti niyamo nirnibandhanaḥ syāt /
nacaivamastviti vācyam /
sakalalokasiddhasya tathābhāvānarhatvāt ityata āha- prathameti //
... prathamapratipattiṣu /
niṣedhavidhirūpatvaṃ bhāvābhāvatvamatra hi // MAnuv_2,1.74b-d //
rūpaśabdo dharmivacanaḥ /
bhāvābhāvatvamiti yathāyogaṃ sambandhaḥ /
atraivaṃ satyapi /
hiśabdaḥ prasiddhau /
ayamarthaḥ /
kiṃ bhāvābhāvanibandhanaṃ prameyarūpamanviṣyate pramāṇaṃ vā /
ādyasyottarārdhamuttaram /
yadyapi bhāvābhāvātmakā ghaṭādayaḥ prāgabhāvādayaśca /
tathāpyatra padārthasārthe yaḥ piṇḍo vidhidharmiko ghaṭādiḥ sa bhāvo, yastu niṣedhadharmikaḥ prāgabhāvādiḥ so 'bhāva iti vyavasthopapadyate /
abhede 'pi dhamardharmibhāvo viśeṣaśaktyā saṅgacchata ityuktameva /
dvitīyasya uttaraṃ prathamapratipattiṣviti /
yaḥ prathamaṃ vidhitayā parapratikṣeparūpatāṃ vinā pratīyate sa ghaṭādirbhāvaḥ /
yastu niṣedhatayā parapratikṣepeṇa pratīyate prāgabhāvādiḥ so 'bhāva ityuttarārdhenaikavākyatayā yojyam /
*6,87*
ghaṭo hi prathamaṃ vidhitvena dharmirūpeṇa pratīto 'nantaraṃ paṭo na bhavatīti paṭaniṣedhātmatayā pratīyate /
prāgabhāvādirapi
prathamaṃ niṣedhatvena dharmisvarūpeṇāvagato 'nantaraṃ prameya iti vidhitayā pratīyata iti sakalapratipattṛsiddhamiti bahuvacanahiśabdābhyāṃ dyotayati /
viṣayiviṣayayorādhārādheyabhāvamabhipretya saptamīprayogaḥ /
kārakeṣu gauṇamukhyatvavivakṣābhāvasya sthitatvāditi /
*6,91*
evaṃ pūrvapakṣyutprekṣitapramāṇasamudāyalabdhasyārthasya pramāṇavirodho darśitaḥ /
idānīmasatkāryaṃ yathā dṛṣṭamityanumānaṃ viśeṣato nirācikīrṣustatprastāvanāya asūtrayatsūtrakāraḥ oṃ apītau tadvatprasaṅgādasamañjasamiti /
asamañjasametadviśvasyābhāvakartṛkatvamatam /
kutaḥ /
abhāvasya (eva) jagatkartṛtvāṅgīkāre 'pītau pralaye tadvatprasaṅgāt abhāvavattvaprasaṅgāt /
īśvarādeḥ sarvasyā(pya)bhāvābhyupagamaprasaṅgāditi yāvat /
na hīśvarādau sati tatparityāgenābhāvasya jagatkartṛtvamavadhārayituṃ śakyamiti /
nanu nedamaniṣyamīśvarādikaṃ pralaye 'sadbhavitumarhati /
bhāvatvāt ghaṭavadityanumāneneśvarādeḥ sarvasya pralaye 'bhāvābhyupagamādityatroktaṃ sūtrakṛtā"na tu dṛṣṭāntabhāvāt'; iti /
naiva pralaye sarvasyāsattvamaṅgīkartumucitam /
kasmāt dṛṣṭāntabhāvāt /
dṛṣṭānta iti tatrāvadhāritavyāptimūlamanumānamucyate /
dṛṣṭāntamātrasya sādhanabādhanānaṅgatvāt /
tathāca pralaye parameśvarādisadbhāva(sya) sādhakānumānasambhavādityarthaḥ /
*6,93*
kiṃ tadanumānamityata āha bhāṣyakāraḥ- sarvanāśeṣvapīti //
*6,94*
apītau tadvatprasaṅgād asamañjasam

2.1.75

sarvanāśeṣvapi sadā śiṣṭatvād yasya kasya nuḥ /
nāśo 'yaṃ vimato 'pi syānnāśatvāt kartṛśeṣavān

2.1.76

apirabhivyāptau /
sarvaśabdo vartamānamātravivakṣayāpi syādityataḥ sadetyuktam /
tadidaṃ vyabhicāraparihārāyābhihitam /
naḥ puruṣasya /
ayamityasyaiva vivaraṇaṃ vimata iti /
atra pūrvārdhena vyāptiruktā /
uttarārdhena pratijñāhetū /
etaduktaṃ bhavati /
mahāpralayalakṣaṇo nāśaḥ puruṣaśeṣavānbhavitumarhati nāśatvāt sampratipanna(sammata)nāśavaditi /
atra puruṣāvaśeṣamātraṃ sādhyam /
natu nāśakartuḥ puruṣasyāvaśiṣyatā /
ata evoktaṃ yasya kasyeti /
nāśasya karturakarturvetyarthaḥ /
tathāpi kartṛśeṣavāniti vadatedamabhipretam /
pralaye puruṣasadbhāvamātrasādhane sati bhagnaṃ tāvatparasyānumānam /
yadapi parasyābhāvakartṛkatvaṃ jagato 'bhimatam /
tadapyata evāpāstam /
avaśiṣyasya puruṣa(viśeṣa)syaiva viśvakartṛtvasambhave 'bhāvasya tatkalpanānavakāśāt /
dṛṣṭānusāriṇī hi kalpanā /
nahi loke prāgutpatteḥ kulālābhāvayoḥ satorabhāvo ghaṭasya kartā dṛṣṭaḥ /
kinnāma kulāla eveti /
*6,96*
abhiprāyamajānānaḥ kartṛśeṣavānityuktvā vibhrāntaścodayati"yatra sundopasundanyāyenāśeṣā api puruṣā naṣṭāstatra nāśatvahetoranaikāntikatā'; iti, tatrāha- naceti //
nacāśeṣanṛnāśastu dṛṣṭo dṛśyo 'sti vā kvacit
caśabdo 'vadhāraṇe /
aśeṣanṛnāśastu naiva kvaciddṛṣṭa ityatītaniṣedho, dṛśyo vā naivetyanāgatasya, naivāsti vā dṛśyamāna iti vartamānasya /
idamuktaṃ bhavati /
anaikāntikatvaṃ hi pramite vipakṣe hetuvṛttau satyāṃ(hetuvṛttyā) vaktavyam /
nāpramite /
tathā satyanaminamātrocchedaprasaṅgāt /
nacāśeṣapuruṣanāśaḥ kālatraye 'pi pramitaḥ, yena nāśatvasya tatra vyabhicāraḥ syāt /
pramitatvāṅgīkāre ca pramāturevorvaritatvena vyāghātaśca syāt /
naca nāśakartuḥ puruṣasyāvaśiṣyatā sādhyatveneṣyā /
yena sundopasundādināśaḥ pratyudāhriyeta /
kintu puruṣa(vi)śeṣavattvamātramiti /
*6,97*
anena pralayakālaḥ puruṣavānkālatvādidānīntanakālavadityapyanumānaṃ sūcitam /
naca tadā kālābhāvādāśrayāsiddhiḥ /
tathā sati tadetyeva vaktumaśakyatvāt /
parakīyānumāne ca pralayaviśeṣaṇānupapatteḥ /
*6,99*
yadyapyatra"kālo 'ṅgīkriyate na vā /
ādye tatraiva bhāvatvahetorvyabhicāraḥ /
dvitīye pralayaviśeṣaṇānupapattiḥ /
sakalakāryavināśaviśiṣṭakālasya pralayatvāt /
atha kāryavināśa eva pralayastathāpīśvarābhāvasya tena sambandhābhāvādīśvarādikaṃ pralaye 'saditi pratijñārthānupapattiḥ /
deśādidvārā sambandhābhyupagame tatraiva bhāvatvasya vyabhicāraḥ /
pralayaviśeṣaṇaparityāge tacchiṣyairevohyatāmiti na sūtrabhāṣyakārābhyāmabhihitam /
sūcitaṃ cāpītāviti sūtrakṛtā /
"laye mānaṃ ca kiṃ bhavet'; iti bhāṣyakṛtāpi /
*6,100*
tadidaṃ jīveśvarasādhāraṇamanumānamuktam /
idānīṃ pralaye jīvasadbhāvasādhakamanumānamāha- dharmeti //
dharmādharmāśrayatvena svīkāryo 'pi naro laye

2.1.77

*6,100f.*
na kevalamuktānumānena /
kinnāma dharmādharmaśrayatvenāpīti sambandhaḥ /
naro jīvātmā /
ayamatra prayogaḥ /
pralayakālavartī dharmaḥ sāśrayaḥ dharmatvādidānīntadharmavat /
evamadharmamapi pakṣīkṛtya prayoktavyam /
naca dharmādharmāśrayo jīvātmano 'nyaḥ sambhavati /
evañca pralaye jīvātmasadbhāvādbhāvamātrāsattvasādhanamanupapannamiti /
yatreśvarasadbhāvasādhanamidam /
āśrayaśabdasyādhiṣṭhātṛparatvāt /
tatraivaṃ prayogaḥ /
pralayakālavartinau dharmādharmau kenacidadhiṣṭhitau /
kāraṇatve satyacetanatvāt /
vāśyādivaditi /
nacātīndriyayordharmādharmayoradhiṣṭhātṛtvamīśvarādanyasyopapadyate /
ato dharmādharmādhiṣṭhātṛtvenāpi naraḥ paramapuruṣo laye svīkārya iti /
*6,103*
nanu pralaye bhāvamātrasyāsattvamabhyupagacchato mama tadā dharmādharmāvapi na sta evetyāśrayāsiddhiriti /
idamiha vaktavyam /
kiṃ dharmādharmasaṃjñitamadṛṣṭamasti kāryamātrasya kāraṇaṃ ca bhavatītyabhyupagamya pralaye tadabhāvo 'bhīdhīyate, uta sadapi tadakāraṇamityabhyupetya, atha tadeva nāstītyaṅgīkṛtya /
ādyaṃ dūṣayati- anāditvamiti //
anāditvaṃ vinādṛṣṭaṃ kathaṃ syāt kāraṇaṃ kvacit
anāditvamivānāditvaṃ pralaye sattvamityarthaḥ /
kvaciditi sṛṣṭikāle /
yadyadṛṣṭaṃ pralaye na syāttadā'dikālīnasya kāryasya kāraṇaṃ na syāt /
asataḥ kāraṇatvāyogāt /
tathāca sarvotpattimatāṃ nimittamityabhyupagamo bhagna ityatharḥ /
syādetat /
adhunātanakāryamadṛṣṭakāraṇakaṃ na tvādikālīnamiti mamābhyupagamaḥ /
tatkimadṛṣṭasya pralaye sadbhāvenetyata āha- anāditvamiti //
anāditvaṃ vinā tata evādikālīnakāyarkāraṇatvaṃ ca vinādṛṣṭaṃ kvacidadhunātane 'pi kārye kāraṇaṃ kathaṃ syāt /
na kathañcit /
adhunātanaṃ kāryam adṛṣṭakāraṇakaṃ na, kāryatvādādikālīnakāryavadityanumānasambhavāt /
na cedidamiva tadapyadṛṣṭakāryamevāṅgīkāryamiti /
yadvā mā bhūdādikālīnasya kāryasyādṛṣṭaṃ kāraṇam /
tathāpi pralaye tadbhāvo 'ṅgīkaraṇīyaḥ /
kutaḥ /
anāditvaṃ pralaye sattvaṃ, vinādṛṣṭaṃ kvacididānīntane 'pi kārye kāraṇaṃ kathaṃ syāt /
antarāla evādṛṣṭotpattyayogāditi yojyam /
*6,105*
nanvadṛṣṭasya sarvotpattimannimittatve 'pi na pralaye sadbhāvo 'bhyupagantavyaḥ /
ādikāla evotpannasyāpi mahadādikāraṇatvopapatteriti /
idamatra vaktavyam /
tadādikāle janimadadṛṣṭaṃ tataḥ pūrvādṛṣṭādutpadyate na veti /
ādyamupādatte- pūrveti //
pūrvādṛṣṭāt parādṛṣṭaṃ yadi naivottaraṃ kutaḥ

2.1.78

jāyata iti śeṣaḥ /
pariharati- naiveti //
evaṃ tarhi taduttaramādikāle janimadadṛṣṭaṃ naivāsmābhiḥ pakṣīkriyate /
kintu tatkāraṇaṃ pralayakālīnaṃ pūrvādṛṣṭameveti kuta āśrayāsiddhiriti /
dvitīyamupādatte- pūrveti //
naivotpadyata iti śeṣaḥ /
dūṣayati- uttaramiti //
tarhi taduttaramādikālīnamadṛṣṭaṃ kuto jāyate /
na kutaścit /
sarvotpattimannimittasyādṛṣṭasyābhāvādādikālīnādṛṣṭotpattireva na syādityarthaḥ /
*6,105f.*
na brūmo vayaṃ sarvaṃ kāryamadṛṣṭajanyamiti /
kiṃ tarhyādikāle janimato mahadādikāraṇādadṛṣṭādanyadevāto noktadoṣa ityāśaṅkāmutthāpya dūṣayati- pūrveti //
yadi parādṛṣṭaṃ sṛṣṭayupakrame janimatpūrvādṛṣṭānnaivotpadyate /
api tvadṛṣṭanirapekṣameva /
tarhyuttaramahadādikāyarmapi kuto 'dṛṣṭādutpadyata ityaṅgīkaraṇīyam /
adṛṣṭavattasyāpyadṛṣṭinirapekṣatvasambhavāt /
anyathā kāryatvādadṛṣṭasyāpyadṛṣṭāpekṣāṅgīkāryeti /
*6,107*
astu tarhyadṛṣṭaṃ kāraṇameva na bhavatīti dvitīyaḥ pakṣaḥ, adṛṣṭameva nāstīti tṛtīyo vā, ubhayasyāpyanupalambhāt /
tathācāśrayāsiddhiraparihāryetyāśaṅkayāha- adṛṣṭamiti //
adṛṣṭaṃ kāraṇaṃ no cellaye mānaṃ ca kiṃ bhavet
yadi pratyakṣeṇānupalambhādadṛṣṭaṃ na syāt /
sadapi vā kāraṇaṃ na syāt /
tadā laye ca kiṃ mānaṃ bhavet /
pralayo 'pyaprāmāṇikatvānna syāt /
na hyasāvapi pratyakṣeṇopalabhyate /
tathāceśvarādikaṃ pralaye 'sadbhavitumarhatītyaprasiddhaviśeṣaṇaḥ pakṣaḥ parasyāpi syāt /
*6,108*
atha matam /
kālaviprakarṣādanupalabha(bhya)māno 'pi pralayo 'numānasiddhatvādaṅgīkaraṇīyaḥ /
tathāhi /
viśvasantāno 'yaṃ dṛśyasantānaśūnyaiḥ samavāyi(ntāni)bhirārabdhaḥ santānatvāt āraṇeyasantānavat /
vartamānabrahmāṇḍaparamāṇavaḥ pūrvamutpāditasajātīyasantānāntarāḥ nityatve sati tadārambhakatvāt pradīpaparamāṇuvat /
sarve santānāḥ kadācitsahocchidyante santānatvāt pradīpasantānavat /
sarva eva paramāṇavaḥ kadācitsamagropādeyaprabandhaśūnyāḥ ārambhakatvāt naṣṭapavanārambhakaparamāṇuvat /
bhūgolakasantānaḥ kadācitsākalyenocchidyate santānatvāt dīpasantānavat /
iyaṃ kriyā svānyāvayayikālīnatvānadhikaraṇakiñcitkālīnakriyānyā kriyātvādanyakriyāvaditi /
evaṃ tarhi dharmādharmāvapi svarūpato viprakṛṣṭatvādanupalabhyamānāvapi devadattaśarīrādikaṃ devadattaviśeṣaguṇajanyaṃ kāryatve sati devadattabhogahetutvāt devadattaprayatnajanyasragādivadityādyanumānena vicitrakāryānyathānupapattyā,"jyotiṣyomena svargakāmo yajeta',"yo brāhmaṇāyāvagurettaṃ śatena yātayā(ye)t'; ityādiśrutasādhyasādhanabhāvānyathānupapattyā vā siddhatvādabhyupagantavyāviti samaṃ samādhānam /
*6,117*
atha manyase /
nānumānādinā dharmādisiddhiḥ /
tasyābhāsatvāt /
tathāhi /
devadattaśarīrāderdevadattaviśeṣaguṇajanyatvaṃ kiṃ sākṣātsādhyamuta paramparayā /
nādyaḥ /
dharmādharmayorapyārambhakapreraṇādirūpeṇaivopayogāṅgīkārāt /
devadattaśarīraṃ na sākṣāddevadattaviśeṣaguṇajanyaṃ śarīratvādyajñadattaśarīravaditi satpratipakṣatvācca /
dvitīye tu janmāntarīyaprayatnārādhitadevatādvāreṇopapatterarthāntaratā /
devadattaviśeṣaguṇajanyatayā vināpi ākāśāderiveśvarecchayā devadattasya bhogahetutā sambhavatītyaprayojakatā ca /
kāryavaicitryaṃ ca dṛṣṭakāraṇavaicitryādevopapadyate /
ādikālīnaṃ ca tattatprāgabhāva eva vaicitryāṅgīkāreṇa /
svagaryāgādeḥ sādhyasādhanabhāvaśravaṇaṃ tvasiddhameva yogyatāvirahāt /
anyathākhyātimāśrityābhyupagame 'panyathāsiddham /
yāgādyārādhitāvajñātadevatādvāreṇa svargādyupapatteriti /
*6,118*
evaṃ tarhi pralayasādhakānumānānāma(pya)bhāsatvānna taistatsiddhiriti tulyamuttaram /
tathā hi /
vimataḥ kālo 'vayaviyuktaḥ kālatvādidānīntanakālavat /
vimato brāhmaṇo brāhmaṇapūrvako brāhmaṇatvātsammatavadityādinā satpratipakṣaṃ tāvaduktānumānajātam /
nanu pralayakālapakṣīkṛtāvāśrayāsiddhiḥ /
anyathā siddhasādhanam /
evamādyabrāhmaṇapakṣīkāre 'nyathā ca doṣa iti cenna /
parvato 'gnimānityādāvapyagnimadanagnimatpakṣadūṣaṇasambhavena sarvānumānocchedaprasaṅgāt /
nanvagnimattvadivyarirekeṇāpyasti parvatādeḥ svarūpaṃ, śakyaṃ ca viśeṣāntareṇāvadhārayitum /
tatkathaṃ doṣāvakāśa iti cet /
tatkimavayavisambandhāsambandhau vihāya kālaviśeṣasya svarūpameva nāsti, brāhmaṇavyaktervā'dyatvānādyatve vihāya /
avadhāraṇaṃ ca kālāderhiraṇyagarbhāpavargottarar(gānantara)bhāvitvādinā bhaviṣyati /
*6,126*
kiñca prathamaprayoge viśvaśabdena kiṃ brahmāṇḍamabhipreyate sakalakāryāṇi vā /
nādyaḥ /
aśrayāsiddheḥ /
pralayamanabhyupagacchatā brahmāṇḍasyānaṅgīkṛtatvāt /
brahmāṇḍābhāve 'pi kāryāntarāvasthitisambhavena pralayāsiddheśca /
kapikapolāntargataudumbarodaravartimaśakaśarīrādivatkāryāntarāvasthānamasambhāvitamiti cenna /
kuṇḍabadaravadupapatteḥ /
kālāgnirudrādiprakriyāyā asiddhatvāt /
dvitīye 'pi na pralayasiddhiḥ /
yathā hīdānīntanānāṃ dahanapavanasantānānāṃ krameṇāstamaye 'pi na pralayastathā tarugiriśarīrādisantānānāmapi kramārambhasiddhāvapyavayaviśūnyasamayā siddheḥ /
athaikadaiveti viśeṣaṇamupādīyeta tadā kramārabdhadahanapavanādisantānairvyabhicāraḥ syāt /
ekadarambhakahetusākalye satīti hetuviśeṣaṇe viśeṣaṇāsiddhiḥ /
dvayaṇukādikrameṇārambhasvīkāreṇa bādhādiprasaṅgaśca /
etena dvitīyānumānamapi nirastam /
brahmāṇḍānabhyupagamāt /
abhyupagame 'pyavayavānāmāvāpoddhārābhyāmevotpādavināśayorupapatteḥ /
kāryāntarāvasthānopapatteśca /
tṛtīye 'pyapasiddhāntaḥ /
krameṇocchedasyābhyupagamā(tatvā)t /
caturthe 'pi paṭādibhyaḥ pūrvavinaṣṭaistantvādibhivyarbhicāraḥ /
paramāṇutvena hetuviśeṣaṇe 'pi dvayaṇukādyavasthānasambhavena dṛṣṭāntasya sandigdhasādhyatā /
pañcame 'pi kiṃ bhūgolakā eva santānaśabdenocyante tadatirikto vā kaścit /
ādye siddhasādhanam /
avayavānāmāvāpoddhārābhyāṃ santatotpattivināśasiddheḥ /
dvitīye tvāśrayāsiddhiḥ /
ṣaṣṭhaṃ tvābhāsasamānayogakṣematvādupekṣaṇīyamiti /
*6,133f.*
atha mā bhūdanumānaiḥ pralayasiddhiḥ, tathāpyāgamairbhaviṣyati, teṣāṃ siddhārthe 'pi prāmāṇyasya sādhitatvāt, tato nāprasiddhaviśeṣaṇateti brūṣe, tarhyasmākamapi dharmādisiddhirāgamādbhaviṣyatīti kathamāśrayāsiddhiriti /
evaṃ pralaye jīveśvarasadbhāvaṃ sādhayatā dharmādisattvamapi sādhitamiti na pralaye bhāvamātrāsattvasādhanaṃ yuktam /
evam ādikāryaṃ pakṣīkṛtya sopādānatvasādhane prakṛtyādisiddhirapi draṣṭavyeti /
*6,135*
prathamasūtre 'bhāvasya kartṛtvanirāsāyānumānamuktam /

idānīmito 'pi nābhāvakartṛkaṃ jagat, cetanakartṛkatve"dṛṣṭāntabhāvāt'; iti sūtrasya vṛttyantaramabhipretya cetanakartṛkatve anumānamāha- utpattīti //
utpattināśakārī hi buddhimān dṛśyate kvacit

