ન્યાયસુધા · અધ્યાય 2.2

॥ ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે શ્રીબ્રહ્મસૂત્રાનુવ્યાખ્યાને દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥
તત્ એવમુક્તપ્રકારેણ સર્વેષાં ધર્માણાં ગુણાનાં દોષાભાવાનાં ચ સમ્બન્ધિન્યાસ્તત્પ્રતિપાદિકયા ઉપપત્તેઃ તાદૃશૈઃ સર્વગુણપૂર્ત્યાદેરુપપાદકૈઃ ।
હિશબ્દસ્તેષાં"ગુણાઃ શ્રુતાઃઽ; ઇત્યાદીનાં પ્રસિદ્ધાનાં સૂચયતિ ।
તદનેન સ્વપક્ષે પ્રમાણમભિદધતૈવ પરકીયયુક્તીનાં કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વં સ્વાતન્ત્ર્યાભાવોપાધિદુષ્ટત્વં ચોક્તં ભવતીતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમત્પૂર્ણપ્રમતિભગવત્પાદસુકૃતેરનુવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રગુણજયતીર્થાખ્યયતિના ।
કૃતાયાં ટીકાયાં વિષમપદવાક્યાથર્વિવૃતૌ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમચરણઃ પર્યવસિતઃ ॥
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમચરણઃ સમાપ્તઃ ॥
અધ્યય 2, પદ 2
[======= જ્ન્ય્સ્_2,2.ઇ: રચનાનુપપત્ત્યધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં રચનાનુપપત્ત્યધિકરણમ્ ॥
*7,1*
સકલજગજ્જન્માદિકારણે સકલગુણપરિપૂર્ણે સમસ્તાવદ્યગન્ધવિધુરે પરે બ્રહ્મણિ વિષ્ણૌ સમસ્તશ્રુતિસમન્વયો યઃ પ્રથમાધ્યાયે ઽભિહિતઃ, તસ્ય સાઙ્ખયાદિસમયવિરોધેનાન્યથાત્વશ(ઙ્કાયાં તન્નિરાકરણાર્થમયં)ઙ્કાં નિવારયિતું દ્વિતીયપાદ આરભ્યતે ।
*7,4*
નન્વનારમ્ભણીય એવાયં પાદઃ ।
તથાહિ સાઙ્ખયાદિમતાનિ કિં સ્મૃતિત્વેનોક્તાર્થમન્યથમન્તીતિ શઙ્કયતે, કિંવા યુક્ત્યુપેતતયા, અથવા શ્રુત્યુપેતતયા, યદ્વા પ્રત્યક્ષોપેતતયા ।
નાદ્યઃ, પ્રતિસ્મૃતિપરાહતત્વેનાપ્તિનિશ્ચાયકાભાવેન ચ તેષામપસ્મૃતિત્વસ્ય પ્રથમપાદે સમર્થિતત્વાત્ ।
અત એવ ન ચતુર્થઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ઉક્તાર્થવિરુદ્ધાનાં સકલયુક્તીનામાભાસત્વસ્ય તત્રૈવ વ્યુત્પાદિતત્વાત્ ।
પ્રબલયુક્તિવિરોધો ઽત્ર નિરસ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
પ્રાબલ્યં હિ યુક્તીનાં શ્રુત્યાદિપ્રમાણમૂલત્વેન, તત્સંવાદિત્વેન (વા), બહુત્વેન વા સ્યાત્ ।
સર્વથાપિ નાધિકાશઙ્કાવકાશઃ ।
શ્રુત્યાદિસંવાદિનીનાં તન્મૂલાનાં બહ્વીનાં ચ યુક્તીનાં તત્રૈવ નિરાકૃતત્વાત્ ।
કાશ્ચિદેવ તત્ર નિરસ્તા ન સમસ્તા ઇતિ ચેન્ન ।
સૂત્રાણામુપલક્ષણાર્થત્વાત્ ।
અન્યથા યુક્ત્યાભાસાનામનન્તત્વેન અપર્યવસાનં સ્યાત્ ।
પાદભેદશ્ચૈવં સતિ ન સ્યાત્ ।
ન તૃતીયઃ, સમસ્તશ્રુતીનાં બ્રહ્મણિ સમન્વયસ્યોક્તત્વાત્ ।
અત્ર કશ્ચિદાહ ।
સ્વપક્ષસાદનપરપક્ષપ્રતિક્ષેપાભ્યામેવ નિર્ણયો ભવતિ ।
તત્ર પ્રથમાધ્યાયે સ્વપક્ષે પ્રમાણમુક્તમ્ ।
તસ્ય યુક્તિવિરોધો દ્વિતીયસ્ય આદ્યપાદેન નિરસ્તઃ ।
એવં સ્વપક્ષસ્થાપને જાતે પરપક્ષપ્રતિક્ષેપાથર્મયં વાદ આરભ્યત ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
પરપક્ષપ્રતિક્ષેપો હિ તદીયસાધનનિરાસાદન્યો નાસ્તિ ।
સાધનાનિ ચ સ્મૃત્યાદીન્યેવ ।
નિરસ્તાનિ ચ સમસ્તાનિ તાનિ પ્રથમપાદ ઇતિ કિમસ્ય કૃત્યમ્ ।
કિઞ્ચૈવં સતિ વિરોધપરિહારો ઽધ્યાયાર્થો ન સ્યાદિતિ ।
અપર આહ ।
ઉક્તાર્થે સ્મૃતિન્યાયવિરોધો નાસ્તીતિ સ્થાપિતે ઽપ્યસ્તિ બ્રહ્મણિ સમન્વયાભાવશઙ્કા ।
કથમ્ ।
યદ્યપ્યનુમાનં બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વમપબાધિતું નાલમ્, તથાપિ કારણાન્તરં જગતો ઽવગમયિતુમલમ્ ।
તતશ્ચ વસ્તુવિકલ્પાનુપપત્તેરન્યતરપરિગ્રહે હેત્વભાવાત્ બ્રહ્મૈવ જગત્કારણમિતિ ન નિશ્ચેતું શક્યતે, પ્રત્યુત સર્વજ્ઞપ્રણેતૃકત્વેનાનુમાનસ્યોપબૃંહિતત્વાત્ પ્રધાનાદ્યેવ જગત્કારણં ન બ્રહ્મેતિ બુદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
અતો ન કેવલં બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વમપબાધિતુમનુમાનં નોત્સહતે ।
કિન્તુ કારણાન્તરમપ્યવગમયિતું નાલમિતિ પ્રદર્શનાર્થં દ્વિતીયઃ પાદ આરભ્યત ઇતિ ।
એતદપ્યુક્તમ્ ।
તથાહિ ।
કિમનેનોક્તં સ્યાત્ ।
યદિ, પ્રાક્ સ્વાભિમતાર્થે યુક્તિવિરોધપરિહારેણ સ્વપક્ષસ્થપાના વિહિતા, ઇદાનીં પરપક્ષપ્રતિક્ષેપો વિધીયત ઇતિ ।
તદોક્તમેવોત્તરમ્ ।
અથ યુક્તિવિરોધપરિહાર એવ પાદદ્વયાર્થઃ, કિન્તુ સ્વપક્ષવિરોધિયુક્તિનિરાકરણં પ્રથમે, દ્વિતીયે તુ પરપક્ષસાધકયુક્તિનિરાકરણમિતિ, તન્ન ।
ન્યાયસામ્યેન તાસામપિ શક્યનિરાકરણત્વાત્ (સાર્વજ્ઞં) સર્વજ્ઞત્વં ચ પ્રણેતૄણાં પ્રાગેવ નિરસ્તમ્ ।
*7,5*
અતો નાયં પાદ આરમ્ભણીય ઇત્યત આહ- સ્મૃતીતિ ॥
સ્મૃતિયુક્તિશ્રુતિગુણયુક્તયો બહુયુક્તયઃ ।
એવં ચતુર્વિધા નૈવ વિરુદ્ધયન્તે ઽન્વયં પ્રતિ

ઇતિ પ્રથમપાદેન નિર્ણીતે ઽપ્યભિયોગતઃ ।
દર્શનાનાં પ્રવૃત્તત્વાન્મન્દ આશઙ્કતે પુનઃ

ન્યાયસુધા:
શ્રુતયો ગુરા ઉપસર્જના(નિ) યાસાં તાસ્તથોક્તાઃ ।
ચતુર્વિધા વિરોધિપ્રતીતયઃ ।
અન્વયં પ્રતિ ન વિરુદ્ધયન્તે ઇતિ શ્રુતિસમન્વયસિદ્ધમર્થં નાન્યથયિતું શક્નુવન્તીત્યર્થઃ ।
અભિયોગ આગ્રહઃ ।
દૃશ્યતે પ્રમેયમેભિરિતિ દર્શનાનિ સાઙ્ખયાદિશાસ્ત્રાણિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદ્યપિ પરમતસાધકાનામસ્મન્મતબાધકાનાં ચ સ્મૃત્યાદીનામાભાસત્વવ્યુત્પાદનેન સ્પપરપક્ષસાધનોપાલમ્ભૌ કૃતાવેવેતિ પરમાર્થઃ ।
તથાપ્યુક્તે ઽર્થે પુનઃ પુરુષસ્ય આશઙ્કા ભવત્યેવ, કિમેતદેવમન્યથા વેતિ ।
કસ્માત્ ।
અભિયોગતો (દર્શનાનાં) મતાનાં પ્રવૃત્તત્વાત્ તદુપલમ્ભાદિતિ ।
*7,10*
નનુ ચ શ્રુતયસ્તાવદપૌરુષેયતયાનાશઙ્કિતદોષાઃ બહુલ(પ્રબલ)યુક્તિભિશ્ચાનુસંહિતાર્થા નિરસ્તસમસ્તપ્રતિપક્ષાશ્ચ ।
તત્કથં તત્સમન્વયસિદ્ધે ઽર્થે ઽભિયોગપ્રવૃત્તદર્શનોપલમ્ભમાત્રેણાન્યથાત્વશઙ્કા સ્યાત્ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નન્વત એવોક્તં મન્દ ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
પ્રાપ્તિમનાલોચ્ય શઙ્કમાનસ્યાવિચિકિત્સિતશઙ્કસ્ય શાસ્ત્રે ઽનધિકારાદિત્યતો ઽભિયોગતો દર્શનાનાં પ્રવૃત્તત્વાદિત્યુક્તશઙ્કાકારણં વિવૃણોતિ- અનાદીતિ ॥
અનાદિકાલતો વૃત્તાઃ સમયા હિ પ્રવાહતઃ ।
નચોચ્છેદો ઽસ્તિ કસ્યાપિ સમયસ્યેત્ ...
*7,11*
ન્યાયસુધા:
કપિલકણાદાદીનાં પ્રણેતૄણાં સ્મરણાત્કથમનાદિત્વમિત્યત ઉક્તમ્- પ્રવાહત ઇતિ ॥
કપિલાદયો હિ પૂર્વૈઃ પ્રણીતાન્યેવ શાસ્ત્રાણિ કાલબલાદુત્સન્નાનિ સ્વ(તપઃ)પ્રભાવાદિનાવગમ્ય પ્રબન્ધાન્તરરચનયા પ્રવર્તયન્તિ ।
એવં પૂર્વે ઽપિ પૂર્વતરૈરિત્યેવં પ્રવાહતો ઽનાદિત્વાદદોષઃ ।
તથૈવ ચ સ્મરણાનીતિ ।
ઇતિ હેતોરાશઙ્કિત ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
કરણદોષબાધકપ્રત્યયવશાદેવ હ્યપ્રામાણ્યં કલ્પનીયમ્ ।
અન્યથા અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્ર યતા શ્રુતીનામનાદિત્વાત્કરણદોષાભાવઃ, તથા સમયાનામપિ ।
સ્વરૂપાનાદિત્વં પ્રવાહાનાદિત્વમિતિ તુ વૈષમ્યમાત્રમ્ ।
પુરુષદોષસઞ્ચારાભાવસ્યોભયત્રાપિ સામ્યાત્ ।
યથા ચાનુચ્છેદેનાનુવૃત્તેઃ શ્રુતીનાં બાધકાભાવઃ, એવં સમયાનામપિ ।
યદિ કરણદોષબાદકપ્રત્યયોપેતાઃ સ્યુઃ તદોન્મત્તવાક્યવદિદંપ્રથમાઃ સમુચ્છેદવન્તશ્ચ સ્યુઃ ।
નચૈવમ્ ।
અતઃ કથમપ્રામાણ્યમશ્નુવતે ।
યથા ચ શ્રુતયો બલવદ્યુક્ત્યનુસંહિતાર્થા એવં સમયા અપિ ।
નચ તાસામાભાસત્વમુક્તમિતિ વાચ્યમ્ ।
સર્વેષાં તદનુવર્તિનામસ્માભિરનવગતત્વેન તત્પરિહારસમ્ભાવનાત્ ।
એવમેવાપ્રતિપક્ષત્વં શ્રુતીનામિવ સમયાનાં સમ્ભાવિતમ્ ।
કથમન્યથા સૂત્રકૃદેકધુરીણાઃ શૌદ્ધોદનિપ્રભૃતયો ઽભિયોગતસ્તાન્પ્રવર્તયેયુઃ, કથં ચ પ્રેક્ષાવન્તો ઽનેકે ઽભિયોગેનૈવોપાદદીરન્ ।
તદેવં શ્રુતિતુલ્ય(સમાન)યોગક્ષેમતાં સમયાનાં મન્યમાનસ્ય સ્યાદેવોક્તાર્થે સન્દેહ ઇતિ ।
*7,17*
નન્વેવં સતિ પરસ્પરવિરુદ્ધાનામનેકેષાં પ્રામાણ્યં તાવન્ન સમ્ભવતિ, વસ્તુવિકલ્પાપત્તેઃ ।
તથાચાવશ્યાશ્રયણીયે કસ્યચિદેવ પ્રામાણ્યે અનાદિકાલતો ઽનુવૃત્તત્વાદેઃ અન્યેષ્વન્યથાસિદ્ધૌ સર્વથા કલ્પનીયાયામ્"ઇતરેષાં ચાનુપલબ્ધેઃઽ; ઇત્યુક્તદિશા સાઙ્ખયાદિસમયાનામ્ અપ્રામાણ્યં કલ્પયિતું શક્યત એવ, તત્કથં શ્રુતિસમન્વયસિદ્ધે ઽર્થે પુનઃ શઙ્કેતિ ।
ઉચ્યતે ।
યો હિ ઇતરેષાં ચાનુપલબ્ધેઃઽ; ઇતિ સઙ્ક્ષેપેણોદિતં ન્યાયં પર(પરિ)કલ્પિતેષુ પ્રમેયવિશેષેષૂત્પ્રેક્ષિતું ક્ષમતે, તં પ્રત્યેવમેતત્ ।
યસ્ત્વેવં ન ક્ષમઃ સ યાવદયં સઙ્ક્ષેપો ન પ્રપઞ્ચ્યતે તાવદન્યપરિત્યાગેનૈકગ્રહણસ્યાનીશાનઃ શઙ્કેતૈવ ।
નચૈવં શાસ્ત્રે નાધિક્રિયેત ।
સઙ્ગ્રહપ્રપઞ્ચોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદિદમુક્તં મન્દ આશઙ્કત ઇતિ ।
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અતો વિભુઃ

ભ્રાન્તિમૂલત્વમેતેષાં પૃથગ્ દર્શયતિ સ્ફુટમ્
ન્યાયસુધા:
ભ્રાન્તિપદં વિપ્રલમ્ભસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
પૃથક્ વિસ્તરેણ ।
સ્ફુટમ્ સુબોધમ્ ।
તત્તત્સમયોક્તાર્થાનામપ્રામાણિકત્વં પ્રમાણવિરુદ્ધત્વં (ચ) પ્રાક્ સઙ્ક્ષેપેણાસ્ફુટં ચોક્તં, અત્ર વિસ્તરેણ સ્ફુટં દર્શયંસ્તેષાં ભ્રાન્ત્યાદિમૂલત્વં જ્ઞાપયતીત્યર્થઃ ।
એતેન પૂર્વપાદેનાસ્ય પાદસ્ય પ્રપઞ્ચ્યપ્રપઞ્ચકભાવલક્ષણા સઙ્ગતિઃ, પ્રપઞ્ચને પ્રયોજનં ચોક્તં ભવતિ ।
તદિદમુક્તમિતરેષામિત્યાદિ ભાષ્યેણ ।
*7,19*
નન્વેતદશક્યં તૈઃ સ્વપ્રમેયાણાં દૃઢતર્કાગમસાધિતત્વાત્ પરકીયતર્કાદેનિરસ્તત્વાદિત્યત આહ- તર્કૈરિતિ ॥
તર્કૈર્દૃઢતમૈરેવ વાક્યૈશ્ચાગમવાદિનામ્

*7,19f.*
ન્યાયસુધા:
તર્કશબ્દઃ સોપસ્ક(સ્કા)રાનુમાનાર્થઃ ।
દૃઢતમૈઃ પરકીયતર્કબાધકૈઃ તદબાધ્યૈઃ (ચ) વાક્યૈશ્ચ દૃઢતરૈ(મૈ)રિતિ સમ્બદ્ધયતે ।
પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ (અન્વયઃ) ।
વેદાદિવાક્યાનાં પ્રામાણ્યમનભ્યુપગચ્છન્તં પ્રતિ કથં તદુપન્યાસ ઇત્યત ઉક્તમ્- આગમવાદિનામિતિ ॥
આગમસ્ય વેદાદેઃ પ્રામાણ્યમભ્યુપગચ્છતાં પુંસાં સમયાનામિતિ સમ્બન્ધઃ ।
યદ્વા સ્વાગમપ્રામાણ્યવાદિનામિત્યર્થઃ ।
તતશ્ચ સ્વાગમપ્રામાણ્યાભ્યુપગમન્યાયેન વેદાદેરપિ પ્રામાણ્યં તૈરઙ્ગીકાર્યમિતિ(રયિત્વેતિર્ (યેતિ) ભાવઃ ।
અથવાઽગમસ્ય વેદાદેઃ પ્રામાણ્યવાદિનાં શિષ્યાણાં વ્યપેક્ષયેતિ શેષઃ ।
તથાચ બૌદ્ધાધિકરણાન્તેન ન વિરોધઃ ।
યદ્યપ્યેતદનુપદમેવ પ્રદર્શયિષ્યતે, તથાપિ શ્રોતૃમનઃસમાધાનાર્થમુક્તમિતિ ।
*7,21*
નનુ ચાનાદ્યનન્તકાલે ઽનુચ્છેદેન પ્રવર્તમાનાનાં સમયાનાં ન ભ્રાન્ત્યાદિમૂલત્વમુચિતમ્ ।
નહિ તથાવિધસ્યોન્મત્તવાક્યાદેરનાદ્યન્તકાલે ઽનુવૃત્તિરસ્તિ ।
તદયં પ્રયોગઃ ।
સાઙ્ખયાદિસમયાઃ પ્રમાણભૂતા, ન ભ્રાન્ત્યાદિ(ન્તિ)મૂલા વા, સર્વદાનુવર્તમાનત્વાત્, મહાજનપરિગૃહીતત્વાત્(વા), વેદવદિતિ ।
તથાચ વક્ષ્યમાણસ્ય તર્કાદેર્બાધિતવિષયત્વમિતિ ।
મૈવમ્ ।
કિમત્ર સર્વેષામપિ સમયાનાં પ્રામાણ્યાદિકં સાધ્યમુતૈકસ્ય ।
નાદ્યઃ ।
પરસ્પરવિરુદ્ધાનાં પ્રામાણ્યાદિસાધને વસ્તુવિકલ્પાપત્ત્યા બાધિતવિષયત્વાત્ ।
પરસ્પરપ્રતિક્ષેપરૂપત્વેન સત્પ્રતિપક્ષત્વાચ્ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પક્ષીકૃતાદન્યસ્ય પ્રામાણ્યાદ્યભ્યુપગમે પ્રગુક્તદોષાનુષઙ્ગાત્ ।
અનભ્યુપગમે તત્રૈવ વ્યભિચારાત્ ।
વેદપ્રામાણ્યાદ્યભ્યુપગમે પ્રતિજ્ઞાતાર્થાનુપપત્તિઃ ।
અનભ્યુપગમે ચ દૃષ્ટાન્તદોષઃ ।
ભવેદેવમ્ ।
ભ્રાન્ત્યાદિમૂલત્વે સમાને સત્યુન્મત્તવાક્યે ઽવિદ્યમાનાં અનાદ્યનન્તકાલાનુવૃત્તિરેતેષામેવ તર્હિ કિન્નિમિત્તેતિ સુહૃદ્ભાવેન પૃચ્છન્તં પ્રત્યાહ- દૌર્લભ્યાદિતિ ॥
*7,22*
દૌર્લભ્યાચ્છુદ્ધબુદ્ધીનાં બાહુલ્યાદલ્પવેદિનામ્ ।
તામસત્વાચ્ચ લોકસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનપ્રસક્તિતઃ ॥ મનુવ્_2,2.5અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સમયપ્રવર્તકાનાં પુંસાં દુરાગ્રહગૃહીતત્વાદ્વર્તન્તે સમયાઃ સદા ।
નૈક્યમુન્મત્તવાક્યે વિદ્યતે ।
નન્વાગ્રહે ઽપિ કિં કારણમિત્યત ઉક્તમ્- વિદ્વેષાદિતિ ॥
વિદ્વેષાત્ પરમે તત્ત્વે તત્ત્વવેદિષુ ચાનિશમ્

ન્યાયસુધા:
તર્હિ દ્વેષોત્પત્ત્યનન્તરં પ્રવર્તતામ્ ।
કથં સદા ઇત્યત ઉક્તમ્- અનિશમિતિ ॥
નનુ પુરુષાર્થકામાઃ કથં (વિ)દ્વેષનિમિત્તાદાગ્રહાદન્યાયં પ્રવર્તયન્તીત્યત ઉક્તમ્- અનાદીતિ ॥
અનાદિવાસનાયોગાદસુરાણાં બહુત્વતઃ ।
દુરાગ્રહગૃહીતત્વાદ્ વર્તન્તે સમયાઃ સદા

ન્યાયસુધા:
વાસનાવશાત્તેભ્યસ્તદેવ રોચયત ઇતિ ભાવઃ ।
નન્વનાદિવાસનાપિ બલવત્પ્રયત્નેન કુતો ન નિવર્તત ઇત્યત ઉક્તમ્- અસુરાણામિતિ ॥
વિપરીતપ્રયત્નાદિપ્રેરકાણાં બુદ્ધયાદ્યભિમાનિનામિતિ શેષઃ ।
*7,24*
નનુ સાધૂનાં વિદુષાં નિવારણાત્કુતો ન નિવર્તન્ત ઇત્યત ઉક્તમ્- દૌર્લભ્યાદિતિ ॥
અલ્પવેદિનાં ભ્રમાધિષ્ઠાનસ્વરૂપમાત્રવિદાં સમયપ્રવર્તકાનામ્ ।
તર્હિ રાજાદિર્લોકો નિવારયિષ્યતિ ઇત્યત ઉક્તમ્- તામસત્વાદિતિ ॥
તત એવ કુપણ્ડિતનિમિત્તમિથ્યાજ્ઞાનપ્રસક્તિશ્ચ ।
ન ચૈતાનિ કારણાનિ સ્વરૂપતો ઽપ્યનાદૌ વેદે સમ્ભવન્તીતિ ।
યદ્યપ્યેતત્પાદાન્તે વક્તવ્યમ્, તથાપ્યત્ર પ્રસઙ્ગા(દા)ગતં બુદ્ધિસમાધાનાયોક્તમિતિ ।
*7,25*
યદ્યેવં તર્હ્યેતેષાં સુદૃઢનિરૂઢાનાં સમયાનાં સર્વથોત્સાદનસ્યાશક્યત્વાદ્વયર્થેયં નિરાકૃતિરિત્યત આહ- તથાપીતિ ॥
તથાપિ શુદ્ધબુદ્ધીનામીશાનુગ્રહયોગિનામ્ ।
યુયુક્તયસ્તમો હન્યુરાગમાનુગતાઃ સદા

ઇતિ વિદ્યાપતિઃ સમ્યક્ સમયાનાં નિરાકૃતિમ્ ।
ચકાર ... ॥ મનુવ્_2,2.8અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ કુસુમયા ન સર્વથા સમુચ્છેદ્યાઃ તથાપિ ।
તમઃ અજ્ઞાનમ્ ।
સુયુક્તિત્વસ્ય વિવરણં સદાઽગમાનુગતા ઇતિ ।
પ્રમાણગૃહીતવ્યાપ્ત્યાદિયુક્તાઃ તત્સંવાદયુક્તાશ્ચ ।
ઇતિ ઇત્યેવમર્થમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ન સાઙ્ખયાદિસમયસમુચ્છેદાર્થો ઽયં પ્રયત્નઃ, યેનોક્તદોષઃ સ્યાત્ ।
કિન્નામ કેષાઞ્ચિત્પુંસાં તૈસ્તૈઃ સમયૈરાહિતા(ન)જ્ઞાનસંશયવિપર્યયાન્ આગમસહિતાભિર્યુક્તિભિઃ તત્ત્વજ્ઞાનમુત્પાદ્ય અપનેતુમિતિ ।
*7,25f.*
નન્વેતદપ્યયુક્તમ્ ।
અતિનિરૂઢનિબિડવાસનાનુબદ્ધમનાદ્યજ્ઞાનમ્ ઇદાનીમેવોત્પન્નેન તત્ત્વજ્ઞાનેનાપનીયત ઇતિ ।
કિન્તુ તત્ત્વજ્ઞાનં પરિભૂય સ્વવાસનાવશાત્પુનરુદ્ભવતિ ।
પ્રવર્તયતિ ચ સ્વોચિતં કાર્યમિત્યત ઉક્તમ્- શુદ્ધબુદ્ધીનામિતિ ॥
યથાર્થજ્ઞાનસ્વભાવાનાં મોક્ષયોગ્યાનામ્ ।
અયં ભાવઃ ।
વક્ષ્યતે હિ કેચન ચેતના મોક્ષયોગ્યાઃ કેચન નેતિ ।
તત્ર નાયોગ્યાનામજ્ઞાનમપનેતુમય--રમ્ભઃ, કિન્તુ યોગ્યાનામેવ ।
તેચ વિશુદ્ધવિજ્ઞાનસ્વભાવાઃ ।
તથાચ પ્રમાણૈરિદાનીમેવોત્પન્નમપીદં મનોવૃત્તિત્વં તત્ત્વજ્ઞાનમન્તરઙ્ગભૂતેન
વિશુદ્ધસ્વરૂપજ્ઞાનેનોપોદ્બલિતં સત્ બહિરઙ્ગમનાદ્યપિ સવાસનમજ્ઞાનં સમૂલઘાતં હન્તિ ।
સ્વભાવસ્ય સર્વતો ઽપિ બલવત્ત્વાત્ ।
નચૈવં પ્રમાણવૈયર્થ્યમ્ ।
સ્વભાવસ્ય બાહ્યપ્રયત્નસચિવસ્યૈવ કાર્યકારિત્વાત્ ।
યથોક્તમ્"વિના યત્નં ન હઠો નાપિ કર્મઽ; ઇતિ ।
કિઞ્ચ સર્વતો ઽપિ બલીયાનીશ્વરાનુગ્રહ ઇતિ તાવત્સુપ્રસિદ્ધમ્ ।
અસ્તિ ચાસૌ મોક્ષયોગ્યેષુ (જીવેષુ) અનાદિત ઇતિ વક્ષ્યતે ।
તથાચ તત્સચિવમિદં વૃત્તિજ્ઞાનમજ્ઞાનમતિનિરૂઢનિબિડવાસનાનુબદ્ધમનાદ્યપિ સમૂલકાષં કષત્યેવ ।
અતો ન વ્યર્થેયં સમયાનાં નિરાક્રિયેતિ ભાવેનોક્તમ્- ઈશાનુગ્રહયોગિનામિતિ ॥
નચૈવં તત એવાવિદ્યાનિવૃત્તિર્ભવિષ્યતિ કિં તત્ત્વજ્ઞાનેનેતિ વાચ્યમ્ ।
ઈશ્વરાનુગ્રહસ્ય પુરુષપ્રયત્નાનુસારેણૈવ ફલજનનસ્વાભાવ્યાત્ ।
તથાચોક્તમ્"ફલપ્રદો વાસુદેવઃ અખિલસ્યઽ; ઇતિ ।
અખિલસ્ય યોગ્યતાકમર્પ્રયત્નસાકલ્યસ્ય ન પુનરેકૈકસ્યેત્યર્થઃ ।
*7,30*
યદ્યેવં સાધૂનાં કુસુમયાહિતમજ્ઞાનમપનેતું ભગવાન્સમયાનાં નિરાકૃતિં ચકાર, તદેયં બ્રહ્માદિભિરનાદર્તવ્યા સ્યાત્ ।
તેષુ કુસુમયૈરજ્ઞાનસ્યાનાહિતત્વેન પ્રયોજનાભાવાત્ ।
તથાચ"એવંવિધાનિ સૂત્રાણિ કૃત્વાઽ; ઇત્યાગમવિરોધ ઇત્યત આહ- નિજેતિ ॥
... નિજભક્તાનાં બુદ્ધિશાણત્વસિદ્ધયે

ન્યાયસુધા:
કુસુમયૈરનાહિતાજ્ઞાનાનાં બ્રહ્માદીનાં બુદ્ધિં યુક્તીનાં શાણત્વસિદ્ધયે યુક્તિશાણેન જ્ઞાનાસેઃ અતિનૈશિત્યસિદ્ધયર્થમિતિ યાવત્ ।
પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ ।
કુસુમયા(હિતા)જ્ઞાનનિરસનપ્રયોજનાભાવે ઽપિ જ્ઞાનવૈશદ્યપ્રયોજનસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્તૈરિદમાદરણીયમિતિ ભાવઃ ।
॥ ઓં રચનાનુપપત્તેશ્ચ નાનુમાનમ્ ઓં ॥
તદેવં સમર્થિતઃ પાદારમ્ભઃ ।
તત્રાદ્યાધિકરણે નિરીશ્વરસાઙ્ખયાનાં નિરાક્રિયતે ।
નચ તત્સ્વરૂપાજ્ઞાને દૂષણં સુબોધં ભવતિ ઇત્યતઃ તન્મતસ્થિતિં તાવદ્દર્શયતિ- ચેતનેતિ ॥
રચનાનુપપત્તેશ્ ચ નાનુમાનં

ચેતનાચેતનં તત્ત્વદ્વયમેવ નિરીશ્વરાઃ ।
આહુસ્ ... ॥ મનુવ્_2,2.9અ-ચ્ ॥
*7,32*
ન્યાયસુધા:
ચેતનમચેતનં ચેતિ દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવઃ ।
આહુઃ સઙ્ખયા ઇતિ શેષઃ ।
નનુ ચ વિધાન્તરાસમ્ભવાત્પ્રામાણિકૈસ્તત્ત્વદ્વયમેવ વક્તવ્યમ્, તત્કિં તેષાં વૈષમ્યમુચ્યત ઇત્યત ઉક્તમ્- નિરીશ્વર ઇતિ ॥
ઈશ્વરમનભ્યુપગમ્ય જીવજડાત્મકં તત્ત્વદ્વયમેવાહુરિત્યર્થઃ ।
*7,32f.*
નનુ સાઙ્ખયા મન્યન્તે ।
સઙ્ક્ષેપતસ્તત્ત્વસ્ય ચતસ્રો વિધાઃ ।
કશ્ચિદર્થઃ પ્રકૃતિરેવ ।
કશ્ચિદર્થો વિકૃતિરેવ ।
કશ્ચિત્પ્રકૃતિવિકૃતિઃ ।
કશ્ચિતનુભયઃ ।
તત્ર સત્ત્વરજસ્તમસાં સામ્યાવસ્થા પ્રધાનં પ્રકૃતિરેવ ।
સા હિ વિશ્વસ્ય કાર્યસ્ય મૂલમ્ ।
ન ત્વસ્યા મૂલાન્તરમસ્તિ ।
મહદહઙ્કારતન્માત્રાઃ સપ્ત પ્રકૃતિવિકૃતયઃ ।
પ્રકૃતયો વિકૃતયશ્ચેતિ ।
તથાહિ ।
મહત્તત્ત્વમહઙ્કારસ્ય પ્રકૃતિઃ વિકૃતિશ્ચ મૂલપ્રકૃતેઃ ।
એવમહઙ્કારતત્ત્વં તન્માત્રાણામિન્દ્રિયાણાં ચ પ્રકૃતિઃ વિકૃતિશ્ચ મહતઃ ।
એવં પઞ્ચ તન્માત્રાણિ (તત્ત્વાનિ) ભૂતાનામાકાશાદીનાં પ્રકૃતયો, વિકૃતયશ્ચ અહઙ્કારસ્યેતિ ।
પઞ્ચ ભૂતાન્યેકાદશેન્દ્રિયાણીતિ ષોડશકો ગણો વિકૃતિરેવ ।
યદ્યપિ પૃથિવ્યાદીનામપિ ગોઘટવૃક્ષાદયો વિકારાઃ, એવં તદ્વિકારભેદાઃ પયોબીજાદયઃ, તેષાં દધ્યઙ્કુરાદયઃ ।
તથાપિ ગવાદયો બીજાદયો વા ન પૃથિવ્યાદિભ્યસ્તત્ત્વાન્તરમ્ ।
સ્થૂલતેન્દ્રિયગ્રાહ્યતાસામ્યાત્ ।
તત્ત્વોપાદાનત્વં ચ પ્રકૃતિત્વમિહ વિવક્ષિતમિતિ ।
પુરુષસ્ત્વનુભયો ન પ્રકૃતિર્નાપિ વિકૃતિઃ ।
તદેવં વિસ્તરતઃ પઞ્ચવિંશતિ તત્ત્વાનિ ।
યથોક્તમ્ ।
"મૂલપ્રકૃતિવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકસ્તુ વિકારો ન પૃકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃઽ; ઇતિ ।
તત્કથમુચ્યતે તત્ત્વદ્વયમેવાહુરિતિ, આહ- તદિતિ ॥
... તત્ પઞ્ચપઞ્ચત્વવિભાગસ્થમચેતનમ્ ।
ચેતનં ... ॥ મનુવ્_2,2.9ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
પઞ્ચ ચ તે પઞ્ચતશ્ચ (પઞ્ચપઞ્ચતઃ) તેષાં ભાવઃ પઞ્ચપઞ્ચત્વમ્ ।
સ ચાસૌ વિભાગશ્ચ ।
તેનોપલક્ષિતં તિષ્ઠતીતિ પઞ્ચપઞ્ચત્વવિભાગસ્થમ્ ।
તત્ ચેતનમચેતનં ચ તત્ત્વદ્વયમેવ, સઙ્ક્ષેપતઃ ચતુર્વિધમ્, વિસ્તરતઃ પઞ્ચવિંશતિપ્રભેદમાહુરિત્યતો ન વિરોધઃ ।
નનુ ચેતનમચેતનં ચાસઙ્ખયાતં પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણૈરુપલભમાનાઃ કથમેવમાહુરિત્યત આહ- તદિતિ ॥
... તદસઙ્ખયાતં ...
ન્યાયસુધા:
તદિત્યુભયપરામર્શઃ ।
ઉપાધિક્રોડીકારેણ પઞ્ચવિંશતિપ્રભેદં વદન્તો ઽપ્યવાન્તરભેદેન તત્ત્વદ્વયમસઙ્ખયાતમાહુરિત્યર્થઃ ।
*7,37*
ચેતનાનામચેતનાનાં ચ પ્રત્યેકમસઙ્ખયાતત્વસામ્યે ઽપિ નોભયોર્ભિન્નત્વેન સામ્યમ્ ।
કિં તર્હીત્યત આહ- ભિન્નમિતિ ॥
... ભિન્નમન્યદ્ લયં ભવેત્

*7,38*
ન્યાયસુધા:
ચેતનમિતિ શેષઃ ।
ચેતનં પરસ્પરતો ભિન્નમાહુઃ ।
યથોક્તમ્ ।
"જનનમરણકારણાનાં પ્રતિનિયમાદયુગપત્પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
પુરુષબહુત્વં સિદ્ધં ત્રૈગુણ્યવિપર્યયાચ્ચઽ; ઇતિ ।
અન્યત્ ચેતનાત્, અચેતનં ભિદોજ્ખિતમાહુઃ ।
*7,39*
નન્વીશ્વરાનભ્યુપગમે કસ્યાપિ પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ, સર્ગાદ્યસમ્ભવાદીશ્વરાખ્યં તૃતીયં તત્ત્વમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
તત્કથં નાઙ્ગીકુર્વન્તીત્યત આહ- અચેતનસ્યેતિ ॥
*7,40*
અચેતનસ્ય કર્તૃત્વં સ્વાતન્ત્ર્યેણ નિગદ્યતે
ન્યાયસુધા:
નિગદ્યતે સાઙ્ખયૈરિતિ શેષઃ ।
તથાહિ ।
ચેતનઃ સઙ્ઘાતપરાર્થત્વાદિહેસિદ્ધઃ ।
અચેતનં ચ વ્યક્તં પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધમ્ અવ્યક્તં ચ કારણકાર્યવિભાગાદિહેતુસિદ્ધમ્ ।
નચૈવમનન્યથાસિદ્ધમીશ્વરે પ્રમાણમસ્તિ ।
અચેતનસ્યૈવ પ્રધાનસ્ય કર્તૃત્વેન સર્ગાદ્યુપપત્તેરદૃષ્ટેશ્વરકલ્પનાનુપપત્તેરિતિ મન્યન્ત ઇતિ ।
નન્વચેતનં ચેતનાનધિષ્ઠિતં ક્વપિ ન પ્રવૃત્તિમદુપલબ્ધમ્ ।
તતઃ પ્રધાનસ્યાધિષ્ઠાત્રેશ્વરેણ ભાવ્યમિત્યત ઉક્તમ્- સ્વાતન્ત્ર્યેણેતિ ॥
ચેતનાધિષ્ઠાનેન વિનેત્યર્થઃ ।
ત(ય)થોક્તમ્ ।
"વત્સવિવૃદ્ધિનિમિત્તં ક્ષીરસ્ય યથા પ્રવૃત્તિરજ્ઞસ્ય ।
પુરુષસ્ય વિમોક્ષનિમિત્તં યથા પ્રવૃત્તિઃ પ્રધાનસ્યઽ; ઇતિ ।
*7,44*
અન્યદ્ભિદોજ્ખિતમિત્યુક્તમ્ ।
તદસત્ ।
અચેતનાનામપિ ચેતનવત્પરસ્પરતો ભેદસ્ય પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધત્વાદિત્યત આહ- પરસ્પરેતિ ॥
પરસ્પરવિભેદશ્ચ કાર્યાણામાલયં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
આલયં પ્રલયપર્યન્તમ્ ।
કાર્યાણાં પરસ્પરવિભેદશ્ચ ભવેદિતિ નિગદ્યતે તૈઃ ।
*7,45*
એતદુક્તં ભવતિ ।
કાર્યં તાવત્કારણવ્યાપારાત્પ્રાગપિ સત્ ।
અસદકરણાત્ ।
અસચ્ચેત્ કારણવ્યાપારાત્પૂર્વં નાસ્ય સત્ત્વં કર્તું શક્યમ્ ।
નહિ નીલં શિલ્પિસહસ્રેણાપિ પીતં શક્યં કર્તુમ્ ।
કિઞ્ચ કાર્યેણ સમ્બદ્ધં કારણં કાર્યસ્ય જનકમ્, અસમ્બદ્ધં વા ।
આદ્યે ત્વસતા સમ્બન્ધાનુપપત્તેઃ સત્ત્વમઙ્ગીકાર્યમ્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અસમ્બદ્ધત્વાવિશેષેણ સર્વસ્માત્સર્વસમ્ભવાપત્તેઃ ।
અસમ્બદ્ધત્વે ઽપિ કારણં તદેવં કરોતિ યત્ર શક્તમતો નાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
સા શક્તિઃ શક્યવિષયા વા સ્યાત્સવર્ત્ર વા ।
સર્વત્ર ચેત્સૈવાવ્યવસ્થા ।
આદ્યે ત્વસતિ શક્યે કથં તદ્વિષયા સ્યાદિતિ સદેવ કાર્યમ્ ।
નચ કારણાદન્યત્કાર્યં સદુપલભ્યત ઇતિ કાર્યકારણયોરભેદો ઽઙ્ગીકરણીયઃ ।
કિઞ્ચ ન પટસ્તન્તુભ્યો ભિદ્યતે તન્તુધર્મત્વાત્, યદ્યતો ભિદ્યતે તત્તસ્ય ધર્મો ન ભવતિ, યથા ગૌરશ્વસ્ય ।
ઉપાદાનોપાદેયભાવાચ્ચ ।
યયોરર્થાન્તરત્વં ન તયોરુપાદાનોપાદેયભાવો, યથા ઘટપટયોઃ ।
સંયોગાપ્રાપ્ત્યભાવાચ્ચ ।
અર્થાન્તરત્વે હિ સંયોગો દૃષ્ટો યથા કુણ્ડબદરયોઃ ।
અપ્રાપ્તિર્વા યથા હિમવદ્વિન્ધ્યયોઃ ।
નચેહ સંયોગાપ્રાપ્તી ।
તસ્માન્નાર્થાન્તત્વમ્ ।
ગુરુત્વાન્તરકાર્યસ્યાવનતિભેદસ્યાગ્રહણાચ્ચ ।
એવઞ્ચ કાર્યાણાં પરસ્પરં ભેદે ઽપિ સ્વસ્વકારણૈરભેદાત્ક્રમેણ મહાપ્રલયે મૂલકારણભાવં ગતાનામભેદ એવ, ઇત્યેનેનાભિપ્રાયેણાન્યદ્ભિદોજ્ખિતમિત્યુક્તમિતિ ।
તચ્ચોક્તમ્"અસદકરણાદુપાદાનગ્રહણાત્સર્વસમ્ભવાભાવાત્ ।
શક્તસ્ય શક્યકરણાત્કારણાભાવાચ્ચ સત્કાર્યમ્ઽ; ઇતિ ।
*7,48*
તેષ્વપિ મતભેદમાહ- ભોક્તૃતામિતિ ॥
ભોક્તૃણાં ચેતનસ્યાહુઃ કેચિત્ તામપિ નાપરે
ન્યાયસુધા:
સર્વે ઽપિ સાઙ્ખયાઃ પુરુષસ્ય કર્તૃત્વં નાનુમન્યન્તે ।
ક્રિયાવેશો હિ કર્તૃત્વમ્ ।
ન ચાત્મનઃ પરિસ્પન્દલક્ષણા ક્રિયોપપદ્યતે ।
સર્વગતત્વાત્ ।
નાપિ પ્રયત્નલક્ષણા ।
તસ્યાઃ અન્તઃકરણવૃત્તિત્વાત્ ।
નચ વિક્રિયાલક્ષણા ।
નિર્વિકારત્વાત્ ।
યથોક્તમ્ ।
"તસ્માચ્ચ વિપર્યાસાત્સિદ્ધં સાક્ષિત્વમસ્ય પુરુષસ્ય ।
કૈવલ્યં માધ્યસ્થ્યં દ્રષ્ટૃત્વમકર્તૃભાવશ્ચઽ; ઇતિ ।
તત્ર કેચિચ્ચેતનસ્ય ભોક્તૃતામાહુઃ ।
યથા ભોક્તૃભાવાદિતિ ।
અપરે તામપિ નાહુઃ ।
યથા"તસ્માન્ન બધ્યતે ન મુચ્યતે નાપિ સંસરતિ કશ્ચિત્ ।
બધ્યતે સંસરતિ મુચ્યતે ચ નાનાશ્રયા પ્રકૃતિઃઽ; ઇતિ ।
*7,51*
નનુ કર્તૃતાભાવે ભોક્તૃત્વમપિ કથમ્ ।
તસ્યાપિ ક્રિયાવેશાત્મકત્વાદિત્યત આહ- સ્વરૂપેતિ ॥
સ્વરૂપચૈતન્યબલાત્ સ્વપ્રકાશાચ્ચ ભોગિતામ્

ન્યાયસુધા:
સુખદુઃખાદ્યનુભવિતૃત્વં હિ ભોક્તૃત્વમાહુરિત્યત ઉક્તમ્- સ્વપ્રકાશાદિતિ ॥
સુખાદ્યનુભવિતૃત્વસ્ય સ્વપ્રતીતિસિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
યથાઽહ ।
ભોક્તૃત્વયોગ્યતા ચ પુરુષસ્ય ચૈતન્યમિતિ ।
નચૈવં કર્તૃત્વમપ્યઙ્ગીકર્તુમુચિતમ્ ।
ઉપપત્તિબાધિતત્વેન કર્તૃત્વપ્રતીતેરધ્યાસરૂપત્વાત્ ।
*7,52*
નન્વેવં તર્હિ પ્રતીતિસિદ્ધં ભોક્તૃત્વમપરે કથં નાભ્યુપયન્તીત્યત આહ- પ્રકૃતેશ્ચેતિ ॥
પ્રકૃતેશ્ચ સ્વરૂપસ્ય વિવેકાગ્રહમેવ તુ ।
અભોગવાદિનો ભોગમાહુર્ ... ॥ મનુવ્_2,2.12અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ભોગં ભોગવ્યવહારકારણમ્ ।
અયં તેષામાશયઃ ।
ભોક્તૃત્વં હિ ન પુરુષસ્ય સ્વભાવઃ ।
અપવર્ગાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
આગન્તુકં તુ નોપપદ્યતે ।
અપરિણામિત્વાત્ ।
અતઃ કર્તૃત્વમિવ ભોક્તૃત્વમપ્યાત્મનો ન શક્યમઙ્ગીકર્તુમ્ ।
નચ પ્રતીતિવિરોધઃ ।
પ્રતીતેરભાવાત્ ।
વ્યવહાર એવ હિ કેવલં ભોક્તાઽત્મેતિ ।
સ ચ કર્તૃત્વવ્યવહારવત્પ્રકૃતિપુરુષવિવેકાગ્રહમાત્રનિબન્ધન ઇતિ ।
*7,53*
સ્યાદેતત્ ।
યેષાં પુરુષો ભોક્તા તેષાં મોક્ષાભાવઃ સ્યાત્ ।
પ્રકૃતિસંયોગનિમિત્તો હિ પુરુષસ્ય ભોગસ્તૈરઙ્ગીક્રિયતે ।
"પુરુષસ્ય દર્શનાર્થં કૈવલ્યાર્થં તથા પ્રધાનસ્ય ।
પઙ્ગ્વન્ધવદુભયોરપિ સંયોગસ્તત્કૃતઃ સર્ગઃઽ; ઇતિ વચનાત્ ।
નચ પ્રકૃતિપુરુષસંયોગઃ કદાપ્યપૈતિ યેન પુરુષસ્ય મોક્ષઃ સ્યાદિત્યત આહ- ભેદગ્રહાદિતિ ॥
... ભેદગ્રહાત્ તયોઃ

ભોગિનાં મુક્તિરુદ્દિષ્ટા ...
ન્યાયસુધા:
તયોઃ પ્રકૃતિપુરુષયોઃ ભોગિનાં પુરુષસ્ય ભોગમભ્યુપગચ્છતાં મતે ।
અયમભિસન્ધિસ્તેષામ્ ।
પ્રકૃતિસંયોગો હિ પુરુષસ્ય ન કેવલં ભોગાર્થઃ ।
કિન્નામાપવર્ગાર્થશ્ચ ।
તત્ર વિવેકાગ્રહસચિવો ભોગાય ભવતિ ।
વિવેકગ્રહે ચાપવર્ગાય ।
કરોતુ નામ પૌનઃપુન્યેન શબ્દાદ્યુપભોગં પ્રકૃતિઃ ।
અનયા વિવેકખ્યાતિરકૃતેતિ ।
કૃતવિવેકખ્યાતિસ્તુ ન શબ્દાદ્યુપભોજયતિ ।
અવિવેકખ્યાતિનિબન્ધનો હિ તદુપભોગો, નિબન્ધનાભાવે ન ભવિતુમર્હતિ ।
તચ્ચોક્તમ્"દૃષ્ટા મયેત્યુપેક્ષક એકો, દૃષ્ટાહમિત્યુપરમત્યન્તા ।
સતિ સંયોગો ઽપિ તયોઃ પ્રયોજનં નાસ્તિ સર્ગસ્ય ઇતિ ।
તથા"રઙ્ગસ્ય દર્શયિત્વા નિવર્તતે નર્તકી યથા નૃત્તાત્ ।
પુરુષસ્ય તથાઽત્માનં પ્રકાશ્ય વિનિવર્તતે પ્રકૃતિઃઽ; ઇતિ ।
નચ નિવૃત્તાપિ પુનઃ પ્રવત્સ્યર્તીતિ શઙ્કનીયમ્ ।
પ્રયોજનાભાવાત્ ।
ઉક્તં ચ"પ્રકૃતેઃ સુકુમારતરં ન કિઞ્ચિદસ્તીતિ મે મતિર્ભવતિ ।
તસ્યાપિ સ્વેનૈવ નિવૃત્તેઃ ।
*7,56*
નનુ ચ યેષાં મતે પુરુષસ્ય ભોગ એવ નાસ્તિ તેષાં કથં મોક્ષઃ ।
બન્ધાભાવાત્ ।
તથાચ યોગાનુશાસનવૈયર્થ્યમિત્યત આહ- સ એવેતિ ॥
... સ એવાભોગવાદિનામ્
ન્યાયસુધા:
સ ભેદગ્રહ એવ મુક્તિરુદ્ધિષ્યા ।
ભેદાગ્રહનિબન્ધનો ભ્રમ એવ હિ બન્ધઃ ।
સ ચ ભેદગ્રહે સતિ નિવર્તતે સૈવ મુક્તિઃ ।
ન ત્વપરાસ્તીત્યતઃ સ એવેત્યુક્તમ્ ।
ન પુનર્ભેદગ્રહ એવ મુક્તિઃ ।
તસ્યાપિ નિવર્તનીયત્વાત્ ।
નાપિ વિવેકખ્યાતિમિત્યુક્તત્વાદિતિ ।
*7,57*
એવમુપન્યસ્તં મતમધુના નિરસનીયમ્ ।
તત્ર સૂત્રકૃતા ક્રમવિવક્ષિત્વા"રચનાનુપપત્તેશ્ચ નાનુમાનમ્ઽ; ઇતિ પ્રથમં પરપક્ષોપાલમ્ભં વિધાયાનન્તરં"પ્રવૃત્તેશ્ચઽ; ઇતિ સ્વપક્ષસાધનં વિહિતમ્ ।
ભાષ્યકારસ્તુ સાધકપ્રમાણસ્ય તત્ત્વપ્રતિપત્ત્યન્તરઙ્ગત્વેન તદુપન્યાસસ્ય પ્રાથમ્યં પરપક્ષનિરાસાય તસ્થૈયર્હેતોર્બહિરઙ્ગત્વેન તદુપન્યાસ્યાનન્તર્યમિતિ ક્રમમપિ ગ્રાહયિષ્યન્ વ્યત્યયેન વ્યાચક્ષાણઃ પ્રવૃત્તેશ્ચેતિ સૂત્રસ્ય પાતનિકાર્થમાહ- ઈશસ્યેતિ ॥
ઈશસ્યાસઙ્ગ્રહાદેવ ન યુક્તૌ તાવુભાવપિ

ન્યાયસુધા:
અસઙ્ગ્રહાત્ અનભ્યુપગમાત્ ।
એવેત્યસ્ય દોષસ્યોલ્બણત્વં સૂચયતિ ।
તાવુભાપિ પુરુષસ્ય ભોક્તૃત્વાભોક્તૃત્વપક્ષૌ ।
*7,58*
નન્વપ્રામાણિકસ્યેશ્વરસ્યાનભ્યુપગમે કથમયુક્તત્વમિત્યતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચેતિ સૂત્રાર્થતયેશ્વરે પ્રમાણમાહ- ચેતનેતિ ॥
ચેતનેચ્છાનુસારેણ યદા દૃષ્ટઃ પટોદ્ભવઃ ।
એતાદૃશત્વમન્યસ્ય વસ્તુત્વાત્ કેન વાર્યતે

*7,59*
ન્યાયસુધા:
યદા યસ્માત્ ।
તસ્માદિતિ લભ્યતે ।
એતાદૃશત્વં પટવચ્ચેતનેચ્છાનુસારેણોદ્ભૂતત્વમ્ ।
અન્યસ્ય મહદાદેઃ, વસ્તુત્વાત્ કાર્યત્વાદનુમીયમાનમિતિ શેષઃ ।
કેન ઇત્યાક્ષેપે ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
મહદાદિકં ચેતનેચ્છાધીનોત્પત્તિકં કાર્યત્વાત્પટવદિતિ ।
યદ્વા મહદાદ્યુદ્ભવઃ ચેતનેચ્છાધીન ઉદ્ભવત્વાત્પટોદ્ભવવદિતિ પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
પ્રયોગદ્વયસૂચનાય પટોદ્ભવ દૃષ્ટાન્તમુક્ત્વા વસ્તુત્વાદિતિ હેતુમાહ ।
એવમુક્તાવુપલક્ષણત્વં હિ ઉભયત્ર જ્ઞાયેત ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
મહદાદ્યુપાદાનં ચેતનમધિષ્ઠિતં ઉપાદાનત્વાત્તન્તુવદિત્યાદ્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નચાન્યશ્ચેતનસ્તથા ભવિતુમર્હતીતિ સર્વાતિશયી પુરુષ ઈશ્વર એવ સિદ્ધયતીતિ ।
વ્યાસ-(21)
*7,61*
સ્યાદેતત્ ।
મહદાદિકં ન તાવત્પ્રત્યક્ષસિદ્ધમ્ ।
અવ્યક્તત્વાત્ ।
અતઃ સાઙ્ખયાચાર્યવચનાત્ તત્પ્રયુક્તાનુમાનાદ્વા તદવગમો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
તૈશ્ચાનેવંવિધમેવ તદુક્તમનુમિતં ચેતિ બાધઃ ।
અન્યથાઽશ્રયાસિદ્ધિરિતિ ।
મૈવમ્ ।
વેદતસ્તદવગમાત્ ।
ઉક્તં હીદમ્"અજામેકામ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિઃ પ્રધાનમપિ પ્રતિપાદયતીતિ ।
નનુ પુરુષશ્ચેતનો નાન્તઃકરણમ્ ।
ઇચ્છા ચાન્તઃકરણધર્મો ન ચેતનસ્યાવિકારસ્ય ।
અતઃ અપ્રસિદ્ધવિશેષણતા બાધો વા ।
પટાદેરપ્યેવમ્ભાવાભાવાદ્દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવૈકલ્યં ચેતિ ચેન્ન ।
આત્મન એવેચ્છાવત્ત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
*7,63*
તથાપ્યુદ્ભવો નામોત્પત્તિરભિવ્યક્તિર્વા ।
નાદ્યઃ ।
પ્રથમપ્રયોગે ઽપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વાત્ ।
દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલત્વાચ્ચ ।
દ્વિતીયે ચાશ્રયાસિદ્ધેઃ ।
મયા સત્કાર્યવાદસ્ય અભ્યુપગતત્વાત્ ।
દ્વિતીયે ઽપ્યેત એવ દોષાઃ ।
ત્વયા વ્યક્ત્યનભ્યુપગમાદિતિ ચેન્ન ।
અસત્કાર્યવાદસ્ય સાધિતત્વાત્ ।
સત્કાર્યવાદે પ્રમાણાભાવાચ્ચ ।
અસદકરણાદિત્યાદિભિશ્ચ કિં કાર્યસ્ય પ્રાક્કરણવ્યાપારાત્સત્ત્વમાત્રં સાધ્યમ્ ઉતાત્યન્તસત્ત્વમ્ ।
આદ્યે સિદ્ધસાધનમ્ ।
સદસત્ત્વાભ્યુપગમાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વસદકરણાદિતિવત્સદકરણાદિત્યપિ સમાનમ્ ।
નહિ સન્નાત્મા કેનચિત્ક્રિયતે ।
*7,66*
નન્વસતઃ કથં કર્મત્વમ્ ।
સતઃ કથં કાર્યત્વમિત્યપિ સમાનમ્ ।
અનેન ઘટો જાયત ઇત્યપિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
તર્હિ ઘટં કરોતીત્યાદેઃ કો ઽર્થઃ ।
મૃત્તિકાં ઘટીકરોતીતિ ।
મૃત્તિકા ઘટીભવતીતિ ।
અસદુત્પત્તૌ ખરવિષાણમપિ કુતો નોત્પદ્યત ઇતિ ચેત્ ।
તદાત્મકસ્યોપાદાનસ્યાભાવાદિતિ બ્રૂમઃ ।
અન્યથા સત ઉત્પત્તાવાત્માપિ કુતો નોત્પદ્યત ઇતિ સમાનમ્ ।
*7,69*
ય(દ)દ્યપિ કાર્યેણ કારણં સમ્બદ્ધં તદુપજનયતિ ઉતાસમ્બદ્ધમેવેતિ પૃષ્ટમ્ ।
તત્ર કારણશબ્દેનોપાદાનં વા વિવક્ષિતં નિમિત્તં વા ।
આદ્યે જનયતીત્યેવ નેષ્યતે ।
કિન્તુ નિમિત્તકારણાનિ તત્ કાર્યતાં નયન્તિ ।
દ્વિતીયે તુ કાર્યાકારેણાસમ્બદ્ધં કારણાકારેણ સમ્બદ્ધમિત્યુત્તરમ્ ।
અત એવ નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
શક્તિશ્ચ કારણાનાં સદસદ્વિષયા ।
અન્યથા નિર્વિષયત્વાપાતાત્ ।
નહિ સત્ કર્તું શક્યં ભવતિ ।
*7,70*
યચ્ચ તન્તુપટયોરભેદાનુમાનં તત્રાભેદમાત્રસાધને સિદ્ધસાધ(નમ્)નત્વમ્ ।
ભેદાભેદાઙ્ગીકારાત્ ।
અત્યન્તાભેદસાધને તન્તુધર્મત્વં તાવદસિદ્ધમ્ ।
નહિ સ્વયમેવ સ્વસ્ય ધર્મો ભવતિ ।
નહિ ઉપચારો ઽનુમાનપ્રવૃત્તેરઙ્ગમ્ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
કથં ચ તન્તુધર્મત્વં પટસ્ય ।
તન્તુવિશેષણત્વમિતિ ચેન્ન ।
પુરુષાદિવિશેષણે દણ્ડાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
તદાશ્રિતત્વમિતિ ચેન્ન ।
અભેદેનાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
કુણ્ડબદરાદૌ વ્યભિચારાચ્ચ ।
તદાત્મકત્વમિતિ ચેન્ન ।
સાધ્યવિશિષ્ટત્વાપત્તેઃ ।
અભેદેન ભેદાભાવઃ સાધ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
ભેદાભાવાતિરિક્તસ્યાભેદસ્ય અનભ્યુપગમાત્ ।
અભ્યુપગમો ઽપિ બાધાત્ ।
એવમુપાદાનોપાદેયભાવો ઽપ્યસિદ્ધ એવ ।
નહિ સ્વયમેવોપાદનમુપાદેયં ચેતિ યુક્તમ્ ।
કરણત્વકર્મત્વયોર્ભેદનિયતત્વાત્ ।
સંયોગાપ્રાપ્ત્યભાવશ્ચાત્યન્તભેદાભાવાદુપપત્સ્યતે ।
ગુરુત્વાન્તરકાર્યાદર્શનં ચાભેદાઙ્ગીકારેણ ભવિષ્યતિ ।
*7,73*
એતેન કાર્યત્વમભૂત્વાભાવિત્વં ચેદસિદ્ધમસ્માકમ્ ।
અભિવ્યક્તિધર્મકત્વં ચેદ્યુષ્માકમિતિ ચ નિરસ્તમ્ ।
તદિદમુક્તમ્- કેન વાર્યત ઇતિ ॥
તદેવં પટાદ્યુત્પત્તૌ ચેતનસ્ય કુવિન્દાદેઃ પ્રવૃત્તેરુપલમ્ભાત્તદ્દૃષ્ટાન્તેન મહદાદ્યુત્પત્તેરપિ ચેતનેચ્છાધીનત્વમિત્યેવં સ્વપક્ષં પ્રસાધ્ય પરપક્ષનિરાસાર્થં રચનાનુપપત્તેશ્ચ નાનુમાનમિતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતું પીઠમારચયતિ- નચેતિ ॥
નચ કાચિત્ પ્રમોક્તાર્થે ...
*7,74*
ન્યાયસુધા:
ન કેવલમસ્મન્મતે પ્રમાણસદ્ભાવઃ ।
કિન્તુ સાઙ્ખયોક્તાર્થે પ્રધાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ જગત્કારણત્વે કિમપિ પ્રમાણં નાસ્તિ ।
તથાહિ ।
કિમત્ર પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં સ્યાદુત આગમો ઽથવાનુમાનં વા ।
નાદ્યઃ ।
તદ્ધયસ્મદાદીનાં વા યોગિનાં વા ।
ન પ્રથમઃ ।
અસ્યાર્થસ્યાતીન્દ્રિયત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અસિદ્ધેઃ ।
નહિ એવં યોગિનઃ પશ્યન્તીત્યસ્માકં પ્રમાણમસ્તિ ।
નાપ્યાગમઃ ।
સ હ્યપૌરુષેયઃ પૌરુષેયો વા સ્યાત્ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- શ્રુતિરેવેતિ ॥
*7,75*
... શ્રુતિરેવ પ્રમા હિ નઃ
ન્યાયસુધા:
શ્રુતિર્નો ઽસ્માકમેવ મતે પ્રમા હિ ।
સર્વાઽપિ હિ શ્રુતિરીશ્વરમેવ સ્વાતન્ત્ર્યેણ સકલજગત્કારણં સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિં પ્રતિપાદયતિ ।
પ્રધાનં ચ તદાયત્તસત્તાપ્રતીતિપ્રવૃત્તિમત્તદધિષ્ઠિતં જગદુપાદાનમાત્રમિતિ ।
તથાહિ ।
"યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ઽ; ।
"યો યોનિમધિતિષ્ઠત્યેકઃઽ; ઇત્યાદિ ।
તથાચ શ્રુતિઃ પરસ્ય પ્રતિપક્ષભૂતૈવ ।
પૌરુષેયો ઽપિ કિં સ્મૃતીતિહાસપુરાણલક્ષણઃ ।
ઉત સાઙ્ખયાચાર્યપ્રણીતઃ ।
નાદ્યઃ ।
તસ્યાપ્યસ્મન્મતાનુસારિત્વાત્ ।
"પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ પ્રવિશ્ય પુરુષોત્તમઃ ।
ક્ષોભયામાસ ભગવાન્સૃષ્ટયર્થં જગતો વિભુઃઽ; ઇત્યાદિવચનાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તત્પ્રાણ્યસ્યાસમ્મતેઃ ।
આપ્તોક્તત્વેન તત્પ્રામાણ્યસિદ્ધિરિતિ ચેત્તત્રાહ- આપ્તત્વમિતિ ॥
આપ્તત્વમુક્તમાર્ગેણ વક્તુર્નૈવોપપદ્યતે

*7,76*
ન્યાયસુધા:
ઉક્તમાર્ગેણ શ્રુતિરેવ પ્રમા હિ ન ઇત્યુક્તરીત્યા શ્રુતિવિરુદ્ધભાષિત્વાદિત્યર્થઃ ।
વક્તુઃ સાઙ્ખયપ્રણેતુઃ ।
યદ્વા ઇતરેષાં ચાનુપલબ્ધેરિત્યુક્તમાર્ગેણ ।
સાઙ્ખયશાસ્ત્રે ઽપિ હ્યાખ્યાયિકાસુ યોગ્યાનુપલબ્ધિબાધિતા બહવો ઽર્થાઃ પ્રતિપાદ્યન્તે ।
અથવા"અવિપ્રલમ્ભસ્તજ્જ્ઞાનમ્ઽ; ઇત્યાદ્યુક્તમાર્ગેણાપ્તત્વનિશ્ચાયકપ્રમાણાભાવાદિત્યર્થઃ ।
"કપિલો વાસુદેવાખ્યસ્તન્ત્રં સાઙ્ખયં જગાદ હ ।
બ્રહ્માદિભ્યશ્ચ દેવેભ્યો ભૃગ્વાદિભ્યસ્તથૈવ ચ ।
તથૈવાસુરયે સર્વવેદાર્થપરિબૃંહિતમ્ ।
સર્વવેદવિરુદ્ધં ચ કપિલો ઽન્યો જગાદ હ ।
સાઙ્ખયમાસુરયે ઽન્યસ્મૈ કુતર્કપરિબૃંહિતમ્ઽ; ઇતિ પુરાણોક્તમાર્ગેણેતિ વા ।
"ઋષિં પ્રસૂતં કપિલમ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુત્યુદાહરણમપ્યનેનૈવ નિરસ્તમ્ ।
એતેનૈવ"આગમાદ્યોગિપ્રત્યક્ષાવગમેઽ; ઇત્યપાકૃતમ્ ।
*7,77*
ન કેવલમુક્તમાર્ગેણાપ્તત્વાનુપપત્તિઃ ।
કિન્નામાનુપપન્નભાષિત્વાદપીત્યાહ- અપ્રામાણ્યેતિ ॥
અપ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વસ્ય સ્વીકારાદપિ ...
*7,78*
ન્યાયસુધા:
અપિશબ્દેન પ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વમપિ સમુચ્ચિનોતિ ।
જ્ઞાનાનાં પ્રામાણ્યમપ્રામાણ્યં જ્ઞાનકારણમાત્રાધીનોત્પત્તિકમિતિ સ્વીકરોતિ સાઙ્ખયઃ ।
તચ્ચાનુપપન્નમિત્યતો ઽપ્યસૌ નાપ્તઃ ।
કથં પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યયોઃ સ્વતસ્ત્વમનુપપન્નમિત્યત આહ- માયિવદિતિ ॥
... માયિવત્ ।
સ્વોક્તાખિલનિષેધી સ્યાન્ ...
ન્યાયસુધા:
પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યયોર્જ્ઞાનકારણમાત્રજન્યત્વે સાઙ્ખયસ્ય વચનેનોત્પન્નં જ્ઞાનં પ્રમાણમપ્રમાણં ચેત્યુભયાત્મકં વા સ્યાત્ ।
પરસ્પરવિરાધેનોભયવિકલં વા જ્ઞાનમાત્રમુત્પ(દ્યેત)દ્યતે ।
નિઃસ્વભાવસ્ય જ્ઞાનસ્યાનુપપત્ત્યા નોત્પ(દ્યતે)દ્યેત વા ।
આદ્યે સદસદ્વિલક્ષણં વિશ્વં મન્યમાનો માયાવાદી યથા સ્વોક્તનિષેધી સદ્વિલક્ષણમિત્યુક્ત્યા પ્રાપ્તસ્યાસત્ત્વસ્ય, સ્વયમેવ અસદ્વિલક્ષણમિતિ નિષેધાત્ ।
અસદ્વિલક્ષણમિત્યુક્ત્યા ચ પ્રાપ્તસ્ય સત્ત્વસ્ય સ્વયમેવ સદ્વિલક્ષણમિતિ નિષેધાત્ ।
તથા સાઙ્ખયો ઽપિ સ્વોક્તાખિલનિષેધી સ્યાત્ ।
તદ્વાક્યજનિતજ્ઞાનસ્ય યાથાર્થ્યે હિ પ્રકૃતિર્જગત્કારણમિત્યાદિકો ઽર્થો યો લબ્ધઃ, સ એવાર્થસ્તસ્યાયાથાર્થ્યે નિષિદ્ધઃ સ્યાત્ ।
અયાથાથ્યર્સ્ય વિષયવિપર્યાસાનતિરેકાત્ ।
ઉભયસ્વતસ્ત્વે વસ્તુનો વિરુદ્ધાકારદ્વયાલિઙ્ગિતત્વં પ્રસજ્યેતેતિ ભાવઃ ।
માયાશબ્દસ્ય વ્રીહ્યાદિત્વાન્માયીતિ સાધુ ।
*7,80*
નન્વેવમપિ યાથાર્થ્યેન પ્રકૃતિર્જગત્કારણમિત્યાદિકો ઽર્થસ્તાવત્સિદ્ધયતીત્યત આહ- નચેતિ ॥
... ન ચ કિઞ્ચિત્ પ્રસિદ્ધયતિ