2.1.79

taddṛṣṭāntena sarvatra kartā kiṃ nānumīyate
buddhimānutpattināśakārīti buddhipūrvaṃ tatkartetyarthaḥ /
kvacitpaṭādau /
sarvatra vipratipanne kārye /
mahadādikārya ityevokte 'ṅkurādau vyabhicāraḥ śaṅkayeta, tadarthaṃ tasyāpi pakṣanikṣepārthaṃ sarvatretyuktam /
kartā buddhimāniti śeṣaḥ /
anyathābhāvakartṛtvavādinaṃ
prati siddhasādhanatāprasaṅgāt /
kimākṣepe /
ananumāne na kimapi kāraṇam /
dṛṣṭāntābhāvena pratipakṣāsambhavādityarthaḥ /
etena"svapakṣadoṣācca'; iti sūtramapi vyākhyātaṃ bhavati /
ayamatra prayogakramaḥ /
vimataṃ kāryaṃ cetanotpādyaṃ kāryatvādghaṭavat /
cetanavināśyaṃ ca tata eva tadvadeva /
vimatotpattiścetanakartṛkā utpattitvātpaṭotpattivat /
vimato vināśaścetanakartṛko vināśatvātsammatavaditi /
atra vināśasya cetanakartṛkatvasādhanaṃ prāsaṅgikam /
yadvā kecitkāraṇasya bījādeḥ pradhvaṃsenāṅkurādeḥ janmadarśanāttantvādināśena paṭādināśadaśarnācca pradhvaṃsābhāvasyaiva jagajjanmavināśakartṛtvamāsthitāḥ /
yathoktam /
nānupamṛdya prādurbhāvāditi /
tanmataṃ vātrāsadityādisūtrairnirākṛtamiti jñāpanārtham /
dṛṣṭāntābhāvastu svayamūhanīyaḥ /
*6,138*
nanvidamanumāneneśvarasya jagatkartṛtvasādhanaṃ sūtrakārasya uktaviruddham /
śāstrayonitvāditīśvare 'numānaprāmāṇyasya svayameva nirākṛtatvādityata āha- āgameti //
āgamānugṛhītā tu mānam ...
anumeti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate /
na sarvathāpīśvare 'numānasya prāmāṇyaṃ sūtrakṛtā nirākṛtam /
kinnāmāgamānanugṛhītasya /
āgamānugṛhītā tvanumā īśvare mānamevābhimatā /
anyathā vedavākyārthe yuktyanusandhānarūpajijñāsā nārabheteti /
kimato yadyevamityata āha- eṣeti //
... eṣānumāpitu

2.1.11

āgamānugṛhītetyanuvartate /
mānamiti ca /
eṣā sampratyupanyastāpyanumā"yato vā imāni bhūtāni'; ityāgamānugṛhītā /
tato bhavatīśvare mānamiti na kaścidvirodha iti /
*6,140*
evamanumānenābhāvakartṛkatvaṃ viśvasyāśaṅkayānumānenaiveśvarakartṛkatvaṃ samarthitam /
tadetanmatāntareṇākṣipya samādadhatsūtram oṃ tarkāpratiṣṭhānādapyanyathānumeyamiti cedevamapyanirmokṣaprasaṅgaḥ oṃ iti //
tatrākṣepasyāyamarthaḥ /
nāyamanumānāvaṣṭambhena pūvarpakṣaḥ pramāṇena ca siddhānto bhavati /
na cānumānaṃ nāma pramāṇamasti /
(kutaḥ) /
anyathāpyanumeyam /
asatpratipakṣatvaṃ hyanumānaprāmāṇyavādibhiranumānāṅgamaṅgīkaraṇīyam /
pratiruddhasya karaṇasya kvāpi kriyāniṣpādakatvādarśanāt /
anumānapratipannaṃ cānyathāpyanumeyam anumātuṃ śakyam /
kasmāt /
tarkāpratiṣṭhānām /
"evamevānumātavyam, na punaranyathā'; iti tarkasya vyavasthābhāvāt /
tathā coktam /
"upādhipratipakṣau tu kva nāmātīva durvacau'; iti /
nanvidaṃ vyadhikaraṇaṃ, tarkasyāpratiṣṭhitatvādanyathānumeyamiti /
maivam /
etadanena jñāpayati sūtrakāraḥ,"na tarko 'numānādbhidyate'; iti /
athavā tarkasyānumānasyāpratiṣṭhānādapramāṇatvānnānumānena pūrvottarapakṣau yuktau /
kathamapramāṇatvāt /
yato 'nyathānumeyamiti yojanā /
tatra samādhānasūtraṃ saṅgamayitumutsūtrameva bhāṣyakārastāvaduttaramāha- āgameti //
tarkāpratiṣṭhānād apy anyathānumeyam iti ced evam apy anirmokṣaprasaṅgaḥ

2.1.80

āgamānugrahābhāve na tarkaḥ syāt pratiṣṭhitaḥ
āgamagrahaṇaṃ pramāṇamātropalakṣaṇam /
ata evottarārdhe 'kṣajamapi saṅgṛhītam /
pramāṇānugrahapramāṇamūlatvaśabdābhyāṃ pratiṣṭhitaprāmāṇyapramāṇāntarāvadhṛtapakṣaliṅgavyāptimattvaṃ tatsaṃvāditvaṃ cocyate /
*6,142*
tatrādyayojanāyāmasyāyamarthaḥ /
yaduktamanumānasyāvyavasthitatvena sarvatra pratyanumānasambhava iti tadanupapannam /
yataḥ pramāṇānugrahābhāve tarko na pratiṣṭhitaḥ syāt /
kintu pramāṇamūlasyaivāsya pratiṣṭhitiḥ syāt /
etaduktaṃ bhavati /
pratyanumānaṃ bhavatkiṃ pramāṇānugraharahitaṃ syāt, uta tanmūlam /
ādyaṃ tu kathaṃ svayamadṛḍhabhūmikaṃ paraṃ pratirundhyāt /
nahi bhavati tarakṣoḥ pratipakṣo hariṇaśāvaḥ /
kintvādyenaiva pramāṇamūlena bādhyate /
dvitīyaṃ tu syādeva pramāṇam /
ādyaṃ cāpabādheta /
ubhayathāpi na sarvānumānāprāmāṇyam /
yada tūbhayoḥ api pramāṇamūlatvasandehaḥ tadāstu pratirodhaḥ /
kintu naivaṃ sarvatra /
avadhāraṇāyāṃ tu pūrvaiva gatiriti /
*6,144*
dvitīyayojanāyāṃ tu praṣṭavyam /
kiṃ pramāṇānugraharahitamanumānaṃ pratyanumānaparāhatatvādapramāṇam, uta tanmūlam /
ādye sampratipattimuttaramāha- āgameti //
(tathāpi) naivaṃ sarvatreti bhāvaḥ /
pratiṣṭhitaḥ pramāṇabhūtaḥ /
dvitīye tvāha- akṣajeti //
akṣajāgamamūlasya syādevāsya pratiṣṭhitiḥ
pratiṣṭhitaḥ prāmāṇyam /
tenaiva pratiprayogasya bādhitatvāt /
ubhayorvāstavapramāṇamūlatvāsambhavāditi bhāvaḥ /
yastvetāṃ vyavasthāmanabhyupagamya sarvatrāpi pratipakṣasyāstyavakāśa iti sarvamanumānamapramāṇamiti ca manyate tasya sūtrārūḍhamuttaramāha- anyatheti //
anyathāsyāpratiṣṭhā ca svavācā vyāhataiva hi

2.1.12

etenaivamupapādite 'pi yo naivaṃ manyate tasya svavacanavyāghātādanirmokṣaprasaṅga iti sūtrayojanā sūcitā /
tathāhi /
sarvamanumānapramāṇaṃ pratipakṣapratihatatvāditi tvadīyamanumānaṃ pratipakṣaparāhataṃ cāpramāṇaṃ ca bhavati na vā /
ādye nānena sarvasyāprāmāṇyasiddhiḥ /
dvitīye tvatraiva bādhāditi /
anyathā uktavyavasthāṃ vihāya, asya sarvasyāpyanumānasya apratiṣṭhā apramāṇatā, svavācaiva vyāhatā hīti /
*6,145*
apare tu"na vilakṣaṇatvāt'; ityādīni sūtrāṇi brahmaṇo jagadupādānatvākṣepasamādhānārthatayā vyācakṣate /
tatprakṛtyadhikaraṇa eva nirākṛtam /
*6,149*
yaccātra sūtre tarkāpratiṣṭhānāditi vākyaṃ bhittvā siddhāntatayaiva varṇayanti, tadvā anena sārdhena ślokena nirācaṣṭe /
tathāhi tarkasyāpratiṣṭhāṃ vadanvaktavyaḥ /
kiṃ pramāṇānugraharahitasyota tanmūlasya /
ādye gūḍhābhisandhiruttaramāha- āgameti //
ayamāśayaḥ /
satyametat /
tathāpi na sāṅkhayaḥ svatarkasyāgamādyanugrahābhāvaṃ manyate /
svamatenedamucyate cetpaunaruktyam /
śāstrayonitvāt, īkṣaternāśabdam, ānumānikamityadināsyārthasyoktatvāditi /
*6,149f.*
dvitīyaṃ dūṣayati- akṣajeti //
nahi jñānakaraṇasya pramāṇagṛhītavyāptyādimattvenāprāmāṇyakāraṇavyabhicārādiśaṅkākalaṅkavikalasya prāmāṇyaṃ nāstīti yuktamiti bhāvaḥ /
vipakṣe bādhakaṃ cāha- anyatheti //
anyathoktānabhyupagamenāsya pramāṇamūlasyāpyanumānasyāpratiṣṭhā svavācā vyāhataiva sūtrakṛtaḥ syāt /
svayameva hi yuktyanusandhānarūpāṃ brahmamīmāṃsāmārabhya pramāṇamūlasyāpi tarkasyāprāmāṇyamabhidadhānaḥ sūtrakāro na vyāhatabhāṣī kathaṃ syāt /
yadapi vṛttikārairuktam"ekena tārkikeṇotprekṣitaṃ tarkamaparo dūṣayati, tenotprekṣitamapyaparaḥ, ityataḥ puruṣamativaiśvarūpyajanmā tarkaḥ syādapratiṣṭhitaḥ'; iti /
taccāyuktam /
yato 'syāpi tarkasya prāmāṇye 'prāmāṇye vā asyāpratiṣṭhā ca sva(vācā)vyāhataiveti nāyaṃ vākyabhedo yukta ityukta eva sūtrārthaḥ /
Vyāsa -(17)
*6,152*
atra sūtram oṃ etena śiṣyā aparigrahā api vyākhyātā iti /
tatkecidvayācakṣate /
etena"navilakṣaṇatvāt'; ityādinā prakṛtena śiṣyaiḥ kenacidaṃśena parigṛhītasya pradhānakāraṇavādasya nirākaraṇena śiṣyairmanuvyāsaprabhṛtibhiḥ kenacidapyaṃśenāparigṛhītā ye 'ṇvādikāraṇavādāste 'pi vyākhyātā draṣṭavyā iti /
tadidaṃ dūṣayati- naceti //
etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ

2.1.81

na ca śiṣyāgṛhītatvaṃ nirīśādīśavādinaḥ
*6,152f.*
āstāṃ tāvadabhyadhikāśaṅkāprakāraḥ, parihārātideśaprakāraśca /
yattāvaduktam"sāṅkhayādapi vaiśeṣikāderatiśayena śiṣyāgṛhītatvam'; tadati(tīva)viruddham /
sāṅkhayasya nirīśvaratvāt /
vaiśeṣikādestu seśvaratvāt /
vaiparītyasyaivocitatvāt /
iha hi brahmaṇo jagatkāraṇatve vipratipattayo nirasyante /
tatra sāṅkhayo brahmaiva nābhyupaiti /
kutastadīyaṃ jagatkāraṇatvamityatiśayena vedāntavādavirodhitvācchiṣyāparigṛhītaḥ /
vaiśeṣikādistu, brahma tasya jagannimittatvaṃ cāṅgīkṛtyopādānatāmātraṃ nāṅgīkuruta itīṣadvirodhitvāt īṣacchiṣyāparigṛhīta iti yuktam /
satkāryavāditvādikaṃ tu prakṛtāsaṅgatameva /
anyathā yāgīyahiṃsāniṣedhādinā viparivartaḥ syāt /
atha vedasaṃvādabāhulyābāhulyaprayuktamidam /
maivam /
(tanna /
tattvānāṃ) pratipādyānāmaparisaṅkhayātatvāditi /
*6,153*
kiṃ tarhyasya sūtrasyābhidheyamityata āha- ata iti //
arthāvaśiṣṭajīvādikartṛtātra niṣidhyate

2.1.82

arthāntarasya nirākṛtatvādityarthaḥ /
apavyākhyānanirākaraṇasya svavyākhyānadārḍhyāthartvānnāsaṅgatamiti sūcayitumata ityuktam /
avaśiṣyā nirākṛtāyā abhāvakartṛtāyāḥ, jīvādikartṛtā, jagata iti śeṣaḥ /
anena nirākṛtādavaśiṣyā vedāparigṛhītā jīvapradhānāsatkālasvabhāvādivādā nirākṛtā iti vyākhyātaṃ bhavati /
tatra śiṣyā ityevokte brahmakāraṇavādo 'pi prāpnoti /
tadarthamaparigrahā ityuktam /
tanmātre tūkte abhāvakartṛtvavādo 'pi gṛhyeta /
tathāca punaruktiratideśānupapattiśca syāt /
ataḥ śiṣyā ityuktam /
abhyadhikāśaṅkāsadbhāvasūcanena sūtrārambhopapādanārthaṃ ca śiṣyāḥ śiṣyatayā pratītāḥ, natu tata eva nirākṛtatayeti /
*6,158*
nanu jīvādītyāsidagrahaṇenāsatkartṛkatvaṃ gṛhītam /
tasya"asaditi cet'; ityādinā nirastatvena paunaruktyādiprasaṅgādityata āha- tanmana iti //
tanmano 'kurutetyāderasato manaso janiḥ /
nivāritā tu pūrvatra hyakasmāditi tadvinā

2.1.83

asato viśvajananamāśaṅkayātra niṣiddhayate
*6,159*
ityādeḥ pramāṇāt /
āśaṅkiteti śeṣaḥ /
ādipadenoktayuktirgṛhyate /
asataḥ abhāvasya /
manasa iti /
jñānecchāprayatnebhyaḥ janiḥ /
jagata iti śeṣaḥ /
pūrvatra tviti sambandhaḥ /
tacca pratiṣedhamātratvādityādinā sphuṭamavagamyata iti hiśabdaḥ /
akasmāddhīdamāvirāsīdityādiśrutyā /
tat mano, vinā /
asataḥ śūnyāt /
etaduktaṃ bhavati /
pūvarmabhāvasya jagatkāraṇatvaṃ nirākṛtamidānīṃ tu śūnyasya /
kiñca pūrvaṃ kartṛtvenādhunā kartṛtāṃ vinaiveti na paunaruktyādīti /
yadvā bhāṣyadiśā niṣkāraṇaivātra jagajjanirāśaṅkiteti na paunaruktyādikam /
atra śaṅkāprāpakapramāṇopanyāsastu asyaiva prameyabhedasyopapādanārtham /
etenābhyadhikā śaṅkāpi sūcitā /
tathāhi /
mā bhūdabhāvakartṛkaṃ jagat, tathāpi jīvādibhyo janimadbhaviṣyati /
"jīvādbhavanti bhūtāni',"pradhānādidamutpannam',"akasmāddhīdamāvirāsīd'; ityādiśrutyanugṛhītebhyo ghaṭadadhikaṇṭataikṣṇādidṛṣṭāntebhyaḥ /
nahi jīvādīnāṃ pratiṣedhamātratvamasti, yenoktayuktivirodhaḥ syāt /
asattvācetanatvāderupalakṣaṇametaditi cet /
kimatrāsadādeḥ kāraṇatvamātraṃ netyucyate, kiṃvā kartṛtvam /
nādyaḥ /
uktadṛṣṭānteṣu vyabhicārāt /
na dvitīyaḥ /
kartṛtvasyāsmābhiranaṅgīkṛtatvāditi /
ata evātra sarvatra kartṛśabdaḥ kāraṇatvamātraparo draṣṭavyaḥ /
*6,165*
nanvatra jīvāderviśvakāraṇatvamātraṃ śaṅkayate, tasyaiva vā /
ādye na siddhāntavirodhaḥ /
jīvasya hyadṛṣṭādhāratayā nimittatvaṃ pradhānasya copādānatvamaṅgīkṛtameva /
na dvitīyaḥ /
prāpakābhāvāt /
kāryasya sakartṛkatvaniyamadarśanāccetyata āha- prāpakamiti //
prāpakaṃ vākyamātraṃ tu ...
dvitīya evāśaṅkayate /
tasya ca prāpakaṃ"na jīvātkāraṇaṃ param',"na hyanyatkāraṇaṃ matam'; ityādivākyam /
naca lokavirodhaḥ /
vākyamātrasiddhe 'rthe tatpratipannameva gṛhyate natu loko 'nugamyata iti pūrvapakṣī manyata iti /
nanu ca pradhānakāraṇatvādimatāni dvitīyapāde nirākariṣyate /
teṣāmatrāpi nirākaraṇe punaruktidoṣaḥ syādityato vā'ha- prāpakamiti //
atra śaṅkāprāpakaṃ vākyamātraṃ natu samaya ityarthaḥ /
idamuktaṃ bhavati /
atra śrutyanugṛhītābhiryuktibhiḥ prāptaṃ pradhānādikāraṇatvaṃ nirākriyate /
uttaraṃ(ratra) tu tu sāṅkhayādisamayaprāptam /
ato 'pi noktadoṣa iti /
nanvevaṃ tarhyetenetyatideśaḥ katham /
uktaparihārasya pūrvapakṣiṇā parihṛtatvādityata āha- parihāra iti //
... parihāro viśeṣitaḥ

2.1.84

yadyapi pratiṣedhamātratvaṃ pradhānādiṣvasiddham /
acetanatvādikaṃ ca kāraṇatvamātravāde anaikāntikam /
tathāpi pūrvapakṣāṇāṃ yuktiviruddhatvaṃ yatpratiṣedhamātratvāt dṛṣṭāntabhāvāditi sāmānyataḥ sūcitam, yacca svapakṣadoṣāccetyaprāmāṇikatvaṃ, sa parihāro 'trāpyaviśeṣitaḥ samānaḥ, ityatideśo yujyata ityarthaḥ /
*6,167*
nanu kathaṃ jagato jīvakartṛtvādivādasya yuktiviruddhatvamityata āha- kvaciditi //
kvacijjīvākṛtaṃ dṛṣṭvā cetanādeva cākṛtam /
tadvadevānumānyatra vastutvāt kriyate śruteḥ

2.1.13

kvacit deśādau /
yadvā kvacit jīvādau /
akṛtamiti ca bhāvapradhāno nirdeśaḥ /
kāraṇatvamātramatra pūrvapakṣo na kartṛtvamityato 'cetanāditi pañcamīprayogaḥ /
acetanādakṛtaṃ ca dṛṣṭvā /
evaśabdena dṛṣṭāntānāmasandigdhasādhyatāmāha /
anumā anumitiḥ /
anyathā vastutvasyaivānumānatvātpañcamī na syāt /
jīvākṛtatvāderiti śeṣaḥ /
anyatra mahadādau /
atraite prayogāḥ /
mahadādikāryaṃ na jīvakṛtaṃ vastutvājjīvavat, vimataṃ na pradhānakāryaṃ vastutvātpradhānavat, vimataṃ nāsatkāryaṃ vastutvādghaṭavaditi /
yadyapi jīvasya nimittatvena pradhānasyopādānatvena jagatkāraṇatvamaṅgīkṛtameva tathāpi svātantryābhāvābhiprāyeṇedaṃ vacanamiti na virodhaḥ /
*6,168*
nanvevaṃ satyatiprasaṅgaḥ syāt /
vimatamaśvarakṛtaṃ na bhavati vastutvādīśvaravat ityapi prayoktuṃ śakyatvādityata āha- śruteriti //
"sa idaṃ sarvamasṛjata'; ityādiśrutermahadāderīśvarakṛtatvāvadhāraṇādatiprasaṅgānumānasya bādhitatvenāprāmāṇyamiti /
samaṃ tarhīdaṃ bhavadanumāneṣu /
jīvādbhavanti bhūtānītyādiśruterityata āha- śruteriti //
bhāvapradhāno nirdeśaḥ /
jīvādiśabdānāṃ brahmaśrutitvādbrahmanāmatvānna śrutivirodha ityarthaḥ /
tatkuta ityata āha- śruteriti //
"nāmāni sarvāṇi yamāviśanti'; ityādiśruteḥ /
śeṣaṃ bhāṣye /
nanu jīvādikāraṇa(ka)tve 'pi ghaṭādidṛṣṭāntāvaṣṭambhenānumānasambhavātkathamaprāmāṇikatvamityata āha- śruteriti //
"nānyo 'to 'sti kartā'; ityādiśruterbādhitaviṣayatvāt dṛṣṭāntānāṃ sādhyavaikalyācca nānumānānāṃ prāmāṇyam /
etenāsmadanumāne 'kāryatvamupādhirityapi nirastaḥ(m) /
(svātantryeṇa) jīvādyakṛte 'pi ghaṭādāvakāryatvābhāvāt /
pratipakṣe bādhādidoṣānuṣaṅgācceti sarvaṃ sustham /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ asadadhikaraṇam //
[======= JNys_2,1.V: bhoktradhikaraṇam =======]
*6,170*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ bhoktradhikaraṇam /
// oṃ bhoktrāpatteravibhāgaścetsyāllokavat oṃ //
atītādhikaraṇe brahmaṇo jagajjanmādikāraṇatve śrutisaṃvāditvena prabalayā yuktyā virodhaḥ parihṛtaḥ /
idānīṃ tu śrutisiddha(liṅga)tvena prabalayā yuktyā virodhaḥ parihriyate /
tathāhi /
na brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ vāstavaṃ sambhavati /
asarvakāraṇena mukte(ktajīve)nātyantābhinnatvāt /
nahi yo yenātyantābhinnaḥ sa tadviruddhasvabhāvo vastuta iti kvacidupalabdham /
naca muktasyāsarvakāraṇatvamasiddham, (sarvakāraṇatvasya) saṃsāre 'nupalambhāt /
saṃsāre pratīyamānasya kasyacidākārasyaivāpagamo hi mokṣo natu apūrvākārotpādaḥ, anityatvaprasaṅgāt /
nacānandāderiva vidyamānasyaivāvidyayā tirohitatvātsarvakāraṇatvasyānupalambha iti vācyam /
pramāṇābhāvāt /
ānandādeḥ paramapremāspadatvādinā īṣadupalabdheśca /
naca brahmaṇo jagatkāraṇatvaśravaṇātsavarthānupalabhyamānamapi jagatkāraṇatvaṃ saṃsāre kalpyamiti yuktam /
śruteḥ kālpanikajagatkāraṇatvānuvāditvenāpi sāvakāśatvāt /
naca tathābhūtameva lakṣaṇamastviti vācyam /
anaṅgīkārāt /
kālpanikasya jagatkāraṇatvasya pradhānādiṣvapi sambhavenātiprasaṅgācca /
syādetat /
muktasya brahmaṇaikyamevāsiddhamiti /
maivam /
"karmāṇi vijñānamayaśca ātmā pare 'vyaye sarva ekībhavanti'; ityādiśrutisiddhatvāditi /
tadidamuktaṃ sūtrakṛtā bhokturjīvasya mokṣe brahmatvāpattiśravaṇāttayoravibhāgo bhedābhāvaḥ /
tataśca na brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ vāstavaṃ yuktamiti /
*6,171*
evaṃ prāpte siddhāntitam /
bhavedetadakhilaṃ yadi muktasya brahmaṇābheda eva prāmāṇikaḥ syāt /
nacaitadasti /
śrautastvekībhāvaprayogaḥ syāllokavat /
yathā loke udake udakasyaikībhāvavyavahāraḥ sthānaikyanibandhanaḥ /
yathā vā prāgvibhinnā brāhmaṇāḥ sāmpratamekībhūtā iti matyaikyanibandhanaḥ /
tathā prāgvibhinnasthānā bhinnamatayaśca jīvā muktau brahmaṇā ekībhavanti /
ekasthānā ekamatayaśca bhavantītyupapadyate /
tasmādasiddhenāsiddhasādhanametaditi /
tadetadayuktam /
mukhyārthe bādhakābhāvāt /
vinā bādhakena jaghanyavṛttyāśrayaṇe cātiprasaṅgāt /
ityato mukhyārthe bādhakayuktivyutpādanaparatvenāpi syāllokavaditi sūtrakhaṇḍaṃ vyācaṣṭe- nānyaditi //
bhoktrāpatter avibhāgaś cet syāl lokavat

2.1.85

nānyadanyatvamāpannaṃ kvacid dṛṣṭaṃ kathañcana /
ato jīvasya na brahmabhāvaḥ syāddhi kadācana

2.1.86

*6,176*
atra mukhyamevārthamaṅgīkurvāṇaḥ praṣṭavyaḥ /
kiṃ prāgabhinnasyaiva jīvasya muktau brahmaṇaikyamanenocyate, uta bhinnasya, atha(vā) bhinnābhinnasya /
nādyaḥ, abhūtatadbhāvārthasyaikībhavantīti cvipratyayasyaiva anupapatteḥ /
ata eva na tṛtīyaḥ /
aikyasya prāk siddhatvāt /
bhedanivṛttyarthatve tu gauṇārthatvāpatteḥ /
dvitīyanirākaraṇena nirastatvāt (ca) /
dvitīye tvidamupatiṣṭhate, nānyaditi /
hiśabdo hetau /
yato loke anyat vastu, anyatvaṃ vastvantareṇābhedamāpannam, kvacitkāle, kathañcanopāyena, na dṛṣṭam /
atastaddṛṣṭāntena jīvasyāpi kadācana muktāvapi brahmabhāvo brahmatvaṃ na syāt /
ayamatra prayogaḥ /
jīvo na kālāntare 'pi brahmaṇaikyamāpatsyate /
prāk tato 'tyantabhinnatvāt /
yaḥ kadācidyato 'tyantaṃ bhidyate nāsau kadācittadaikyamāpadyate /
yathā ghaṭaḥ paṭeneti /
athavā jīvabrahmaṇoḥ bhedaḥ, satorbhedinorna nivṛttimān, bhedatvātstambhakumbhādibhedavaditi /
āgamabādhitametaditi cenna /
āgamānāṃ mukhyārthatāsambhave 'numānabādhakatvaṃ, bādhite cānumāne teṣāṃ mukhyārthateti parasparāśrayatvaprasaṅgāt /
satpratipakṣatvācca /
tathāhi śrutiḥ /
yathodakamityādikā /
pralhādo 'pi"paramātmātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate(tām) /
mithyaitadanyaddravyaṃ hi naiti taddravyatāṃ yataḥ'; iti /
*6,182*
atha matam /
nāyamasti yuktivirodhaḥ /
prāgapyabhinna eva brahmaṇā jīva ityaṅgīkārāt /
naca cvipratyayānupapattiḥ /
pratītyapekṣayā tadupapatteḥ /
prāgvibhinnatayā dṛṣṭo 'yaṃ jīvo brahmaṇaḥ /
athedānīṃ muktāvabhinnatayā dṛśyate, ityata ekībhavantītyucyata iti /
atredaṃ vaktavyam /
kiṃ prāktanī jīvabrahmaṇorbhedadṛṣṭirbhrāntiruta prameti /
nādyaḥ /
bādhakābhāvāt /
śrutayastvadyāpyavyavasthitārthā na bādhakatāmaśnuvate /
dvitīye tvāha- kvaciditi /
kvacid bhinnatayā dṛṣṭaṃ tadabhinnatayā katham /
dṛśyenno dṛṣṭapūrvaṃ hi tādṛśaṃ na ca dṛśyate

2.1.14

kvacitkāle yadvastu yato bhinnatayā pramitaṃ tat kālāntare 'pi kathaṃ tadabhinnatayā pratī(mī)yeta, na kathañcidityarthaḥ /
kuta ityata āha- no dṛṣṭapūrvaṃ hīti //
tādṛśaṃ prāgbhinnatayā pramitaṃ kālāntare 'bhinnatayā pramīyamāṇam /
ayamiha prayogaḥ /
jīvo na kadācidbrahmābhinnatayā pramāviṣayaḥ /
tato 'tyantabhinnatayā pramitatvāt /
yadevaṃ tadevaṃ yathā ghaṭaḥ paṭādbhinnatayeti /
yastu kvacidapi bhedapramāṃ na manyate, taṃ pratyāropitabhedamekaṃ vastu vyatirekodāharaṇaṃ vācyam /
evañca pratītimupādāyāpi na cvipratyayopapattiḥ /
etadarthatvenāpi syāllokavaditi yojyam /
tadevaṃ grāvaplavanādiśrutivat upapattiviruddhatvena śrutermukhyārthāsambhavādamukhyārtha eva svīkaraṇīye parakīyahetorasiddhatvānna brahmaṇo jagatkāraṇatve yuktivirodha iti siddham /
*6,184*
kecididaṃ sūtramanyathā vyācakṣate /
pūrvaṃ kila cetanācetanātmakasya prapañcasya brahmopādanatvena brahmānanyatvamuktam /
tadākṣipya samādhātumidaṃ sūtram /
tathāhi /
yadi cetanācetanātmakasya jagato brahmānanyatvaṃ syāttadā cetano bhoktā bhogyaścācetanā viṣayā ityayaṃ vibhāgo na syāt /
kutaḥ /
bhogyasyāpi bhoktṛtvāpatteḥ /
bhokturapi bhogyatvāpatteḥ /
bhavitavyaṃ cānena vibhāgena /
pratyakṣādisiddhatvāditi cet /
syāllokavat /
yathā loke samudrātmanāmapi phenataraṅgādīnāṃ netaretarabhāvāpattyā vibhāgabhaṅgaḥ, yathā vā mahākāśātmanāmapi ghaṭamaṭhādyākāśānāṃ, tathā prakṛte 'pi syāditi /
tadidaṃ dūṣayati- bhoktṛtveti //
bhoktṛtvāpattita iti yanmataṃ tat kuto hariḥ /
bhoktrāpatteriti prāha ... // MAnuv_2,1.87a-c //
yat yadi bhoktrāpatterityatra bhoktratvāpatteriti vyākhyānaṃ sūtrakārasyāpi(bhi)mataṃ syāt tat tarhi kuto hariḥ sūtrakṛt bhoktrāpatteriti (pra)āha /
bhoktṛtvāpatterityeva brūyāt /
nacaivamabravīt /
tato nāyamabhiprāyaḥ sūtrakārasyeti /
yadyapyatra pareṣāmasmākaṃ cādhyāhārasāmyam /
tathāpi bhāvapratyayābhāvaḥ parasyādhikaḥ /
*6,186*
ye tu vyācakṣate"cidacidvastuśarīratve brahmaṇo jīvavatsukhaduḥkhādibhoktṛtvāpatterjīvabrahmasvabhāvavibhāgo na syāditi cenna /
yathā kāntāre nipatitasya(syāpi) nṛpasya na daṃśamaśakādyupadravastathātrāpi syāt'; iti /
teṣāmapyayaṃ śabdadoṣaḥ samānaḥ /
nanu bhāvapradhānā nirdeśāstatra tatra bahulamupalabhyante /
tatkathamayaṃ doṣo 'bhidhīyate /
ayamabhisandhirbhāṣyakārasya /
pratipādye vyavasthite tadbalācchābdī gauṇatā kathañcidanusartavyā /
nacāsya sūtrasyedaṃ pratipādyaṃ vyavasthitam /
jagadupādānatvasya prāganuktatvenānuktopālambhaprasaṅgāt /
jagaccharīratvasyāntaryāmyadhikaraṇe prasakte 'pi sambhogaprāptirityanenaiva parihṛtatvāt /
tatra jīvaśarīragatatvena (prasa(ktaṃ)katabhoktṛtvamapāstam /
atra tu jagaccharīratveneti cenna /
pūrvottarapakṣayornyāyāviśeṣe sūtrārambhānupapatteḥ /
ato nirnimittaḥ śābdadoṣo 'pi nānusaraṇārha iti /
yadvaitadarthapratipādanāya kathaṃ cetyādyuttaravākyamatrāpi saṃyojya vyākhyeyamityukta eva sūtrārtha iti /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ bhoktradhikaraṇam //
[======= JNys_2,1.VI: ārambhaṇādhikaraṇam =======]
atha śrīmannyāyasudhāyāṃ ārambhaṇādhikaraṇam /
*6,188*
// oṃ tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ oṃ //
prāk pramāṇamūlatvatatsaṃvāditvābhyāṃ prabalayā yuktyā ukte(ktār)the
virodho nirā(staḥ)kṛtaḥ /
bāhulyalakṣaṇabalavadyuktivirodhaparihārāya idamadhikaraṇamārabhyate /
tadidaṃ brahmapariṇāmavādī vyācaṣṭe"anantarādhikaraṇe bhogyavargasya pariṇāmataḥsiddhaprātisvikarūpabhedānapahnavena lokasiddha(ddhaṃ)kāraṇābhedamaṅgīkṛtya sāṅkhayasiddhāntena śāstrato bhoktṛvargasya svābhāvikarūpabrahmāvibhāge bhogyasyāpi brahmaikyavadbhoktṛtvāpattimāśaṅkaya anaikāntikatvena nirāso(vi)'bhihitaḥ /
samprati vaiśeṣikādimatena svarūpakāryavyapadeśādibhedena kāryasya kāraṇātma(ka)tvāsiddhayā prapañcasya brahmādvaitam ākṣipya samādhīyate /
tathāhi /
tadananyatvaṃ tena brahmaṇā ananyatvaṃ, kāryasya /
kutaḥ? ārambhaṇaśabdādibhyaḥ"yathā somyaikena mṛtpiṇḍena vijñātena sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt /
vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam'; ityadiśabdāt /
"ādi'grahaṇāt"aitadātmyamidaṃ sarvam',"yadayamātmā',"sarvaṃ khalvidaṃ brahma'; ityāditādātmyāvedakaśrutiparigrahaḥ'; iti /
vivartavādī tu vyākhyāti"abhyupagamya cemaṃ vyāvahārikaṃ bhoktṛbhogyalakṣaṇaṃ vibhāgam,"syāllokavat'; iti parihāro 'bhihitaḥ /
na tvayaṃ vibhāgaḥ pāramārthiko 'sti /
yasmāt tadananyatvaṃ kāraṇādbrahmaṇaḥ kāryasyākāśādeḥ paramārthato 'nanyatvaṃ vyatirekeṇābhāvaḥ, avagamyate /
kutaḥ? ārambhaṇaśabdādibhyaḥ'; iti /
*6,193*
tatrādyaṃ vyākhyānaṃ tāvannirākaroti- kathaṃ ceti //
tadananyatvam ārambhaṇaśabdādibhyaḥ