ન્યાયસુધા:
નહિ પરસ્પરવિરોધે કિમપિ સિદ્ધયતીતિ ભાવઃ ।
તર્હિ પ્રામાણ્યસ્ય કા ગતિરિતિ ચેત્ ।
અપ્રામાણ્યે ઽપિ દીયતાં દૃષ્ટિઃ ।
દ્વિતીયે દોષમાહ- નચેતિ ॥
જ્ઞાનં હિ યથાવસ્થિતમયથાવસ્થિતં વાર્ઽથં વિષયીકુર્યાત્ ।
તૃતીયપ્રકારાનિરૂપણાત્ ।
તથાચ પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યવિકલં જ્ઞાનમ્ અયઃશલાકાવદવિષયમેવ સ્યાત્ ।
એવંચ ન સાઙ્ખયવચનાત્કિઞ્ચિત્પ્રસિદ્ધયતીતિ ।
તૃતીયે તુ જગદાન્ધ્યમેવ સ્યાદિત્યાહ- નચેતિ ॥
સ્યાદેતત્ યદા જ્ઞાનકારણં ગુણોપેતં તદા તદીયાયામપ્રામાણ્યજનનશક્તૌ ગુણેન પ્રતિબદ્ધાયાં પ્રમાણજ્ઞાનમેવોત્પદ્યતે ।
યદા તુ દોષોપેતં તદા દોષેણ પ્રામાણ્યજનનશક્તૌ પ્રતિબદ્ધાયાં અપ્રમાણજ્ઞાનમેવોત્પદ્યતે ।
નહિ કિમપિ કરણં યુગપદુભયોપેતમુભયવિકલં વા સમ્ભવતિ ।
યેનોક્તદોષઃ સ્યાદિતિ ।
ઉચ્યતે ।
કિમર્થમિત્થં કલ્પ્યતે ।
જ્ઞાનસ્યોભયાકારત્વપ્રસક્તેરિતિ ચેત્ ।
તત્પ્રસક્તિરપિ કુતો નાભ્યુપગન્તવ્યા ।
વિરોધભયાદિતિ ચેત્ ।
કરણે ઽપ્યુભયશક્તિવિરોધાત્કુતો ન બિભેષિ ।
*7,81*
યદપિ વિરુદ્ધકાર્યદ્વયજનકં કરણં તત્સહકારિસાહિત્યાહિતશક્તિકમેવ ।
પ્રકૃતે ચ તથાભ્યુપગમે દ્વયોરપિ પરતસ્ત્વાપત્તિઃ ।
કિઞ્ચ વચને કૌ ગુણદોષૌ ।
આપ્તાનાપ્તત્વપ્રણીતત્વે ઇતિ ચેત્ ।
તર્હ્યુભયાભાવાદ્વેદવાક્યેનોભયાત્મકમનુભયાત્મકં વા જ્ઞાનમુત્પદ્યેત ।
નોત્પદ્યેત વા ।
અનાપ્તપ્રણીતત્વં ગુણ ઇતિ ચેત્ ।
તર્હ્યાપ્તાપ્રણીતત્વં દોષો ઽપિ કિન્ન સ્યાદિતિ સ એવ પ્રસઙ્ગઃ ।
*7,82*
એતેન સાઙ્ખયાચાર્યવચનં સ્વત એવ પ્રમાણં કિમાપ્તિનિશ્ચયેનેત્યપિ નિરસ્તમ્ ।
અપ્રામાણ્યસ્યાપિ સ્વતસ્ત્વેનોક્તસકલદોષાપત્તેઃ ।
અથ મહાજનપરિગ્રહાત્તત્પ્રામાણ્યનિશ્ચય ઇતિ ચેન્ન ।
પૂજ્યાર્થત્વે ઽસિદ્ધેઃ ।
બહ્વર્થત્વે સવ્યભિચારત્વાત્સન્દિગ્ધાસિદ્ધેશ્ચેતિ ।
*7,83*
મા ભૂત્પ્રકૃતિકારણત્વે પ્રપઞ્ચસ્ય પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ।
મા ચ ભૂદાગમઃ ।
અનુમાનં તુ ભવિષ્યતિ ।
યથોક્તમ્ ।
"ભેદાનાં પરિમાણાત્સમન્વયાચ્છક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
કારણકાર્યાવિભાગાદવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપસ્યઽ; ઇતિ ।
*7,83f.*
અયમર્થઃ ।
કારણકાર્યવિભાગાદવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્ય મૂલકારણમસ્ત્યવ્યક્તમ્ ।
યથા કૂર્મશરીરે સન્ત્યેવાઙ્ગાનિ તતો વિભજ્યન્તે ।
તસ્મિન્નેવાવ્યક્તીભવન્તિ ।
એવં કારણાન્મૃત્પિણ્ડાદ્ધેમપિણ્ડાદ્વા કાર્યાણિ ઘટમુકુટાદીનિ વિભજ્યન્તે ।
સન્ત્યેવ ચ પૃથિવ્યાદીનિ કારણાત્તન્માત્રાત્ ।
સન્ત્યેવ ચ તન્માત્રાણ્યહઙ્કારાત્ ।
સન્નેવ ચાહઙ્કારો મહતઃ ।
સદેવ ચ મહત્પરમાવ્યક્તાદિતિ ।
સો ઽયં કારણાત્પરમાવ્યક્તાત્પારમ્પર્યેણ વિશ્વસ્ય કાર્યસ્ય વિભાગઃ પ્રતિસર્ગે ।
મૃત્પિણ્ડં હેમપિણ્ડં વા ઘટમુકુટાદયો વિશન્તો ઽવ્યક્તીભવન્તીતિ તત્કારણરૂપમેવાનભિવ્યક્તઘટમુકુટાદિકાર્યમપેક્ષ્યાવ્યક્તં ભવતિ ।
એવં પૃથિવ્યાદયસ્તન્માત્રાણિ વિશન્તઃ સ્વાપેક્ષયા તન્માત્રમવ્યક્તયન્તિ ।
એવં તન્માત્રાણ્યહઙ્કારં વિશન્ત્યહઙ્કારમવ્યક્તયન્તિ ।
એવમહઙ્કારો મહાન્તમાવિશન્મહાન્તમવ્યક્તયતિ ।
મહાન્પ્રકૃતિં સ્વકારણં વિશતિ ।
પ્રકૃતેસ્તુ ન ક્વચિન્નિવેશ ઇતિ સા સર્વકાર્યાણામવ્યક્તમેવ ।
સો ઽયમવિભાગઃ પ્રકૃતૌ વૈશ્વરૂપ્યસ્ય નાનારૂપસ્ય કાર્યસ્ય ।
તસ્માત્કારણે કાર્યસ્ય સત એવ વિભાગાવિભાગાભ્યામવ્યક્તં કારણમસ્તીતિ ।
*7,84*
ઇતશ્ચ, શક્તિતઃ પ્રવૃત્તેઃ ।
કારણશક્તિતો હિ કાર્યં પ્રવર્તતે ।
અશક્તાત્કારણાત્કાર્યસ્યાનુત્પત્તેઃ ।
શક્તિશ્ચ કારણગતા ન કાર્યસ્યાવ્યક્તત્વાદન્યા ।
અસ્તુ તર્હિ મહત એવ પરમાવ્યક્તત્વમિત્યત ઉક્તં ભેદાનાં પરિમાણાદિતિ ।
મહદાદીનામવ્યાપકત્વાદવ્યક્તકારણકત્વં ઘટાદિવદિત્યર્થઃ ।
ઇતશ્ચ, સમન્વયાત્ ।
સુખદુઃખભોગસમન્વિતાનિ હિ કાર્યાણિ ।
યાનિ ચ યદૂપમનુગતાનિ તાનિ તત્સ્વભાવાવ્યક્તકાનિ ।
યથા મૃદ્ધેમરૂપમનુગતા ઘટમુકુટાદયો મૃદ્ધેમપિણ્ડાવ્યક્તકાઃ ।
તસ્માદસ્તિ સુખદુઃખમહોહાત્મકાનાં સત્ત્વરજસ્તમસાં સામ્યાવસ્થાવ્યક્તં ભેદાનામિતિ ।
*7,89*
યદ્યપ્યેતાન્યનુમાનાન્યવ્યક્તસ્વરૂપં સાધયન્તિ ।
તથાપિ મહદાદિકારણતયૈવ તદેતૈઃ સિદ્ધયતીતિ ।
અત્ર વક્તવ્યમ્ ।
કિમેતૈરનુમાનૈર્જગદુપાદાનતામાત્રેણાવ્યક્તં સિદ્ધયતિ, ઉત સ્વાતન્ત્ર્યેણા(પીતિ)પિ ।
આદ્યે સિદ્ધસાધનમ્ ।
અસ્માભિરપિ વિશ્વોપાદાનસ્ય પ્રધાનસ્યાભ્યુપગતત્વાત્ ।
"શરીરરૂપકઃઽ; ઇતિ હ્યુક્તમ્ ।
દ્વિતીયં નિરાકર્તું સૂત્રમ્ ।
રચનાનુપપત્તેશ્ચ નાનુમાનમિતિ ।
તદ્વયાચષ્ટે- ઇદમિતિ ॥
ઇદં નાચેતનવશં વસ્તુત્વાત્ પ્રતિપન્નવત્ ।
ઇત્યેવ પ્રતિષિદ્ધસ્ય કેન મૂલાનુમા ભવેત્

ન્યાયસુધા:
મહાદાદિકાર્યમિત્યર્થઃ ।
અચેતનવશં સ્વતન્ત્રાચેતનાધીનોત્પત્તિકમ્ ।
પ્રતિપન્નવત્ ।
પ્રધાનવત્ ।
આસ્તાં તાવદ્દૂષણાન્તરમ્ ઇતિ પ્રત્યનુમાનેનૈવ પ્રતિષિદ્ધસ્ય પ્રધાનસ્વાતન્ત્ર્યસ્ય મૂલાનુમા સાધિકાનુમા કેન સામર્થ્યેન ભવેત્ પ્રમાણમિતિ શેષઃ ।
મૂલાનુમેતિ વાઽવર્તનીયમ્ ।
કિમ્ આક્ષેપે ।
અકાર્યત્વમત્રોપાધિરિતિ ચેન્ન ।
પટાદૌ સાધ્યાવ્યાપ્તેઃ ।
પટાદેઃ કુવિન્દાદ્યધિષ્ઠિતતન્ત્વાદિકાયર્ત્વસ્યાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામુપલમ્ભાત્ ।
*7,91*
એવં પ્રધાનસ્ય રચનાયાઃ સ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તેરનુમાનવિરોધેનાનુપપત્તેર્નાનુમાનં તત્ર પ્રમાણમિતિ સૂત્રાક્ષરયોજનાં મનસિ નિધાય સૂત્રતાત્પર્યમુક્તમ્ ।
ઇદાનીં તામેવ વિવૃણ્વન્પ્રતિપક્ષાન્તરમાહ- સ્વતન્ત્રેતિ ॥
સ્વતન્ત્રવૃત્તી રચના સા ચૈવાચેતને કુતઃ
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો ઽનુમાનાન્તરસમુચ્ચયે ।
કુત એવેત્યન્વયઃ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
પ્રધાનં સ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તિરહિતમ્ અચેતનત્વાત્ ।
તન્ત્વાદિવદિતિ ।
*7,92*
નન્વચેતનત્વે ઽપિ પ્રધાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રવૃત્તિરસ્તુ કો વિરોધઃ ।
તથાચ વિપક્ષે બાધકાભાવાદપ્રયોજકો ઽયં હેતુરિત્યત આહ- અચેતનત્વમિતિ ॥
અચેતનત્વં સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ ચાત્મપ્રમાહતમ્

ન્યાયસુધા:
તાવદેવ હ્યનેનાશઙ્કનીયં યસ્મિન્નાશઙ્કયમાને સ્વવચનસ્વક્રિયાસ્વન્યાયપ્રમાણાન્તરવિરોધો ન પ્રાદુષ્યાત્ ।
નહિ કશ્ચિદેવં શઙ્કતે ।
મૂકો ઽપિ વક્તા કિન્ન સ્યાત્ ।
શબ્દો ઽપ્રતિપાદકઃ કિન્ન ભવેત્ ।
અનુમાનત્વાત્ અનુમાનમાત્રમપ્રમાણં કુતો ન સ્યાત્ ।
અગ્નિરનુષ્ણઃ કુતો ન ભવેદિતિ ।
ન હ્યેષા શઙ્કાપિશાચી કદાચિચ્છાન્તિમુપાગચ્છતિ ।
તસ્માદેવામાશઙ્કમાનો ન લૌકિકો નાપિ પરીક્ષક ઇત્યુન્મત્તવદુપેક્ષણીયઃ ।
પ્રકૃતે ચાચેતનત્વં સ્વાતન્ત્ર્યં ચાત્મપ્રમાહતમ્ ।
સ્વવ્યાહતં પ્રમાણવિરુદ્ધં ચ ।
તસ્માદચેતનત્વે ઽપિ સ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તિરસ્તુ પ્રધાનસ્યેતિ શઙ્કૈવ નોત્પત્તુમર્હતીતિ કિમત્ર બાધકોપન્યાસેનેતિ ।
*7,93*
નન્વચેતનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યશઙ્કાયાં કથં સ્વવ્યાહતિઃ ।
નહિ સ્વાતન્ત્ર્યં નામ ચૈતન્યમ્ ।
નાપ્યચેતનત્વં નામાસ્વાતન્ત્ર્યમ્ ।
કથંચ પ્રમાણવિરોધઃ, ઇત્યત સ્વવ્યાઘાતં તાવદુપપાદયિતું સ્વાતન્ત્ર્યં વ્યાખ્યાતિ- સ્વેચ્છેતિ ॥
સ્વેચ્છાનુસારિતામેવ સ્વાતન્ત્ર્યં હિ વિદો વિદુઃ
ન્યાયસુધા:
પ્રવૃત્તાવિતિ શેષઃ ।
વિદો વિદુરિત્યનેન સકલવિદ્વત્સમ્મતમેતદિત્યાહ ।
અત એવ હિ સ્વાતન્ત્ર્યાભાવાદ્વૃક્ષસ્તિષ્ઠતીત્યાદિકર્તૃત્વવ્યવહારો ગૌણ ઇતિ સર્વે પ્રતિપન્નાઃ ।
*7,97*
તથાપિ કથં સ્વવ્યાહતિઃ ।
નહ્યચેતનત્વં નામેચ્છાવિરહઃ ।
કિન્નામ ચૈતન્યવિરહ ઇત્યત આહ- કુત ઇતિ ॥
કુત ઇચ્છાચેતનસ્ય ...
ન્યાયસુધા:
અચેતનસ્યેચ્છા કુતઃ કારણાજ્જાયતે ।
ન કુતશ્ચિત્ ।
જ્ઞાનમેવ હીચ્છાયા જનકમિત્યર્થઃ ।
તથાપિ કિમિત્યત આહ- સેચ્છં ચેદિતિ ॥
*7,98*
... સેચ્છં ચેત્ કિમચેતનમ્

ન્યાયસુધા:
સેચ્છં ચેદઙ્ગીકૃતં તદા તદચેતનં કિં ચેતનમેવેત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અચેતનમપિ પ્રધાનં સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રવૃત્તિમદસ્ત્વિતિ વદતાચેતનમિચ્છાવદસ્ત્વિત્યુક્તં સ્યાત્ ।
સ્વેચ્છાનુસારિત્વસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યશબ્દાર્થતયા સર્વસમ્મતત્વાત્ ।
અચેતનસ્યેચ્છાવત્ત્વમઙ્ગીકુર્વાણેન ચેતનત્વમપ્યઙ્ગીકર્તવ્યં સ્યાત્ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામિચ્છાયાઃ સ્વસમાનાશ્રયચૈતન્યકાર્યત્વાવધારણાત્ ।
કાર્યાઙ્ગીકારે કારણાનઙ્ગીકારસ્યાનુચિતત્વાત્ ।
અચેતનં ચેતનમિતિ ચ સ્ફુટા વ્યાહતિરિતિ ।
એતેનૈતદપિ નિરસ્તમ્ ।
અચેતનત્વં સ્વાતન્ત્ર્યં ચ યદિ પરસ્પરવ્યાહતં તર્હ્યચેતનત્વેન સ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તિરાહિત્યસાધને સાધ્યાવિશિષ્ટતાદોષઃ સ્યાદિતિ ।
નહ્યસ્માભિરચેતનત્વસ્વાતન્ત્ર્યયોઃ વન્ધ્યા અપત્યવતીતિવત્સાક્ષાદ્વિરોધો ઽભિહિતઃ ।
કિન્તુ સ્વાતન્ત્ર્યબલેન ચૈતન્યં પરેણાઙ્ગી(કાર્ય)કારયિત્વા અનેનૈવ સ્વાતન્ત્ર્યાઙ્ગીકારે ઽચેતનત્વાનુપપત્તિરિતિ બાધકં ચોક્તં ભવતિ ।
*7,103*
એવમચેતનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યાઙ્ગીકારે સ્વવ્યાહતિમુપપાદ્ય પ્રમાણવિરોધમપ્યુપપાદયતિ- ઇચ્છામીતિ ॥
ઇચ્છામ્યહમિતિ હ્યેવ નિજાનુભવરોધતઃ ।
અચેતનેચ્છાપગતા ...
ન્યાયસુધા:
હિશબ્દેનાસ્યાનુમાનસ્ય વિશ્વજનપ્રસિદ્ધત્વં સૂચયતિ ।
એવશબ્દસ્યાપગતૈવૈત્યન્વયઃ ।
નિજાનુભવઃ સાક્ષ્યનુભવઃ ।
અહમિચ્છામીતિ તાવદિચ્છા આત્મસમ્બન્ધિની સાક્ષિણાનુભૂયતે ।
નચ સા દ્વિકર્તૃકા સમ્ભવતિ ।
ક્વાપ્યેકસ્ય વ્યાપારસ્ય દ્વિકર્તૃકત્વાનુપલમ્ભાત્ ।
તતશ્ચાચેતનસ્યેચ્છાઙ્ગીકૃતા(વૈતદ)ચે(ત્ત)દનુભવવિરોધાદચેતનસ્યેચ્છાપગતા નાસ્તીતિ યાવત્ ।
ઇચ્છાભાવે ચ સ્વેચ્છાનુસારિત્વલક્ષણં સ્વાતન્ત્ર્યં દૂરોત્સારિતમિતિ ભાવઃ ।
*7,104*
નનુ નવમસ્ત્યનુભવઃ કિન્ત્વહમિચ્છા(મીચ્છા)મીતિ વ્યવહારમાત્રમ્ ।
તસ્યાપિ નિમિત્તં ભેદાગ્રહઃ ।
આત્મા હિ નિત્યો નિર્વિકારશ્ચૈતન્યમાત્રવપુર્ન તસ્યેચ્છાદિકર્તૃત્વમાગન્તુકં સમ્ભવતિ ।
કિન્ત્વન્તઃકરણસ્યૈવ પ્રસવધર્મત્વાત્ ।
તયોશ્ચાત્માન્તઃકરણયોર્ભેદાગ્રહાદિતરેતરધર્મવ્યવહારઃ પ્રવર્તતે ।
ભેદાગ્રહે ચ નિમિત્તં સન્નિધાનમ્ ।
યથોક્તમ્ ।
"તસ્માત્તત્સંયોગાદચેતનં ચેતનાવદિવ લિઙ્ગમ્ ।
ગુણકર્તૃત્વે ચ તથા કર્તેવ ભવત્યુદાસીનઃઽ; ઇતિ ।
અતો ઽનુભવબલાચ્ચેતનસ્યૈવેચ્છાવત્ત્વં નાચેતનસ્યેત્યયુક્તમિત્યત આહ- યદીતિ ॥
... યદિ ભેદાગ્રહો ઽત્ર ચ

કથં ન સ ઘટસ્ય સ્યાન્ ...
ન્યાયસુધા:
યદિ એવમનુભવ એવ નાસ્તિ કિન્તુ વ્યવહારમાત્રમ્, અત્ર ચ વ્યવહારે ભેદાગ્રહ એવ નિમિત્તમુચ્યતે, તદા સ ભેદાગ્રહો ઘટસ્ય કિં (કથં) ન સ્યાત્ ।
વ્યવહારહેતુરિતિ શેષઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
સ્વપ્રકાશાનુભવાપલાપદોષસ્તાવત્ ।
વ્યવહારે ચ નિમિત્તં નાસ્તિ ।
નચ ભેદાગ્રહઃ ।
વિશિષ્ટવ્યવહારસ્ય તાદૃશજ્ઞાનકાર્યતાનિયમાત્ ।
અન્યથા ઘટપટાવપીતરેતરભેદં ન ગૃહ્ણીત ઇતીતરેતરધર્મસંસર્ગવ્યવહારઃ સ્યાદિતિ ।
*7,107*
નનુ ગૃહ્યમાણયોર્ભેદગ્રહો વ્યવહારહેતુર્ન તુ ભેદાગ્રહમાત્રમ્ ।
નચ ઘટપટૌ સ્વરૂપં ગૃહ્ણીતસ્તત્કથમતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
કિમયં વિશિષ્ટો ભેદાગ્રહો ઽન્તઃકરણસ્ય, ઉતાત્મનઃ ।
નાદ્યઃ ।
તસ્યાચેતનત્વેન સ્વરૂપગ્રહાનુપપત્તેઃ ।
ઉપપત્તૌ વા સ કથં વિશિષ્ટો ભેદાગ્રહો ઘટસ્ય ન સ્યાત્ ।
તથાચ વ્યવહારો ઽપિ સ્યાત્ ।
નન્વન્તઃકરણે ઽસ્તિ ચૈતન્યારોપો ન ઘટે, અતો નાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
કિં તસ્ય નિમિત્તમ્ ।
સન્નિધાનમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ સર્વગતાત્મસન્નિધાનં ઘટે ઽપ્યસ્તીતિ કથં સ ન ઘટસ્ય સ્યાત્ ।
નનુ ન સંયોગમાત્રં નિમિત્તમ્ ।
કિન્તૂપકાર્યોપકારકભાવે સતિ ।
સ ચાસ્ત્યાત્માન્તઃકરણયોઃ ।
પુરુષસ્ય દર્શનાર્થમિત્યુક્તત્વાત્ ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ ઘટો ઽપિ પુરુષસ્યોપકારક ઇતિ કથં સ ન ઘટસ્ય સ્યાત્ ।
દ્વિતીયે વ્યવહારો ઽપિ કિમાત્મન ઉતાન્તઃકરણસ્ય ।
નાદ્યઃ ।
તસ્ય નિર્વિકારસ્ય વ્યવહારક્રિયાનુપપત્તેઃ ।
ઉપપત્તૌ વા કિમિચ્છયાપરાદ્ધમ્ ।
દ્વિતીયે ઽન્યગતેન ભેદાગ્રહેણાન્ય(ત્ર)સ્ય વ્યવહારશ્ચેત્કથં સ ન ઘટસ્ય સ્યાત્ ।
*7,109*
કિઞ્ચ યદિ ભેદાગ્રહાદન્તઃકરણધર્મ એવેચ્છાઽત્મનિ વ્યવહ્રિયત ઇત્યઙ્ગીક્રિયતે તદા ઘટસ્યાપ્યાત્મના ભેદાગ્રહાત્પૃથુબુધ્નોદરાકારો ઽહમિતિ વ્યવહારઃ કથં ન સ્યાદિતિ ગૂઢાભિસન્ધેરુત્તરમ્ ।
યદ્વાત્ર ચાત્માન્તઃકરણયોશ્ચ સ્ફુટં પ્રતિભાસમાનભેદયોરપીતિ હૃદયમ્ ।
યદિ ભેદાગ્રહઃ સ્યાત્તદા કથં સ ભેદાગ્રહો ઘટસ્યાત્મનશ્ચ ન સ્યાદિતિ યોજના ।
અથવૈવં વદન્પ્રષ્ટવ્યઃ ।
ભેદાગ્રહઃ કિં ભેદગ્રહસ્ય વિરોધી ન વેતિ ।
નેતિ પક્ષે કથં સ ઘટસ્યાત્મના પટાદિના વા ન સ્યાદિત્યુત્તરમ્ ।
*7,110*
નનુ ભેદગ્રહો ભેદાગ્રહવિરોધી ।
સ ચાસ્તિ ઘટ ઇતિ કુતસ્તત્ર ભેદાગ્રહસ્તત્પ્રયુક્તો વ્યવહારો વેતિ ગૂઢાભિસન્ધિમજાનતો દ્વિતીયપક્ષમાશઙ્કયાહ- મન ઇતિ ॥
... મનો મ ઇતિ ભેદતઃ ।
મનસો ઽપિ ગૃહીતત્વાદ્ ...
*7,110f.*
ન્યાયસુધા:
ભેદત ઇતિ તૃતીયાર્થો તસિઃ ।
યદિ ભેદગ્રહો ભેદાગ્રહવિરોધીતિ ભેદેન ગૃહ્યમાણે ઘટે ન ભેદાગ્રહ ઇત્યુચ્યતે, તદા મે મન ઇતિ મનસો ઽપિ ભેદેન ગૃહીતત્વાન્નાત્મના ભેદાગ્રહઃ સ્યાત્ ।
તથાચ ભેદાગ્રહનિમિત્તો ઽહમિચ્છામીતિ વ્યવહાર ઇત્યસત્ ।
કિન્ત્વનુભવનિમિત્ત એવ ।
અત એવ નાન્તઃકરણધર્મસ્યાત્મન્યારોપ ઇત્યપિ યુક્તમ્ ।
ભેદગ્રહસદ્ભાવેન આરોપહેતોર્ભેદાગ્રહસ્યાયોગાત્ ।
નહ્યવિદિતભેદં સમ્બન્ધિતયા ગૃહ્યતે ।
આત્મન્યપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
કેન પુનઃ પ્રમાણેન મનો ગૃહ્યતે ।
સાક્ષિણેતિ વદામઃ ।
તથાહિ ।
નતાવચ્ચક્ષુરાદિના તદવગમઃ ।
અરૂપિદ્રવ્યત્વાત્ ।
ચક્ષુરાદ્યવ્યાપારે ઽપ્યુપલબ્ધેઃ ।
નચાનુમાનેન ।
લિઙ્ગાભાવાત્ ।
નન્વસ્તિ યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્મનસો લિઙ્ગમ્ ।
તથાહિ ।
બાહ્યેન્દ્રિયેષુ સ્વૈઃ સ્વૈર્વિષયૈર્યુગપત્સન્નિકૃષ્ટેષ્વાત્મનાધિષ્ઠિતેષ્વપિ ન યુગપજ્જ્ઞાનાનિ જાયન્તે ।
તેન જ્ઞાયતે ઽસ્ત્યેતેભ્યો ઽન્યત્સહકારિ ।
યત્સંયોગક્રમવશાજ્જ્ઞાનક્રમઃ પ્રક્રમત ઇતિ ॥
*7,115f.*
અત્ર કશ્ચિદાહ ।
આત્મન એવૈવંવિધસામર્થ્યકલ્પનોપપત્તાવન્યથાસિદ્ધમનુમાનમ્ ।
મનસઃ પ્રતીન્દ્રિયસંયોગવ્યવહારે ક્રમવતિ કારણાન્તરશૂન્યે ઽનૈકાન્તિકં ચ ।
ફલસ્ય ચ વૃક્ષશત્પતતઃ ક્રમવર્તિન્યાકાશસંયોગે કુઠારાદિવ્યાપારે ચ ।
ઇન્દ્રિયાણાં પ્રતિવિષયસંયોગવ્યાપારે ચેતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
દૃષ્ટાનુસારિણી હિ કલ્પના ।
કર્તા હ્યનેકકરણાધિષ્ઠાનેન યુગપન્નાનાકાર્યાણિ કુર્વાણો દૃષ્ટઃ ।
તથાહિ ।
યુગપન્માણવકો ગચ્છતિ પઠતિ પન્થાનમીક્ષતે વહતિ ચ કમણ્ડલુમ્ ।
તસ્માન્નૈવ કર્તૃધર્મો યુક્તઃ કલ્પયિતુમ્ ।
કિન્તુ દૃષ્ટત્વાદ્ દ્રવ્યાન્તરમેવાવ્યાપકમ્ ।
અનૈકાન્ત્યં તુ નાસ્ત્યેવ ।
તત્રાપિ ક્રિયાક્રમાદેર્નિમિત્તસ્ય વિદ્યમાનત્વાદિતિ ।
*7,118f.*
અત્રોચ્યતે ।
અસ્તિ તાવદવિવેકિનામપિ મનઃપ્રતીતિઃ ।
મમ મનો ઽન્યત્ર ગતમિત્યાદિવ્યવહારાત્ ।
નચ તે યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિં જાનન્તિ ।
પ્રત્યુત યુગપદેવ જ્ઞાનોત્પત્તિં મન્યન્તે ।
અન્યથા વ્યાસઙ્ગે ક્રમદર્શનેનાન્યત્રાપિ ક્રમાનુમાનં પરસ્ય વ્યર્થં સ્યાત્ ।
તસ્માલ્લિઙ્ગદર્શનાત્પ્રાગેવ ભવદિદં મનોજ્ઞાનં ન તન્નિમિત્તકમિતિ ।
અસ્તુ તર્હિ બુદ્ધયાદીનામસમવાયિકારણસ્ય સંયોગસ્યાશ્રયતયા મનઃસિદ્ધિઃ ।
મૈવમ્ ।
પ્રત્યક્ષજ્ઞાને તાવદિન્દ્રિયાત્મસંયોગસ્યૈવાસમવાયિકારણત્વસ્યોપપત્તેઃ ।
અનુમિત્યાદૌ લિઙ્ગજ્ઞાનાદેઃ ।
સ્મૃતૌ ભાવનાયાઃ, સુખાદાવિષ્યાર્થોપલબ્ધાદેરિતિ ।
નિત્યવિશેષગુણાનાં સંયોગાસમવાયિકારણત્વનિયમાન્નૈવમિતિ ચેન્ન ।
વિભાગ(જ)શબ્દજશબ્દે વ્યભિચારાત્ ।
અશ્રાવણત્ત્વેન હેતુવિશેષણાન્નેતિ ચેત્ ।
યથા તર્હિ વિભાગાદિશબ્દે કારણાન્તરદર્શનાત્તન્નિરાસાર્થં વ્યાપ્તિગ્રહણવેલાયાં પ્રયત્યતે તથા સુખાદિનિરાસાય પ્રયતનીયમ્ ।
અસમવાયિકારણાન્તરદર્શનસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
નિમિત્તં તદિતિ ચેન્ન ।
અસમવાયિકારણલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિપ્રાપ્તેરિતિ ।
નચ સુખાદ્યુપલબ્ધિકરણત્વેન મનસ્સિદ્ધિઃ ।
સાક્ષિસિદ્ધતયાન્યથાસિદ્ધેઃ ।
*7,123*
એવમનુમાનાન્તરમપિ નિરસનીયમ્ ।
નચાગમો મનસિ પ્રમાણમ્ ।
જાતિબધિરાણામપિ તત્પ્રત્યયાત્ ।
તસ્માત્સિદ્ધં સાક્ષિગ્રાહ્યત્વં મનસઃ ।
તસ્ય ચ તેનૈવાત્મનો ભિન્નતયા ગ્રહણાદ્ભેદાગ્રહાસમ્ભવેનેચ્છામ્યહમીતિ ન ભેદાગ્રહનિબન્ધનો વ્યવહાર ઇતિ ।
*7,125*
નનુ ચ "કામઃસઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા શ્રદ્ધાશ્રદ્ધા ધૃતિરધૃતિર્ભીર્હીરિત્યેતત્સર્વં મન એવઽ; ઇતિ શ્રુતૌ કામસ્યાન્તઃકરણરૂપત્વં તાવત્પ્રતીયતે ।
નચ શ્રૌતેનાર્થેનાન્યથા ભવિતું યુક્તમ્ ।
અતો બલવદ્બાધકોપનિપાતાદિચ્છામ્યહમિતિ ભેદાગ્રહનિમિત્તં વ્યવહારમાત્રમેતઙ્ગીકરણીયમ્ ।
ન ત્વાત્મન ઇચ્છાસમ્બન્ધાનુભવઃ ।
નચ મે મન ઇતિ ભેદગ્રહાત્તદગ્રહાસમ્ભવઃ ।
મે ચૈતન્યમિતિવદ્વયવહારમાત્રત્વાત્ ।
નચોક્તાનુપપત્તિઃ ।
સત્ત્વરજસ્તમસામાદિકાર્યં હિ બુદ્ધિરિત્યુચ્યતે ।
સા ચાંશત્રયવતી ।
પુરુષોપરાગો વિષયોપરાગો વ્યાપારાવેશશ્ચેત્યંશાઃ ।
ભવતિ હ્યહમિદં કરોમીતિ ।
તત્રાહમિતિ ચેતનોપરાગો દર્પણસ્યૈવ મુખોપરાગો ભેદાગ્રહાદતાત્ત્વિકઃ ।
ઇદમિતિ વિષયોપરાગ ઇન્દ્રિયપ્રનાડિકયા પરિણતિભેદો દર્પરસ્યેવ મલસમ્બન્ધઃ પારમાર્થિકઃ, તથોભયાયત્તો વ્યાપારાવેશઃ ।
એષૈવ દિગહમિચ્છામીત્યત્રાપીત્યત આહ- ઉભયેતિ ॥
... ઉભયાત્મકતા યતઃ

કામસ્ય તુ મનઃ કામઃ ...
ન્યાયસુધા:
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
તત ઇત્યુપસ્કર્તવ્યમ્ ।
યતઃ કારણાત્કામસ્યોભયાત્મકતાસ્તિ ।
આત્મધર્મતા મનોધર્મતા ચ ।
તત એવ મનઃ કામ ઇતિ શ્રુતિરુપપદ્યતે ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
ભવેદિદં ભેદાગ્રહકલ્પનમ્ ।
યદ્યાત્મનઃ કામવત્ત્વં પારમાર્થિકં ન સ્યાત્ ।
નચૈતદસ્તિ ।
બાધકાભાવાત્ ।
દ્વિવિધો હિ કામો ઽસ્તિ ।
એક આત્મધર્મો ઽપરો ઽન્તઃકરણધર્મઃ ।
તત્રાન્તઃકરણધર્મં કામમભિપ્રેત્ય શ્રુતિઃ પ્રવૃત્તા, નાત્મનઃ કામવત્ત્વં બાધતે ।
નહિ દેવદત્તો ગોમાનિતિ વાક્યં યજ્ઞદત્તસ્ય ગોસમ્બન્ધં બાધિતું શક્નોતીતિ ।
*7,133*
સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદિ કામદ્વૈવિધ્યં પ્રમિતં સ્યાત્, એતદેવ કુત ઇતિ ચેત્ ।
શ્રુત્યનુભવબલાત્તાવત્ ।
પ્રકારસહસ્રાનુસરણે ઽપ્યઘટનાયાં ખલ્વનુભવાપલાપસાહસમભ્યુપેયમ્ ।
પ્રમાણાન્તરં ચાહ- પ્રિયેતિ ॥
... પ્રિયાપ્રિયવિભેદતઃ ।
દ્વૈવિધ્યં દૃશ્યતે ચાસ્ય ...
*7,133f.*
ન્યાયસુધા:
પ્રિયમિત્યાત્યન્તિકેષ્યમુચ્યતે ઽપ્રિયમિતિ ચ તાત્કાલિકેષ્યમ્ ।
વિષયેણ વિષયિણ ઉપલક્ષણમ્ ।
અસ્ય કામસ્ય ।
અયમર્થઃ ।
અસ્તિ તાવદાસ્તિકકામુકસ્ય પુરુષસ્ય સ્રક્ચન્દવનિતાદૌ ઇદં મે સ્યાદિત્યેકતઃ કામઃ ।
અન્યતસ્ત્યજેયમિતિ ।
નચૈક એવાયમ્ ।
વિરુદ્ધરૂપત્વાત્ ।
નચ દ્વાવપિ મનોધર્મૌ, યૌગપદ્યાત્ ।
યુગપત્સજાતીયધર્મજનનાયોગાત્ ।
નચ યૌગપદ્યં નાસ્તિ ।
અનુભવસિદ્ધત્વાત્ ।
બાધકાભાવાચ્ચ ।
તત્ર યો ઽપ્રિયવિષયઃ સઃ અન્તઃકરણધર્મઃ યસ્તુ પ્રિયવિષયઃ સ આત્મધર્મ ઇતિ ।
*7,134*
યદ્વા પ્રિયાપ્રિયશબ્દાભ્યાં મુક્તિસંસારાવુચ્યેતે ।
તત્સમ્બન્ધિવિભેદેન કામદ્વૈવિધ્યં દૃશ્યત ઇતિ ।
અસ્તિ તાવત્સંસારે પ્રચુરો ઽયમન્તઃકરણવૃત્તિરૂપઃ કામઃ ।
અસ્તિ ચાસૌ મુક્તૌ ।
"સ યદિ પિતૃલોકકામો ભવતિઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
નચૈક એવાયમ્ ।
મુક્તાવન્તઃકરણવિલયાત્ ।
તથાચાસાવાત્મધર્મો ઽભ્યુપેયઃ ।
નચાગન્તુકધર્મસમ્બન્ધો મુક્તાવિતિ પ્રાગપિ કામદ્વૈવિધ્યં સિદ્ધયતીતિ ।
*7,136*
શ્રુતિબાધપરિહારસ્ય પ્રયોજનમાહ- તસ્માદિતિ ॥
*7,137*
... તસ્માદ્ ભેદાગ્રહઃ કુતઃ

ન્યાયસુધા:
શ્રુતિવિરોધસ્ય પરિહૃતત્વાદ્ભેદાગ્રહઃ કુતઃ પ્રમાણાત્કલ્પનીયઃ ।
કુતશ્ચાનુભવાપલાપેન વ્યવહારસ્ય તન્નિમિત્તત્વમ્ ।
ન કુતો ઽપીત્યર્થઃ ।
અનેનાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ જગત્કારણત્વં સાધયતામનુમાનમપિ સ્વવચનવિરોધઃ પ્રમાણવિરોધશ્ચોક્તૌ ભવતઃ ।
દૃષ્ટાન્તશ્ચ સાધ્યવિકલઃ ।
અચેતનસ્વાતન્ત્ર્યસ્ય ક્વાપ્યસમ્મતેરિતિ ।
*7,138*
સૂત્રાર્થમુપસંહરન્નાનુમાનમિત્યેતત્પ્રકારાન્તરેણ વ્યાચષ્ટે- રચનેતિ ॥
રચનાનુપપત્તેસ્તન્ન સર્વજ્ઞાનુમાગતમ્ ।
અચેતનં જગત્કર્તૃ ... ॥ મનુવ્_2,2.23અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તત્તસ્માત્ ।
સર્વજ્ઞાનુમાગતમનુમાનં પ્રકૃત્યાદિકં, કસ્યચિત્પ્રત્યક્ષં, પ્રમેયત્વાદિતિ સર્વમસાધકાનુમયાવગતમ્ ।
એતદનુમાનસિદ્ધસર્વજ્ઞવાક્યાવગતમિતિ યાવત્ ।
યદ્વાનુમાનસિદ્ધપ્રામાણ્યકત્વેનાનુમાનપ્રધાનત્વેન ચ સર્વજ્ઞાભિમતસ્ય વાક્યમેવ સર્વજ્ઞાનુમોચ્યતે ।
વ્યાખ્યાનાન્તરસ્ય ચેદં પ્રયોજનમ્ ।
યત્પ્રાગુક્તં ન યોગિપ્રત્યક્ષેણ સાઙ્ખયાચાર્યવચનેન વાયમર્થઃ સિદ્ધયતીતિ તદપિ સૂત્રસૂચિતમેવેતિ જ્ઞાપનમ્ ।
યદા તુ સર્વજ્ઞાભિમતોત્પ્રેક્ષિતયા ભેદાનાં પરિમાણાદિત્યાદિકયાનુમયાવગતમાનુમાનમિતિ યોજના ।
તદા વૈચિ(ત્ર્ય)ત્રીપ્રદર્શનં વ્યાખ્યાનાન્તરપ્રયોજનમ્ ।
જગત્કર્તૃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ જગત્કારણમ્ ।
*7,142f.*
સ્યાદેતત્ ।
પરિમાણાદિહેતુભિસ્તાવન્મહદાદિકાર્યાણાં કિમપિ મૂલકારણમસ્તીત્યવગમ્યતે ।
તસ્યાપિ કારણાન્તરકલ્પને પ્રમાણાભાવાદનવસ્થાનાચ્ચ ।
તસ્ય ચ સ્વાતન્ત્ર્યં કારકાન્તરાપ્રયોજ્યત્વમેવ નતુ સ્વેચ્છાનુસારિત્વમ્ ।
યેનોક્તદોષઃ સ્યાત્ ।
તચ્ચ તત્પ્રયોક્તુઃ કારકાન્તરસ્યાપ્રામાણિકત્વાદેવ સિદ્ધમ્ ।
નચાચેતનસ્ય તદસમ્ભાવિતમ્ ।
અચેતનેષ્વપિ પયો ઽમ્બુપ્રભૃતિષુ દર્શનાત્ ।
અચેતનમેવ હિ પયો ઽન્યાનધિષ્ઠિતમપિ વત્સવિવૃદ્ધયર્થં પ્રવર્તતે ।
દધિભાવં ચાપદ્યતે ।
ઘનવિનિર્મુક્તં ચામ્બુ જમ્બીરનારિકેલાદિષ્વનેકવિધં વિકારં પ્રાપ્નોતિ ।
નાદેયં ચાપસર્પતિ ।
તૃણં ચ ગવા જગ્ધં ક્ષીરીભવતિ ।
અયશ્ચાયસ્કાન્તમભિસર્પતિ ।
નચ"ઇદં નાચેતનવશમ્ઽ; ઇત્યાદિપ્રમાણવિરોધઃ ।
તસ્યોક્તસ્થાનેષ્વેવાનૈકાન્ત્યમ્ ।
નચેદં બ્રહ્મવાદિનાં સમ્મતમ્ ।
યેન સિદ્ધસાધનં સ્યાદિત્યાશઙ્કાપરિહારાર્થં સૂત્રમ્- ॥
ઓં પયો ઽમ્બુવચ્ચેત્તત્રાપિ ઓં ॥
ઇતિ ।
તદ્વયાચષ્ટે- પયો ઽમ્બ્વાદિ ચેતિ ॥
*7,143*
પયો ઽમ્બુવચ્ ચેત્ તત્રાપિ

... પયો ઽમ્બ્વાદિ ચ નોપમા

એતત્પ્રશાસ્તિવચનાચ્ચેતનાચેતનસ્ય ચ
ન્યાયસુધા:
ઉપમા સ્વાર્થસમ્ભાવનાયામસ્મદીયહેતુવ્યભિચારે ચેતિ શેષઃ ।
યથાત્ર સાધ્યં વ્યભિચરતિ તથા પક્ષે ઽપિ વ્યભિચરતુ હેતુરિત્યેવમર્થં હિ વ્યભિચારોદ્ભાવનમ્ ।
તદત્ર ન યુજ્યતે ।
ચેતનાચેતનસ્યૈતત્પ્રશાસ્તિવચનાત્ ।
પારમેશ્વરપ્રેરણાપ્રતિપાદકશ્રુતેઃ ।
આદ્યશ્ચશબ્દો લૌકિકાનાં સ્વતન્ત્રતયા પ્રતીયમાનમપીત્યર્થે ।
દ્વિતીયસ્તુ ન કેવલમચેતનસ્ય ।
કિન્તૂભયસ્યાપીતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
કારકાન્તરાપ્રયોજ્યત્વલક્ષણમપિ સ્વાતન્ત્ર્યં ન પ્રધાનસ્યોપપદ્યતે ।
અસમ્ભાવિતત્વાત્ ।
ઉક્તાનુમાનવિરુદ્ધત્વાચ્ચ ।
*7,146*
યદુક્તમત્ર પયોમ્બ્વાદિવદિતિ ।
તદસત્ ।
તત્રાપીશ્વરપ્રેરણયા"એતસ્ય વા અક્ષરસ્યઽ; ઇત્યદિશ્રુતિસિદ્ધત્વાત્ ।
અત એવ પ્રધાનસ્ય પરપ્રયોજ્યત્વે પ્રમાણાભાવો ઽપિ પરાસ્ત ઇતિ ।
સૂત્રે પયો ઽમ્બુવદિત્યુક્તે ઽપિ નોદાહરણમાદરણીયમ્ ।
સ્થલાન્તરે સમ્ભાવના વ્યભિચારશ્ચ ભવિષ્યત ઇત્યાશઙ્કાપરિહારાર્થસ્ય"વ્યતિરેકાનવસ્થિતેશ્ચાનપેક્ષત્વાત્ઽ; ઇતિ ઉત્તરસૂત્રસ્યાપિ વ્યાખ્યાનાયાદિપદપ્રયોગઃ ।
યદ્વા પયો ઽમ્બુગ્રહણમુપલક્ષણમિત્યભિપ્રેત્યાદિપદં પ્રત્યુક્તમ્ ।
ઉત્તરસૂત્રં તુ કૈમુત્યાર્થમ્ ।
ચેતનપ્રવૃત્તેરપીશ્વરવ્યતિરેકેણાનવસ્થિતેરચેતનપ્રવૃત્તેસ્તદધીનત્વં કિમુ વાચ્યમિતિ ।
તદ્વયાખ્યાનાય ચેતનાચેતનસ્ય ચેત્યુક્તમ્ ।
વ્યાસ-(22)
*7,145*
કિઞ્ચ પરિમાણાદિતિ હેતુસ્તાવદનૈકાન્તિકઃ ।
સત્ત્વરજસ્તમસાં સામ્યાવસ્થા હિ પ્રકૃતિરુચ્યતે ।
સત્ત્વાદયશ્ચ પરિમિતા એવ ।
યથોક્તમ્ ।
અબગ્નીરનભો ઽહઙ્કૃન્મહત્તત્ત્વગુણત્રયૈઃ ।
ક્રમાદ્દશોત્તરૈઃઽ; (આદિ પુ.વેં.માહા.2-46) ઇતિ ।
નચ પ્રકૃતિરવ્યક્તાન્તરવતીતિ કથં નાનૈકાન્ત્યમ્ ।
નચ પરિમિતસ્યાપિ મૂલપ્રકૃતિત્વે બાધકમસ્તિ ।
સાર્વત્રિકકાર્યાનુત્પત્તિપરિમિતાનામેવ કારણત્વમ્ ।
તન્ત્વાદિષુ દર્શનાત્ ।
અપરિમિતસ્ય કૃત્સ્નૈકદેશવિકલ્પાનુપપત્તેશ્ચ ।
અસ્માકં ત્વીશ્વરશક્ત્યૈવોપપદ્યતે ।
સમન્વયાદિત્યપ્યસત્ ।
યત્કાર્યં યદનુગતિમત્તત્તાદૃક્કારણોપેતમિત્યસ્યા વ્યાપ્તેરવ્યક્તાદ્વયક્તજન્માઙ્ગીકારેણૈવ ભગ્નત્વાત્ ।
શક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચેત્યેતદપિ ન વિવક્ષિતાર્થસાધકમ્ ।
અન્તર્ભાવિતકાર્યત્વમેવ કારણસ્ય શક્તિરિત્યસ્ય સિદ્ધૌ હિ તથા સ્યાત્ ।
તચ્ચ સત્કાર્યવાદનિર્વાહ્યમિતિ ।
અત એવ વિભાગાવિભાગાવપિ નિરસ્તૌ ।
વિભાગાવિભાગયોરેવ સત્કાર્યવાદસિદ્ધયધીનયોરસત્ત્વાત્ ।
સ્વપ્રક્રિયામાત્રેણાર્થસિદ્ધૌ"સ્થૂલકાયર્સ્ય લોષ્ઠાદેઃઽ; ઇત્યાદિના તાર્કિકપરિકલ્પિતાભ્યાં વિભાગાવિભાગાભ્યાં પરમાણુકારણત્વમપિ સ્યાદિત્યાસ્તાં પ્રપઞ્ચઃ ।
*7,151f.*
નન્વિદં ઘટ્ટકુટ્ટીપ્રભાતન્યાયમનુસરતિ ।
ઇચ્છાવત્ત્વમાત્મન એવ ન તુ જડસ્યેત્યત્ર હિ પ્રથમમનુભવઃ પ્રમાણીકૃતઃ ।
તત્ર ચ શ્રુતિવિરોધે ચોદિતે ઽન્તઃકરણધર્મ આત્મધર્મશ્ચેતિ કામસ્ય દ્વૈવિધ્યાન્ન વિરોધ ઇત્યુક્તમ્ ।
એવઞ્ચાત્મન એવેચ્છાવત્ત્વં ન ત્વચેતનસ્યેતિ ત્યક્તમેવેત્યાશઙ્કાં સિંહાવલોકનન્યાયેન પરિહરતિ- દ્વૈવિધ્યે ઽપીતિ ॥
*7,152*
દ્વૈવિધ્યે ઽપિતુ કામાદેઃ કુતઃ સ્વામિત્વમાત્મનઃ

સાક્ષાદનુભવારૂઢં શક્યતે ઽપોદિતું ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
કામાદેર્દ્વૈવિધ્યે ઽપિ સાક્ષાદનુભવારૂઢમાત્મનઃ કામાદેઃ સ્વામિત્વં તુ કુતઃ પ્રમાણાદપોદિતું શક્યતે ન કુતો ઽપીતિ યોજના ।
શ્રુત્યપેક્ષયાઽદિપદગ્રહણમ્ ।
અપોદિતુમિતિ સમ્પ્રસારણં છાન્દસમ્ ।
અયમત્રોત્તરક્રમઃ ।
સત્યં કામો દ્વિવિધ આત્મધર્મો મનોવૃત્તિશ્ચેતિ ।
તત્ર મનોવૃત્તિમપિ કામં પ્રત્યાત્મન એવ સ્વામિત્વં ન મનસઃ ।
અહં કામય ઇતિ સાક્ષ્યનુભવસિદ્ધત્વાત્ ।
મનસસ્તુ કામં પ્રત્યુપાદાનત્વમેવ ।
યથા હિ ।
ક્ષેત્રોપાદાનકાનામપિ સસ્યાનાં કૃષીવલ એવ સ્વામી ન ક્ષેત્રં તથૈવ ।
નચ વાચ્યં મનસ એવ કામસ્વામિત્વમહં કામય ઇત્યનુભવસ્તુ ભ્રાન્તિર્વ્યવહારમાત્રં વેતિ ।
બાધકપ્રમાણાભાવાત્ ।
નચ કૌટસ્થ્યં બાધકમ્ ।
અન્તઃકરણસ્યૈવ કામોપાદાનત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
સ્વામિત્વમાત્રેણ ચ કૌટસ્થ્યાવિઘાતાત્ ।
અન્યથા કૃપણધનસ્યેવાત્મનો વૈયર્થ્યાપત્તેરિતિ ।
તદિદમુક્તં ક્વચિદિતિ ।
*7,155*
નન્વસ્તુ કામસ્વામિત્વમાત્મન એવ મા ભૂચ્ચ મનસઃ ।
તથાપિ પૂર્વોત્તરવિરોધસ્તદવસ્થ એવ ।
ઇચ્છાસ્વામિત્વાભાવે ઽપિ યાદૃશતાદૃશસ્યેચ્છાવત્ત્વસ્ય મનસ્યઙ્ગીકૃતત્ત્વાદિત્યત આહ- ઇચ્છેતિ ॥
ઇચ્છાસ્વામિત્વમેવોક્તમિચ્છાવત્ત્વં નચાપરમ્

ન્યાયસુધા:
અચેતનેચ્છાપગતેત્યાદાવિચ્છાસ્વામિત્વમેવેચ્છાવત્ત્વમુક્તમ્ ।
નચાપરમિચ્છોપાદાનત્વલક્ષણમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સ્યાદત્ર પૂર્વાપરવિરોધઃ ।
યદિ યદેવેચ્છાવત્ત્વં પ્રાઙ્મનસો નિષિદ્ધં તદેવાત્ર પુનરઙ્ગીક્રિયેત ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
પૂર્વં હીચ્છાસ્વામિત્વલક્ષણમિચ્છાવત્ત્વમાત્મન એવ ન ત્વચેતનસ્યેત્યુક્તમ્ ।
તસ્યૈવ કર્તૃત્વોપયોગાત્ ।
શ્રુત્યર્થતયા ત્વિચ્છોપાદાનત્વલક્ષણમિચ્છાવત્વમિદાનીં મનસો ઽભ્યુપગમ્યત ઇતિ કુતો વિરોધ ઇતિ ।
*7,156*
યદ્વા કામસ્ય દ્વૈવિધ્યેન મનસો ઽપિ કામવત્ત્વાત્કર્તૃત્વમુપપત્સ્યત ઇત્યત આહ- દ્વૈવિધ્યે ઽપીતિ ॥
દ્વયોઃ કામવત્ત્વે ઽપિ કામસ્વામિત્વમાત્મન એવ ન તુ મનસઃ ।
નિરપવાદસાક્ષ્યનુભવસિદ્ધત્વાત્ ।
મનસસ્તુ કામોપાદાનત્વમેવેતિ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- ઇચ્છેતિ ॥
ઇચ્છાસ્વામિત્વલક્ષણમેવેચ્છાવત્ત્વં પ્રાક્ કર્તૃત્વોપયુક્તમુક્તમ્ ।
ન પુનરિચ્છોપાદાનત્વલક્ષણમ્ ।
યો હીચ્છતિ સ પ્રયતતે ન તુ યદિચ્છા ભવતિ તદિતિ ।
તસ્માદિચ્છાસ્વામિત્વાચ્ચેતનસ્યૈવ કર્તૃત્વં નાચેતનસ્ય ।
તસ્યેચ્છોપાદાનત્વે ઽપીચ્છાસ્વામિત્વાભાવાદિતિ ।
*7,157*
સ્યાદેતત્ ।
સ્વં નામ તદ્ભવતિ, યદ્યથેષ્યવિનિયોગયોગ્યમ્ ।
યથા ગવાદિ ।
સ્વામી ચ સ ઉચ્યતે યો યથેષ્યવિનિયોક્તા ।
નચેચ્છાત્મનોરેતદસ્તિ ।
યસ્માદાસ્તિકકામુકસ્ય નિષિદ્ધેચ્છાં નિયચ્છતો ઽપિ (ઇચ્છા)સાઽવિર્ભવતિ ।
પ્રયતમાનસ્યાપિ વિહિતેચ્છા નોદેતિ ।
તત્કથમિચ્છાસ્વામિત્વમાત્મનઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
કિમિચ્છાઽત્મનઃ સર્વથાપિ વશા ન ભવતિ ઇત્યુચ્યતે ।
ઉત કિઞ્ચિદ્વશત્વમઙ્ગીક્રિયતે ।
નાદ્યઃ ।
અનુભવવિરોધાત્ ।
ઇચ્છતિ દેવદત્ત ઇત્યાદિવ્યવહારવિરહપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
દ્વિતીયે તુ સિદ્ધં સ્વામિત્વમિત્યાહ- કિઞ્ચિદિતિ ॥
કિઞ્ચિત્ તદ્વશગત્વે ઽપિ સ્વામિત્વં લોકવદ્ ભવેત્
ન્યાયસુધા:
પ્રબલવિરોધિવશાદત્યન્તવશત્વાભાવે ઽપીચ્છાયાઃ કિઞ્ચિદાત્મવશત્વમાત્રેણાપિ તાં પ્રત્યાત્મનઃ સ્વામિત્વં ભવેદે(વત્યે)વ ।
કથમ્ ।
યથાત્યન્તમવશાયામપિ ગવિ કિઞ્ચિદ્વશત્વમાત્રેણ દેવદત્તસ્વામિત્વં લોકે દૃષ્ટં તથૈવ ।
અન્યથા તદપિ ન સ્યાદિતિ ।
*7,158*
નન્વેવં સત્યેકં સન્ધિ(દિ)ત્સતો (પરં પ્રચ્ય)ન્યચ્ચ્યવત ઇત્યાપન્નમ્ ।
અચેતનસ્ય કર્તૃત્વં નિરાકર્તુમાત્મન એવેચ્છાસ્વામિત્વં નતુ મનસ ઇતિ સમર્થિતમ્ ।
તર્હીશ્વરસ્યાપિ કુલાલાદિમનોવૃત્તીચ્છાં પ્રતિ સ્વામિત્વં નાસ્તીતિ ઘટાદિકર્તૃત્વં ન સ્યાત્ ।
તથાચેતરવ્યપદેશાદિત્યધિકરણવિરોધૈત્યત આહ- સર્વાત્મેતિ ॥
સર્વાત્મતન્ત્રકામાદેઃ કિમુતૈવ પરેશિતુઃ

ન્યાયસુધા:
યદા જીવસ્યાપિ કામાદિસ્વામ્યં તદા સર્વાત્મના તન્ત્રમધીનં કામાદિ યસ્યાસૌ તથોક્તઃ ।
સર્વેષામાત્મનાં તન્ત્રં સાધનં યઃ કામસ્તસ્યાદિઃ કારણં તસ્ય પરેશિતુઃ કામસ્વામિત્વં કિમુતૈવ વક્તવ્યમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
જીવેશ્વરૌ દ્વાવપિ શરીરમધિતિષ્ઠતઃ ।
તત્રેશ્વરો ઽન્તઃકરણં સ્પષ્ટં દૃષ્ટ્વા તત્ર જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નરૂપા વૃત્તીઃ સ્વેચ્છાજ્ઞાનપ્રયત્નૈરુત્પાદ્ય બાહ્યકરણાનિ ચાધિષ્ઠાય ઘટાદ્યુત્પાદયતિ ।
જીવસ્તુ તદ્દત્તસ્વામ્યો ઽવતિષ્ઠતે ।
યથોક્તં"બદ્ધિર્જ્ઞાનમ્ઽ; ઇત્યાદિ ।
તસ્માદીશ્વરસ્યૈવ મુખ્યં સ્વામ્યં કર્તૃત્વં ચ ।
જીવસ્ય ત્વમુખ્યમેવેતિ ।
તથા ચોક્તમ્"સ્વસ્વામિભાવો ધ્રુવ એષ યત્ર તર્હ્યચ્યુતે ઽસાવિતિ કૃત્યયોગેઽ; ઇતિ ।
*7,161*
યદુક્તં નિરપવાદાનુભવબલાદાત્મન એવેચ્છાસ્વામિત્વમિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
કામઃ સઙ્કલ્પ ઇતિ મનસઃ કામસ્વામિત્વાભિધાત્ર્યાપૌરુષેયત્વેન બલવત્યા વેદવાચૈવાપોદિતત્વાદિત્યત આહ- નચેતિ ॥
ન ચાનુભવગં કામસ્વામિત્વં વેદવાગપિ ।
શક્તાપવદિતું ... ॥ મનુવ્_2,2.27અ-ચ્ ॥
*7,161f.*
ન્યાયસુધા:
કામસ્વામિત્વમાત્મન ઇતિ શેષઃ ।
કામાદ્યનુવાદેન ખલ્વિયં વેદવાક્ આત્મોપાદાનત્વં વૈશેષિકાદિમતપ્રાપ્તં વારયિતું તેષાં મનોરૂપત્વમાચષ્ટે ।
કામાદિસ્વરૂપં ચ સાક્ષ્યનુભવેનૈવ સિદ્ધમિતિ તસ્યોપજીવ્યત્વમ્ ।
સ ચ તાનાત્મસ્વામિકાનેવ વિષયીકરોતિ ।
નચોપજીવ્યકમુપજીવ્યમપવદિતું શક્નોતિ ।
વેદસ્યોત્સર્ગતો બલવત્ત્વે ઽપ્યુપજીવ્યાપેક્ષયા દૌર્બલ્યમેવ ।
યથા આહુઃ ।
"પ્રાબલ્યમાગમસ્યૈવ જાત્યા તેષુ ત્રિષુ સ્મૃતમ્ ।
ઉપજીવ્યવિરોધે તુ ન પ્રામાણ્યમમુષ્ય ચઽ; ઇતિ ।
અતો ન શ્રુતેરનુભવાપવાદકત્વં યુક્તમિતિ ।
તર્હિ શ્રુતેઃ કા ગતિરિત્યત આહ- તસ્માદિતિ ।
... તસ્માત્ સા તદન્યાભિધાયિની

ન્યાયસુધા:
ઉપજીવ્યત્વેન બલવતાનુભવેન બાધિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
તદન્યાભિધાયિની સ્વામિત્વાદન્યસ્યોપાદાનત્વસ્યાભિધાયિની ।
*7,164*
ન કેવલમુપજીવ્યબાધાત્ ।
કિન્તૂપપત્તિવિરોધાચ્ચેત્યાહ- મોક્ષકામ ઇતિ ॥
મોક્ષકામો ભવેદન્યો યદિ મુક્તાદ્ ભવિષ્યતઃ
ન્યાયસુધા:
યદિ કામો ઽન્તઃકરણકર્તૃકઃ સ્યાત્તદા મોક્ષકામો ઽપ્યન્તઃકરણસ્યૈવ સ્યાત્ ।
મોક્ષસ્તુ આત્મન ઇતિ ચ પ્રસિદ્ધમ્ ।
તથાચ યો મુક્તો ભવિષ્યતિ તસ્માદન્ય એવ મોક્ષકામ ઇતયુક્તં સ્યાત્ ।
કામસ્યાન્યગતત્વે સાધનાનુષ્ઠાતાપ્યન્ય એવેત્યઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
ફલકામનાસાધનાનુષ્ઠાનયોરેકનિષ્ઠત્વદૃષ્ટેઃ ।
તથાચાકૃતાભ્યાગમકૃતવિપ્રણશપ્રસઙ્ગઃ ।
*7,166*
નનુ નાયં દોષઃ ।
પુરુષવિમોક્ષાર્થં પ્રકૃતિપ્રવૃત્ત્યભ્યુપગમાત્ ।
દૃશ્યતે હિ પરપ્રયોજનાર્થં જનાનાં પ્રવૃત્તિરિતિ ।
અત્રેદમુપતિષ્ઠતે- મોક્ષકામસ્યેતિ ॥
મોક્ષકામસ્ય કિં તેન ...
ન્યાયસુધા:
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
સાધનાનુષ્ઠાતેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પરપ્રયોજનાર્તં પ્રવતર્માનાઃ ખલુ લોકે દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા કિમપિ પ્રયોજનમનુસન્દધાનાઃ પ્રાયેણોપલબ્ધાઃ ।
તથાત્રાપિ પ્રકૃતેઃ પ્રયોજનેન ભાવ્યમ્ ।
નચ તદસ્તીત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
સ્વપ્રયોજનમનનુસન્ધાયૈવ જીવમોક્ષાર્થં પ્રકૃતેઃ પ્રવૃત્તિઃ, યતા કૃપાલુત્વેન ભવતામીશ્વરસ્યેત્યત આહ- સ્વનાશાર્થં ચેતિ ॥
... સ્વનાશાર્થં ચ કો યતેત્

*7,167*
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં પરપ્રયોજનાર્થા પ્રકૃતેઃ પ્રવૃત્તિર્યુજ્યતે ।
પ્રકૃતિલયો હિ મોક્ષો નામ ।
ન હિ કો ઽપિ કૃપાલુરાત્મનાશાર્થં યતમાનો દૃષ્ટ ઇતિ ।
યદ્યપ્યત્રાનાધેયાતિશયસ્ય નિષ્ક્રિયસ્યોપકાર્યત્વમપિ ક્વચિન્ન દૃષ્ટમિત્યેવ વક્તવ્યમ્ ।
તથાપિ તચ્છિષ્યૈરેવોહ્યતામિતિ તદભ્યુપગમેન દૂષણાન્તરમિદમુક્તમ્ ।
*7,168*
નન્વિદમયુક્તમ્ ।
ચેતનો હિ સ્વપ્રયોજનમનુસન્દધ્યાત્ ।
સ્વનાશાચ્ચ બિભ્યત્ પરાવર્તેત ।
પ્રકૃતિસ્ત્વચેતના કથમેવં પર્યનુયોગમર્હતીતિ ।
એવં તર્હિ કથમાત્મમોક્ષમપ્યનુસન્ધાય પ્રવર્તેત ।
સ્વભાવો ઽયં પ્રધાનસ્યેતિ ચેત્ ।
તર્હિ કદાપિ સંસારો ઽસ્ય ન સ્યાત્ ।
ભોગાર્થા પ્રવૃત્તિઃ પ્રકૃતેઃ સ્વભાવ ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ મોક્ષાભાવઃ ।
ઉભયસ્વભાવત્વે તૂભયં ન સ્યાત્ ।
વિરોધાત્ ।
અવિરોધે વા યુગપદુભયં સ્યાત્ ।
વ્યવસ્થાપકાભાવાત્ ।
ભોગેષૂપભુક્તેષુ મોક્ષાર્થેતિ ચેન્ન ।
ભોગાનામાનન્ત્યેનાપરિસમાપ્તેરિતિ ।
અયં પ્રસઙ્ગાથર્ઃ ।
યદ્યાત્મા ન કામકર્તા સ્યાત્તદા મુમુક્ષુરપિ ન સ્યાત્ ।
તતશ્ચ ન તદર્થં પ્રયતેત ।
તથાચ ન મુચ્યેત ।
પરપ્રવૃત્તેઃ સ્વપ્રયોજનભાવાભાવયોરયુક્તત્વાદિતિ ।
બહુલમેતન્નિદર્શનમિતિ સ્મરણાદ્યતેદિતિ પરસ્મૈપદમ્ ।
તથાચાહ"ચન્દ્રાદયસ્તુ મન્યન્તે સર્વસ્માદુભયં પદમ્ઽ; ઇતિ ।
*7,171*
એવમનીશ્વરસાઙ્ખયમતં સાધારણદૂષણૈરપાકૃત્ય યે કર્તૃત્વં પ્રકૃતેરેવ ભોક્તૃત્વં ત્વાત્મન ઇતિ મન્યન્તે તન્મતં દૂષયતિ- કર્તૃત્વમિતિ ॥
કર્તૃત્વં યસ્ય તસ્યૈવ ભોક્તૃત્વમુપલભ્યતે
ન્યાયસુધા:
યદ્વૈવમાત્મનઃ કર્તૃત્વમુપપાદ્ય ભોક્તૃત્વમપ્યનેનૈવોપપાદયતિ ।
યેન મયેદં કૃતં સ એવાહં તત્ફલં ભુઞ્જ ઇતિ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વયોઃ સામાનાધિકરણ્યાનુભવાત્તયદ્વૈયધિકરણ્યાઙ્ગીકારે ઽનુભવવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
ભ્રાન્તો ઽયમનુભવ ઇતિ ચેન્ન ।
બાધકાભાવાદિત્યાહ- વિભાગે ચેતિ ॥
વિભાગે ચ તયોર્માનં નૈવ કિઞ્ચિત્ ક્વચિદ્ ભવેત્

ન્યાયસુધા:
તયોઃ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વયોઃ ।
વિભાગે વ્યધિકરણત્વે ।
અકૃતાભ્યાગમકૃત- વિનાશૌ ચૈવં સતિ સ્યાતામિતિ ।
*7,172*
યદુક્તમાત્મનો મોક્ષો ન સ્યાદિતિ ।
તદિષ્યાપાદનમ્ ।
પ્રકૃતેરેવ મોક્ષાભ્યુપગમાત્ ।
નચ બન્ધમોક્ષયોર્વૈયધિકરણ્યાનુપપત્તિઃ ।
બન્ધસ્યાપિ પ્રકૃતિગતત્વાદિતિ ચેન્ન ।
સકલશ્રુતિસ્મૃતીહાસપુરાણાનુભવૈર્બન્ધમોક્ષયેરાત્મગતત્વાવગમેન તદ્વિરોધાદિત્યાશયવાનુપસંહરતિ- સર્વેતિ ॥
સર્વમાનવિરોધૈકદુર્દીક્ષાદીક્ષિતસ્ત્વયમ્ ।
માયાવાદ્યુપમાં યાયાત્ ...
ન્યાયસુધા:
સર્વમાનવિરોધ એવ યા પ્રધાનદુર્દીક્ષા દુષ્યો ઽનુષ્ઠાનસઙ્કલ્પઃ ।
તયા દીક્ષિતો ઽયં તુ સાઙ્ખયો માયાવાદિનામુપમાત્વં પ્રાપ્નુયાત્ ।
તે ઽપિ હિ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિસકલધર્મવિકલમસત્કલ્પં ચૈતન્યમાત્રમઙ્ગીકૃત્યાવિદ્યાયા એવાચેતનાયાઃ સર્વકારણત્વં બન્ધમોક્ષાધિકરણત્વં ચાભ્યુપગચ્છન્તિ ।
તદેતેષાં સર્વપ્રમાણવિરુદ્ધાર્થાઙ્ગીકારિત્વે સાઙ્ખયો ઽયં દૃષ્ટાન્તભાવમાપદ્યત ઇતિ ।
*7,174*
યત્પુરુષબહુત્વં સાઙ્ખયેનાઙ્ગીકૃતં તદપિ માયાવાદિભિરભ્યુપગતમેવ ।
જનનાદિપ્રકૃતિધર્મૈરેવ હિ તદ્બહુત્વમ્ ।
નતુ સ્વરૂપે કશ્ચિદસ્તિ પરસ્પરતો વિશેષઃ ।
માયાવાદિનો ઽપિ ઉપાધિનિબન્ધનં ભેદમઙ્ગીકુર્વન્ત્યેવ ।
નચ પ્રપઞ્ચસત્યત્વં વિશેષઃ ।
કારણમાત્રત્વાભ્યુપગમેન કાયર્પ્રપઞ્ચસ્ય સાઙ્ખયેન નિરસ્તત્વાદિતિ ।
*7,177*
યાપિ સાઙ્ખયપરિકલ્પિતા સૃષ્ટિપ્રલયબન્ધમોક્ષતત્સાધનપ્રક્રિયા સાપિ સર્વપ્રમાણવિરુદ્ધેત્યુક્તં ભવતિ ।
*7,178*
ન કેવલં સાઙ્ખયસ્ય માયાવાદિસદૃશત્વમસ્માભિરેવોચ્યતે, કિન્તુ સૂત્રકૃતાપિ સૂચિતમિત્યાહ- તદિતિ ॥
... તચ્ચશબ્દાન્નિરાકૃતઃ

ન્યાયસુધા:
તસ્માન્માયાવાદિસદૃશત્વાદેવ હિ સાઙ્ખયો ભોક્ત્રાપત્તેરવિભાગશ્ચેત્સ્યાલ્લોકવદિતિ પ્રાક્ પરાકૃતેન માયાવાદિના રચનાનુપપત્તેશ્ચ નાનુમાનમિતિ ચશબ્દેન સમુચ્ચિત્ય નિરાકૃતઃ ।
યદ્વા પ્રમાણવિરોધો ઽપિ નોત્સૂત્રિત ઇત્યનેનાહ ।
તસ્માત્સર્વમાનવિરોધિત્વાદેવ ।
ચશબ્દાત્સર્વમાનવિરોધસમુચ્ચયાર્થં ચશબ્દં પ્રક્ષિપ્યેત્યર્થઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં રચનાનુપપત્ત્યધિકરણમ્ ॥
*7,180*
[======= જ્ન્ય્સ્_2,2.ઇઇ: અન્યત્રાભાવાધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અન્યત્રાભાવાધિકરણમ્ ॥
અન્યત્રાભાવાચ્ ચ ન તૃણાદિવત્

॥ ઓં અન્યત્રાભાવાચ્ચ ન તૃણાદિવત્ ઓં ॥
ઇદં સૂત્રં કેચિદિત્થં વ્યાચક્ષતે ।
યથા તૃણપલ્લવાદિકં ગવાદિનોપભુક્તં સ્વયમેવ ક્ષીરીભવતિ ।
એવં પ્રધાનં સ્વયમેવ મહદાદિરૂપેણ પરિણમત ઇત્યાશઙ્કા કિલાત્ર નિરસ્યતે ।
ન તૃણાદિવત્સ્વયમેવ પ્રધાનસ્ય પરિણામો વક્તવ્યઃ ।
યતસ્તૃણાદીનામપિ સ્વયમેવ પરિણામો નાસ્તિ ।
કુતઃ ।
અન્યત્રાનડુહોપભુક્તે તદભાવાદિતિ ।
અત્રાશઙ્કૈવ તાવદનુપપન્ના ।
પયો ઽમ્બુવચ્ચેત્તત્રાપીત્યનેનૈવ પરિહૃતત્વાત્ ।
પ્રત્યુદાહરણં ચ સૂત્રપ્રણયનાયોગાત્ ।
પરિહારો ઽપ્યયમનુપપન્નઃ ।
ગવાદ્યુપભુક્તસ્યૈવ ક્ષીરત્વં નાન્યત્રેતિ હિ વદતા પ્રકૃતેઃ સહકારિસદ્ભાવમાત્રમુપપાદિતં સ્યાત્ ।
ન પુનરીશ્વરાપેક્ષત્વમ્ ।
અતો નાયં સૂત્રાર્થઃ ।
કિન્તુ પાતઞ્જલમતમત્રાધિકરણે નિરાક્રિયત ઇત્યાશયવાંસ્તદુપન્યસ્યતિ- સાઙ્ખયાનામિતિ ॥
સાઙ્ખયસ્તુ સેશ્વરો બ્રૂતે ક્ષેત્રાનુગ્રહશક્તિમાન્ ।
અસ્તીશ્વરઃ સ્વયમ્ભાતઃ ક્લેશકર્માદિવર્જિતઃ

ન્યાયસુધા:
સાઙ્ખયમતસ્ય નિરસ્તત્વાત્કિં પુનરુપન્યાસેનેત્યતો ઽસ્ય મતસ્ય તતો વિશેષં તુશબ્દેન સૂચયતિ ।
તમેવ વિશેષં વ્યનક્તિ- સેશ્વર ઇતિ ॥
સેશ્વરશ્ચેન્ન નિરાકાર્યો વિરોધાભાવાદિત્યત ઉક્તમ્- ક્ષેત્રેતિ ॥
તુશબ્દો ઽવધારણાર્થો ઽત્રાપ્યન્વીયતે ।
યદ્યપિ સેશ્વર ઇત્યનેનૈવેશ્વરો ઽસ્તીતિ બ્રૂત ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
તથાપિ તદનુવાદેન વિશેષણવિધાનમેવૈતત્ ।
ય ઈશ્વરો ઽસ્તિ સ ક્ષેત્રાનુગ્રહશક્તિમાનેવેતિ બ્રૂત ઇતિ ।
ક્ષિયન્ત્યસ્મિન્કાર્યાણ્યવ્યક્તતયેતિ ક્ષેત્રમુપાદાનં પ્રકૃતિઃ ।
તદનુગ્રહશક્તિરેવેશ્વરસ્ય તેનાભ્યુપગમ્યતે ।
અતો નિરાકરણીય એવાસાવિતિ ।
સર્વશક્તિત્વાભાવે કિં તસ્યેશ્વરત્વમિત્યત ઉક્તમ્- સ્વયમ્ભાત ઇતિ ॥
સ્વયમિન્દ્રિયાદ્યનપેક્ષમેવ ભાતઃ ।
કર્તરિ ક્તઃ ।
તતશ્ચ સર્વજ્ઞ ઇતિ લભ્યતે ।
ઈશ્વરત્વોપપાદકં વિશેષણાન્તરમાહ- ક્લેશેતિ ॥
ક્લેશકર્મવિપાકાશયવર્જિત ઇત્યર્થઃ ।
તથાચાહ પતઞ્જલિઃ ।
"ક્લેશકર્મવિપાકશયૈરપરામૃષ્ટઃ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરઃઽ; ઇતિ ।
તથા"નિર્માણકાયમધિષ્ઠાય સમ્પ્રદાયપ્રવર્તકો ઽનુગ્રાહકશ્ચઽ; ઇતિ ।
તત્રાવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ પઞ્ચ ક્લેશાઃ ।
અનાત્મન્યાત્મબુદ્ધિરવિદ્યા ।
ઇદં મદીયમિત્યભિમાનો ઽસ્મિતા ।
વિષયેષ્વાસક્તી રાગઃ ।
કોપો દ્વેષઃ ।
ભયમભિનિવેશઃ ।
એત એવ પઞ્ચ ક્લેશાસ્તન્ત્રાન્તરે તમો મોહો મહામોહાઃ તામિસ્રો ઽન્ધતામિસ્ર ઇતિ વ્યવહ્રિયન્તે ।
વાર્ષગણ્યસ્ત્વેનાનવિદ્યેત્યેવાહ ।
કર્મેતિ
વિધિનિષેધાવુચ્યેતે ।
આશયશબ્દેન ધર્માધર્મૌ ।
વિપાક ઇતિ તત્ફલં સુખદુઃખે તદુપાયશ્ચેતિ ।
ઇતિશબ્દસ્ય આગામિનઃ પ્રતિવાક્યં સમ્બન્ધઃ ।
*7,185*
વેદવાદવિરોધં સ્ફુટીકર્તુમવધારણવ્યાવર્ત્યમાહ- ક્ષેત્રેતિ ॥
ક્ષેત્રશક્તિમતી સૈવ પ્રકૃતિર્ ...
ન્યાયસુધા:
યા જગદુપાદાનં સા પ્રકૃતિરેવોપાદાનત્વશક્તિમતી બ્રૂતે ।
ન પુનર્વેદવાદિન ઇવ તામપિ શક્તિમીશ્વરાયત્તામ્ ।
વ્યાવર્ત્યાન્તરમાહ- બીજેતિ ॥
... બીજશક્તિમાન્ ।
જીવઃ પર્જન્યવદ્ ...
ન્યાયસુધા:
અત્રાપ્યેવેતિ સમ્બદ્ધયતે ।
શરીરેન્દ્રિયાદિસમ્બન્ધેનોત્પત્તૌ યા શક્તિઃ સા બીજશક્તિઃ ।
જીવ એવ તદ્વાનિતિ બ્રૂતે ।
નતુ તદીયાં બીજશક્તિં તત્ત્વ(વાદિન)વિદ ઇવ ભગવદધીનામ્ ।
યદ્યુપાદાનત્વોત્પત્તિશક્તિમત્ત્વં પ્રકૃતિપુરુષયોરેવ તદા કિમીશ્વરેણાનુગ્રાહકેણેત્યત આહ- પર્જન્યવદિતિ ॥
યથા હિ પૃથિવ્યાઃ કલમાદિબીજાનાં ચોપાદાનત્વબીજત્વશક્તી યદ્યપિ સ્વાયત્તે ।
તથાપ્યઙ્કુરોત્પત્તૌ પર્જન્યસ્યાસ્તિ પૃથિવ્યનુ(ગ્રહકારક)ગ્રાહકત્વમ્ ।
તથા પ્રકૃતિપુરુષયોઃ સ્વાયત્તશક્તિત્વે ઽપીશ્વરઃ પ્રકૃત્યનુગ્રહશક્તિમાનઙ્ગીકરણીયઃ ।
તત્કિં પર્જન્યવદન્વયવ્યતિરેકાભ્યામીશ્વરસ્ય પ્રકૃત્યનુગ્રાહકત્વમવસેયં નેત્યાહ- દૈવેતિ ॥
... દૈવશક્તિમાનીશ્વરઃ સ્મૃતઃ

ન્યાયસુધા:
દૈવશબ્દો ઽદૃષ્ટસ્વરૂપત્વમાહ ।
તેનાન્વયવ્યતિરેકાવિષયત્વં લક્ષયતિ ।
તત્કિં નિષ્પ્રમાણક એવેશ્વરઃ પ્રકૃત્યનુગ્રાહકો ઽઙ્ગીકરણીય ઇત્યત ઉક્તમ્- સ્મૃત ઇતિ ॥
"માયાધ્યક્ષેણ પ્રકૃતિઃ સૂયતે સચરાચરમ્ઽ; ઇત્યાદાવિતિ શેષઃ ।
સ્મૃત ઇત્યુપલક્ષણમ્ ।
શ્રુત ઇત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
પ્રકૃતિપુરુષયોઃ સ્વાયત્તશક્તિત્વં કુત ઇત્યત આહ- પૃથિવીવદિતિ ॥
*7,186*
પૃથિવીવત્ પ્રધાનં તજ્ ...
ન્યાયસુધા:
યથા પૃથિવ્યાઃ સ્વાયત્તોપાદનત્વશક્તિઃ તથા તત્ તસ્માદુપાદાનત્વાત્પ્રધાનમપિ સ્વાયત્તોપાદાનત્વશક્તિમદનુમેયમિત્યર્થઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
કલમાદિબીજવદ્બીજત્વાજ્જીવો ઽપિ સ્વાયત્તબીજશક્તિમાનનુમાતવ્ય ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*7,187*
નનુ યથા લોકે કલમાદિબીજાનાં કશ્ચિદાવપનકર્તાસ્તિ ।
તથાત્રાપિ તત્સ્થાનીયેન કેનાપિ ભાવ્યમ્ ।
નચાસાવન્યો ઽસ્તિ પરમેશ્વરાત્ ।
તત્કથં ક્ષેત્રાનુગ્રહશક્તિમાનેવેશ્વર ઇત્યત આહ- જીવ ઇતિ ॥
... જીવઃ સન્નિધિમાત્રતઃ ।
બીજાવપનકર્તેવેત્ય્ ...
ન્યાયસુધા:
દૃશ્યતે ખલ્વપત્યજીવો બીજભૂતઃ ।
પિતૃજીવશ્ચાવપનકર્તૃસ્થાનીયઃ ।
તસ્માત્કિમીશ્વરસ્ય તચ્છક્તિકલ્પનયા ।
વિષયોત્પત્તૌ તુ તદપેક્ષૈવ નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
નન્વેવં પિતૃજીવસ્યાપત્યોત્પાદકત્વાઙ્ગીકારે ઽપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાત્ ।
સાઙ્ખયૈર્જીવસ્ય કર્તૃત્વાનભ્યુપગમાદિત્યત ઉક્તમ્- સન્નિધિમાત્રત ઇતિ ॥
શરીરાદિરૂપા પ્રકૃતિરેવાપત્યો(ત્પત્તિ)ત્પાદકત્રી ।
તત્સન્નિધિનિમિત્તાદ્વિવેકાગ્રહાજ્જીવે તત્કર્તૃત્વવ્યવહાર એવેતિ બ્રૂત ઇતિ ।
*7,188*
એવમુપ્યસ્તમતનિરાસાર્થં સૂત્રમવતારયતિ- અત્રેતિ ॥
... અત્ર પ્રાહ પ્રભુઃ સ્વયમ્

ન્યાયસુધા:
અત્રૈતન્મતવિષયે દૂષણં પ્રાહેત્યથર્ઃ ।
સ્વયં સાક્ષાન્નોપચારેણ ।
પ્રભુરિતિ સૂત્રકૃતો દૂષણસામર્થ્યમાચષ્ટે ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અન્યત્રેતિ ॥
અન્યત્ર કાપિ શક્તિર્ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ્[અ] ...
ન્યાયસુધા:
અન્યત્ર પ્રકૃતૌ પુરુષે ।
તથા પૃથિવ્યાં કલમાદિબીજે ચ ।
કાપીતિ ક્ષેત્રશક્તિર્બીજશક્તિર્બીજાવપનશક્તિશ્ચેત્યર્થઃ ।
કથં તર્હ્યુપાદાનત્વાદિકમિત્યત ઉક્તમ્- સ્વાતન્ત્ર્યેણેતિ ॥
કુતો નાસ્તીત્યત આહ- ઈશેતિ ॥
... [ઈ]શ એવ હિ ।
શક્તીસ્તાઃ પ્રેરયત્યઞ્જસ્ ...
ન્યાયસુધા:
યસ્માદીશ એવ તાઃ પ્રધાનાદિશક્તીઃ પ્રેરયતીતિ શ્રુત્યાદિપ્રસિદ્ધમ્ ।
તસ્માદન્યત્ર કાપિ શક્તિઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ નાસ્તીતિ ।
નચ પ્રધાનાદિવદીશ્વરસ્યાપિ પ્રેરણાશક્તિઃ પરાયત્તેત્યુક્તમ્- અઞ્જ ઇતિ ॥
ક્રિયાવિશેષણમેતત્ ।
*7,189*
તદનેન પરકીયાનુમાનસ્ય બાધિતવિષયત્વં દૃષ્ટાન્તસ્ય ચ સાધ્યવિકલત્વમુક્તં ભવતિ ।
*7,190*
ન કેવલં પ્રકૃતિપુરુષયોઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ શક્ત્યભાવઃ પરમેશ્વરાયત્તશક્તિત્વં ચ ।
કિં તર્હીત્યતશ્ચશબ્દસમુચ્ચિતમર્થમાહ- તદધીનાશ્ચેતિ ॥
... તદધીનાશ્ચ સર્વદા

સત્તાપ્રધાનપુરુષશક્તીનાં ચ પ્રતીતયઃ ।
પ્રવૃત્તયશ્ચ તાઃ સર્વા ... ॥ મનુવ્_2,2.35અ-ચ્ ॥
*7,191*
ન્યાયસુધા:
આદ્યશ્ચશબ્દઃ શક્તિપ્રેરકત્વસ્ય સત્તાદિપ્રદત્વેન સહ સમુચ્ચયાર્થઃ ।
ઉત્તરાવન્યોન્યસમુચ્ચયે ।
પ્રધાનપુરુષયોસ્તદીયાનાં શક્તીનાં ચ, સત્તા સ્વરૂપં, પ્રતીતયશ્ચ પ્રમાવિષયત્વં ચેતિ યાવત્, તાસ્તાઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયશ્ચ સર્વદા તદધીના ઇતિ યોજના ।
કેચિન્મન્યન્તે સ્વરૂપમેવ વસ્તુનઃ સત્ત્વમિતિ, અપરે તુ પ્રમાણયોગ્યત્વમ્, અન્યે પુનરર્થક્રિયાવત્ત્વમ્ ।
તદિદં ત્રયમપિ પ્રકૃત્યાદીનાં ભગવદધીનમેવેતિ ।
*7,192*
નન્વેતદયુક્તમ્ ।
પ્રધાનાદિસત્તાદેનિર્ત્યત્વાત્ ।
નિત્યસ્ય પરાધીનતાસમ્ભવાદિત્યત આહ- નિત્યમિતિ ॥
નિત્યં નિત્યાત્મના યતઃ

યથા નિત્યતયા નિત્યં નિત્યશક્તયા સ્વયેશ્વરઃ ।
નિયામયતિ નિત્યં ચ ... ॥ મનુવ્_2,2.36અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યથાનિત્યં ઘટાદિકમનિત્યતયા નિયમ્યતે, તથા નિત્યમપિ નિત્યાત્મના નિત્યં ચ સર્વદૈવેશ્વરો નિયામયતિ ।
યત એવં તસ્માદુક્તમુપપન્નમિતિ યોજના ।
*7,192f.*
એતદુક્તં ભવતિ ।
યથા હિ ઘટાદયો ઽનિત્ય(ત્ત્વ)સ્વભાવા અપિ નાકસ્માદનિત્યા ભવન્તિ ।
કો દોષઃ ।
ન ચાનિત્યતા પરાધીનેતિ કદાચિદ્ઘટાદેનિર્ત્યતા પ્રાપ્તા ।
વિનાશકારણોપનિપાતઘ્રૌવ્યાત્ ।
તથા નિત્યસ્ય નિત્યતાયાઃ પરાધીનત્વે ઽત્રપ ન જાત્વનિત્યતાપ્રસક્તિઃ ।
તન્નિયમનનિયમાદિતિ ।
તદિદમુક્તમ્- નિત્યં ચેતિ ॥
ન ચૈતદલૌકિકમ્ ।
નિત્યકર્મભિર્દુરિતપ્રાગભાવાનુવૃત્તેઃ સાધ્યત્વેન વાદિભિરભ્યુપગતત્વાત્ ।
અનુવૃત્તેર્નિત્યતાપાદનાનતિરેકાત્ ।
ભવેદેતદે(વમ)સ્વરસનિત્યસ્ય ।
ન સ્વરસનિત્યસ્યેતિ ચેન્ન ।
ઈશ્વરાતિરિક્તસ્ય તદ્ભાવાસમ્મતેઃ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ ।
કિઞ્ચિદસ્મદાયત્તનિત્યત્વમ્ ।
કિઞ્ચિચ્ચેશ્વરાયત્તનિત્યત્વમિતિ ।
તદપ્યસ્માસુ કસ્માન્નાયતતે તથાભૂતં ચ કથમીશ્વરાધીનમિત્યત ઉક્તમ્- નિત્યશક્ત્યેતિ ॥
પ્રધાનાદિશક્તેઃ પ્રકૃતત્વાત્ તદ્ગ્રહણમિદમિતિ મન્દાશઙ્કાં વારયિતું સ્વયેત્યુક્તમ્ ।
*7,195*
યદુક્તં પ્રધાનાદેરુપાદાનત્વાદિશક્તિર્ન સ્વાધીના કિન્ત્વીશ્વરપ્રેરિતૈવેતિ ।
તત્કુત ઇત્યત આહ- નેતિ ॥
"ન ઋતે ત્વત્ક્રિયતે કિઞ્ચનારેઽ; ઇતિ શ્રુતેઃ ।
પ્રાગુક્તં પ્રતિપત્તવ્યમિતિ શેષઃ ।
શક્તિરેવ હિ ક્રિયોચ્યતે ।
યત્પ્રધાનાદિસત્તાદેર્ભગવદધીનત્વમુક્તં તસ્ય સમ્ભાવનૈવોક્તા ।
પ્રમાણં તુ તત્ર કિમિત્યત આહ- સ્વભાવેતિ ॥
સ્વભાવજીવકર્માણિ દ્રવ્યં કાલઃ શ્રુતિઃ ક્રિયાઃ ।
યત્પ્રસાદાદિમે સન્તિ ન સન્તિ યદુપેક્ષયા

ઇતિ શ્રુતેર્ન સત્તાદ્યા અપિ નારાયણં વિના
ન્યાયસુધા:
કર્મશબ્દેન ધર્માધમર્વ્યક્તયો ગૃહ્યન્તે ।
ક્રિયાઃ પરિસ્પન્દાઃ ।
શ્રુતિઃ વેદઃ ।
સન્તીતિ ત્રિવિધમપિ સત્ત્વં વિવક્ષિતમ્ ।
સત્તાદ્યાઃ પ્રધાનાદેઃ ।
નારાયણં વિના તત્પ્રેરણાં વિના ।
*7,197*
તસ્માદન્યત્રોપાદાનત્વાદિશક્તેરભાવાત્, તત્સત્તાદેરપીશ્વરાયત્તત્વાચ્ચ, ન, તૃણાદીનામુત્પત્તૌ પર્જન્યસ્યેવ પૃથિવ્યનુગ્રાહકત્વં, ઈશ્વરસ્ય મહદાદ્યુત્પત્તૌ ક્ષેત્રાનુગ્રાહકત્વમાત્રમ્, કિન્તુ સર્વસ્વાતન્ત્ર્યમેવ, ઇતિ, યદન્યદભ્યુપગતં પાતઞ્જલૈર્વૈદિકમતવિરુદ્ધં, તત્સર્વં પ્રથમાધિકરણ એવ નિરસ્તમ્ ।
કિં પુનઃ પ્રયત્નેનેત્યાશયવાન્પૂવર્મતેન સહૈતસ્ય હેતામુપસંહરતિ- તદિતિ ॥
તત્પતઞ્જલિવિન્ધ્યાદિમતં ન પુરુષાર્થદમ્

ન્યાયસુધા:
વિન્ધ્યો ઽનીશ્વરઃ સાઙ્ખયઃ ।
આદિપદેન તદેકદેશિનાં પઞ્ચશિખેશ્વરકૃષ્ણાદીનાં ગ્રહણમ્ ।
તદવાન્તરમતયોરપિ નિરસ્તત્વાત્ ।
યદ્વા પતઞ્જલિવિન્ધ્યાવાદી યસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
પતઞ્જલિનાઙ્ગીકૃતો ઽપીશ્વરો અની(નિરી)શ્વરકલ્પ એવ ।
અતઃ પૂર્વસ્યાસ્ય ચ સામ્યાભિપ્રાયેણ વા સહોપસંહાર ઇતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અન્યત્રાભાવાધિકરણમ્ ॥
*7,199*
[======= જ્ન્ય્સ્_2,2.ઇઇઇ: અભુપગમાધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અભ્યુપગમાધિકરણમ્ ॥
અભ્યુપગમે ઽપ્ય્ અર્થાભાવાત્

॥ ઓં અભ્યુપગમે ઽપ્યર્થાભાવાત્ ઓં ॥
કેચિદિદં સત્રમેવં વ્યાચક્ષતે ।
પ્રાક્ પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિર્નોપપદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
અથેદાનીં પ્રવૃત્તેરભ્યુપગમે ઽપિ તસ્યાઃ પ્રયેજનાભાવાદિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
અભ્યુપગમે ઽપીત્યેતાવતો વૈયર્થ્યાત્ ।
અર્થાભાવાચ્ચેત્યેતાવતૈવ પૂર્ણત્વાત્ ।
કિઞ્ચ અર્થાભાવેન કિં સાધ્યમ્ ।
સાઙ્ખયમતસ્યાસામઞ્જસ્યં વા પ્રકૃતેઃ પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિર્વા ।
નાદ્યઃ ।
વ્યધિકરણત્વાત્ ।
કથઞ્ચિદેકાધિકરણતાપાદને ઽપિ સ્વમતેનાનૈકાન્ત્યાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અભ્યુપગમ(વાદ)વિરોધાત્ ।
ન હ્યભ્યુપગમવાદે ઽપિ યદેવાભ્યુપગમ્યતે તદેવ નિરાક્રિયતે ।
અનાસ્થાં ખલુ તાત્કાલિકીમભ્યુપગમેન દ્યોતયન્તિ ।
યથાસ્તુ શબ્દો નિત્યો ઽનિત્યો વા, અનુશાસનં તાવત્કર્તવ્યમિતિ ।
તસ્માન્નાયં સૂત્રાર્થઃ ।
*7,203*
કિન્નામ મા ભૂદચેતનસ્ય કર્તૃત્વં, શરીરસ્યૈવ ચેતનાવત્ત્વેન કર્તૃત્વોપપત્તેઃ ।
કિમીશ્વરાદિનેત્યધિકાશઙ્કયા પ્રત્યવતિષ્ઠમાનસ્ય ચાર્વાકસ્ય મતમત્રાધિકરણે નિરસ્યત ઇતિ ભાવેન તન્મતમુપન્યસ્યતિ- ચાર્વાકૈરિતિ ॥
ચાર્વાકૈરુચ્યતે માનમક્ષજં નાપરં ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
ચાર્વી બુદ્ધિસ્તત્સમ્બન્ધાદાચાર્યો ઽપિ ચાર્વી ।
તસ્યેમે છાત્રાશ્ચાર્વાકાઃ ।
તૈરક્ષજં માનમુચ્યતે ।
નન્વેતદસ્માકમપિ સમ્મતમિત્યતઃ સાવધારણમિદમુક્તમિત્યાશયેનોક્તં વિવૃણોતિ- નાપરમિતિ ॥
અનુમાનમાગમશ્ચ માનં નોચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એતદપ્યસ્માકમનુમતમેવ ।
પ્રમેયવિશેષે પ્રત્યક્ષસ્યૈવ માનતાભ્યુપગમાદિત્યત આહ- ક્વચિદિતિ ॥
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રમાણાધીના હિ પ્રમેયસિદ્ધિઃ ।
પ્રમાણં ચ પ્રત્યક્ષમેવ ।
નાતો ઽન્યદસ્તિ ।
નચ પ્રત્યક્ષેણેશ્વરં પ્રતીમઃ ।
તસ્માત્પ્રમાણાભાવાન્નાસ્તીશ્વર ઇતિ ।
નનુ યદિ પ્રત્યક્ષાતિરિક્તં ન પ્રમાણં તદા ધર્મમોક્ષયોસ્તત્સાધનાનાં ચ પ્રત્યક્ષાવિષયાણામસિદ્ધિઃ સ્યાદિત્યત આહ- દેહ ઇતિ ॥
દેહ આત્મા પુમર્થશ્ચ કામાર્થાભ્યાં વિના નહિ

ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનવાન્ખલ્વાત્મના ।
જ્ઞાનં ચ દેહધર્મઃ ।
યથોક્તમ્-"પૃથિવ્યાપસ્તેજોવાયુરિતિ તત્ત્વાનિ ।
તત્સમુદાયે શરીરેન્દ્રિયવિષયસંજ્ઞા ।
તેભ્યશ્ચૈતન્યં મદશક્તિવદ્વિજ્ઞાનમ્ઽ; ઇતિ ।
તસ્માદ્દેહ એવાત્મા ।
સ ચ વિનાશીત્યતઃ કાલાન્તરભાવિનઃ પુંસ એવાભાવાદ્ધર્મમોક્ષાખ્યપુરુષાર્થાભાવો નાનિષ્યઃ ।
પુરુષાર્થૌ તુ કામાર્થાવેવ ।
પુરુષાન્વયસમ્ભવાદિતિ ।
તત્રાપિ કામ એવ મુખ્યો ઽર્થસ્તુ તત્સાધનતયૈવ પુમર્થ ઇતિ જ્ઞાપયિતું કામસ્યાદૌ સઙ્કીર્તનમ્ ।
ઇતિ ચોચ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
*7,208*
એતન્મતનિરાસાર્થં સૂત્રં વ્યાખ્યાતુમુપોદ્ઘાતં તાવદાહ- યદેવમિતિ ॥
યદેવં ...
ન્યાયસુધા:
યદ્યેવમતીન્દ્રિયં વસ્તુ ન સ્યાત્ તદા તદીયં શાસ્ત્રં વિષયપ્રયોજનશૂન્યમાપદ્યેતેતિ શેષઃ ।
તત્કથમિતિ ચેત્ ।
કિમનેન શાસ્ત્રેણ તત્પ્રણેતા વિષયં પ્રતિપદ્યતે પ્રયોજનં ચ લભતે ।
ઉત વિનેયા નરાઃ ।
આદ્યં દૂષયતિ- દર્શનેનેતિ ॥
... દર્શનેનાસ્ય કો ઽર્થઃ પ્રત્યક્ષગોચરઃ ।
લબ્ધસ્તેનૈવ હિ ... ॥ મનુવ્_2,2.40અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
કિમાક્ષેપે ।
અર્થો વિષયઃ પ્રયોજનં ચ ।
લબ્ધ ઉપલબ્ધઃ પ્રાપ્તશ્ચ ।
પ્રત્યક્ષગોચરો હીતિ ।
તત્ર હેતુઃ ।
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
ન તાવદનેન શાસ્ત્રેણ શાસ્ત્રપ્રણેત્રાસ્તીન્દ્રિયો ઽર્થઃ ઉપલભ્યતે ।
તદભાવાત્ ।
નાપ્યૈન્દ્રિયકઃ ।
તસ્ય પ્રત્યક્ષગોચરત્વેન વિષયત્વાનુપપત્તેઃ ।
"અપ્રાપ્તે હિ શાસ્ત્રમર્થવત્ઽ; ।
કિઞ્ચ પ્રત્યક્ષેણ તમર્થમુપલભ્ય ખલ્વસૌ શાસ્ત્રે પ્રવીણવાન્ ।
અન્યથા (તત્પ્ર)પ્રણયનાનુપપત્તેઃ ।
તથાચ તં પ્રતિ તમેવાર્થમુપદર્શયત્કથં સવિષયં સ્યાત્ ।
એવં પ્રયોજનમપિ ન તાવદતીન્દ્રિયમ્ ।
તદભાવાત્ ।
નાપ્યૈન્દ્રિયકમ્ ।
તસ્ય યોગ્યાનુપલ(બ્ધિ)મ્ભબાધિતત્વાત્ ।
નનુ હિતોપદેષ્યરિ જનો ઽનુરજ્યતે ।
"જનાનુરાગપ્રભવાશ્ચ સમ્પદઃઽ; ઇતિ ચેત્ ।
કૃતઘ્નતાનિમિત્તપ્રત્યવાયાનુસન્ધાને સત્યેવમેતત્ ।
તત્તુ પરેણ ત્યાજિતમિતિ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- નરૈરિતિ ॥
... નરૈઃ શાસ્ત્રાત્ કિં મોહનં વિના

ન્યાયસુધા:
લબ્ધમિત્યનુવર્તતે ।
અત્રાપિ પૂર્વવદુત્તરમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
ધર્માદ્યતીન્દ્રિયાભિમતાર્થાભાવઃ શાસ્ત્રસ્ય વિષયઃ ।
તસ્ય પ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ વૈદિકવાસનાનિમિત્તશઙ્કાકલઙ્કિતત્વેન વિષયત્વમુપપદ્યતે ।
પ્રયોજનં ચ ધર્માધર્મશઙ્કોપરુદ્ધાર્થકામોપભોગઃ ।
તત્કથં નરૈઃ શાસ્ત્રાત્કિં લબ્ધમિત્યુચ્યતે ।
મૈવમ્ ।
વિષયપ્રતિપત્તૌ હિ પ્રયોજનાવાપ્તિઃ ।
વિષયં ચ કિં શાસ્ત્રમાપ્તવાક્યતયા પ્રતિપાદયેત્ ઉતોપપત્તિવ્યુત્પાદનેન ।
નાદ્યઃ ।
આગમપ્રામાણ્યાભ્યુપગમપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાસ્તિ અતીન્દ્રિયં કિમપીત્યેતાવતૈવ પૂર્ણત્વે(નૈવ)ન વાક્યવિસ્તરવૈયર્થ્યાચ્ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ઉપપત્તિપ્રામાણ્યાભ્યુપગમપ્રસઙ્ગાત્ ।
શાસ્ત્રં શઙ્કામેવ નિવારયતિ ।
વિષયપ્રતિપત્તિસ્તુ પ્રત્યક્ષેણૈવેતિ ચેન્ન ।
સ્વયં વોપપત્તિવ્યુત્પાદનેન વા કમપ્યર્થમનુપદર્શયતઃ શઙ્કાનિવારણાસામર્થ્યાત્ ।
શઙ્કા હિ સંશયો વા સ્યાદ્વિપર્યયો વા ।
દ્વાવપિ વિપરીતાર્થગોચરબલવત્પ્રત્યયનિરસનીયૌ ।
નાજ્ઞામાત્રેણ ।
તર્કવ્યુત્પાદનં શાસ્ત્રેણ ક્રિયત ઇતિ ચેત્(ન) ।
તસ્યાપિ પ્રમાણત્વાત્ ।
તદિદં"દર્શનેનઽ; ઇતિ પ્રકૃતાનુવૃત્તૌ સત્યાં"શાસ્ત્રાત્કિમ્ઽ; ઇત્રત વદતા સૂચિતમ્ ।
અન્યથા નરૈશ્ચેત્યવક્ષ્યત્ ।
મોહનં વિનેત્યુભયવાક્યશેષઃ પરિહાસઃ ।
શાસ્ત્રપ્રણેત્રા સુરગુરુણાયોગ્યજનવ્યામોહનં પ્રયોજનં લબ્ધમ્ ।
અન્યૈશ્ચ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ।
નાતો ઽધિકમિતિ ।
*7,211*
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ- સ્વેતિ ॥
સ્વપરાર્થવિહીનત્વાત્ ...

ન્યાયસુધા:
નિષ્ફલં શાસ્ત્રમિતિ વક્ષ્યમાણં સિંહાવલો(કનન્યાયે)કિતેનાનુવર્તતે ।
તચ્ચોપલક્ષણમ્ ।
નિર્વિષયં ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
વિષયપ્રયોજનવત્ત્વં હિ સ્વપરવિષયપ્રયોજનવત્તયા વ્યાપ્તમ્ ।
તૃતીયપ્રકારાભાવાત્ ।
સર્વપ્રકારપરિત્યાગેન સામાન્યાનવસ્થાનાત્ ।
તતશ્ચ વ્યાપિકાયાઃ સ્વપરવિષયપ્રયોજનવત્તાયા અભાવાત્તદ્વયાપ્તં વિષયપ્રયોજનવત્ત્વમપિ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
અસ્ત્વેવં વિષયપ્રયોજનશૂન્યમસ્મદીયં શાસ્ત્રમ્ ।
તતઃ કિમિત્યતઃ સૂત્રં વ્યાખ્યાતિ- સ્વમતેનૈવેતિ ॥
... સ્વમતેનૈવ નિષ્ફલમ્ ।
કિમિત્યુન્મત્તવચ્છાસ્ત્રં વૃથા પ્રલપતિ સ્વયમ્ ॥ મનુવ્_2,2.41બ્-દ્ ॥
*7,211f.*
ન્યાયસુધા:
યત એવં સ્વમતેનૈવ નિષ્ફલં નિર્વિષયં ચ ન કેવલં પરોપપાદનમેવ ।
તસ્માદ્ વૃથા વિષયપ્રયોજનશૂન્યમ્ ।
યસ્માદ્વાદિના ચાર્વાકેણ પ્રતિવાદિભિશ્ચ તદિતરૈઃ સર્વૈર્વિષયપ્રયોજનશૂન્યતયાભ્યુપગતમ્ ।
તસ્માદ્વિષયપ્રયોજનશૂન્ય(મેવે)ત્યર્થઃ ।
યસ્માદ્વૃથા તસ્માત્તચ્છાસ્ત્રં કિમિતિ સ્વયં પ્રેક્ષાવાન્પ્રલપતિ ।
પ્રેક્ષાવતા નારમ્ભણીયમિતિ યાવત્ ।
વિષયપ્રયોજનશૂન્યં ચારભમાણો ન લૌકિકો નાપિ પરીક્ષક ઇત્યુન્મત્તવદુપેક્ષણીયઃ સ્યાદિતિ ।
યદ્વા નિષ્ફલમિતિ પ્રયોજનાભાવાભિધાનમ્ ।
વૃથેતિ વિષયાભાવવચનમ્ ।
તથાચૈવં સૂત્રયોજના ।
ન કેવલં પરોપપાદનેન કિન્તુ સ્વાભ્યુપગમે ઽપ્યર્થાભાવાદનારમ્ભણીયં શાસ્ત્રમિતિ શેષ ઇતિ ।
અર્થાભાવહેતોરસિદ્ધિપરિહારાયાભ્યુપગમે ઽપીત્યુક્તમ્ ।
વ્યાસ-(23)
*7,213*
નનુ ચ પ્રમાણાનુરોધિ પ્રયોજનમ્ ।
ન પુનઃ પ્રયોજનમનુરુધ્યાપ્રામાણિકો ઽયર્થો ઽઙ્ગીકર્તુમુચિતઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રમાણં ચ પ્રત્યક્ષમેવ નાન્યત્ ।
નચૈવં લોકવ્યવહારોચ્છેદઃ ।
સમ્ભાવનયૈવ તદુપપત્તેઃ ।
સંવાદેન ચ પ્રામાણ્યાભિમાનાત્ ।
પ્રત્યક્ષેણ ચ દેહ એવાત્મોપલભ્યતે ।
ગૌરો ઽહં જાનામીતિ ।
તથાચ કાલાન્તરભાવિપ્રયોજનાન્વયિનઃ પુરુષસ્ય અભાવાત્કથં ધર્મમોક્ષાખ્યં પ્રયોજનમતીન્દ્રિયશ્ચ વિષયો ઽઙ્ગીકર્તું શક્યત ઇત્યત આહ- દેહાદિતિ ॥
દેહાદન્યો ઽનુભવત આત્મા ભાતિ શરીરિણામ્ ।
મમ દેહ ઇતિ વ્યક્તં મમાર્થ ઇતિવત્ સદા

ન્યાયસુધા:
અનુભવતઃ પરાભ્યુપગતપ્રામાણ્યેન પ્રત્યક્ષેણૈવ ।
મમ દેહ ઇતિ હ્યહઙ્કારાસ્પદાત્મસમ્બન્ધી દેહઃ પ્રતીયતે ।
નચાન્યતાપ્રતીતૌ સમ્બન્ધપ્રતીતિરુપપદ્યતે ।
યથા મમાર્થ ઇતિ પ્રતીતૌ ભેદપ્રતીતિપૂર્વક એવ સમ્બન્ધાભાસ ઇતિ ।
નન્વેવં પ્રતિભાસ એવ નાસ્તિ ।
અપિ તર્હિ ઘટસ્ય સ્વરૂપમિતિવદ્વયવહારમાત્રમિતિ ચેન્ન કલ્પકાભાવાત્ ।
વિપરીતપ્રતી(મિ)તૌ ખલ્વેવં કલ્પ્યતે ।
નચૈવં પ્રકૃતે ।
કસ્યચિત્કદાચિદપિ દેહો ઽહમિતિ પ્રમાભાવાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- શરીરિણાં સદેતિ ॥
અત એવ પ્રતિભાસો ઽપિ ભ્રમો ઽસ્ત્વિતિ નિરસ્તમ્ ।
અસ્તિ ગૌરો ઽહમિતિ પ્રમેતિ ચેન્ન ।
પ્રતિપક્ષતયા બાધકત્વાનુપપત્તેઃ ।
*7,215*
કિઞ્ચ નાયં દેહાત્મતાવભાસઃ ।
કિન્તુ દેહધર્મસ્યાત્મધર્મતાવભાસઃ ।
નચ વ્યધિકરણયોર્વિરોધો ઽસ્તિ ।
તદભાવે કથમસાવિતિ ચેત્ ।
કિમેતદનુમાનમર્થાપત્તિર્વા પ્રશ્નમાત્રં વા ।
ન પ્રથમદ્વિતીયૌ ।
અપસિદ્ધાન્તાત્ ।
સ્ફટિકજપાકુસુમયોરભેદાપ્રતિભાસે ઽપિ તદ્ધર્મસ્ય તત્ર પ્રતીતિદર્શનાચ્ચ ।
તૃતીયે તુ વક્ષ્યતે ।
અસ્તુ પ્રતીતિઃ ।
પ્રત્યક્ષમિતિ તુ કુતઃ ।
અબાધપ્રતિભાસસ્ય પ્રત્યક્ષાદન્યસ્ય પરેણાનભ્યુપગમાત્ ।
અભ્યુપગમે વા પ્રામાણ્યાપરિહારાત્ ।
અપરોક્ષતયાનુભવાચ્ચ ।
તદિદમુક્તમ્- વ્યક્તમિતિ ॥
નચ તદેવાસિદ્ધમ્ ।
લિઙ્ગાદ્યનુસન્ધાનાભાવે ઽપિ ભાવાત્ ।
અન્યથા દેહપ્રતિભાસસ્યાપિ તન્ન સ્યાત્ ।
એતદપ્યુક્તમ્- સદેતિ ॥
કેચિદાહુઃ ।
દેહાત્મભેદજ્ઞાનં સમાધિપરિપાકવતામેવેતિ ।
તદસત્ ।
આવિપાલગોપાલં મમ દેહ ઇત્રત પ્રતિભાસસ્યાનપલપનીયત્વાત્ ।
અત એવાહ- શરીરિણાં અ(શરીરા)ભિમાનિનામિતિ ॥
*7,218*
નન્વસ્ત્વાત્મા દેહાતિરિક્તસ્તથાપ્યર્થકામાતિરિક્તે પુરુષાર્થે તત્સાધનાદૌ ચ કિં માનમ્ ।
વેદાદિરાગમો ઽનુમાનં ચેતિ વદામઃ ।
તસ્ય પ્રામાણ્યમેવ કુત ઇતિ ચેત્ ।
તત્રાહ- પ્રત્યક્ષસ્યૈવેતિ ॥
પ્રત્યક્ષસ્યૈવ માનત્વમિતિ કેનાવસીયતે
ન્યાયસુધા:
યત્પરેણાભ્યુપગતમર્થાદિ તત્કુતઃ સિદ્ધમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
પ્રત્યક્ષેણેતિ ચેત્ ।
પ્રત્યક્ષસ્ય માનત્વમિત્યેવ કેનાવસીયતે ।
તથાચ પુરુષાર્થતત્સાધનમાત્રાસિદ્ધૌ જગદનીહમાપદ્યેતેતિ ।
પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં તાવત્પ્રતીયતે ।
પ્રામાણ્યં ચ જ્ઞાનગ્રાહકમાત્રગ્રાહ્યમ્ ।
અતઃ કથમુક્તો દોષઃ ।
પ્રામાણ્યપરતસ્ત્વાવાદે ઽપિ બાધકાભાવાદિના પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યસિદ્ધિરિત્યત આહ- યદીતિ ॥
યદિ તત્સાધકં વેદપ્રામાણ્યે ન કથં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
યદિ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનપ્રામાણ્યસ્ય જ્ઞાનગ્રાહકં વા બાધકાભાવાદિકં વા સાધકમુચ્યતે ।
તર્હિ તદેવ વેદપ્રામાણ્યવિષયે કથં સાધકં ન ભવેત્ ।
નહિ વેદવાક્યાજ્જ્ઞાનં નોત્પદ્યતે ।
નચ ન પ્રતીયતે ।
અત્ર વેદગ્રહણમુપલક્ષણમ્ ।
અત એવાન્યેતિ સામાન્યેન વક્ષ્યતિ ।
*7,220*
નનુ જ્ઞાનગ્રાહકસ્ય પ્રામાણ્યગ્રાહકત્વમિત્યુત્સર્ગઃ ।
અપવાદે(ન ત્વ)સત્યપ્રામાણ્યમપિ ગૃહ્યતે ।
તત્કથં વેદાદિપ્રામાણ્યસિદ્ધિઃ ।
પરતસ્ત્વે ઽપિ બાધકાભાવઃ કુત ઇતિ ચેત્ ।
સમમેતત્પ્રત્યક્ષે ઽપિ ।
અનુપલમ્ભાદપવાદાદ્યભાવઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધ ઇતિ ચેત્ ।
તુલ્યમેતદ્વેદાદાવિત્યાહ- ન ચેતિ ॥
નચાન્યામાનતા ક્વાપિ પ્રમાણેનાવસીયતે
ન્યાયસુધા:
પ્રત્યક્ષાદન્યયોરનુમાનાગમયોરમાનતા ।
ક્વાપિ વિષયે ।
*7,221*
યદ્વા પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યમભ્યુપગચ્છન્પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કિં ત્વયાનુભૂયમાનસ્યૈકસ્યૈવ પ્રત્યક્ષસ્ય માનત્વમ્ ઉત સર્વસ્યાપિ પ્રત્યક્ષસ્ય ।
આદ્યે દોષમાહ- પ્રત્યક્ષસ્યૈવેતિ ॥
ઇતરેષામપિ પ્રત્યક્ષાણાં તત્તુલ્યસામગ્રીજન્યત્વે સત્યેકસ્યૈવ પ્રત્યક્ષસ્ય માનત્વમિતિ કેનાવસીયતે ।
દ્વિતીયે દોષમાહ- પ્રત્યક્ષસ્યૈવેતિ ॥
પ્રત્યક્ષસ્ય માનત્વમેવ સર્વમપિ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમિતિ કેનાવસીયતે ।
અનુભૂયમાનપ્રત્યક્ષાદન્યસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય, તત્પ્રામાણ્યસ્ય વા ચાવસાયકં ન કિમપીત્યર્થઃ ।
પરકીયવચનેન ચેષ્યયા વા પ્રત્યક્ષમવગમ્ય પ્રત્યક્ષત્વેન તસ્ય પ્રામાણ્યમવગમ્યત ઇત્યત આહ- યદીતિ ॥
પ્રત્યક્ષસ્ય તત્પ્રામાણ્યસ્ય ચ સાધકં વચનમનુમાનં ચ યદિ પ્રમાણમિષ્યતે તર્હિ વેદાદિપ્રામાણ્યે કથં ન ભવેત્ ।
અભ્યુપગમ ઇતિ શેષઃ ।
એવમનુમાનાગમપ્રામાણ્યં પ્રત્યપિ વિકલ્પઃ ।
આદ્યસ્તુ પૂર્વવન્નિરસ્તઃ ।
અપસિદ્ધાન્તશ્ચ અધિકઃ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- નચેતિ ॥
અન્યયોઃ પરપુરુષાદિવર્તિનોરનુમાનાગમયોરમાનતા ।
પૂર્વવદાશ્રયાદ્યસિદ્ધેઃ ।
તત્સાધકાઙ્ગીકારે ચ વ્યાઘાતાદિતિ ભાવઃ ।
*7,222f.*
નન્વર્થસન્નિકૃષ્ટકરણજન્યત્વાત્પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ।
અનુમાનાગમયોરતીતાદિકમપિ વિષયીકુર્વતોસ્તદભાવાત્કથં પ્રામાણ્યમિતિ ।
કિં યાથાર્થ્યમેવ પ્રામાણ્યં તન્નિયામકશ્ચ સન્નિકર્ષઃ અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાદિત્યભિપ્રાયઃ ઉત વિષયસન્નિકૃષ્ટકરણજન્યત્વં પ્રામાણ્યમિતિ ।
આદ્યે ઽપિ કિં યથાકથઞ્ચિત્સન્નિકર્ષો નિયામકઃ ઉત સંયોગ એવ ।
આદ્યં દૂષયતિ- નચેતિ ॥
એવં તર્હ્યન્યયોરનુમાનાગમયોરમાનતા નાસ્તિ ।
અવિનાભાવાદિસન્નિકર્ષસ્ય તત્રાપિ સત્ત્વાદિતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયે દોષમાહ- ક્વાપીતિ ॥
ક્વાપિ પ્રમાણે ચાક્ષુષે શ્રાવણે ચ ।
નાવસીયતે નાભ્યુપગમ્યતે ઽર્થસંયુક્તકરણજન્યતા ।
પરેણ ગોલકા(દ્ય)તિરિક્તસ્ય ચક્ષુરાદેરનભ્યુપગમાત્ ।
તદાત્મકસ્ય ચાર્થસંયોગાભાવાત્ ।
તતઃ પ્રત્યક્ષસ્યાપિ કસ્યચિત્પ્રામાણ્યં ન સ્યાદિતિ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- નચેતિ ॥
યાથાર્થ્યાદન્યા અર્થસન્નિકૃષ્ટકરણજન્યતાલક્ષણા માનતા ન વક્તવ્યા ।
કુત ઇત્યત આહ- ક્વાપીતિ ॥
પૂર્વવચ્ચાક્ષુષાદાવવ્યાપ્તેરિતિ ભાવઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
વિપર્યયાદાવતિવ્યાપ્તિશ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યાથાર્થ્યે સતીદં લક્ષણમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ તદેવાસ્તુ કિં વિશેષ્યેણ ।
અનુમાનાદિવ્યાવૃત્ત્યર્થમિતિ ચેન્ન ।
તદપ્રામાણ્યસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધેરિત્યાહ- નચેતિ ॥
નનુ વેદાદ્યર્થસ્યાનુપમ્ભબાધિતત્વાત્કથં તત્પ્રામાણ્યમિતિ ચેન્ન ।
વેદાદિનૈવોપલબ્ધેઃ ।
તદન્યેન નોપલભ્યત ઇતિ ચેત્ ।
તત્કિં પ્રમાણાન્તરસંવાદિત્વં પ્રામાણ્યમ્ ।
અદ્ધેતિ ચેત્તત્રાહ- નચેતિ ॥
પ્રમાણાન્તરસંવાદલક્ષણા માનતા નેત્યર્થઃ ।
કુતો નેત્યત આહ- ક્વાપીતિ ॥
અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ ક્વાપિ પ્રમાણે નાવસીયતે ।
યતઃ યદ્વા ક્વાપિ સ્વસુખાદિજ્ઞાને પ્રમા(ણ)ણે સંવાદ એવ નાવસીયતે ઇતિ યોજ્યમિત્યલમ્ ।
*7,225*
સૂત્રાર્થમુપસંહરતિ સ્વમતેનેતિ ।
સ્વમતેનાર્થરહિત ઉપેક્ષ્યઃ પક્ષ ઈદૃશઃ

ન્યાયસુધા:
સ્વસમ્મત્યૈવ અર્થરહિતો વિષયપ્રયોજનરહિતઃ ।
ઈદૃશઃ ઈશ્વરાદ્યતીન્દ્રિયાનભ્યુપગમલક્ષ્ણઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અભ્યુપગમાધિકરણમ્ ॥
*7,226*
[======= જ્ન્ય્સ્_2,2.ઇવ્: પુરુષાશ્માધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં પુરુષાશ્માધિકરણમ્ ॥
પુરુષાશ્મવદ્ ઇતિ ચેત્ તથાપિ

॥ ઓં પુરુષાશ્મવદિતિ ચેત્તથાપિ ઓં ॥
અ(ત્રાનીશ્વ)ત્ર નિરીશ્વરસાઙ્ખયૈકદેશિનાં પુરુષોપસર્જનપ્રકૃતિકર્તૃકત્વવાદિનાં મતમપાક્રિયતે ।
નન્વેવં તર્હિ તદનન્તરમેવેદમારમ્ભણીયમ્ ।
સત્યમ્ ।
તથાપ્યભ્યધિકાશઙ્કાનુસારેણેયમુક્તિઃ ।
તથાહિ ।
પરમચેતનસ્ય ભગવત એવ સર્વકર્તૃત્વં પ્રાગુક્તમ્ ।
તસ્ય કેવલપ્રકૃતિકર્તૃકત્વવાદઃ સાક્ષાદ્વિરોધીતિ પ્રથમમપાકૃતઃ ।
તત્ર મા ભૂત્કેવલસ્યાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય જગત્કર્તૃત્વમ્ ।
ઈશ્વરાનુગૃહીતસ્ય તુ ભવિષ્યતીત્યાશઙ્કા દ્વિતીયાધિકરણે (નિરસ્તા)નિરાકૃતા ।
મા ભૂદચેતનસ્ય કર્તૃત્વં કિન્તુ શરીરસ્યૈવ ચૈતન્યાશ્રયસ્ય કર્તૃત્વમસ્ત્વિત્યાશઙ્કય શરીરસ્ય ચૈતન્યાશ્રયતાયોગાત્ પુનસ્તદવસ્થઃ કર્તૃત્વાયોગ ઇતિ તૃતીયે ઽભિહિતમ્ ।
ઇદાનીં તુ કેવલસ્યાચેતનસ્ય કર્તૃત્વાયોગે ઽપિ ચેતનસન્નિધાનેન તદુપપત્તેઃ કિમીશ્વરે(ણેત્યા)ણેત્યેષા શઙ્કા નિરાક્રિયતે ।
*7,227*
તન્મતરીતિઃ સૂત્ર એવોક્તેતિ તદેવ વ્યાચષ્ટે- સન્નિધાનાદિતિ ॥
સન્નિધાનાચ્ચેતનસ્ય વર્તતે યદ્યચેતનમ્ ।
તથાપ્યબુદ્ધિપૂર્વત્વાદુક્તદોષઃ સમો ભવેત્

*7,227f.*
ન્યાયસુધા:
યથા ખલ્વચેતનમેવ શરીરં ચેતનસ્યાત્મનઃ સન્નિધાનમાત્રેણ અશ્માનયનાદિકં કરોતિ ।
એવમચેતનાપિ પ્રકૃતિઃ પુરુષસન્નિધાનાન્મહદાદિકાર્યં કરિષ્યતિ ।
તથાચ પ્રયોગઃ ।
મહદાદિકં પુરુષોપસર્જનપ્રકૃતિકર્તૃકમ્ કાર્યત્વાદશ્માનયનાદિવદિતિ ।
એવંચ કિમીશ્વરેણેતિ શઙ્કાર્થઃ ।
યદ્યપ્યેવમભ્યધિકમાશઙ્કિતં તથાપિ રચનાનુપપત્તેરિત્યુક્તદોષઃ સમો ભવેત્ ।
ન પરિહૃતો ભવેત્ ।
કુતઃ ।
અબુદ્ધિપૂર્વત્વાત્ ।
પ્રકૃતેરિતિ શેષઃ ।
બુદ્ધિઃ પૂર્વા યસ્ય તત્ બુદ્ધિપૂર્વમ્ ।
જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્ના ઇત્યર્થઃ ।
ન વિદ્યતે બુદ્ધિપૂર્વં યસ્ય તત્તથોક્તં તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્ ।
તસ્માત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નવત્ત્વં હિ કર્તૃત્વમ્ ।
નચ પુરુષસન્નિધાને(ઽપિ) ન પ્રકૃતેર્બુદ્ધિમત્ત્વં સમ્ભવતિ ।
અચેતનત્વાઙ્ગીકારવિરોધાત્ ।
નચ બુદ્ધયભાવે તત્કાર્યયોરિચ્છાપ્રયત્નયોરપિ સમ્ભવઃ ।
તથા ચાચેતનસ્ય કર્તૃત્વપ્રતિજ્ઞા વ્યાહતૈવેતિ ।
નન્વાત્મોપસજર્નસ્ય શરીરસ્યાશ્માનયનાદિકર્તૃત્વં નિદર્શિતમ્ ।
તત્કથ(મેતદિ)મિતિ ચેન્ન ।
શરીરસ્યાપ્યુક્તરીત્યા કર્તૃત્વાસમ્મતેઃ ।
*7,229*
દૂષણાન્તરં ચ દૃષ્ટાન્તે દર્શયિતું સૂત્રમ્- ॥
ઓં અઙ્ગિત્વાનુપપત્તેઃ ઓં ॥
ઇતિ ।
તદ્વયાચષ્ટે- અઙ્ગિત્વાદિતિ ॥
અઙ્ગિત્વાનુપપત્તેશ્ ચ

અઙ્ગિત્વં પુરુષસ્યૈવ સર્વૈરપ્યનુભૂયતે ।
તદઙ્ગત્વોક્તિતશ્ચૈવ સ્યાત્ સર્વસ્યાપલાપકઃ ॥ મનુવ્_2,2.46અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો દૂષણાન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ ।
એવશબ્દો વક્ષ્યમાણકૈમુત્યસ્ફુટીકરણાર્થઃ ।
અઙ્ગિત્વં પ્રધાનત્વં શરીરં પ્રતીતિ શેષઃ ।
તદઙ્ગત્વોક્તિતઃ તસ્યોપસર્જનત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
સ્યાત્ સાઙ્ખય ઇતિ શેષઃ ।
નન્વેતત્પ્રકૃતવિરુદ્ધમ્ ।
પરમેશ્વરસ્ય હિ સર્વકર્તૃત્વમુપપાદયિતુમયમારમ્ભઃ ।
તથાચ અશ્માનયનાદિકાર્યે જીવસ્ય પ્રાધાન્યોપપાદનં કથં ન પ્રકરણવિરુદ્ધમિતિ ચેન્ન ।
જીવગતસ્ય અમુખ્યસ્ય કર્તૃત્વસ્ય નિરાસ એવ યદા પ્રમાણવિરોધઃ તદા કિમુ વક્તવ્યં સર્વકર્તુરીશ્વરસ્યાપલાપ ઇત્યેતત્પ્રદર્શનાયૈવ સૂત્રકૃતા જીવસ્યાઙ્ગિત્વોપપાદનાદિત્યાશયવાનાહ- કિમ્વિતિ ॥
કિમુ સર્વેશ્વરસ્યાસ્ય હ્યપલાષાદ્ યતો ઽખિલમ્

ન્યાયસુધા:
અસ્ય સર્વકર્તૃત્વેન પ્રતિપિપાદયિષિતસ્ય ।
ઉત્તરસૂત્રે ચાસ્યાઙ્ગીકારવાદત્વં સ્ફુટીભવિષ્યતીતિ હિશબ્દેન સૂચયતિ ।
કથં જીવસ્ય પ્રાધાન્યનિરાસાદપ્યતિશયેનેશ્વરનિરાસઃ પ્રમાણવિરુદ્ધ ઇત્યત આહ- યત ઇતિ ॥
યતઃ કારણાદખિલં પ્રમાણં યોગિપ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાત્મકં સર્વકર્તારમીશ્વરં પ્રતિપાદયતિ તસ્માદિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં પુરુષાશ્માધિકરણમ્ ॥
*7,231*
[======= જ્ન્ય્સ્_2,2.વ્: અન્યતાનુમિત્યધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અન્યથાનુમિત્યધિકરણમ્ ॥
અન્યથાનુમિતૌ ચ જ્ઞશક્તિવિયોગાત્

॥ ઓં અન્યથાનુમિતૌ ચ જ્ઞશક્તિવિયોગાત્ ઓં ॥
પ્રકૃત્યુપસર્જનપુરુષકર્તૃત્વવાદિનાં નિરીશ્વરસાઙ્ખયૈકદેશિનાં મતમત્ર નિરાક્રિયતે ।
તથાહિ અશ્માનય(નપ્ર)નાદિપ્રવૃત્તૌ તાવત્પુરુષસ્ય પ્રાધાન્યં શરીરસ્ય ચોપસર્જનત્વમનુભવસિદ્ધમિત્યુક્તમ્ ।
તથાચ તદ્દૃષ્ટાન્તેન મહદાદિકાર્યમપિ પ્રકૃત્યુપસર્જનપુરુષકર્તૃકમનુમીયતે ।
પુરુષસ્ય ચ ચેતનત્વેન ન કર્તૃત્વાનુપપત્તિઃ ।
સુષુપ્ત્યાદૌ ચ કર્તૃત્વાનુપલમ્ભાત્પ્રકૃતિરુપસર્જનભૂતાઙ્ગીકરણીયા ।
એવંચ કિમીશ્વરેણેતિ ।
*7,232*
અત્ર વક્તવ્યં કિં પુરુષસ્યૈકાકિનઃ કુત્રાપિ સ્વાતન્ત્ર્યં નાસ્તિ ઉત અસ્તીતિ ।
આદ્યં દૂષયિતું સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અઙ્ગિત્વમિતિ ॥
અઙ્ગિત્વં યદિ તસ્યૈવ સ્વાતન્ત્ર્યં ચેન્નચાખિલમ્ ।
તત્પ્રેરણે ઽપ્યશક્તત્વાત્ સ્વતન્ત્રો ઽન્યો હ્યપેક્ષિતઃ

ન્યાયસુધા:
યદિ પુરુષ(સ્યૈવાઙ્ગિ)સ્યાઙ્ગિત્વં પ્રાધાન્યં કર્તૃત્વમિતિ યાવત્ ।
પ્રકૃતેસ્તૂપસર્જનત્વમેવેતિ પૂર્વમતાદન્યથાનુમીયતે ।
તત્રાપિ ચ પુરુષસ્યાખિલં સ્વાતન્ત્ર્યં નાસ્તીતિ પક્ષો યદ્યઙ્ગીક્રિયતે તદા સ્વતન્ત્રો ઽન્યઃ પરમેશ્વરો ઽઙ્ગીકરણીય એવ સ્યાત્ ।
કુતઃ ।
પ્રકૃતિપ્રેરણે પુરુષસ્યાશક્તત્વાત્ ।
મા ભૂત્તાવત્કાર્યાન્તરાર્થમીશ્વરાપેક્ષા ।
તથાપિ પ્રકૃતિપ્રેરણાર્થમપેક્ષણીય એવાસાવિત્યપેરર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ન તાવત્સત્તામાત્રેણ સંયોગમાત્રેણ વા પ્રધાનસ્ય કર્તારં પુરુષં પ્રત્યુપસર્જનત્વમ્ ।
સુપ્તિપ્રલયાદાવપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
કિન્તુ કરણત્વાદિના ।
નચ કર્ત્રાપ્રયુજ્યમાનસ્ય કરણત્વાદિકં દૃષ્ટમ્ ।
નચ તદેવ તત્પ્રેરણે કરણાદિ ।
સ્વવૃત્તિવિરોધાત્ ।
તથાચ પ્રકૃતિનિરપેક્ષસ્ય પુરુષસ્ય ક્વાપિ વ્યાપારાસામર્થ્યે ઽવશ્યમન્યેન સહકારિણા ભાવ્યમ્ ।
નચાસાવપ્યેવંવિધ એવ ।
તસ્યાપિ સહકાર્યન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ સ્વતન્ત્ર એવાસાવઙ્ગીકરણીયઃ ।
સ એવ ચેશ્વર ઇતિ કથમસૌ નાભ્યુપગમ્યત ઇતિ ।
*7,234*
દ્વિતીયં નિષેધતિ- નચેતિ ॥
ન ચ સ્વાતન્ત્ર્યમસ્યૈવ ...
ન્યાયસુધા:
તથા સતિ પ્રકૃત્યનપેક્ષત્વપ્રસઙ્ગેન (અસ્ય) સ્વસિદ્ધાન્તવિરોધાપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
અનેન વિપ્રતિષેધાચ્ચેતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
સૂત્રસ્યાર્થાન્તરમાહ- પ્રત્યક્ષાદીતિ ॥
... પ્રત્યક્ષાદિવિરોધતઃ
ન્યાયસુધા:
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણૈર્હિ પુરુષસ્યાસ્વાતન્ત્ર્યં સર્વદા ઉ(સર્વત્રો)પલભ્યતે ।
પ્રકારાન્તરેણ વ્યાચષ્ટે- હિતેતિ ॥
હિતાકૃત્યાદિદોષાચ્ચ ...
ન્યાયસુધા:
આદિપદેનાહિતક્રિયોપાદીયતે ।
એવં પઞ્ચમતાનિ નિરાકૃત્યોપસંહરતિ- ભદ્રમિતિ ॥
... ભદ્રં નાનીશ્વરં મતમ્

ન્યાયસુધા:
પાતઞ્જલાભિમતસ્યેશ્વરસ્યેશ્વરલક્ષણાભાવાત્તદપ્યનીશ્વરમેવ મતમિતિ ।
નન્વન્યાન્યપિ ભિન્નકસંસારમોચકાદીન્યનીશ્વરાણિ મતાનિ સન્તિ તાનિ કુતો ન નિરાક્રિયન્તે ।
ઉક્તદોષૈરેવ નિરસ્તત્વાત્ અભ્યધિકાશઙ્કાભાવાચ્ચેત્યાહ- સંસારિણ ઇતિ ॥
*7,235*
સંસારિણો ઽન્યં સર્વેશં સર્વશક્તિમનૌપમમ્ ।
ચેતનાચેતનસ્યાસ્ય સત્ત્વાદેસ્તદધીનતામ્ ।
નાઙ્ગીકુર્વન્તિ યે તેષાં સર્વેષાં ચ સમા ઇમે

ન્યાયસુધા:
સંસારિપદમીશ્વરાતિરિક્તોપલક્ષણમ્ ।
સર્વેશમિતિ વિશેષ્યપદમ્ ।
તેન ન પૌનરુક્તયમ્ ।
ઉપમૈવોપમમ્ ।
સ્વાર્થિકો ઽણ્ ।
નાસ્ત્યૌપમં યસ્યાસાવનૌપમઃ ।
યદ્વોપમાયા અયમૌપમઃ ।
સોપમ ઇતિ યાવત્ ।
તતો નઞ્સમાસઃ ।
અસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય ।
ઇમે કથિતા દોષા ઇતિ શેષઃ ।
ન કેવલં સર્વેશં સ્વરૂપેણાનઙ્ગીર્કુર્વતામિમે દોષાઃ ।
કિન્તુ તમઙ્ગીકૃત્યાપિ જીવા(દ્ય)ન્યત્વાદિવિશેષણાનિ તસ્યાનઙ્ગીકુર્વતામપિ ।
તથાત્વે ફલતસ્તસ્યાનીશ્વરત્વાદિતિ ।
*7,237*
કિમતો યદ્યેવમનીશ્વરમતમસમઞ્જસમિત્યત આહ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માચ્છ્રુતિપ્રમાણેન યુક્તિભિશ્ચ પરો હરિઃ ।
અઙ્ગીકાયર્તમો નિત્યઃ સર્વૈરપિ સુનિશ્ચિતમ્

ન્યાયસુધા:
ન પરપક્ષનિરાસમાત્રેણ સ્વપક્ષસિદ્ધિરિત્યતઃ શ્રુતિપ્રમાણેનેત્યાદ્યુક્તમ્ ।
પર ઉત્કૃષ્ટ ઉક્તવિશેષણોપપન્નઃ ।
નિત્ય ઇતિ સામર્થ્યાદઙ્ગીકારસ્ય વિશેષણમ્ ।
સર્વદેતિ યાવત્ ।
નિશ્ચયસ્ય સ્વપરપક્ષસાધનોપાલમ્ભાતિરિક્તાનપેક્ષત્વાત્પ્રામાણિકનિશ્ચયસ્ય ચાસમીચીનત્વાયોગાત્સુનિશ્ચિતમિત્યુક્તમ્ ।
પ્રથમાધ્યાયવ્યુત્પાદિતેન પરપક્ષોપાલમ્ભેન ચ યથાલક્ષિતં બ્રહ્મ સિદ્ધમિત્યાશયઃ ।
નન્વેવં તર્હિ ઉત્તરાધિકરણાનામાનરમ્ભ એવ ।
નિરાકરિષ્યમાણૈ(રુ)રપ્યુક્તવિશેષણસ્યેશ્વરસ્યાનભ્યુપગતત્વાદિતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
તથાપિ તન્મતાનામત્યન્તહેયતાપ્રદર્શનાય દૂષણાન્તરાણિ વ્યુત્પાદનયિતુમુત્તરો ગ્રન્થઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અન્યથાનુમિત્યધિકરણમ્ ॥
*7,239*
[======= જ્ન્ય્સ્_2,2.વિ: વૈશેષિકાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં વૈશેષિકાધિકરણમ્ ॥
મહદ્દીર્ઘવદ્ વા હ્રસ્વપરિમણ્ડલાભ્યામ્