2.1.87

... kathaṃ ca tadananyatā

2.1.88

kathamityākṣepe /
caśabdaḥ pūrvasūtrāpavyākhyānākṣepeṇāsya samuccayārthaḥ /
jagata iti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate /
"atra pratipādyā syāt'; iti śeṣaḥ /
*6,194*
ayamāśayaḥ /
yo hi brahmopādānatāṃ jagato 'bhyupagamyāpi tadanyatāṃ manyate so 'tra pūrvapakṣīkaraṇīyaḥ /
naca vaiśeṣikādistatheti prāptyabhāvānna tadananyatvokteravasaro 'sti /
brahmopādānatāmanaṅgīkurvāṇaṃ prati tu saiva samarthanīyā /
natu tadananyatā /
tadadhīnasiddhitvādasyāḥ /
atha brahmopādānatāpyatra samarthyata iti cet /
na /
tathā sati prakṛtyadhikaraṇavaiyarthyāpatteḥ /
prakṛtyadhikaraṇanyāyeno(yo)papādi(taṃ)tamabhyupetyāpi tadanyatāṃ manyamāno 'tra pūrvapakṣīti cet /
na /
kimidaṃ brahmopādānatvaṃ brahmasamavāyitvaṃ vā, brahmapariṇāmatvaṃ vā, yatpareṇāṅgīkāritam /
nādyaḥ (kalpaḥ) tasyānanyatvavirodhāt /
samavāyasya nirākariṣyamāṇatvācca /
dvitīye prayatnavaiyarthyameva /
nahi ko 'pi pariṇāmavādamaṅgīkṛtya kāyarkāraṇayoratyantabhedamaṅgīkurute, yaṃ pratīdamārabhyeta iti /
*6,195f.*
yadvā kathaṃ ca tadananyatā jagato vaktuṃ śakyate /
ananyatvaṃ hi bhedābhāvaḥ /
atyantābheda iti yāvat /
bhedābhedau ca pareṇāṅgīkṛtau /
atastādātmyamiti vaktavyaṃ syāt /
naiṣa doṣaḥ, yāvatā kāryasya kāraṇenābheda eva, kāraṇasya tu kāryādbheda eva, ityevaṃ bhedābhedāvaṅgīkṛtāviti cenna /
yadi brahma jagato 'nyadeva tadā kathaṃ ca tadananyatvaṃ(tā) jagataḥ syāt /
nahi yadyato 'tyantabhinnaṃ tattenātyantābhinnamiti sambhavati, atiprasaṅgāditi /
*6,196*
athavā kathaṃ ca tadananyatā pratijñātuṃ yuktā /
pramāṇābhāvāditi śeṣaḥ /
nanu cārambhaṇaśabdādibhya ityuktatvātkathaṃ pramāṇābhāva iti cet /
atra vaktavyam /
ārambhaṇaśabdastāvatkiṃ sākṣājjagato brahmānanyatvamācakṣīta, uta vikārasya vikāryananyatvam /
ādye kathaṃ ca tadananyatā jagatosyārthaḥ syāt /
yathā somyeti mṛtpiṇḍādeḥ prakṛtatvādityuttaram /
dvitīye bhavatu nāma vikārasya vikāryananyatvam, jagatastu kathaṃ tadananyateti /
*6,197*
(nanu) vikārasya vikāryananyatve tenokte 'pi jagato brahmānanyatvaṃ siddhayatyeva /
tasyāpi tadvikāratvādityata āha- jagatastviti //
jagatastvavikāratva uktanyāyena sādhite
avikāratve brahmavikāratvābhāve /
uktanyāyena"naca prakṛtiḥ'; ityādineti śeṣaḥ /
sādhite sati kathaṃ ca tadananyatetyanvayaḥ /
yadvā jagata iti pūrveṇaiva sambaddhayate /
avikāratve brahmaṇa iti śeṣaḥ /
na vidyate vikāro yasyetyavikāram /
tasya bhāvastattvaṃ, tasmin /
*6,198*
nanvatrārambhaṇaśa(bdaśa)bdena"uta tamādeśamaprākṣya(kṣaḥ)'; ityādyā śrutirupalakṣyate, tattātparyaparyālocanāyāṃ ca jagato brahmavikāratvaṃ tadanantyavaṃ cāvagamyate iti cenna /
mahāvākyāvāntaravākyopakramatvapradhānavācitvādyabhāvenāsya śrutyupalakṣaṇayopādāne nimittābhāvāt /
abhyupetyāpyupalakṣaṇatvamāha- avikāratva iti //
vikarātvādanyasminsādṛśyādau śrutyarthatayoktanyāyena sādhite sati śrutitātparyaparyālocanayā ca kathaṃ tadananyatā siddhayediti /
*6,201*
yadapyuktamādipadagṛhītādaitadātmyamidaṃ sarvamityādivākyāttadananyatvasiddhiriti tadapyasat /
ādipadena vākyāntaragrahaṇasyānupapatteḥ /
tathā satyeteṣāmapi śabdatvenārambhaṇādiśabdebhya iti prayogaprasaṅgāt /
astu vā kathañcidādipadopāttatā(tvaṃ)teṣāṃ vākyānām /
tathāpi naitebhyastadananyatā siddhayati /
upapattiviruddhatvādityāśayena pṛcchati- kathaṃ ceti //
yā sūtrakṛtā pratijñātā śrutibhiśca pratipāditā sā jagatastadananyatā kathaṃ kiṃprakārā /
"kiṃ pikaḥ kokilaḥ'; itivadekatvalakṣaṇā kiṃvā mṛdghaṭa itivadvikāra(ri)vikāri(ra)tvalakṣaṇeti praśnārthaḥ /
ādyamākṣipati- kathaṃ ceti //
ekatvalakṣaṇā jagatastadananyatā tu kathaṃ sūtrakṛtā pratijñāyeta /
kathaṃ ca śrutibhiḥ pratipādyeta na kathañcidityarthaḥ /
atra hetumāha- avikāratva iti //
brahmaṇo 'vikāratva uktanyāyena sādhite sati jagatastu vikārātmakatve pratyakṣādipramite sati viruddhadharmādhikaraṇatvāditi bhāvaḥ /
dvitīyamākṣipati- kathaṃ ceti //
vikārivikāratvarūpa iti śeṣaḥ /
ākṣepe yuktimāha- jagatastviti //
vyākhyānaṃ pūrvavat /
*6,203*
nanvevamupapattiviruddhāpi jagato brahmānanyatāṅgīkaraṇīyā /
anyathaitadātmyamidaṃ sarvamityādiśrutīnāmaprāmāṇyaprasaṅgādityata āha- kathaṃ ceti //
avikāritve 'pi vikāratvādanyasmiṃstadadhīnatvādau śrutyarthe"svātantrye ca viśiṣṭatve'; ityuktanyāyena sādhite sati kathaṃ tadananyatāṅgīkartumucitā /
sāvakāśaśrutipratīto 'pyartho niravakāśopapattivirodhāttyājya eva /
yathoktamabhimānyadhikaraṇa iti bhāvaḥ /
*6,203f.*
aparamapi vyākhyānaṃ dūṣayati- kathaṃ ceti //
(iti) prāhetyanuvartate /
yadyatra kāryamātraprapañcasyānṛtatvaṃ sūtrakṛto 'bhimataṃ syāt /
tadānṛtatvamityeva brūyāt /
tadananyatvamiti kathaṃ prāha /
nahi brahmānanyatvaśabdo 'nṛtatvāvācī /
tathā sati brahmaṇo 'pyanṛtatvaprasaṅgāt /
*6,204*
nanu ca tadananyatvaṃ tadvayatirekeṇābhāva iti vyākhyātam /
satyam /
na tathāpyanṛtatvalābhaḥ /
tadvayatirekeṇa nāstītyukte tadātmanāstīti labhyate /
na punaḥ sarvathāpyanṛtatvam /
anyathā brahmātirekeṇāsato jīvacaitanyasyāpi sarvathānṛtatvaṃ syāt /
prasiddhaṃ caitat /
yadviśiṣṭa(viṣayaḥ)pratiṣedho viśeṣaṇamupasaṅkrāmatīti /
satyam /
tathāpi brahmavivartatājñāpanāyaivamuktamiti cet(na) /
tathā sati tatrāropita(tva)miti vaktavyatvāt /
nahi śuktikāśakale kaladhautamāropitamiti vaktavye tatonanyaditi prayuñja(jya)te /
atha brahmasattayaivedaṃ sat, nāparā sattāsyāstīti jñāpanametasya prayojanamiti cet /
tarhi paramārthasadevedamityāyātamiti kathamanṛtatvam /
atha yeyaṃ prapañce sattāvagamyate sādhiṣṭhānabrahmagataivāropitetyanena jñāpyata iti cet /
tatminyathākhyātivādivadanirvacanīyakhyātivādino 'pyāropitākārasyānyatra pāramārthyamāvaśyakam /
tathātve cākāśatvādikamapi brahmaṇi pāramārthikamaṅgīkāryaṃ(raṇīyaṃ) syāt /
rajatatvādikaṃ ca śuktikāyāmiti /
*6,206*
yadvā syāllokavaditi bhoktṛbhogyaprapañcasya satyatāmabhidhāyedānīṃ kathaṃ ca tadananyateti tadviruddhamanṛtatvaṃ prāheti yojanā /
nanu sūtrakāraḥ paramārthābhiprāyeṇa tadananyatvamityāha /
vyavahārābhiprāyeṇa tu syāllokavaditi /
tatkuto virodha sati cenna /
pratārakatvaprasaṅgāt /
anyathā pratyācakṣīta /
apratyākhyāyaiva kāryaprapañcaṃ, pariṇāmaprakriyāmāśrayati, saguṇeṣūpāsaneṣūpayokṣyata i(tī)ti cet /
kiṃ saguṇopāsanaviṣayaprayojane prakṛtaviṣayaprayojanānukūle, uta tadviruddhe, athodāsīne /
nādyaḥ /

bhedaviṣayatvāt, sāṃsārikaphalatvācca /
bhedavāsanā hi sudṛḍhā tāmevopodbalayet /
ata eva na tṛtīyo 'pi /
na dvitīyaḥ
anāptatvāparihārāditi /
*6,208*
athavā'stāṃ tāvadiyaṃ granthārjavacintā /
kathaṃ ca tadananyatānṛtatvalakṣaṇā jagato yuktā syāt /
na kathañciditi yojyam /
atra hetumāha- jagata iti //
avikāritva brahmavivartatvābhāve /
yaccāvikṛtamityādyuktanyāyena /
evaṃ pramāṇābhāvaparatvenāpi pūrvavadvayākhyeyamiti /
*6,209*
evaṃ tarhi ko 'syārtha ityata āha- svatantreti //
svatantrakāraṇānyatvaṃ tena hyatra niṣiddhayate

2.1.16

*6,209f.*
yata evaṃ jagato brahmānanyatvamanekavidhamapi nātra pratipādyaṃ, tenetyarthaḥ /
anenāpavyākhyānanirākaraṇaṃ svavyākhyānadṛḍhīkaraṇārthatvānnāsaṅgatamiti smārayati /
kartranadhīnasattāśaktyādimatkāraṇāntaratavyapekṣā khalu ghaṭādisṛṣṭirdṛṣṭā /
tato, mahadādisṛṣṭirapi kartṛvyatiriktasvatantrakāraṇasavyapekṣā sṛṣṭitvādghaṭasṛṣṭivat, mahadādikaṃ vā kartṛvyatiriktasvatantrakāraṇāyatto sāpekṣotpattikaṃ kāyartvādghaṭavat, prakṛtyādikaṃ vā svatantraṃ kāraṇatvānmṛdādivat, īśvaro vā svatantrakāraṇasavya(ṇāntarasā)pekṣaḥ kartṛtvātkulāla(lādi)vaditi yuktiviruddhatvājjanmādisūtre 'bhipretaṃ yatparasyaiva brahmaṇaḥ svātantryaṃ tannopapadyate /
naca śrutivirodhaḥ /
śrutīnāṃ brahmaṇo jagatkāraṇatvamātraparatvāt /
svatantrakāraṇāntaranirāse śruterabhāvāt /
bhāve 'pyapauruṣeyatayā śrutiprābalyavadbāhulyena yuktiprābalyasyāpi sambhavāt, satpratipakṣatayā śru(tya)tyābhipretāvadhāraṇānupapatterityevaṃ prāptam /
svatantrakāraṇānyatvaṃ brahmaṇo 'nyasya svatantrakāraṇatvamiti yāvat /
atra adhikaraṇe /
tadananyatvamityanena niṣiddhayate /
mahadādisṛṣṭau yatsvatantrakāraṇaṃ tasya tadananyatvamiti /
*6,210*
yadyatra svatantrakāraṇābhāva ityeva brūyāt, tadā brahmaṇo 'pi svātantryaṃ pratiṣiddhaṃ syāt /
tadananyatvaṃ svatantrakāraṇasyetyukte hi svatantrakāraṇaṃ tadeva nānyaditi labhyate /
tadupapādanāya yat"ārambhaṇaśabdādibhyaḥ'; iti svapakṣe pramāṇamuktam, yaśca"bhāve copalabdheḥ'; iti vipakṣe pramāṇābhāvastadubhayaṃ hiśabdena sūcayati /
*6,212f.*
nanvārambhaṇādyākṣepaśabdādibhya iti vaktavyam /
satyam /
lakṣitalakṣaṇayaiṣa evārthaḥ pratipādyata ityadoṣaḥ /
tathāpi"kiṃsvidāsīdadhiṣṭhānam'; iti (ṛ.saṃ.10-81-2) śrautanirdeśānusāreṇādhiṣṭhānasyopādānamucitamiti cenna /
śābdādapyarthaprādhānyasya balavattvāt /
sādhakatamaṃ karaṇamiti vacanā(smaraṇā)t /
nanu ca svatantrakāraṇasya brahmānanyatvaṃ pratijñāya kāraṇāntarābhāve pramāṇopanyāso 'saṅgataḥ /
maivam /
astyatrābhiprāyaḥ /
vakṣyate (hi) ca brahmātiriktaprakṛtyādikāraṇasadbhāvaḥ /
ārambhaṇaśabdādibhyastadabhāvo 'vagamyate /
tatorthātsvatantrakāraṇāntarabhāve ca pramāṇairupalabdheḥ prasaṅga iti vadanpramāṇābhāvamāha /
evaṃ manyate /
śuṣkābhyo bahuyuktibhyo 'pi śrutyanugṛhītānāṃ bahvīnāṃ yuktīnāṃ prābalyāttadviruddhānāṃ pūrvapakṣayuktīnāmaprāmāṇyamiti /
*6,215*
syādetat /
adbhayaḥ sambhūta ityādivacanātkathaṃ brahmātiriktasya svatantrakāraṇasyānupalabdhiḥ /
nacātra na svātantryaṃ śrūyata iti vācyam /
pāratantryānuktau svātantryasya lokānurodhādeva siddheriti /
etatparihārāya sūtram oṃ sattvāccāvarasyeti oṃ //
tasyā(yamar)thaḥ /
syādayaṃ doṣo yadi vayaṃ brahmātiriktaṃ kāraṇameva nāstīti vadāmaḥ /
na caivam /
avarasya tadadhīnasya prakṛtyādeḥ kāraṇasya sattvāditi /
tadidaṃ parihārāya na paryāptam /
yāvatā pūrvapakṣiṇā pāratantryānuktau svātantryameva setyasyatītyuktam /
anyathā pūrvapakṣasya nirdalatvāpatteḥ, ityataḥ prakṛtyādeḥ kāraṇajātasyeśvarādhīnasattākatva pramāṇaṃ darśayansūtraṃ vyācaṣṭe- dravyamiti //
sattvāc cāparasya

2.1.17

asadvyapadeśān neti cen na dharmāntareṇa vākyaśeṣāt

2.1.89

dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvaścetanā dhṛtiḥ /
yatprasādādime santi na santi yadupekṣayā /
iti śrutestadvaśasya bhāvo ... // MAnuv_2,1.89a-f //
cetanāḥ jīvāḥ /
dhṛtiḥ citprakṛtiḥ,"dhārakatvāt'; iti śruteḥ /
prakṛtyādestadvaśasya bhāvaḥ aṅgīkriyate /
ato 'dbhayaḥ sambhūta ityatrāpi svātantryāsiddhernānupalabdhiryuktetyarthaḥ /
yadyapi ārambhaṇaśabdāderadbhayaḥ sambhūta iti śruteśca parasparaviredhādarthāpattyaivaiṣo 'rtho labhyate /
tathāpi mandāpekṣayā spaṣṭaśrutyudāharaṇam /
*6,217*
yadvā svatantrakāraṇānyatvaṃ niṣiddhayata ityanena paratantrakāṇāntarasadbhāvaḥ sūcitaḥ /
anyathā kāraṇānyatvamityeva syā(brūyā)t /
(sa) paratantrakāraṇasadbhāvaḥ kṛta ityata āha- dravyamiti //
bhāvo gamyata iti śeṣaḥ /
atra tadvaśatvaṃ vidheyam /
kārarasadbhāvasya pareṇāpyaṅgīkṛtatvāt /
// oṃ asadvayapadeśānneti cenna dharmāntareṇa vākyaśeṣāt oṃ //
iti sūtram /
tatra ākṣepasyāyamarthaḥ /
"nāsadāsīnnosadāsīttadānīm'; iti mahāpralaye mūrtāmūrtāderaśeṣasyāsattvavyapadeśātkāraṇopalabdhiparicodanā, tasyeśvaravaśasyāṅgīkāreṇa samādhānaṃ ca nopapadyate /
nacāyaṃ pakṣaḥ"asaditi cet'; ityādinaiva nirākṛtaḥ /
tatreśvarasyāpyanaṅgīkārāt /
iha punarīśvaramaṅgīkṛtya kāraṇāntaranirākaraṇāt /
naca"adbhayaḥ sambhūtaḥ'; ityādivirodhaḥ /
atra mahāpralaye kāraṇāntarasadbhāvasyāśravaṇāt /
īśvarātiriktakartṛkāsu sṛṣṭiṣvabādikāraṇasadbhāvaparatvācca /
evañcārambhaṇaśabdādayo 'pi samañjasā bhavantīti /
(atra) neti siddhāntāṃśaṃ vyācaṣṭe- dravyamiti //
na mahāpralaye kāraṇāntarasyābhāvo vācyaḥ /
kintu tadvaśasya bhāva eva /
tasya tadvaśatvaṃ kuta iti cet /
dravyamiti
śruteriti /
Vyāsa -(18)
*6,219*
nanu"nāsadāsīt'; iti sarvasyāsattvavyapadeśātkathaṃ netyata uktaṃ"dharmāntareṇa'; iti /
tadvayācaṣṭe- tadvaśasyeti //
sāvadhāraṇaṃ cedam /
tadvaśasyaiva bhāvaḥ pralaye, na svatantrasya /
tataḥ svātantryalakṣaṇadharmaviśeṣābhiprāyeṇāsattvavyapadeśo yujyate /
upalakṣaṇametat /
yathoktaṃ bhāṣye /
yatkhalu paratantramavyaktaṃ kāryānabhimukhaṃ tadasaditi vyapadiśyate /
*6,221*
kutaḥ śruteḥ mukhyārthaparityāgenāmukhyārtho 'ṅgīkriyate /
"tama āsīt'; ityādivākyaśeṣāt /
naca tamo brahma,"ānīdavātam'; iti tasya pṛthagavasthānokteḥ /
nacānantaprakāśasya tamastvamupapadyate /
kintu prakṛtereva, ācchādakatvāderiti /
*6,222f.*
nanu ca pralaye 'vasthitaṃ cetprakṛtyādi tasya svātantryādidharmābhāvaḥ kutaḥ, yenaivaṃ vyākhyāyata iti cet /
vākyopakramataccheṣayorvirodhādarthāpattyaiveti brūmaḥ /
śrūyate ca spaṣṭamityāśayavānvākyaśeṣādityetatprakārāntareṇa vyācaṣṭe- na para iti //
*6,223*
... na para ityataḥ

2.1.18

"tasmāddhānyatra paraḥ kiñca nāsa'; ityato vākyaśeṣātprakṛtyādīnāṃ pralaye svātantryādyabhāvo 'vagamyata ityarthaḥ /
iha hi tasmādbrahmaṇo 'nyatprakṛtyādikaṃ paraḥ paraṃ svātantryādidharmopetaṃ nāseti tatsadbhāvābhyupagamena paratvaṃ niṣiddhayate /
anyathā paraśabdavaiyarthyāditi /
*6,224*
syādetat /
kāraṇāntarasadbhāvamabhyupagamya tasyeśvarādhīnatāṃ vadatā siddhāntinedaṃ vaktavyam /
kimīśvaraḥ prakṛtyādibhirvināpi kadācitsṛṣṭayādikaṃ karotyuta taireveti niyamaḥ /
ādye teṣāṃ kathaṃ kāraṇatvamaniyatatvāt /
anyathā rāsabhasyāpi gha(pa)ṭakāraṇatāpatteḥ /
dvitīye tu kathaṃ tatparityāgena kadāpyakurvāṇasyeśvarasya svātantryam /
kathaṃ ca niyamenāpekṣaṇīyānāṃ teṣāṃ pāratantryam /
evaṃ pṛkṛtyaiva mahāntaṃ mahataivāhaṅkāramityādiniyamaṃ kadācidapahāya sṛjati utānena niyamenaiva /
ādye tvaniyatatvenākāraṇatvaprasaṅgaḥ /
dvitīye punarīśvarādeḥ svātantryādyanupapattiḥ /
tathā prakṛtyādikamupādānīkṛtya kālādikaṃ nimittīkṛtya sṛjatīti niyame vyatyāse coktadoṣānuṣaṅgaḥ /
*6,225*
ato yuktibādhitatvādasyārthasya kāraṇāntaranirapekṣa eva bhagavantsṛṣṭayādikaṃ karātītyeva jyāyaḥ /
evañca nirargalamaiśvaryamasya samarthitaṃ syāt /
naca pramāṇabādhaḥ /
adbhayaḥ sambhūtaḥ pṛthivyai rasāccetyāderanīśvarakartṛkāvāntarasṛṣṭiviṣayatvasyoktatvāt /
tama āsīdityādau tamaḥprabhṛtīnāṃ pralaye sattvaśravaṇe 'pīśvarakartṛkāyāṃ sṛṣṭau kāraṇatvāśravaṇādityāśaṅkāpanodanārthaṃ sūtram- //
oṃ yukteḥ śabdāntarācca oṃ //
iti /
asyāyamarthaḥ /
noktayuktivirodhena bhagavataḥ kāraṇāntaravidhuratvamurarīkartavyam /
kāraṇāntarasadbhāvābhyupagame 'pi prakṛtyādeḥ kāraṇatvasyeśvarādisvātantryādikasya ca yukteḥ /
nacaivaṃ tarhi vinigamane kāraṇābhāva iti vācyam /
adbhayaḥ sambhūto hiraṇyagarbha ityādiśabdāntarāt /
pūrvodāhṛtaśabdavilakṣaṇaśabdaḥ śabdāntaram /
tenedamuktaṃ bhavati /
yadyapi prāgudāhṛtāḥ śabdāḥ kathañcidanyathā netu śakyante /
tathāpyayaṃ na tathā /
atreśvarakartṛkāyāmeva sṛṣṭau kāraṇāntarasadbhāvaśravaṇāt /
nahi hiraṇyagarbhasṛṣṭiranīśvarakartṛkā /
tasyaiva prathamajatvāditi /
*6,227*
atra yukteriti yā svapakṣe kāraṇatvāderghaṭanoktā sā kathamityapekṣāyāmāha śakto 'pīti /
yukteḥ śabdāntarāc ca

2.1.90

śakto 'pi hyanyathākartuṃ svecchāniyamato hariḥ /
kāraṇairniyataireva karotīdaṃ jagat sadā