॥ ઓં મહદ્દીર્ઘવદ્વા હ્રસ્વપરિમણ્ડલાભ્યામ્ ઓં ॥
નિત્યજ્ઞાનપ્રયત્નેચ્છં સઙ્ખયદ્યૈરપિ પઞ્ચભિઃ ।
યુક્તમીશં વદન્ત્યન્યે ... ॥ મનુવ્_2,2.51અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અત્ર પરમાણ્વારમ્ભવાદિનાં વૈશેષિકાદીનાં મતમપાક્રિયતે ।
નનુ વૈશેષિકાદયઃ પરમેશ્વરમઙ્ગીકુર્વન્ત્યેવ ।
તત્કથં તન્નિરાસાયાધિકરણારમ્ભ ઇત્યાશઙ્કય યદ્યપીશ્વરં સ્વરૂપેણાઙ્ગીકુવર્ન્તિ તથાપિ તદ્ધર્મેષુ સુખાદિષુ વિપ્રતિપદ્યન્ત એવ ।
તથા સૃષ્ટિપ્રલયાદિવિધિં ચાન્યથા મન્યન્ત ઇત્યતો યુક્તસ્તન્નિરાસાયાધિકરણારમ્ભ ઇત્યાશયવાંસ્તન્મતમુપન્યસ્યતિ- નિત્યેતિ ॥
ઈશં વદન્તો ઽન્યે ઇત્યાહુરિતિ વક્ષ્યમાણેનાન્વયઃ ।
નિત્યા જ્ઞાનપ્રયત્નેચ્છા યસ્યાસૌ તથોક્તઃ ।
સઙ્ખયાદ્યૈઃ સઙ્ખયાપરિમાણપૃથક્તવસંયોગવિભાગૈઃ ।
સાવધારણં ચૈતત્ ।
એવમષ્ટગુણકમેવ વદન્ત ઇતિ ।
નિત્યદ્રવ્યાશ્રિતાન્યેકત્વૈકપૃથક્તવપરિમાણાનિ નિત્યાન્યેવ દ્વિત્વદ્વિપૃથક્તવાદીનિ સંયોગવિભાગૌ ચ સવર્ત્રાનિત્યા એવેતિ સિદ્ધત્વાત્સઙ્ખયાદૌ વિદ્યમાનો ઽપિ નિત્યાનિત્યવિભાગો નાભિહિતઃ ।
જ્ઞાનાદીનાં તુ જીવાશ્રિતાનામનિત્યત્વાદત્ર નિત્યત્વસઙ્કીર્તનમ્ ।
યદ્યપિ કેચિદીશ્વરં ષડ્ગુણમાચક્ષતે ।
તથાપિ ન તત્પરમં મતમિત્યષ્ટગુણત્વમેવોપન્યસ્તમ્ ।
એવમાત્રેયસ્ય જ્ઞાનાનિત્યત્વમપિ નોપન્યસ્તમ્ ।
યદ્વા નિત્યત્વસઙ્કીર્તનં ગુણાન્તરાભાવે યુક્તિત્વેન કૃતમ્ ।
તથાહિ ।
જીવાત્માનો બુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નધર્માધર્મભાવનાભિર્નવભિર્વિશેષગુણૈર્યુક્તાઃ ।
તત્ર નિત્યયથાર્થજ્ઞાનસ્ય મોહાભાવાત્તત્પ્રભવસ્ય દ્વેષસ્યાભાવઃ ।
તદભાવે તન્મૂલયોર્ધર્માદ્યયોરભાવઃ ।
ઇચ્છાયા અપિ મોહાભાવેનારાગરૂપત્વાન્ન ધર્માદિકારણત્વમ્ ।
ધર્માદ્યભાવે ચ તત્કાર્યયોઃ સુખદુઃખયોરભાવ એવ ।
નિત્યજ્ઞાનત્વાદેવ સ્મૃત્યસમ્ભવેન કલ્પકાભાવાદ્ભાવનાયા અપ્યભાવ ઇતિ ।
અથવા નિત્યત્વેન જ્ઞાનાદીનામખણ્ડત્વં સૂચયતિ ।
*7,242*
એવમપીશ્વરવિષયાં વિપ્રતિપત્તિમુપન્યસ્ય સૃષ્ટિવિષયામુપન્યસ્યતિ- તદિચ્છેતિ ॥
... તદિચ્છાદૃષ્ટચોદિતાઃ ।
પરમાણવશ્ચતુર્વર્ગાઃ સંયુજ્યન્તે દ્વિશો ઽખિલાઃ ॥ મનુવ્_2,2.51દ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
મહાપ્રલયે હિ વક્ષ્યમાણો નિત્યવર્ગો ઽનિત્યાશ્ચ ધર્માધર્મસંસ્કારાદયો ઽવતિષ્ઠન્તે ।
તતો બ્રહ્મવર્ષશતાન્તે પ્રાણિનાં ભોગભૂતયે મહેશ્વરસ્ય સિસૃક્ષા સઞ્જાયતે ।
તયા ચ સર્વાત્મગતા ધર્માધર્મલક્ષણાદૃષ્ટાદયો લબ્ધવૃત્તયો ભવન્તિ ।
તતસ્તદિચ્છયા સિસૃક્ષાલક્ષણેશ્વરેચ્છયાદૃષ્ટૈરદૃષ્ટવદાત્મસંયોગૈશ્ચેતિ યાવત્ ।
ચોદિતાઃ પ્રેરિતાઃ ।
ક્રિયાવન્ત ઇતિ યાવત્ ।
પ્રાક્ પ્રવિભક્તતયાવસ્થિતાઃ પરમાણવશ્ચતુર્ગુણાઃ પાથિર્વાઃ પાથસીયાસ્તૈજસા વાયવીયાશ્ચ દ્વિશઃ સંયુજ્યન્તે ।
અત્ર પરમાણવ ઇત્યેવોક્તે મનસામપિ ગ્રહણં સ્યાત્ ।
તેષાં સંયોગસદ્ભાવે ઽપિ વક્ષ્યમાણં દ્રવ્યારમ્ભકત્વં ગગનવદસ્પર્શવત્ત્વાદયુક્તમ્ ।
અતસ્તદ્વયાવૃત્તયે ચતુર્વર્ગા ઇત્યુક્તમ્ ।
યદ્વા સજાતીયસંયોગ એવ દ્રવ્યારમ્ભકો ન ત્વન્ય ઇતિ અનેન સૂચયતિ ।
અખિલા ઇતિ ।
દ્વિશઃ સંયોગે નિયમવચનાત્ ।
યે પરમાણવો દ્રવ્યારમ્ભાય સંયુજ્યન્તે તે ઽખિલા દ્વિશો દ્વૌ દ્વાવેવેતિ ।
*7,249*
તતઃ કિમિત્યત આહ- પરમાણ્વિતિ ॥
પરમાણુદ્વયેનૈવ દ્વયણુકં નામ જાયતે ।
દ્વયણુકત્રયેણ ત્ર્યણુકં તૈશ્ચતુર્ભિસ્તદાત્મકમ્

તતસ્ત્વનિયમેનૈવ ખણ્ડાવયવિનાં ભવઃ ।
તતશ્ચાનિયમેનૈવ સર્વાવયવિસમ્ભવઃ

ન્યાયસુધા:
પરમાણુપુઞ્જવાદં પરિણામવાદમનિયમવાદં ચૈવશબ્દેન વ્યાવર્તયતિ ।
પરમાણુદ્વયેનૈવ, નતુ નિરન્તરતયોત્પન્નપરમાણુદ્વયં, નાપિ પરમાણુદ્વયમેવ સંયુક્તમાસાદિતપરિણામવિશેષં, નચ ત્રયાદિનેતિ ।
જાયતે ઇત્યસત્કાર્યવાદં સૂચયતિ ।
જાત્યપેક્ષયૈકવચનમ્ ।
તતશ્ચ સંયુક્તસજાતીયપરમાણુદ્વયૈસ્તતો ઽત્યન્તભિન્નાનિ તત્સમવેતાનિ પ્રાગસન્ત્યેવ દ્વયણુકનામકાનિ દ્રવ્યાણ્યુત્પદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
દ્વયણુકત્રયેણ ત્ર્યણુકં જાયતે ઇત્યનુર્વતે ।
એવેતિ ચ ।
અત્રાપિ પૂર્વવદ્વયાખ્યાનમ્ ।
અણુત્વપરિમાણસ્ય પરમાણૌ દ્વયણુકે ચ સામ્યાદ્દ્વયણુકસંજ્ઞાવત્ત્ર્યણુકસંજ્ઞાપ્યુપપદ્યત એવ ।
તૈઃ સજાતીયૈઃ સંયુક્તૈશ્ચતુર્ભિસ્ત્ર્યણુકૈઃ તદાત્મકં દ્રવ્યં જાયતે ।
ત્ર્યણુકેષ્વણુસંજ્ઞોપચારાત્ ।
કેચિત્ દ્વયણુકૈરેવ ચતુરણુકારમ્ભમભ્યુપયન્તિ ।
તન્મતાનુસારેણ તૈદ્વર્યણુકૈરિતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
દ્વયણુકાનિ ત્રીણિ (દ્રવ્યં) યત્કાયર્મારભન્તે તત્ત્ર્યણુકમ્ ।
ચતુર્ભિરારબ્ધં ચતુરણુકમિતિ ।
અત્ર ચ સંજ્ઞા મુખ્યૈવ ।
તતઃ ત્ર્યણુકેભ્યશ્ચતુરણેકેભ્યો વા ।
તુશબ્દો વિશેષાર્થઃ ।
તમેવાહ ।
અનિયમેનૈવૈતાવદ્ભિરેવેતિ સઙ્ખયાનિયમં વિનેત્યર્થઃ ।
દ્રવ્યસમવાયિકારણાનિ કાયર્દ્રવ્યાણિ ખણ્ડાવયવિનઃ ।
ત્ર્યણુકાદેરન્ત્યાવયવિનશ્ચ મધ્યે નૈકમેવ ખણ્ડાવયવિ કિન્તુ અનિયમેનાનેકાન્યપિ ભવન્તીતિ સૂચયિતું બહુવચનમ્ ।
તતઃ તૈઃ ખણ્ડાવયવિભિશ્ચાનિયમેનૈવ સઙ્ખયાનિયમં વિનૈવ સર્વાવયવિનામન્ત્યાવયવિનાં શરીરેન્દ્રિયવિષયાણાં સમ્ભવઃ ।
તદનેન દ્રવ્યોત્પત્તિરભિહિતા ।
ગુણાનાં કર્મણાં ચ સ્વાશ્રયદ્રવ્યેષૂત્પાદો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
*7,253*
સર્વમપિ કાર્યં ભાવરૂપં કારણત્રિતયજન્યમ્ ।
કારણાનિ ચ સમવાય્યસમવાયિનિમિત્તાનામાનિ ।
તત્ર ય(ત્સમ)ત્ર સમવેતં કાયર્મુત્પદ્યતે તત્સમવાયિકારણમ્ ।
તત્સ્વરૂપેણ દર્શયતિ- કારણમિતિ ॥
કારણં સમવાય્યાખ્યં પરમાણ્વાદિ તત્ર હિ
ન્યાયસુધા:
અત્ર દ્વયણુકાદિકાર્યોત્પત્તૌ પરમાણ્વાદિદ્રવ્યપદાર્થઃ સમવાયિકારણમ્ ।
કુતઃ ।
અત્ર પરમાણ્વાદૌ દ્રવ્યે હિ યસ્માત્સર્વકાર્યં સમવેતમુત્પદ્યતે તસ્માદિતિ શેષઃ ।
*7,254*
સમવાય્યસમવાયિવ્યતિરિક્તં કારણં નિમિત્તમ્ ।
તદુદાહરતિ- ઈશેતિ ॥
ઈશેચ્છાદૃષ્ટકાલાસ્તુ નિમિત્તં કારણં મતમ્

ન્યાયસુધા:
નિમિત્તં ત્વિત્યન્વયઃ ।
ઇદં ચ સર્વકાર્યસાધારણં નિમિત્તં દર્શિતમ્ ।
એવમન્યદપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યથા તુરીવેમાદિકં પટસ્યેત્યાદિ ।
*7,255f.*
સમવાયિકારણપ્રત્યાસન્નમવધૃતસામર્થ્યમસમવાયિકારણમ્ ।
સમવાયિકારણતત્સમવાયિકારણયોરન્યતરસમવેતત્વં સમવાયિકારણપ્રત્યાસન્નત્વમ્ ।
સામર્થ્યાવધારણં ચાનન્યથાસિદ્ધનિયતપૂર્વભાવિત્વેન ભવતિ ।
તચ્ચાસમવાયિકારણં દ્રવ્યં સમવાયિકારણમિતિવન્નૈકોક્તયા વક્તું શક્યમ્ ।
પ્રતિકાર્યં પૃથક્તવાત્ ।
અતસ્તદ્વિવેકેન દર્શયિતું તજ્જ્ઞાનસ્ય કાયર્જ્ઞાનસાપેક્ષત્વાત્કાર્યાકાર્યવિભાગં તાવદાહ- સામાન્યેતિ ॥
*7,256*
સામાન્યાન્ત્યવિશેષૌ ચ સમવાયશ્ચ તત્ત્રયમ્ ।
નિત્યં ક્રિયા અનિત્યાસ્તુ ગુણદ્રવ્યે દ્વિરૂપકે

ન્યાયસુધા:
કાર્યત્વાનિત્યત્વયોઃ સમનિયમાન્નિત્યાનિત્યવિભાગોક્તયા કાર્યાકાર્યવિભાગ એવ સિદ્ધયતિ ।
*7,257*
ષડિમે દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાઃ ભાવરૂપાઃ પદાર્થાઃ ।
અભાવઃ સપ્તમઃ ।
વિધિરૂપો ભાવઃ ।
નિષેધરૂપો અભાવઃ ।
ગુણાશ્રયો દ્રવ્યમ્ ।
સમવાયિકારણં વા ।
સામાન્યવાનસમવાયિકારણમસ્પન્દાત્મા ગુણઃ ।
ચલનાત્મકં કર્મ ।
નિત્યમેકમને(કાનુગતં)કસમવેતં સામાન્યમ્ ।
નિત્યેષ્વેવ દ્રવ્યેષ્વેવ વર્તન્ત એવ યે તે (અન્ત્ય)વિશેષાઃ ।
અત્યન્તવ્યાવૃત્તિહેતવો વા ।
અયુતસિદ્ધયોઃ સમ્બન્ધઃ સમવાયઃ ।
અવશ્યમાશ્રયાશ્રયિભાવેનાવસ્થિતાવયુતસિદ્ધૌ ।
નિત્યઃ સમ્બન્ધો વા ।
*7,266*
તત્ર સામાન્યમન્ત્યવિશેષશ્ચ સમવાયશ્ચેત્યેતત્ત્રયં નિત્યમકાર્યં ચ ।
વિશેષ ઇત્યેવોક્તે દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યાનામપિ ગ્રહણં સ્યાત્ ।
વિશિષ્ટતે ઽનેનેતિ હિ વિશેષઃ ।
દ્રવ્યં ચ દણ્ડાદિકમદણ્ડ્યાદિભ્યો દેવદત્તાદિકં વ્યાવર્તયતિ ।
ગુણશ્ચ નિર્ગુણાદ્દ્રવ્યમ્ ।
કર્માપિ નિષ્ક્રિયાન્મૂર્તમ્ ।
સામાન્યં દ્વિવિધં પરમપરં ચ ।
પરં સત્તા પ્રચુરાશ્રયત્વાત્ ।
અપરં દ્રવ્યત્વાદિ અલ્પાશ્રયત્વાત્ ।
તત્ર પરસામાન્યસ્યાનુવૃત્તિમાત્રહેતુત્વેન સામાન્યમાત્રત્વે ઽપ્યપરસામાન્યં વ્યાવૃત્તેરપિ હેતુત્વાદ્વિશેષો ઽપિ યે વ્યાવર્તકા ભવન્તિ તે ઽન્ત્યાઃ ।
અત્યન્તવ્યાવૃત્તિહેતવ ઇતિ યાવત્ ।
નહિ દણ્ડાદિકં તથા ।
દણ્ડ્યન્તરાદિભ્યો ઽવ્યાવર્તકત્વાત્ ।
*7,269*
ક્રિયા ઉત્ક્ષેપણાપક્ષેપણાકુઞ્ચનપ્રસરણગમનરૂપા અનિત્યાશ્ચ ।
ચશબ્દો ઽવધારણે ।
ન દ્રવ્યાદિવદુભયરૂપા ઇત્યર્થઃ ।
ગુણા દ્રવ્યાણિ ચ નિત્યાનિત્યભેદેન દ્વિવિધાનીતિ ।
તથાહિ ।
દ્રવ્યાણિ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશકાલાદિગાત્મમનાંસિ ।
તત્ર પરમાણુરૂપાણિ પૃથિવ્યાદીનિ ચત્વારિ, ગગનાદીનિ પઞ્ચ નિત્યાનિ ।
દ્વયણુકાદિરૂપાણિ પૃથિવ્યાદીનિ ચત્વાર્યનિત્યાનીતિ ।
ગુણાશ્ચાનિત્યદ્રવ્યગતા અનિત્યા એવ ।
પાર્થિવપરમાણાવૈકત્વૈકપૃથક્તવપરિમાણગુરુત્વાનિ નિત્યાનિ ।
રૂપરસગન્ધસ્પર્શાનેકત્વાનેકપૃથક્તવસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વસંસ્કારા અનિત્યાઃ ।
(આપ્યે ચ) પાથસીયે ચ રૂપરસસ્પર્શૈકત્વૈકપૃથક્તવપરિમાણગુરુત્વદ્રવ્યત્વસ્નેહા નિત્યાઃ ।
અનેકત્વાનેકપૃથક્તવસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વસંસ્કારા અનિત્યાઃ ।
તૈજસે ચ રૂપસ્પર્શૈકત્વૈકપૃથક્તવપરિમાણાનિ નિત્યાનિ ।
અનેકત્વાનેકપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વદ્રવ્યત્વસંસ્કારા અનિત્યાઃ ।
વાયવીયે ચ સ્પર્શૈકત્વૈકપૃથક્તવપરિમાણાનિ નિત્યાનિ ।
અનેકત્વાનેકપૃથક્તવસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વસંસ્કારા અનિત્યાઃ ।
આકાશે ચૈકત્વૈકપૃથક્તવપરિમાણાનિ નિત્યાનિ ।
અકેત્વાનેકપૃથક્તવસંયોગવિભાગશબ્દા અનિત્યાઃ ।
કાલે દિશિ ચૈકત્વૈકપૃથક્તવપરિમાણાનિ નિત્યાનિ ।
અનેકત્વાનેકપૃથક્તવસંયોગવિભાગા અનિત્યાઃ ।
આત્મનિ ચૈકત્વૈકપૃથક્તવપરિમાણાનિ નિત્યાનિ ।
અનેકત્વાનેકપૃથક્તવસંયોગવિભાગા બુદ્ધયાદયશ્ચ નવ અનિત્યાઃ ।
ઈશ્વરસ્યાપિ વિશેષો ઽભિહિતઃ ।
મનસિ ચૈકત્વૈકપૃથક્તવપરિમાણાનિ નિત્યાનિ ।
અનેકત્વાનેકપૃથક્તવસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વસંસ્કારા અનિત્યાઃ ।
ઇતિ વિવેકઃ ।
*7,271*
એવં કાર્યાકાર્યવિભાગમુક્તવા યસ્ય યદસમવાયિકારણં તદાહ- કાર્ય ઇતિ ॥
કાર્યે ગુણક્રિયાણાં તુ સમવાય્યન્યકારણમ્ ।
કારણસ્થા ગુણાદ્યાસ્તુ સંયોગો દ્રવ્યકારણમ્

ન્યાયસુધા:
કાર્યકારણગ્રહણમુપલક્ષણમ્ ।
તતશ્ચ કાર્યે ઽકાર્યે ચ દ્રવ્યે જાયમાનાનાં ગુણાનાં સમવાયિકારણસમવાયિકારણસ્થાઃ સમવાયિકારણસ્થાશ્ચ ગુણાઃ સમવાયિકારણસ્થં કર્મ ચ સમવાય્યન્યકારણં અસમવાયિકારણમ્ ।
કર્મણશ્ચ અસમવાયિકારણસ્થા ગુણા એવાસમવાયિકારણમિતિ યોજ્યમ્ ।
આદ્યસ્તુશબ્દો દ્રવ્યાદ્વિશેષં દ્યોતયતિ ।
દ્વિતીયસ્ય દ્રવ્યકારણં ત્વિત્યન્વયઃ ।
યદ્વા દ્વાવપ્યનુક્તસમુચ્ચયાર્થૌ ।
તચ્ચોક્તમ્ ।
તથાહિ ।
કાર્યગતાનાં રૂપરસગન્ધસ્પર્શપરિમાણૈકત્વૈકપૃથક્તવોત્તરસંયોગવિભાગગુરુત્વદ્રવત્વસ્નેહવેગાનાં કારણગતા રૂપાદયો ઽસમવાયિકારણમ્ ।
પાર્થિવપરમાણુગતાનાં રૂપરસગન્ધસ્પર્શાનાં પાર્થિવતૈજસપરમાણુગતદ્રવ્યસ્ય તદ્ગત એવ તેજઃ સંયોગઃ ।
સર્વત્રાનેકત્વાનેકપૃથક્તવયોરાશ્રયગતૈકત્વૈકપૃથક્તવાનિ ।
સંયોગવિભાગવેગાનામાશ્રયગતં કર્મ ।
પરત્વાપરત્વયોરાશ્રયગતૌ દિક્કાલસંયોગૌ ।
આત્મવિશેષગુણાનામાત્મગતો મનઃ સંયોગઃ ।
શબ્દસ્યાકાશગતાઃ સંયોગવિભાગશબ્દાઃ ।
કર્મણશ્ચાશ્રયગતા ગુરુત્વદ્રવત્વવેગસંયોગા ઇતિ ।
દ્રવ્યસ્ય તુ સમવાયિકારણાનામવયવાનાં સંયોગો ઽસમવાયિકારણમિતિ ।
*7,275*
ઉક્તસ્ય ક્વચિદપવાદમાહ- એવમિતિ ॥
એવં સ્થિતે ઽપિ સિદ્ધાન્તે વિશેષસ્તત્ર કલ્પિતઃ
ન્યાયસુધા:
કારણગતં પરિમાણં કાર્યગતસ્ય પરિમાણસ્યાસમવાયિકારણમિત્યેવં સામાન્યતઃ સિદ્ધાન્તે સ્થિતે ઽપિ, તત્ર પરિમાણવિશેષે વિશેષો ઽન્યથાભાવઃ કલ્પિતો વૈશેષિકૈઃ ।
કથમિત્યત આહ- દ્વયણુક ઇતિ ॥
દ્વયણુકે પરમાણૌ ચ હ્રસ્વત્વં પરિમણ્ડલમ્

ન કારણં કાર્યગુણે ...
ન્યાયસુધા:
ચતુર્વિધં પરિમાણમ્ ।
અણુત્વં મહત્ત્વં હ્રસ્વત્વં દીર્ઘત્વં ચ ।
તત્રાણુત્વં દ્વિવિધં, નિત્યમનિત્યં ચ ।
નિત્યં ચતુર્વિધપરમાણૌ મનસિ ચ ।
પારિમાણ્ડલ્યમિતિ ચોચ્યતે ।
અનિત્યં દ્વયણુક એવ ।
મહત્ત્વમપિ દ્વિવિધં નિત્યાનિત્યભેદાત્ ।
નિત્યમાકાશકાલદિગાત્મસુ પરમમહત્ત્વમ્ ।
અનિત્યં ત્ર્યણુકાદૌ કાયર્દ્રવ્યે ।
હ્રસ્વત્વં દ્વયણુક એવ ।
દીર્ઘત્વં ત્ર્યણુકાદિકાર્યદ્રવ્ય એવ ।
કેચિત્પરમાણાવપિ હ્રસ્વત્વં ગગનાદાવપિ દીર્ઘત્વમભ્યુપયન્તિ ।
તત્ર દ્વયણુકે વર્તમાનં હ્રસ્વત્વમ્ ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
અણુત્વં ચ કાર્યગુણે દ્વયણુકકાર્યત્ર્યણુકપરિમાણે ।
વિષયસપ્તમીયમ્ ।
ત્ર્યણુકમહદ્દીર્ઘત્વયોરસમવાયિકારણં ન ભવતિ ।
તથા પરમાણૌ વર્તમાનં પરિમણ્ડલં પારિમાણ્ડલ્યં પરમાણુકાર્યદ્વયણુકગુણસ્ય હ્રસ્વત્વસ્યાણુત્વસ્ય ચાસમવાયિકારણં ન ભવતિ ।
ત્ર્યણુકાદિગતં તુ મહત્ત્વં દીર્ઘત્વં ચ ચતુરણુકાદિપરિમાણં પ્રત્યસમવાયિકારણં ભવત્યેવેતિ ।
*7,276*
કસ્માદેવં કલ્પિતમિત્યત આહ- વૈરૂપ્યમિતિ ॥
... વૈરૂપ્યં તત્ર કારણમ્ ।
ઇત્યાહુસ્ ...
*7,276f.*
ન્યાયસુધા:
તત્ર દ્વયણુકપરમાણુપરિમાણાનાં ત્ર્યણુકદ્વયણુકપરિમાણાનિ પ્રતિ કારણત્વાભાવે વૈરૂપ્યં વિજાતીયત્વં કારણમ્ ।
સજાતીયયોરેવ હિ તન્તુપટપરિમાણયોઃ કાર્યકારણભાવો દૃષ્ટઃ ।
તથાચ પ્રયોગઃ ।
દ્વયણુકત્ર્યણુકપરિમાણે ન કાર્યકારણભાવવતી વિજાતીયપરિમાણત્વાત્ ।
વ્યતિરેકેણ તન્તુપટપરિમાણવત્ ।
એવં પરમાણુદ્વયણુકપરિમાણયોરપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પરમાણોરણુત્વં દ્વયણુકાણુત્વસ્ય કારણમસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
તત્રાપિ નિત્યપરિમાણત્વસ્ય પરમાણુત્વસ્ય ચ વૈરૂપ્યસ્ય સત્ત્વાત્ ।
એવઞ્ચેદ્વયણુકત્ર્યણુકપરિમાણાનાં કિમસમવાયિકારણમિત્યત આહ- વૈરૂપ્યમિતિ ॥
અનેકત્વમિત્યર્થઃ ।
ઈશ્વરબુદ્ધિમપેક્ષ્યોત્પન્ના પરમાણ્વોર્દ્વિત્વસઙ્ખયા દ્વયણુકે ઽણુત્વં હ્રસ્વત્વં ચ કરોતિ ।
દ્વયણુકેષુ ચોત્પન્ના ત્રિત્વસઙ્ખયા ત્ર્યણુકે મહત્ત્વં દીર્ઘત્વં ચ કરોતીતિ ।
*7,278*
એવમુપન્યસ્તં મતમપાકર્તુમધિકરણ(સૂત્ર)મવતારયતિ- તાનિતિ ॥
... તાનથોવાચ વિદ્યાધીશઃ સ્વયં પ્રભુઃ

ન્યાયસુધા:
ઉવાચ મહદ્દીર્ઘવદ્વેત્યાદીતિ શેષઃ ।
પ્રબલતર્કોપબૃંહિતમતનિરાસે સામર્થ્યં સૂત્રકૃતઃ કથમિત્યત ઉક્તમ્- સ્વયં સાક્ષાત્સર્વવિદ્યાનામધીશસ્તસ્માત્પ્રભુરિતિ ।
*7,279*
ન વૈશેષિકાદિમતવિરોધેનોક્તાર્થસ્યાન્યથાત્વં શઙ્કનીયમ્ ।
તસ્યોપપત્તિવિરુદ્ધત્વાત્ ।
તથાહિ ।
યત્તાવદુક્તં દ્વયણુકાદિપરિમાણં ન ત્ર્યણુકાદિપરિમાણસ્યાસમવાયિકારણમિતિ, તદુપપત્તિવિરુદ્ધમિતિ દર્શયન્"મહદ્દીર્ઘવદ્વા હ્રસ્વપરિમણ્ડલાભ્યામ્ઽ; ઇતિ સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- મહત્ત્વં ચેતિ ॥
મહત્ત્વં ચૈવ દીર્ઘત્વં ત્ર્યણુકાદ્યેષુ કલ્પિતમ્ ।
તસ્માચ્ચ સદૃશં કાર્યં તત્કાર્યેષૂપજાયતે

યથા તથૈવ હ્રસ્વત્વાત્ પારિમાણ્ડલ્યતો ઽપિ હિ ।
જાયેત સદૃશં કાર્યે પરિમાણં સમત્વતઃ

ન્યાયસુધા:
એવશબ્દસ્ય ત્ર્યણુકાદ્યેષ્વેવેતિ કલ્પિતમેવેતિ વા સમ્બન્ધઃ ।
ત્ર્યણુકાદ્યેષુ દ્રવ્યેષુ ।
તસ્માત્ ત્ર્યણુકાદૌ કાર્યે ઽન્ત્યાવયવિવ્યતિરિક્તે વર્તમાનાન્મહત્ત્વાદ્દીર્ઘત્વાત્ ।
ચશબ્દો વાક્યાર્થસમુચ્ચયે ।
કાર્યં પરિમાણમ્ ।
તત્કાર્યેષુ ત્ર્યણુકાદિકાર્યેષુ ચતુરણુકાદિષુ ।
તથૈવેત્યેવશબ્દેન દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્યાન્તિકવૈષમ્યશઙ્કામપાકરોતિ ।
કાર્યે ત્ર્યણુકે દ્વયણુકે ચ સમત્વતઃ કાર્યપરિમાણત્વાદિસામ્યાદિતિ હેતુવચનમ્ ।
હિશબ્દો વ્યાપ્તિદ્યોતકઃ ।
*7,281*
યદ્યપિ મહદાદિશબ્દા દ્રવ્યવચનાસ્તથાપિ ભાવપ્રધાનત્વાત્પરિમાણવાચિનો(પિ) ભવન્તીત્યાયેન મહત્ત્વમિત્યાદ્યુક્તમ્ ।
સૂત્રકૃતસ્ય ભાવપ્રાધાન્યેનોક્તિઃ કણાદસૂત્રાનુસારેણ ।
"કારણબહુત્વાત્કારણમહત્ત્વાત્પ્રચયવિશેષાચ્ચ મહત્ઽ; ઇત્યાદિ હિ તત્ ।
મહદ્દીર્ઘવદિતિ ષષ્ઠયર્થે વતિઃ ।
વિભક્તિવિપરિણામેન વા સકાશાદિત્યધ્યાહારેણ વા તસ્માદિત્યુક્તમ્ ।
અત્રૈતાવદાદૌ વક્તવ્યમ્ ।
યથા તસ્માત્કાર્યેષુ કાયર્મુપજાયતે તથૈવ હ્રસ્વત્વાત્પારિમાણ્ડલ્યતો ઽપિ કાર્યે પરિમાણં જાયેત સમત્વતો હીતિ ।
*7,285*
એતદુક્તં ભવતિ ।
ત્ર્યણુકાદ્વયણુકપરિમાણં સ્વાશ્રયાશ્રયસમવાયિકારણપરિમાણજમ્ કાર્યપરિમાણત્ત્વાચ્ચતુરણુકાદિપરિમાણવત્, દ્વયણુકપરમાણુપરિમાણં પરિમાણારમ્ભકં દ્રવ્યસમવાયિકારણપરિમાણત્વાત્, ત્ર્યણુકપરિમાણવત્ ત્ર્યણુકદ્વયણુકે વા પરિમાણારભ્યપરિમાણવતી કાર્યદ્રવ્યત્વાચ્ચતુરણુકાદિવત્, દ્વયણુકપરમાણૂ પરિમાણાસમવાયિકારણપરિમાણવન્તૌ દ્રવ્યસમવાયિકારણત્વાત્ ત્ર્યણુકવદિતિ ।
નચ વિવક્ષિતાર્થાસિદ્ધિઃ, અન્યથાનુપપત્ત્યા તત્સિદ્ધેઃ ।
નચ યત્ર કેવલેન પ્રચયેન પરિમાણમારભ્યતે તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યમ્, તસ્યાપિ પક્ષતુલ્યત્વાત્ ।
નચૈવં સતિ બાધઃ, પ્રચયકારણતાયા અનિવારણાત્ ।
નચોભયકારણત્વકલ્પને ગૌરવદોષઃ, દ્વયોરપિ કૢપ્તશક્તિત્વાત્ ।
દ્વયણુકપરિમાણં ત્ર્યણુકપરિમાણાજનકમ્, પરમાણુપરિમાણં ચ દ્વયણુકપરિમાણાજનકમ્, પરિમાણત્વાત્ પટપરિમાણવત્, ઇત્યાદિના સત્પ્રતિપક્ષતેતિ ચેન્ન, તત્સમવાયિકાણપરિમાણત્વાભાવસ્યોપાધિત્વાત્, ત્ર્યણુકપરિમાણં ચતુરણુકપરિમાણાજનકમ્ પરિમાણત્વાત્પટપરિમાણવત્, ઇત્યાદ્યાભાસસમાનયોગક્ષેમત્વાચ્ચ ।
પરમાણુપરિમાણં પરિમાણાનારમ્ભકં નિત્યપરિમાણત્વાત્ ગગનપરિમાણવદિત્યપિ ન, દ્રવ્યસમવાયિકારણપરિમાણત્વાભાવસ્યોપાધિત્વાત્ ।
અપ્યપરમાણુરૂપં રૂપાનારમ્ભકં નિત્યત્વાત્ ગગનપરિમાણવત્, પરમાણવો દ્રવ્યાનારમ્ભકા નિત્યત્વાદ્ગગનવત્, ઇત્યાદ્યાભાસતુલ્યત્વાચ્ચ ।
*7,290*
એતેન પરમાણુદ્વયણુકપરિમાણે પરિમાણાનારમ્ભકે અણુત્વાન્મનઃપરિમાણવદિત્યપિ પરાસ્તમ્ ।
ન ચાનણુત્વમુપાધિઃ ।
વક્ષ્યમાણન્યાયેન પરિમાણાવાન્તરજાતેરપાકરણાત્ ।
પક્ષીકૃતાદ્ઘ્રસ્વત્વાદવ્યાવૃત્તેશ્ચ ।
*7,293*
નનુ ચ ત્ર્યણુકાદિપરિમાણં ચતુરણુકાદિપરિમાણં ચ સજાતીયમિતિ યુક્તસ્તત્ર કાર્યકરણભાવઃ ।
દ્વયણુકત્ર્યણુકપરિમાણયોસ્તુ વિજાતીયત્વાત્કથં તથાત્વમિત્યતો દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્યાન્તિકયોઃ સદૃશમિત્યુક્તમ્ ।
યથા ત્ર્યણુકાદિપરિમાણાચ્ચતુરણુકાદૌ સજાતીયં પરિમાણમુત્પદ્યતે ।
તથા દ્વયણુકપરમાણુપરિમાણાદપિ ત્ર્યણુકાદૌ સજાતીયપરિમાણોત્પાદસ્યૈવ સિસાધયિષિતત્વાન્ન દોષ ઇત્યર્થઃ ।
*7,294*
નનુ ચ ત્ર્યણુકાદૌ મહત્ત્વદીર્ઘત્વે દ્વયણુકાદૌ ત્વણુત્વહ્રસ્વત્વે પ્રમાણસિદ્ધે ।
તત્કથં સાજાત્યસાધને બાધો ન ભવેદિત્યત ઉક્તમ્- મહત્ત્વં ચેતિ ॥
કલ્પનૈવૈષા વૈશેષિકાણાં નતુ પરિમાણાવાન્તરજાતિભેદે પ્રમાણમસ્તિ ।
કિન્નામ પરિમાણમેકજાતીયમેવોત્કર્ષાપકષર્વદિતિ ભાવઃ ।
અનેન વૈરૂપ્યસ્યાસિદ્ધિરુક્તા વેદિતવ્યા ।
*7,294f.*
નનુ ચ દ્વયણુકાદિપરિમાણસ્ય પરમાણ્વાદિપરિમાણાજન્યત્વે બાધકાભાવાદપ્રયોજકત્વમનુમાનાનામ્ ।
દ્વયણુકાદિપરિમાણસ્ય સઙ્ખયૈવ જન્મસમ્ભવાદિત્યાશઙ્કાં પરિહરન્ વાશબ્દં વ્યાખ્યાતિ- નચેદિતિ ॥
ન ચેન્મહત્ત્વતશ્ચૈવ દીઘર્ત્વાદપિ નો ભવેત્
ન્યાયસુધા:
ચાપિશબ્દાવિતરેતરયોગે ।
એવશબ્દો નો ભવેદેવેતિ સમ્બદ્ધયતે ।
*7,296f.*
ઇદમિહ વક્તવ્યમ્ ।
દ્વયણુકાદિપરિમાણે ઽસમવાયિકારણલક્ષણમસ્તિ ન વેતિ ।
આદ્યે ઽસમવાયિકારણલક્ષણસદ્ભાવે ઽપિ ત્ર્યણુકાદિપરિમાણં દ્વયણુકાદિપરિમાણજં ચ ચેદ્ભવેત્તદા ત્ર્યણુકાદિગતાન્મહત્ત્વતો દીર્ઘત્વાચ્ચ નો ભવેદેવ, ચતુરણુકાદિપરિમાણમિતિ શેષઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યદિ સમવાયિકારણપ્રત્યાસન્નત્વાદિસદ્ભાવે ઽપિ નાસમવાયિકારણત્વં તદેદમતિવ્યાપકત્વાદલક્ષણં સ્યાત્ ।
તથાચ ન તથાભૂતસ્યાપિ મહત્ત્વાદેરસમવાયિકારણત્વં સ્યાદિતિ ।
દ્વિતીયે કિં સમવાયિકારણપ્રત્યાસત્તિર્નાસ્તિ ઉત સામર્થ્યાવધારણમ્ ।
નાદ્યઃ ।
દ્વયણુકાદિપરિમાણસ્ય ત્ર્યણુકાદિપરિમાણસમવાયિકારણસમવાયિકારણે દ્વયણુકાદૌ સમવેતત્વસ્ય પ્રમિતત્વાત્ ।
સમવાયિકારણસમવેતત્વાભાવાન્ન ચેત્ દ્વયણુકાદિપરિમાણાત્ત્ર્યણુકાદિપરિમાણસ્યોત્પાદસ્તદા ત્ર્યણુકાદિગતાભ્યાં મહત્ત્વદીર્ઘત્વાભ્યાં ચતુરણુકાદિપરિમાણમપિ નો ભવેત્ તસ્યાપિ સમવાયિકારણસમવેતત્વાભાવાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનન્યથાસિદ્ધિનિયતપૂર્વભાવિત્વેન હિ સામર્થ્યમવધારણીયમ્ ।
તચ્ચાસ્તિ દ્વયણુકાદિપરિમાણે ।
એવમપિ ન ચેત્તતસ્ત્ર્યણુકાદિપરિમાણાદિજન્મ, તદોક્તપ્રસઙ્ગ એવ ।
*7,297f.*
સદૃશપરિમાણસ્યૈવ કારણત્વાવધારણાદ્વિસદૃશમેતદકારણમવર્જનીયસન્નિધીતિ ચેત્ ।
કિમિદં વિસદૃશત્વમ્ ।
કિં જાતિભેદઃ ।
ઉત વૈલક્ષણ્યમાત્રમ્ ।
નાદ્યઃ ।
પરમાણુદ્વયણુકાદિપરિમાણાનામનુમાનેનૈકજાતીયત્વસ્યાપિ સાધિતત્વાત્ ।
દ્વિતીયે વૈલક્ષણ્યમાત્રેણ ન ચેત્કારણત્વં તદા મહત્ત્વાદેરપિ ન સ્યાત્ ।
નહિ ત્ર્યણુકચતુરણુકમહત્ત્વે ન વિલક્ષણે ।
સોત્કર્ષત્વસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાત્ ।
*7,298*
અથ સઙ્ખયાત એવ જન્મસમ્ભવે પરિમાણસ્યાપિ કારણત્વં ન કલ્પનીયમિતિ ચેત્ ।
તથાપ્યુક્ત એવાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
ચતુરણુકાદિપરિમાણસ્યાપિ સઙ્ખયાત એવ જનનોપપત્તેઃ ।
યત્ર તુ નિયામકવિશેષસ્તત્ર પરિમાણમપ્યાદ્રિયતામિતિ ।
યદ્યપિ પરિણામવાદિનાં નાયં પન્થાઃ ।
કિન્તૂપાદાનાનિ સ્વગુણયુક્તાનિ તથાવિધકાર્યતામાપદ્યન્ત ઇતિ ।
તથાપિ પરમતમાશ્રિત્ય પ(રેષામેવેદં)રસ્યેદં દૂષણાભિધાનમિતિ ન કાચિત્ક્ષતિઃ ।
*7,299f.*
એવં પરમાણુપરિમાણાદ્દ્વયણુકપરિમાણસ્યોત્પાદઃ તતસ્ત્ર્યણુકપરિમાણસ્ય જન્મ તેષાં ચૈકજાતીયત્વમિત્યનુમાનેન સાધિતમ્ ।
તદસત્ ।
પ્રતિતર્કપરાહતત્વાત્ ।
તથાહિ ।
કિં પરમાણુપરિમાણાદ્વયણુકે દ્વયણુકપરિમાણાચ્ચ ત્ર્યણુકે સજાતીયપરિમાણસ્યાણુત્વસ્યોત્પત્તિઃ સાધ્યતે ઉત મહત્ત્વસ્ય અથ હ્રસ્વત્વસ્ય યદ્વા દીર્ઘત્વસ્ય ।
સર્વેષામપિ પક્ષાણાં દુષ્ટત્વં પ્રતિજાનીતે- સદૃશસ્ય હીતિ ॥
*7,300*
સદૃશસ્ય હિ કાર્યસ્ય નૈવ યોગઃ કથઞ્ચન

ન્યાયસુધા:
યોગો ઘટના ।
કથઞ્ચન ઉક્તપ્રકારેષુ કેનાપિ પ્રકારેણ ।
કુત ઇત્યતઃ પ્રથમપક્ષે ઽનિષ્યમાહ- અપ્રત્યક્ષત્વમિતિ ॥
અપ્રત્યક્ષત્વમેવં સ્યાદ્ યતઃ કાર્યેષ્વણુત્વતઃ ।
ઇતિ ચેન્ ... ॥ મનુવ્_2,2.62અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદિ પરમાણુપરિમાણાદણુત્વેન સજાતીયં દ્વયણુકે, દ્વયણુકપરિમાણાચ્ચ ત્ર્યણુકે પરિમાણમુત્પદ્યતે ।
તદા સર્વકાર્યેષ્વણુત્વપ્રસઙ્ગેનાસ્મદાદ્યપ્રત્યક્ષત્વમેવ સ્યાદ્યતસ્તસ્માન્નેતિ ।
દ્વ્યણુકસ્યાપ્રત્યક્ષત્વમિષ્યમેવેત્યતો ઽવધારણમ્ ।
સર્વેષામપિ કાર્યાણામપ્રત્યક્ષત્વમેવ સ્યાત્ ।
નતુ (યસ્ય) કસ્યચિત્પ્રત્યક્ષત્વમિતિ ।
દ્રવ્યસ્ય હ્યસ્મદાદિપ્રત્યક્ષત્વં મહત્ત્વે સત્યુદ્ભૂતરૂપસ્પર્શવત્ત્વેન વ્યાપ્તમ્ ।
તથાચ ત્ર્યણુકાદીનામણુત્વે મહત્ત્વાભાવાદપ્રત્યક્ષત્વં સ્યાત્ ।
એતેન તૃતીયો ઽપિ પરાસ્તઃ ।
ત્ર્યણુકાદેરપિ હ્રસ્વત્વે મહત્વાભાવેનાપ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગસ્ય દુર્નિવારત્વાત્ ।
*7,306*
દ્વિતીયે તુ પરમાણુદ્વયણુકયોરપિ મહત્ત્વે પ્રત્યક્ષત્વાપત્તિઃ ।
ન ચોદ્ભૂતરૂપસ્પર્શયોરન્યતરાભાવેન તદભાવઃ ।
ત્ર્યણુકાદાવપિ તદા(દભાવા)પત્તેઃ ।
અત એવ ચતુર્થો ઽપિ પરાસ્તઃ ।
દીર્ઘત્વે મહત્વસ્યાવર્જનીયત્વાદિતિ પક્ષદ્વયદૂષણં સ્પષ્ટત્વાન્નોક્તમ્ ।
યદ્યપીદં પરિમાણાવાન્તરજાતીનામણુત્વાદીનામપ્રામાણિકત્વોક્તયા પરિહૃતમેવ ।
તથાપિ તસ્યૈવાર્થસ્ય સ્ફુટીકરણાર્થં પુનરાશઙ્કિતમિત્યદોષઃ ।
અત્ર તાવદ્વિકલ્પિતેષુ મહત્ત્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ- ન મહત્ત્વં ચેતિ ॥
... ન મહત્ત્વં ચ પરમાણાવણાવપિ
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો દીર્ઘત્વસમુચ્ચયાર્થઃ ।
અણૌ દ્વયણુકે ।
કથં ન કથ્યત ઇતિ વક્ષ્યમાણમત્રાપ સમ્બધ્યતે ।
યદુક્તં કિમણુત્વસ્યોત્પત્તિઃ સાધ્યત ઇત્યાદિ, તત્ર પરમાણુમહત્ત્વાદ્દ્વયણુકે મહત્ત્વમ્ ।
દ્વયણુકમહત્ત્વાત્ત્ર્યણુકમહત્ત્વમુત્પદ્યતે ઇત્યેષ પક્ષસ્તાવત્પરિગૃહ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યત્ર પરિમાણાવાન્તરજાત્યભાવાન્નૈવં વિકલ્પ એવ યુજ્યત ઇતિ વક્તવ્યમ્, તથાપિ તદભાવમેવોપપાદયિતું ગૂઢાભિસન્ધિના પક્ષપરિગ્રહઃ કૃત ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
*7,309*
અત એવ પક્ષાન્તરમપિ ગૃહ્ણાતિ- કથમેવેતિ ॥
કથં તૃયણુકપૂર્વેષુ નાણુત્વમપિ કથ્યતે

ન્યાયસુધા:
પરમાણોરણુત્વાદ્દ્વયણુકે ઽણુત્વં દ્વયણુકાણુત્વાત્ત્ર્યણુકે ઽણુત્વં તતશ્ચ ચતુરણુકે ઽણુત્વમિતિ વા પક્ષઃ પરિગૃહ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
નન્વેવં સતિ પક્ષદ્વયોક્તદોષાપત્તિર્વ્યાઘાતશ્ચાધિકઃ ।
તથા હિ ।
પરમાણુમારભ્યાન્ત્યાવયવિપર્યન્તસ્યોદ્ભૂત(રૂપ)સ્પર્શવતો મહત્ત્વે સર્વસ્યાપિ પ્રત્યક્ષત્વં સ્યાત્ ।
અણુત્વે ચાપ્રત્યક્ષત્વં સ્યાત્ ।
નચ પરમાણ્વાદેઃ પ્રત્યક્ષત્વં ત્ર્યણુકાદેરપ્રત્યક્ષત્વં યુક્તમ્ ।
પ્રત્યક્ષત્વાપ્રત્યક્ષત્વે ચ પરસ્પરવ્યાહતે ।
યત્પ્રત્યક્ષં ઘટાદિ ન તદપ્રત્યક્ષમ્ ।
યચ્ચાપ્રત્યક્ષં ગગનાદિ ન તત્પ્રત્યક્ષમિતિ તયોઃ પરસ્પરપરિહારેણૈવ વૃત્તેઃ ।
કિઞ્ચ મહત્ત્વાણુત્વે પરસ્પરવિરુદ્ધે કથમેકૈકત્રાઙ્ગીકર્તુમુચિતે ।
(તદાહ) યથા આહ સૂત્રકારઃ"દૃષ્ટાન્તાચ્ચઽ; ઇતિ ।
નચ કાલભેદેન વિરોધપરિહારઃ, પરિમાણસ્ય યાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વાદિત્યાશઙ્કય પ્રત્યક્ષત્વાપ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગયોસ્તાવદિષ્યાપાદનત્વં વદન્વ્યાહતિં પરિહરતિ- પ્રત્યક્ષત્વેતિ ॥
પ્રત્યક્ષત્વતદન્યત્વે પુરુષાપેક્ષયાખિલે
ન્યાયસુધા:
પરમાણ્વાદાવખિલે ઽપિ દ્રવ્યે પ્રત્યક્ષત્વાપ્રત્યક્ષત્વે સ્ત એવેતિ નૈતૌ પ્રસઙ્ગૌ યુક્તૌ ।
નચ વ્યાહતિઃ ।
પુરુષભેદાપેક્ષયા વ્યવસ્થોપપત્તેરિતિ ।
એતચ્ચોત્તરત્ર સ્ફુટીભવિષ્યતિ ।
*7,312*
ઇદાનીમણુત્વમહત્ત્વવ્યાઘાતં પરિહરતિ- અણુત્વં ચેતિ ॥
અણુત્વં ચ મહત્ત્વં ચ યતો વસ્તુવ્યપેક્ષયા

ન્યાયસુધા:
અખિલેત્યનુવર્તતે ।
અણુત્વં ચ મહત્ત્વં ચાખિલે વસ્તુનિ વિદ્યેતે ।
નતુ વિરુદ્ધે ।
કથમ્ ।
યતો વસ્તુવ્યપેક્ષયાણુત્વં ચ મહત્ત્વં ચ તદેવોચ્યત ઇતિ યોજના ।
*7,312f.*
એતદુક્તં ભવતિ ।
સ્યાદયં પરમાણ્વાદિષ્વખિલદ્રવ્યેષ્વણુત્વમહત્ત્વાઙ્ગીકારે વિરોધો યદિ રૂપે નીલત્વપીતત્વવત્પરિમાણે ઽણુત્વમહત્ત્વાદિજાતિયોગઃ સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
કિન્તુ યથા ત્ર્યણુકાદિષુ મહત્ત્વમેકજાતીયમેવ, ઉત્કર્ષાપકર્ષવત્પરેણાઙ્ગીકૃતમ્ ।
યથાચાણુત્વં પરમાણુદ્વયણુકયોઃ ।
એવં પરિમાણમવાન્તરજાતિરહિતમેવ સર્વદ્રવ્યેષૂત્કર્ષાપકર્ષવદ્વર્તતે ।
તથા ચૈકત્ર દ્રવ્યે વર્તમાનં પરિમાણં દ્રવ્યાન્તરવર્ત્યુત્કૃષ્ટપરિમાણાપેક્ષયાણુત્વમિત્યુચ્યતે ।
તદેવ દ્રવ્યાન્તવર્તિનો ઽપકૃષ્ટપરિમાણસ્યાપેક્ષયા મહત્ત્વમિત્યુચ્યતે ।
એવઞ્ચ કુતો વિરોધઃ ।
યથા ખલ્વેકમેવ દ્રવ્યં દ્રવ્યભેદાપેક્ષયા સન્નિકૃષ્ટં વિપ્રકૃષ્ટં ચોચ્યમાનં
ન વિરોધાસ્પદમ્ ।
અત એવ પ્રત્યક્ષત્વાપ્રત્યક્ષત્વવિરોધો ઽપ્યપાસ્તઃ ।
તયોર્મહત્ત્વાદિમાત્રનિમિત્તત્વે હિ સ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
કિન્તુ પુરુષાણામિન્દ્રિયપાટવનિમિત્તત્વમેવ ।
અન્યથા મન્દવિલોચનેનાપિ ત્ર્યણુકમુપલભ્યેત ।
તર્હિ ગગનાદેરપિ કદાચિત્પ્રત્યક્ષત્વં સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
ઉદ્ભૂતરૂપાભાવાત્ ।
દ્વયણુકાનુપલમ્ભો ગુણવિશેષવિપર્યયાધીનઃ આલોકેન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટચાક્ષુષદ્રવ્યાનુપલમ્ભત્વાત્ ।
પવનાનુપલમ્ભવદિત્યાદિકં ત્વપકૃષ્ટમહત્ત્વાદિનૈવાન્યથાસિદ્ધમ્ ।
તર્હિ પર્વતાદેરપ્રત્યક્ષતા સ્યાત્ ઇતિ ચેન્ન ।
અપકર્ષવિશેષસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
નાસૌ વ્યવસ્થિતો ઽસ્તીતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
અત એવ પુરુષાપેક્ષયેત્યુક્તમિતિ ।
*7,318f.*
અસ્ત્વેવં પરિમાણે ઽવાન્તરજાત્યભાવસ્તથાપિ ન સર્વત્ર મહત્ત્વાણુત્વભ્યુપગમો યુજ્યતે ।
ઉત્કૃષ્ટાપકૃષ્ટપરિમાણાપેક્ષયા હિ મધ્યવર્તિ પરિમાણમણુત્વં મહત્ત્વં ચોચ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
તચ્ચ દ્વયણુકાદિપરિમાણે સમ્ભવતિ ।
નચ પરમાણુપરિમાણે ।
નહિ પરમાણુપરિમાણાદપકૃષ્ટં પરિમાણમસ્તિ ।
યદપેક્ષયા તન્મહત્ત્વં સ્યાત્ ।
અતઃ પરમાણોરણુત્વમેવ ।
તથાચ ન મહત્ત્વં ચેત્યસદિત્યત આહ- તારતમ્યેતિ ॥
*7,319*
તારતમ્યસ્થિતા યસ્માત્ પદાર્થાઃ સર્વ એવ ચ
ન્યાયસુધા:
યસ્માત્સર્વે ઽપિ પદાર્થાઃ પરિમાણતારતમ્યેનૈવ સ્થિતાઃ ।
સ્વપરિમાણાપેક્ષયોત્કૃષ્ટાપકૃષ્ટપરિમાણવન્તઃ ।
સર્વાણ્યપિ દ્રવ્યાણિ કુતશ્ચિત્પરિમાણાદુત્કૃષ્ટેન પરિમાણેન ઉપેતાનીતિ વા ।
તસ્માત્પરમાણોરપિ મહત્ત્વં યુજ્યતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
પરમાણુઃ કુતશ્ચિદુત્કૃષ્ટેન પરિમાણેન યુક્તઃ, સ્વપરિમાણાપેક્ષયાપકૃષ્ટપરિમાણવાનિતિ વા, દ્રવ્યત્વાત્તન્તુવદિતિ ।
નચ પરમાણોરપકૃષ્ટદ્રવ્યાભાવાદ્બાધિતવિષયત્વમ્ ।
તદ્ભાગાનાં વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
નચ તેષ્વેવ વ્યભિચારઃ ।
તેષામપિ ભાગવત્ત્વાત્ ।
*7,321*
તદેવં પરમાણુદ્વયણુકાદિપરિમાણાનાં વૈજાત્યસ્યાભાવાદ્યુક્તં સૌત્રમનુમાનમિતિ સિદ્ધમ્ ।
યદ્યપિ વૈજાત્યમઙ્ગીકૃત્યાપિ કાર્યકારણભાવઃ શક્યોપપાદનઃ ।
અન્યથા સઙ્ખયાયા અપ્યકારણત્વાપત્તેઃ ।
પરિમાણસ્યૈવમિતિ નિયમસ્ય નિર્મૂલત્વાત્ ।
તથાપિ વસ્તુસ્થિતિરેવ વક્તવ્યેતિ ।
પરિમાણત્વાવાન્તરજાત્યપાકરણેન સજાતીયતામુપપાદ્યાનુમાનં સમાહિતમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
*7,322*
પરમાણોરપ્યુત્કૃષ્ટપરિમાણાશ્રયત્વમુક્તં તદાક્ષિપતિ- યથેતિ ॥
યથા મહત્ત્વવિશ્રાન્તિસ્તથાણુત્વસ્ય ચેષ્યતે

પરિમાણત્વતશ્ચેન્ ...
ન્યાયસુધા:
યથા મહત્ત્વસ્ય વિશ્રાન્તિસ્તથા પરિમાણત્વ(તો)હેતોરણુત્વસ્ય ચ વિશ્રાન્તિરિષ્યતે ચેદિતિ યોજના ।
અત્ર મહત્ત્વાણુત્વશબ્દાભ્યાં પરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષાવુચ્યેતે ।
તાભ્યાં ચ તત્તારતમ્યમુપલક્ષ્યતે ।
પરિમાણત્વત ઇતિ ॥
પરિમારતારતમ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
તતાચાણૌ સિદ્ધે ઽણુત્વસિદ્ધિસ્તત્સિદ્ધૌ ચ તત્(અણુત્વ)સિદ્ધિરિતિ પરસ્પરાશ્રયદોષઃ પરાસ્તઃ ।
તદયમર્થઃ ।
પરિમાણાપકર્ષતારતમ્યં ક્વચિદ્વિશ્રાન્તં પરિમાણતારતમ્યત્વાત્ પરિમાણોત્કર્ષતારતમ્યવદિત્યનુમાનેન પરિમાણાપકર્ષતારતમ્યસ્ય ક્વચિદ્વિશ્રાન્તિસિદ્ધૌ યત્રેદં વિશ્રાન્તં યતઃ પરમાણુર્નાસ્તિ સ પરમાણુરિતિ પરિમાણાપકર્ષકાષ્ઠાશ્રયતયા સિદ્ધસ્ય પરમાણોઃ કથમુત્કૃષ્ટપરિમાણાખ્યમપિ મહત્ત્વં સાધયિતું શક્યમ્ ।
ધર્મિગ્રાહકપ્રમાણેન સ્વવચનેન (ચ) વ્યાઘાતાદિતિ ।
*7,323*
અત્ર વક્તવ્યમ્ ।
કેયં ક્વચિદ્વિશ્રાન્તિર્નામ ।
કિમિયત્તાપરિચ્છેદઃ, ત્ર્યણુકપરિમાણાત્ ષષ્ઠભાગ એવ પરિમાણં, ન તતો ઽપકૃષ્ટમસ્તીતિ, કિંવા ક્વચિદ્દ્રવ્યે વૃત્તિઃ, અપકર્ષતારતમ્યમિયત્તાવચ્છેદરહિતમેવ કિન્ત્વનન્તાંશોપેતમપિ તત્સર્વં ક્વચિદાશ્રિતમેવેતિ ।
તત્રાદ્યે સાધ્યે દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલ ઇત્યાહ- નેતિ ॥
... ન મહત્ત્વસ્યાપિ વિશ્રમઃ
*7,324*
ન્યાયસુધા:
દૃષ્ટાન્તીકૃતસ્ય મહત્ત્વસ્ય પરિમાણોત્કર્ષતારતમ્યસ્યાપિ વિશ્રમઃ ઉક્તરૂપો નાસ્તિ ।
ન કેવલં પક્ષસ્યેત્યપેરર્થઃ ।
કુતો નાસ્તીત્યત આહ- દૃશ્યત ઇતિ ॥
દૃશ્યતે ઽનન્ત ઇત્યેવ ...
ન્યાયસુધા:
પરિમાણોત્કર્ષતરતમભાવો ઽનન્તો ઽનવધિક ઇત્યેવ દૃશ્યતે ।
ન ત્વિયત્તાપરિચ્છેદવાનિતિ ।
બાધકપ્રમાણસદ્ભાવાત્સાધકાભાવાચ્ચેત્યર્થઃ ।
કાલાત્યયાપદિષ્યં ચાસ્મિન્પક્ષે ઽનુમાનમિત્યાહ- તથેતિ ॥
... તથાનન્ત્યમણાવપિ

ન્યાયસુધા:
તથાશબ્દો દૂષણસમુચ્ચયે ।
ન કેવલં પરિમાણોત્કર્ષતરતમભાવો ઽનન્ત ઇતિ દૃશ્યતે ।
કિન્ત્વસાવણૌ પરિમાણાપકર્ષતારતમ્યે ઽપ્યાનન્ત્યમનવધિકત્વં દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ ।
*7,326*
દૃશ્યતે ઽનન્ત ઇત્યેવઽ; ઇતીયત્તાપરિચ્છેદો ન દૃષ્ટાન્તે દૃશ્યત ઇતિ એવશબ્દેન ઉક્તમ્ ।
તદ્વિશદયતિ- નેતિ ॥
ન મહત્તત્વગુણત એતાવાનિતિ હીશ્વરઃ ।
પરિચ્છિન્નસ્ ... ॥ મનુવ્_2,2.66અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
મહત્ત્વમિતિ દ્રવ્યવિશેષસ્યેવં (સ્યૈવ) સંજ્ઞા ।
તેન આન્મહત ઇત્યેષ વિધિર્ન ભવતિ ।
"દૃષ્ટાનુગતિર્હિ સંજ્ઞાછન્દસોઃઽ; ઇષ્યતે ।
યથાઽહ"બહુલં તણિઽ; ઇતિ ।
ગુણશબ્દો ઽત્ર તન્ત્રેણ દ્વિઃ ઉપાત્તઃ ।
તત્રાદ્યસ્ય પરિમાણાખ્યો ગુણવિશેષો ઽર્થઃ ।
દ્વિતીયસ્ય ગુણનમ્ ઈશ્વર ઇતિ પરમમહત્ત્વાશ્રયદ્રવ્યોપલક્ષણમ્ ।
પરિમાણોત્કર્ષતારતમ્યસ્યેયત્તાપરિચ્છેદો હિ તથા સતિ દૃષ્ટઃ સ્યાત્ ।
યદિ મહત્તત્ત્વાદિપરિમાણગણનયેશ્વરાદિઃ એતાવાન્પઞ્ચગુણપરિમાણવાન્ ષડ્ગુણપરિમાણવાન્વેતિ પરિચ્છિન્નઃ સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
તથા સતિ પરમમહત્ત્વાનુપપત્તેરિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
*7,327*
અત્ર મહત્તત્ત્વગ્રહણેનેદં સૂચયતિ ।
યદુક્તં વૈશેષિકાદિભિઃ પૃથિવ્યાદીનિ નવૈવ દ્રવ્યાણિ ઇતિ તદસત્ ।
મહદહઙ્કારાદીનામપિ સત્ત્વાત્ ।
નચ તત્ર પ્રમાણાભાવઃ ।
શ્રુત્યાદેઃ પ્રમાણસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
નચ ત્ર્યણુકાદિકમેવ તથોચ્યતે ।
અવ્યક્તત્વાદિશ્રવણાત્ ।
નચ બાધકં કિઞ્ચિત્ વિદ્યતે ।
યેનોપચારકલ્પનેતિ ।
ઈશ્વરગ્રહણેન જીવાત્મનામપિ યત્પરૈષઃ પરમમહત્ત્વમુક્તં તદસદિતિ સૂચયતિ ।
ઉપપાદયિષ્યતે ખલ્વણુત્વં જીવસ્યેતિ ।
*7,329*
દૃષ્ટાન્તે વિશ્રમાભાવોપપાદનસ્ય પ્રયોજનમાહ- તથેતિ ॥
... તથાણોશ્ચ નૈતાવદ્ભાગતા ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
યતો દૃષ્ટાન્ત એતાવદ્ગુણમેવ પરિમાણમુત્કૃષ્ટતે નાતો ઽધિકમિતિ વાક્યં નાસ્તિ ।
અતસ્તથા તદ્દૃષ્ટાન્તેન અણોઃ અણુત્વસ્ય પરિમાણાપકર્ષસ્ય ચૈતાવદ્ભાગતા ત્ર્યણુકપરિમાણાત્ ષષ્ઠભાગ એવ પરિમાણમપકૃષ્ટતે નાતો ઽધિકમિતીયત્તા ક્વચિદ્દ્રવ્યે ન સિદ્ધયતિ ।
નહિ મહાહ્રદં સપક્ષીકૃત્ય પર્વતે ઽગ્નિમત્વં શક્યસાધનમ્ ।
તદસિદ્ધૌ ચ ન વિવક્ષિતાર્થલાભઃ ।
અસ્માદેતાવદ્ભાગમેવ પરિમાણમપાકૃષ્ટતે નાતો ઽધિકમિત્યસ્યાર્થસ્ય હિ સિદ્ધાવપકર્ષકાષ્ઠાશ્રયભૂતં કુતશ્ચિદપ્યનુત્કૃષ્ટમાણં દ્રવ્યં સિદ્ધયતીતિ ।
યદ્વાનેન વાક્યેન પ્રતિપક્ષમાહ ।
તથાહિ ।
સમર્થિતં તાવત્પરિમાણોત્કર્ષતારતમ્યં ન ક્વચિદ્વિશ્રાન્તમસ્માદેતાવદ્ગુણમેવ પરિમાણમુત્કૃષ્ટત ઇતીયત્તાભાવાદિતિ ।
તથા તદ્દૃષ્ટાન્તેનાણોશ્ચૈતાવદ્ભાગતા ક્વચિન્નાસ્તીતિ સાધ્યત ઇતિ ।
અત્રાયં પ્રયોગઃ ।
પરિમાણાપકર્ષતારતમ્યં ક્વચિન્ન વિશ્રાન્તમ્ પરિમાણતારતમ્યત્વાત્ પરિમાણોત્કર્ષતારતમ્યવદિતિ ।
*7,330*
દ્વિતીયં શઙ્કતે- વિશ્રાન્ત ઇતિ ॥
વિશ્રાન્તો યદ્યનન્તાંશઃ કશ્ચિદસ્તીતિ ગમ્યતે
ન્યાયસુધા:
વિશ્રાન્ત ઇત્યસ્ય ત્ર્યણુકાદ્યપેક્ષયા પરિમાણતો ઽનન્તાંશો દ્રવ્યવિશેષઃ કશ્ચિદસ્તીત્યર્થ ઇતિ દ્વિતીયપક્ષો ગમ્યતે ઽભ્યુપગમ્યતે યદીત્યર્થઃ ।
ઇદમુ(એતદુ)ક્તં ભવતિ ।
પરિમાણાપકર્ષતારતમ્યમિયત્તાનવચ્છિન્નમેવ ।
કિન્ત્વનન્તાંશરૂપમપિ તત્ક્વચિદાશ્રિતમિતિ ।
નિરાકરોતિ- નેતિ ॥
*7,331*
નાવસાયયિતું શક્યો વિરોધાદેવ કેવલમ્

ન્યાયસુધા:
તર્હીતિ શેષઃ ।
કશ્ચિદિતિ વર્તતે ।
એવં સાધને કશ્ચિદપિ દ્રવ્યવિશેષો નાવસાયયિતું શક્યઃ ।
અયમેવ સર્વતો ઽપકૃષ્ટપરિમાણવાન્નાતો ઽપકૃષ્ટપરિમાણો ઽસ્તીતિ સર્વાન્તિમતયા ન પ્રતિપત્તું કશ્ચિચ્છક્યતે ।
કુતઃ કેવલં સાક્ષાદ્વિરોધાત્ ।
પરિમાણાપકર્ષો ઽનન્તશ્ચ પર્યવસિતશ્ચેતિ હિ વિપ્રતિષિદ્ધમેતત્ ।
ભવિતવ્યં ચાવસાનેન ।
અન્યથા સર્વસ્યાપ્યુત્કૃષ્ટાપકૃષ્ટપરિમાણસમ્ભવેન પરમાણોર્મહત્ત્વનિરાકરણાસમ્ભવાત્ ।
એવશબ્દેન વિરોધસ્યાપરિહાર્યત્વં સૂચયતિ ।
તદનેનાપસિદ્ધાન્તો ઽભિહિતો ભવતિ ।
*7,332*
યદિ ચાનન્ત્યમવધીર્ય પરિમાણાપકર્ષતારતમ્યં ક્વચિદાશ્રિતમિત્યેવ પ્રતિજ્ઞાર્થઃ સ્યાત્ ।
તથાપિ ન સિસા(ષા)ધયિષિતમવસાનં લભ્યત ઇત્યર્થાન્તરતા સ્યાત્ ।
યથાઽકાશાદેરુત્કૃષ્ટપરિમાણં દ્રવ્યં નાસ્તિ તથા પરમાણોરપકૃષ્ટપરિમાણં દ્રવ્યં નાસ્તીતિ તાત્પર્યાર્થં ઇતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
નાયમિતો લભ્યત ઇતિ ઉચ્યતે ।
પરિમાણાપકષર્તારતમ્યં ક્વચિન્નિરતિશયમ્ પરિમાણતારતમ્યત્વાત્પરિમાણોત્કષર્તારતમ્યવદિતિ વિવક્ષિતમિતિ ચેત્ ।
કો ઽયમતિશયો નામ ।
કિમાધિક્યમુત ન્યૂનતા ।
અથ સાધારણં કિઞ્ચિત્ ।
આદ્યે બાધઃ ।
દ્વિતીયે દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલતા ।
ન તૃતીયઃ ।
તદભાવાત્ ।
શબ્દસામ્યમાત્રેણાનુમાનાપ્રવૃત્તેઃ ।
યથાઽકાશાદિપરિમાણમુભયાવધિમન્ન ભવતિ ।
તથા ત્ર્યણુકાવયવાવયવપરિમાણમપિ સાધ્યમિતિ ચેન્ન ।
હેત્વભાવાત્ ।
પરિમાણત્વસ્ય ઘટાદિપરિમાણે વ્યભિચારાત્ ।
નિત્યપરિમાણત્વસ્યાશ્રયાનિત્યતાયા વક્ષ્યમાણત્વેનાસિદ્ધેઃ ।
પરિમાણકાષ્ઠત્વસ્ય ચ સાધ્યત્વાત્ ।
એવં તાત્પર્યાન્તરાણ્યપિ નિરાકાર્યાણીતિ ।
*7,337*
પરિમાણોત્કર્ષતારતમ્યસ્યાનન્તત્વં દૃશ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્કેન પ્રમાણેનેત્યાશઙ્કય કાલાકાશેશ્વરાદીનિ હિ દ્રવ્યાણિ પરમમહત્ત્વયન્તીષ્યન્તે ।
તત્ર કાલાકાશયોસ્તાવત્પરિમાણોત્કર્ષસ્યાનન્ત્યં સાક્ષિસિદ્ધમિત્યાહ- કેવલમિતિ ॥
કેવલં સાક્ષિમાનેન કાલો દેશો ઽપિ નાન્તવાન્
ન્યાયસુધા:
કેવલશબ્દેન પ્રમાણાન્તરાભાવં પ્રતિજાનીતે ।
દેશ ઇત્યાકાશ ઉચ્યતે ।
નાન્તવાનિત્યનવધિકપરિમાણોત્કર્ષવાન્ ।
દૃશ્યત ઇતિ વક્ષ્યમાણમત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
કાલાકાશૌ હિ કેવલં સાક્ષિ(વેદ્ય)સિદ્ધાવિત્યુપપાદિતં પ્રથમાધ્યાયે ।
અતસ્તત્પરિમાણોત્કષર્સ્યાનવધિકત્વમપિ તેનૈવ ગમ્યત ઇતિ ।
*7,338*
પરિમાણાપકર્ષતારતમ્યસ્યાપ્યાનન્ત્યં દૃશ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્કેન પ્રમાણેનેત્યાશઙ્કય કાલાકાશયોસ્તાવત્સાક્ષિણૈવેત્યાહ- અપર્યવસિતશ્ચેતિ ॥
અપર્યવસિતિશ્ચાણોર્દૃશ્યતે સક્ષિણા દ્વયોઃ

ન્યાયસુધા:
દ્વયોઃ કાલે ગગને ચ ।
અણોશ્ચ પરિમાણાપકર્ષતારતમ્યસ્ય ચેત્યર્થઃ ।
અપર્યવસિતિઃ આનન્ત્યમ્ ।
નન્વેતદનુપયુક્તમ્ ।
પરમાણુપરિમાણતો ઽપકૃષ્ટપરિમાણસદ્ભાવે પ્રમાણોપન્યાસસ્ય કાર્યત્વે કાલાવકાશયોઃ પરિમાણોત્કર્ષાનન્ત્યે પ્રમાણોપન્યાસસ્ય પ્રયોજનાભાવાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
નહિ પરેણ સાક્ષાદેવમુક્તમ્ ।
કિન્તુ પરિમાણોત્કર્ષપરમ્પરાવત્તદપકષર્પરમ્પરાપિ પર્યવસાનવતીતિ ।
તથાચ કાલાકાશયોઃ પરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષપરમ્પરાયાઃ પર્યવસાનાભાવે સાક્ષિપ્રમાણોપન્યાસઃ કથમસઙ્ગતઃ ।
નન્વસ્તુ કાલાકાશયોઃ પરિમાણપ્રકર્ષો ઽનવધિકઃ ।
તદપકર્ષાનન્ત્યં તુ કથમ્ ।
વ્યાહતત્વાત્ ।
મૈવમ્ ।
સાક્ષિસિદ્ધત્વાત્ ।
પ્રમિતે ઽર્થે વિરોધાનવકાશાત્ ।
*7,340*
કાલાદાવનવધિકઃ પરિમાણાપકર્ષઃ સાક્ષિસિદ્ધ ઇત્યેવ નેષ્યત ઇતિ ચેત્ ।
કિં સાક્ષિણા નાવગમ્યતે, ઉતાવગતો ઽપિ ન સત્યઃ, અથવા સાક્ષી નામ પ્રમાણં નાસ્તિ ।
આદ્યં શઙ્કતે- યદીતિ ॥
યદિ નો સાક્ષિગમ્યં તન્ ...
ન્યાયસુધા:
તદિતિ કાલાદેઃ પરિમાણાપકર્ષસ્યાનન્ત્યં સામાન્યેન પરામૃશતિ ।
દૂષયતિ- મહત્ત્વમિતિ ॥
... મહત્ત્વં કેન ગમ્યતે
ન્યાયસુધા:
કાલાકાશયોરિતિ વર્તતે ।
મહત્ત્વમ્ અનવધિકઃ પરિમાણોત્કષર્ઃ ।
તર્હીતિ શેષઃ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
કાલાદૌ પરિમાણોત્કષર્સ્યાનન્ત્યમુપેત્ય હિ પરેણ તદપકર્ષાનન્ત્યં નેષ્યતે ।
તત્ર વક્તવ્યમ્ ।
પ્રકર્ષાનન્ત્યં કેન પ્રમાણેનાવગમ્યત ઇતિ ।
સાક્ષિણેતિ ચેત્ ।
અપકર્ષાનન્ત્યમપિ તદ્બલેન કુતો નાઙ્ગીકૃતમ્ ।
તત્તેન નાવગમ્યત ઇતિ ।
સાક્ષિણેતિ ચેત્ ।
અપકર્ષાનન્ત્યમપિ તદ્બલેન કુતો નાઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તત્તેન નાવગમ્યત ઇત્યુક્તમિતિ ચેત્ ।
ઇદમપિ (તદપિ)તેન નાવગમ્યત ઇતિ વદન્તં પ્રતિ કિમુત્તરમ્ ।
અનુભવાપલાપો ન યુક્ત ઇતિ ચેત્ ।
સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
યથા હિ કાલાદેરુત્કર્ષાનવધિકત્વમનુભવે ચકાસ્તિ ।
તથાપકર્ષાનન્ત્યમપીતિ કિમેકત્ર પક્ષપાતેન ।
અન્યથૈકાપલાપે દ્વિતીયસ્યાપ્યપલાપો દુરુત્તરઃ સ્યાદિતિ ।
*7,341*
સ્યાદેતત્ ।
ન કાલાદેઃ પરિમાણોત્કર્ષાનન્ત્યં સાક્ષિસિદ્ધમિતિ બ્રૂમઃ ।
કિન્તુ અનુમાનગમ્યમ્ ।
તથાચ ન પ્રતિબન્દીગ્રહ ઇત્યત આહ- વિશ્રાન્તિરિતિ ॥
વિશ્રાન્તિસ્તારતમ્યેન દૃશ્યતે હ્યનુમાનતઃ

ન્યાયસુધા:
પરિમાણોત્કર્ષપરમ્પરયા ઇતિ શેષઃ ।
અનુમાનત ઇતિ તૃતીયાર્થે તસિઃ ।
નાનુમાનેન કાલાદાવનવધિકપરિમારોત્કષર્સિદ્ધિઃ ।
હિ યસ્માત્તારતમ્યેનાનુમાનેન તદ્વિશ્રાન્તિર્દૃશ્યતે ।
પરિમાણોત્કર્ષતારતમ્યં ઇયત્તાવત્પરિમાણતારતમ્યત્વાત્તદપકષર્તારતમ્યવદિતિ પ્રત્યનુમાનપ્રતિરુદ્ધત્વાદિતિ યાવત્ ।
નચ દૃષ્ટાન્તો ઽસ્માકં સાધ્યવિકલ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
અપકર્ષતારતમ્યસ્ય અન્તવત્ત્વમુપેત્યોત્કર્ષતારતમ્યસ્યાનન્ત્યમનુમિમાનસ્ય પરસ્યૈવં પ્રતિપક્ષોત્પ્રેક્ષા સ્યાદિત્યુચ્યમાનત્વાત્ ।
તથાચ સાક્ષિવિરુદ્ધં પ્રત્યનુમાનમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
કથં તર્હિ સ એવ કાલાદાવનવધિકપ્રકૃષ્ટપરિમાણં ન સાધયેદિતિ ।
*7,343*
અસ્તુ તર્હ્યાગમાત્કાલાદાવનવધિકોત્કૃષ્ટપરિમાણસિદ્ધિરિતયાશઙ્કયાહ- યદીતિ ॥
યદ્યાગમાદનન્તં તન્મહત્ત્વમવગમ્યતે ।
અનન્તમેવ ચાણુત્વં કુતો નૈવાવસીયતે

ન્યાયસુધા:
આગમાત્ સ એષો ઽનન્ત ઇત્યાદેઃ ।
તન્મહત્વં કાલાદિપરિમાણોત્કર્ષઃ ।
અણુત્વં પરિમાણાપકર્ષઃ ।
એતદુ(ઇદમુ)ક્તં ભવતિ ।
નાગમઃ કાલાદ્યનન્તાનાં સ્વયં પ્રતિપાદયતિ ।
તત્પ્રવૃત્તેઃ પ્રાગેવ સાક્ષિણા તત્પ્રતિભાસાત્ ।
કિન્ત્વનુવાદ એવાયમ્ ।
પ્રતિપાદકત્વે વા નાસ્મત્પ્રયોજનપરિક્ષયઃ ।
યસ્માદાગમાત્કાલાદ્યુત્કર્ષો ઽનવધિકઃ પ્રતીયતે તસ્માદેવાપર્ષાનન્ત્યપ્રતીતેઃ ।
અનન્તશબ્દો હ્યનવચ્છેદમાત્રમાચષ્ટે ।
સ ચ યથા પરિમાણોત્કર્ષવિષયો વ્યાખ્યાયતે ।
તથા તદપકર્ષવિષયો ઽપિ શક્યતે વ્યાખ્યાતુમિતિ ।
*7,345*
પરિમાણોત્કર્ષવત્તદપકર્ષસ્યાપિ કાલાદાવાનન્ત્યં સાક્ષિણાઽગમેન વા પ્રતીયત એવ ।
તથાપિ ન તત્સત્યમ્ ।
નહિ પ્રતીતત્વ(તિ)માત્રેણ સત્યતાનિશ્ચયો ઽતિપ્રસઙ્ગાદિતિ દ્વિતીયં નિરાકરોતિ- મહત્ત્વેતિ ॥
મહત્ત્વાણુત્વયોર્નૈવ વિશ્રાન્તિરુપલભ્યતે
ન્યાયસુધા:
કાલાદૌ પરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષયોર્વિશ્રાન્તિરિયત્તાવચ્છેદો બલવત્પ્રમાણેન નૈવોપલભ્યતે ।
અત્ર મહત્ત્વગ્રહણં દૃષ્ટાન્તાથર્મ્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યથા કાલાદૌ પરિમાણોત્કર્ષસ્યાનન્ત્યં સાક્ષ્યાદ્યવગતં વિપરીતગ્રાહકપ્રમાણાભાવાત્સત્યમેવ ।
તથા તદપકર્ષસ્યાપિ ।
વિના બાધકેન સાક્ષ્યાદિસિદ્ધં પરિમાણાપકર્ષાનન્ત્ય કાલાદાવસત્યં ચેત્તદુત્કર્ષાનન્ત્યમપ્ય(કાલાદાવ)સત્યં સ્યાત્ ।
અવિશેષાત્ ।
તતશ્ચાપરિચ્છિન્નપરિમાણતાઙ્ગીકારો (ભજ્યેત) નઙ્ક્ષયેત ।
અતિપ્રસઙ્ગસ્તુ બાધકાભાવેનાપાસ્ત ઇતિ ।
*7,347*
નન્વસ્ત્યેવ પરિમાણાપકર્ષસ્યાનન્ત્યાભ્યુપગમે બાધકમ્ ।
તથાહિ ।
અપકર્ષો નામાલ્પતા ।
આનન્ત્યં ચાનલ્પતા ।
નચ વિરુદ્ધયોર્વિશેષ્યભાવઃ સમ્ભવતિ ।
ન હિ ભવતિ પીતો ઽપીત ઇતિ ।
અતો બાધકસદ્ભાવાત્પ્રતીતમપ્યપકર્ષાનન્ત્યં ત્યજ્યત ઇત્યત આહ- અન્યદેવેતિ ॥
અન્યદેવ હ્યનન્તત્વં મહત્ત્વાણુત્વયોઃ સમમ્

ન્યાયસુધા:
નાનન્તત્વં નામાનલ્પત્વમ્ ।
કિન્ત્વન્યદેવ પરિચ્છેદાભાવરૂપમ્ ।
તસ્માત્પરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષયોઃ સમાનો ધર્મ ઇતિ યુજ્યતે ।
અત્રાપિ મહત્ત્વગ્રહણં દૃષ્ટાન્તમેવ ।
યથા મહત્ત્વસ્ય વિશેષણં તથાણુત્વસ્યાપીતિ ।
યદ્યનન્તત્વં નામાનલ્પત્વં સ્યાત્તદોત્કર્ષસ્યાપિ વિશેષણં ન સ્યાત્ ।
નહિ તદેવ તસ્ય વિશેષણં ભવતિ ।
પીતઃ પીત ઇત્યદર્શનાત્ ।
અતસ્તત્રાનન્ત્યં નામ પરિચ્છેદાભાવ ઇતિ સ્વીકૃત્ય વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ સમર્થનીયઃ ।
તથા પ્રકૃતે ઽપીતિ ।
યથા હિ પરિમાણોત્કર્ષો ગગનાદાવનધિકસ્તથા તદપકર્ષો ઽપ્યનવધિક એવેતિ વિશેષણવિશેષ્યભાવાભ્યુપગમે ન કો ઽપિ દોષ ઇતિ ।
*7,355*
આનન્ત્યં નામાનલ્પત્વાદન્યદિત્યેતત્પ્રત્યયયિતું દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ- બહુત્વેતિ ॥
બહુત્વાલ્પત્વયોર્યદ્વત્ સાઙ્ખયાયામુપલભ્યતે ।
આનન્ત્યમ્ ... ॥ મનુવ્_2,2.72અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદ્વત્ યથા સઙ્ખયાયાં બહુત્વાલ્પત્વયોર્વિશેષણતયાઽનન્ત્યમુપલભ્યતે ।
બહુત્વમનન્તમલ્પત્વં ચાનન્તમિતિ ।
તથા પ્રકૃતે ઽપીતિ ।
યદ્યનન્ત્વં નામાનલ્પત્વં સ્યાત્ તદા ન બહુત્વસ્ય વિશેષણં સ્યાત્ ।
તસ્યૈવ તદ્વિશેષણત્વાયોગાત્ ।
નાપ્યલ્પત્વસ્ય, વિરોધાત્ ।
અતઃ અવચ્છેદાભાવ એવાનન્તત્વમિત્યઙ્ગીકૃત્ય બહુત્વમલ્પત્વ(ચાનન્ત)ચાપર્યવસિતમિતિ વિશેષણવિશેષ્યભાવો બોદ્ધવ્યઃ ।
તથા પરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષયોરપીતિ ।
નનુ ચ નાસ્ત્યેવ સઙ્ખયાયાં બહુત્વાલ્પત્વયોરાનન્ત્યમ્ ।
બહુત્વસ્ય પરાર્ધ એવ પર્યવસિતત્વાત્ ।
અલ્પત્વસ્ય ચૈક(આ)ત્વાવધિત્વમ્ ।
યથોક્તમ્ ।
"સા ચૈકત્વાદિપરાર્ધપર્યન્તાઽ; ઇતિ ।
અતઃ કથમયં દૃષ્ટાન્ત ઇત્યત આહ- એકેતિ ॥
... એકભાગાનાં તાવત્ત્વં હ્યેવ ગણ્યતે

*7,356*
ન્યાયસુધા:
સઙ્ખયામધિકૃત્ય હિ ગણિતશાસ્ત્રં પ્રવૃત્તમ્ ।
તત્ર ચ કલાસવણર્નપ્રભાગભાગાનુબન્ધભાગાપવાહભાગભાગાદિપ્રકરણેષ્વેકભાગાનાં તાવત્ત્વમનવધિકત્વં ગમ્યતે હિ યસ્માત્તસ્માદવગમ્યતે અસ્ત્યેકત્વાદપ્યપકૃષ્ટાનવધિકા સઙ્ખયેતિ ।
પરાર્ધાત્પરતો ઽપિ સઙ્ખયાસદ્ભાવઃ સ્ફુટ એવેતિ નોપપાદિતઃ ।
સમ્ભવતિ હિ પરેષામપીશ્વરાપેક્ષાબુદ્ધયા પરમાણ્વાદૌ પરાર્ધાત્પરતો ઽપિ સઙ્ખયોત્પત્તિઃ ।
તતઃ પરં સંજ્ઞાકરણં તુ ગણકાનાં પ્રયોજનાભાવાત્ ।
એતામેવ વિપ્રતિપત્તિમપનેતં સઙ્ખયાદૃષ્ટાન્તોપાદાનં કૃતમિતિ ।
*7,357*
એવં કાલાકાશયોઃ પરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષાનન્ત્યં સાક્ષિણા પ્રસાધ્યેશ્વરે તદાગમેન સાધયતિ- અણીયાંશ્ચેતિ ॥
અણીયાંશ્ચ મહીયાંશ્ચ ભગવાનાગમોદિતઃ
*7,358*
ન્યાયસુધા:
"અણોરણીયાન્મહતો મહીયાનાત્માઽ; ઇત્યાગમેન ભગવાનીશ્વરો ઽણોરપ્યણીયાન્મહતો ઽપિ મહીયાનુદિતઃ ।
નચ તત્રાણુમહચ્છબ્દાભ્યાં કિઞ્ચિદ્વયવસ્થિતમુચ્યતે ।
વિશેષણાભાવાત્ ।
તતો યદ્યપકૃષ્ટપરિમાણં તતસ્તતો ઽપ્યપકૃષ્ટપરિમાણો યદ્યચ્ચોત્કૃષ્ટપરિમાણં તતસ્તતો ઽપ્યુત્કૃષ્ટપરિમાણ ઇત્યુક્તં સ્યાત્ ।
તથા ચેશ્વરગતયો પરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષયોરનવધિકત્વમેવ લભ્યતે ।
નન્વણીયાન્મહીયાનિત્યુક્ત એવ ભગવતિ પરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષયોઃ પર્યવસાનાત્કથં તયોઃ અનવધિકત્વમિત્યત આહ- અણીયાનિતિ ॥
અણીયાન્મહીયાનિત્યુક્તયોરપ્યણોર્મહતશ્ચેતિ શબ્દવિષયત્વાદિતિ ।
*7,359*
નન્વેવં સતિ સ્વસ્માદપિ સ્વયમપકૃષ્ટ ઉત્કૃષ્ટશ્ચેત્યાગતમ્ ।
કો નેત્યાહ ।
યથા ચૈતત્તથા વક્ષ્યતે ।
શ્રુત્યન્તરં ચેશ્વરે પરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષયોરાનન્ત્યં પ્રતિપાદયદસ્તીત્યાહ- આનન્ત્યેતિ ॥
આનન્ત્યવાચકઃ શબ્દો દ્વિધાનન્ત્યે ઽપિ માનતામ્

યાતિ ...
ન્યાયસુધા:
"સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ; ઇતિ બ્રહ્મણ આનન્ત્યસ્ય વાચકો ઽનન્તશબ્દસ્તાવદ્દેશતઃ કાલતો વસ્તુતશ્ચાનન્ત્યમાહ ।
તત્ર દેશાનન્ત્યં નામાનવધિકપરિમાણવત્ત્વમ્ ।
કાલાનન્ત્યં નામાનવચ્છિન્નસત્તાકત્વમ્ ।
વસ્ત્વાનન્ત્યં નામાપરિચ્છિન્નસઙ્ખયાગુણકર્મવિગ્રહવત્ત્વમ્ ।
તત્ર યદા પરિમાણાનન્ત્યસ્ય વાચકસ્તદા દ્વિધાનન્ત્યે ઽપિ ઉત્કર્ષાપકર્ષાભ્યામનન્ત્યે ઽપિ માનતાં યાતિ ।
ન તૂત્કર્ષાનન્ત્યમાત્રે વિશેષાભાવાદિતિ ।
નન્વનેકાર્થત્વમન્યાયઃ ।
કો ઽત્ર ન્યાયવિરોધઃ ।
નિરર્થકશબ્દપ્રયોગાયોગાત્તાવદેકો ઽર્થો ઽઙ્ગીકાર્યઃ ।
દ્વિતીયાઙ્ગીકારે તુ ન કિઞ્ચિદ્બીજમિતિ કલ્પનાગૌરવમ્ ।
ઉચ્યતે ।
યત્ર હ્યેકસ્મિન્નર્થે વ્યવસ્થિતે સતિ વૃથૈવાર્થાન્તરાઙ્ગીકારસ્તત્રૈવમેતત્ ।
નચૈવં પ્રકૃતે ।
અનન્તશબ્દો હિ પરિચ્છેદાભાવમાહ ।
પરિચ્છે(દશ્ચ)દો હિ દેશતઃ કાલતો વસ્તુતશ્ચ ભવન્યુપગપદેવ પ્રાપ્નોતિ ।
નચ તત્ર કસ્યચિન્પ્રાથમ્યમસ્તિ ।
નાપ્યન્યતમપરિત્યાગે કારણમ્ ।
એવં પરિમાણાન્ત્યે ઽપ્યુત્કર્ષપરિગ્રહો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ ।
*7,362*
નન્વેવં કાલતો ગુણતશ્ચાનન્ત્યવાચકસ્યાનન્તશબ્દસ્યાલ્પકાલત્વમલ્પગુણત્વં ચાર્થઃ સ્યાત્ ।
અન્યથાલ્પપરિમાણવત્ત્વમપિ ન સ્યાત્ ।
અવિશેષાદિતિ ચેત્ ।
કિમિદં કાલતો ગુણતશ્ચાલ્પત્વમાપાદ્યં કિમલ્પા એવ ગુણાઃ સન્તિ બ્રહ્મણો ન બહુતરાઃ ।
તથા અલ્પકાલીનૈવ સત્તા ન પ્રચુરકાલીનેતિ ।
કિંવા સર્વકાલગતસ્યાલ્પકાલે ઽપ્યવસ્થિતિઃ સ્યાત્ ।
મહાગુણસ્ય ચાલ્પો ઽપિ ગુણઃ સ્યાદિતિ ।
આદ્યં દૂષયતિ- નૈવેતિ ॥
... નૈવ ગુણાલ્પત્વં કાલાત્પત્વં ચ માનગમ્
ન્યાયસુધા:
ગુણાલ્પત્વં કાલાલ્પત્વં ચ માનગમ્ ।
અનન્તં બ્રહ્મેતિ શ્રુતિપ્રતિપાદ્યં નૈવ ભવેદિતિ ગૂઢાભિસન્ધેઃ પ્રતિજ્ઞા ।
હેતુમુત્તરત્ર વક્ષ્યતિ ।
દ્વિતીયમાશઙ્કયાઙ્ગીકરોતિ- સર્વેતિ ॥
સર્વકાલગતસ્યાલ્પકાલે ઽપિ સ્યાદવસ્થિતિઃ

મહાગુણસ્ય ચાલ્પો ઽપિ ગુણઃ સ્યાદિતિ ચેદ્ ભવેત્
ન્યાયસુધા:
ઇતિચેદાપાદ્યતે ।
તદ્ભવેદેત્યર્થઃ ।
અત્ર ગુણગ્રહણં ક્રિયાદેરપ્યુપલક્ષણમ્ ।
ગુણકાલયોર્યથેષ્યમુપાદાનં પ્રાથમ્યનિરાસાથર્મ્ ।
તેનોક્તકલ્પનાગૌરવપરિહારં સૂચયતિ ।
*7,364*
નનુ યદિ કાલાલ્પત્વં ગુણાલ્પત્વં ચાઙ્ગીક્રિયતે ।
કથં તર્હિ નૈવ ગુણાલ્પત્વમિતિ નિરાકરણમિત્યતો ઽભિસન્ધિમુદ્ઘાટયતિ- તાવત્ત્વમેવેતિ ॥
તાવત્ત્વમેવ નૈવ સ્યાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
અલ્પત્વમેવેત્યર્થઃ ।
ઇત્યુક્તં પ્રાગિતિ શેષઃ ।
કુતો ન સ્યાદિતિ ચેત્ ।
આપાદકાભાવાદિત્યાહ- દેશે ઽપીતિ ॥
... દેશે ઽપ્યેતન્ન નો મતમ્

ન્યાયસુધા:
પરિમાણે ઽપીત્યર્થઃ ।
એતત્ તાવત્ત્વમેવ ।
નઃ અસ્માકમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પરિમાણવિષયે ઽસ્મદીયં શ્રુતિવ્યાખ્યાનમુપલભ્ય હિ ગુણકાલયોરપ્યેતદાપાદ્યતે ।
આપાદકાન્તરાભાવાત્ ।
નચ પરિમાણે ઽસ્માભિરેવં વ્યાખ્યાયતે ।
અપકૃષ્ટમેવ પરિમાણમનવધિકમસ્તિ નોત્કૃષ્ટમિતિ ।
દ્વિધાનન્ત્યે ઽપીત્યુક્તત્વાત્ ।
અતો નિર્મૂલમેતદાપાદનમિતિ ।
*7,365*
નન્વેતદીશ્વરાદેરનવધિકોત્કૃષ્ટાપકૃષ્ટપરિમાણસમર્થનમયુક્તમ્ ।
સૂત્રકારેણ ક્વાપ્યનુક્તત્વાત્ ।
મહદ્દીર્ઘવદ્વેતિ સૂત્રસ્ય વિજાતીયયોરપિ કાર્યકારણભાવોપપાદનેન વ્યધિકરણયોરપ્યપરિચ્છિન્નપરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષયોરુપપાદનેન વા સમર્થયિતું શક્યત્વાદિત્યત આહ- મહત ઇતિ ॥
મહતો ઽલ્પત્વમપિ હિ વ્યોમવત્ પ્રાહ વેદવિત્
ન્યાયસુધા:
નિરવધિકપરિમાણોત્કર્ષવતો(ઽપિ) બ્રહ્મણો ઽલ્પપરિમારવત્ત્વં ચ વ્યોમં દૃષ્ટાન્તીકૃત્ય વ્યોમવચ્ચેતિ સૂત્રખણ્ડેન પ્રાહ- સૂત્રકારઃ ।
અતો બ્રહ્મણો ગગનસ્ય વાનવધિકપરિમાણરોત્કર્ષાપકર્ષસદ્ભાવસ્તત્સિદ્ધાન્તો ભવત્યેવેતિ ।
*7,368*
કિઞ્ચ યો ઽર્થો નિરવકાશપ્રમાણસિદ્ધો યદ્વિપર્યયે ચાનિષ્યં સ સર્વો ઽપિ સિદ્ધાન્ત એવ ।
તત્ર કાલાકાશયોરી(રપી)શ્વરે ચાનવધિકપરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષસદ્ભાવઃ સાક્ષિણાઽગમેન ચ સિદ્ધ ઇત્યુક્તમ્ ।
તદ્વિપર્યયે બાધકમાહ- યદીતિ ॥
યદ્યલ્પદેશસંસ્થાનં ન સર્વત્રાપિ નો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
કાલાદેરિતિ વર્તતે ।
સર્વત્રાપિ સંસ્થાનમિતિ ચ ।
કાલાદીનાં સર્વગતત્વં પરેણાપ્યઙ્ગીકૃતમ્ ।
સર્વગતત્વં ચ સર્વ(ત્ર)દેશે સંસ્થાનમ્ ।
તથાચ યદિ કાલાદેરલ્પાલ્પતરદેશેષુ સંસ્થાનં ન સ્યાત્ ।
તદા સર્વત્રાવસ્થાનમપિ નો ભવેત્ ।
કુત ઇત્યત આહ- સ્થિતસ્ય હીતિ ॥
સ્થિતસ્ય હ્યલ્પદેશેષુ સર્વગત્વં ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ।
એકત્રાપ્યનવસ્થસ્ય કુત એવાખિલસ્થતા

ન્યાયસુધા:
ધ્રુવમિત્યવધારણે ।
અલ્પદેશેષુ સ્થિતસ્યૈવેતિ ।
યથા ખલ્વેકૈકં વર્ણમુચ્ચારયત એવ સવર્દેવોચ્ચારણમ્ ।
નત્વેકમપિ વર્ણમનુચ્ચારયતઃ, તથાલ્પાલ્પતરદેશેષુ સ્થિતસ્યૈવ હિ સર્વદેશગતત્વં ભવેત્ ।
એકૈકત્રાપિ દેશે ઽનવસ્થિતસ્યાખિલદેશસ્થતા કુત એવ ભવેત્ ।
અનેન યો યત્સમુદાયં વ્યાપ્નોતિ સ તદેકદેશાનપિ વ્યાપ્નોતિ(ત્યેવ), યશ્ચૈકદેશાન્ન વ્યાપ્નોતિ નાસૌ તત્સમુદાયમિત્યન્વયવ્યતિરેકૌ દર્શિતૌ ।
*7,370*
ન કેવલમલ્પાલ્પતરદેશસ્થત્વાભાવે સર્વગત્વાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
કિન્તુ શશવિષાણાદિવત્સત્તાપિ ન સ્યાદિત્યાહ- શૂન્યત્વમેવેતિ ॥
શૂન્યત્વમેવ તસ્ય સ્યાદ્ યસ્યૈકત્રાપિ ન સ્થિતિઃ
ન્યાયસુધા:
એવંચ કાલાદીનામલ્પાલ્પતરદેશાવસ્થાને ઽલ્પાલ્પતરપરિમાણવત્ત્વમપ્યવર્જનીયમિત્યનવધિકપરિમાણાપકર્ષસિદ્ધિઃ ।
અનવધિકોત્કર્ષસ્તુ પરેણાપ્યઙ્ગીકૃત એવેતિ ન તદ્વિપર્યયે બાધકમુક્તમ્ ।
સર્વત્રાપિ નો ભવેદિત્યેવ વા દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નહિ પરમમહત્ત્વાભાવે સર્વગતત્વં સમ્ભવતિ ।
તથાચાહ-"વિભુત્વાન્મહાનાકાશઃઽ; ઇત્યાદિ ।
અલ્પાલ્પતરદેશપર્યવસિતસ્યાલ્પાલ્પતરપરિમાણત્વમ્ ।
ન ચૈવમાકાશાદીતિ ચેત્ ।
તત્કિમાકાશાદિ સમુદિતરૂપં યેન પર્યવસાનાપર્યવસાનવિષયત્વમશ્નુવીત ।
કિન્ત્વેકમેવ ।
તચ્ચ યદ્યલ્પાલ્પતરદેશેષુ તિષ્ઠેત્તદા તત્તત્પરિમાણં ભવત્યેવ (ભવેદેવ) ।
યદિ તવ તત્ર સ્થિતસ્ય તત્તત્પરિમાણત્વં તદા ઘટાદાવપિ તત્પ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન ।
તસ્ય સાંશત્વેનાન્યથાસિદ્ધત્વાત્ ।
*7,372f.*
નનુ ચ સર્વમૂર્ત(દ્રવ્ય)સંયોગિત્વમેવ સર્વગતત્વં, ન સર્વત્ર સંસ્થાનમ્ ।
આકાશાદેરનાશ્રિતત્વાત્ ।
સંયોગશ્ચ તત્તત્પરિમાણાભાવે(ઽપિ ભવેદેવ ।
નહિ ઘટો ગગનેન સંયુજ્યમાનો ભવતિ પરમમહાન્નાપિ પરમાણુના સંયુજ્યમાનઃ પરમાણુઃ ।
તત્કસ્ય હેતોઃ ।
સંયોગસ્ય પ્રદેશવૃત્તિત્વાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
સર્વપરિમાણાનામપ્યાકાશે સત્ત્વાત્પરમાણુના ચ ઘટાંશસ્યૈવ સંયોગાત્ ।
તથાહિ ।
વિશેષશક્તયા, નિર્ભેદમપ્યાકાશમનન્તાંશોપેતમ્ ।
તત્ર અનવધિકૌ પરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષૌ વ્યવસ્થયા વર્તેતે ।
તતશ્ચ ઘટો વિતસ્તિપરિમાણેનૈવાકાશેન સંયુજ્યતે ।
સ્વયં ચ તત્પરિમાણ ઇતિ કો દોષઃ ।
ઘટાંશ એવ પરમાણુસંયોગો વર્તતે, ન ઘટ ઇતિ કથં ઘટસ્ય પરમાણુતા ।
તર્હ્યાકાશપ્રદેશા એવાલ્પાલ્પતરપ્રદેશસંયોગિન ઇતિ, ત એવ તત્તત્પરિમાણાઃ સ્યુર્નાકાશમિતિ ચેન્ન ।
તેષામપ્યાકાશાત્મકત્વાત્ ।
અન્યથા સંયોગસ્ય પ્રદેશવૃત્તિત્વં ન સ્યાદ્વયાઘાતાદિતિ ।
*7,378*
કાલાદૌ પરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષયોરાનન્ત્યમુપપાદ્યોપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતો નાણુત્વવિશ્રાન્તિર્ન મહત્ત્વસ્ય ચ ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
ક્વચિત્ કાલાદૌ ત્રયે ।
યદ્વાનુમાનદૂષણોપસંહારો ઽયમ્ ।
તતશ્ચ કાલાતીતત્વદૃષ્ટાન્તદોષાવપરિહાર્યાવિતિ ।
કાલાકાશેશ્વરેષુ પરિમાણોત્કર્ષાપકર્ષયોરાનન્ત્યમસ્તીત્યુક્તમ્ ।
ન કેવલં તેષ્વેવ ।
કિન્તુ પ્રકૃત્યાદૌ સર્વગતે પરમમહતિ દ્રવ્યાન્તરે ઽપીત્યાહ- ઉભયેતિ ॥
ઉભયાનન્ત્યયુક્ તસ્માદ્ યદિ મુખ્યમહદ્ ભવેત્
*7,379*
ન્યાયસુધા:
તસ્માદિષૂક્તન્યાયાત્ ।
મુખ્યં મહત્ પરમમહત્ ।
યદિ કાલાદેરપ્યાનન્ત્યં સ્યાત્ ।
કથં તર્હિ સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મેત્યાનન્ત્યં બ્રહ્મણો લક્ષણત્વેનોચ્યતે ।
ન હ્યતિવ્યાપ્તં લક્ષણં ભવતીત્યત આહ- તચ્ચેતિ ॥
તચ્ચ બ્રહ્મ પરં સાક્ષાત્ સર્વાનન્ત્યયુતં સદા
ન્યાયસુધા:
પરમિતિ કેવલાર્થે ।
યદ્યપિ કાલાદિકમપ્યનન્તં, તથાપિ બ્રહ્મૈવ તદનન્તમિત્યુચ્યતે ।
કુતઃ ।
સાક્ષાત્ પરાનપેક્ષયાનન્તત્વાત્ ।
અપરાધીનત્વાપેક્ષયેતિ યાવત્ ।
પક્ષાન્તરમાહ- સર્વેતિ ॥
... સર્વાનન્ત્યયુતં સદા

ન્યાયસુધા:
નાસ્યાં શ્રુતાવાનન્ત્યમાત્રં લક્ષણત્વેનોચ્યતે ।
કિન્તુ દેશતઃ કાલતો ગુણાદિતશ્ચ ।
તાદૃશં ચ બ્રહ્મૈવેતિ ન દોષઃ ।
યથોક્તમ્"દેશતઃ કાલતશ્ચૈવ ગુણતશ્ચ ત્રિધા તતિઃ ।
સા સમસ્તા હરેરેવ ન હ્યન્યે પૂર્ણસદ્ગુણાઃઽ; ઇતિ ।
પક્ષાન્તરમન્વાચિનોતિ- સદેતિ ॥
પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ ।
તથાચ કાલક્ષણેષુ દેશતો ઽનન્તેષ્વપિ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ।
*7,382f.*
પરમાણાવપિ પરિમાણાપકર્ષતારતમ્યવિશ્રાન્તિર્નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
તદસત્ ।
પરિમાણસ્ય દ્રવ્યાશ્રયત્વાત્ ।
પરમાણુતો ઽપ્યપકૃષ્ટપરિમાણાશ્રયસ્ય દ્રવ્યસ્યાભાવાત્ ।
મૈવમ્ ।
પરમાણુભાગાનાં સત્ત્વાત્ ।
નચ તેષુ વિશ્રાન્તિઃ ।
તેષામપિ (ભાગસત્ત્વાત્) સભાગત્વાત્ ।
અવિશ્રાન્તભાગપરમ્પરા કુતઃ સિદ્ધેત્યતઃ સાક્ષિણેતિ વક્તું સાક્ષી નામ પ્રમાણમેવ નાસ્તીતિ વદતો બાધકં તાવદાહ- યદીતિ ॥
*7,383*
યદિ સાક્ષી સ્વયમ્ભાતો ન માનં કેન ગમ્યતે ।
અક્ષજાદેશ્ચ માનત્વમ્ ... ॥ મનુવ્_2,2.80અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સાક્ષી નામ માનં યદિ નેષ્યતે તદાક્ષજાદેર્જ્ઞાનસ્ય માનત્વમ્ ।
ચશબ્દાદ્બહિઃ કાલાકાશાદિકમન્તઃસુખાદિકં ચ કેન પ્રમાણેન ગમ્યતે ।
ન કેનાપિ ।
તદ્ગ્રાહકસ્ય પ્રમાણાન્તરસ્ય અભાવાત્ ।
નચ તન્મા ભૂદિતિ વાચ્યમ્ ।
તદ્વયવહારવિલયપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
નન્વસ્તુ સાક્ષિણમનઙ્ગીકુર્વાણસ્યેદં બાધકમ્ ।
સાધકં (તુ) કિમિત્યત આહ- સ્વયમ્ભાત ઇતિ ॥
યસ્તુ સ્વયં પ્રકાશમાને ઽપિ સાક્ષિણિ વિપ્રતિપદ્યતે સો ઽક્ષજાદેર્માનત્વં સપ્રમાણકં વસ્તુત્વાદ્ઘટવદિતિ પ્રસઙ્ગસૂચિતેનાનુમાનેન બોધનીયઃ ।
પ્રસક્તપ્રતિષેધશ્ચ વક્ષ્યમાણન્યાયેન ભવિષ્યતિ ।
ધમિર્ગ્રાહકપ્રમાણેનૈવ સિદ્ધેર્ન તત્પ્રામાણ્યે પૃથક્ પ્રમાણં વક્તવ્યમ્ ।
અત એવ માનમિત્યુક્તમ્ ।
*7,385*
ન સાક્ષિણો ઽનભ્યુપગમે ઽપ્યક્ષજાદિજ્ઞાનપ્રામાણ્યમપ્રામાણિકં પ્રસજ્યતે ।
પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેન તજ્જાતીયત્વેન વાનુમાનેન તત્સિદ્ધેરિત્યત આહ- અનવસ્થેતિ ॥
... અનવસ્થાથવા ભવેત્

ન્યાયસુધા:
અન્યથા સાક્ષીતરપ્રમાણવેદ્યત્વાઙ્ગીકારે ।
તર્હિ સાક્ષિપ્રામાણ્યમપ્યન્યેન ગ્રાહ્યમિત્યનવસ્થૈવેતિ ચેન્ન ।
તસ્ય સ્વપ્રકાશત્વાદિતિ ।
તદિદમુક્તં સ્વયમ્ભાત ઇતિ ।
*7,386*
કિમતો યદ્યેવં સાક્ષી નામ પ્રમાણમસ્તીત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અતઃ સર્વપદાર્થાનાં ભાગાઃ સન્ત્યેવ સર્વદા ।
સર્વદિક્ષ્વપિ સમ્બન્ધાદ્ ... ॥ મનુવ્_2,2.81અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સાક્ષિત ઇત્યર્થઃ ।
સર્વપદાર્થાનાં પરમાણોસ્તદ્ભાગાનાં ચેત્યર્થઃ ।
સન્ત્યેવ ઇતિ સિદ્ધમિતિ શેષઃ ।
યદ્વા સર્વપદાર્થાનામિત્યનેનાનુમાનમપિ સૂચયતિ ।
પરમાણુઃ સભાગઃ પદાર્થત્વાદ્ઘટવત્ ઇતિ ।
નચાશ્રયાસિદ્ધિર્ધર્મિગ્રાહકવિરોધો વા ।
સાક્ષિણા પરમાણુસિદ્ધેરુક્તત્વાત્ ।
તેન ચ સભાગતયૈવ સિદ્ધેઃ ।
ન ચૈવમનુમાનવૈયર્થ્યમ્ ।
પ્રમાણસમ્પ્લવાઙ્ગીકારાત્ ।
સભાગત્વમાત્રે વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ સાર્થક્યાચ્ચ ।
અનુમાનાન્તરમાહ- સર્વદેતિ ॥
યુગપદિત્યર્થઃ ।
સર્વદિક્ષુ સ્થિતૈર્દ્રવ્યૈઃ સમ્બન્ધાત્સંયોગાદપિ ભાગાઃ સન્તીત્યવગમ્યતે ।
યદ્યપિ સભાગત્વમાત્રસાધને સંયોગિત્વમાત્રં પ્રયોજકમ્ ।
ગગનાદીનામપિ ભાગાઙ્ગીકારેણ વ્યભિચારાભવાત્ ।
તથાપિ બહુભાગસાધનાય વિશેષણોપાદાનમ્ ।
તથાહિ ।
પરમાણુર્દશભાગવાન્યુગપદ્દશમૂર્તસંયોગિત્વાત્ (પ)ઘટવદિતિ ।
*7,390*
નનુ દ્રવ્યત્વેનૈવાલં કિં સંયોગિત્વેન ।
(હેતૂચ્છિત્તિરૂપ) વિપક્ષે બાધકસૂચનાર્થમિતિ બ્રૂમઃ ।
તથાહિ ।
અસ્તિ તાવત્પરમાણોઃ પરમાણ્વન્તરસંયોગઃ ।
અન્યથા દ્વયણુકાદ્યારમ્ભાનુપપત્તેઃ ।
ન ચૈકેનૈવેતિ નિયમઃ ।
કારણાકારણસંયોગજસંયોગપ્રક્રિયાયામેકૈકસ્ય પરમાણોઃ સજાતીયવિજાતીયપરમાણુદ્વયેન યુગપત્સંયોગસ્યોરરીકૃતત્વાત્ ।
પાષાણાદિમધ્યવર્તિનઃ પરમાણોઃ પરિતો ઽસ્થિતૈઃ પરમાણુભિઃ સંયોગાભાવાદ્યનુપપત્તેશ્ચ ।
નચ મૂર્તાનાં યુગપદેકદેશાવસ્થાનં સમ્ભવતિ ।
પ્રદેશવર્તિનશ્ચ સંયોગાઃ ।
સાક્ષિસિદ્ધત્વાત્ ।
ઘટાદૌ તદ્દર્શનેન ચ પરમાણૌ(ણાવપ્ય0તદનુમાનાચ્ચ ।
તથાચ યદિ પરમાણુરનેકાંશો ન સ્યાત્, તદા યુગપદનેકૈર્ન સંયુજ્યતેતિ ।
નનુ સંયોગસ્ય પ્રદેશવૃત્તિત્વં નામ સ્વાત્યન્તાભાવસમાનદેશત્વમેવ ।
નતુ ઘટસંયોગો ઘટાવયવે વર્તત ઇતિ ।
તત્કથં ભાગાભાવે સંયોગાનુપપત્તિરિતિ ।
મૈવમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધસ્ય અવયવૃત્તિત્વસ્ય પરિત્યાગેનાપ્રામાણિકવ્યાહતાઙ્ગીકારસ્યાનુચિતત્વાત્ ।
વક્ષ્યતે ચૈતત્ ।
*7,399*
નનુ પરમાણુઃ સાવયવ ઇતિ સ્વવ્યાઘાતસ્ય મુખ્યમુદાહરણમ્ ।
યો હિ સર્વતઃ અપકૃષ્ટો યતઃ પરમાણુર્નાસ્તિ તં પરમાણુમાચતે ।
તસ્ય સાવયવત્વે ઽવયવિનો ઽવયવાનામપકૃષ્ટપરિમાણત્વાવશ્યમ્ભાવાત્કથં ન વ્યાહતિરિત્યત આહ- અવિભાગ ઇતિ ॥
... અવિભાગઃ પરાણુતા

ન્યાયસુધા:
સ્યાદયં વિરોધો યદીદં પરમાણુપદપ્રવૃત્તિનિમિત્તં સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
સાવયવતયા સાક્ષિસિદ્ધે તદસમ્ભવાત્ ।
કિન્તુ અવિભાગઃ પરાણુતા પરમાણુશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
તથાચ કુતો વ્યાઘાત ઇતિ ।
નન્વવિભાગ ઇતિ કથમિદં વિજ્ઞાયતે ।
સર્વથા વિભાગલક્ષણગુણાભાવ ઇતિ ચેન્ન ।
ગુણાદેરપિ પરમાણુત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
દ્રવ્યત્વે સતીતિ વિશેષણાદદોષ ઇતિ ચેન્ન ।
અસમ્ભવાત્ ।
યત્કિઞ્ચિદ્વિભાગાભાવાભિપ્રાયે મેરુમન્દરયોરપ્યણુત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અવયવવિભાગાભાવો ઽભિમત ઇતિ ચેન્ન ।
મૈવમ્ ।
યસ્ય વિભિન્નાવયવેષુ સત્સ્વપિ તેષાં વિભાગો ન કદાપિ ભવિતુમર્હતિ સ પરમાણુરિતિ વ્યાખ્યાનાત્ ।
એતેનાવયવપરમ્પરાવિ(શ્રાન્ત્યભા)શ્રમાભાવે ઽનવસ્થેત્યપિ પરાસ્તમ્ ।
મૂલક્ષયાભાવસ્ય સૂચિતત્વાત્ ।
*7,407*
યદ્વા વિભિદ્યતે વિભજ્યતે ઇતિ વિભાગઃ ।
તદભાવઃ પરમાણુતેતિ ।
યતઃ સ્વાવયવં વિના સ્વતન્ત્રમનવયવરૂપમપકૃષ્ટપરિમાણં (વસ્તુ)નાસ્તિ સ પરમાણુરિતિ યાવત્ ।
*7,413*
નન્વેવમવયવપરમ્પરાવિશ્રાન્ત્યભાવે ઽનન્તાવયવારબ્ધત્વાવિશેષાત્સર્ષપમહીધરયોઃ પરિમાણાવિશેષઃ સ્યાત્ ।
નચ કારણસઙ્ખયાવિશેષે ઽપિ તત્પરિમાણપ્રચયવિશેષાત્સર્ષપમહીધરયોઃ પરિમાણવિશેષ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
અવયવાનન્ત્યસામ્યે તયોરપ્યનુપપત્તેરિતિ ।
ઉચ્યતે ।
કિમયં પ્રસઙ્ગઃ, ઉતાનુમાનમ્ ।
આદ્યે હ્યયમર્થઃ ।
યદિ સર્ષપમહીધરાવવિશ્રાન્તાવયવપરસ્પરૌ સ્યાતાં તદા અનન્તાવયવારબ્ધૌ પ્રસજ્યેયાતાત્ ।
તથાચ સમપરિમાણૌ ભવેતામિતિ ।
તત્રોભયત્રાપિ વ્યાપ્ત્યભાવઃ ।
યદવિશ્રાન્તાવયવપરસ્પરં તદનન્તાવયવારબ્ધમ્ ।
યચ્ચૈવં તત્તુલ્યપરિમાણમિતિ ।
કિન્નામ ભવતોપલબ્ધમ્ ।
કિઞ્ચાવયવપરમ્પરાવિશ્રાન્ત્યભાવ તે સર્વે ઽપિ સમ્ભૂયાનન્તાઃ સ્યુઃ ।
સષર્પમહીધરારમ્ભકાણામાનન્ત્યં તુ કુતઃ ।
અત એવ દ્વિતીયપ્રસઙ્ગસ્યાપાદકાસિદ્ધિઃ ।
એતેનાવયવપરમ્પરાવિશ્રાન્ત્યભાવે સમસઙ્ખયાવયવારબ્ધત્વં તતશ્ચાવયવપરિમાણાદિવિશેષાભાવે પરિમાણાવિશેષઃ સ્યાદિતીત્યપિ પરાસ્તમ્ ।
વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેઃ ।
સમસઙ્ખયાવયવારબ્ધત્વાસિદ્ધેશ્ચ ।
દ્વિતીયે ત્વિદમુક્તં સ્યાત્ ।
સર્ષપમહીધરૌ નાનન્તાવયવારબ્ધૌ વિસદૃશપરિમાણત્વાત્ ।
વિમતૌ નાવિશ્રાન્તાવયવપરમ્પરૌ અનન્તાવયવાનારબ્ધત્વાદિતિ ।
આદ્યે સિદ્ધસાધનમ્ ।
નહિ સર્ષપાદેરવયવપરમ્પરાવિશ્રાન્ત્યભાવાદિનાનન્તાવયવારબ્ધત્વમઙ્ગીકૃતમ્ ।
કિન્તુ સમ્ભૂતાનામનન્તત્વમ્ ।
તદભાવસાધને માં પ્રતિ દૃષ્ટાન્તાભાવઃ ।
ગુણાદૌ સાધનાભાવાત્ ।
દ્વિતીયસ્ય ત્વપ્રયોજકતેતિ ।
*7,417*
સ્યાદેતત્ ।
સર્ષપાવયવપરમ્પરાયા નિરવધિકત્વે મૂર્તાનાં સમાનદેશત્વાનુપપત્તૌ સર્ષપાવયવૈર્જગતિ વ્યાપ્તે વિશ્વવ્યાપી સર્ષપઃ સ્યાદિતિ મહીધરસ્યાનવકાશ એવેત્યાપાદનાર્થં ઇતિ ચેન્ન ।
પાર્થિવપરમાણૂનામનન્તત્વે ઽપિસ મૂર્તાન્તરાવકાશદર્શનાત્ ।
સર્ષપો યાવન્તં દેશમવષ્ટભ્ય વર્તમાનો દૃશ્યતે તાવત્યેવાનવધિકાયા અપિ તદવયવપરમ્પરાયા અવસ્થાનાચ્ચ ।
અત એવ હિ આકાશાદીનામપ્યનવધિકમંશપરમ્પરામુપેત્ય તત્ર પરિમાણાપકર્ષાનન્ત્યમુપપાદિતમ્ ।
*7,418*
નનુ મા ભૂત્સાક્ષાત્સર્ષપમહીધરારમ્ભકાણાં સમસઙ્ખયત્વમ્ , તથાપ્યવયવપરમ્પરાયા વિશ્રાન્ત્યભાવે સમ્ભૂતાવયવાનાં સમસઙ્ખયત્વાત્પરિમાણભેદો ન સ્યાદિ(ત્યુચ્યત ઇતિ)તિ ચેન્ન ।
આનન્ત્યે ઽપિ તારતમ્યસમ્ભવાત્ ।
અનન્તા હિ પાર્થિવપરમાણવો ઽનન્તાશ્ચાન્ત્યવિશેષાઃ ।
નચ તે સમસઙ્ખયાઃ ।
તથા સત્યાપ્યપરમાણુષુ તદભાવાપાતાત્ ।
તથા સર્વકલ્પેષુ સંસારિણો ઽનન્તાઃ ।
તથાપ્યપવર્ગવશાત્તારતમ્યમુપેયમેવ ।
એવમનેકમુદાહરણમિતિ ।
*7,421*
યદેતત્સૂત્રકૃતા પરિમાણાસમવાયિકારણવિષયે દૂષણમુક્તમ્ ।
તદુપલક્ષણમાત્રમ્ ।
અન્યત્રાપ્યસમવાયિકારણે સ્વયં દૂષણાન્યૂહનીયાનીત્યાશયવાન્દ્રવ્યાસમવાયિકારણસંયોગવિષયે અન્યથાપ્રતિપત્તિં નિરાકરોતિ- તત્સંયોગાદિતિ ॥
તત્સંયોગાદનિયતાત્ પદાર્થાનાં જનિર્ભવેત્
ન્યાયસુધા:
અવયવસંયોગો દ્રવ્યાસમવાયિકારણમિતિ વદન્તો ઽપિ વૈશેષિકાદયઃ પરમાણુકાર્યોત્પત્તૌ દ્વયોરેવ સજાતીયયોરેવ પરમાણ્વોરેવ સંયોગ(સ્યાસમવાયિકા)સ્ય કારણત્વમિત્યાદ્યચક્ષતે ।
તદશ્રદ્ધેયમ્ કિન્નામ તેષાં કારણાનામનિયતાદુક્તનિયમરહિતાત્સંયોગાત્પદાર્થાનાં દ્રવ્યાણાં જનિર્ભવેત્ ।
કિઞ્ચિત્કાર્યં દ્વયોઃ પરમાણ્વોઃ સંયોગાદુપજાયતે ।
તદ્દ્વયણુકમુચ્યતે ।
કદાચિત્ ત્રયાણાં તત્ત્ર્યણુકં ચતુર્ભિઃ પરમાણુભિરારબ્ધં ચ(તચ્ચ)તુરુણુકમ્ ।
એવમન્યદપિ ।
તથા કિઞ્ચિત્સજાતીયયોઃ પરમાણ્વોઃ સંયોગાત્કિઞ્ચિદ્વિજાતીયયોઃ ।
એવં કિઞ્ચિત્પરમાણ્વોરેવ સંયોગાત્કિઞ્ચિત્પરમાણુદ્વયણુકયોરિત્યાદિ ।
એવં દ્વયણુકકાર્યોત્પત્તશવપ્યનિયમો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
*7,422*
કુત ઇતિ ચેત્ ઉક્તનિયમે પ્રમાણાભાવાદિત્યાહ- દ્વયોરેવેતિ ॥
દ્વયોરેવ તુ સંયોગ ઇતિ કેનાવસીયતે

ન્યાયસુધા:
તુશબ્દો વિશેષાર્થઃ ।
તેન સજાતીયયોઃ પરમાણ્વોરિતિ નિયમો લભ્યતે ।
સંયોગઃ આદિકાર્યસ્યાસમવાયિકારણમિતિ શેષઃ ।
કેન પ્રમાણેનેત્યાક્ષેપે ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
ત્રયાણામેવ દ્વયણુકાનામિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ સાવયવસ્યાનેકસંયોગઃ સમ્ભવતિ ।
પરમાણુસ્તુ નિરવયવ ઇતિ દ્વયોરેવેતિ નિયમસિદ્ધિરિત્યુક્તોત્તરમ્ ।
નિરવયવત્વે દ્વયોરપિ સંયોગો ન સમ્ભવતિ ।
સંયોગસ્યાંશવૃત્તિત્વાત્ ।
*7,423*
નનુ સજાતીયસંયોગ એવારમ્ભક ઇતિ નિયમો ન નિષ્પ્રમાણકઃ ।
પરમાણુકાર્યે ગન્ધાદ્યુત્પત્તેરેવ તત્ર પ્રમાણત્વાત્ ।
તથા હિ ।
પાર્થિવાપ્યપરમાણુભ્યાં યદ્યેકં કાર્યમુત્પદ્યતે તદા તદગન્ધમસ્નેહમાપદ્યેત ।
પાર્થિવતૈજસાભ્યામુત્પન્નમગન્ધરૂપમુત્પદ્યેત ।
એકસ્ય ગન્ધાદેરનારમ્ભકત્વાત્ ।
અતો ગન્ધાદ્યુત્પત્ત્યૈવ સજાતીયસંયોગસ્યારમ્ભકત્વસિદ્ધિરિત્યત આહ- કારણસ્યેતિ ॥
કારણસ્ય ગુણાસ્તેન ભવેયુઃ કાર્યગા અપિ
ન્યાયસુધા:
તેનેતિ ॥
દ્વયોરેવેતિ નિયમાભાવેનેત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતદ્વિજાતીયારમ્ભકત્વે બાધકમ્ ।
યદિ દ્વયોરેવ પરમાણ્વોઃ સંયોગઃ કાર્યારમ્ભક ઇતિ નિયમઃ પ્રમાણવાન્સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
તથાચ બહૂનાં પરમાણૂનાં વિજાતીયાનાં સંયોગાતકાર્યારમ્ભે કારણગતા ગન્ધાદયો ગુણાઃ (સદ્વિતીયાઃ) સજાતીયાઃ સન્તઃ (કાર્યગાઃ) કાર્યગતગન્ધાદ્યારમ્ભકા અપિ ભવેયુઃ, કો દોષઃ ।
*7,430*
નન્વનિયમવાદિના દ્વયસંયોગસ્યારમ્ભકત્વં તાવદિષ્યતે ।
તત્ર વિજાતીયયોરારમ્ભકત્વે કાર્યે ગન્ધાદ્યનુત્પત્તિઃ પ્રસજ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
એકૈકસ્યાપિ ગન્ધાદેરારમ્ભકત્વે બાધકાભાવાત્ ।
અપેક્ષણીયાન્તરાભાવાત્સન્તોત્પત્તિપ્રસઙ્ગો બાધક ઇતિ ચેન્ન ।
કાર્યદ્રવ્યોત્પત્તેરપેક્ષણીયત્વાત્ ।
સમવાયિકારણાભાવે કાર્યાનુત્પાદાત્ ।
અન્યથાનેકગન્ધાદ્યભ્યુપગમે ઽપિ સમાનો દોષઃ ।
એતચ્ચ પરમતરીત્યોક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ યતઃ કારણાન્યેવ કાર્યાકારેણોત્પદ્યન્તે તેન કારણગુણા એવ કાર્યગા ભવેયુઃ ।
તતશ્ચ વિજાતીયારમ્ભકત્વે કો દોષઃ ।
એવં તર્હિ પૃથિવીત્વાદિજાતિસઙ્કરઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
તતઃ કિમ્ ।
વ્યવહારવિલોપઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
"વૈશેષ્યાત્તુ તદ્વાદેઽ; ઇતિ પરિહરિષ્યમાણત્વાત્ ।
તથાપિ સમ્પ્રતિપન્નસજાતીયારબ્ધ(કાર્ય)દૃષ્ટાન્તેન વિપ્રતિપન્નાનામપિ સજાતીયારબ્ધત્વમનુમાસ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
વિજાતીયારમ્ભકત્વસ્ય સાક્ષ્યાદિપ્રમાણસિદ્ધત્વેન બાધાત્ ।
*7,432*
સ્યાદેતત્ ।
યદિ બહૂનાં પરમાણૂનાં સંયોગસ્યારમ્ભકત્વં સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
આરમ્ભકસઙ્ખયાપકર્ષતારતમ્યં ક્વચિદ્વિશ્રાન્તમ્ ।
તારતમ્યત્વાત્ પરિમાણતારતમ્યાદિત્યનુમાનેનારમ્ભકસઙ્ખયાપકર્ષસ્ય ક્વચિદ્વિશ્રાન્તિસિદ્ધાવેકસ્યારમ્ભકત્વે સન્તતોત્પત્ત્યાદિપ્રસઙ્ગાત્ત્ર્યાદિકલ્પને ગૌરવાદ્ દ્વયોરેવ પરમાણ્વોઃ સંયોગો દ્રવ્યારમ્ભક ઇતિ નિયમસિદ્ધેરિત્યત આહ- તારતમ્યેતિ ॥
તારતમ્યેન સર્વે ઽપિ મહાન્તશ્ચાણવો યતઃ

*7,432f.*
ન્યાયસુધા:
યતઃ કારણાત્તારતમ્યેન સર્વે ઽપ્યર્થા મહાન્તશ્ચાણવશ્ચ સમથિર્તાઃ તતઃ પરિમાણતારતમ્યવદિતિ દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલત્વાત્ દ્વયોરેવ તુ સંયોગ ઇત્રત કેનાવસીયત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
કિઞ્ચાનેનૈવ ન્યાયેન દ્વયણુકદ્વયસંયોગસ્યાપ્યારમ્ભકત્વં કિં નેષ્યતે ।
બહુત્વાભાવે કાર્યમહત્ત્વાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેન્ન ।
યતસ્તારતમ્યેન સર્વે ઽપિ મહાન્તશ્ચાણવશ્ચ સમર્થિતાઃ તેન દ્વયણુકમહત્ત્વાત્તદુત્પત્ત્યુપપત્તેઃ ।
પરમાણુદ્વયારબ્ધકાર્યદૃષ્ટાન્તેન સર્વત્રાનુમાને ત્વતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
*7,434f.*
અસ્ત્વેવમુક્તનિયમેષુ પ્રમાણાભાવસ્તથાપ્યનિયમસૃષ્ટૌ કિં માનમિતિ ચેત્ ।
સાક્ષી તાવત્ ।
લોષ્ઠાદિકાર્યાણામનિયતસઙ્ખયૈર્વિજાતીયૈવિર્સદૃશૈશ્ચારમ્ભદર્શનેનાનુમાનં ચ ।
આગમાશ્ચાત્ર બહુલં ભવન્તિ ।
તદ્દર્શનં ભ્રાન્તિરિતિ ચેત્ ।
કિં નિયમગ્રાહકપ્રમાણવિરોધાદેવમુચ્યતે ।
ઉત કેવલયા વૈશેષિકાદિકલ્પનયા વિરોધાત્ ।
*7,435*
આદ્યં દૂષયતિ- નચેતિ ॥
નચ તત્પ્રોક્તસૃષ્ટૌ તુ માનં ...