2.1.91

anyathā, kāraṇairvinā, kartuṃ śakto 'pi hariḥ kāraṇāntarāṇyupādāyaiva kariṣyāmīti svecchāniyamataḥ kāraṇairevedaṃ jagatsadā sṛjati /
evamanyathā, prakṛtyāhaṅkāramahaṅkāreṇa mahāntamiti evam tathā prakṛtiṃ nimittīkṛtya kālādikaṃ copādānīkṛtya kartuṃ śakto 'pyetenaivedametadupādānīkṛtyaivedaṃ srakṣyāmīti svecchāniyamato niyataiḥ kḷptaireva, tathā niyataiḥ svaniyatasattāśaktyādimadbhireva kāraṇairidaṃ jagatsadā karotīti yojanā /
*6,228*
idamuktaṃ bhavati /
yaduktamīśvarasya kāraṇopādānādiniyamo 'sti na veti /
tatrāstīti brūmaḥ /
tathāca prakṛtyādīnāṃ kāraṇatvaṃ yuktam /
saca niyamo na kulālāderiva tānyapahāya vyatyasya vā akaraṇe śaktyabhāvanibandhanaḥ /
yena tasya svātantryam teṣāṃ ca pāratantryaṃ na syāt /
kinnāma svecchāyatta eva /
tataḥ svātantryādikamapi yuktam /
naca tāni svādhīnasattāśaktyādimanti, yenaiśvaryaṃ nirargalaṃ na syāt /
kintu bhagavatyeva tadīyaṃ sattādikamāyatate /
tatastatsācivyamatiśayenaiśvaryasya dyotakameva /
yathoktam"sādhanānāṃ sādhanatvaṃ yadā'tmādhīnamiṣyate /
tadā sādhanasampattiraiśvaryadyotikā bhavet'; iti /
nanu śaktasyāpīśvarasya tanniyamānusaraṇecchā kuta iti cet /
kiṃ kāraṇaṃ pṛcchasyuta jñāpakam /
ādye svabhāvo 'yamiti brūmaḥ (vadāmaḥ) /
dvitīye tu śrutiprasiddheriti /
tadidamuktaṃ hiśabdena /
śrutiṃ codāhariṣyati /
anena śabdāntarācceti sūtraṃ prakārāntareṇa vyākhyātaṃ jñātavyam /
śabdāntaraṃ ca śabdaviśeṣo, vivakṣitārthapratipādakaḥ śabda iti yāvat /
"paṭavacca',"yathā prāṇādiḥ'; iti sūtre, bhāṣya eva vyakte /
*6,229*
anye punaranyathaitāni sūtrāṇi varṇayanti /
tathāhi /
bhāve copalabdheḥ /
mṛdādeḥ kāraṇasya bhāva eva ghaṭādeḥ kāryasyopalabdheścānanyatvaṃ kāraṇātkāyarsya /
nahi yadyato bhinnaṃ tattadbhāva evopalabhyate /
na hyaśvo goto 'nyo gorbhāva evopalabhyate /
kiñca, bhāve tilādau kāraṇe, tailādyupalabhyate /
kārye ca bhāve kuṇḍalādau suvarṇādikam /
ataśca tadabhedasiddhiḥ /
satvāccāvarasya /
avarakālīnasya kāyarsya prāgutpatteḥ"sadeva somyedamagra āsīt'; iti sattvāvadhārarāccānanyatvaṃ kāraṇātkāryasya /
*6,230*
asadvayapadeśānneti cenna dharmāntareṇa vākyaśeṣāt /
"asadevedamagra āsīt',"asadvā idamagra āsīt'; iti prāgutpatteḥ kāryasyāsattvavyapadeśānneti cenna /
bhavedetadyadi kāryasvarūpābhiprāyeṇāyaṃ vyapadeśaḥ syātkintu vyaktatvalakṣaṇadharmāntarābhiprāyeṇa /
kutaḥ /
vākyaśeṣāt /
asadevedamagra āsīt ityasacchabdenopakrame nirdiṣyaṃ punastatsadāsīditi vākyaśeṣe nirdiśati /
asadvetyatrāpi"tadātmānaṃ svayamakuruta'; iti /
tena jñāyate nāsatkāryaṃ dharmāntareṇaivāsattvavyapadeśa iti /
yukteḥ śabdāntarācca /
yukteśca kāyarsya prāgutpatteḥ sattvaṃ kāraṇādananyatvaṃ ca gamyate /
śabdāntarācca /
yuktistāvadasadakāraṇādityādikā sāṅkhayoktā /
vṛttivikalpānupapattyādikā ca saugatoktā /
śabdāntaraṃ cāsadvayapadeśādanyaḥ"sadeva somyedamagra āsīt'; ityādisadvayapadeśaḥ /
paṭavacca /
saṃveṣyitaprasāritapaṭanyāyenedaṃ kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ prāgutpatteḥ sattvaṃ ca pratipattavyam /
*6,238*
atra sūtrākṣarāṇāmārjavānārjavādicintā śiṣyaireva kriyatāmityāśayavān yaduktaṃ kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ tattāvannirākariṣyan kimanena prabandhena nimittakāraṇānanyatvaṃ kāryasyopapāditam, utopādānakāraṇānanyatvamiti vikalpaṃ cetasi nidhāyādyaṃ nirākaroti- nityabheda iti //
nityabhedo nimittena hy ...
nityaśabdo niyamārthaḥ /
bheda eveti /
kāryasyeti śeṣaḥ /
hīti sarvapramāṇaprasiddhiṃ sūcayati /
tathāca sarvamidaṃ bādhitaviṣayamiti /
na dvitīyaḥ /
prakṛtānupayogāt /
*6,240*
viyadādiprapañcasya brahmānanyatvamupapādayituṃ khalvasyopanyāsaḥ /
tadyadi nāma upādānānanyatvaṃ kāryasya tadā kimāyātaṃ prakṛte /
nahi brahma prapañcopādānamityetaduktaprāyamiti manvāno dūṣaṇāntaramāha- upādāneneti //
... upādānena tu dvayam
hītyanuvartyate /
upādānena kāryasya dvayaṃ bhedābhedau pramitau /
tato 'sminnapi pakṣe bādhitaviṣayatvamiti /
*6,241*
kathaṃ kāryaṃ kāraṇena bhinnābhinnaṃ pramitamityata āha- asaditi //
asad yat kāryarūpeṇa kāraṇātmatayāsti hi

2.1.92

yat ghaṭādikaṃ mṛdādikāraṇātmatayā prāgutpatterastīti pramitaṃ pareṇāṅgīkṛtaṃ ca tadeva pṛthubudhnodarākārādinā kāryarūpera prāgutpatterasat hi yasmāttasmādupādānena bhinnābhinnamiti niścīyate /
etaduktaṃ bhavati /
paro hi ghaṭādeḥ kāryasya prāgutpatteḥ sattvamabhyupagacchati /
tatkiṃ pṛthagevota mṛdādikāraṇātmatayeti vaktavyam /
nādyaḥ /
anabhyupagamāt /
anupalabdheśca /
dvitīye tu kāryasyopādānābhedastāvadaṅgīkṛtaḥ /
na cātyantābhedaḥ /
ghaṭādeḥ kāryākāreṇa prāgutpatterasattvāt /
yadā hi ghaṭādikaṃ mṛdādinātyantābhinnaṃ syāt /
tadā prāgutpatterghaṭādirūpeṇa satsyāt /
mṛdādestadā sattvāt /
na caivam /
tena jānīmo ghaṭādikaṃ mṛdādinā bhinnābhinnamiti /
atyantāsatkāryavādinaṃ prati bhedābhedasamarthanaṃ virodhaparihāraścottaratra vidhāsyata iti /
*6,243*
yacca kāryasya prāgutpatteḥ sattvamuktaṃ tadapi nopapannamityāha- asaditi //
yat ghaṭādikaṃ prāgutpatterastītyāvayoḥ sammatam /
tadeva tadāsacca yasmāttasmātsadeveti satkāryavādo 'nupapanna eva /
tasyaiva tadaiva tatraiva sattvamasattvaṃ ca viruddhamiti cenna /
rūpabhedena avirodhāt ityāśayenoktaṃ kāraṇātmatayā kāryarūpeṇeti /
nanvevaṃ sati kiñcitsadeva kiñcit asadeva sadasattu na kimapi syāt /
na syāt /
tayorapi rūpayoratyantabhedābhāvāditi /
*6,244*
syādetaduktaṃ yadyasattvaṃ prāgutpatteḥ kāryasya syāttadeva kutaḥ /
tathā cātyantābhinnaṃ kāryamupādānenetyato vipakṣe bādhakapradarśanena kāryasya prāgutpatterasattvamupādānādbhedaṃ copapādayati- anavastheti //
anavasthānyathā hi syāt sarvatrotpattināśayoḥ
anyathā kāryasya prāgutpatterātyantike sattve kāraṇenātyantābhede cāṅgīkṛte sarvatrotpattināśayoranavasthā avyavasthā syāt /
yathā hi /
paṭastantvātmakaḥ prāgapi sanneva /
tathā tantavo 'pi svakāraṇātmakāḥ santa evetyanena krameṇa sarvasya mūlakāraṇātmakatvenātyantikaṃ sattvaṃ syāt /
naca mūlakāraṇamutpadyate vinaśyati ceti paṭādīnāmapyutpattivināśau na syātām /
tathāca paṭādaya utpattivināśavanta ātmādayastadrahitā iti lokavedaprasiddhotpavināśavyavasthā na syāditi /
upalakṣaṇaṃ caitat /
paṭādīnāmutpattivināśābhāve tatkārakavyāpāravaikalyaṃ syādityapi draṣṭavyam /
*6,246*
yadvotpattināśaśabdābhyāṃ sattvamasattvaṃ copalakṣyate /
tataścāyamarthaḥ /
yadi paṭastantvātmakaḥ prāgutpatterapi sanneva tadā(tadā)'pyupalabhyeta tantuvat /
yadi cānupalabhyamāno 'pi sannabhyupeyate, tadā sarvatrotpattināśayossadasattvayoranavasthā syāt /
upalabhyamānaṃ ghaṭādikamastyanupalabhyamānaṃ kharaviṣāṇādikaṃ nāstīti sarvajanasammatā vyavasthā na syāt /
*6,247*
athavotpattivināśaśabdābhyāṃ tadupapādanasyopalakṣaṇam /
tathā caivaṃ yojanā āstāṃ tāvadanyat /
satkāryavāde sarvatra śiṣyaṃ prativādinaṃ vā prati utpattināśayornāsadutpadyate na sadvinaśyatītyevaṃrūpopapādanasyāpyanavasthāvasthānābhāvaḥ syāt /
tathāhi /
idamupapādanaṃ kimarthamiti vācyam /
śiṣyādervidyotpattaye 'vidyānāśāya vāda jalpādau tu khyātyādyutpādāyeti cet /
tadvidyādikaṃ saccennotpādyam, sattvādātmavat /
asaccennotpādayituṃ śakyam, anyathā satkāryavādabhaṅgaprasaṅgāt /
evamavidyā satī cenna vināśyā /
anyathāpasiddhāntāpatteḥ /
asatī cet(nitarāṃ) na tāram /
nityanivṛttatvāt /
tataḥ sarvathā pratipādanāsambhava eveti /
*6,248*
yadi votpattivināśayoriti viruddhadharmopalakṣaṇam /
tathāhi /
yadi kāryamupādānātmakameva sadeva ca prāgutpatteḥ syāt /
tadotpattivināśādidharmāṇāmanavasthā syāt /
tantavaḥ prāgeva santo nedānīmutpadyante /
paṭastūtpadyate /
tantuṣvavinaṣṭeṣveva paṭo vinaśyati /
tantavo bahavaḥ paṭastvekaḥ /
evamākārābhidhānabuddhikāryabhedo 'pi draṣṭavyaḥ /
saiṣā vyavasthā na syāditi /
*6,249*
nanvetatsakalamapi paṭavacca, yathā prāṇādiriti vyaktyavyaktyavaṣṭambhena parihṛtam /
tathāhi /
vyaktyapekṣayotpattiḥ paṭādīnāmavyaktyapekṣayā ca vināśo yujyate /
vyaktyavyaktyarthameva ca kārakāṇyupayujyante /
vyaktyavyaktibhyāmevopalabdhyanupalabdhī bhavataḥ /
ata eva pratipādanaṃ saṅgacchate /
vyaktāvyaktarūpeṇaiva viruddhadharmā vyavatiṣṭhante /
yathā hi saṃveṣyitaḥ paṭo na sphuṭaṃ paṭa iti pratīyate /
na prāvriyate na śītamapanudati /
na bahudeśavyāpī bhavati /
prasāritastu sphuṭapratītyādimān /
na caitāvatā bhedaḥ /
nāpi prasāritaḥ prāgasat /
yathā ca prāṇāyāmena niruddhaḥ śārīro vāyurjīvanamātraṃ karoti notkṣepaṇādi /
nirodhāpagame tvāsāditavyaktistadapi karoti /
na tāvanmātreṇa bhidyate /
prāgasanvā /
tathaivaitadapi vyaktyavyaktibhyāṃ samañjasamiti /
atra brūmaḥ /
keyaṃ paṭasya prāgutpatterūrdhvaṃ ca vināśādavyaktirmadhye ca vyaktiḥ /
anupalabdhiravyaktirupalabdhirvyaktiriti cettatrāha- anavastheti //
yadyupalabdhyanupalabdhī evotpattivināśau /
tadā sarvatrotpattināśayoranavasthā syāt /
yadyadopalabdhaṃ tattadaivotpannam anupalabdhaṃ ca vinaṣṭamiti syāditi yāvat /
kiñca prāgutpattessattve paṭasya kasmānnopalabdhiḥ kathaṃ cordhvamupalabdhiriti praśnasya upalabdhyanupalabdhi(anupalabdhyupalabdhi)bhyāmeveti parihāraṃ vadandevānāṃpriyaḥ ślāghanīyaprajñaḥ syāt /
api ca prāgūrdhvaṃ ca tantūpalabdhau kathaṃ tanmātrasya sataḥ paṭasyānupalabdhiḥ /
anyathā tantūnāmapi sā syāt /
*6,251*
atha paṭadharmāveva vyaktyavyaktī /
tadā tāvapi tantūnāṃ vidyete na vā /
na cenna kāryakāraṇayeratyantābhedaḥ /
vidyete cettatrāha- anavastheti //
utpattināśavyavahārahetūvyaktyavyaktī yadi tantuṣvapi vidyete tadā sarvatrotpattināśayoranavasthā syāt /
tantavo notpannā na naṣṭāḥ /
kintu paṭa evetyutpattivināśavyavasthā na syāditi /
*6,252*
kiñceyamabhivyaktirutpattyādivyavahārakāraṇatayopādīyate /
sā kiṃ cakracīvarādibhiḥ prāgasatyevotpadyate mudgarābhighātādinā ca naśyati, uta prāgapi satyevāvināśinī ca /
evamavyaktirapi kiṃ prāgasatī mudgarābhighātādinotpadyate /
kiṃvā prāgapi satī /
ubhayatrādyau dūṣayati- anavastheti //
vyaktyavyaktyorutpattināśavattve sarvatrotpattināśayoranavasthā vyavasthābhāvaḥ syāt /
na kiñcidasadutpadyate na kiñcitsadvinaśyatīti siddhāntavirodhaḥ(hāniḥ) syādityarthaḥ /
dvitīyau dūṣayati- anavastheti //
vyaktyavyaktyoḥ sadā sattve sarvatrotpattināśayoranavasthāvyavasthitiḥ syāt /
tathāhi /
etāvantaṃ kālamanutpanno ghaṭa idānīmutpanna iti tāvanna syāt /
utpattivyavahārahetorabhivyakteḥ prāgapi sattvāt /
tathā mudgarābhighātādyuttarakālamapi ghaṭasattvavyavahāraḥ syāt /

taddhetorabhivyakteravinaṣṭatvāt /
tathedānīmeva naṣṭo ghaṭa ityapi na syāt /
vināśavyavahārakāraṇānabhivyakteḥ prāgapi sattvāditi /
kārakavyāpāravaiphalyatādavasthyaṃ sphuṭameva /
*6,253*
athaitaddoṣaparihārāya vyaktyavyaktyorapi vyaktyavyaktī svīkriyete, tadā tayorapyuktavikalpadoṣānuṣaṅgaḥ syāt /
atha tatrāpi vyaktyavyaktyantarāṅgīkārastadānavasthā syādityāha- anavastheti //
utpattināśayoriti viṣayasaptamī /
santvanantā vyaktayo 'vyaktayaśca /
mūlakṣayābhāvānnānavasthā doṣa ityata āha- anavastheti //
anyathānavacchinnavyaktyavyaktiparamparāṅgīkāre savartra ghaṭādāvutpattināśayoranavasthānavakḷptiḥ syāt /
uttarottaravyaktyavyaktisiddhau hi pūrvapūrvavyaktyavyaktīnāmutpattināśavyavahāranidānatvam /
tataḥ prayojanaparikṣayahetutvādanavasthā dūṣaṇameva /
*6,255*
nanvidaṃ bhavatāmapi samānam /
prāgasataḥ sattāsamavāyo hi janiriṣyate /
sattāsamavāyāha ca sadā santāviti prāgvināśottaramapi janiḥ syāt /
vināśaśca na syādityata āha- anavastheti //
iyaṃ sarvatrotpattivināśayoranavasthāvyavasthitiḥ anyathā samavāyasya janitvāṅgīkṛtāveva hi syāt /
nāsmanmate /
prakārāntareṇa janervakṣyamāṇatvāditi /
nanu janiḥ kiṃ prāk satī uta kārakavyāpārajanyā /
ādye prāgukta eva doṣaḥ /
dvitīye janerjanirapi tathetyanavasthā /
evaṃ vināśopītyata āha- anavastheti //
sarvatrotpattināśayoriyamuktānavasthā /
anyathā ghaṭajaneranyā janerjanirityaṅgīkāra eva syāt /
na tvevamaṅgīkriyate /
api tarhi ghaṭajanmaiva janmano janmeti /
yathā'huḥ"yathā janerjanirnānyā tasyā vastujanirjaniḥ'; iti /
ghaṭo jāyate ghaṭajanma jāyata ityanayorekārthataiva hi laukikaparīkṣakasammatā /
naca vyaktyavyaktyorapyevamaṅgīkartumucitam /
janmavināśāvupalabdhyanupalabdhī vā vihāya vyaktyavyaktyorevāprāmāṇikatvāditi /
*6,257*
nanu yadyasadutpadyeta sacca vinaśyeta tadā sarvatrotpattināśayoranavasthaiva syāt /
evaṃ sati hi (khara)śaśaviṣāṇamapyutpadyeta /
ātmā ca naśyedityata āha- anavastheti //
anyathā kāraṇaśaktyanādaraṇe hīmutpattivināśayoranavasthā syāt /
nacaivaṃ kintu yasyotpattikāraṇamasti tadasadapyutpadyate /
yasya ca vināśakāraṇaṃ vidyate tatsadapi niruddhayate /
naca kharaviṣāṇajanmanyātmavināśe vā kāraṇamastīti tayorjananavināśābhāvaḥ /
kāraṇasvabhāvānanugame tu satkāryavādino 'pyatiprasaṅga eveti /
athavā syādiyamanavasthā yadyatyantāsadevotpadyate sanmātraṃ vinaśyatīti brūmaḥ /
sadasadevotpadyata iti coktaṃ vināśakāraṇavadeva ca vinaśyatīti /
*6,258*
yaccoktaṃ bhāve copalabdheriti sūtrārthatvena, tadvayāpyavyāpakabhāvenaivopapannaṃ nātyantābhedasādhakam /
atha kāraṇoparaktabuddhiḥ sāmānādhikaraṇyabuddhirvātrābhimateti matam /
sāpi abhedamātreṇa caritārthā nātyantābhedasādhanāyālam /
kiñcaitadyukteścetyanenaiva śakyasaṅgrahaṃ na punarabhidhātavyam /
athānena pratyakṣamupanyasyate tadapi nātyantābhedasādhakam /
ata eva bhāvāccopalabdheriti sūtravipariṇāmo 'pi nirastaḥ /
sattvāccāvasyeti yuktiścedyukteścetyetenaiva gatārthatā /
śrutiścecchabdāntarāccetyanena /
asadvayapadeśāditi tu paricodanaivāsaṅgatā /
paramārthato brahmakāraṇatāparatvenāpātatastu śūnyasyābhāvasya vā kāraṇabhāvapratipādakatāpratibhāsena kāryāsattvasya śrutāvapratīteḥ /
yukterityuktayuktiṃ tūttaratrāpākariṣyāmaḥ /
śabdāntaraṃ tvācāryeṇaivānyatrānyathaiva vyākhyātam /
paṭe prāṇādau ca nātyantānupasañjātaviśeṣatvamityanudāharaṇamevetyalaṃ prapañcena /
*6,264*
yaduktaṃ śakto 'pi hīti yacca nityabheda itrata tadubhayaṃ śrutyāpi sādhayati- śakto 'pīti //
śakto 'pi bhagavān viṣṇurakartuṃ kartumanyathā

2.1.93

svabhinnaṃ kāraṇābhinnabhinnaṃ viśvaṃ karotyajaḥ /
iti śruteravasita uktārtho 'yamaśeṣataḥ