ન્યાયસુધા:
સજાતીયાભ્યામેવ દ્વાભ્યામેવ પરમાણુભ્યામેવેત્યાદિનિયમવત્યાં તત્પ્રોક્તસૃષ્ટૌ તુ માનં નાસ્તિ તત્ સાક્ષ્યાદિસિદ્ધસ્યાસ્મદભિમતસૃષ્ટિપ્રકારસ્ય બાધકં સ્યાત્ ।
તથાચોક્તમ્ (પ્રાક્) ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- કેવલેતિ ॥
... કેવલકલ્પના ।
કથં સાક્ષિમિતસ્યાસ્ય શક્નુયાદ્ વારણે ક્વચિત્ ॥ મનુવ્_2,2.84બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
નિર્મૂલેત્યર્થઃ ।
સાક્ષીત્યુપલક્ષણમ્ ।
અસ્ય અનિયમારમ્ભસ્ય ।
કલ્પનામાત્રસ્ય પ્રામાણિકનિવારકત્વે ઽતિપ્રસ(ઙ્ગ ઇતિ)ઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
*7,437*
અત્ર તત્પ્રોક્તસૃષ્ટાવિતિ સામાન્યતો વદતાન્યદપિ તત્કલ્પિતમપ્રામાણિકમિતિ સૂચિતમ્ ।
તથાહિ"પ્રકૃતેમર્હાન્મહતો ઽહઙ્કારો ઽહઙ્કારાત્ક્રમેણાકાશાદીનિ મહાભૂતાનિઽ; ઇત્યેતાં શ્રુત્યાદિપ્રસિદ્ધાં પ્રક્રિયામપહાય વાય્વાદીનાં ચતુર્ણામન્યોન્યાનપેક્ષૈવ સૃષ્ટિર્વ્યુત્ક્રમેણ ચાભિહિતા ।
વિનૈવ બાધકેન"આકાશાદ્વાયુર્વાયોરગ્નિઃઽ; ઇત્યાદિપઞ્ચમી ભાક્તી સ્વીકૃતા ।
અત્યન્તાસત એવ ચ જનિરઙ્ગીકૃતા ।
સર્વાપિ સૃષ્ટિઃ સમવાય્યાદિકારણત્રયાધીનાભ્યુપગતા ।
તત્ર સમવાયિકારણં સમવાયાપ્રામાણિકત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાદયુક્તમ્ ।
અત એવાસમવાયિકારણમપિ ।
તદધીનનિરૂપણત્વાચ્ચ તલ્લક્ષણસ્ય ।
સમવાયિનિમિત્તયોરતિવ્યાપ્તેશ્ચ ।
તથાહિ ।
તન્તુપટયોઃ ઉત્પન્નસ્ય દ્વિત્વસ્ય પટઃ સમવાયિકારણમ્ ।
સ ચ દ્વિત્વસમવાયિકારણે તન્તૌ સમવેતત્વાત્ સમવાયિકારણપ્રત્યાસન્નઃ ।
સમવાયિકારણતયાવધૃતસામર્થ્યશ્ચ ।
શરીરાત્મનોરુત્પન્નસ્ય દ્વિત્વસ્યાપેક્ષાબુદ્ધિર્નિમિત્તમ્ ।
સા ચ દ્વિત્વસમવાયિકારણાત્સમવેતત્વાન્નિમિત્તત્વાચ્ચોક્તલક્ષણસમ્પન્ના ।
સમવાયિકારણપ્રત્યાસન્નતયા સામર્થ્યાવધારણમભિ(હિ)મતમ્ ।
નચ તથા પ્રકૃત ઇતિ ચેત્ ।
તથાપિ વ્યાપ્યબુદ્ધેર્વ્યાપકબુદ્ધિં પ્રતિ વિષયબુદ્ધેર્ધર્માધર્મયોશ્ચ સુખદુઃખે પ્રત્યસમવાયિકારણત્વાપત્તેઃ ।
નહ્યન્યગતં વ્યાપ્યબુદ્ધયાદ્યન્યગતસ્ય વ્યાપકબુદ્ધયાદેર્નિમિત્તં ભવતિ ।
આત્મનિ પ્રદેશભેદાન્નેતિ ચેન્ન ।
આદ્યાદિશબ્દાનાં દ્વિતીયાદિશબ્દસમવાયિકારણત્વાભાવાપત્તેઃ ।
એકાકાશગતત્વેન તત્સમ્ભવે પ્રકૃતે ઽપિ સમાનમ્ ।
*7,440*
એવમન્યત્રાપ્યતિવ્યાપ્તિરૂહનીયા ।
સઙ્કેતો ઽયમાચાર્યસ્ય ।
અતો નાતીવાત્ર નિર્બન્ધઃ કરણીય ઇતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ નિમૂલૈવેયં પ્રક્રિયેતિ સિદ્ધમેવ ।
*7,447*
પાકજપ્રક્રિયાં ચાપ્રામાણિકમઙ્ગીકુર્વન્તિ ।
ત(ત્ર)ચ્ચ વક્ષ્યત ઇત્યલમ્ ।
*7,448*
નનુ પરમાણુદ્વયણુકે એવ તાવન્ન સાક્ષિસિદ્ધે કુતસ્તદીયારમ્ભપ્રકારઃ ।
તત્કથમુક્તં સાક્ષિમિતસ્યેતિ ।
તત્રાહ- યદીતિ ॥
યદિ સાક્ષિમિતં નૈતન્ ...
ન્યાયસુધા:
એતદિતિ ॥
પરમાણ્વાદિકમ્ ।
તર્હિ તદપ્રામાણિકમેવાપદ્યત ઇતિ શેષઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદ્યપિ મહત્ત્વાભાવાન્ન પરમાણ્વાદિકં ચક્ષુરાદેર્ગોચરઃ ।
બહિસ્સ્વાતન્ત્ર્યાન્મનસો ઽપિ ।
આગમાદિ તુ નાનુમાનાદ્ભિદ્યતે ।
ભેદે ઽપ્યતીન્દ્રિયે સઙ્કેતાનુપપત્તેર્નાગમસ્ય વિષયઃ ।
તથાપ્યનુમાનં તત્ર (પ્રમાણં) ભવિષ્યતિ ।
તત્કથં પરમાણ્વાદેઃ સાક્ષિવેદ્યત્વાભાવે ઽપ્રામાણિકત્વાપત્તિરિત્યત આહ- નેતિ ॥
... નાનુમા તત્ર વર્તતે
ન્યાયસુધા:
કથમિતિ ચેત્ ।
કિં પરમાણ્વાદિકમેવ પક્ષીકૃત્ય તત્સાધ્યતે ।
ઉતાન્યત્ ।
*7,451*
આદ્યે તત્પ્રમાણાન્તરતઃ સિદ્ધં ન વા ।
પક્ષદ્વયે દોષમાહ- પક્ષીકર્તુમિતિ ॥
પક્ષીકર્તુમશક્યત્વાત્ કુત એવાનુમા ભવેત્

ન્યાયસુધા:
સિદ્ધત્વે પક્ષલક્ષણાભાવાદસિદ્ધત્વે ન્યાયાવિષયત્વાત્પરમાણ્વાદેઃ પક્ષીકર્તુમશક્યત્વાત્ તત્પક્ષીકારેણાનુમા દૂરનિરસ્તેતિ ।
નનુ પક્ષીકરણાસમ્ભવે કથમનુમાનાનુપપત્તિરિત્યત આહ- યત્રેતિ ॥
યત્ર નાસ્તિ પદન્યાસઃ કસ્તં વિષયમાપ્નુયાત્
ન્યાયસુધા:
યથા તથેત્યધ્યાહર્તવ્યમ્ ।
યત્ર યદ્વિષયે ।
વિષયં દેશમ્ ।
યથા હિ વિષયપ્રાપ્તેઃ પદન્યાસઃ કારણમ્ ।
સ્થાણ્વસ્થાણુસંયોગસ્યાસ્થાણુક્રિયાહેતુ(ક)ત્વાત્ ।
અતઃ પદન્યાસાભાવે વિષયપ્રાપ્તિરપિ નાસ્તિ ।
તથાનુમોત્પત્તૌ પક્ષીકરણં કારણમ્ ।
નહિ પર્વતાદિર્વા વહ્નયાદિર્વા અનુમાનસ્ય વિષયઃ ।
કિન્તુ તત્સમ્બન્ધઃ ।
નચ સમ્બન્ધિજ્ઞાનેન વિના સમ્બન્ધજ્ઞાનં સમ્ભવતિ ।
અતઃ પક્ષીકરણાભાવે નાનુમાનોત્પત્તિઃ સમ્ભવતીતિ ।
*7,452*
દ્વિતીયમપિ નિરાકરોતિ- પક્ષીકર્તુમિતિ ॥
દ્વયણુકં હિ પક્ષીકૃત્ય પરમાણુરનુમાતવ્યઃ ।
કાર્યમેવાત્ર પ્રમાણમિત્યુક્તત્વાત્ ।
તચ્ચેદાનીમપ્યસિદ્ધમિતિ પક્ષીકર્તુમશક્યત્વાત્કુત એવ તત્કારણપરમાણ્વનુમા ભવેત્ ।
અનુમિતં દ્વયણુકં પક્ષીકૃત્ય પરમાણુરનુમાસ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
તદપિ હિ પરમાણું પક્ષીકૃત્ય યદિ સાધ્યતે તદોક્ત એવ દોષ ઇત્યાહ- પક્ષીકર્તુમિતિ ॥
અદ્યાપ્યસિદ્ધસ્ય પરમાણોઃ પક્ષીકર્તુમશક્યત્વાત્કુત એવ તત્કાયર્દ્વયણુકાનુમા ભવેત્ ।
નન્વણુપરિમાણતારતમ્યં ક્વચિદ્વિશ્રાન્તં પરિમાણતારતમ્યત્વાન્મહત્પરિમાણતારતમ્યવદિત્યનુમાનેન પરમાણુસિદ્ધિર્ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન ।
વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
અણુપરિમાણશબ્દેન કિં પરિમાણાપકર્ષો ઽભિધીયતે, કિંવા પરમાણુપરિમાણમ્, યદ્વા દ્વયણુકપરિમાણમ્, યદિ વોભયપરિમાણમ્ ।
નાદ્યઃ ।
દૂષિતત્વાત્ ।
ઉત્તરપક્ષત્રયં દૂષયતિ- પક્ષીકર્તુમિતિ ॥
પરમાણુદ્વયણુકયોરસિદ્ધૌ તત્પરિમાણસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
એકૈકત્ર તારતમ્યસ્યાભાવાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
*7,452f.*
યદિદં જાલસૂર્યમરીચિસ્થં સર્વતઃ સૂક્ષ્મતમં રજ ઉપલભ્યતે તત્ત્ર્યણુકમિત્યુચ્યતે ।
તદિદં મહત્, ચાક્ષુષદ્રવ્યત્વાત્, ઘટવત્ ।
કાર્યં ચ મહત્ત્વે સતિ ચાક્ષુષત્વાત્ મહત્વે સતિ ક્રિયાવત્વાદ્વા ।
સાવયવં ચ કાર્યદ્રવ્યત્વાત્ ।
તદવયવાશ્ચ દ્વયણુકનામાનઃ ।
તે ઽપિ કાર્યાઃ સાવયવાશ્ચ, મહદ્દ્રવ્યારમ્ભકત્વાત્ તન્તુવત્ ।
યશ્ચ તદવયવઃ સ એવ પરમાણુઃ તદવયવકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાદ્બાધકસદ્ભાવાચ્ચ ।
અતો ઽનુમાનેનૈવ પરમાણુદ્વયણુકસિદ્ધિરિત્યત આહ- પક્ષીકર્તુમિતિ ॥
પ્રત્યક્ષસ્ય ત્ર્યણુકસ્યૈવ પરમાણુત્વસમ્ભવેન તત્કાર્યત્વસાવયવત્વસાધાનાય પક્ષીકર્તુમશક્યત્વાત્કુત એવ દ્વયણુકપરમાણ્વોરનુમા ભવેત્ ।
*7,455*
મહત્ત્વાત્કથમસૌ પરમાણુરિતિ ચેન્ન ।
મહત્ત્વાસિદ્ધેઃ ।
ચાક્ષુષદ્રવ્યત્વાત્તત્સિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
કસ્યચિદમહતો ઽપિ ચાક્ષુષત્વે બાધકાભાવાત્ ।
મહત્ત્વં ચ દ્રવ્યચાક્ષુષતાયાં કારણમિતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
ક્વચિદન્યદપિ કારણં કલ્પયિષ્યતે ।
ગૌરવં તથા સતિ સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
ધર્મિકલ્પનાતો ધર્મમાત્રકલ્પનાયાઃ લઘુત્વાત્ ।
અસ્તુ વા મહત્ત્વમ્ ।
તથાપ્યણુત્વેન તસ્ય સમાવેશે કો વિરોધઃ ।
કાર્યત્વસાધનં ચાપ્રયોજકમ્ ।
મહતો ઽપ્યાત્મનઃ પ્રત્યક્ષવચ્ચાક્ષુષત્વોપપત્તેઃ ।
પરમમહત્ત્વાભાવેન ક્રિયાસમ્ભવાચ્ચ ।
મહત્ત્વસ્ય કારણબહુત્વં કારણમિતિ ચેન્ન ।
નિત્યત્વોપપત્તેઃ ।
ચાક્ષુષમહત્ત્વાન્નેતિ ચેન્ન ।
બાધકાભાવાત્ ।
અત એવ કાર્યદ્રવ્યત્વમસિદ્ધમ્ ।
સન્તુ વા તદવયવાસ્ત એવ પરમાણવ ઇતિ તેષાં પુનરવયવસાધનાય પક્ષીકર્તુમશક્યત્વાત્કુત એવાનુમા ભવેત્ ।
નનુ મહદ્દ્રવ્યારમ્ભકત્વાત્તે ઽપિ સાવયવા એવેતિ ચેન્ન ।
નિરવયવસ્ય મ(હા)હદ્દ્રવ્યારમ્ભકત્વે બાધકાભાવાત્ ।
બહુત્વેનૈવ મહત્ત્વારમ્ભોપપત્તેઃ ।
દ્રવ્યારમ્ભે સાવયવત્સ્યાનુપયોગાત્ ।
સન્તુ વા દ્વયણુકાવયવાસ્તે ઽપિ કુતઃ પરમાણવઃ ।
મહદ્દ્રવ્યારમ્ભકત્વેન તેષામપિ સાવયવત્વાનુમાનાત્ ।
અનવસ્થા બાધિકેતિ ચેન્ન ।
તદવયવાનાં તદવયવાવયવાનાં વા નિરવયવત્વેન તદ્વિશ્રાન્તેઃ ।
કથં ચેયમનવસ્થા દૂષણમ્ ।
મેરુસર્ષપાદીનાં સમપરિમાણત્વાપત્તિસ્તુ દૂષિતા ।
ઘટાદિકાર્યાનુત્પત્તિરિતિ ચેન્ન ।
સાવયવસ્યૈવ નિત્યત્વોપપત્તેઃ ।
યથોક્તમ્ ।
અવિભાગઃ પ(રણુ)રમાણુતેતિ ।
*7,460*
એવં પરમાણુદ્વયણુકયોરનુમાનતઃ સિદ્ધિમપાકૃત્ય પ્રસઙ્ગાદાકાશાદિપરિમાણોત્કર્ષાનન્ત્યસ્યાનુમાનિકત્વં ન યુજ્યત ઇતિ યદુક્તં તત્પ્રપઞ્ચયતિ- દેશાન્તરેતિ ॥
દેશાન્તરાદિશબ્દશ્ચ શશશૃઙ્ગાદિશબ્દવત્

ન્યાયસુધા:
યો ઽયં યોજનાદિપરિચ્છિન્નો દેશઃ સમ્પ્રતિપન્નઃ, સ સ્વતઃ સ્થૂલેન દેશાન્તરેણ યુક્તો દેશત્વાદ્ધસ્તાદિદેશવદિત્યાદ્યનુમાનૈઃ ખલ્વાકાશાદિપરિમાણોત્કર્ષાનન્ત્યં સાધનીયમ્ ।
ત એતે દેશાન્તરાદિશબ્દાઃ ।
દેશાન્તરાદિસાધકાનુમાનપ્રયોગાઃ ।
શશશૃઙ્ગાદિશબ્દવત્ શશશૃઙ્ગાદિસાધકાનુમાનપ્રયોગૈસ્તુલ્યં વર્તન્તે ।
અનેનૈવ પ્રકારેણ શશશૃઙ્ગાદિકમપ્યનુમાતું શક્યત ઇતિ યાવત્ ।
શબ્દમાત્રમેવૈતત્ ।
ન ત્વનુમાનમિતિ સૂચયિતું શબ્દા ઇત્યુક્તમ્ ।
ન કેવલમાકાશાદીનાં પરિમાણોત્કર્ષાનન્ત્યાનુમાનં પ્રતિપક્ષપરાહતમ્ ।
અપિ તુ સમ્પ્રતિપન્નાનિ સર્વશૃઙ્ગ્વિશૃઙ્ગાન્તરવન્તિ શૃઙ્ગત્વાદ્ગોશૃઙ્ગવત્ ।
વિમતાઃ સર્વે પુત્રાઃ પુત્રાન્તરોપેતાઃ પુત્રત્વાદ્દેવદત્તપુત્રવદિતિ શશશૃઙ્ગાદિસાધકાનુમાનાભાસસમાનયોગક્ષેમં ચેત્યર્થઃ ।
*7,461f.*
ન વયમેવમાકાશાદિપરિમાણોત્કર્ષાનન્ત્યમનુમિમીમહે ।
યેનાતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
કિન્તુ વિપ્રતિપન્નો દેશઃ સ્વતઃ સ્થૂલેન સદૃશેન સજાતીયેન વા દ્રવ્યાન્તરેણ યુક્તો દેશત્વાદ્ધસ્તાદિદેશવત્ ।
સો ઽપ્યેવં સો ઽપ્યેવમ્ ।
એવં કાલે ઽપ્યનુમાતવ્યમ્ ।
નચૈવં શશશૃઙ્ગાનુમાનં શક્યમ્ ।
તસ્યાત્યન્તાસતો ઽનુપલભ્યમાનસ્ય ગવાદિશૃઙ્ગેઃ સાદૃશ્યસાજાત્યયોરભાવાત્ ।
નચ આકાશાદેરપ્યેકૈકત્વાત્સાદૃશ્યાદ્યભાવઃ ।
ઔપાધિકભેદેન તદુપપત્તેરિત્યત આહ- સદૃશં ચેતિ ॥
*7,462*
સદૃશં ચ સજાતીયં નાસ્મત્પક્ષે કિમેવ હિ

ન્યાયસુધા:
સમ્પ્રતિપન્નદેશાદિના સદૃશં સજાતીયં (ચા)વાસ્મત્પક્ષે ગગનાદિપરિમાણોત્કર્ષાનન્ત્યમનભ્યુપગચ્છતાં પક્ષે કિમેવ ન ભવતિ ।
કિન્તુ ભવત્યેવેતિ ।
તથાચ સમ્પ્રતિપન્નદેશસ્ય તતઃ સ્થૂલેનાત્મના સદૃશેન સજાતીયેન વોપેતત્વસ્ય સિદ્ધત્વાત્સિદ્ધસાધનતા સ્યાત્ ।
આકાશાદિપરિમાણોત્કર્ષાનન્ત્યાસિદ્ધેરર્થાન્તરતા ચેતિ ।
સમ્પ્રતિપન્નદેશસ્યેશ્વરાદિમત્ત્વં બાધિતં સમ્બન્ધાભાવાદિતિ ચેન્ન ।
દેશાન્તરેણાપિ સમ્બન્ધાભાવાત્ ।
એતેન શશવિષાણાદિસાધકાનુમાને ઽપિ બાધાભિધાનં પરાસ્તમ્ ।
દેશાન્તરાનુમાને ઽપિ સામ્યાત્ ।
તદેવં પરમાણુદ્વયણુકયોરાકાશાદિપરિમાણોત્કર્ષાન્ત્યસ્ય ચ સાક્ષિસિદ્ધતામનઙ્ગીકૃત્ય કેવલાનુમાનવેદ્યત્વસ્વીકરણમનુપપન્નમિત્યુક્તમ્ ।
*7,464*
એવમાગમમનાદૃત્યેશ્વરધર્માદ્યનુમાનમપ્યયુક્તમિતિ પ્રસઙ્ગાદાહ- યેનૈવેતિ ॥
યેનૈવ ચ પ્રકારેણાત્યસિદ્ધમનુમીયતે ।
તેનૈવ શશશૃઙ્ગાદેઃ શક્યમસ્તિત્વકલ્પનમ્ ॥ મનુવ્_2,2.87ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
અત્યસિદ્ધમિત્યનેનાગમાનાદરં દર્શયતિ ।
શશશૃઙ્ગાદેરિત્યપ્રામાણિકસ્યોપલક્ષણમ્ ।
એતચ્ચ તત્ર તત્ર લેશતો દર્શિતમ્ ।
*7,471*
ન(ચ) શશશૃઙ્ગાદ્યનુમાનપ્રતિબન્દીગ્રસ્તત્વમાત્રેણૈતેષામનુમાનાનામપ્રામાણ્યં યુક્તમ્ ।
તથા સતિ ધૂમાનુમાનસ્યાપ્યપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્રાપિ હિ શક્યતે વક્તું યદિ ધૂમવત્ત્વાત્પવર્તો ઽગ્નિમાંસ્તદા પશુત્વાચ્છશો ઽપિ વિષાણવાન્યસ્યાદિતિ ।
અથોચ્યેત ।
તુલ્યયોગક્ષેમત્વે હિ પ્રતિબન્દીગ્રહઃ ।
અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચાત્ર તુલ્યયોગક્ષેમતા ધૂમાનુમાનસ્ય વ્યાપ્ત્યાદિસામર્થ્યસહિતત્વાત્ ।
શશશૃઙ્ગાદ્યનુમાનસ્ય તદભાવાદિતિ ।
સમમેતત્પ્રકૃતે ઽપિ ।
પ્રસ્તુતાનુમાનાનામપિ વ્યાપ્ત્યાદિમત્ત્વાદિત્યત આહ- પ્રત્યક્ષમિતિ ॥
પ્રત્યક્ષમાગમો વાપિ ભવેદ્ યત્ર નિયામકઃ ।
સૈવ વ્યાપ્તિર્ભવેન્માનં નાન્યા સન્દિગ્ધમૂલતઃ

*7,471f.*
ન્યાયસુધા:
વાશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
અપિરનુમાનસ્ય સમુચ્ચયાર્થઃ ।
નિયામકો ગ્રાહકઃ ।
માનમ્ અનુમાનમાનત્વોપયોગિની ।
અન્યા પ્રત્યક્ષાદ્યગૃહીતા ।
સન્દિગ્ધમૂલતઃ સન્દિગ્ધ(ગ્ધા)વ્યભિચારત્વતઃ ।
અવ્યભિચારો હિ સાહિત્યસ્ય વ્યાપ્તિત્વે મૂલમ્ ।
તત્ર પ્રત્યક્ષગૃહીતા વ્યાપ્તિર્યથા ધૂમસ્યાગ્નિના ।
આગમગૃહીતા યથા ।
બ્રાહ્મણો ન હન્તવ્ય ઇતિ ।
અનુમાનગૃહીતા યથા ।
વ્યતિરેકિપ્રયોગે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રત્યક્ષાદ્યવધૃતં હિ વ્યાપ્ત્યાદિ અનુમાનમાના(નતા)ઙ્ગમ્ ।
ન સ્વયમાત્રસિદ્ધમ્ ।
સન્દિગ્ધ(ગ્ધા)વ્યભિચા(ર)રિત્વાત્ ।
સમયાનાં સન્દિગ્ધમૂલત્વાચ્ચ ।
વિદ્યતે ચ ધૂમાદ્યનુમાનાનાં પ્રમાણાવધૃતં વ્યાપ્ત્યાદીતિ ન પ્રતિબન્દીગ્રહમાત્રેણ તદ્ભઙ્ગઃ ।
ન પરમાણ્વાદ્યનુમાનાનામિતિ પ્રતિબન્દીગ્રસ્તત્વાદપ્રામાણ્યમેવ ।
નનુ વ્યાપ્ત્યાદ્યભાવે કિં પ્રતિબન્દીગ્રહેણ ।
તત એવાપ્રામાણ્યસિદ્ધેરિતિ ।
સત્યમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદ્યનવધૃતવ્યાપ્ત્યાદેરપિ પ્રામાણ્યે ઽતિપ્રસઙ્ગો વા તદપ્રામાણ્યે દૃષ્ટાન્તો વા પ્રતિબન્દીગ્રહેણ દ્યોત્યત ઇત્યદોષ ઇતિ ।
*7,474*
સત્યમેતત્પ્રત્યક્ષાદ્યવધૃતૈવ વ્યાપ્તિરનુમાનપ્રામાણ્યોપયોગિનીતિ ।
સા ચ ધૂમાનુમાવત્પરમાણ્વાદ્યનુમાનેષ્વપ્યસ્ત્યેવ ।
ધૂમસ્યાગ્નિનેવ મહદારમ્ભકત્વાદીનામપિ સાવયવત્વાદિના સાહિત્યદર્શનાદિત્યત આહ- સહેતિ ॥
સહદર્શનમાત્રેણ ન વ્યાપ્તિરવસીયતે

ન્યાયસુધા:
ન ધૂમાદીમાપ્યગ્ન્યાદિભિઃ સહદર્શનમાત્રેણ વ્યાપ્તિરવસીયતે ।
યેન મહદારમ્ભકત્વાદીનામપિ સાવયવત્વાદિભિસ્તતો ઽવસીયેત ।
તથા સત્યગ્ન્યાદીનાં ધૂમાદિભિરપિ વ્યાપ્ત્યધ્યવસાયપ્રસઙ્ગાત્ ।
સહદર્શનમાત્રસ્ય તત્રાપિ સત્ત્વાત્ ।
વ્યભિચારાનુપલમ્ભે સતિ સાહિત્યદર્શનં વ્યાપ્ત્યધ્યવસાયહેતુરિતિ ચેત્ ।
કિં સકલદેશકાલનિષ્ઠો ઽનુપલમ્ભઃ, કિં વા તદ્વિશેષનિષ્ઠઃ ।
નાદ્યઃ ।
અસ્મદાદ્યશક્યત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
*7,475*
કથં તર્હિ વ્યાપ્ત્યધ્યવસાયઃ સ્યાદિત્યત આહ- યદૈવેતિ ॥
યદૈવાવ્યતિરેકસ્ય હ્યક્ષજં વાગમો ભવેત્ ।
તન્નિર્ધારિતયુક્તિર્વા વ્યાપ્તિઃ સૈવાપરા નહિ ॥ મનુવ્_2,2.89ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
અવ્યતિરેકે સાધ્યાભિમતવ્યતિરેકેણાસત્ત્વે ।
અસ્ય સાધનાભિમતસ્ય ધર્મસ્ય યુક્તેર્વ્યાપ્તિનિશ્ચયહેતુત્વે ઽનવસ્થા (સ્યા)નાત્ ।
તદ્વયાપ્તેરપિ યુક્ત્યન્તરેણ નિશ્ચેતવ્યત્વાદિત્યત ઉક્તમ્-
તન્નિર્ધારિતેતિ ॥
વ્યાપ્તિશબ્દો ઽધ્યાહાર્યઃ ।
તેન પ્રત્યક્ષેણાગમેન વા નિર્ધારિતવ્યાપ્તિકેત્યર્થઃ ।
અપરા સાહિત્યદર્શનમાત્રનિબન્ધના ન હિ ।
અયમર્થઃ ।
નિયતઃ સમ્બન્ધો હિ વ્યાપ્તિર્ન સમ્બન્ધમાત્રમ્ ।
નિયમશ્ચ વ્યભિચારાભાવઃ ।
અતઃ સાહિત્ય ઇવ વ્યભિચારાભાવે ઽપિ પ્રમાણપ્રવૃત્તૌ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ ।
નચૈતદશક્યમ્ ।
અનુમિત્યનુદયે સર્વવ્યવહારવિલોપપ્રસઙ્ગેન કાર્યદર્શનાદેવ તત્સિદ્ધેઃ ।
પ્રકારસ્તુ ચિન્ત્યતે ।
તત્ર ધૂમસ્યાગ્નિના સમ્બન્ધસ્તાવત્પ્રત્યક્ષેણાવગમ્યતે ।
પરિચિતદેશકાલયોર્વ્યભિચારશ્ચ નાવગમ્યતે ।
દેશાન્તરાદિગતે તુ વ્યભિચારે સન્દેહો ઽવશિષ્યતે ।
સ ચ ન તાવદ્વયભિચારચિહ્નદર્શનજન્યઃ ।
કિન્તુ ભૂયઃસહચરિતતયા દૃષ્ટા અદૃષ્ટવ્યભિચારા અપિ ધર્મા વ્યભિચારિણો દૃષ્ટાઃ ।
ધર્મશ્ચાયમિત્યેવમુત્પદ્યતે ।
તત્ર યદ્યયમેતત્સહવૃત્તિસ્વભાવસ્તદાન્યત્રાપિ સહૈવ વર્તેત ।
સ્વભાવસ્યાનપાયાત્ ।
યદિ ચાસહવૃત્તિસ્વભાવસ્તદાત્રાપિ ન સહ વર્તેત ।
અસહવૃત્તિસ્વભાવસ્યાપિ સહવૃત્તિર્નિમિત્તાન્તરાયત્તા ચેદત્રોપલભ્યેત ।
સહવૃત્તિસ્વભાવસ્યાપિ નિમિત્તાન્તરાદ્વયભિચારો ભવિષ્યતીતિ તુ નિર્બીજા શઙ્કાં નોદેત્યેવ ।
સર્વવ્યવહારાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદેવં મીમાંસાસહકૃતં પ્રત્યક્ષં ધૂમસ્યાગ્નિસમ્બન્ધં ગૃહ્ણદ્વયભિચારાભાવમપ્યાકલયતીતિ વ્યાપ્તિમવધારયત્યેવ ।
અનુમાનાગમાભ્યાં તુ વ્યાપ્તિગ્રહપ્રકારઃ સુ(ગમ)ગ્રહ એવેતિ ।
*7,479*
નન્વનેનૈવ ન્યાયેન મહદારમ્ભકત્વાદીનામપિ વ્યાપ્તિનિશ્ચયસમ્ભવાત્કથં પરમાણ્વાદાવનુમાનાપ્રવૃત્તિરિતિ ચેન્ન ।
પક્ષેતરત્વસ્યોપાધિત્વસમ્ભવેન વ્યભિચારાભાવાનિશ્ચયાત્ ।
અથ તસ્યોપાધિત્વં નાસ્તીત્યુચ્યેત દાત બાધકમાહ-
અન્યથેતિ ॥
અન્યથા સપ્તમરસભવો ઽપ્યનુમયાઽપતેત્ ।
અનિષ્ટાનિ ચ સર્વાણિ હ્યનુમા કામચારિણી

*7,479f.*
ન્યાયસુધા:
પક્ષેતરત્વસ્યોપાધિતામનાદૃત્ય પ્રમાણાન્તરાસહકૃતેનૈવાનુમાનેન પરમાણ્વાદિસિદ્ધયભ્યુપગમ ઇત્યર્થઃ ।
મધુરો રસો લવણાદિરસપઞ્ચકવ્યતિરિક્તરસાન્યોન્યાભાવવાન્ રસત્વાલ્લવણાદિત્યાદ્યનુમયા ।
અનિષ્યાનિ ચ સર્વાણિ દહનશૈત્યાદીન્યાપતેયુઃ ।
કુતઃ ।
યસ્માદેવંવિધાનુમા કામચારિણી ।
નનુ ચ સપ્તમરસાદેરનુપલમ્ભાદિબાધિતત્વાત્પક્ષેતરત્વોપાધિદુષ્ટત્વમનુમાનાનામિતિ ચેત્સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
પરમાણ્વાદેરપ્યનુપલમ્ભબાધિતત્વાત્ ।
અયોગ્યં તદિતિ ચેત્ ।
તુલ્યં સપ્તમરસાદાવપિ ।
અનુમાનપ્રામાણ્યે સપ્તમરસાદિસિદ્ધાવયોગ્યત્વં કલ્પ્યમ્ ।
કલ્પિતે ચ તસ્મિન્નનુમાનપ્રામાણ્યસિદ્ધિરિત્યન્યોન્યાશ્રયત્વમિતિ ચેત્ ।
એતદપિ તાદૃગેવ ।
અનુપભોગ્યસ્ય સપ્તમરસાદેઃ કલ્પને ગૌરવમિતિ ચેત્ ।
સમાધિસામ્યમ્ ।
પ્રમિતે ન ગૌરવં દોષ ઇત્યેતદપિ સમાનમ્ ।
તસ્માત્પરમાણ્વાદેઃ સાક્ષિવેદ્યત્વમઙ્ગીકૃત્ય પ્રતિબન્દી મોચનીયેતિ કથં ન તસ્ય સાક્ષિવેદ્યત્વમિતિ ।
*7,482*
સમવાયાભ્યુપગમાચ્ ચ સામ્યાદ્ અનવસ્થિતેઃ

॥ ઓં સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચ સામ્યાદનવસ્થિતેઃ ઓં ॥
ઓં ઉભયથાપિ ન કર્માતસ્તદભાવઃ ઓં ॥
ઇતિ સૂત્રમ્ ।
તત્"નિત્યમેવ ચ ભાવાત્ઽ; ઇત્યાગામિસૂત્રવ્યાખ્યાનેનૈવ વ્યાખ્યાતં ભવિષ્યતીતિ મન્વાનસ્તદપહાય હેત્વન્તરેણ વૈશેષિકાદિસમયમપાકુર્વન્(ત્)"સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચ સામ્યાદનવસ્થિતેઃઽ; ઇત્યેતત્સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- કાર્યેતિ ॥
કાર્યકારણયોશ્ચૈવ ...

ન્યાયસુધા:
સમવાય ઈર્યત ઇતિ વક્ષ્યમાણમત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
અનેન સમવાયપ્રતિપાદકં પરેષાં"ઇહેતિ યતઃ કાર્યકારણયોઃ સ સમવાયઃઽ; ઇતિ સૂત્રમર્થતો ઽનુવદતિ ।
અત્ર કાર્યકારણશબ્દાવયવાવયવિવાચકૌ ।
તૌ ચોપલક્ષણપરાવિતિ સૂચનાર્થશ્ચશબ્દઃ ।
એવશબ્દઃ સમવાયસ્યેહપ્રત્યસિદ્ધત્વં સૂચયતિ ।
*7,484*
તદેતત્સ્વયમેવ વિવૃણોતિ- ગુણાદેરિતિ ॥
... ગુણાદેઃ પઞ્ચકસ્ય ચ ।
ભિન્નસ્યૈવ તુ સમ્બન્ધઃ સમવાયો ઽન્ય ઈર્યતે ॥ મનુવ્_2,2.91બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ગુણાદેઃ પઞ્ચકસ્યેતિ ગુણાવયવિક્રિયાસામાન્યવિશેષણામિત્યર્થઃ ।
ચશબ્દેન ગુણ્યાદિપઞ્ચકસ્ય ચેતિ સમુચ્ચિનોતિ ।
નનુ ગુણગુણ્યાદિકમભિન્નં ભિન્નાભિન્નં વા તત્કિં સમવાયેનેત્યત ઉક્તમ્- ભિન્નસ્યૈવેતિ ॥
તુશબ્દો વિશેષાર્થઃ ।
ન યયોઃ કયોશ્ચિદ્ગુણગુણિનોઃ સમવાયઃ કિન્ત્વયુતસિદ્ધયોરેવેતિ ।
સ ગુણગુણ્યાદિસ્વભાવ એવ ચેન્ન પદાર્થાન્તરસિદ્ધિરિત્યત ઉક્તમ્- અન્ય ઇતિ ॥
ઈર્યતે વૈશેષિકાદિભિઃ, અતો ઽપિ તદ્દર્શનમયુક્તમિતિ શેષઃ ।
અયમર્થઃ ।
વૈશેષિકાદયો ઽવયવાવયવિનોર્ગુણગુણિનોઃ ક્રિયાક્રિયાવતોર્જાતિવ્યક્તયોઃ વિશેષનિત્યદ્રવ્યયોરત્યન્તભેદમભ્યુપગમ્યાત્યન્તભિન્નમેવ સમવાયાખ્યં સમ્બન્ધમભ્યુપગચ્છન્તિ ।
તતો ઽપ્યનુપપન્નભાષિણ ઇતિ ।
*7,486*
નનુ ચ ગુણગુણ્યાદીનામત્યન્તભેદસ્તાવદ્વયપદેશભેદાદિપ્રમાણસિદ્ધઃ ।
અન્યથા સ્તમ્ભકુમ્ભાદીનામપ્યત્યન્તભેદો ન સ્યાત્ ।
અસ્તિ ચેહ તન્તુષુ પટઃ, ઇહ પટે રૂપમિહ મૂર્તે કર્મેહ ગવિ ગોત્વમિહ નિત્યદ્રવ્યે વિશેષ ઇત્યબાધિતઃ પ્રત્યયઃ ।
ન ચેહેદમિતિ પ્રત્યયો વિનાતિરિક્તેન સમ્બન્ધેનોપપદ્યતે ।
ઇહ કુણ્ડે બદરાણીતિ પ્રત્યયસ્ય સંયોગપૂર્વકત્વદર્શનાત્ ।
સ ચાયમયુતસિદ્ધયોઃ સમ્બન્ધ ઇતિ સંયોગાદ્ભિદ્યતે ।
યુતસિદ્ધયોર્હિ સમ્બન્ધઃ સંયોગઃ ।
દ્રવ્યમાત્રવૃત્તિશ્ચ ।
તદેવં પ્રમિતસ્ય સમવાયસ્યાભ્યુપગમે કથમયુક્તવાદિત્વં વૈશેષિકાદીનામિત્યત આહ- ભિન્નત્વેતિ ॥
ભિન્નત્વસામ્યતસ્તસ્ય તાભ્યાં યોગો ભવેદ્ ધ્રુવમ્
ન્યાયસુધા:
ભિન્નત્વસામ્યત ઇત્યુપલક્ષણમ્ ।
ઇહપ્રત્યયસામ્યતશ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્ય સમવાયસ્ય ।
તાભ્યામ્ અવયવાવયવ્યાદિસમ્બન્ધિભ્યાં સહ ।
યોગઃ સમ્બન્ધઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ઇહ તન્તુષુ પટ ઇત્યાદિપ્રત્યયઃ સમ્બન્ધપૂર્વકો ઽબાધિતેહપ્રત્યયત્વાદિહ કુણ્ડે બદરાણીતિ પ્રત્યયવદિતિ સમવાયમનુમિમાનેન યો ઽબાધિતેહપ્રત્યયઃ સ સમ્બન્ધપૂર્વક ઇતિ વ્યાપ્તિરવશ્યમઙ્ગીકરણીયા ।
વિદ્યતે ચેહ તન્તુપટયોઃ સમવાય ઇત્યબાધિતેહપ્રત્યયઃ ।
તેન સમવાયસ્યાપિ તન્તુપટાભ્યાં સમવાયો ઽભ્યુપગન્તવ્ય એવ સ્યાત્ ।
ન ચાભ્યુપગમ્યતે ।
અતસ્તત્ર અનૈકાન્તિકમનુમાનમિતિ ।
નનુ તન્તુપટયોઃ સમવાયઃ સિદ્ધો ન વા ।
સિદ્ધશ્ચેત્કિમુત્તરકાલભાવિનાનૈકાન્ત્યેન ।
નચેત્ક્વનૈકાન્ત્યમ્ ।
મૈવમ્ ।
આપાતતઃ પ્રતીતે સમ્બન્ધે વ્યભિચારં દૃષ્ટ્વા પરાવૃત્તેરાવશ્યકત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
*7,487*
નન્વત્ર ભિન્નત્વસામ્યં કિમર્થમુપન્યસ્તમ્ ।
નહિ ભિન્નત્વં હેતૂકૃતમિતિ ।
સત્યમ્ ।
અબાધિતત્વદ્યોતનાર્થં ભિન્નત્વગ્રહણમ્ ।
વિભિન્નવસ્ત્વભાવે ખલ્વિહ પ્રત્યયો બાધિતઃ સ્યાત્ ।
ઇહ તન્તુપટયોઃ સમવાય ઇતિ પ્રત્યયો ઽપિ સમ્બન્ધપૂર્વક એવ તન્તુપટસમવાયસ્યૈતત્કારણત્વાદિતિ ચેન્ન ।
આધારાધેયતયા પ્રતીયમાનયોઃ સમ્બન્ધસ્ય પરેણ સિસાધયિષિતત્વાત્ ।
અન્યથા સ્થાણુશ્યેનયોઃ સંયોગ ઇત્યત્ર સમવાયાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદિના સિદ્ધસાધનતાપત્તેશ્ચ ।
*7,489*
નન્વનવસ્થિતેરિતિ સૂત્રં કથમ્ ।
ઇત્થમ્ ।
યદિ વ્યભિચારપરિહારાય સમવાયસ્યાપિ સમવાયાન્તરમુપેયતે ।
તદાનવસ્થિતિરિતિ ।
ઇહ કેચિત્સમવાયં પ્રત્યક્ષમાચક્ષાણાઃ, યત ઇતિ ચ વિષયસપ્તમીં વ્યાચક્ષાણાઃ તત્સ્થેમ્ને અનુમાનમાચક્ષતે ।
તેષામિહપ્રત્યયસ્ય સમ્બન્ધપૂર્વકત્વં નામ તત્પ્રતીતિપૂર્વકત્વમેવ ।
તન્મતે સ્ફુટૈવાનવસ્થા ।
યે તુ પ્રત્યક્ષતાં નાભ્યુપગચ્છન્તિ ।
સમ્બન્ધસ્ય સત્તામાત્રેણેહપ્રત્યયકારણવત્વમાહુસ્તેષામ્, અવસ્થિતિઃ સિદ્ધાન્તઃ તદ્વિરોધો ઽનવસ્થિતિઃ ઇત્યનવસ્થિતિશબ્દો ઽપસિદ્ધાન્તવાચી વ્યાખ્યાયતે ।
યદ્વેહ કુણ્ડે બદરાણીતિવત્સમ્બન્ધસ્ય પ્રતીત્યૈવેહપ્રત્યયકારણત્વાદત્રાપિ પ્રતીતિમાપાદ્યાનવસ્થૈવ વક્તવ્યા ।
કુણ્ડબદરસંયોગસ્ય યોગ્યતયા અવર્જનીયતયા પ્રતીતિર્નેહપ્રત્યયકારણમિતિ કુત એષા કલ્પના ।
સત્તામાત્રેણેહપ્રત્યયકારણત્વોપપત્તૌ પ્રતીતેરપિ કારણત્વકલ્પકાભાવાદિતિ ચેન્ન ।
સત્યપિ સંયોગે કુતશ્ચિદ્વયવધાનાદપ્રતીયમાને નેહબુદ્ધિર્ભવતિ ।
ભવતિ ચાસત્યપિ સંયોગે તદ્વિપર્યયાદિત્યન્વયવ્યતિરેકયોઃ કલ્પકાભાવાત્ ।
સ્વસ્વામિભાવાદયો ઽપિ હિ જ્ઞાતા એવ સમ્બન્ધનિમિત્તવ્યવહારહેતવો દૃષ્ટા નાન્યથા ।
ન તે સમ્બન્ધા અદ્વિષ્ઠત્વાદિતિ ચેન્ન ।
સંયોગસ્યાપ્યદ્વિષ્ઠતાયા વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
કિઞ્ચૈવં સમવાયો ઽપિ ન સમ્બન્ધઃ સ્યાત્ ।
તસ્યાનાશ્રિતત્વાભ્યુપગમાત્ ।
નન્વેવં તર્હિ નાનૈકાન્ત્યાત્ અનવસ્થૈવ બાધિતત્વેનાબાધિતેહપ્રત્યયત્વસ્ય તત્રાવૃત્તેરિતિ ચેન્ન ।
અનવસ્થાયાઃ સાધ્યબાધકત્વેન સાધનાબાધકત્વાત્ ।
સાધ્યબાધેનૈવ સાધનબાધનાભ્યુપગમસ્ય વ્યાપ્તિનિશ્ચયોત્તરકાલીનત્વાત્ ।
તન્તુપટયોઃ સમવાય ઇતિ પ્રતીતિરપિ સમ્બન્ધપૂર્વિકૈવ ।
કિન્ત્વરોપિત એવાસૌ સમ્બન્ધ ઇતિ ચેન્ન ।
અનવસ્થાનિસ્તારાત્ ।
આરોપિતસમ્બન્ધપૂર્વકત્વં હિ સમ્બન્ધારોપપૂર્વકત્વમેવ, પ્રતીતૌ ચેયમનવસ્થોક્તેતિ કથં (તન્નિરસ્તા)નિસ્તારઃ ।
કિઞ્ચૈવં વદતા સત્તયૈવ સમ્બન્ધસ્ય કારણત્વમિતિ મતં ત્યક્તં સ્યાત્ ।
*7,490*
અપિ ચાબાધિતો ઽપીહપ્રત્યયો યદિ સમ્બન્ધારોપમાત્રેણ ભવેત્તદા તન્તુપટાદાવપિ કિન્ન ભવેદિતિ સમવાયાસિદ્ધિઃ ।
ક્વચિત્સિદ્ધસ્ય ક્વચિદારોપઃ કુત્રાપ્યભાવે તદસિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
સ્થાણુશ્યેનયોઃ સમ્બન્ધસ્ય સત્ત્વાત્ ।
અન્યથા સમવાયે ઽપિ સમવાયાન્તરારોપે ન સ્યાત્સમવાયાન્તરસ્ય ક્વાપ્ય(સત્ત્વાત્)સમ્ભવાત્ ।
સમવાયે ભેદ એવારોપ્યતે ન સમવાયાન્તરમિતિ ચેન્ન ।
તાવન્માત્રેણેહપ્રત્યયાયોગાત્ ।
સમ્બન્ધિસમ્બન્ધભાવો ઽપ્યારોપ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
તર્હિ તન્તુપટાદાવપિ તદારોપમાત્રેણેહપ્રત્યયોપપત્તૌ કિં સમવાયેનેતિ ।
*7,497*
નનુ સમવાયે ઽપીહેદમિતિ પ્રત્યયઃ સમવાયાધીન એવ ।
નચાપસિદ્ધાન્તો ઽનવસ્થા વા ।
તસ્યૈવ સમવાયસ્ય સ્વનિર્વાહકત્વાત્ ।
ય એવ હિ સમવાયો ઽવયવાદિષ્વવયવ્યાદીનાં સમ્બન્ધઃ, સ એવાવયવાવવ્યાદિષ્વાત્મના સમ્બન્ધ ઇત્યાશઙ્કતે- સ ઇતિ ॥
સ સ્વનિર્વાહકશ્ચેત્ સ્યાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
સઃ અવયવાવયવ્યાદિસમવાયઃ ।
એવં તર્હિ કિં સમવાયેન, દ્રવ્યસ્યૈવ સ્વનિર્વાહકત્વોપપત્તેરિતિ પરિહરતિ- દ્રવ્યમેવેતિ ॥
... દ્રવ્યમેવ તથા ન કિમ્

ન્યાયસુધા:
તર્હીતિ શેષઃ ।
તથા સ્વનિર્વાહકત્વાત્ ।
*7,498*
કિં કસ્માત્ ।
અયમાશયઃ ।
યદીહેદમિતિ બુદ્ધિર્નાવશ્યં સ્વાતિરિક્તસમ્બન્ધસાપેક્ષા ।
ક્વચિત્સ્વનિર્વાહકત્વાત્ ।
તર્હિ દ્રવ્યગુણાદીનામિહેદમિતિ પ્રત્યયો ઽપિ નાતિરિક્તસમ્બન્ધાધીનો ઽઙ્ગીકાર્યઃ ।
દ્રવ્યસ્યૈવ સ્વનિર્વાહકતયાપિ તદુપપત્તેરિતિ ।
સમવાયઃ સમ્બન્ધાત્મકત્વાત્ સ્વનિર્વાહકઃ, ન દ્રવ્યમિતિ ચેન્ન ।
તદસિદ્ધૌ સમ્બન્ધત્વસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
સંયોગસ્યાપિ સ્વનિર્વાહકતાપત્તેશ્ચ ।
તસ્યાનિત્યત્વાન્નેતિ ચેન્ન ।
સમવાયનિત્યત્વસ્યાસિદ્ધેરિતિ ।
એવં દ્રવ્યાદ્ગુણાદીનામત્યન્તભેદે ઽપિ ન તત્સમ્બન્ધઃ સમવાયલક્ષણો ઽપરઃ સિદ્ધયતિ ।
સમવાયવદ્દ્રવ્યસ્યૈવ સ્વનિર્વાહકત્વોપપત્તેઃ કલ્પનાલાઘવા(ત્વ)ચ્ચેત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં ગુણાદીનાં દ્રવ્યાદત્યન્તભેદાભાવાચ્ચ ન સમવાયસિદ્ધિરિત્યાશયવાંસ્તદત્યન્તભેદે પરોપન્યસ્તાન્હેતૂનપાકર્તું તાવદુપોદ્ઘાતમાહ- વિશેષ ઇતિ ॥
*7,499*
વિશેષસ્તદ્ગતત્વાદિર્યદ્યભિન્ને ઽવસીયતે ।
ગુણક્રિયાદિરૂપસ્ય નિષેધઃ કેન હેતુના

ન્યાયસુધા:
અભિન્ને સમવાય ઇતિ શેષઃ ।
અવસીયતે અઙ્ગીક્રિયત ઇતિ યાવત્ ।
ગુણક્રિયાદિરૂપસ્ય વિશેષસ્યેતિ શેષઃ ।
કેન હેતુના ન કેનાપિ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
સમવાયે તાવદવયવાવયવ્યાદિગતત્વમઙ્ગીકૃતમ્ ।
"આશ્રિતત્વં ચાન્યત્ર નિત્યદ્રવ્યેભ્યઃઽ; ઇતિ વચનાત્ ।
નચાનિત્યદ્રવ્યગુરકર્મસામાન્યવિશેષણામિવ સમવાયસ્ય તદ્ગતત્વં નામ સમવાયલક્ષણવૃત્તિઃ સમ્ભવતિ ।
તસ્યાભિન્નત્વાત્ ।
અતસ્તદ્ગતત્વં (નામ) સમવાયસ્વરૂપમેવેત્યઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
પરતન્ત્રતયોપલબ્ધિસ્તદ્ગતત્વમિતિ ચેન્ન ।
તસ્યાઃ સમવાયધર્મત્વાનુપપત્તેઃ ।
તદ્વિષયત્વાત્તદ્ધર્મત્વમિતિ ચેન્ન ।
વિષયત્વસ્યાપિ સમવાયસ્વરૂપા(ત્વ)નતિરેકાત્ ।
*7,500f.*
એવમસ્તિત્વાભિધેયત્વજ્ઞેયત્વસમ્બન્ધત્વાદયો ઽપિ સમવાયે ઽભ્યુપગતાઃ, ન સમવાયસ્વરૂપાદ્ભિદ્યન્તે ।
ભેદં હિ તેષાં સમવાયેન સમ્બન્ધો વક્તવ્યઃ ।
અન્યથા કથમેતે તત્ર સ્યુઃ ।
નચ સમ્બન્ધો યુક્તઃ, સંયોગસ્ય ગુણત્વેન દ્રવ્યમાત્રવૃત્તેઃ, સમવાયસ્ય ચાભિન્નત્વાત્ ।
તત્ર પૃચ્છામઃ ।
સમવાયસ્ય તદ્ગતત્વાદિધર્માણાં ચાભેદે કથમપર્યાયશબ્દવાચ્યત્વં, ધર્મધર્મિભાવઃ, ષષ્ઠીપ્રયોગો, જ્ઞાતત્વાજ્ઞાતત્વમ્, એકત્વાનેકત્વમિત્યાદિ યુજ્યત ઇતિ ।
નહ્ય(ચા)ત્રોપચારાદિકલ્પના યુક્તા ।
મુખ્યપ્રયોગાદેરદર્શનાત્ ।
ન તદ્ગતત્વાદિ સમવાયતન્માત્રં, યેનાનુપપાત્તઃ સ્યાત્ ।
કિન્તુ સમવાયાભિન્નમપિ તદ્વિશેષાત્મકત્મકમ્ ।
અતો વ્યપદેશભેદાદિ યુજ્યતે ।
વિશેષસ્ય ભેદપ્રતિનિધિત્વાદિત્યેવાગતિકતય તત્ર સમાધિરભિધાનીયઃ ।
તથાચ યદ્યભિન્ને ઽપિ સમવાયે તદ્ગતત્વાદિવિશેષો ઽઙ્ગીક્રિયતે તદા ગુણક્રિયાદિકમપિ દ્રવ્યસ્વરૂપમેવ સદ્વિશેષાત્મકં ભવતુ ન તુ તન્માત્રમ્ ।
સમવાયધર્માસ્તવિશેષાઃ, ગુણાદયસ્તુ ન દ્રવ્યવિશેષા ઇત્યત્ર વિશેષહેત્વભાવાદ્ ઇતિ ।
*7,504*
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ- દ્રવ્યમેવેતિ ॥
દ્રવ્યમેવ તતો ઽનન્તવિશેષાત્મતયા સદા ।
નાનાવ્યવહૃતેર્હેતુર્ ... ॥ મનુવ્_2,2.94અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સમવાયધર્મવદ્ગુણાદીનાં દ્રવ્યવિશેષત્વાદિત્યર્થઃ ।
અનન્તશબ્દો યત્ર યાવન્તો વ્યવહારાઃ તાવતામુપલક્ષકઃ ।
નાનાવ્યવહૃતેઃ વ્યપદેશભેદાદિરિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ગુણગુણ્યાદેઃ અત્યન્તભેદે સિદ્ધે હિ તત્સમ્બન્ધઃ સમવાયઃ સિદ્ધયતિ ।
ગુણગુણ્યાદ્યત્યન્તભેદસ્તુ ન પ્રામાણિકઃ ।
તથાહિ ન તાવત્તત્ર પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં, ગવાશ્વાદિવદનુપલમ્ભાત્ ।
અતો ગુણગુણિનાવત્યન્તભિન્નાવપર્યાયશબ્દવાચ્યત્વાત્ ।
ઘટપટવદિત્યાદ્યનુમાનમેવ વક્તવ્યમ્ ।
તચ્ચાનૈકાન્તિકમ્ ।
સમવાયસ્ય તદ્ધર્માણાં (ચ) ભેદાભાવે ઽપ્યપર્યાયશબ્દવાચ્યત્વાદન્યથાસિદ્ધં ચ ।
યથા સમવાયે તદ્ગતત્વાદિધર્માણાં ભેદભાવે ઽપિ વિશેષપરનામકાત્સ્વભાવવિશેષાદેવાપર્યાયશબ્દવાચ્યત્વાદિકમુપપાદનીયમ્ ।
ગત્યન્તરાભાવાત્ ।
તથા ગુણગુણ્યાદીનામ(ત્યન્તા)ભેદે ઽપિ ગુણાદીનાં દ્રવ્યવિશેષત્વે(ન દ્ર)તદ્દ્રવ્યમેવ ।
વિશેષશક્તયૈવાપર્યાયશબ્દવાચ્યત્વાદિવ્યવહારહેતુર્ભવિષ્યતિ ।
તથાચ વિપક્ષે બાધકાભાવાદપ્રયોજકત્વં હેતૂનામિતિ ।
*7,506*
યદ્વા વિશેષસ્તદ્ગતત્વાદિરિત્યનેનૈવ ગુણગુણ્યાદ્યત્યન્તભેદસાધકાનાં હેતૂનામનૈકાન્ત્યાપ્રયોજકત્વે વર્ણિતે ।
યદિ તદ્ગતત્વાદિધર્માભિન્ને સમવાયે તદ્ગતત્વાદિવિશેષો ઽભ્યુપેયતે ।
વિશેષણૈવ ચ વ્યવહારા નિર્વહિષ્યન્તે ।
તદા વ્યપદેશભેદાદિહેતૂનાં વ્યભિચારાન્યથાસિદ્ધિભ્યાં આભાસત્વાત્કેન હેતુના દ્રવ્યસ્ય ગુણક્રિયાદિરૂપસ્ય ગુણક્રિયાદિસ્વરૂપત્વસ્ય નિષેધઃ (કરિષ્યતે) ક્રિયતે ।
ગુણગુણ્યાદ્યત્યન્તભેદઃ કેન હેતુના સાધયિષ્યત ઇતિ યાવત્ ।
અન્યથાસિદ્ધિમેવ પ્રકટયન્નુપસંહરતિ- દ્રવ્યમેવેતિ ॥
સમવાયવદિતિ વક્ષ્યમાણમત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
યથા સમવાયસ્ય તદ્ગતત્વાદિવિશેષાત્મતયા વ્યપદેશભેદાદિવ્યવહારહેતુત્વમ્ ।
તથા દ્રવ્યમેવ ઘટાદિકં ગુણક્રિયાદ્યનન્તવિશેષાત્મતયા નાનાવ્યવહૃતેર્હેતુર્ભવતીતિ ।
*7,507*
નન્વૌપચારિકત્વં વા ભ્રાન્તિમૂલત્વં વા વ્યવહારાણામઙ્ગીકૃત્ય હેતૂનાં દૂષણં શક્યમ્ ।
તત્કિં વિશેષાઙ્ગીકારેણ ।
નૈવં શક્યમ્ ।
ઔપચારિકત્વાદૌ હિ કદાચિન્મુક્તૌ વ્યવહારઃ સ્યાત્ ।
ન હિ તીરાદૌ સદા ગઙ્ગાદિવ્યવહારો ઽસ્તિ ।
નચૈવં પ્રકૃતે સદૈવાપર્યાયશબ્દવાચ્યત્વાદેઃ સત્ત્વાત્ ।
યદાપ્યભેદબોધાય રૂપમેવ ઘટ ઇતિ વા વિજ્ઞાનં બ્રહ્મેતિ વા વ્યવહ્રિયતે તદાપિ ન પર્યાયતામુપેત્ય, તથાનનુભવાત્ ।
અતો વક્તવ્યમેવાત્ર નિમિત્તમ્ ।
તદિદમુક્તમ્- સદેતિ ॥
*7,508*
નન્વનન્તવિશેષાત્મકમેકમેવ દ્રવ્યમિતિ વ્યાહતમિતિ ચેત્ ।
કિં માતા વન્ધ્યેતિવત્સાક્ષાદ્વિરોધઃ, કિંવા કૃતકં નિત્યમિતિવદ્વયાપ્ત્યા ।
નાદ્યઃ ।
યતો ઽનન્તત્વં સઙ્ખયાવિશેષઃ, એકત્વં ચાભેદઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
યત્રાનેકત્વં તત્રાવશ્યં ભેદ ઇતિ વ્યાપ્તૌ હિ સ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
ભેદપ્રતિનિધિના વિશેષેણૈવ અનેકત્વસઙ્ખયાનિર્વાહાદિત્યાહ- અનન્તત્વમિતિ ॥
... અનન્તત્વં વિશેષતઃ

ન્યાયસુધા:
ઈશ્વરાખ્યદ્રવ્યવિશેષણામનન્તત્વમન્યત્રાનેકત્વમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત્રાપિ સમવાયવદિતિ સમ્બદ્ધયતે ।
એક એવ હિ સમવાયો ઽનેકધર્માત્મકો ઽઙ્ગીક્રિયતે ।
*7,509*
નન્વયં નાનાવ્યવહારનિર્વાહહેતુર્વિશેષો યદિ દ્રવ્યાત્મૈવ કથં તર્હિ (તદ્દ્રવ્ય)દ્રવ્યસ્ય વિશેષઃ સ્યાત્ ।
તદીયતાયા ભેદવ્યાપ્તત્વાત્ ।
મૈવમ્ ।
વિનાપિ ભેદેન તત્પ્રતિનિધિના વિશેષણૈવ વિશેષસ્ય તદીયતોપપત્તેઃ ।
એવં તર્હિ તસ્યાપિ વિશેષસ્ય વિશેષત્વસિદ્ધયે વિશેષાન્તરમઙ્ગીકર્તવ્યમિત્યનવસ્થેત્યત આહ- વિશેષશ્ચેતિ ॥
વિશેષશ્ચ વિશેષી સઃ સ્વેનૈવ સમવાયવત્
ન્યાયસુધા:
યથા સમવાયઃ સ્વેનૈવ સમવાયી, ન સમ્બન્ધાન્તરેણેત્યભ્યુપગમ્યાનવસ્થા પરેણ પરાક્રિયતે ।
તથા સ દ્રવ્યે ઽનેકવ્યવહારનિર્વાહેતુર્વિશેષશ્ચ સ્વેનૈવ વિશેષી ન પુનર્વિશેષાન્તરેણ ।
અતો ન કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ ।
સમવાયવદિત્યુપલક્ષણમ્ ।
સત્તાન્ત્યવિશેષવચ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યથા દ્રવ્યગુણકર્મસુ સદ્વયવહારહેતુઃ સત્તા સ્વેનૈવ સતી સ્વીકૃતા ।
યથા ચ નિત્યદ્રવ્યેષ્વત્યન્તવ્યાવૃત્તિપ્રત્યયે હેતુરન્ત્યો વિશેષઃ સ્વેનૈવાત્યન્તવ્યાવૃત્તસ્તથૈવેતિ ।
*7,510*
અથાપિ સ્યાત્ ।
ગુણગુણ્યાદિભેદમભ્યુપગચ્છતા મયા ઇહેદમિતિ વ્યવહારનિર્વાહાય સમવાયો ઽઙ્ગીક્રિયતે, તસ્ય ચાનવસ્થાપરિહારાય સ્વનિર્વાહકત્વમ્ ।
અભેદં(અભ્યુ)ચાભ્યુપગચ્છતા ત્વયાપર્યાયશબ્દવાચ્યતાદિસિદ્ધયે વિશેષો ઽઙ્ગીક્રિયતે, તસ્ય ચાનવસ્થાનિરાસાય સ્વનિર્વાહકત્વમિતિ પક્ષદ્વયે સમાને કો વિશેષો ઽભેદપક્ષે, યેન સ પરિગૃહ્યતે ।
સમવાયસ્યાપ્રામાણિકત્વમિતિ ચેત્ ।
સમં વિશેષે ઽપિ ।
અપર્યાયવ્યવહારાદિના સ સિદ્ધ ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ સમવાયો ઽપીહેદમિત્યાદિના સિદ્ધ ઇતિ તુલ્યમ્ ।
તદનૈકાન્તિકમિત્યુક્તમિતિ ચેત્ ।
અપર્યાયવ્યવહારાદિકમપિ ઘટપટાવનૈકાન્તિકમિતિ સમાનમ્ ।
અસ્તુ તર્હિ ગુણગુણ્યાદિભેદે વ્યવહારાદિસકમપિ ઘટપટાદવનૈકાન્તિકમિતિ સમાનમ્ ।
અસ્તુ તર્હિ ગુણગુણ્યાદિભેદે પ્રમાણાભાવો વિશેષ ઇતિ ચેન્ન ।
અભેદે ઽપિ પ્રમાણાભાવાત્ ।
ગવાશ્ચાદિવદ્વિવેકેનાનુપલમ્ભો અભેદે પ્રમાણમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ વ્યપદેશભેદાદિ ભેદે પ્રમાણમસ્તીતિ સમાધિસામ્યમ્ ।
તદ્વયભિચારાન્યથાસિદ્ધિભ્યાં નિરસ્તમિતિ ચેત્ ।
અભેદપ્રમાણમપિ તાદૃગેવ ।
તસ્યાપિ ક્ષીરનીરાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
અયુતસિદ્ધત્વેનાન્યથાસિદ્ધેશ્ચ ।
તસ્માન્નિમિત્તો ઽયમભેદપક્ષપાત ઇત્યત આહ- કલ્પનેતિ ॥
કલ્પનાગુરુતાદોષાત્ પદાર્થાન્તરતા નહિ

ન્યાયસુધા:
પદાર્થાન્તરા ગુણગુણ્યાદીનામિતિ શેષઃ ।
યદ્યપિ ભેદાભેદપક્ષયોઃ સ્વનિર્વાહકસમવાયવિશેષાઙ્ગીકારેણ સામ્યં, તથાપિ ભેદપક્ષે કલ્પનાગુરુતાદોષાત્ ગુણગુણ્યાદીનાં પદાર્થાન્તરતા નાઙ્ગીક્રિયતે ।
કલ્પનાલાઘવાદભેદ એવોપેયત ઇતિ ।
કથં ભેદવાદે કલ્પનાગૌરવમિત્યત આહ- કલ્પયિત્વેતિ ॥
કલ્પયિત્વા ષટ્ પદાર્થાન્ સાભાવાનપિ કેવલમ્ ।
એકસ્મિન્ સ વિશેષશ્ચેત્ કિં પૂર્વં તસ્ય વિસ્મૃતિઃ

ન્યાયસુધા:
કેવલમિત્યેતત્ ષડિત્યનેનૈકસ્મિન્નિત્યનેન ચ સમ્બદ્ધયતે ।
એકસ્મિન્ સમવાયે, સઃ વિચિત્રવ્યવહારહેતુશ્ચેદઙ્ગીક્રિયત ઇતિ શેષઃ ।
કિં કસ્માત્ ।
પૂર્વં દ્રવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તસ્ય વિશેષસ્ય ।
*7,513*
અયમભિસન્ધિઃ ।
વ્યપદેશભેદાદિપ્રમાણબલમવમ્બ્ય વૈશેષિકાદિભિર્દ્રવ્યાદયો ભાવપદાર્થાઃ ષડેવ ।
અભાવો ઽપિ સપ્તમ ઇતિ કલ્પિતમ્ ।
સમવાયે પ્રતીતં તદ્ગતત્વાદિકં તુ ન સમવાયાતિરિક્તમ્ ।
કિન્તુ સ્વભાવભેદાપરનામ્ના વિશેષેણૈવ તત્ર વ્યપદેશભેદાદ્યુત્પત્તિરિતિ ચ ।
તત્રાન્તતો ઽપ્યઙ્ગીકતર્વ્યેન વ્યપદેશભેદાદિનિર્વાહકેણ વિશેષેણૈવ દ્રવ્યે ઽપિ તન્નિર્વાહો વક્તવ્યઃ ।
સપ્તપદાર્થીનિરૂપણં ન કર્તવ્યમ્ ।
યદ્વા દ્રવ્યવત્સમવાયે ઽપિ તદ્ગતત્વાદીનાં ભેદ એવ સ્વીકાર્યઃ ।
તેષાં ચ દ્રવ્યાદિષ્વન્તર્ભાવાસમ્ભવે સપ્તપદાર્થનિયમસ્ત્યાજ્યઃ ।
વિશેષકારણેન વિના
ક્વચિદ્ભેદસ્ય ક્વચિદ્વિશેષસ્યાભ્યુપગમે કથં કલ્પનાગૌરવં ન સ્યાત્ ।
તદભાવે વાભેદવાદે કથં કલ્પનાલાઘવં ન ભવેદિતિ ।
ભેદપ્રતીત્યપ્રતીતિભ્યાં વિશેષ ઇત્યાદિ તુ નિરાકરિષ્યતે ।
અત્ર દ્વિધાકલ્પનપ્રદર્શનાર્થેનૈવ પૂર્વાર્ધેન સમવાયે વિશેષસ્યાઙ્ગીકર્તવ્યતાપિ સમથિર્તા વેદિતવ્યા ।
અત એવ કેવલશબ્દસમ્બન્ધઃ ।
સપ્તૈવ હિ પદાર્થાઃ ।
નચ તેષુ સમવાયધર્માણામન્તર્ભાવઃ સમ્ભવતીતિ વિશેષા એવ તૈર(તે ઽ)ઙ્ગીકર્તવ્યા ઇતિ ।
*7,516*
ન કેવલં સર્વથાઙ્ગીકાર્યેણ વિશેષેણૈવ ગુણગુણ્યાદિવ્યપદેશભેદાદ્યુપપત્તૌ દ્રવ્યભેદમઙ્ગીકૃત્ય સમવાય(એવ) એકસ્મિન્વિશેષાભ્યુપગમે કલ્પનાગૌરવમિતિ ભેદમતમપહાયાભેદપક્ષપાતઃ ક્રિયતે ।
કિન્તુ સમવાયે પ્રમાણાભાવાદપિ ।
*7,517*
તથા હિ ।
ન તાવત્તત્ર પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ।
કુણ્ડદધ્નોઃ સંયોગ ઇતિવત્તન્તુપટયોઃ સમવાય ઇત્યપ્રતીતેઃ ।
સમ્બન્ધપ્રતીતિરેવ તત્પ્રતીતિરિતિ ચેન્ન ।
તસ્યા અસમ્મતેઃ ।
એતેનાયં તન્તુપટસમ્બન્ધપ્રત્યયશ્ચક્ષુર્જન્યો ઽનન્યથાસિદ્ધતદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાત્પટપ્રત્યયવત્ ।
અયં તન્તુપટયોઃ સમ્બન્ધો યોગજધર્માજન્યજન્યસાક્ષાત્કારવિષયસ્તન્તુપટસમ્બન્ધત્વાદેતત્તન્તુપટાન્તરસંયોગવદિતિ સમવાયપ્રત્યક્ષતાસાધનમપ્યપાસ્તમ્ ।
તન્તુપટસમ્બન્ધતત્પ્રત્યયયોઃ અસિદ્ધયાઽશ્રયાસિદ્ધેઃ ।
સમ્બન્ધાપ્રતીતૌ શુક્લઃ પટ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યપ્રતીતિર્ન સ્યાત્ ।
દણ્ડીકુણ્ડલીત્યાદૌ તસ્ય તત્પૂર્વકત્વદર્શનાદિતિ ચેન્ન, સમવાયો ઽસ્તીત્યાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
*7,521f.*
નાપ્યનુમાનમ્ ।
ઇહેદમિતિ પ્રત્યયસ્ય દૂષિતત્વાત્ ।
ઇહ ભૂતલે ઘટાભાવ ઇતિ પ્રત્યયે વ્યભિચારાચ્ચ ।
ભાવમાત્રવિષયત્વેન વિશેષણાદદોષ ઇતિ ચેન્ન ।
અભાવવદ્ભાવે ઽપ્યુપપત્તૌ અન્યથાસિદ્ધેઃ ।
ઇહ ઘટે જ્ઞાનમિતિ પ્રત્યયે વ્યભિચારાપરિહારાચ્ચ ।
બાધિતો ઽયમિતિ ચેન્ન ।
અન્યથાપ્રત્યયાનુપલબ્ધેઃ ।
એતેન જાત્યાદિગોચરો વિશિષ્ટવ્યવહારઃ સમ્બન્ધિનિયતો ભાવમાત્રવિષયાબાધિતવિશિષ્ટવ્યવહારત્વાત્સઘટં ભૂતલમિતિ વ્યવહારવદિત્યપાસ્તમ્ ।
જ્ઞાતો ઘટઃ, અસ્તિ સમવાયઃ ઇત્યાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
*7,522*
એતે તન્તવ એતત્પટસમ્બદ્ધા એતદાશ્રયત્વાદ્ભૂતલવત્, અયં પટ એતત્તન્તુસમ્બદ્ધ એતદાશ્રિતત્વાદેતદાશ્રિતતૃણાદિવદિત્યપ્યસત્ ।
તન્તુપટયોરાશ્રયાશ્રયિભાવાસિદ્ધેઃ ।
ઇહ તન્તુષ્વયં પટ ઇતિ વ્યવહારસિદ્ધતત્પ્રત્યાત્તત્સિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
ઇહ સમવાયે ઽસ્તિત્વમિત્યાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
ભૂતલરૂપાદયો ભૂતલસમ્બદ્ધા ભૂતલવિશેષણત્વાત્ ઘટવદિત્યપિ, ભૂતલવિશેષણે જ્ઞાને વ્યભિચારાદયુક્તમ્ ।
ઇહ તન્તુષ પટ ઇત્યાદિપ્રત્યય એતઞ્જનકસંયોગત્વરહિતસમ્બન્ધજન્ય ઇહેતિપ્રત્યયત્વાદિહ કુણ્ડે બદરાણીતિ પ્રત્યયવત્ ।
નચેહ ભૂતલે ઘટાભાવ ઇતિ પ્રત્યયે વ્યભિચારઃ તત્રાપિ ચક્ષુર્ભૂતલસંયોગાદિજન્યત્વસ્ય સત્ત્વાત્, ઇત્યપિ ન યુક્તમ્, અયં પટ એતજ્જનકતન્તુરહિતોપાદાનજન્યઃ પટત્વાત્પટાન્તરવદિત્યાભાસસમાનયોગક્ષેમત્વાત્ ।
રૂપાદયઃ સમ્બન્ધવન્તઃ પ્રમેયત્વાદ્ઘટવદિત્યપ્યનુપપન્નમ્, સમવાયાભાવયોર્વ્યભિચારાત્ ।
તત્રાપિ વિશેષણવિશેષ્યભાવાભ્યુપગમાન્નેતિ ચેન્ન, તસ્ય પરેણ સમ્બન્ધત્વાનઙ્ગીકારાત્ ।
અઙ્ગીકારે વા તેનૈવાર્થાન્તરત્વાત્ ।
મતુબર્થસ્યાભાવાદ્બાધિતવિષયત્વાચ્ચ ।
સમવાયઃ સ્વેનૈવ સમ્બન્ધી (ઇત્યાદિ) સ્યાદિતિ નિરસ્તમ્ ।
ઇદં ચક્ષુરેતજ્જન્યસંયોગજ્ઞાનત્વરહિતસમ્બન્ધજ્ઞાનજનકં ચક્ષુષ્ટ્વાદન્યચક્ષુર્વત્, અહં મન્નિષ્ઠસંયોગજ્ઞાનત્વરહિતસમ્બન્ધજ્ઞાનવાનાત્મત્વાદાત્માન્તરવત્, અયં કાલ ઇદાનીન્તનસંયોગજ્ઞાનત્વરહિતસમ્બન્ધજ્ઞાનવાન્કાલત્વાદન્યકાલવત્ ઇત્યાદીનિ, આભાસસમાનયોગક્ષેમત્વાત્, વિશેષણવિશેષ્યભાવાદિનાર્થાન્તરત્વાચ્ચાપાસ્તાનિ ।
સંયોગત્વં સમ્બન્ધવ્યાવૃત્તમ્ જાતિત્વાદ્ગોત્વવદિતિ સિદ્ધસાધનમ્ ।
જાતેઃ પ્રતિવ્યક્તિનિયતત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વેનૈકસ્ય સંયોગત્વસ્ય સંયોગાન્તરાદ્વયાવૃત્તેઃ, વિશેષણવિશેષ્યભાવાદિતો વ્યાવૃત્તેશ્ચ ।
વિવાદાધ્યાસિતા મૃત્ ઘટસમ્બદ્ધા દ્રવ્યત્વાદાકાશવદિતિ ચ ઘટાન્તરસંયોગેનાર્થાન્તરમ્ ।
એતદ્ઘટસમ્બદ્ધેતિ નિર્દેશે ઽપ્યેતદ્ઘટસમ્બન્ધમલબ્ધ્વા વિનષ્ટદ્રવ્યે ઽનૈકાન્તિકમ્ ।
તત્રાપિ પરમ્પરાસમ્બન્ધો ઽસ્તીતિ ચેત્ ।
તર્હિ સિદ્ધસાધનમ્ ।
મૃત્સંયુક્તભૂતલસ્ય ઘટસંયુક્તત્વાત્ ।
*7,523*
તન્તુપટૌ નિત્યસમ્બદ્ધૌ દ્રવ્યત્વાદાકાશવદિતિ, દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલત્વાદપાસ્તમ્ ।
સંયોગઃ સ્વવ્યતિરિક્તસમ્બન્ધાદ્ભિન્નઃ પ્રમેયત્વાદ્ઘટવદિત્યત્ર સ્વવ્યતિરિક્તપદેન સ્વાન્યોન્યાભાવવિવક્ષાયાં સિદ્ધસાધનતા ।
એકસ્ય સંયોગસ્ય સંયોગાન્તરાદ્ભિન્નત્વાત્ ।
સંયોગત્વરહિતત્વવિવક્ષાયામપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વમ્ ।
વિશેષણવિશેષ્યભાવાદિના તત્સમાધાને તેનૈવ સિદ્ધસાધનમ્ ।
અયં સંયોગ એતદન્યસંયોગત્વરહિતસમ્બન્ધાન્યો મેયત્વાદ્ઘટવત્ ઇત્યાદ્યાશ્ચ, આભાસસમાનયોગક્ષેમત્વાદુપેક્ષણીયાઃ ।
તદેવં સમવાયે પ્રમાણાભાવાન્ન ભેદપક્ષો ઽઙ્ગીક્રિયતે ।
*7,531*
નનૂક્તમત્રાભેદપક્ષો ઽપિ તર્હિ નાઙ્ગીકાર્યો વિશેષે પ્રમાણાભાવાદિતિ તત્રાહ- યેનેતિ ॥
યેન પ્રત્યક્ષસિદ્ધેન વ્યવહારો ઽખિલો ભવેત્ ।
ભાવાભાવવિભાગેન યં વિના ન કથઞ્ચન ।
એતદ્દૃશે વિશેષે ઽસ્મિન્ કો દ્વેષો વાદિનાં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
પ્રત્યક્ષસિદ્ધેનેત્યનેન પ્રત્યક્ષસિદ્ધ ઇતિ લભ્યતે ।
યેનાખિલો વ્યવહારો ભવેત્ ।
યં વિના ન ભવેદિત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વિશેષકાર્યત્વં વ્યવહારસ્ય દર્શયતા વ્યવહારાન્યથાનુપપત્તિશ્ચ વિશેષે પ્રમાણં તદનઙ્ગીકારે વ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગશ્ચેત્યુક્તં ભવતિ ।
અખિલ ઇત્યસ્યૈવ વિવરણં ભાવાભાવવિભાગેન વિધિનિષેધભેદેન(ઇતિ) ।
દ્વિવિધસ્તાવદિતિ શેષઃ ।
*7,532*
નનુ ભેદપક્ષે ઽપિ સમવાયભ્યુપગમેનાખિલો ઽપિ વ્યવહારો ઘટિષ્યતે ।
અત્યન્તાભેદે ઽપિ વ્યાવૃત્તિસ્વીકારેણ ભેદાભેદાભ્યાં તુ સુતરામ્ ।
તત્કિં વિશેષેણેત્યત ઉક્તમ્- કથઞ્ચનેતિ ॥
એતાદૃશે સર્વવ્યવહારનિર્વાહહેતૌ કો દ્વેષઃ કિન્નિમિત્તાનુપાદિતા ।
પ્રમાણાભાવો હ્યનુપાદાનનિમિત્તમ્ ।
સતિ પ્રમાણે નાનુપાદાનનિમિત્તમસ્તીત્યર્થઃ ।
મા ભૂદ્વયવહાર ઇત્યત ઉક્તમ્- વાદિનામિતિ ॥
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
જ્ઞાતૃણાં ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
વિશિષ્ટવિષયાભિજ્ઞાભિવદનલક્ષણો હ્યત્ર વ્યવહારઃ પ્રકૃતઃ ।
*7,534*
કિઞ્ચાવયવાવયવ્યાદિભેદે પ્રમાણાભાવાચ્ચ તં પરિત્યજ્યાભેદપક્ષો ઽઙ્ગીક્રિયતે ।
નનૂક્તમત્રાભેદે ઽપિ પ્રમાણં નાસ્તીતિ ।
તત્રાહ- અભેદેનેતિ ॥
અભેદેન પ્રતીતિશ્ચ કાર્યકારણપૂર્વકે ।
અભાવાન્તે પદાર્થે ઽસ્મિન્ સવિશેષાવસીયતે

*7,534f.*
ન્યાયસુધા:
ઇહાપિ કાર્યકારણગ્રહણેનાવયવ્યવયવાવુચ્યેતે ।
પૂર્વશબ્દેન ગુણગુણ્યાદિકમ્ ।
અભાવશબ્દેનાન્યોન્યાભાવો ગૃહ્યતે ।
તસ્યૈવ ધર્મ્યભિન્નત્વાત્ ।
યદ્વાભાવતદ્ધર્માવનેનોપલક્ષ્યેતે ।
અવસીયતે સાક્ષિણા ।
તથાહિ ।
તન્તુપટાદિવિષયા બુદ્ધિરત્યન્તભિન્નઘટપટાદિવિષયબુદ્ધિતો વિલક્ષણાનુવ્યવસીયતે ઉતાવિલક્ષણા ।
ન તાવદ્દ્વિતીયઃ ।
પ્રતીત્યપલાપાનુપપત્તેઃ ।
આદ્યે કથમભેદપ્રતીતિર્નાસ્તીતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
સમ્બન્ધેન વિ(શે)શિષ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
કુણ્ડબદરપ્રતીતિતો ઽપિ વૈલક્ષણ્યાનુભવાત્ ।
સમ્બન્ધિનોરયુતસિદ્ધત્વાત્તથેતિ ચેન્ન ।
આધારાધેયભાવેનાવસ્થાનસમયે તસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ ।
અતસ્તન્તુપટયોઃ કુણ્ડબદરયોશ્ચ ભેદે સમ્બન્ધે ચ સમાને કાલાન્તરભાવિનઃ સમ્બન્ધવિનાશાદેઃ સમ્બન્ધિવિભાગાદેર્વા પ્રત્યક્ષપ્રતીતિં પ્રત્યુપયોગા(યોગા)ભાવાદ્વૈલક્ષણ્યં નાનુભૂયેત ।
અનુભૂયતે ચ તન્તુપટાદિબુદ્ધિઃ કુણ્ડબદરાદિબુદ્ધેવિર્લક્ષણેત્યભેદવિષયૈવ સાવસીયતે ।
*7,537*
કિઞ્ચ પટોત્પત્તેઃ પ્રાગ્યાવન્તં દેશમવષ્ટભ્ય તન્તવસ્તિષ્ઠન્તિ પટો ઽપિ તાવન્તમેવ ।
નચ મૂર્તયોઃ સમાનદેશત્વં યુજ્યતે ।
તેન જ્ઞાયતે તન્ત્વભિન્નઃ પટ ઇતિ ।
નચાવયવાવયવિનો રૂપરસાદિ(વત્)દ્વૈતમનુભૂયત ઇત્યાદ્યભેદપ્રમાણં સ્વયમૂહનીયમ્ ।
*7,539f.*
નન્વભેદશ્ચેત્પ્રત્યક્ષેણૈવેક્ષ્યતે ।
તદા કથં શુક્લઃ પટશ્ચલતિ(પટ) ઇત્યાદિસામાનાધિકરણ્યાદિવ્યવહારઃ ।
તસ્ય દણ્ડી કુણ્ડલીતિવદ્ભેદવિષયત્વાત્ ।
નહિ પ્રતીતિવિરોધી વ્યવહારો ભવતીત્યત ઉક્તમ્- સવિશેષેતિ ॥
વિશેષેણ વિષયેણ ઉપેતા ।
અયમર્થઃ ।
યત્ર કેવલમભેદઃ પ્રતીયતે ન તત્ર સામાનાધિકરણ્યવ્યવહારો ભવતિ ।
યથા ઘટઃ કલશ ઇતિ ।
અત્ર ત્વભેદઃ પ્રતીયમાનો વિશેષેણ સહિત એવ પ્રતીયતે ।
વિશેષશ્ચ ભેદપ્રતિનિધિઃ સામાનાધિકરણ્યવ્યવહારં પ્રસૂત ઇતિ ।
*7,541*
નન્વભેદપ્રતીતિમભિભૂય વિશેષપ્રતીતિઃ સ્વકાર્યં કથં કુર્યાત્, કરોતિ ચેદભેદપ્રતીતિરપિ વિશેષપ્રતીતિમભિભૂય સ્વકાર્યં કથં ન સ્યાત્ ।
મૈવમ્ ।
નહિ પ્રતીતિરસ્તીત્યેવ વ્યવહારઃ કિન્તુ પ્રયોજને ઽપિ સતિ ।
પ્રયોજનં ચ સામાનાધિકરણ્યવ્યવહારેણૈવ બહુલં લોકવેદયોઃ ।
યદા ત્વભેદવ્યવહારઃ પ્રયોજનવાંસ્તદા સો ઽપિ દૃશ્યત એવ યથા વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેત્યાદિ ।
*7,542*
યદ્વા વિશેષઃ પ્રત્યક્ષાર્થાપત્તિસિદ્ધ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્કથમિત્યતઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધતાં તાવદુપપાદયતિ- અભેદેનેતિ ॥
અનુક્તસમુચ્ચયાર્થશ્ચશબ્દઃ ।
પદાર્થ ઇત્યેકવચનં જાતિવિષયમ્ અસ્તિ યતસ્તસ્માત્સા સવિશેષાવસીયત ઇતિ યોજના ।
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
અસ્તિ તાવદવયવાવયવ્યાદિપદાર્થસાર્થે ઽભેદેન પ્રતીતિઃ ।
કુણ્ડબદરાદિપ્રતીતિતો ઽસ્યા વ્યાવૃત્તતયાધ્યવસાયાત્ ।
નચ અભેદમન્તરેણ વ્યાવૃત્તિહેતુરસ્તિ ।
અતો ઽસતિ નિમિત્તાન્તરે સમ્મતભેદવસ્ત્વન્તરપ્રતીતિતો વ્યાવૃત્તેયમભેદ એવ વિશ્રામ્યતીતિ ।
અસ્તિ ચ તથાપિ સામાનાધિકરણ્યાદિવ્યવહારઃ ।
તત્ર યદીયમભેદમાત્રવિષયા સ્યાત્તદા ન સામાનાધિકરણ્યાદિવ્યવહારં કુર્યાત્ ।
ઘટઃ કલશ ઇતિ વ્યવહારાદર્શનાત્ ।
તતો જ્ઞાયતે ઽધિકો ઽપિ વિષયો ઽસ્યા વિદ્યત ઇતિ ।
નચ ભેદો ઽસાવિતિ વાચ્યમ્ ।
ભેદાભેદવાદે ઽપ્યન્તો વિશેષસ્યાઙ્ગીકાર્યત્વાત્ ।
તથા ચેયમભેદપ્રતીતિરિન્દ્રિયજા સવિશેષાવસીયત ઇતિ ।
*7,544*
પ્રાગુક્તં સમવાયે વિશેષો ઽઙ્ગી(કર્તવ્ય)ક્રિયત ઇતિ તન્ન તાવદેવ ।
કિન્તુ સર્વેષ્વપિ પદાર્થેષ્વિતિ દર્શયન્વિશેષસ્ય વ્યવહારાન્યથાનુપપત્તિસિદ્ધતાં ચોપપાદયતિ- સામાન્યાદીતિ ॥
સામાન્યાદિપદાર્થેષુ તન્નિષ્ઠત્વાદયો ઽખિલાઃ ।
કથં ધર્મા નિવાર્યન્તે વસ્ત્વૈક્યે ઽપિ હિ વાદિભિઃ

ન્યાયસુધા:
તન્નિષ્ઠત્વાદયો વ્યક્તિનિષ્ઠત્વાદયઃ ।
કથમિત્યાક્ષેપે ।
વસ્ત્વૈક્યે ઽપિ ધર્મૈક્યે ઽપિ ।
કુતો ન નિવાર્યત ઇત્યત ઉક્તમ્- વાદિભિરિતિ ॥
અવિસંવાદિવ્યવહારસિદ્ધત્વાદિતિ યાવત્ ।
એતદેવ પ્રપઞ્ચયતિ- કાર્યસ્યેતિ ॥
કાર્યસ્ય તત્તન્નિષ્ઠત્વં ગુણાદેર્વ્યાપિતાદિકઃ ।
કથં વિશેષો નૈવાસ્તિ ... ॥ મનુવ્_2,2.100અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અસ્તિ તાવદવયવિનો ઽવયવનિષ્ઠત્વં નામ ધર્મઃ ।
ગુણાનાં કેષાઞ્ચિદ્રૂપાદીનામાશ્રયવ્યાપિત્વમ્ કેષાઞ્ચિત્સંયોગાદીનાં પ્રદેશવૃત્તિત્વમ્, રૂપાદીનામુદ્ભૂતત્વમ્, સર્વેષાં ચતુર્વિંશતિત્વમ્ કર્મણશ્ચ આશ્રયવ્યાપિત્વમનિત્યત્વં પઞ્ચત્વં મૂર્તનિષ્ઠત્વમ્, સામાન્યસ્યાપિ દ્રવ્યગુણકર્મનિષ્ઠત્વમ્, નિત્યત્વમનુગતત્વમ્, દ્વિવિધત્વમિત્યતિબહુલો ઽયં પદાર્થધર્મસમૂહઃ ।
ન ચાયમાશ્રયતો ભિન્ન એવેતિ યુક્તમ્ ।
અસ્તિ ચ ધર્મધર્મ્યાદિવ્યવહારઃ ।
તન્તુષુ પટઃ, પ(ઘ)ટો ન ભવતિ ઘ(પ)ટ ઇત્યાદિઃ ।
સ ચાયમત્યન્તાભેદે ઽનુપપદ્યમાનઃ સ્વોપપાદકં વિશેષમવગમયતીતિ સર્વપદાર્થેષુ કથં વિશેષો નૈવાસ્તિ ।
*7,546*
સત્યમ્ ।
સન્ત્યેવ દ્રવ્યાદિષુ સપ્તસ્વપિ પદાર્થેષુ તે તે ધર્માઃ ।
કિન્નામાશ્રયતો ભિન્ના એવ ।
તથાચ તત્સમ્બન્ધનિબન્ધનતયૈવોપપદ્યમાનો વ્યવહારઃ સર્વપદાર્થેષુ ન વિશેષમાક્ષેપ્તુમલમિત્યાશયેન શઙ્કતે- સ ચેતિ ॥
*7,547*
... સ ચ ધર્મો ઽપરો યદિ

ન્યાયસુધા:
ન કેવલં ગુણાદિ દ્રવ્યાદિતો ભિન્નમ્ ।
કિન્તુ સઃ તત્તન્નિષ્ઠત્વાદિધર્મશ્ચ અપરઃ સ્વાશ્રયાદ્ભિન્નો યદ્યઙ્ગીક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ- ષડિતિ ॥
ષટ્પદાર્થાતિરેકઃ સ્યાત્ ...

ન્યાયસુધા:
તર્હિ ધર્માણાં ષડ્ભ્યઃ પદાર્થેભ્યો ઽતિરેકઃ સ્યાત્ ।
તથાચ ષડેવ પદાર્થા સતિ નિયમો ભજ્યેતેતિ ।
નનુ સ્વાશ્રયતો વિભિન્ના અપિ ધર્મા ન ષ(ડ્ભ્યઃ)ટ્પદાર્થેભ્યો ઽતિરિચ્યન્તે ।
કિન્તુ ત એવાન્યોન્યવિશેષણીભૂતા ધર્મા ઇત્યુચ્યન્તે ।
યથાઽહ"યદ્યપિ ધર્માઃ ષટ્પદાર્થેભ્યો ન વ્યતિરિચ્યન્તે ।
કિન્તુ ત એવાન્યોન્યાપેક્ષયા ધર્મધર્મિણશ્ચ ભવન્તિઽ; ઇત્રત ।
અન્યત્રાપિ"તેષાં ધર્માસ્ત એવ પરસ્પરં વિશેષણીભૂતાઃઽ; ઇતિ ।
તત્કથં નિયમભઙ્ગ ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
તન્નિષ્ઠત્વાદીનાં ષટ્સુ પદાર્થેષ્વન્તર્ભાવયિતુમશક્યત્વાત્ ।
તથાહિ ।
"આશ્રિતત્વં ચાન્યત્ર નિત્યદ્રવ્યેભ્યઃઽ; ઇત્યભ્યુપગતં કાર્યદ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાનામવયવાદિનિષ્ઠત્વં ન તાવદ્દ્રવ્યાદિકમ્ ।
ગુણાદિવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ ।
નાપિ સમવાયઃ તસ્ય સ્વવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ ।
કિઞ્ચાધાર્યાધારભૂતયોઃ સમ્બન્ધઃ સમવાય ઇષ્યતે ।
તથાચ કથં સ એવાધારિત્વમાધારત્વં ચ સ્યાત્ ।
તથા રૂપાદીનામાશ્રયવ્યાપિત્વં ન દ્રવ્યાદિષ્વન્તર્ભવતિ ।
તેષાં ગુણવૃત્ત્તિવાસમ્ભવાત્ ।
સમવાયસ્તૂક્તરીત્યા નિરસ્તઃ ।
અપિ ચ વૃત્તિત્વમાત્રં સમવાયઃ ।
વ્યાપ્યવૃત્તિત્વં ત્વતિરિક્તં નિર્વક્તવ્યર્(વાચ્ય)મ્ ।
કૃત્સ્ને સ્વાશ્રયે સમવાયસ્તદિતિ ચેન્ન ।
દ્રવ્યસ્યાસમુદિતત્વેન કૃત્સ્નત્વાદ્યનવકાશાત્ ।
સ્વભાવેન સહાનવસ્થાનં વ્યાપ્યવૃત્તિત્વમિતિ ચેન્ન ।
તસ્યાપ્યન્તર્ભાવ્યત્વાત્ ।
અભાવો ઽસાવિતિ ચેન્ન ।
નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
*7,552*
એવં સંયોગાદીનાં પ્રદેશવૃત્તિત્વં નિરસ્તમ્ ।
ઉદ્ભૂતત્વં ચ ન જાતિવિશેષઃ ।
રૂપત્વાદિના પરાપરભાવાનુપપત્તેઃ ।
યદિ હિ રૂપત્વં પરં સ્યાત્તદા સ્પર્શસ્યોદ્ભૂતત્વં ન સ્યાત્ ।
યદિ ચોદ્ભૂતત્વં પરં ભવેત્તદા સર્વમપિ રૂપમુદ્ભૂતમિતિ ચક્ષુરાદેરપિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
*7,553*
ચતુર્વિંશતિત્વં ચ ન સઙ્ખયા, ગુણાનાં નિર્ગુણત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
ઉપચારો ઽયમિતિ ચેન્ન ।
નિમિત્તાભાવાત્ ।
ન તાવદેકાથર્સમવાયો નિમિત્તમ્ ।
દ્રવ્યે ચતુર્વિંશતિત્વનિયમાભાવાત્ ।
પ્રત્યેકં રૂપાદિષુ તત્પ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
અપર્યાયચતુર્વિંશતિશબ્દવાચ્યત્વમિતિ ચેન્ન ।
શબ્દે ઽપિ ચતુર્વિંશતિત્વાભાવાત્ ।
ચતુર્વિંશતિપુરુષોચ્ચારિતાપર્યાયશબ્દવાચ્યત્વમિતિ ચેન્ન ।
બધિરાદીનાં રૂપાદિષુ સઙ્ખયાવ્યવહારાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવમન્યેષામપિ ધર્માણામન્તર્ભાવો નિરસનીયઃ ।
*7,556*
કશ્ચિદાહ ।
ધર્મપદાર્થો ઽભાવે ઽન્તર્ભવતીતિ ।
તદસત્ ।
નિષેધબુદ્ધિબોધ્યત્વાભાવાત્ ।
અભાવે ઽભાવાનઙ્ગીકારેણ તદ્ધર્માણામભાવત્વાયોગાચ્ચ ।
દ્રવ્યાદિષડ્લક્ષણશન્યતમરાહિત્યમભાવત્વમ્ ।
નતુ નિષેધબુદ્ધિબોધ્યત્વમિતિ ચેન્ન ।
લોકપ્રતીતિમવધૂય સ્વકલ્પનાદરણે દ્રવ્યમેવ ભાવાસ્તલ્લક્ષણરહિતો ઽભાવ ઇત્યપિ કલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતસ્તત્તન્નિષ્ઠત્વાદયો દ્રવ્યાદિધર્માસ્તદાત્માન એવાઙ્ગીકાર્યાઃ ।
તથાચાહ"ભાવસ્ય સ્વરૂપમેવાવસ્થાભેદેનાસ્તિત્વં જ્ઞેયત્વમભિધેયત્વં ચોચ્યતેઽ; ઇતિ ।
નચ વિશેષમપહાયાવસ્થાભેદઃ શક્યનિરૂપણઃ ।
*7,557*
નનુ ધર્મા ધર્મિતો ભિન્ના એવ ।
નચોક્તદોષઃ ।
નૈયાયિકાદિભિઃ પરમાણ્વારમ્ભવાદિભિઃ ષડેવ પદાર્થા ઇતિ નિયમસ્યાનઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
ધર્મપદાર્થસ્ય પૃથગઙ્ગીકૃતત્વાચ્ચ ।
તથાચ ભિન્નધર્મસંસર્ગવશાત્સર્વવ્યવહારોપપત્તૌ ન તદન્યથાનુપપત્ત્યા વિશેષસિદ્ધિરિત્યત આહ- પદાર્થેતિ ॥
... પદાર્થાનિયમે ઽપિ હિ ।
ધર્મસ્ય ધર્મસન્તાનાદનવસ્થાકરો ભવેત્ ॥ મનુવ્_2,2.101બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
પદાર્થાનાં ષડેવેતિ નિયમાભાવપક્ષે ઽપિ હિ યસ્માદ્ધર્મસ્ય ધર્મસન્તાનાદનવસ્થાયા આકરો ભવેદયં પક્ષઃ, તસ્માદ્ધર્મધર્માણામાશ્રયાભેદે ઽવશ્યમઙ્ગીકાર્યે તત્ર ધર્મધર્મ્યાદિવ્યવહારાન્યથાનુપપત્ત્યા વિશેષો ઽઙ્ગીકરણીય ઇતિ યોજ્યમ્ ।
ખનિઃ આકરઃ ।
*7,558*
એતદુક્તં ભવતિ ।
ધર્મપદાર્થં દ્રવ્યાદિભ્યો ભિન્નમભ્યુપગચ્છન્પ્રષ્ટવ્યઃ ।
અસ્તિત્વાદિધર્મેષ્વપ્યસ્તિત્વાદિકમસ્તિ ન વા ।
નેતિ પક્ષે ઽનુભવવિરોધઃ ।
અસ્તિત્વં ન જ્ઞેયં નાભિધેયમિતિ સ્વક્રિયાવિરોધશ્ચ ।
અન્યથા દ્રવ્યાદિષ્વપિ તદભાવાપત્તિઃ ।
આદ્યે તદાશ્રયતો ભિન્નમભિન્નં વા ।
આદ્યે તત્રાપ્યસ્તિત્વાદ્યન્તરમિત્યનવસ્થા સ્યાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વસ્તિ તાવત્તત્રાપિ ધર્મધર્મ્યાદિવ્યવહારઃ ।
સ ચાનુપપદ્યમાનો વિશેષં ગમયતીતિ ।
કિઞ્ચ ધર્મગતા ધર્મા યદિ આશ્રયાભિન્નાસ્તદા કિં દ્રવ્યાદિગતાસ્તિત્વાદિધર્મૈરપરાદ્ધમ્ ।
યેન તે દ્રવ્યાદિતો ભિદ્યેરન્ ।
યોગક્ષેમસામ્યાત્ ।
તતસ્તેષામેવ દ્રવ્યાદ્યભેદે સતિ પુનર્વ્યવહારાન્યથાનુપપત્ત્યા દ્રવ્યાદિષ્વેવ વિશેષસિદ્ધિઃ (ઇતિ) ।
*7,560*
નન્વસ્ત્યેવ દ્રવ્યાદિધર્મેષ્વસ્તિત્વાદિષ્વપ્યસ્તિત્વાદિકમ્ ।
તચ્ચાશ્રયતો ભિન્નમેવ ।
નચૈવં ધર્મસ્યાનવધિકધર્મસન્તાનાદનવસ્થાદોષઃ ।
ઉત્પત્તિજ્ઞપ્તિપ્રતિબન્ધકત્વાભાવેનાદોષત્વાત્ ।
યથાઽહુઃ"મૂલક્ષયકરીં પ્રાહુરનવસ્થાં હિ દૂષણમ્ઽ; ઇતિ ।
યદર્થમુત્તરોત્તરાનુસરણં તન્મૂલમુત્પત્તિર્જ્ઞપ્તિર્વા ।
તતો ભિન્નનિમિત્તતયોપપદ્યમાનો વ્યવહારો ન વિશેષમાક્ષેપ્તુમલમિત્યત આહ- સામાન્યસ્યાપીતિ ॥
સામાન્યસ્યાપિ સામાન્યં ગુણસ્યાપિ ગુણો હ્યતઃ ।
નાઙ્ગીકૃતઃ ...
ન્યાયસુધા:
સામાન્યસ્ય ગોત્વાદેઃ, સામાન્યં સત્તાલક્ષણમ્ ।
ગુણસ્ય ચ રૂપાદેઃ, સઙ્ખયાપૃથક્તવાદિગુણઃ અત અનવસ્થાભયાદેવ હિ નાઙ્ગીકૃતઃ ।
અયમાશયઃ ।
સામાન્યસ્યાપિ સામાન્યં તાવત્પરેણ નાઙ્ગીકૃતમ્ ।
તથા ગુણસ્યાપિ ગુણો નાઙ્ગીકૃતઃ ।
તત્કસ્માદિતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન તાવત્પ્રતીત્યભાવાત્ ।
સદ્ગોત્વં ચતુર્વિંશતિગુણા રૂપાદ્રસઃ પૃથગિતિ પ્રતિભાસસ્ય દુરપહ્નવત્વાત્ ।
નચ ન સદ્ગોત્વમિત્યાદિ બાધકમસ્તિ યેન પ્રતીતસ્યાપિ પરિત્યાગઃ ।
ગોત્વં ન સત્તાવદપરસામાન્યશૂન્યત્વાદ્વિશેષવત્, ગુણા ન ગુણવન્તો ઽદ્રવ્યત્વાત્ક્રિયાવદિત્યાદિબાધકમસ્તીતિ ચેન્ન ।
વિપક્ષે બાધકાભાવેનાપ્રયોજકત્વાત્ ।
દૃષ્ટાન્તયોઃ(શ્ચ)સાધ્યવિકલત્વાચ્ચ ।
યદિ ગોત્વાદૌ સત્તા સ્યાત્તદા સત્તાયામપિ સ્યાત્ ।
તથા ચાત્માશ્રયત્વમિતિ ચેન્ન ।
સત્તાન્તરત્વોપપત્તેઃ ।
કિઞ્ચ પ્રતીતેઃ કિમાત્માશ્રયતા કરિષ્યતિ ।
અન્યથા પ્રમેયત્વાદીનાં કેવલાન્વયિત્વં ન સ્યાત્ ।
આત્માશ્રયભયાદ્યતઃ પ્રમેયત્વાદિવ્યાવૃત્તિઃ તસ્યૈવ વિપક્ષત્વાત્ ।
ઉક્તં ચ"કથં સ્વવૃત્તિરિષ્યા ચેદ્યથાન્યત્રેતિ ગૃહ્યતામ્ ।
પ્રમાણં શરણં વૃત્તૌ ન ભિન્નાભિન્નતેયતાઽ; ઇતિ ।
ગુણાનામપિ ગુણવત્ત્વે દ્રવ્યલક્ષણયોગાદ્દ્રવ્યતાપત્તિરિતિ ચેન્ન ।
પ્રતીતિમનુરુદ્ધય લક્ષણાન્તરસ્ય કર્તવ્યત્વાત્ ।
તસ્માત્સામાન્યે સામાન્યં ગુણે ચ ગુણઃ અનવસ્થાભયાદેવ નાઙ્ગીક્રિયત ઇત્યેવ વક્તવ્યમ્ ।
યથાઽહ"વ્યક્તેરભેદસ્તુલ્યત્વં સઙ્કરો ઽથાનવસ્થિતિઃ ।
રૂપહાનિરસમ્બન્ધો જાતિબાધકસઙ્ગ્રહઃઽ; ઇતિ ।
નચાનવચ્છિન્ના સામાન્યપરમ્પરા ગુણપરમ્પરા ચોત્પત્તિજ્ઞપ્તિપ્રતિબન્ધે હેતુઃ ।
તથાચ યથા સા દૂષણં તથા પ્રકૃતાપિ દૂષણમેવ ।
ન ચેત્સાપિ ન સ્યાદિતિ સામાન્યાદેરપિ સામાન્યાદ્યઙ્ગીકાર્યં સ્યાત્ ।
યદિ કથઞ્ચિજ્જ્ઞપ્તિપ્રતિબન્ધકત્વં તત્ર વ્યુત્પદ્યેત ।
તર્હિ વયમપ્યત્ર તદ્વ્યુત્પાદયિષ્યામ ઇતિ ।

*7,565*
યદિ કશ્ચિદ્વૈયાત્યાદ્બ્રૂયાત્ ।
અસ્ત્યેવ સામાન્યસ્યાપિ સામાન્યં ગુણસ્યાપિ ગુણો નિર્બાધપ્રતીતિસિદ્ધત્વાત્ ।
ઉત્પત્તિજ્ઞપ્ત્યપ્રતિબન્ધહેતોરનવસ્થાયા દોષત્વાયોગાત્ ।
અતો નૈતન્ન્યાયેન ધર્મપરમ્પરાનવસ્થાભયાન્નિવારણીયેતિ ।
તત્રાહ- સ ચેતિ ॥
... સ ચ યદિ નાનવસ્થા ક્વચિદ્ ભવેત્

ન્યાયસુધા:
સ ચ ગુણસ્યાપિ ગુણઃ ।
ચશબ્દાત્સામાન્યસ્યાપિ સામાન્યં યદ્યઙ્ગીક્રિયતે તદા બ્રૂમો નાનવસ્થા ક્વચિદ્ભવેદિતિ ।
*7,566*
અયમાશયઃ ।
એવં વદન્ક્વચિદનવસ્થાદૂષણમઙ્ગીકરોતિ ન વેતિ વાચ્યમ્ ।
નચેત્ દૂષણાન્તરમપિ નાઙ્ગીકુર્યાત્ ।
અવિશેષાત્ ।
તથાચ કથાયાં નાધિકારી સ્યાત્ ।
નાદ્યઃ ।
ધર્મસામાન્યગુણાનવસ્થાયા અદૂષણત્વે વિમતાયા અપિ દૂષણત્વાયોગાત્ ।
વિશેષહેતોરભાવાત્ ।
*7,567*
નન્વપર્યવસિતપરમ્પરામાત્રસામ્યે ઽપિ યત્રોત્પત્ત્યાદિપ્રતિબન્ધકત્વં તત્ર દૂષણત્વમ્ ।
યત્ર યદભાવસ્તત્રાદૂષણત્વમિતિ ચેત્ ।
કિમર્થમુત્પત્ત્યાદિપ્રતિબન્ધકત્વમનુસરણીયમ્ ।
અનવસ્થા હિ તર્કવિશેષઃ ।
તર્કશ્ચાનિષ્યપ્રસઞ્જનમ્ ।
ઉત્પત્ત્યાદિપ્રતિબન્ધશ્ચાનિષ્યઃ ।
પ્રામાણિકપરિત્યાગરૂપત્વાત્ ।
ઉત્પત્ત્યાદેઃ પ્રામાણિકત્વાત્ ।
અતસ્તદપ્રતિબન્ધે તર્કત્વાયોગાત્કથં દૂષણાન્તરમ્ ।
એવમેવ દૂષણત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇત ચેત્ ।
કિં પ્રામાણિકપરિત્યાગ એવાનિષ્ય ઉતાપ્રામાણિકસ્વીકારો ઽપિ ।
નાદ્યઃ ।
નિયામકાભાવાત્ ।
દ્વિતીયે કથં ન પ્રકૃતાનવસ્થા દૂષણમ્ ।
અત્યન્તભિન્નધર્મપરમ્પરાયા અપ્યપ્રામાણિકત્વાત્ ।
અથાપ્રામાણિકસ્વીકારો ન દૂષણમ્ ।
તર્હિ પ્રામાણિકપરિત્યાગો ઽપિ ન (દૂષણં) સ્યાદિતિ નાનવસ્થા ક્વચિદ્દૂષણં ભવેત્ ।
અથાનિષ્યાપત્તિહેતુરનવસ્થાદૂષણમ્ ।
ન પુનરનિષ્યરૂપેતિ ચેન્ન ।
અનિષ્યરૂપૈવાનવસ્થા દૂષણમ્ ।
નત્વનિષ્યાપત્તિહેતુરિત્યપિ વક્તું શક્યત્વેન ક્વચિદઙ્ગીકૃતાપ્યનવસ્થા ન દૂષણં ભવેત્ ।
તસ્માત્પ્રામાણિકપરિત્યાગાપ્રામાણિકપરિગ્રહરૂપા વા તદ્ધેતુર્વાનવચ્છિન્નપરમ્પરાનવસ્થેતિ વાચ્યમ્ ।
અત એવ નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
તથાચ ધર્મપરમ્પરાયા અપ્યનવસ્થાત્વેનાભેદ એવાઙ્ગીકાર્યઃ ।
એવં ચોક્તન્યાયેન વ્યવહારાન્યથાનુપપત્ત્યા વિશેષસિદ્ધિરિતિ ।
*7,570*
અપિ ચ યો ધર્મધર્મિણોર્ભેદં સમવાયં ચાઙ્ગીકૃત્યાભેદં વિશેષં ચાવજાનાતિ તેનાનવસ્થાતો બિભ્યતા ગુણસામાન્યયોર્ગુણસામાન્યપ્રતીતિરેવાપલપનીયા ।
વિનૈવ બાધકેન ભ્રાન્તિર્વા વાચ્યા ।
પ્રતીત્યપલાપાદિતો વા બિભ્યતો ઽનવસ્થા સ્યાદિત્યેકં સન્ધિત્સતો ઽન્ય(ત્પ્ર)ચ્ચ્યવતે ।
અભેદં વિશેષં ચાઙ્ગીકુર્વતાં તુ નેદં દૂષણદ્વયમતો ઽપિ તત્પક્ષપાત ઇત્યાશયવાનાહ- અસ્મત્પક્ષ ઇતિ ॥
અસ્મત્પક્ષે ગુણાદ્યાશ્ચ તદ્વન્તો હિ વિશેષતઃ ।
અનન્યત્વાન્નાનવસ્થા ... ॥ મનુવ્_2,2.103અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ધર્મધર્મિણોઃ સવિશેષાભેદવાદિનાં પક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
ગુણાદ્યા ગુણાઃ સામાન્યાનિ ચ ।
તદ્વન્તો ગુણવન્તઃ ।
સામાન્યવન્તિ ચ ।
તેન ચતુર્વિંશતિગુણાઃ સદ્ગોત્વમિત્યાદિપ્રતીતિવિરોધો નાસ્તીતિ શેષઃ ।
અનન્યત્વાત્ ધર્મધર્મિણોરિતિ શેષઃ ।
અપ્રામાણિકાપર્યવસિતપરમ્પરારૂપા હ્યેષા ।
અનન્યત્વે કથં તદ્વૃત્તમિતિ તદવસ્થઃ પ્રતીતિવિરોધ ઇત્યત ઉક્તમ્- વિશેષતો હિ તદ્વન્ત ઇતિ ॥
ભેદસમ્બન્ધકાર્યકારી હિ વિશેષ ઇતિ ।
*7,571*
એવમવયવાવયવ્યાદીનામભેદો ઽત્ર નિરૂપિતઃ ।
ઇદાનીં ક્વચિદ્ભેદાભેદાવપિ ભવત ઇતિ તદપવાદમાહ- ભેદ ઇતિ ॥
... ભેદો નાશે ભવેત્ તથા

ન્યાયસુધા:
યદ્વા યદ્યવયવ્યાદયો ઽવયવાદ્યભિન્નાઃ ।
કથં તર્હિ સત્સ્વેવાવયવાદિષુ વિનશ્યન્તીત્યત આહ- ભેદ ઇતિ ॥
તથાશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
અવયવાદિષુ સત્સ્વેવાવયવ્યાદીનાં નાશે ભેદો ઽભેદશ્ચ ભવેદિત્યર્થઃ ।
અત્ર નાશ ઇત્યુપલક્ષણમ્ ।
યત્ર સત્સ્વેવાવયવેષ્વવયવિનો ઽભાવઃ સતિ ગુણિનિ ગુણસ્યાભાવસ્તત્ર ભેદાભેદાવિત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અન્યથા યત્રાવયવાવયવ્યાદીનાં યુગપદ્વિનાશસ્તત્ર ભેદાભેદાવુક્તૌ ન સ્યાતામ્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
સત્યપિ તસ્મિન્નસત્ત્વાદિત્યનેન હેતુનાવયવ્યાદીનામવયવાદિભ્યો ભેદમાત્રં વા સાધ્યતે ઽત્યન્તભેદો વા ।
આદ્યે સિદ્ધસાધનતા ભાગાસિદ્ધિશ્ચ ।
તથાહિ ।
સત્યપ્યુ(ત્યુ)પાદાને કદાચિદુપાદેયમસત્ ।
યથા પટઃ ।
એવં સત્યપિ દ્રવ્યે કેચિદ્ગુણા અસન્તો યથા પાકજાદયઃ ।
તથા સત્યપ્યા(ત્યેવા)શ્રયે કાશ્ચિત્ક્રિયા અસત્યો યથા પટચલનાદયઃ ।
જાતિશ્ચ કાચિત્સતિ જાતિમત્યસતી ।
યથા બ્રાહ્મણમ્ ।
તત્ર ભેદાભેદયોરઙ્ગીકારાદ્ભેદસાધનં સિદ્ધવિષયમ્ ।
ગગનતદ્ભાગયોરીશ્વરાદ્યાશ્રિતજ્ઞાનાદિગુણક્રિયાજાતિષ્વભાવાદ્ભાગાસિદ્ધત્વં હેતોઃ ઇતિ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વાત્ ।
અભેદસ્ય પ્રાગુપપાદિતત્વાદુપપાદયિષ્યમાણત્વાચ્ચેતિ ।
*7,573*
સ્યાદેતત્ ।
યથા ભેદસાધકાનાં વ્યપદેશભેદાદીનાં વિશેષાશ્રયેણૈવાન્યથાસિદ્ધિરુક્તા ।
તથા સત્યપિ તસ્મિન્નસત્ત્વસ્યાપિ વિશેષણૈવ નિર્વાહઃ ક્રિયતામ્ ।
કિં ભેદાભેદાભ્યુપગમેન ।
મૈવમ્ ।
વિશેષસ્ય ભેદકાર્યવ્યવહારમાત્રનિર્વાહકત્વેન વિનાશં પ્રત્યનિર્વાહકત્વાત્ ।
સકલભેદકાયર્કારિત્વે વિશેષો ભેદ એવ, ન તત્પ્રતિનિધિઃ સ્યાત્ ।
કિઞ્ચાનેકાશ્રિતસ્યાવયવિનો દ્વિત્વાદેશ્ચાશ્રયેણાત્યાન્તાભેદે સત્યાશ્રયણામપિ પરસ્પરમભેદઃ પ્રસજ્યતે ।
તત્પરિહારાર્થં તાવદવશ્યં તત્ર ભેદો ઽઙ્ગીકરણીયઃ ।
નચાવચ્છેદકેન વિના ભેદાભેદભૂમેઃ સઙ્ગ્રહઃ સ્યાદિત્યયાવદાશ્રયભાવિત્વમેવ ગ્રાહ્યમ્ ।
તત્રાપિ વિશેષ એવ સઙ્કરં વારયિષ્યતીતિ તુ નિરસ્તમ્ ।
કિઞ્ચ પ્રમાણાનુસારિણક્ષ વ્યવસ્થા નતુ સ્વેચ્છાનુસારિણી ।
પ્રમાણં તુ ભેદાભેદાવવગાહત ઇતિ વક્ષ્યતે ।
નનુ અનિત્યદ્રવ્યાશ્રિતા એકત્વાદયો ઽપિ ગુણાઃ કિં ભેદવન્તસ્તેષામપિ દ્રવ્યકાર્યતયા તદુત્તરક્ષણભાવિત્વાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
ઉક્તોત્તરત્વાત્ ।
ઉક્તં હ્યેતત્ ।
ઉપાદાનદ્રવ્યં ગુણવદુપાદેયતયા પરિણમત ઇતિ ।
*7,576*
નનુ ભેદાભેદાવેકત્ર વિરુદ્ધૌ ।
તત્કથમયાવદાશ્રયભાવિનામવયવિગુણકમર્સામાન્યાનામવયવાદિભિર્ભેદાર્ભેદાભ્યુપગમ ઇત્યત આહ- વિશેષમેવેતિ ॥
વિશેષમેવ સંશ્રિત્ય ...
ન્યાયસુધા:
ભેદાભેદાવેકત્ર ભવત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અવધારણં કાલાદિભેદવ્યાવૃત્ત્યર્થમ્ ।
*7,577*
કથં વિશેષાશ્રયણે વિરોધશાન્તિરિત્યત આહ- વિરોધ ઇતિ ॥
... વિશેષો બલવાન્ યતઃ
ન્યાયસુધા:
બલવાન્ભેદકાર્યકારણ ઇતિ શેષઃ ।
તતો વિશેષં સમાશ્રિત્યૈકત્ર ભેદાભેદૌ ભવત ઇત્યન્વયઃ ।
અયમર્થઃ ।
ભેદો હિ વિરોધશાન્તિહેતુઃ ।
તથાહિ ।
ક્વચિદાશ્રયભેદો યથા મધુરાયાં દેવદત્તસદ્ભાવઃ સ્રુઘ્ને તદભાવઃ ।
ક્વચિત્કાલાભેદો યથા મધુરાયામેવ દેવદત્તસ્ય ભાવાભાવૌ ।
ક્વચિત્પ્રતિયોગિભેદો યથા ગવયો ગોઘટાભ્યાં સદૃશો વિસદૃશશ્ચેતિ ।
ભેદપ્રતિનિધિશ્ચ વિશેષ ઇત્યુક્તમ્ ।
અતઃ કથમસૌ ભેદાભેદાવેકદૈવૈકત્રૈવ નાવસ્થાપયેદિતિ ।
એવં તર્હ્યતિપ્રસઙ્ગઃ ।
સર્વત્ર વિશેષમાશ્રિત્ય વિરોધસ્યોત્સાદયિતું શક્યત્વાદિત્યત આહ- દૃષ્ટીતિ ॥
દૃષ્ટિપ્રમાણતશ્ચૈવ ...
*7,577f.*
ન્યાયસુધા:
દૃષ્ટિશ્ચ તત્પ્રમાણં ચ ।
પ્રમાણભૂતા દૃષ્ટિરિત્યર્થઃ ।
તતો ભેદાભેદૌ ન વિરુદ્ધાવિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ચશબ્દો વિશેષેણ સહ દૃષ્ટેઃ સમુચ્ચયે ।
ન સ્વેચ્છામાત્રેણ ભેદાભેદાવિત્યુપેત્ય વિશેષેણ વિરોધાભાવો ઽભિધીયતે ।
યેનાતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિત્યેવશબ્દઃ ।
ઉક્તં તાવદવયવાવયવ્યાદ્યભેદગ્રાહિણી દૃષ્ટિરસ્તિ ।
સમ્બદ્ધવસ્તુબુદ્ધિતો વિલક્ષણતયાનુવ્યવસાયાત્ ।
અસ્તિ ચ ભેદગ્રાહિણી સત્યપિ તસ્મિન્નસત્ત્વાદિતિ હેતુજનિતા દૃષ્ટિરિતિ ।
નચૈતે બાધ્યબાધકે ।
અન્યતરાનનુવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ પ્રતિપક્ષભૂતે ।
પ્રતિપત્તૃણામુભયોદાસીનતાપત્તેઃ ।
ચૈવમ્ ન ।
અતો દ્વયોરપિ પ્રામાણ્યતશ્ચ ભેદાભેદયોરવગતયોનર્ વિરોધઃ ।
તદિદમુક્તમ્- પ્રમાણત ઇતિ ॥
*7,579*
નનુ ભ(વ)વેતાં ભેદાભેદવેકત્રૈવૈકદેવ પ્રમિતૌ ।
તથાપિ કથં વિરોધશાન્તિરિત્યત આહ- વિરોધ ઇતિ ॥
... વિરોધો દર્શને કથમ્

ન્યાયસુધા:
સહદર્શને સતિ કથં વિરોધો વક્તું શક્યતે ।
સહદૃષ્ટૌ વિરુદ્ધૌ ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
એતદેવ વિવૃણોતિ- વિરોધો હીતિ ॥
વિરોધો હ્યવિરોધશ્ચ યતો દર્શનમાનગૌ ।
તતો દૃષ્ટે વિરોધસ્તુ સદ્ભિરાપાદ્યતે કથમ્

*7,579f.*
ન્યાયસુધા:
સર્વત્ર પરસ્પરપરિહારેણૈવ સત્ત્વદર્શનં મહાનવસ્થાનલક્ષણવિરોધે પ્રમાણમ્ ।
ક્વચિત્સહદર્શનં ચાવિરોધે ।
અન્યસ્યાનિરૂપણાત્ ।
અતઃ સહદૃષ્ટે ભેદાભેદલક્ષણે વસ્તુદ્વયે વિરોધઃ કથમુચ્યેત ।
સહદર્શને હ્યવિરોધઃ સ્યાત્ ।
પુનર્વિરોધકથને વ્યાઘાતાનિવારણાદિતિ ।
હિશબ્દેન શીતોષ્ણાદૌ રૂપરસાદૌ ચ વિરોધાવિરોધયોર્દર્શનૈકપ્રમાણત્વં નિદર્શયતિ ।
તુશબ્દસ્ય દૃષ્ટે ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
સદ્ભિર્વિદ્વદ્ભિરિત્યુપહાસઃ ।
વૈશેષિકાદયો હિ સંયોગવિભાગશબ્દાત્મવિશેષગુણાનાં તત્રૈવ તદૈવ ભાવાભાવાવુપેત્ય સહદર્શનાદ્વિરોધો નાસ્તીતિ વદન્તઃ પુનરત્ર સહદર્શને ઽપિ વિરોધમુદ્ભાવયન્તઃ સ્વવ્યાહતભાષિણઃ સ્વોક્તવિસ્મરણશીલાઃ સ્વદૃષ્ટિપક્ષપાતિનઃ કથં સન્તઃ સ્યુઃ ।
સર્વત્રાસહદૃષ્ટયોર્યદિ કશ્ચિદાગ્રહમાત્રેણ સહાવસ્થાનં મન્યતે તં પ્રત્યેવ વિરોધોદ્ભાવનં ક્રિયતે- નાન્યથેતિ ॥
*7,581*
ધર્મધર્મિણોર્ભેદાભેદૌ ક્વચિદિતિ સઙ્ક્ષેપેણોક્તમ્ ।
તત્કિં સર્વેષ્વપિ દ્રવ્યેષૂત કેષુચિદેવેત્યપેક્ષાયામાહ- અભિન્ન ઇતિ ॥
અભિન્નો ભગવાન્ સ્વેન તદન્યેન વિભેદવાન્
ન્યાયસુધા:
ભગવાનિતિ ચેતનમાત્રોપલક્ષણમ્ ।
સ્વેન સ્વાવયવગુણક્રિયાદિભિઃ ।
તદન્યેન પ્રકૃતિજીવજડાત્મના પ્રપઞ્ચેનેત્યેવં વ્યવસ્થિતાવેવ ભેદાભેદૌ ન ત્વેકવિષયાવિત્યર્થઃ ।
અયાવદ્દ્રવ્યભાવિધર્મૈર્ભેદાભેદૌ કુતો ન સ્યાતામિત્યત આહ- નિત્યા ઇતિ ॥
નિત્યા ધર્માસ્તદીયાસ્તુ સર્વે ઽસ્માન્નૈવ ભેદિનઃ

ન્યાયસુધા:
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
અસ્માત્ કારણમ્ ।
અસ્માત્ ભગવતઃ ।
દ્વિત્વાદિસઙ્ખયાવ્યતિરિક્તા ઇતિ શેષઃ ।
*7,583*
ક્વ તર્હિ ભેદાભેદાવિત્યત આહ- સામસ્ત્યેતિ ॥
સામસ્ત્યોચ્છેદિનો ઽન્યત્ર ધર્મા ઉભયરૂપકાઃ ।
ભાવે ... ॥ મનુવ્_2,2.107અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અન્યત્ર પરમેશ્વરાત્ ।
જડે વસ્તુનીતિ યાવત્ ।
સત્યેવ ધમિર્ણિ સામસ્ત્યેનોચ્છેદવન્તો યે ધર્માસ્તે ઉભયરૂપિણો ભિન્નાભિન્ના ઇત્યર્થઃ ।
અભિભવવ્યાવૃત્ત્યર્થં સામસ્ત્યેત્યુક્તમ્ ।
યદ્વા સામસ્ત્યે દ્રવ્યસ્યાવિકલત્વે નાશાભાવે ઽપિ યે ઉચ્છેદિન ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
કિં સ્વસદ્ભાવવેલાયામભેદિનો ઽસદ્ભાવવેલાયાં ભેદિન ઇત્યેવં કાલભેદેન ભેદાભેદાવિત્યત ઉક્તમ્- ભાવ ઇતિ ॥
સ્વસદ્ભાવદશાયામેવોભયરૂપકા ઇત્યર્થઃ ।
વિનષ્ટસ્યાસત્ત્વેન ભેદચિન્તાનવકાશાત્ ।
પ્રાગત્યન્તાભેદે વિનાશાસમ્ભવાચ્ચ ।
કુતો ભિન્નાભિન્ના ઇત્યત આહ- ત એવેતિ ॥
... ત એવ ચોચ્છેદાત્ તદન્યે ચ સમસ્તશઃ

ન્યાયસુધા:
પ્રત્યક્ષબલેન ત એવ ધર્મિસ્વરૂપભૂતા એવ ઉચ્છેદાત્ સત્યેવ ધર્મિણ્યસત્ત્વાદ્ધેતોસ્તદન્યે ।
ચશબ્દૌ મિથઃ સમુચ્ચયાર્થૌ ।
સમસ્તશ ઇત્યયાવદ્દ્રવ્યભાવિવિવક્ષયોક્તમ્ ।
*7,584*
યદુક્તં યાવદવયવભાવિનો ઽવયવિનો ઽવયવૈરત્યન્તાભેદો ઽયાવદવયવભાવિનસ્તુ ભેદાભેદાવિતિ ।
તેનાન્યદપિ ચોદ્યં પરિહૃતમિત્યાહ- અંશાંશિનોરિતિ ॥
*7,585*
અંશાંશિનોરભેદેન ત્વંશસંયોગ એવ હિ ।
અંશિનો નાનવસ્થાતો યદ્યપ્યંશેષ્વવિશ્રમઃ

ન્યાયસુધા:
તથા હિ ।
સર્વદિક્ષ્વપિ સમ્બન્ધાદિતિ યદંશતઃ સંયોગ ઇત્યુક્તં તદયુક્તમ્ ।
અનવસ્થાપત્તેઃ ।
ઘટસંયોગો હિ ઘટાંશસંયોગપૂર્વકઃ ।
સો ઽપિ તદંશસંયોગપૂર્વકઃ ।
નચેયં નિરંશે પરમ્પરા વિશ્રામ્યતીતિ વાચ્યમ્ ।
અંશપરમ્પરાયા અવિશ્રમસ્યાપ્યઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
અતઃ પૂર્વપૂર્વસંયોગાનુત્પત્તાવુત્તરોત્તરાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાદંશતઃ સંયોગ ઇતિ નિયમો નોપપદ્યત ઇતિ ।
તદિદમસઙ્ગતમ્ ।
યદ્યપ્યંશત એવ સંયોગો યદ્યપિ ચાંશેષ્વંશપરમ્પરાયા અવિશ્રમસ્તથાપ્યંશાંશિનોરભેદે નૈવાંશસંયોગ એવ હિ યસ્માદંશિનઃ સંયોગો ઽતો નાનવસ્થેતિ ।
*7,586*
અયમભિસન્ધિઃ ।
સ્યાદિયમનવસ્થા યદિ સર્વત્રાંશત એવ સંયોગ ઇતિ વદતામસ્માકમંશિનઃ સંયોગોંઽશસંયોગેનૈવ જાયત ઇત્યભિપ્રાયઃ સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
કિન્તુ યો યસ્ય અંશિનઃ સંયોગઃ સ તદંશે વર્તતે ।
નિરંશસ્ય તુ સંયોગઃ ક્વ નામ વર્તતામ્ ।
અતઃ પરમાણ્વોઃ સંયોગે સતિ તદ્વૃત્ત્યર્થમંશો ઽઙ્ગીકરણીય ઇતિ ।
ન હ્યેવં સતિ કાચિદનવસ્થાસ્તિ ।
અનવસ્થિતકાર્યકારણભૂતાસિદ્ધસંયોગપરમ્પરાશ્રયણાભાવાત્ ।
એતાવત્તુ ભવેત્ ।
ઘટસંયોગઃ સ્યાત્ ।
પ્રમાણવિરોધાચ્ચ ।
ઘટસંયોગો ઘટવૃત્તિરપિ ઘટસંયોગઃ સ્યાત્ ।
પ્રમાણવિરોધાચ્ચ ।
ઘટસંયોગો ઘટવૃત્તિસ્તદ્ગુણત્વાત્તદ્રૂપવદિતિ ।
ઘટાંશવૃત્તિઃ સંયોગો ન ઘટસંયોગઃ તદન્યવૃત્તિત્વાત્ ।
પટસંયોગવદિતિ ।
એતદપ્યનવકાશમ્ ।
અંશાંશિનોરભેદસ્ય સાધિતત્વાત્ ।
અતિપ્રસઙ્ગો હિ તદા સ્યાદ્યદિ પટવદ્ઘટાંશો ઽપિ ઘટાદત્યન્તભિન્નઃ સ્યાત્ ।
અભેદે તુ ક્વાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
અનુમાનસ્યાપ્યાદ્યસ્ય સિદ્ધસાધનતા ।
અંશવૃત્તેરેવ ઘટવૃત્તિત્વાત્ ।
અંશાવૃત્તિત્વે સતિ ઘટવૃત્તિત્વસાધને દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલઃ સ્યાત્ ।
દ્વિતીયસ્તુ હેતુઃ સ્વરૂપાસિદ્ધો ઽન્યથાસિદ્ધો વેતિ ।
યદિ ઘટસંયોગો ઘટાંશે વર્તતે તર્હિ ઘટાંશસંયોગઃ ક્વ વર્તત ઇતિ ચેત્ ।
અનેન (એવ) ન્યાયેન તદંશે સો ઽપિ તદંશ ઇતિ બ્રૂમઃ ।
નચૈવમનવસ્થા ।
સર્વે ઽપ્યંશિસંયોગાસ્તત્તદંશવૃત્તય ઇત્યત્રેતરાપેક્ષાયા અભાવાત્ ।
*7,588*
એવં તર્હિ પરમાણુવૃત્તિરપિ સંયોગો ઘટસંયોગઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
કો નેત્યાહેતિ ।
અંશસંયોગ એવ હ્યંશિનઃ સંયોગો ઽતો નાનવસ્થેત્યુક્તમનવસ્થાપરિહારં વિવૃણોતિ- એકસ્મિન્નિતિ ॥
એકસ્મિન્ જાત એવાન્યઃ સંયોગો જાયતે યદિ ।
અનવસ્થા તદૈવ સ્યાત્ સંયોગૈક્યે ભવેત્ ક્વ સા

ન્યાયસુધા:
અવયવપરમ્પરાયા અવિશ્રમમભ્યુપગમ્યૈકૈકસ્મિન્નવયવસંયોગે જાત એવાન્યો ઽવયવસંયોગો જાયત ઇતિ યદ્યઙ્ગીકુર્મસ્તદૈવાનવસ્થા સ્યાત્ ।
સંયોગૈક્યે અવયવિસંયોગઃ ક્રિયાતો જાતસ્તદવયવે વર્તતે, અવયવવૃત્તેઃ સંયોગાદપરો ઽવયવિનઃ સંયોગો નાસ્તીતિ વાદે તુ, ક્વ સાનવસ્થેતિ ।
એતેનૈતદપિ નિરસ્તમ્ ।
યદાહુઃ ।
સંયોગસ્ત્રિવિધો ઽન્યતરકર્મજોભયકર્મજસંયોગજભેદાત્ ।
તત્રાન્યતરકર્મજો યઃ ક્રિયાવતા નિષ્ક્રિયસ્ય, યથા સ્થાણોઃ શ્યેનેન ।
ઉભયકર્મજસ્તુ વિરુદ્ધદિક્ક્રિયયોઃ સન્નિપાતો, યથા મલ્લયોઃ ।
સંયોગજસ્તુ સંયોગઃ કારણાકારણસંયોગાત્કાર્યાકાર્યસંયોગો, યથા હસ્તતરુસંયોગાત્કાયતરુસંયોગ ઇતિ ।
નહિ હસ્તતરુસંયોગાતિરિક્તઃ કાયતરુસંયોગો ઽસ્તિ ।
યેનાસૌ તજ્જન્યઃ સ્યાત્ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
કિન્તુ હસ્તકર્મણા જનિતો હસ્તવૃત્તિઃ સંયોગ એવ હસ્તકાયયોરભેદાત્કાયસંયોગો ભવતિ ।
અત એવ હસ્તસ્યાશુચિસંયોગે કાયક્ષાલનાદિવિધયો ઽપ્યુપપદ્યતે ।
*7,591*
અત એવ વિભાગજો ઽપિ વિભાગો નિરસ્તઃ ।
દ્વિવિધં હિ તમાચક્ષતે ।
કારણાકારણવિભાગાત્કારણવિભાગાચ્ચેતિ ।
તત્રાદ્યો યથા ।
હસ્તતરુવિભાગાત્કાયતરુવિભાગઃ ।
દ્વિતીયો યથા ।
દ્વિતન્તુકાવયવે તન્તૌ કર્મોત્પન્નં તસ્ય તન્ત્વન્તરાદ્વિભાગં કરોતિ ।
વિભાગાત્તન્ત્વોઃ સંયોગો નશ્યતિ ।
તતો દ્વિતન્તુકવિનાશઃ ।
તત ઇદાનીં તન્ત્વોર્વર્તમાનો વિભાગઃ સક્રિયસ્યાવયવસ્ય દ્વિતન્તુકસંયુક્તાકાશાદિદેશાદ્વિભાગં કરોતીતિ ।
તત્રાદ્યસ્તાવદનુપપન્નઃ ।
હસ્તતરુવિભાગાતિરિક્તસ્ય કાયતરુવિભાગસ્યાનુપલમ્ભાત્ ।
હસ્તકર્મણા જનિતો હિ વિભાગો હસ્તકાયયોરભેદાદ્ધસ્તકાયગુણો ભવતિ ।
અત એવ વિવાદાધ્યાસિતો વિભાગો ન કર્માસમવાયિકારણકઃ કર્મૈકાર્થાસમવેતત્વાત્ ।
શબ્દવદિતયસિદ્ધતયા નિરસ્તમ્ ।
*7,592*
દ્વિતીયસ્ત્વનુપપન્નતરઃ ।
તન્તુકર્મણૈવ તન્તોસ્તન્ત્વન્તરાદાકાશાદિદેશાચ્ચ વિભાગોત્પત્ત્યુપપત્તૌ ક્રમકલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
અન્યથાઙ્ગુલિકર્મણાઙ્ગુલેરઙ્ગુલ્યન્તરાદેવ વિભાગો ભવતિ આકાશાદિદેશાત્તુ વિભાગાદેવેતિ સ્યાત્ ।
નન્વઙ્ગુલિકર્મ અઙ્ગુલિવિભાગમાકાશાદિવિભાગં ચ કરોતિ ।
તયોર્વિભાગયોરવિરુદ્ધત્વાત્ ।
તન્તુકર્મ તુ તન્ત્વન્તરવિભાગમાકાશાદિવિભાગં (ચ) ન કર્તુમર્હતિ ।
તયોર્વિભાગયોઃ દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગવિરોધિત્વાવિરોધિત્વરૂપવિરોધાત્ ।
નહ્યવિરુદ્ધાત્કારણાદ્વિરુદ્ધકાર્યોત્પત્તિઃ સમ્ભવતીતિ ।
મૈવમ્ ।
એકસ્માદેવ કર્મણઃ સંયોગવિભાગજનનાભ્યુપગમાત્ ।
તન્તુકર્મરા દ્રવ્યારમ્ભકાનારમ્ભકતન્ત્વન્તરાકાશસંયોગજન્માઙ્ગીકારાચ્ચ ।
અન્યથા કારણાકારણસંયોગજસંયોગવત્કારણમાત્રસંયોગજો ઽપિ સંયોગઃ સ્વીકાર્યઃ સ્યાત્ ।
*7,595*
નનુ સંયોગસ્ય ન સ્વરૂપતો વિરોધો ઽસ્તિ ।
યતો દ્રવ્યાનારમ્ભકદ્રવ્યસમવેત એવ સંયોગો દ્રવ્યાનારમ્ભકઃ ।
દ્રવ્યાનારમ્ભકં ચ દ્રવ્યં સપ્તવિધમ્ ।
આરબ્ધદ્રવ્યમન્ત્યાવયવિસ્પર્શરહિતં વિનશ્યદવસ્થં વિનશ્યદવસ્થસંયોગં નિષ્ફલારમ્ભં વિજાતીયં ચેતિ ।
તતઃ કર્મણૈવ સંયોગદ્વયજન્મોપપત્તિરિતિ ।
એયં તર્હિ વિભાગયોરપિ કો વિરોધઃ ।
દ્રવ્યારમ્ભાનારમ્ભપ્રયુક્તત્વાદ્વિરોધપ્રતીતેઃ ।
તન્તુદ્વયવિભાગજનકં તન્તુકર્મ ન તન્ત્વાકાશવિભાગજનકં દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગવિરોધિવિભાગજનકકર્મત્વાત્ ।
દ્રવ્યાન્રારમ્ભકસંયોગવિરોધિવિભાગજનકકર્મવત્ ઇત્યાભાસસમાનયોગક્ષેમત્વાત્ ।
તન્તુકર્મ ન તન્ત્વન્તરવિભાગજનકં કર્મત્વાત્ સમ્પ્રતિપન્નકર્મવદિત્યપિ પ્રયોગસમ્ભવાત્ તત્ર પ્રમાણબાધ ઇતિ ચેત્ ।
સમમન્યત્રાપિ ।
વિભાગદ્વયયૌગપદ્યાનુભવાત્ ।
તન્તુકર્મ આકાશવિભાગજનકં કર્મત્વાદિતિ પ્રતિપક્ષશ્ચ ।
આકાશવિભાગે વિભાગેન કર્તવ્યે કર્મણો નિમિત્તત્વાભ્યુપગમાત્સિદ્ધસાધનમિતિ ચેન્ન ।
જનકશબ્દસ્યાસમવાય્યર્થત્વાત્ ।
*7,600*
એતેન વિમતં કર્મ દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગવિરોધિતદવિરોધિવિભાગજનકં ન ભવતિ કર્મત્વાદિતિ નિરસ્તમ્ ।
વિમતં કર્મ દ્રવ્યારમ્ભકાનારમ્ભકસંયોગારમ્ભકં ન ભવતિ કર્મત્વાત્ ।
શ્યેનકર્મવદિત્યાભાસતુલ્યત્વાત્સત્પ્રતિપક્ષત્વાચ્ચ ।
યદાકાશવિભાગજનકં કર્મ ન તદ્દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગવિરોધિવિભાગજનકં યથાઙ્ગુલિકર્મેતિ વ્યાપ્તેસ્તન્તુકર્મણો ગગનવિભાગજનકત્વે તન્ત્વન્તરવિભાગજનકત્વં ન સ્યાદિતિ ચેન્નન ।
યદ્યત્પ્રદેશવિભાગજનકં ન ભવતિ ન તત્તત્પ્રદેશસ્થદ્રવ્યવિભાગજનકમિતિ વ્યાપ્તેરાકાશદેશવિભાગાજનકત્વે તન્ત્વન્તરાદપિ વિભાગજનકં ન સ્યાદિતિ પ્રતિપ્રસઙ્ગસમ્ભવાત્ ।
*7,601*
કિઞ્ચ તન્તોરાકાશવિભાગો યદિ વિભાગજો ન તુ કર્મજસ્તદા સકર્મકસ્યેવાકર્મકસ્યાપિ કુતો ન સ્યાત્ ।
વિભાગસ્યોભયત્રાપિ સામ્યાત્ ।
ઉત્તરવિભાગે કર્મ નિમિત્તકારણમિત્યતો નેતિ ચેન્ન ।
આદ્યવિભાગજનનેનૈવોપક્ષીણસ્ય કારણત્વાનવધારણાત્ ।
અવધારણે વાસમવાયિત્વસ્ય અનિવારણાત્ ।
અન્યથા તલ્લક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તેરિત્યલં વિસ્તરેણ ।
*7,604*
એવં છલત્વેનાનવસ્થાપ્રસઙ્ગં નિરાકૃત્ય પ્રકારાન્તરેણ નિરાકરોતિ- અંશ ઇતિ ॥
અંશિસંયોગસ્યાંશવૃત્તિત્વદૃષ્ટેશ્ચ નાનવસ્થાદોષ ઇત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટત્વે કથમદોષત્વમિત્યત આહ- દૃષ્ટ ઇતિ ॥
અંશે સંયોગદૃષ્ટેશ્ચ ...
ન્યાયસુધા:
આપાદકે ઽર્થે દૃષ્ટે સતિ સા અનવસ્થિતિઃ કા ન દૂષણમિતિ યાવત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદ્યંશતઃ સંયોગઃ સ્યાત્તદાનવસ્થા સ્યાત્તતશ્ચ સંયોગાભાવ એવાપદ્યેત ।
નચાસૌ યુક્તઃ ।
તસ્માન્નાંશતઃ સંયોગ ઇતિ હિ વિપર્યયે પર્યવસાનં કર્તવ્યમ્ ।
અનવસ્થાયાસ્તર્કત્વાત્ ।
વિપર્યયાપર્યવસાયિનશ્ચ તર્કાભાસત્વનિયમાત્ ।
... દૃષ્ટે કા સાનવસ્થિતિઃ
ન્યાયસુધા:
અત્રાંશતઃ સંયોગે ન ભવતીતિ કો ઽર્થો યદ્યંશિસંયોગસ્યાંશસંયોગપૂર્વકતાનિયમો નાસ્તીતિ ।
તર્હ્યેવમિતિ વદામઃ ।
યદ્યંશિસંયોગોંઽશવૃત્તિર્ન ભવતીતિ ।
તન્ન ।
ઘટાદ્યંશિસંયોગસ્ય તદંશવૃત્તિતાયાઃ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટત્વેન વિપર્યયપર્યવસાનસ્ય બાધિતત્વાત્ ।
ઘટસંયોગો ઘટ એવ વર્તતે ।
કિન્ત્વવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાત્તદંશવૃત્તિરિવાવભાસત ઇતિ ચેત્ ।
કેયમવ્યાપ્યવૃત્તિતા નામ અન્યા અંશવૃત્તિત્વાત્ ।
સ્વાભાવસમાનાધિકરણત્વમિતિ ચેન્ન ।
વિરુદ્ધત્વાત્ ।
દૃષ્ટત્વાદવિરોધ ઇતિ ચેન્ન ।
કિમંશભેદેન ભાવાભાવૌ દૃશ્યેતે ઉત ઘટ એવેતિ સન્દેહાત્ ।
ન હ્યવિરુદ્ધવિષયત્વે સતિ વિરુદ્ધવિષયતાઙ્ગીકર્તુમુચિતા ।
ઉપાધિભેદાદવિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
કે ત ઉપાધયઃ ।
અંશા એવેતિ ચેત્ ।
ત એવ સન્તુ તર્હિ સંયોગાવાભાવાશ્રયાઃ કિમં(શિ)શવૃત્તિત્વેન વિરુદ્ધેન અઙ્ગીકૃતેન ।
અંશાંશિનોરભેદેનાતિપ્રસઙ્ગસ્યાપાસ્તત્વાદિતિ ।
*7,609*
પ્રતિતર્કપરાહતત્વાચ્ચાતિપ્રસઙ્ગો ઽયમિત્યાહ- યદીતિ ॥
યદ્યંશગો ન સંયોગઃ કાર્યેષુ પ્રથિમા કથમ્

ન્યાયસુધા:
યદિ કારણાનાં સંયોગસ્તદંશવૃત્તિર્ન સ્યાત્તદા તદારબ્ધેષુ કાર્યેષુ કારણાપેક્ષયા પરિમાણોત્કર્ષો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
કારણપરિમાણાપેક્ષયા કાર્યે પરિમાણોત્કર્ષસ્તાવત્સર્વત્ર પ્રચયજન્યઃ ।
દ્વિતૂલકે તથા દર્શનાત્ ।
પ્રચયહીનતૂલદ્વયજન્યરજ્જુદ્રવ્યે તદભાવોપલમ્ભાચ્ચ ।
પ્રચયશ્ચ કારણયોઃ પ્રશિથિલઃ સંયોગઃ ।
પ્રશિથિલતા ચ સંયોગસ્ય કેષુચિદંશેષુ વૃત્તિઃ કેષુચિદવૃત્તિરેવ ।
નાન્યા ।
અનિરૂપણાત્ ।
તતઃ સંયોગસ્યાંશવૃત્તિત્વાભાવે પ્રચયો ઽસૌ ન ભવતીતિ કારણાભાવાદુત્કૃષ્ટપરિમાણોત્પાદો ન સ્યાદિતિ ।
*7,610*
અસ્ત્વન્યસ્ય સંયોગો યથાતથા ।
પ્રસ્તુતે પરમાણૌ સંયોગસ્યાંશવૃત્તિત્વાભાવે નાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કારણપરિમાણોત્કૃષ્ટસ્ય કાર્યપરિમાણસ્ય પ્રચયાખ્યાંશવૃત્તિસંયોગજત્વાવધારણાત્કારણાભાવે ચ કાર્યાભાવનિયમાત્પરમાણુસંયોગસ્યાંશવૃત્તિત્વાભાવે તત્કાર્યે દ્વયણુકે પરમાણુપરિમાણાદુત્કૃષ્ટપરિમાણં નોત્પદ્યેતેત્યસ્યૈવ બાધકસ્ય સત્ત્વાત્ ।
નન્વિદમિષ્યાપાદનમ્ ।
પરમાણુતો દ્વયણુકે પરિમાણોત્કર્ષાભાવાદિત્યત આહ- પરમાણોરિતિ ॥
પરમાણોરણોર્નાસ્તિ મહત્તેત્યદ્ભુતં વચઃ

*7,611*
ન્યાયસુધા:
પરમાણુપરિમાણાદણોદ્વર્યણુકસ્ય મહત્તા પરિમાણોત્કર્ષો નાસ્તીતિ વચો ઽદ્ભુતં સ્વવ્યાહતં પ્રમાણવિરુદ્ધં ચેત્યર્થઃ ।
અયમાઢ્યો ઽયં પરમાઢ્ય ઇતિવદણુપરમાણુશબ્દાભ્યામેવ પરિમાણતારતમ્યાવગતેસ્તદભાવવચનં સ્વવ્યાહતં ભવતિ ।
દ્વિતન્તુકપરિમાણવદ(સંમૃદિ)સમુદિતાવયવજન્યદ્રવ્યપરિમાણત્વેન દ્વયણુકપરિમાણસ્ય પરમાણુપરિમાણાદુત્કર્ષસ્યાનુમાનાવગત્વાચ્ચેતિ ।
નનુ યત્ કારણપરિમાણજન્યમુત્કૃષ્ટપરિમાણં તદેવ પ્રચયજન્મય્ ।
ત્ર્યણુકપરિમાણવદ્દ્વયણુકપરિમાણમપિ કારણપરિમાણજન્યં ન ભવતિ ।
કિન્તુ કારણસંખ્યાજન્યમેવ ।
તત્કથં પરમાણોઃ પ્રચયાભાવે દ્વયણુકે પરિમાણોત્કર્ષાનુત્પાદાપાદનમિત્યત આહ- અણૂનામિતિ ॥
અણૂનાં પ્રથિમાપેક્ષાં વિનૈવ તૃયણુકે ઽપિ સઃ ।
પરમાણોર્મહત્ત્વં ચ વિનેત્યેતદ્ વચઃ કથમ્ ॥ મનુવ્_2,2.111ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
દ્વયણુકાનાં પરિમાણોત્કર્ષાપેક્ષાં વિનૈવ સંખ્યામાત્રેણ ત્ર્યણુકે સ પરિમાણોત્કર્ષો જાયતે ।
તથા પરમાણોર્મહત્ત્વં પરિમાણોત્કર્ષં વિના કેવલસંખ્યયા દ્વયણુકે પરિમાણોત્કર્ષો જાયત ઇત્યેતદ્વચઃ કથં ઘટતે ।
મહદ્દીર્ઘવદ્વેતિ નિરસ્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ચાપિશબ્દાવિતરેતરસમુચ્ચયે ।
અત્ર પરિમાણમાત્રગ્રહણે કર્તવ્યે પ્રથિમેતિ મહત્ત્વમિતિ ચોક્તિર્વિસદૃશપરિમારત્વસ્યાનપેક્ષાહેતોઃ નિરાકરણં સ્મારયિતુમિતિ ।
*7,613*
અંશાંશિનોરત્યન્તાભેદો ભેદાભેદૌ ચેતિ યદુક્તં તદ્વિશદયતિ- અંશિન ઇતિ ॥
અંશિનો ઽંશૈરભેદો ઽયમંશેન તુ ભિદાભિદા
ન્યાયસુધા:
યથા ગગનાદેર્યાવદંશભાવિનોંઽશિનઃ સ્વાંશૈરત્યન્તાભેદસ્તથા પટાદેરંશિનો ઽપિ સર્વૈરંશૈઃ અત્યન્તાભેદઃ એકૈકાંશેન તુ ભિદાભિદા ।
અયમિત્યુત્તરવાક્યેન સમ્બદ્ધયતે ।
નન્વેતદયુક્તમ્ ।
સર્વતન્તુભાવે ઽપિ કદાચિત્પટસ્યાભાવાત્ ।
ખણ્ડિતે ભેદાભેદસ્વીકારાત્ ।
અત એકેનૈવ સર્વૈરપિ પટસ્ય ભેદાભેદાવેવોપચિતૌ ।
તથાચોક્તં બ્રહ્મતર્કે ।
"તન્તુભ્યો ઽન્યઃ પટઃ સાક્ષાત્કસ્ય દૃષ્ટિપથં ગતઃ ।
અનન્યશ્ચેત્તન્તુભાવે પટાભાવઃ કુતો ભવેત્ઽ; ઇતિ ।
ઉચ્યતે ।
વ્યતિષઙ્ગવિશિષ્ટા હિ તન્તવો ઽવગમ્યતે ।
નચ તદ્ભાવે કદાપિ પટાભાવઃ ।
તસ્માદ્વયતિષઙ્ગવિશેષવિશિષ્ટૈઃ સર્વતન્તુભિઃ પટસ્યાત્યન્તાભેદ એવ ।
અવિવક્ષિતવ્યતિષઙ્ગૈઃ સર્વતન્તુભિસ્તુ ભેદાભેદાવેવેતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
નન્વેવં તર્હિ વ્યતિષક્તતન્તુવ્યતિરેકેણ પટાભાવે પરમાણુપુઞ્જવાદાપત્તિરિતિ ।
મૈવમ્ ।
યથા હિ ગુણાનાં દ્રવ્યાભેદે(ઽપિ) ન દ્રવ્યં નિર્ગુણમ્ ।
યથા ચ પરેષાં સામાન્યાદાવતિરિક્તસત્તાભાવે(ઽપિ) નાસત્ત્વમ્ ।
તથા વ્યતિષક્તતન્તવ એવ પટસ્તથાપિ ન પટાભાવઃ ।
કિન્તુ સતિ વ્યતિષક્તાસ્તન્તવઃ પટશ્ચ ।
સ ચ તેભ્યો ન ભિદ્યતે ઇતિ ।
કથમેતદિતિ ચેત્ ।
વિશેષશક્તયૈવેતિ બ્રૂમઃ ।
*7,616*
નનુ વ્યતિષક્તસર્વતન્તુભ્યો ઽપિ પટસ્ય ભેદો ઽઙ્ગીકાર્યઃ ।
તન્તુવ્યતિષઙ્ગાનન્તરં પટસ્ય જાયમાનત્વાત્ ।
કથં ચૈકૈકતન્તુનાભેદઃ એકૈકત્ર પટબુદ્ધયભાવાદિત્યત આહ- સર્વેતિ ॥
સર્વપ્રત્યક્ષવિષયઃ કથમેવ હ્યપોહ્યતે

ન્યાયસુધા:
ઉક્તો ઽયમર્થઃ સર્વપ્રત્યક્ષવિષયો યસ્માત્તસ્માત્કથમેવાપોદ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અસ્તિ તાવદ્વયતિષક્તસર્વતન્તૂનાં પટસ્ય ચાભેદે પ્રત્યક્ષમ્ ।
તત્પ્રતીતેઃ સમ્બદ્ધવસ્તુદ્વયપ્રતીતિવૈલક્ષણ્યસ્ય સાક્ષિસિદ્ધત્વાત્ ।
નચ ભેદે પ્રમાણમસ્તિ ।
યેન સો ઽપિ સ્વીકરિષ્યતે ।
જાયતાં નામ તન્તુવ્યતિષઙ્ગં પટમાચક્ષ્મહે ।
કિન્તુ વ્યતિષઙ્ગે સતિ યત્તન્તૂનાં વિશિષ્ટં રૂપમ્ ।
નચૈકૈકતન્તુપરિત્યાગે સર્વતન્તવો નામ સન્તિ ।
અતસ્તત્રાપ્યસ્ત્યેવાભેદપ્રતીતિઃ ।
એકૈકત્ર પટબુદ્ધયભાવસ્તુ ભેદમાક્ષિપતિ ।
નતુ પ્રત્યક્ષસિદ્ધમભેદમપવદતીતિ ।
*7,621*
અથાપિ સ્યાત્ ।
અવયવ્યાદીનામવયવાદિભિરભેદો નોપપદ્યતે ।
એકો હ્યવયવ્યનેકે ચાવયવાઃ ।
તદભેદે ઽવયવાનામપ્યભેદો ઽવયવિનો વા ભેદઃ પ્રસજ્યેત ।
તથા ગુણાશ્ચ કેચિદનેકાશ્રિતાઃ ।
એકૈવ હિ સંયોગ્વયક્તિર્દ્વયોર્દ્વયોર્વર્તતે ।
તથા વિભાગવ્યક્તિરપિ ।
સઙ્ખયા ચ દ્વિવિધા ।
એકત્વાનેકત્વભેદાત્ ।
તત્રૈકત્વસ્યૈકદ્રવ્યગતત્વે ઽપિ દ્વિત્વાદિકમેનેકાશ્રિતમ્ ।
એવં પૃથક્તવમપિ દ્વિવિધમ્ ।
એકપૃથક્તવમનેકપૃથક્તવં ચ ।
તત્રૈકપૃથક્તવસ્યૈકદ્રવ્યવૃત્તિત્વે ઽપિ દ્વિપૃથક્તવાદિકમને(કદ્રવ્યાશ્રિ)કાશ્રિતમેવ ।
એવંચ ગુણાનાં ગુણિનૈક્યે સંયોગાદ્યાશ્રયાનેકદ્રવ્યાભેદો વા સંયોગાદિભેદો વાઽપદ્યેત ।
સામાન્યં ચૈકમનેકાશ્રિતમ્ ।
તસ્ય વ્યક્તયભેદે વ્યક્તીનામપ્યભેદઃ સામાન્યસ્ય વા ભેદઃ પ્રસજ્યેતેત્યતઃ સંયોગવિભાગપૃથક્તવાનાં તાવદનેકાશ્રિતત્વં નાસ્તીત્યાહ- સંયોગશ્ચેતિ ॥
સંયોગશ્ચ વિભાગશ્ચ ભેદશ્ચૈવ પૃથક્ પૃથક્
ન્યાયસુધા:
ભેદ ઇતિ પૃથક્તવમુચ્યતે ।
ચશબ્દા ઇતરેતરયોગે ।
પૃથક્પૃથગેવ એકૈકદ્રવ્યાશ્રિતા એવેત્યર્થઃ ।
તતશ્ચૈકેન ગુણેનાભિન્નત્વે દ્રવ્યયોરપ્યભેદઃ સ્યાદિત્યતિપ્રસઙ્ગસ્યાપાદકાસિદ્ધિઃ ।
અનેકદ્રવ્યાભિન્નત્વે ગુણસ્યાપિ ભેદઃ સ્યાદિત્યસ્યેષ્યાપત્તિર્દૂષણમિત્યુક્તં ભવતિ ।
*7,624*
નનુ ઘટપટસંયોગવિભાગભેદા ઘટપટસમ્બન્ધિતયાનુભૂયતે ।
તત્કથમેકૈકાશ્રિતાઃ ।
તથાત્વે ચૈકૈકસ્મિન્નેવ સંયુક્તાદિપ્રત્યયપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ- અન્યોન્યેતિ ॥
અન્યોન્યપ્રતિયોગેન હ્યુભયોરપિ દૃશ્યતે

ન્યાયસુધા:
પ્રતિયોગઃ પ્રતિયોગિત્વમ્ ।
અન્યોન્યસ્ય પ્રતિયોગો ઽન્યોન્યપ્રતિયોગઃ ।
યત્સંયોગાદિરુભયોરપિ દૃશ્યતે તદન્યોન્યપ્રતિયોગેન હિ નિમિત્તેન ।
અત્રોભયોરપીત્યનેકોપલક્ષણમ્ ।
ભેદસ્ય બહુસમ્બન્ધિતયાપિ પ્રતીતેઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ઘટપ્રતિયોગિકઃ સંયોગાદિઃ પટે ઽસ્તિ ।
તથા પટપ્રતિયોગિકો ઘટે ઽસ્તિ ।
તસ્માદુભયસમ્બન્ધિતયા પ્રતિભાસો ઽતિપ્રસઙ્ગાભાવશ્ચ યુજ્યત ઇતિ ।
*7,625*
સ્યાદેતદ્યદિ સંયોગાદીનામેકૈકવૃત્તિત્વે પ્રમાણં સ્યાત્ ।
તદેવ નાસ્તીત્યત આહ- અન્યોન્યેતિ ॥
પૃથક્ પૃથગેવેત્યનુવર્તતે ।
અન્યોન્યપ્રતિયોગેન હેતુના સંયોગાદિકમુભયોરપિ પૃથક્ પૃથગેવ હિ દૃશ્યતે ।
અયમર્થઃ ।
પટો ઘટેન સંયુક્તો ઘટાદ્વિભક્તો ઘટાદ્ભિન્ન ઇતિ પટધર્મઃ સંયોગાદિઘર્ટપ્રતિયોગિકતયા પ્રતીયતે ।
યશ્ચ યત્પ્રતિયોગિકો નાસૌ તદ્ધર્મઃ ।
યથા સ્થવિરપ્રતિયોગિકમપરત્વં ન સ્થવિરધર્મઃ ।
તસ્માન્નાયં સંયોગાદિર્ઘટધર્મઃ ।
એવં ઘટધર્મઃ સંયોગાદિઃ પટપ્રતિયોગિતયોપલભ્યમાનો ન પટધર્મો ભવિતુમર્હતિ ।
તથાચ પૃથક્ પૃથગેવ સંયોગાદિરનેકધર્મો ઽવગમ્યત ઇતિ ।
*7,626*
નન્વસ્તુ સંયોગવિભાગયોરિયં ગતિઃ ।
નતુ પૃથક્તવે ।
યદ્ધિ ઘટાત્પટઃ પૃથક્ પટાચ્ચ ઘટઃ પૃથગિત્યન્યોન્યપ્રતિયોગિકતયા પ્રતીયતે તદેકપૃથક્તવં પૃથક્ પૃથગેવાભ્યુપગમ્યતે ।
યત્તુ ભિન્નાવિમૌ ભિન્ના ઇમે ઇતિ પ્રતીયતે તદનેકપૃથક્તવમનેકાશ્રિતમેવ પ્રતિયોગ્યનિરૂપ્યસ્યૈકાશ્રિત(શ્રય)ત્વે માનાભાવાદિત્યત આહ- ભિન્ના ઇતિ ॥
ભિન્ના ઇતિ તુ ભેદાનાં સમુદાયો હિ દૃશ્યતે ।
યથૈવ ચ પદાર્થાનામ્ ... ॥ મનુવ્_2,2.114અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ઇમે ભિન્ના ઇત્યાદિપ્રતીતૌ ભેદાનાં સમુદાયો ઽનેકત્વં હિ દૃશ્યતે ।
કથમ્ ।
યથૈવ ચ પદાર્થાનામ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યથા હિ શુક્લા ઇમે પટા ઇત્યાદિપ્રતીતાવનેકે પટા અનેકાનિ ચ તદ્વિશેષણાનિ શૌક્લયાન્યવભાસન્તે ।
તથા ભિન્ના ઇમ ઇત્યાદિપ્રતીતાવપ્યનેકે પદાર્થા અનેકે ચ ભેદાઃ પ્રકાશન્તે ઇત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
નચ વિશેષપ્રમાણમસ્તિ ।
યેનાત્રાન્યો વિધિર્ભવિષ્યતીતિ ।
એતેન સંયુક્તાવિમાવિત્યાદિપ્રતીતિરપિ વ્યાખ્યાતા વેદિતવ્યા ।
*7,628*
નન્વનયોર્ભેદો ઽમીષાં ભેદ ઇતિ પ્રતીતાવનેકાશ્રિતં પૃથક્તવમુપલભ્યતે ।
તત્કથમેતદિતિ ચેત્ ।
કિમત્રાનેકસ્ય ધર્મિતયાવભાસં પ્રમાણયસિ, ઉત ધર્મસ્યૈકત્વાવભાસમ્, ઉતોભયાવભાસમ્ ।
પક્ષત્રયે ઽપ્યુત્તરમાહ- અનયોરિતિ ॥
... અનયોર્ભેદ ઇત્યપિ

ઇતો ઽમુષ્યામુતો ઽપ્યસ્ય ભેદો દૃષ્ટો દ્વિધર્મિકઃ
ન્યાયસુધા:
અસ્યામપિ પ્રતીતાવિતો ઘટાદમુષ્ય પટસ્યામુતઃ પટાદમુષ્ય ઘટસ્ય ભેદ ઇત્યેવં દ્વિધર્મિકો ભેદો દૃષ્ટઃ ।
તથાચાનેકસ્ય ધર્મિત્વે ઽપિ ધર્મસ્યૈકત્વાવભાસાસમ્મતેર્નાનેનાભિમતાર્થસિદ્ધિરિત્યુક્તં ભવતિ ।
અનેનૈવાનયોઃ સંયોગ ઇત્યાદિપ્રતીતિરપિ વ્યાખ્યાતા દ્રષ્ટવ્યા ।
નનુ વચનલિઙ્ગા હિ વક્તુરભિપ્રાયાઃ ।
ભેદ ઇતિ ચૈકવચનં પ્રયુજ્યતે ।
તેન અનુમીયતે ઽસ્યાં પ્રતીતાવેક એવ ભેદો દ્વિધર્મિકો દૃષ્ટ ઇતિ ।
તસ્માદન્યોન્યપ્રતિયોગિકાનેકધર્મિકાનેકભેદવિષયત્વં પ્રતીતેર્ન વક્તું શક્યમિત્યત આહ- તત્રેતિ ॥
તત્રૈકવચનં યત્તદ્ વિપ્રાણાં ભોજનં યથા

*7,629*
ન્યાયસુધા:
તત્ર અનયોર્ભેદ ઇત્યાદિવાક્યે, ભેદદ્વયે વા ।
ભોજનમિત્યેકવચનં યથા તથેત્યર્થઃ ।
એતેન એકવચનેન પ્રતીતેરેકાર્થવિષયત્વાનુમાને ઽનૈકાન્તિકત્વં સમુદાયવિષયત્વેનાન્યથાસિદ્ધિશ્ચેત્યુક્તં ભવતિ ।
અવયવિનસ્ત્વેકત્વે ઽપિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
આકાશસ્ય સ્વાવયવૈરભેદવદવયવાનામપ્યભેદસ્ય અઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
પટસ્ય ચ યાદૃશેન તન્તુસમુદાયેનાત્યન્તાભેદો ઽભિહિતઃ સ એક એવ ।
વ્યતિષક્તાનાં તન્તૂનાં વિશિષ્ટાકારો હ્યસૌ ।
સ ચાગન્તુકત્વાત્તન્તુભ્યો ભિન્નાભિન્ન એવ ।
એકૈકેન તન્તુના સર્વૈશ્ચભેદે ઽપિ ભેદસ્યાપિ વિદ્યમાનત્વાન્નાન્યોન્યાભેદપ્રસક્તિરિતિ સ્વયમેવોહ્યતામિતિ નોક્તમ્ ।
*7,631*
નન્વેવં તર્હિ સંયોગાદેરપ્યેકૈકાશ્રિતત્વં ન વક્તવ્યમ્ ।
અયાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વેન ભેદાભેદાભ્યામેવોક્તાક્ષેપસમાધાનાદિતિ ।
સત્યમ્ ।
તથાપિ વસ્તુસ્થિતિરિયમુક્તેત્યદોષઃ ।
અપિ ચાજસંયોગે નાયં સમાધિઃ સમ્ભવતિ ।
સ એવ નાસ્તિ પ્રમાણાભાવાદિતિ ચેન્ન ।
પરમાણોઃ આકાશાદિસંયોગાઙ્ગીકારાત્ ।
સો ઽપિ પરમાણુકર્મજ ઇતિ ચેન્ન ।
પ્રાગસયોગપ્રસઙ્ગાત્ ।
અંશભેદાન્નેતિ ચેન્ન ।
સ્વાભાવિકસ્યાનભ્યુપગમાત્ ।
ઔપાધિકસ્ય ચ નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
કિઞ્ચાકાશમીશ્વરેણ સંયુજ્યતે દ્રવ્યત્વાદ્ઘટવત્ ।
નચ મૂર્તત્વમુપાધિર્વિશેષણવૈયર્થ્યાત્ ।
પરિચ્છિન્નપરિમાણવત્ત્વેનૈવાલમ્ ।
પરિચ્છિન્નત્વવિશેષણં તુ વ્યર્થમેવ ।
આકાશમીશ્વરેણ ન સંયુજ્યતે અમૂર્તત્વાદ્રૂપવદિતિ ચેન્ન ।
અદ્રવ્યત્વસ્યોપાધિત્વાદિતિ ।
*8,1*
ઇદાનીં સામાન્યસ્યૈકૈકાશ્રિતત્વમાહ- નસ્ત્વાદિકમિતિ ॥
નરત્વાદિકમપ્યેવં ...
ન્યાયસુધા:
એવં સંયોગાદિવદેકૈકવૃત્તીત્યર્થઃ ।
સામાન્યમપીતિ વક્તવ્યે બ્રાહ્મણત્વાદેરયાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વેનાપિ તત્ર પરિહારઃ સમ્ભવતીતિ જ્ઞાપયિતું નરત્વાદિકમિત્યુક્તમ્ ।
ઉપપાદનં ચ નૈકપ્રકારમિતિ યોગવિભાગઃ ।
કુતો નરત્વાદિકં પ્રતિવ્યક્તિભિન્નમિત્યત આહ- તત્તદિતિ ॥
... તત્તદ્ધર્મતયેયતે
ન્યાયસુધા:
યથાહિ નરેષૂપલભ્યમાનેષુ તદીયં રૂપાદિકં પ્રતિનિયતમુપલભ્યતે ।
તથા નરત્વાદિકમપિ તત્તન્નિયતધર્મતયૈવેયતે દૃશ્યતે ઇતિ પ્રત્યક્ષમુક્તમ્ ।
યદ્વા યો ઽનેકાશ્રિતો ધર્મો નાસાવેકૈકપ્રતીતૌ પ્રતીયતે, યથા દ્વિત્વાદિ ।
પ્રતીયતે ચ નરત્વાદિકમેકૈકપ્રતીતાવતો નાનુગતમિત્યનુમાનમનેન સૂચયતિ ।
*8,4*
કિઞ્ચ નરત્વાદિકં નાનેકાનુવૃત્તં ધર્મત્વાદ્રૂપાદિવત્ ।
અસ્યાભાસોદ્ધારં કરોતિ- નેતિ ॥
ન સર્વધર્મ એકો ઽસ્તિ ...
ન્યાયસુધા:
સર્વધર્મઃ અનેકવૃત્તિધર્મઃ ।
તેન ધર્મત્વં ન ભગ્નવ્યાપ્તિકમિતિ શેષઃ ।
પક્ષધર્મતા તુ સ્ફુટૈવેતિ ।
નન્વનેકત્વસઙ્ખયા તાવદનેકાશ્રિતા ।
એકૈકસ્મિન્દ્વિત્વાદેઃ ।
શઙ્કિતુમપ્યશક્યત્વાત્ ।
નહિ દ્વિત્વાદિકમેકૈકપ્રતીતૌ પ્રતીયતે ।
નચ પ્રતિયોગિનિરૂપ્યમ્ ।
ધર્મિતયૈવાનેકેષામનુભવાત્ ।
અતો ધર્મત્વહેતોસ્તત્રાનૈકાન્ત્યમિત્યત આહ- સમુદાયસ્ત્વિતિ ॥
... સમુદાયસ્તુ ભિન્નગઃ

ન્યાયસુધા:
સમુદાયો ઽનેકત્વં ભિન્નગો ઽનેકાશ્રિતઃ ।
સત્યમનેકત્વસઙ્ખયાનેકાશ્રિતા ।
તથાપિ તદન્યત્વેન હેતુવિશેષણાદદોષ ઇતિ ભાવઃ ।
સા ચાપેક્ષાબુદ્ધિજન્યત્વાદયાવદ્દ્રવ્યભાવિની ભિન્નાભિન્નેતિ નાશ્રયયોરભેદાપત્તિઃ ।
*8,6*
પ્રાભાકરાસ્ત્વાહુઃ ।
સાદૃશ્યં તાવદેકમનેકાનુગતં, તત્ર ધર્મત્વહેતોવ્યર્ભિચારઃ નચ વાચ્યં સામાન્યમેવ સાદૃશ્યમતઃ પક્ષે વ્યભિચારચોદનેયમનુપપન્નેતિ ।
જાતિસઙ્કરપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસ્તિ હિ કયોશ્ચિદશ્વરાસભવક્તયોઃ સાદૃશ્યં, તત્ર યદિ સાદૃશ્યમશ્વત્વાત્પરમ્ તદા સર્વેષામપ્યશ્વાનાં રાસભસાદૃશ્યં સ્યાત્ ।
યદિ ચાપરં તદા રાસભવ્યક્તાવપ્યશ્વત્વં સ્યાત્ ।
એવં રાસભત્વે ઽપિ વાચ્યમ્ ।
ન સાદૃશ્યમશ્વરાસભવૃત્તિ બ્રૂમઃ ।
કિન્તુ તદવયવૃત્તિ ।
દ્રવ્યગુણાવયવકર્મવૃત્તીનિ સામાન્યાદેવ હિ સાદૃશ્યનામન્યભ્યુપગચ્છામો ઽતો ન જાતિસઙ્કરદોષ ઇતિ ચેન્ન ।
ગૌર્ગવયેન સદૃશીત્યાદિવ્યવહારાણામમુખ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ સામાન્યં પ્રતિયોગિનિરૂપ્યમ્ ।
તન્નિરૂપ્યં ચ સાદૃશ્યમિતિ સ્ફુટો ઽનયોર્ભેદ ઇત્યત આહ- એતાદૃશં ચેતિ ॥
એતાદૃશં ચ સાદૃશ્યં પદાર્થેષુ પૃથક્ પૃથક્
ન્યાયસુધા:
ભવતુ સાદૃશ્યં સામાન્યતો ભિન્નં તથાપિ તત્પદાર્થેષુ પૃથક્ પૃથગેવેતિ ન તેન ધર્મત્વહેતોર્વ્યભિચારઃ ।
એતાદૃશમિતિ તત્રોક્તહેત્વતિદેશઃ ।
નહિ સાદૃશ્યસ્યાનેકવૃત્તિત્વે પ્રમાણસ્યાનેન સાદૃશ્યમસ્યાનેન શુક્લાવિમાવિત્યાદિવદુપપત્તેઃ ।
અનયોઃ સાદૃશ્યમિત્યાદેશ્ચાસ્યાનેન સાદૃશ્યમસ્યાનેન સાદૃશ્યમિત્યુપપત્તેઃ ।
એકવચનસ્યા (ચ) વિપ્રાણાં ભોજનમિત્યાદિવદુપપન્નત્વત્પ્રતિયોગિનો ધર્મિત્વાસમ્ભવાચ્ચ ।
એકાશ્રિતત્વે ઽપિ પ્રતિયોગિનિરૂપ્યત્વેનૈકૈકપ્રતીતાવપિ અપ્રતીતિસમ્ભવાચ્ચેતિ ।
*8,10*
નરત્વાદિસામાન્યસ્ય પ્રતિવ્યક્તિભિન્નત્વે ઽનુમાનાન્તરમાહ- એકસ્મિન્નિતિ ॥
એકસ્મિન્ સ વિનષ્ટે ઽપિ યતો ઽન્યત્રૈવ દૃશ્યતે

ન્યાયસુધા:
એકસ્મિન્નરે નષ્ટે તદાશ્રિતં નરત્વં તાવન્નષ્ટમ્ ।
તથાપિ સ નરત્વલક્ષણો ધર્મો ઽન્યત્ર નરાન્તરે દૃશ્યત એવ યતો ઽતો ઽપિ નરત્વાદિકમિત્યુક્તેન સમ્બન્ધઃ ।
યદ્વા વિનષ્ટં વિનાશઃ સહ વિનષ્ટેન વર્તત ઇતિ સવિનષ્ટં તસ્મિન્વિનાશવતીતિ યાવત્ ।
અથવાઽશ્રયેણ સહ વિનષ્ટં સવિનષ્ટં તસ્મિન્નિતિ યોજના ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
નષ્ટાનષ્ટવર્તિ નરત્વં ભેદવત્ વિરુદ્ધધર્માશ્રયત્વાચ્છાયાઽતપવત્ ।
નચાસિદ્ધો હેતુઃ ।
નષ્ટાશ્રયસ્ય નરત્વસ્ય નષ્ટત્વાત્ ।
અન્યસ્ય તુ દૃશ્યમાનત્વેન અવિનષ્ટત્વાત્ ।
યદ્વેદં નરત્વં વિનષ્ટાન્નરત્વાદ્ભિદ્યતે ઽવિનષ્ટત્વાદ્ઘટવત્ ।
યદિ વા તન્નરત્વમવિનષ્ટાન્નરત્વાદ્ભિદ્યતે વિનષ્ટત્વાદ્ઘટવદિતિ ।
*8,12*
ભવેદેતદ્યદિ વિનષ્ટનરાશ્રિતમપિ નરત્વં વિનશ્યેત્ ।
નચૈતદસ્તિ તસ્ય નિત્યત્વાદિત્યત આહ- કુત ઇતિ ॥
કુતો ભસ્મત્વમાપ્તસ્ય નરત્વં પુનરિષ્યતે
ન્યાયસુધા:
નષ્ટનરાશ્રિતસ્યાપિ નરત્વસ્ય પુનઃ સત્ત્વં ન નિષ્પ્રમાણકં પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ ।
નષ્ટાનષ્ટનરાશ્રિતં નરત્વં તાવદેકમ્ ।
તચ્ચાવિનષ્ટે નરે પુનરુપલભ્યતે ।
અત એવાનુમાનમપિ બાધિતવિષયમિત્યત આહ- એકત્વ ઇતિ ॥
*8,13*
એકત્વે નાસ્તિ માનં ચ ...
ન્યાયસુધા:
સ્યાતેદદ્યદ્યેતયોરેકત્વે માનં સ્યાત્ ।
નચ તદસ્તીત્યર્થઃ ।
નચ પ્રત્યભિજ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ।
તસ્ય સ્વરૂપતઃ પ્રમાણત્વેન સન્દિગ્ધત્વાત્ ।
ચશબ્દેનાન્યોન્યાશ્રયત્વં સમુચ્ચિનોતિ ।
એકત્વે હિ પુનઃ (તસ્ય) સત્ત્વસિદ્ધિસ્તત્સિદ્ધૌ ચૈકત્વસિદ્ધિરિતિ ।
*8,13f.*
એવં સામાન્યાદીનાં પ્રત્યાશ્રયં ભેદે પ્રત્યક્ષાનુમાનાન્યુક્તવા શ્રુતિમપ્યાહ- શ્રુતિરપીતિ ॥
... શ્રુતિરપ્યાહ સાદરમ્

ભિન્નાશ્ચ ભિન્નધર્માશ્ચ પદાર્થા અખિલા અપિ ।
સ્વૈઃ સ્વૈર્ધર્મૈરભિન્નાશ્ચ સ્વરૂપૈરપિ સર્વશઃ

અનિવૃત્તવિનાશાસ્તુ ધર્મા ઉભયરૂપકાઃ ।
ન કેનચિદભિન્નો ઽતો ભગવાન્ સ્વગુણૈર્વિના

ઇતિ ...
ન્યાયસુધા:
આહ સામાન્યાદીનાં પ્રત્યાશ્રયં ભેદમિતિ શેષઃ ।
ભિન્નાઃ પરસ્પરતો ભેદવન્તઃ ।
અન્યોન્યં ભિન્ના ધર્મા યેષાં તે ભિન્નધર્માઃ ।
ભિન્નધર્મા ઇત્યનેનાશ્રયતો ઽપિ ભેદો ઽભિહિત ઇતિ શઙ્કાનિરાસાર્થમુક્તમ્- સ્વૈરિતિ ॥
સ્વરૂપૈરપિ યથા ભગવાન્મત્સ્યાદિભિઃ ।
સ્વૈઃ સ્વૈર્ધર્મૈરભિન્નાશ્ચેત્યસ્યાપવાદો ઽનિવૃત્તેતિ ।
અનિવૃત્તે ઽપ્યાશ્રયે વિનાશો યેષાં તે તથોક્તાઃ ।
યથાઽમઘટશ્યામતાદયઃ ।
ઉભયરૂપકા ભિન્નાભિન્નાઃ ।
ન કેનચિદિતિ શ્રુતિઃ સ્વપ્રકૃતમુપસંહરતિ ।
અત્ર સર્વશ ઇત્યાદિવચનાદુક્તવિવરણાચ્ચાદરઃ પ્રતીયતે ।
*8,15*
નનુ ઘટાદેરામદ્રવ્યસ્યાગ્નિના સમ્બદ્ધસ્ય, અગ્ન્યભિઘાતાન્નોદનાદ્વા તદારમ્ભકેષુ પરમાણુષુ, કર્માણ્યુત્પદ્યન્તે ।
તેભ્યો વિભાગાઃ, વિભાગેભ્યસ્સંયોગવિનાશાઃ ।
સંયોગવિનાશેભ્યઃ કાર્યદ્રવ્યં વિનશ્યતિ ।
તસ્મિન્વિચષ્ટે પરમાણુષ્વગ્નિસંયોગાદૌષ્ણ્યાપેક્ષાચ્છ્યામાદીનાં વિનાશઃ ।
પુનરન્યસ્માદગ્નિસંયોગાદૌષ્ણ્યાપેક્ષાત્પાકજા જાયન્તે ।
તદનન્તરં ભોગિનામદૃષ્ટાપેક્ષાદાત્માણુસંયોગાદુત્પન્નપાકજેષ્વણુષુ કર્મોત્પત્તૌ તેષાં પરસ્પરસંયોગાદ્દ્વયણુકાદિક્રમેણ કાર્યદ્રવ્યમુત્પદ્યતે ।
તત્ર ચ કારણગુણપ્રક્રમેણ રૂપાદ્યુત્પત્તિર્ભવતિ ।
તત્કથમામઘટશ્યામત્વાદીનામયાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વમુચ્યતે ।
મૈવમ્ ।
અત્ર પ્રમાણાભાવાત્ ।
*8,19*
નોદનાદ્યુત્પત્તૌ કર્મોત્પત્તિઃ પ્રમાણમ્, કર્મસુ વિભાગાઃ, તેષુ પૂર્વસંયોગનિવૃત્તિઃ, તત્ર કાર્યદ્રવ્યવિનાશઃ, તત્ર ચ પૂર્વરૂપાદિપરાવૃત્તિઃ, તથા રૂપાદ્યન્તરોત્પત્તિઃ સ્થૂલદ્રવ્યોત્પત્તૌ પ્રમાણમ્, સા તદવયવપરમ્પરાયામ્, સા દ્વયણુકે, તદુત્પત્તિઃ પરમાણુસંયોગે, સ ચ તત્ક્રિયાયમ્, સા તદવયવપરમ્પરાયામ્, સા તદવયવપરમ્પરાયામ્, સા દ્વયણુકે, તદુત્પત્તિઃ પરમાણુસંયોગે, સ ચ તત્ક્રિયાયામ્, સાદૃષ્ટવદાત્મસંયોગ ઇતિ ચેન્ન ।
પરમાણુષ્વિવ કાર્યદ્રવ્યેષુ પૂર્વરૂપાદિનિવૃત્તેરપૂર્વરૂપાદ્યુત્પત્તેરુપપત્તેઃ ।
પાર્થિવાવયવિરૂપાદયઃ સ્વાશ્રયવિનાશાદેવ વિનશ્યન્તિ અવયવિરૂપાદિત્વાત્ દગ્ધપટરૂપાદિવત્ ।
કારણગુણેભ્ય એવોત્પદ્યન્તે તત એવ તદ્વદેવેતિ ચેન્ન ।
ક્વચિત્સત્યાશ્રયે ઽપિ રૂપા(દીનાં વિ)દિવિનાશે ઽગ્નિસંયોગજત્વે ચ વિરોધાભાવાત્ ।
અન્યથા કાર્યદ્રવ્યં સંયોગવિનાશાદેવ વિનશ્યતિ કાર્યદ્રવ્યત્વાત્ દ્વયણુકવદિત્યાદિકમપિ સ્યાત્ ।
*8,21f.*
નન્વગ્નિસંયોગઃ સર્વાવયવેષ્વસ્તિ ન વા ।
નચેત્તત્ર રૂપાદિવિનાશોત્પાદાસમ્ભવઃ ।
તથા ચાવયવાવયવિનોર્વિલક્ષણરૂપાદિમત્ત્વં સ્યાત્ ।
આદ્યે ઽગ્ન્યવયવાનાં સર્વત્ર પ્રવેશેન અવયવિનાશસ્યાવર્જનીયત્વમિતિ ચેત્ ।
અવયવિદ્રવ્યાણાં સચ્છિદ્રત્વેન પ્રવેશોપપત્તેઃ ।
સંસ્થાનાપગમાભાવેનાવયવિવિનાશાયોગાત્ ।
તથાવિધસ્યૈવોદાહૃતત્વાદિત્યલમ્ ।
*8,25*
એવં સામાન્યસ્યાનેકવૃત્તિત્વં પ્રમાણૈરપાકૃતમ્ ।
તદયુક્તમ્ ।
તસ્યાનેકવૃત્તિત્વાભાવે બાધકસદ્ભાવાત્ ।
*8,26*
તથાહિ ।
સર્વેષુ ગોપિણ્ડેષુ યદ્યનુગતમેકં ગોત્વસામાન્યં ન સ્યાત્ તદા તત્ર ગોશબ્દસઙ્ગતિગ્રહણલક્ષણા વ્યુત્પત્તિર્ન સ્યાત્ ।
વૃદ્ધવ્યવહારોપદેશાદિના હિ વ્યુત્પત્તિર્ભવતિ ।
નચ પ્રતિપિણ્ડં વ્યવહારાદિકમસ્તિ ।
તેષામાનન્ત્યેન વ્યુત્પત્તાવેવ પુરુષાયુષપર્યવસાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતો યત્રોપદેશાદિકં તત્રૈવ વ્યુત્પત્તિર્વ્યવહારશ્ચેતિ સ્યાત્ ।
અથ વિનૈવૈકેન નિમિત્તેનોપદેશાદ્યભાવે ઽપિ ગોપિણ્ડાન્તરે ગોશબ્દ(સઙ્ગતિં)સઙ્કેતં ગૃહ્ણીયાત્ ।
તદાશ્વપિણ્ડે ઽપિ કિન્ન ગૃહ્ણીયાત્ ।
અવિશેષાત્ ।
અનુગતગોત્વે તુ ગોશબ્દવૃત્તિનિમિત્તતયોપદેશાદિનાવગતે નાયં દોષઃ પ્રાદુષ્યાત્ ।
તસ્માદનેકેષ્વેકશબ્દસઙ્ગતિગ્રહણાન્યથાનુપપત્ત્યાનુગતમેકમભ્યુપગન્તવ્યમેવ ।
*8,28*
નનુ કથં તર્હિ સામાન્યરહિતેષુ પૃથિવ્યાદિષુ ભૂતમૂર્તાદિશબ્દસઙ્ગતિગ્રહણમ્ ।
ઉચ્યતે ।
તત્રાપિ બાહ્યૈકેન્દ્રિયગ્રાહ્યગુણાશ્રયત્વેયત્તાવચ્છિન્નપરિમાણત્વાદ્યુપાધિનિબન્ધનૈવ વ્યુત્પત્તિઃ ।
ઉપાધીનાં વ્યાવૃત્તત્વે ઽપ્યનુગતસામાન્યાશ્રયત્વેન દોષાભાવાત્ ।
*8,34*
કિઞ્ચાનુગતતન્તુત્વપટત્વાદિસામાન્યાભાવે કાર્યકારણભાવાવધારણં ન સ્યાત્ ।
તતશ્ચ કાર્યાર્થિનઃ કારણે પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ।
*8,35*
કાયર્કારણભાવે હ્યન્વયવ્યતિરેકૌ વોપદેશો વા પ્રમાણમ્ ।
નચ વ્યાવૃત્તેષુ વસ્તુષ્વન્વયવ્યતિરેકગ્રહણમુપપદ્યતે ।
નિયમવ્યભિચારયોદુર્જ્ઞાનત્વાત્ ।
*8,36*
ઉપદેશશ્ચાનન્તેષુ ન સમ્ભવત્યેવેત્યુક્તમ્ ।
*8,37*
અપિ ચ વ્યાપ્તિજ્ઞાનમપ્યનુગતસામાન્યાભાવે ઽનુપપન્નં સ્યાત્ ।
વ્યાવૃત્તવસ્તૂનામન્વયવ્યતિરેકાવગમાનુપપત્તેઃ ।
*8,37f.*
સામાન્યાપવાદન્યાયશ્ચાનુગતસામાન્યાભાવે ન ભવેત્ ।
દ્વયોઃ પ્રમાણયોરેકસ્વરૂપવિષયત્વે (હ્ય)ત્વન્યતરસ્યાપ્રામાણ્યમેવ સ્યાત્ ।
ભિન્નવિષયત્વે નાપવાદવિષયો ઽસ્તિ ।
અસ્તિ ચ તાવદ્ગૌરયમિત્યનુગતાકારપ્રત્યયઃ ।
નચાસૌ વ્યાવૃત્તેષુ સમ્ભવતિ ।
ભ્રાન્તત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચૈતત્સવર્મન્યાપોહનિબન્ધનમ્ ।
તસ્યાપિ પ્રતિપિણ્ડં વ્યાવૃત્તત્વાત્ ।
અનુગતત્વે વા કિમપરાદ્ધં સામાન્યેન ।
તથાચ વિધિરૂપઃ પ્રત્યયો ઽપિ સમાહિતઃ સ્યાત્ ।
*8,40*
એવંચાઙ્ગીકાર્યે ગોત્વાદેરનુગમે નિત્યત્વમપ્યનિવાર્યમિત્યત આહ- વ્યુત્પત્તિરપીતિ ॥
... વ્યુત્પત્તિરપિ હિ સાદૃશ્યેનૈવ ગમ્યતે
ન્યાયસુધા:
અપિપદં કાર્યકારણભાવાવધારણાદિસમુચ્ચયાર્થમ્ ।
હિશબ્દો યસ્માદિત્યર્થે ।
ગમ્યતે અભ્યુપગમ્યતે ઽવગમ્યત ઇતિ ।
અસ્તિ તાવત્સાદૃશ્યં નામ પદાર્થાન્તરમ્ ।
ગોસદૃશો ગવય ઇત્યાદ્યધ્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ ।
તેનૈવ ચોપપદ્યતે
વ્યુત્પત્ત્યાદિકમ્ ।
તસ્માન્ન તદર્થં ગોત્વાદેરનુગતત્વં કલ્પનીયમ્ ।
*8,41*
સાદૃશ્યેન તાવત્ શબ્દવ્યુત્પત્તિપ્રકારં દર્શયિતુમુપક્રમતે- સર્વેષ્વિતિ ॥
સર્વેષુ યુગપચ્છબ્દઃ સદૃશેષુ પ્રવર્તતે

*8,41f.*
ન્યાયસુધા:
બહવો હિ શબ્દસઙ્ગતિગ્રહણોપાયાઃ ।
તત્ર યદોપદેશતો વ્યુત્પદ્યતે તદાયં ગૌરિત્યુપદેશવાક્યં વ્યાપ્તિગ્રાહકતયોપયુજ્યતે ।
કથમ્ ।
સાદૃશ્યોપધાનેન સર્વેષુ ગોપિણ્ડેષુ યુગપદેકકાલમયમિત્યાદિશબ્દઃ પ્રવર્તતે ।
અયં ગૌરિત્યસ્યાયમેતત્સદૃશાઃ સર્વે ઽપિ ગોશબ્દવાચ્ય ઇત્યર્થો વક્ત્રા અભિપ્રેયતે ।
શ્રોત્રા ચાવધાર્યત ઇતિ યાવત્ ।
દ્વયોરપિ સાર્વત્રિકવ્યુત્પત્તિકામત્વેન વાક્યસ્યૈકપિણ્ડવિષય(ક)ત્વકલ્પનાનુપપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
*8,43*
યદ્યયં ગૌરિત્યાદિવાક્યં નૈકપિણ્ડમાત્રવિષયમ્ ।
કિન્ત્વયં ચૈતત્સદૃશાશ્ચ સર્વે ગોશબ્દવાચ્યા ઇતિ વ્યાપ્તિપરં તદા સઙ્ગતિગ્રહણોત્તરકાલં ગામાનયેત્યુક્તે ગોશબ્દાત્સર્વગોપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ ।
અભીષ્યગોપ્રતિપત્તિસ્તુ જાયતે સા કથમિતિ તટસ્થસ્ય ચોદ્યં પરિહરતિ- તથાપીતિ ॥
તથાપિ પ્રાપ્તિતસ્ત્વેકવચનાચ્ચ વિશેષતઃ ।
અભીષ્યાવગતિશ્ચ સ્યાચ્ ... ॥ મનુવ્_2,2.122અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદ્યપ્યુપદેશો નૈકપિણ્ડવિશેષગોચરસ્તથાપિ ગામાનયેત્યુક્તે ઽભીષ્યગોપિણ્ડાવગતિઃ સ્યાદેવ ।
કથમ્ ।
પ્રાપ્તિતો યોગ્યત્વાત્ ।
અતીતાનાગતાનામત્યન્તવિપ્રકૃષ્ટદેશસ્થાનાં ગવામાનયનયોગ્યતાભાવમાલોચ્ય તત્પરિત્યાગ ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ સન્નિહિતસર્વગોપ્રતિપત્તિઃ કુતો ન ભવતિ ઇતિ ચેન્ન ।
ગામિત્યેકવચનાત્ ।
તથાપિ યસ્ય કસ્યચિદેકસ્ય ગોપિણ્ડસ્ય પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ ।
નાભીષ્યસ્યૈવેતિ ચેન્ન ।
શબલં બહુલાં કાલાક્ષીમિત્યાદિવિશેષણાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ગોશબ્દાદ્ભવત્યેવ સર્વગોપ્રતિપત્તિઃ ।
કિન્તુ લિઙ્ગપ્રકરણાદિબલાત્પિણ્ડવિશેષે કાર્યપ્રતિપત્તિરિતિ ।
*8,45*
અસ્ત્વયં ગૌરિત્યાદિવાક્યં વ્યાપ્તિપરમ્ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- શક્તિરિતિ ॥
... છક્તિઃ સાદૃશ્યગા યતઃ

તાદૃશો ઽયં ચ તચ્છબ્દ ઇતિ જ્ઞાપયતિ સ્ફુટમ્
ન્યાયસુધા:
યતો વાચકત્વશક્તિઃ શબ્દસ્ય સાદૃશ્યગા સાદૃશ્યસમ્બન્ધિની સાદૃશ્ય(સ્ય) વ્યાપિકેતિ યાવત્ ।
અસ્માદ્વાક્યાદવધારિતેતિ શેષઃ ।
અતસ્તાં શક્તિં તત્તદ્વિષયતયા સાદૃશ્યં સ્ફુટં જ્ઞાપયતિ ।
કથમિત્યતઃ પ્રયોગપ્રકારં દર્શયતિ- તાદૃશ ઇતિ ॥
ચો યસ્માદિત્યર્થે ।
અયં પરિદૃશ્યમાનો યસ્માત્તાદૃશ ઉપદેશકાલે સન્નિહિતેન પિણ્ડેન સદૃશસ્તસ્માત્ ।
તચ્છબ્દઃ સ શબ્દો યસ્ય વાચકો ઽસૌ તથોક્તઃ ।
ઇતિશબ્દઃ પ્રકારવાચી ।
અયમત્ર સમુદાયાર્થઃ ।
વ્યુત્પત્ત્યર્થં તાવન્નાનુગતં કિમપ્યઙ્ગીકરણીયમ્ ।
સાદૃશ્યેનૈવ તદુપપત્તેઃ ।
નચ વાચ્યં સાદૃશ્યમપ્યનુગતં ચેત્કિં સામાન્યેનાપરાદ્ધમ્ ।
વ્યાવૃત્તત્વે કથં સાર્વત્રિકવ્યુત્પત્ત્યઙ્ગમિતિ ।
નહિ સાદૃશ્યં શબ્દશક્તિવિષયતયા પ્રવૃત્તિનિમિત્તતયા વા અભ્યુપગમ્યતે ।
કિન્નામ લિઙ્ગતયા ।
યથા હિ ગન્ધવત્ત્વં ન પૃથિવીશબ્દવાચ્યમ્, નાપિ તત્પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્, કિન્તુ પૃથિવીત્વવત્યા વ્યક્તેઃ પૃથિવીશબ્દવાચ્યત્વે લિઙ્ગમેવ ।
તથા તેતે વ્યાવૃત્તામપિ તદવબોધે લિઙ્ગતયોપયુજ્યતે ।
તથા હિ ।
યદાયં ગૌરિત્યુપદેશપૂર્વિકા વ્યુત્પત્તિસ્તદા તદ્વાક્યં વ્યાપ્તિગ્રાહકમ્ ।
અયં ચૈતન્યસદૃશાશ્ચ સર્વે ગોશબ્દવાચ્યા ઇત્યેવમ્પરત્વાત્ ।
વ્યવહારાદિપૂર્વિકાયાં તુ વ્યુત્પત્તૌ ભૂયોવ્યવહારાદિદશર્ને સાદૃશ્યવ્યાપ્યતાવગમો ભવતિ ।
તતશ્ચૈતદ્વાક્યાદિનાવગતવ્યાપ્તિરિત્યનુમીયતે"અયં ગોશબ્દવાચ્યો ભવિતુમર્હતિ તત્સદૃશત્વાત્ યસ્તત્સદૃશસ્સ ગોશબ્દવાચ્યસ્તથા ચાયં તત્સદૃશસ્તસ્માદ્ગોશબ્દવાચ્યઃઽ; ઇતિ ।
*8,49*
નન્વત્ર કો દૃષ્ટાન્તઃ ।
ઉપદેશકાલે સન્નિહિતો ગોપિણ્ડ ઇતિ ચેન્ન ।
તસ્ય તત્સદૃશત્વાભાવાત્ ।
મૈવમ્ ।
દૃષ્ટાન્તનિયમસ્ય નિરસ્તત્વાત્ ।
નચ સાસ્નાદિમત્ત્વમેવ લિઙ્ગમસ્તુ કિં સાદૃશ્યેનેતિ વાચ્યમ્ ।
તસ્ય ગોત્વવત્પ્રતિવ્યક્તિવ્યાવૃત્તત્વાત્ ।
સાદૃશ્યસ્ય તુ વ્યાવૃત્તત્વે ઽપિ પ્રતિયોગિનિરૂપ્યત્વેનાનુગતફલસાધકત્વાનુભવાત્ ।
સાસ્નાદિમત્ત્વસ્યાપિ સાદૃશ્યોપહિતસ્ય લિઙ્ગત્વમભ્યુપગચ્છામઃ ।
નચ વાચ્યં ગોસાદૃશ્યમશ્વે ઽપ્યસ્તીતિ તત્રાપિ ગોશબ્દવાચ્યતાનુમાનપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
જાતિનિમિત્તત્વે ઽપ્યેવં પ્રસઙ્ગસ્ય સમાનત્વાત્ ।
જાતિવિશેષો નિમિત્તતયાઙ્ગીક્રિયતે યો ઽવ્યભિચારીતિ ચેત્ ।
તર્હિ સાદૃશ્યવિશેષ એવ લિઙ્ગં યો લક્ષણભૂત ઇતિ વદામઃ ।
*8,52*
એતેન કાર્યકારણભાવાવધારણાદિકમપિ સમાહિતં વેદિતવ્યમ્ ।
સાદૃશ્યેનૈવ તદુપપત્તેઃ ।
અન્ત્યવિશેષે હિ ન કિઞ્ચિદનુગતમસ્તિ, નાપ્યનુગતાશ્રય ઉપાધિઃ ।
તદ્ભાવે દ્રવ્યગુણકર્મવદત્યન્તવ્યાવર્તકત્વસ્વરૂપહાનિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથાપ્યસ્તિ તત્ર વિશેષશબ્દવ્યુત્પત્તિઃ અત્યન્તવ્યાવૃ(ત્તિ)ત્તબુદ્ધિં પ્રતિ કારણત્વાવધારણમિત્યાદિ ।
તત્ર પરેણાપિ લક્ષણરૂપં સાદૃશ્યમેવાદરણીયમિતિ ।
*8,54*
એવમનુગતસામાન્યાનભ્યુપગમેનૈવ વ્યુત્પત્ત્યાદિકં સમર્થિતમ્ ।
યસ્તુ મન્યતે અનુગતસામન્યેનૈવ વ્યુત્પત્ત્યાદિકં નાન્યથેતિ તસ્ય બાધકમાહ- જાતિતશ્ચેદિતિ ॥
જાતિતશ્ચેત્ કથં તાસુ ...
ન્યાયસુધા:
યદ્યનુગતજાતિનિમિત્તૈવ સર્વત્ર વ્યુત્પત્તિઃ કાર્યકારણભાવાવધારણાદિકં ચ સ્યાત્ ।
તદા તાસુ જાતિષુ કથં જાત્યાદિશબ્દવ્યુત્પત્તિરનુગતબુદ્ધિકારણત્વાવધારણં, ગોત્વં નિત્યં જાતિત્વાદિત્યાદિવ્યાપ્તિજ્ઞાનમિત્યાદિકં સ્યાત્ ।
જાતિષુ જાત્યભાવેન તત્ર વ્યુત્પત્ત્યાદિકં ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
*8,54*
યદિ વૈયાત્યાત્કશ્ચિદ્બ્રૂયાત્"અસ્તિ જાતિષ્વપિ જાતિત્વં નામ જાતિસ્તદ્વશાત્તત્ર સવર્મુપપદ્યતેઽ; ઇતિ, તં પ્રત્યાહ- તત્ર ચેદિતિ ॥
*8,55*
... તત્ર ચેદનવસ્થિતિઃ

ન્યાયસુધા:
યદિ તત્ર જાતિષ્વપિ જાતિત્વં નામ જાતિરઙ્ગીક્રિયતે તદાનવસ્થિતિઃ સ્યાત્ ।
તથાહિ ગોત્વાદિજાતિષુ જાતિશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં યા જાતિત્વં નામ જાતિઃ સા ન તાવત્સ્વરૂપે વર્તતે ।
સ્વવૃત્તેરપ્રામાણિકત્વાત્ ।
અતઃ સ્વવ્યતિરિક્તાસ્વેવ જાતિષુ વર્તત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તથાચ સ્વવ્યતિરિક્તજાતિષુ જાતિશબ્દપ્રવૃત્તાવિયં નિમિત્તં સ્યાન્ન તુ સ્વરૂપે ઽપિ ।
અતસ્તસ્યાં તદ્વયતિરિક્તાસુ જાતિષ્વેકસ્ય જાતિશબ્દસ્ય પ્રવૃત્તૌ નિમિત્તં જાત્યન્તરમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
તત્રાપ્યેવમેવેત્યનવસ્થેતિ ।
નનુ ગોત્વાદિજાતિષુ જાતિત્વપ્રયુક્તો જાતિશબ્દઃ ।
જાતિત્વે તૂપદેશાધીનો ભવતુ ।
તસ્યા એકત્વાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
ન હ્યસ્માભિઃ સાદૃશ્યમિવ ભવતા જાતિઃ (જાતિ)શબ્દપ્રવૃત્તૌ જ્ઞાપકતયોપેયતે ।
યેન ક્વચિદુપદેશો નિવેશ્યતે ।
કિન્તુ નિમિત્તતયા ।
તત્રોપદેશોપન્યાસસ્ય ક્વોપયોગઃ ।
*8,56*
સ્થાનાન્તરે ઽપિ બાધકમાહ- તથૈવેતિ ॥
તથૈવ વ્યક્તિવિજ્ઞાનં વ્યક્તિત્વાભાવદૂષિતમ્
ન્યાયસુધા:
યથા જાતિવિજ્ઞાનં જાતિત્વાભાવેન દૂષિતં તથૈવ વ્યક્તિવિજ્ઞાનં વ્યક્તીનાં વ્યક્તિશબ્દવાચ્યત્વવિજ્ઞાનં તન્નિમિત્તવ્યક્તિત્વજાત્યભાવેન દૂષિતમ્ ।
દ્રવ્યગુણકર્માણિ ખલુ વ્યક્તય ઉચ્યન્તે ।
નચ તત્ર વ્યક્તિત્વં નામ સામાન્યમસ્તિ ।
સત્તયા પરાપરભાવાભાવાત્ ।
તસ્માત્તત્ર વ્યક્તિશબ્દવાચ્યત્વજ્ઞાનં ન સ્યાત્ ।
મા ભૂદ્વયતિરિક્તં વ્યક્તિત્વં સત્તૈવ વ્યક્તિશબ્દપ્રવૃત્તૌ નિમિત્તં ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન ।
સામાન્યસ્ય પર્યાયપ્રવૃત્તૌ નિમિત્તત્વાત્ ।
સદ્વયક્તિશબ્દયોરપર્યાયત્વાત્ ।
અન્યથા સંયોગ્યાદિશબ્દાનામપિ દ્રવ્યાદિશબ્દપર્યાયત્વં સ્યાત્ ।
*8,58*
નનુ શબ્દમાત્રસ્ય જાતિનિમિત્તત્વાત્સત્તયા પરાપરભાવશૂન્યમપિ દ્રવ્યગુણકર્મસુ વ્યક્તિત્વમસ્ત્યેવેત્યતો નોક્તદોષ ઇત્યત આહ- યદીતિ ॥
યદિ તચ્ચાસ્તિ તસ્યાપિ વિશેષેષ્વનવસ્થિતિઃ

*8,58f.*
ન્યાયસુધા:
તર્હિ તસ્ય વ્યક્તિત્વસ્યાપિ વિશેષેષુ વ્યક્તિષુ પ્રવેશઃ સ્યાત્ ।
તથા ચાનવસ્થિતિરિતિ યોજના ।
તથા હિ ।
યઃ શબ્દો ઽનેકવાચકઃ સ સર્વો જાતિનિમિત્તક ઇતિ સ્વીકૃત્ય દ્રવ્યગુણકર્મસુ વ્યક્તિત્વં નામ જાતિર્યદ્યઙ્ગીક્રિયતે ।
તર્હિ તસ્યામન્યાસુ ચ જાતિષુ જાતિશબ્દપ્રવૃત્તયે જાતિત્વં જાતિરઙ્ગીકર્તવ્યા સ્યાત્ ।
ઓમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ સા વ્યક્તિત્વજાતિરપિ જાતિત્વજાતિં પ્રતિ વ્યક્તિઃ સ્યાત્ ।
નચ સા સ્વરૂપે વર્તતે તતો દ્રવ્યાદિત્રયે તસ્યાં ચ વ્યક્તિશબ્દપ્રવૃત્ત્યર્થમપરં વ્યક્તિત્વમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
તત્ર પુનર્જાતિશબ્દપ્રવૃત્તયે જાતિત્વમભ્યુપગન્તવ્યમિતિ સાપિ તદાશ્રયતયા વ્યક્તિઃ સ્યાત્ ।
તસ્યાં પુનર્વ્યક્તિત્વાન્તરમિત્યેવમનવસ્થેતિ ।
*8,60*
સ્થલાન્તરે બાધકમાહ- કથમિતિ ॥
કથં સ્વરૂપત્વમપિ જ્ઞાયતે ઽનુગતં યદિ ।
એકવ્યુત્પત્તિપર્યન્તમનવસ્થાદિદૂષિતમ્ ॥ મનુવ્_2,2.125અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અત્ર સ્વરૂપમિત્યધ્યાહર્તવ્યમ્ ।
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
યદ્યનુગતસામાન્યનિબન્ધનૈવ સર્વત્ર વ્યુત્પત્તિસ્તદા સકલપદાર્થસ્વરૂપં સ્વરૂપશબ્દવાચ્યતયા કથં જ્ઞાયતે ।
અનુગતસ્ય સ્વરૂપત્વસામાન્યસ્યાભાવાત્ ।
સ્વરૂપેષુ સ્વરૂપશબ્દવ્યુત્પત્તિર્ન સ્યાદિતિ ।
નનુ ચ સર્વસ્વરૂપેષ્વનુગતં સ્વરૂપત્વમઙ્ગીક્રિયતે મયાતો નોક્તદોષ ઇત્યત ઉક્તમ્"સ્વરૂપત્વમપિ યદ્યનુગતમઙ્ગીક્રિયતે તદા અનવસ્થાદિદૂષિતં ભવતિઽ; ઇતિ ।
તથાહિ ।
સર્વેષુ સ્વરૂપેષુ યત્સ્વરૂપશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં સ્વરૂપત્વં નામ સામાન્યમભ્યુપગમ્યતે, તદપિ તાવત્સ્વરૂપેણ ।
નચ તત્ર સ્વયમેવ વર્તતે ।
આત્માશ્રયત્વસ્યાલૌકિકત્વાત્ ।
અતસ્તસ્મિન્નન્યેષુ ચ સ્વરૂપેષુ સ્વરૂપશબ્દપ્રવૃત્તયે ઽન્યત્સ્વરૂપત્વં નામ સામાન્યમઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તદપિ સ્વરૂપમેવેત્યનવસ્થા ।
આદિપદેનાન્ત્યવિશેષસ્વરૂપેષુ સ્વરૂપત્વસામાન્યમઙ્ગીકાર્યમ્ ।
તદપિ સ્વરૂપમેવેત્યનવસ્થા ।
આદિપદેનાન્ત્યવિશેષસ્વરૂપેષુ સ્વરૂપત્વસામાન્યાઙ્ગીકારે ઽત્યન્તવ્યાવૃત્તિધીહેતુત્વં ન સ્યાત્ ।
સમવાયાભાવસ્વરૂપે ચ સમ્બન્ધાભાવ ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
અનવસ્થાદ્યનિષ્યપ્રસઙ્ગસ્ય વિપર્યયે પર્યવસાનં સૂચયતિ- એકવ્યુત્પત્તિપર્યન્તમિતિ ॥
એકં કેવલનુગતસામાન્યહીનમિતિ યાવત્ ।
તસ્મિન્વ્યુત્પત્તિરેકવ્યુત્પત્તિસ્તત્પર્યન્તં તાવદિદં દૂષણમુપપ્લવત એવ ।
યાવદનુગતસામાન્યનિબન્ધનૈવ સર્વત્ર વ્યુત્પત્તિરિતિ પક્ષં પરિત્યજ્ય સામાન્યહીને ઽપિ વ્યુત્પત્તિમઙ્ગીકુર્યાદિત્યર્થઃ ।
અનવસ્થાદિપરિહારાયાનુગતસામાન્યેન વિનાપિ વ્યુત્પત્તિરઙ્ગીકરણીયેતિ ભાવઃ ।
*8,61f.*
નન્વિદં સકલમપ્યસઙ્ગતમ્ ।
તથાહિ ।
યદુક્તં"જાતિતશ્ચેત્યુક્તં તાસુઽ; ઇતિ, તત્તાવદસત્ ।
જાતિષુ જાત્યન્તરાભાવે ઽપિ નિત્યત્વે સત્યનેકાનુગતત્વેનોપાધિના જાતિશબ્દવ્યુત્પત્ત્યુપપત્તેઃ ।
અસ્તુ વા જાતિષુ જાતિત્વં નામ જાતિઃ ।
ન ચાનવસ્થા ।
જાતિત્વે જાતિશબ્દસ્ય સ્વરૂપનિબન્ધનત્વોપપત્તેઃ ।
"તથૈવ વ્યક્તિવિજ્ઞાનમ્ઽ; ઇત્યેતદપ્યસત્ ।
વ્યક્તિત્વાભાવે ઽપિ જાતિવ્યઞ્જકત્વોપાધિના દ્રવ્યાદિષુ વ્યક્તિશબ્દપ્રવૃત્ત્યુપપત્તેઃ ।
વ્યક્તિત્વજાત્યઙ્ગીકારે ઽપિ નાનવસ્થા ।
વ્યક્તિત્વે વ્યક્તિશબ્દસ્ય સ્વરૂપનિમિત્તત્વસમ્ભવાત્ ।
યદપિ"કથમ્ઽ; ઇત્યાદિ તદયુક્તમ્ ।
પ્રમાણગમ્યત્વોપાધિનૈવ સ્વરૂપશબ્દવ્યુત્પત