2.1.21

akartuṃ śakto 'pi karoti /
anyathā vinā kāraṇaistadvayatyāsena ca kartuṃ śakto 'pi niyataiḥ kāraṇaiḥ karotīcchayeti yojyam /
svasmānnimittakāraṇādbhinnam /
upādānakāraṇenābhinnaṃ bhinnaṃ ca /
saṃsāriṇo hi viṣyigṛhītā iveśvarapreritā aniṣyamapi dhārakaprayatnenākṛtvā na sthātumīśate /
naca bhagavāṃstathetyakartuṃ śakto 'pītyuktam /
aśeṣataḥ prāgidānīṃ cokto na tu sannihita evetyarthaḥ /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ ārambhaṇādhikaraṇam //
[======= JNys_2,1.VII: itaravyapadeśādhikaraṇam =======]
*6,265*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ itaravyapadeśādhikaraṇam //
// oṃ itaravyapadeśāddhitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ oṃ //
asminnadhikaraṇe jīvakartṛtvapakṣaḥ śrutiprāpto vistarānnirākriyata iti bhāṣyam /
atra vaktavyam /
kimatra jīvasya sarvathā kartṛtvaṃ nirākriyate /
uteśvarādhīnaṃ tadaṅgīkṛtya svātantryamātram /
nādyaḥ /
tathā sati kartā śāstrātharvattvādityādivakṣyamāṇavirodhāpatteḥ /
svataḥkartṛtvānupapattirityādiviśeṣaṇavaiyarthyaprasaṅgācca /
na dvitīyaḥ /
hitakaraṇādidoṣaprasaktirityādisūtrāṇāṃ svātantryanirākaraṇaparatvena śakyayojanatve 'pi
kṛtsnaprasaktirniravayavatvaśabdakoṣo vetyasya sūtrasyāśakyavyākhyānatvāt /
idaṃ hi sūtraṃ sarvathā kartṛtvaṃ nirākurvadupalabhyate /
tathāhi /
kartṛtvaṃ kṛtsnaikadeśābhyāṃ vyāptam /
tatra kṛtsnaprasaktāvanubhavavirodhaḥ /
ekadeśāṅgīkāre ca"atha yaḥ sa jīvaḥ sa nityo niravayavaḥ'; ityanaṃśatvaśrutivyākopaḥ syāt /
nahi sāmarthyāparaparyāyaṃ prayatnādirūpaṃ kartṛtvamasmākaṃ jīvādbhinnam /
yena tasya vicitratve 'pi jīvasya niraṃśatvaṃ na vyāhanyeta /
tato vyāpakanivṛttyā vyāpyaṃ kartṛtvamapi vicitratve 'pi jīvasya niraṃśatvaṃ na vyāhanyeta /
tato vyāpakanivṛttyā vyāpyaṃ kartṛtvamapi nivartata iti khalvasya(tra) tātparyaṃ pratīyate /
prasaṅgasya viparyaye paryavasānāvaśyambhāvāt /
atha jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatānaṅgīkāra evaito prasaṅgāvuktau na kartṛtvamātre /
tathā ceśvarādhīnatvameva viparyayavaryavasānalabhyaṃ bhaviṣyatīti cenna /
syādapyevaṃ yadi jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatvāṅgīkāreṇemau prasaṅgau śakyasamādhānau syātām /
nacaivaṃ parādhīnenāpi khalvanena kṛtsnena vā kartavyamekadeśena vā /
tṛtīyaprakārābhāvāt /
bhāve vā tenaivāparādhīnatve 'pi kartṛtvopapatteḥ /
*6,265f.*
ato viparyayāparyavasānānnaivaṃ vyākhyānaṃ yuktamiti kartṛtvābhāva eva tātparyam /
tathāca vakṣyamāṇavirodhaḥ /
atha vastuto nāstyeva jīvasya kartṛtvam, ābhimānikaṃ tu tadityavirodhaḥ /
maivam /
vihāropadeśādityādinā vāstavasyaiva tasya sādhayiṣyamāṇatvāt /
*6,266*
ato durghaṭametadadhikaraṇamityato dvitīyapakṣamaṅgīkṛtya prasaṅgau jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatānaṅgīkāraviṣayau vyākariṣyannādau tāvadīśvarādhīnatāṅgīkāre prasaṅganivṛttiprakāramāgamavākyodāharaṇena darśayati- anaṃśasyāpīti //
itaravyapadeśād dhitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ

2.1.94

anaṃśasyāpi jīvasya kiñcit sāmarthyayojanām /
kāryeṣu yaḥ karotyaddhā namastasmai svayambhuve

2.1.95

kiñcitsāmarthyayojanāṃ kāryānurūpasāmarthyaprayogāt /
svayambhuve svatantrāya /
iti vacanādavasito 'yamabhipretaḥ artha ityanuvartate /
tataścaitaduktaṃ bhavati /
yadi jīvaḥ parameśvarādhīnatayā kartāṅgīkriyate /
tadopapadyate eva tasya kartṛtvam /
prasaṅgayoḥ samādhātuṃ śakyatvāt /
anaṃśatvasyābhyupagamena hi na niravayavatvaśabdakoṣaḥ /
anaṃśasyāpi parameśvarācintyaśaktivaśena kāryānurūpasāmarthyaprayogasambhavānna kṛtsnaprasaktiriti /
etacacānupadaṃ sphuṭībhaviṣyati /
*6,271*
evamupodghātaprakriyayā viparyayaparyavasānopapattimuktvedānīṃ vivakṣitārthe sūtraṃ yojayati- yadīti //
yadi bhāgena kāryeṣu jīvaśaktiṃ na yojayet /
haristadā hi sarvatra kṛtsnayatnoṃ'śitāpi vā

2.1.96

bhāgena kāryānuguṇāṃśena /
atra yadīśvarādhīnatayā kartā na syāditi vaktavye yadi bhāgenetyādivacanaṃ prasaṅgasphuṭīkaraṇārtham /
īśvarādhīnatvaprakāraprapañcanārthaṃ ca /
sarvatra tṛṇādānādāvapi kṛtsnayatnoṃ'śitāpi vā prasajyeta /
tathā cānubhavaśrutivirodhaḥ /
tasmātparameśvarādhīna eva jīvaḥ karteti śeṣaḥ /
na copādhikṛtāṃśakalpanayā kartṛtvasyāvidyakatvena (vo)copapattiḥ /
anaṃśasyāpītyādipramāṇasiddhopapannopapādakaparityāgenāprāmāṇikānupapannasvīkārasyāyuktatvāt /
*6,272f.*
nanu jīvaśaktyaivedaṃ ghaṭatām /
maivam /
tasyāghaṭitaghaṭakācintyaśaktyabhāvāt /
bhāve vā hitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ /
na hyatrādhikaraṇe pūrvapakṣiṇā mahadādisakalakāryakartṛtvaṃ jīvasyāśaṅkitam /
kintu ghaṭādikartṛtvam /
tattāvadanubhavasiddhatvātkulālādīnāṃ na tyaktuṃ śakyam /
tatreśvarasyāpi kartṛtvāṅgīkāre kalpāgauravaṃ syādityato neśvarasya sarvakartṛtvamiti /
tathāca kathamacintyaśaktiprasaktiḥ /
*6,276f.*
nanu ca vyatireko gandhavaditi jīvānāmanekarūpatāṃ sūtrakāra eva vakṣyati /
utkrāntigatyāgatīnāmityaṇutvaṃ ca /
na cāṇoryugapadanekarūpatvaṃ vinā sāṃśatayopapadyata iti sāṃśatāpi tata eva siddhā /
tatkathamatra niravayavatvaśabdakopo vetyavādīditi gūḍhābhisandherāśaṅkāmaviditābhiprāyaiva pariharati- aṃśino hītyādinā //
sārdhena ślokadvayena /
*6,277*
aṃśino hi paṭādyā ye bhinnaireva parasparam /
aṃśairaṃśina ucyante naivameva hi cetanāḥ

2.1.97

ato 'naṃśina ityeva śrutireteṣu vartate /
apyanekasvarūpeṣu viśeṣādeva kevalam

2.1.98

bahusvarūpatākhyā tu teṣvastyeva hi sāṃśatā
tatra bahusvarūpatākhyetyanena vakṣyamāṇamabhyupaiti /
bahvityanekatvopalakṣaṇam /
bahusvarūpatayā khyāyata iti bahusvarūpatākhyā /
tuśabdaḥ śrutiniṣedhyāyā vaiśiṣyayadyotakaḥ /
teṣu cetaneṣu /
hiśabdaḥ pramāṇaprasiddhiṃ dyotayati /
ata evāstyevetyavadhāraṇam /
tataścāyamarthaḥ /
astyeva vakṣyamāṇānekasvarūpatāṇutvaṃ ca tadanyathānupapattisiddhā sāṃśatā ca /
prāmāṇikasya tyaktumaśakyatvāditi /
tarhi kathamatra tadviruddhamuktamityata uktam- aṃśina ityādi //
ādyo hiśabdaḥ pramāṇaprasiddhau dvitīyo yasmādityarthe /
ye paṭādyā aṃśinaḥ prasiddhāste parasparaṃ bhinnairevāṃśairaṃśinā ca vakṣyamāṇaprakāreṇa bhinnābhinnaireva na tvatyantābhinnaiḥ tantvādibhiraṃśairaṃśina ucyante /
cetanāstvevameva paṭādivaduktarūpairaṃśairaṃśino na bhavanti /
kintu parasparamaṃśinā cātyantābhinnaiḥ /
yasmādevamataḥ prasiddhāṃśivaidharmyādevānekasvarūpeṣu tata eva sāṃśeṣvapyeteṣu cetaneṣvanaṃśina iti śrutirvartate /
natu sarvathāṃśarāhityābhiprāyeṇa /
ato na virodha iti /
nanu yadi bhedo nāsti kathaṃ tarhyanekatvaṃ tasyābhedavyāptatvāt /
kathaṃ cāṃśitvam /
matvarthasya bhedena vinānupapatterityata uktaṃ viśeṣādeveti /
bhedābhāve 'pi kevalaṃ tatpratinidherviśeṣādevānekasvarūpeṣviti yojanā /
yadvā"apyanekasvarūpeṣu'; ityanenaiva vakṣyamāṇamaṅgīkṛtyāṃśina ityādinā virodhaḥ parihṛtaḥ /
tatra bhedābhāve kathamanekatvamaṃśitvaṃ cetyāśaṅkāṃ
viśeṣādevetyādipādatrayeṇa pariharati /
kevalameva bhedena vinaiva teṣu bahusvarūpatā tayā khyāyamānā sāṃśatā cāsti /
katham /
viśeṣādeveti /
kuta etatkalpyate /
śrutidvayavirodhādeveti hiśabdenāha /
atra jīvasyeti prakṛte 'pi yaccetanā iti sāmānyenoktam /
tena cetanamātre 'pyayaṃ nyāya iti sūcayati /
athavā yadyaṃśino jīvāstarhi paṭādivadeva syurityasyācetanatvamupādhimanena dyotayati /
*6,281*
nanvevaṃ tarhi kiṃ jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatvakalpanayā /
tadabhāve 'pi svato bahurūpatvasadbhāvenaikadeśataḥ kriyopapattau kṛtsnaprasakterabhāvāt /
vibhinnāṃśābhāvena niravayavatvaśabdakopasyāpi parihārāt /
etadatiriktasya ceśvarakṛtyasyādarśanāditi pūrvapakṣiṇā svābhisandhāvudghāṭite satyāha- bahutveneti //
bahutvenāvinābhāvād bhinnatā niyamād bhavet

2.1.99

yadi naivaṃ niyamakṛd bhagavān puruṣottamaḥ
yadi bhagavānpuruṣottama evaṃ na niyamakṛdbahutve 'pi bhedo jīveṣu mā bhūditi vyavasthāyāḥ kartā na syāt /
tadā bahutvena hetunā jīveṣvapi bhinnatā bhavet /
bahutvasaṅkhayāyā bhinnatvenāvinābhāvalakṣaṇānniyamāt /
yathoktam- tadanuvidhānātpṛthaktvam'; iti /
etaduktaṃ bhavati /
parameśvarānapekṣasya jīvasya kartṛtvāṅgīkāre na sarvathoktaprasaṅgadvayaparihāraḥ /
tathāhi /
kṛtsnaprasaktistāvatkathaṃ pariharaṇīyā /
bahutvasadbhāveneti cet /
tarhi bahutvasya loke bhedāvinābhūtatvena jīvasya bahutve bhinnatvamapyāpadyeta /
tathāca durātmā niravayavatvaśabdakopo duṣparihāraḥ /
atha tatparihārārthaṃ bhedo neṣyate /
tadā vyāpakanivṛttyā vyāpyanivṛtterāvaśyakatvādbahutvasaṅkhayāpi tyājyā syāt /
tathā ca punaḥ saiva kṛtyā kṛtsnaprasaktirāskandeta /
atha jaḍeṣveva yatra bahutvaṃ tatra bheda iti niyamo na cetaneṣviti cet /
kuta etat /
tatha darśanāditi cenna /
yataḥ kārakapraśno 'yaṃ na pramāṇapraśnaḥ /
svabhāvo 'yaṃ padārthānāmiti cenna /
anīśvaravādapādaprasārikāpātāt /
kiñca viruddhaśca svabhāvaśceti katham /
nahi svayameva svena sadvitīya iti yuktam /
pramitatvānna virodha iti tu pratyuktam /
caitanyasāmarthyādidaṃ ghaṭata iti cet /
dhūmavānapi kaścinniragniko ghaṭatām /
atha viśeṣaśaktyedamupapadyata iti cet /
ghaṭe 'pyupapadyatām /
nahi tatra viśeṣo nāsti /
viśeṣavaicitryānneti cet /
tadeva kutaḥ /
tasmādbhagavāneva svarūpasvabhāvaviśeṣāṇāṃ niyāmakaścaitanyamavacchedakaṃ vidhāya viśeṣaṃ nimittīkṛtya viruddhe apyabhedabahutve samāveśyābhedena niravayavatvaśabdakopamapāsya bahutvena kṛtsnaprasaktiṃ nyakkṛtya kāryānurūpaṃ sāmarthyāviśeṣaṃ (ni)yojayañjīvena kārayatītyaṅgīkartavyamiti /
nanvetatsarvaṃ jīvasāmarthyādināśakyasampādanaṃ kathaṃ bhagavānapi sampādayedityata āha- tasya tviti //
*6,282*
tasya tvaśeṣaśaktitvād yujyate savarmeva ca

2.1.27

tadevamasya sūtrasyaivaṃ tātparyavyākhyāne na kaścidvirodha iti sthitam //
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ itaravyapadeśādhikaraṇam //
Vyāsa -(19)
[======= JNys_2,1.VIII: śabdamūlatvādhikaraṇam =======]
*6,287*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ śabdamūlatvādhikaraṇam //
// oṃ śrutestu śabdamūlatvāt oṃ //
nanvīśvarasyāpi kartṛtvaṃ na yujyate /
jīvavatkṛtsnaprasakteḥ /
nahi brahmāṇḍapipīlikā(ṇḍa)nirmāṇe samaṃ sāmarthyaṃ prayuñjānaḥ prekṣāvānbhavati /
gatyantarābhāvānna doṣa iti cenna /
īśvaratvavyāghātāt /
athaitatparihārātharmekadeśena pravṛttiraṅgīkriyate tadā"neha nānā'; ityādiniravayavatvaśabdakāṣaḥ syāt /
śarīrendriyādivikalatvācca na kartṛtvam /
nahi kaściccharīrādivikalaḥ kartopalabdhaḥ /
bhūmyādyādhāravidhuratvācca /
evaṃ daurghaṭye 'pi yadi kartṛtvamīśvarasya syāttadā jīvasyāpi kinna syāt /
viśeṣādarśanāt /
evañca sarvakartṛtvaṃ dūranirastamityayaṃ pūrvapakṣo 'trādhikaraṇe nirasyate /
tasya tātparyamāha- tasya tviti //
śrutes tu śabdamūlatvāt

2.1.99

tasya tvaśeṣaśaktitvād yujyate savarmeva ca

2.1.100

*6,288f.*
tuśabdo jīvādviśeṣaṃ dyotayati /
caśabdo hetusamuccaye /
īśvarasyalaukikatvaśruterāgamaikāgamyatvena yuktivirodhānavakāśāt /
vicitraśaktiḥ puruṣaḥ',"sarvairyuktā śaktibhirdevatā sā'; ityādiśrutibhirvicitrāśeṣaśaktitvāvagamācca /
sarvaṃ bhinnāṃśarahitasyāpi kāryeṣu kṛtsnaprasaktyabhāvaḥ, svarūpāṃśabāhulye 'pi bhedābhāvaḥ, aṃśataḥ kāryakaraṇe 'pi niravayavatvaśabdakopābhāvaḥ, dehādirahitasyāpi kartṛtvanirvāha ityādi yujyata iti /
nanu durghaṭamapi jīvakartṛtvamīśvaraśaktyā ghaṭata ityatītādhikaraṇe 'bhihitam /
tathāca kathamatra pūrvapakṣāvakāśaḥ /
yo hi paratra pramitaṃ ghaṭayitumīṣye saḥ svasminna īṣye ityasambhāvitam /
ucyate /
naiṣorthaḥ sūtrakṛtātītādhikaraṇe 'bhihitaḥ /
kintvāgāminamarthaṃ manasi nidhāya jīvakartṛtvavādanirāsa eva vihitaḥ /
bhāṣyakāreṇa tu śiṣyahitaiṣiṇā vakṣyamāṇamapyarthamākṛṣṭa pūrvottaravirodhaḥ parihṛta iti /
*6,290*
pariṇāmavādino vivartavādinaśca brahmaṇo jagadupādānatvaṃ kṛtsnaprasaktirityanenākṣipya śrutestvityādinā samādhīyata iti vyācakṣate /
tathāhi /
na brahma jagadupādānam /
yatastathātve kṛtsnasyāpi brahmaṇaḥ kāryākāratāprasaktiḥ syāt /
sthitau ca brahmābhāve taddarśanopadeśānarthakyādi syāt /
athaitaddoṣaparijihīrṣayā brahma ekadeśena pariṇamate ekadeśena cāvatiṣṭhata ityucyate tadā"niṣkalaṃ śāntam'; ityādiniravayavatvaśabdakopaḥ syāditi /
atrocyate /
nāyaṃ doṣaḥ /
"tadātmānaṃ svayamakuruta'; ityādiśruterbrahmaṇo jagadupādānatvasya kṛtsnapariṇāmābhāvasya cāvagamāt /
śabdamūlatvena yuktivirodhānavakāśācca /
api ca sarvaśaktyupetā ca paradevatā śrūyate /
"sarvakarmā sarvakāmaḥ'; ityādi /
tato niravayavasyāpi brahmaṇaḥ kṛtsnaprasaktyabhāvenaiva jagadupādānatvamupapannamityādi /
tadetadvayākhyānamanupapannam /
evaṃ sati eṣāṃ sūtrāṇāmetadadhyāyāntarbhāvalakṣaṇasaṅgatyabhāvaprasaṅgāt /
tatkathamityata āha- virodha iti //
*6,291*
virodhaḥ sarvavaiśiṣṭaye yo dvitīye nirasyate /
nārāyaṇasya tvadhyāye ... // MAnuv_2,1.100a-c //
tuśabdo 'vadhāraṇe /
parabrahmaṇā nārāyaṇasya sarvasmāccetanādacetanācca vaiśiṣyaye vailakṣaṇye
paramotkṛṣṭatve 'tyantavyāvṛttatve ca yo yuktyādivirodhaḥ sa evātra dvitīye 'dhyāye nirasyate /
sakalajagadupādanatvena sarvātmakatvaṃ tu na sarvavaiśiṣyayam /
nāpi tadupayuktam /
pratyuta viruddhameva /
tatkathaṃ tatra virodhaparihāro 'trāntarbhāvamāsādayet /
nanu jagadupādānatvādeva sarvavaiśiṣyayaṃ brahmaṇaḥ /
nahi jagajjagadupādānamiti cet /
tatkimupādānopādeyayorbhedaṃ manyase /
tathāca tadananyatvamityuktavirodhaḥ /
jagat brahmaṇo na bhidyate brahma tu jagato bhidyata iti cet /
na /
uktottaratvāt /
*6,293*
prāgbrahmopādānatvasyānuktatvātkṛtsnaprasaktyādiparicodanaivānavakāśā /
pariṇāmapratipādakaśruterabhāvena gaganādiprapañcātmakasya tadasambhaviśabdamūlatvasarvaśaktitvādyasambhavena ca samādhānamapyayuktam /
vivartavāde tu sarvathāpi naiṣā śaṅkāvakāśamaśnute /
śuktyādikamiva rajatādyāropasya brahmāvidyakaprapañcāropasyādhiṣṭhānamiti spaṣṭamārambhaṇādhikaraṇe 'bhihitam /
tatra kathaṃ kṛtsnaikadeśavicāraḥ /
uktānavachānācchaṅgeti cet /
tarhyuktaṃ smareti vaktavyam /
spaṣṭaṃ cāropitatvaṃ prapañcasya brahmaṇyupapādanīyam /
śrutestvityādestu kā saṅgatiḥ /
*6,295*
kaścitparihārādarśanasambhrāntacitta āha /
avidyāsaṃvalitaṃ khalu brahma jagadupādānam /
tatrāvidyopādānatvasyāyamākṣepaḥ parihāraśceti /
tadatīva mandam /
na hyavidyāyā upādānatvamapi vāstavam /
tasyāvicāritaramaṇīyatayaiva śaṅkāviṣayatvāt /
kiñca kṛtsnaprasaktiḥ sāvayavatvaṃ cāvidyāyāṃ kiṃ kariṣyati /
samādhānaṃ tu sarvathāpyasaṅgatameva /
etena vikaraṇatvādityākṣepaparihārāvapyasaṅgatau veditavyau /
nahi bhramādhiṣṭhānatā śarīrādikamapekṣate /
īśvaraviṣayaṃ taditi cenna /
tasya kiraṇatvābhāvenākṣepānudayādityādikaṃ svayameva śiṣyairavagantavyamityasaṅgatirevācāryeṇoktā /
*6,296*
syādevamasaṅgatiryadi brahmaṇaḥ sarvavaiśiṣyaye virodhaparihāro 'dhyāhāyarḥ syāttadeva kuta ityata āha- tadanya iti /
... tadanye tatratatragāḥ

2.1.101

*6,296f.*
tasmātsarvavaiśiṣyayaviṣayādanye virodhāstatra tatraivādhikaraṇeṣu gatāḥ parihṛtāḥ /
etaduktaṃ bhavati /
avirodhalakṣaṇo dvitīyo 'dhyāya iti tāvatsammatam /
na cānukte 'rthe virodhaparihāraḥ saṅgata iti prathamādhyāyārthe 'virodho dvitīyasyārthaḥ /
prathame cādisūtreṇa śāstrīyaviṣayaprayojanapradarśanamukhena brahmajijñāsāyāḥ katarvyatvamuktam /
taccaturadhyāyīparisamāpyaṃ naikatra paryavasyati /
tataḥ kiṃ tadbrahma /
kiṃ jīvo 'tha jaḍamiti svarūpajijñāsāyāṃ śṛṅgagrāhikayā pradarśayitumaśakyatvāt /
dvitīyasūtre sarvato vailakṣaṇyapradarśanena sarvotkṛṣṭaṃ sarvasmādvayāvṛttaṃ ceti pratipāditam /
sajātīyavijātīyāsambhāvitadharmasya lakṣaṇatvāt /
sakaletaravyāvṛtteśca tatprayojanatvāt /
tṛtīyasūtre śāstraṃ tatra pramāṇamabhidhāya tasyottaraprabandhena sāmānyato viśeṣataśca sakalajīvajaḍavyāvṛttavastuviṣayatā samarthitā /
evaṃca dvaye virodhaḥ pariharaṇīyā bhavanti /
dvitīyasūtrasiddhasarvavaiśiṣyayaviṣayāḥ śāstrasamanvayaviṣayāśca /
tatra dvitīyā vikāraśabdādityādinā tatra tatraivādhikaraṇe parihṛtā iti pariśeṣātsarvavaiśiṣyayaviṣayavirodhaparihāra eva dvitīyārtha iti jñāyata iti /
*6,299*
nanu ca śrutīnāṃ parasparavirodho 'pi dvitīye 'dhyāye na viyadaśruterityādinā parihṛtaḥ /
tatkathamucyate brahmaṇaḥ sarvavaiśiṣyaye virodho dvitīye nirasyata iti tatrāha- sṛṣṭīti //
sṛṣṭisaṃhāravākyānāṃ jīvarūpābhidhāyinām /
apyanyonyāvirodhastu dvitīyādhyāyagocaraḥ

2.1.31

jīvarūpābhidhāyināṃ vākyānām /
upalakṣaṇametat /
prāṇādiviṣayāṇāṃ cetyapi draṣṭavyam /
sṛṣṭayādiviśeṣaṇamupapattisūcanārtham /
tuśabdo viśeṣārthaḥ /
yo dvitīyādhyāyagocaro vākyānāmanyonyavirodhaḥ so 'pi pārameśvarasarvavaiśiṣyayavirodhaparihāra eva /
kintu prathamadvitīyapādayoḥ sākṣattṛtīyacaturthayostu vyavadhāneneti viśeṣaḥ /
tathāhi /
śrutīnāṃ parasparavirodhaparihāraḥ kiṃ tatprāmāṇyanirṇayamātraphalaḥ kiṃ vā prameyanirṇayaphalaḥ /
nādyaḥ /
mīmāṃsāyā nyāyaśāstratvāpatteḥ /
kiñcaivaṃ sati viyadādisṛṣṭayādiviṣayavākyavirodhaparihāra eva kasmātkriyate /
uditahomādivākyānāmapi nyāyadarśana ivopādānopapatteḥ /
ākāśavāyvādikramaścātra nātyantamupayujyate /
dvitīye 'pi kiṃ sṛṣṭayādikameva prameyamuta tadaṅgibhūtamanyat /
nādyaḥ /
tasya svarūpato 'prayojanatvāt /
prathamāpratipādyatvam /
anyathā punaruditahomādivākyavirodhaparihāro 'pi kāryaḥ syāt /
*6,300*
sṛṣṭayādiviṣayaniṣkarṣo 'pi nirhetukaḥ /
ato dvitīya eva pariśiṣyate /
nacānyadasti sṛṣṭayādiprameyasyāṅgi prathamoktaṃ dvitīyasūtrābhihitādbrahmaṇaḥ sarvavaiśiṣyayāt /
ato yuktamuktam /
tadevaṃ paroktasūtrārthasya dvitīyādhyāyāntarbhāvalakṣaṇasaṅgatyabhāvādvirodhāccokta eva sūtrārtha iti siddham /
*6,302*
atreśvarasya śarīrendriyādikaraṇarahitatvātkartṛtvaṃ nopapadyate ityākṣepasamādhānārthaṃ sūtram //
oṃ vikaraṇatvānneti cettaduktam oṃ //
iti /
etadanārambhaṇīyam /
punaruktatvāt /
śrutestu śabdamūlatvāt, tātmani caivaṃ vicitrāśca hi, sarvopetā ca taddarśanāditi sūtrairevālaukikatvaśabdaikasamadhigamyatvavicitrānantaśaktitvādiyuktibhiḥ sarvasyāpi daurghaṭyasya parihṛtatvāt /
yo hi sākṣātkārakādhiṣṭhānasya neṣye sa śarīravyavadhānamapekṣate /
yasya cāgantukaṃ jñānaṃ sa tadarthamindriyāṇi /
yaśca guruśarīro nāvasthātuṃ śaknoti sa kṣityādikamādhāram /
bhagavāṃstu sarvaśaktiḥ sarvajñaḥ kimarthapapekṣateti /
naca kācidabhyadhikā śaṅkāsti yena punarārambhaḥ syādityata āha- māneti //
vikaraṇatvān neti cet tad uktam

2.1.102

mānameyaviśeṣeṇa punaruktirna jāyate

2.1.32

yathā ata eva prāṇa ityādau mānaikye 'pi meyaviśeṣaṇa na punaruktidoṣastathātra meyaikye 'pi mānaviśeṣaṇa na punaruktidoṣaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
kimuktārthoktimātraṃ doṣaḥ /
kiṃ voktānatiriktoktiḥ /
nādyaḥ /
uktaparihārātideśokterapi doṣatvānuṣaṅgāt /
dvitīyastu prakṛte na siddhaḥ /
prameyaikye 'pi pramāṇabhedasya sattvāt /
iha hi cidānandādyātmakadivyamaṅgalavigrahavato mahāpuruṣasya prākṛtaśarīrādyabhāve 'pi sakalakāryakartṛtvamapāṇipāda ityādiśrutimāśrityoktamiti /
yadvā mānameyayorviśeṣeṇeti yojyam /
tathā cāyamatharḥ /
pūrvasūtraiḥ sāmānyaviṣayapramāṇānyāśritya sāmānyata eva sarvānupapattiparihāro vihitaḥ /
iha tu viśeṣaviṣayeṇaiva pramāṇena viśeṣānupapattiparihāraḥ kriyata iti kathaṃ punaruktidoṣāvakāśa iti /
tathāpyākṣepo nopapadyata iti cenna /
viśeṣajijñāsayopapatteriti /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ śabdamūlatvādhikaraṇam //
[======= JNys_2,1.IX: naprayojanādhikaraṇam =======]
*6,304*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ naprayojanādhikaraṇam //
*6,304f.*
// oṃ na prayojanavattvāt oṃ //
oṃ lokavattu līlākaivalyam oṃ /
yatprayojanārthaṃ sṛṣṭayādistadūnatvādapūrṇatetyākṣepaparihārāyedamadhikaraṇamārabhyate /
tadetadanupapannamityābhāti /
tathāhi /
yadyatra kartṛtvena prayojanavattvaṃ prasādhyāpūrṇatvasādhanaṃ pūrvapakṣiṇo vivakṣitaṃ syāttadā prathamasūtramayuktaṃ syāt /
apūrṇatāsādhakaṃ prati prayojanavattvahetorasiddhatvāt /
atha kartā cetprayojanavānsyāt tathā cāpūrṇaḥ syādityāpādanaṃ vivakṣitam /
tadā vyarthamevedaṃ sūtram /
na cāpūrṇastato na prayojanavāniti pareṇaivāṅgīkṛtatvāt /
anyathā viparyayāparyavasānāt /
lokavattu līlākaivalyamiti dvitīyasūtraṃ tu pakṣadvaye 'pyayuktam /
sādhanāpādanadūṣaṇasyānudbhāvanāditi /
maivam /
īśvarasya sṛṣṭayādinā prayojanamasti na vā /
ādye 'pūrṇatvaṃ prasajyeta /
dvitīye tu kartṛtvānupapattiḥ tasya prayojanavyāptatvādityubhayathāpīśvarasya jagatsṛṣṭayādikartṛtvānupapattirityatra pūrvapakṣiṇo vivakṣitam /
tatra prathamasūtreṇa prayojanābhāvapakṣaṃ sayuktikamupādatte /
tatroktadoṣaparihārārthaṃ dvitīyaṃ sūtram /
yadvā kartṛtvena prayojanasya tena cāpūrṇatvasya idaṃ sa dhanaṃ vivakṣitamutāpādanamiti siddhāntī vikalpyādyamādyena nirācaṣṭe /
na kartṛtvena prayojanavattvaṃ sādhyam /
kṛtakṛtyatvena prayojanābhāvasyaiva niścitatvāt /
nacāsiddho hetuḥ /
athaiṣa eva parama ānando niraniṣyo niravadya iti śruteḥ /
prayojanavattvenāpūrṇatānumānaṃ tu garbhasrāveṇaiva ga(li)tamiti /
ādyasya dūṣaṇāntaraṃ vadandvitīyaṃ dvitīyena nirākarotīti /
*6,308*
nanūktamatra lokavaditi sūtreṇa sādhanasyāpādanasya vā na kiñciddūṣaṇamudbhāvyata iti /
maivam /
bādhāderudbhāvanādityāśayavāndvitīyasūtrasya tātparyamāha- sadeti //
na prayojanavattvāt

2.1.33

lokavat tu līlākaivalyam

2.1.102

sadā pravṛttirīśasya svabhāvādeva kevalam

2.1.103

*6,309*
yathā loke jvalanapavanādīnāṃ tatheśasyāpi sadā sṛṣṭayādau kevalaṃ prayojanena vinā svabhāvādeva pravṛttiḥ pramiteti śeṣaḥ /
tadaneneśvarasya pravṛttyā prayojanasādhanamanaikāntikaṃ bādhitaviṣayaṃ ca /
prasaṅgastu vyaptivikalo viparyayāparyavasāyī cetyuktaṃ bhavati /
atha manyeta /
cetanapravṛttiḥ na prayojanena vinā dṛṣṭā /
ato nānaikāntyādīti /
tadapi nāsti /
mattasya sukhodrekādeva nṛttagānādipravṛttidarśanāt /
*6,310*
nanu ca prekṣāvatpravṛttirna prayojanoddeśena vinopalabdhā iyaṃ ca prekṣāvatpravṛttiḥ /
ataḥ prayojanoddeśavatī syāditi sādhyamāpādyaṃ cetyata āha- aṅgeti //
aṅgaceṣyā yathā puṃsaḥ kāściduddeśavarjitāḥ
kāścidvayākhyānādāvaṅgulicālanādikāḥ /
uddeśavarjitāḥ prayojanoddeśavarjitāḥ /
tathā īśasyāpi pravṛttiriti pūrveṇānvayaḥ /
tathāpyanaikāntyādyanistāra iti bhāvaḥ /
*6,311*
yaduktamīśvarasya pravṛttiḥ prayojanena vinā svabhāvādeva pramiteti /
tatpramāṇamidānīmāha- devasyeti //
devasyaiṣa svabhāvo 'yamityāha śrutirañjasā

2.1.104

"devasyaiṣa svabhāvo 'yamāptakāmasya kā spṛhā'; iti śrutirañjasā sphuṭamuktamarthamāha /
devasyāyaṃ sṛṣṭayādiviṣaya eṣaḥ icchā /
tatpūrvikā pravṛttiriti yāvat /
svabhāva eva /
na prayojanāya /
kutaḥ āptakāmasya prayojanaspṛhāsambhavādityarthaḥ /
*6,312*
kecididaṃ sūtramanyathā vyācakṣate /
yathā loke saptadvīpāṃ medinīmadhitiṣṭhataḥ sampūṇarśauryavīryaparākramasyāpi mahārājasya kevalalīlaikaprayojanāḥ kandukādyārambhā dṛśyante /
tathaiva parasyāpi brahmaṇaḥ svasaṅkalpamātrāvakḷptajagajjanmasthitidhvaṃsāderlīlaiva prayojanamiti tadetannirākaroti- krīḍāmiti //
krīḍāṃ prayojanaṃ kṛtvā sṛṣṭiḥ śrutivirodhinī
"bhogārthaṃ sṛṣṭirityanye krīḍātharmiti cāpare'; iti krīḍāprayojanāṃ bhagavataḥ sṛṣṭayādipravṛttiṃ vadataḥ pūrvapakṣīkṛtya devasyaiva svabhāvo 'yamiti sayuktikaṃ prayojanaleśābhāvaḥ śrutyā siddhāntitaḥ /
ataḥ śrutiviruddhatvādapavyākhyānamevaitat /
sūtrākṣarānanuguṇaṃ caitadvayākhyānamityāha- itīti //
iti kevalalīlaiva nirṇītā prabhuṇā svayam

2.1.105

*6,312f.*
yata evaṃ"krīḍāṃ prayojanaṃ kṛtvā sṛṣṭiḥ śrutivirodhinī'; iti tasmāt śrutyanusāriṇā prabhuṇā svayaṃ sākṣātsṛṣṭaṃ kevalalīlaiva sṛṣṭayādipravṛttirnirṇītā līlākaivalyamiti /
natu līlārtheti tato 'pyayuktamidaṃ vyākhyānamiti /
yadvā pūrvavākyokto hetuḥ, ayaṃ sādhyanirdeśaḥ /
yasmāllīlāṃ prayojanaṃ kṛtvā sṛṣṭiḥ śrutivirodhinī tasmādetatsūtre kevalalīlaiva sūtrakṛtā nirṇītā vyākhyātā na punarlīlārtheti /
*6,313*
kiñca kartṛtvena prayojanavattāṃ sādhayannāpādayanvā praṣṭavyaḥ /
kiṃ prayojanaṃ svasambandhi vivakṣitam, uta parasambandhi, atha sādhāraṇam /
ādye sādhane 'naikāntyam /
āpādane vyāptyabhāvaḥ /
viparyayaparyavasāne vyabhicāra eva /
dṛśyante hi kṛpālavaḥ svaprayojanamanuddiśya paraprayojanārthameva pravartamānāḥ /
nacādṛṣṭārthamiti vācyam /
paśūnāṃ paśuprāyāṇāṃ cāpatyapālanādau pravṛttidarśanāt /
naca prayojanoddeśitā kṛpālutā ceti sambhavati /
dvitīye 'pyanaikāntyādikameva /
svaprayojanārthaṃ pravṛtterbahulamupalambhāt /
bhagavato 'pi svaprayojanābhāve 'pi paraprayojanoddeśitāṅgīkāreṇa krameṇa siddhasādhaneṣyāpādanāsiddhatvaprasaṅga(ṅgā)śca /
ata eva na tṛtīyo 'pi /
ata eva (yena) kenacitkartṛtva(tve)viśeṣaṇaṃ, pravṛttisvabhāvatve sadā pravartetetyatiprasañjanaṃ ca pratyuktam /
*6,314*
syādetadevam /
yadīśvarapravṛttau paraprayojanoddeśaḥ syānna cāsāvaṅgīkartumucitaḥ /
kā spṛhā na kāpīti śrutyā neti sūtrakāreṇa ca sarvathā prayojanoddeśasya nivāritatvādityata āha- ātmeti //
ātmaprayojanārthāya spṛhāṃ śrutiravārayat
śrutiriti sūtrakṛto 'pyupalakṣaṇam /
paraprayojanārthatāṃ tvaṅgīkuruta eveti śeṣaḥ /
*6,324*
kuta etadavagamyata ityata āha- neti //
*6,325*
na prayojanavattvenetyata āha jagadguruḥ

2.1.106

yataḥ paraprayojanamaṅgīkṛtyātmaprayojanārthatāmeva neti nyavārayat /
ata eva hi prayojanavattvāditi tatra hetumāha- anyathā naitaṃ brūyāt /
etaduktaṃ bhavati /
yadi neti sautrīpratijñā svaparaprayojanaviṣayā syāt tadā prayojanavattvāditi heturanaikāntikaḥ syāt /
svayaṃ vyāpārasādhyaprayojanavato 'pi paraprayojanoddeśena vyāpāradarśanāt /
svaprayojanamātraviṣayatve tu nāyaṃ doṣaḥ /
yo 'vāptayatprayojanaḥ sa svārthaṃ na taduddiśatīti vyāpteranavadyatvāt /
ataḥ prayojanavattvāditi hetuṃ brahmaṇaḥ sūtrakṛdātmaprayojanoddeśameva neti nivāritavān /
na paraprayojanoddeśamapi /
tathātve tadvayāptameva kamapi hetuṃ brūyāt /
svaprayojananiṣedhaṃ kurvāṇo viśeṣaniṣedhasya śeṣābhyanujñājñāpakatvātparaprayojanaspṛhāmabhyupaitīti (manujānātītyapi) jñāyata iti /
upalakṣaṇametat /
śrutirapyāptakāmasyeti hetugarbhaviśeṣaṇaṃ prayuñjānā'tmaprayojanaspṛhāmevākṣipati paraprayojanaspṛhāmabhyupaitīti jñāyata ityapi draṣṭavyam /
*6,326*
iha hi buddhireveśvarasyāvyāhatā kriyāśaktiḥ, tathaiva sarvasyopapattau kimicchāprayatnakalpanayā /
yadvā prayatnaḥ kartatvam /
tasyaivākhyātārthatayā nirṇītatvāt /
sa ca dvedhā buddhimapekṣate /
utpattyarthaṃ viṣayaniyamārthaṃ ca /
tatreśvaraprayatno yadyapi nityatvānnotpattāvapekṣate buddhim /
tathāpi viṣayaniyamārthaṃ tāmapekṣata eva /
na hi nirviṣaya evāsau /
vyarthatvaprasaṅgāt /
naca svabhāvata evārthapravaṇaḥ /
buddhitvaprasaṅgāt /
buddhireva hi svabhāvato 'rthapravaṇā /
ato jñānaprayatnābhyāmeva sarvanirvāhānneśvarasyecchāsti /
na cecchayā prayatnasya viṣayaniyamaḥ /
tasyā api svato viṣayapravaṇatābhāvāt /
tadarthaṃ buddhayaṅgīkāre tayaiva prayatnasya viṣayaniyamopapatteḥ kimantargaḍunecchayeti manvā(nyamā)nāḥ kecit,"kā spṛhā'; itrata śrutirneśvarasya prayojanecchāmātraniṣedhaparā, kintvicchālakṣaṇaṃ guṇameva niṣedhatīti vyācakṣate /
tannirākaroti- icchāmātramiti //
*6,327*
icchāmātraṃ prabhoḥ sṛṣṭiriti sṛṣṭau viniścitāḥ /
iti praśaṃsayā ... // MAnuv_2,1.106a-c //
kā spṛheti śrutyā neśvarasyecchāmātraṃ niṣi(ṣe)dhyate /
kutaḥ /
icchāvattvasya pramāṇataḥ siddhatvāt /
tathāhi /
"vibhūtiṃ prasavaṃ tvanye manyante sṛṣṭicintakāḥ /
svapnamāyāsarūpeti sṛṣṭiranyairvikalpitā /
kālātprasūtiṃ bhūtānāṃ manyante kālacintakāḥ'; iti pariṇāmavādaṃ vivartavādaṃ kālādinimittavādaṃ cānyamatatvenoktvecchāmātramiti śrutyā svamatamucyate /
ye sṛṣṭiviṣaye viśiṣṭaniścayavantaste, prabhoricchāmātrādhīnā sṛṣṭirna brahmapariṇāmo naca tadvivarto nāpi kālādinimitteti manyanta iti /
anayā prabhoricchāmātrāyattatāṃ sṛṣṭermanyamānānāṃ viniścitā iti praśaṃsayā tasyecchāvattvamavagamyate /
yadīśvarasyecchā na syāt tadā tadāyattatāṃ sṛṣṭermanyamānā vipayarstāḥ syuḥ /
viśiṣṭaniścayavanta ityeṣā praśaṃsānupapannā syāt /
naca praśaṃsātvādevārthāsiddhiḥ /
pūrvottarapakṣāvadhāraṇaprasaṅge praśaṃsānupapannā syāt /
naca praśaṃsātvādevārthāsiddhiḥ /
pūrvottarapakṣāvadhāraṇaprasaṅge praśaṃsāyā api yāthārthyāvaśyambhāvāt /
anyathā pariṇāmādivādā api praśaṃsyeran /
*6,330*
... kāmaśrutibhyaścaiva ...
na kevalaṃ śrutārthānupapattyā /
api tarhi"kāmastadagre samarvatādhi',"so 'kāmayata'; ityādibhyo bhagavataḥ kāmapratipādakaśrutibhyaścecchāvagamyate /
evaśabdaḥ śrutīnāmarthāpattitaḥ prābalyasūcakaḥ /
icchākāmaśabdayorjñānaprayatnopalakṣaṇatvasya sambhavānnārthāpattiśrutibhyāmicchāsiddhiriti cenna /
mukhye bādhakābhāvāt /
*6,331*
... yuktitaḥ
mā vā saitsīdicchā 'rthāpattiśrutibhyāṃ yuktitastāvatsetsyati /
tathāhi /
īśvara icchāvān ātmatvāt yajñadattavat /
naca muktādau vyabhicāraḥ /
tatrāpi tasyāḥ sādhayiṣyamāṇatvāt /
jñānavattvāt, prayatnavattvāt, kartṛtvādvā /
īśvarajñānaṃ vecchāsamānāśrayaṃ jñānatvādasmadādijñānavat /
evaṃ tatprayatnamapi pakṣīkṛtya prayoktavyam /
yadvā kṣityādikamicchāvajjanyaṃ kāryatvādghaṭavat /
nanvevaṃ duḥkhādikamapi sādhayituṃ śakyamiti cettatkimatiprasaṅgabhīruṇā kṣityāderbuddhimatkāraṇakatvānumānamapi tyakṣyate /
duḥkhādisādhane bādho 'sti na buddhisādhana iti cet /
samaṃ prakṛte 'pi /
*6,333*
mahātātparyayukteśca ...
nanvīśvarasya icchābhāve bādhakābhāvādaprayojakatvamanumānānāmiti /
maivam /
mahātātparyayukteśca /
yadīśvarasya icchā na syāt tadā tasminsarvavedānāṃ (vedāntānāṃ) mahātātparyaṃ na syāditi bādhakasadbhāvāt /
icchā niṣprayojaneti cet /
syādevaṃ yadi prayojanamanurudhya kalpyate /
anyataḥ siddhe 'rthe kiṃ prayojanagaveṣaṇayā /
... necchāmātraṃ niṣiddhayate

2.1.107

*6,333f.*
kiñcaivaṃ sati buddhirapi nāṅgīkaraṇīyā /
svarūpasāmarthyenaiveśvarasya kartṛtvopapatteḥ /
lokavairūpyamiti cet /
tatkimudāsīnasya boddhuḥ kartṛtvamupalabdhaṃ loke, yenānicchato 'pi tadīśvarasyāṅgīkriyate /
prayatnavata eva vā kartṛtvaṃ bhaviṣyati /
tasya viṣayaniyamārthaṃ buddhireṣyavyeti cenna /
buddhivatsvato viṣayapravaṇatopapatteḥ /
tathātve buddhito bhedo na syāditi cenna buddhitvādinaiva tadupapatteḥ /
anyathā paropādhikaviṣayapravaṇatvayoricchāprayatnayorapi bhedā na syāt /
viṣayaniyamārthamiti ca ko 'rthaḥ /
kiṃ viṣayaviśeṣasambaddhatayotpādā(nār)tham, utotpannasya sthitasyaiva vā tatsambandhārtham, atha tajjñānārtham /
nādyaḥ /
anāditvāt /
sāditve 'pi ka(kā)raṇasāpekṣa(ta)yā buddherapi parato viṣayapravaṇatāpatteḥ /
na dvitīyaḥ /
paurvāparyobhāvāt /
nahi prayatnaḥ utpādya sthitvā vā paścādviṣayeṇa sambaddhayate /
na tṛtīyaḥ /
svarūpagrāhakapramāṇenaikatadgrahaṇāt /
buddherapi parāpekṣāprasaṅgācceti /
*6,348f.*
mahātātparyayukteśceti yaduktaṃ tadasat /
yadīśvaro necchāvānsyāttadā śrutimahātātparyaviṣayo na syādityatra vyāptyabhāvāt /
icchārahitasyāpi dharmādestattacchāstramahātātparyaviṣayatvadarśanāt /
āpādyasyāniṣṭatvābhāvāccetyata uktaṃ vivṛṇoti- mokṣārthā iti //
*6,349*
mokṣārthāḥ śrutayo yasmāt sa ca tasya prasādataḥ /
unninīṣativākyācca lokadṛṣṭānusārataḥ

2.1.108

icchāṃnimittako yasmāt tadabhāve kutaḥ śrutiḥ /
mahātātparyarahitā pramāṇatvaṃ gamiṣyati

2.1.109

yasmātkāraṇātsarvā api śrutayo mokṣārthāḥ mokṣaprayojanāstasmāttadabhāve parameśvarasyecchābhāve tata eva mokṣārthatābhāve śrutistatra mahātātparyarahitā syāt /
tathāca kathaṃ pramāṇatvaṃ gamiṣyatīti yojanā /
mokṣārthatve kimīśvarasyecchayetyata uktam- sa ceti //
sa ca mokṣastasya īśvarasya prasādato yasmāttasmāttadabhāva iti sambandhaḥ /
tathāpīśvarasya prasādena bhāvyaṃ kimicchayetyata prasādata ityetadvayākhyātam- icchānimittaka iti //
īśvarajñānādeva mokṣasiddheḥ kiṃ tatprasādenetyata uktam- loketi //
vimato bandhamokṣaḥ prabhuprasādasādhyo mokṣatvāt śṛṅkhalāmokṣavat ityādilokadṛṣṭavyāptyupetānumānānusārataḥ ityatharḥ /
na kevalamanumānātkintvāgamādapītyuktaṃ- unninīṣatīti //
"eṣa hyeṣa sādhukarma kārayati taṃ, yamebhyo lokebhya unninīṣate'; iti vākyācca /
atra karmetyupalakṣaṇam /
unninīṣate ūrdhvaṃ netumicchati /
yadvā prasādaśabdenecchocyate ityata idaṃ vākyaṃ (vākyametat) jñāpakam /
lokadṛṣṭā(dṛṣṭa)nusārata ityetadapyasyaiva arthasya jñāpakamuktam /
śrutaya ityupakramya śrutirityekavacanaṃ kaimutyārtham /
ekamapi vākyaṃ na tatra mahātātparyavatsyāt /
kimuta sarvāḥ śrutaya iti /
*6,351*
etaduktaṃ bhavati /
śāstraṃ hi sādhyasādhanabhāvavadviṣayaprayojanavattayā vyāptam /
tatra śrutīnāṃ mokṣa eva prayojanam /
"teṣāṃ duḥkhaprahāṇāya śrutireṣā pravartate'; iti vacanāt /
mokṣādanyatrātyantikaduḥkhaprahāṇāyogāt /
svargādiprayojanaṃ bhavadapyavāntarameva na pradhānam /
viṣayastu parameśvara eva /
"sarve vedā yatpadamāmananti'; ityādivacanāt /
dharmādikaṃ tvavāntarapratipādyam /
abhipretaprayojanasādhanaṃ ca viṣayatāmaśnute /
naca dharmādikaṃ mokṣasādhanam /
"puṇyacito lokaḥ kṣīyate'; iti śruteḥ /
ato bhagavatyeva mokṣasādhanatvātsavarśrutīnāṃ mahātātparyam /
nacāvyāpṛtātsādhanātphalasiddhiḥ /
vyāpāraśca prasāda eva /
natu śrutijanitaṃ tajjñāna sākṣātkāro vā /
"yasya prasādāt'; ityādivākyāduktānumānācca /
jñānaṃ tu prasādasādhanamiti na sambandhānupapattiḥ /
prasādo nāmecchāviśeṣaḥ /
tathā sati"unninīṣate'"tadicchayā yato hyasya bandhamokṣau pratiṣṭhitau'; ityādiśrutibhiḥ"yasya prasādāt'; iti śruteraikārthyalābhāt /
prasanno 'smīti pratītau paropacikīrṣāyā eva sphuraṇāt /
tathāca yadīśvaro necchāvāṃstadā na prasidedghaṭavat /
sāmānyābhāve viśeṣābhāvaniyamāt /
prasādarahitaśca na mokṣasādhanaṃ syāt /
yadyatra vivakṣitāvāntaravyāpārarahitaṃ na tattatra sādhanamiti vyāpteḥ /
mokṣaṃ pratyasādhanaṃ ca na mokṣaśāstramahātātparyaviṣayaḥ syāt /
tathāca mokṣaprayojanatā śrutīnāṃ hīyeta /
naca viṣayāntaraṃ prayojanāntaraṃ cāstīti viṣayaprayojanaśūnyatvādaprāmāṇyamevāpadyeta /
naca tadapauruṣeyatāyānāśaṅkitadoṣasya vākyasyopapadyate /
ato 'vaśyamuktena krameṇecchāvattvaṃ bhagavato 'ṅgīkaraṇīyamiti /
*6,355f.*
nanu viṣayābhāve syādaprāmāṇyam /
phalābhāve tu kathamaprāmāṇyāpādanam /
nahi phalavattvaṃ prāmāṇyam /
kintu yāthārthyamevetyuktam /
nāpi prāmāṇyasya vyāpakam /
tṛṇādidarśanasya prayojanābhāve 'pi prāmāṇyābhyupagamādityata āha- yāthārthyameveti //
*6,356*
yāthārthyameva mānatvamapi vākyaṃ prayojakam /
mānatvameti ... // MAnuv_2,1.109a-c //
yadyapi yāthārthyameva mānatvaṃ na phalavattvam /
nāpi tena vyāptam /
tathāpi vākyaṃ prayojakameva mānatvametīti yuktamāpādanam /
etaduktaṃ bhavati /
prāmāṇyamātrasya prayojanavattvena vyāptyabhāve 'pi tadviśeṣasya vākyaprāmāṇyasyāstyeva /
padānāmiṣyasādhana eva gṛhītasaṅgatikatvāt /
padasaṅgatigrahaṇasavyapekṣasyaiva vākyasya bodhakatvāt /
phalasya viṣayaviśeṣe vākyaprāmāṇyanirṇayahetutvācca /
ato vyāpakābhāve vyāpyavākyaprāmāṇyābhāvāpādanamupapannameveti /
*6,357*
nanu ca mahātātparyagocarasya viṣayasya paramaprayojanasya cābhāve 'pyavāntaraviṣayeṇa dharmādināpradhānaprayojanena ca svargādinā viṣayaprayojanavatī śrutiḥ pramāṇaṃ bhaviṣyati ityata āha- tatrāpīti //
... tatrāpi yat sampūrṇaprayojanam

2.1.34

vākye 'pi nirdhāraṇe saptamī /
prayojanavattve 'pīti vā /
yat vākyaṃ sampūrṇaprayojanaṃ mahāprayojanam /
upalakṣaṇaṃ caitat /
pradhānaviṣayaṃ cetyapi draṣṭavyam /
yaditi śravaṇāttaditi labhyate /
sampūrṇaprayojanamiti cāvartanīyam /
mānatvametītyanuvartanīyam /
tathā cāyamarthaḥ /
nāvāntaraviṣayaprayojanābhyāṃ vākyasya prāmāṇyaṃ sambhavati /
kinnāma yadvākyaṃ yanma(hā)hatprayojanamuddiśya yaṃ pradhānaṃ viṣayaṃ pratipādayituṃ pravṛttaṃ tattābhyāṃ(eva) prayojanaviṣaṭābhyāmupetaṃ prāmāṇyamaśnute /
tadabhāve 'vāntaraprayojanāderapyasiddheḥ /
siddhau vā vā tasyaiva prādhānyaprāpteḥ /
vedavākyaṃ ca mokṣoddeśena mahātatparyopetamityuktam /
tattayoreva viṣayaprayojanayorupapattau pramāṇaṃ syānnānyatheti /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ na prayojanādhikaraṇam //
Vyāsa -(20)
[======= JNys_2,1.X: vaiṣamyanairghṛṇyādhikaraṇam =======]
*6,359*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vaiṣamyanairghṛṇyādhikaraṇam //
// oṃ vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāttathā hi darśayati oṃ //
prāṇināṃ vividhāndehendriya(yādi)viṣayāṃstatphalaṃ ca sukhaduḥkhalakṣaṇamutpādayannīśvaraḥ kiṃ tadīyaṃ dharmādharmarūpaṃ karmāpekṣate na vā /
ādye tasya svātantryapracyutiḥ /
dvitīye nirnimittaṃ kāṃścitsukhayanviṣamaḥ syāt /
kāṃścidduḥkhayannirghṛṇaḥ syāt /
ityubhayathā na tasya sarvakartṛtvamityeṣa(va) pūrvapakṣo 'trādhikaraṇe nirākriyate /
tatra tāvadādyena sūtreṇa karmādisāpekṣasya kartṛtvamabhyupetya vaiṣamyanairghaṇye parihṛte /
apekṣaṇīyaṃ karmādi īśvarāyattaṃ na vā /
neti pakṣe sarvakāraṇatvahāniḥ /
ādye nirnimittaṃ viṣamāṇāṃ karmaṇāṃ kārayiturvaiṣamyanairghṛṇye syātāmityākṣipya karmādīnāmanāditā(tvā)bhyupagamena samādhānamuktaṃ"na karmāvibhāgāditi cennānāditvāt'; iti sūtreṇa /
evaṃ tarhi karmādisāpekṣasya svātantryaṃ na syādityāśaṅkayoktamupapadyate ceti /
karmādyapekṣasyāpi tasya svātantryamupapadyate /
karmādisattāderapi tadadhīnatvasyārambhaṇādhikaraṇe samarthitatvāt /
nahi svādhīnasattādikamapekṣamāṇasya svātantryapracyutiryukteti /
evaṃ(ca) tarhi tadapekṣā nāmānapekṣaiva /
tathāca punarvaiṣamyādyāpattirityāśaṅkayoktam- upalabhyate ceti //
upalabhyate hī(ce)śvarasyedṛśaṃ vaiṣamyaṃ nirghṛṇatvaṃ ca pramāṇaiḥ /
ato nedamaniṣyamiti /
tadidamayuktam /
vaiṣamyanairghṛṇye hi vastuto dūṣaṇe na vā /
ādye kathamantato 'pyaṅgīkriyete /
dvitīye prathamamevāṅgīkārye /
kiṃ sāpekṣatāpakṣaṃ kakṣīkṛtya tatra dūṣaṇaparihārakleśena /
tathāca bakabandha(ka)rītirityato 'bhiprāyamāha- vaiṣamyamiti /
*6,360*
vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāt tathā hi darśayati

2.1.110

vaiṣamyaṃ caiva nairghṛṇyaṃ vedāprāmāṇyakāraṇam /
nāṅgīkāryamato 'nyattu na vaiṣamyādināmakam

2.1.37

dvividhaṃ khalvidaṃ vaiṣamyaṃ nirghṛṇatvaṃ ca /
ekaṃ (dha)karmādyanapekṣatāprayuktam /
aparaṃ tu sāpekṣatve 'pi karmādisattāderapīśvarādhīnatvaprayuktam /
tatrādyaṃ vedāprāmāṇyakāraṇatvena dūṣaṇatvāt neśvarasyāṅgīkartumucitam /
vedo hi dharmaṃ sukhasādhanamadharmaṃ ca duḥkhasādhanamāha /
tatra yadīśvaro dharmādharmānapekṣya viṣamo nirghṛṇaśca syāt tadā vedoditaṃ dharmādharmayoḥ sukhaduḥkhasādhanatvamasatsyāt /
tathāca tasya kathaṃ prāmāṇyaṃ syāt /
ataḥ sūtrakāreṇa karmādisāpekṣatāpakṣamurarīkṛtya tatparihṛtam /
ato 'nyattu dvitīyaṃ vaiṣamyaṃ nairghṛṇyaṃ ca na vaiṣamyādināmakaṃ dūṣaṇarūpaṃ na bhavatīti yāvat /
tathāhi vaiṣamyādikaṃ tāvanna svarūpeṇa doṣaḥ kintu doṣahetutayā /
na cedaṃ vedāprāmāṇyakāraṇam /
karmādisāpekṣatvāṅgīkārāt /
nāpi jīvānāmiveśvarasya pratyavāyahetuḥ /
tadabhāvāt /
ato 'dūṣaṇatvādaṅgīkṛtaṃ sūtrakṛteti na kaściddoṣaḥ /
tathāca bhāgyam /
"naca punarvaiṣamyādyāpātena doṣaḥ'; iti /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ vaiṣamyanairghṛṇyādhikaraṇam //
[======= JNys_2,1.XI: sarvadharmopapattyadhikaraṇam =======]
*6,366*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ sarvadharmopapattyadhikaraṇam //
// oṃ sarvadharmopapatteśca oṃ //
sarve cetanā apūrṇaguṇā doṣiṇaśca dṛṣṭāstaddṛṣṭāntena cetanatvādīśvarasyāpi samāsavyāsābhyāmaparipūṇarguṇatvaṃ doṣitvaṃ ca syāditi pūrvapakṣo 'trādhikaraṇe nirasyate /
tadidamaspaṣṭaṃ bhāṣye /
caśabdasamuccitāyāḥ śruterevodāhṛtatvāt /
yukteravyutpādanāt /
tataḥ spaṣṭaṃ yadadhīnā iti //
sarvadharmopapatteś ca

2.1.111

yadadhīnā guṇāścaiva doṣā api hi sarvaśaḥ /
guṇāstasya kathaṃ na syuḥ syurdeṣāśca kathaṃ punaḥ

2.1.112

cāpiśabdāvanyonyasamuccaye /
evaśabdasya yadadhīnā evetyanvayaḥ /
hiśabdaḥ sarvasya bhagavadadhīnatāyāṃ śrutyādiprasiddhiṃ dyotayati /
kathamityākṣepe /
dvedhā hi vastu na prāpyate /
tatra svātantryābhāvādvā prepsābhāvādvā /
dvedhā ca na hīyate /
svātantryābhāvādvā jihāsābhāvādvā /
asti tāvadīśvarasya sarvatra svātantryam /
asti ca mayā sarvadā'nandādiguṇavatā duḥkhādidoṣavarjitena bhāvyamitīcchā, prekṣāvattvāt /
ataḥ kathaṃ tasyānandādiguṇapūrṇatvaṃ duḥkhādisarvadoṣadūratvaṃ na bhavati /
atraite prayogāḥ /
īśvaraḥ sakalaguṇapūrṇaḥ sarvadoṣadūraśca, svatantratvāt /
vyatirekeṇa yajñadattavat /
īśvaro vipratipannaguṇavān, tatra prepsāvattve sati svatantratvāt /
yo yatra prepsāvatve sati svatantraḥ sa tadvān yathā sampratipannaḥ /
īśvaro na vimatadoṣavān, tajjihāsutve sati svatantratvāt /
yo yatra jihāsāvattve sati svatantraḥ sa tadabhāvavān /
yathā sammata iti /
*6,368*
sarvadharmāpapattestad vākyairapi hi tādṛśaiḥ /
nirdoṣāśeṣaguṇako nirṇīto bhagavān hariḥ

Original text: Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc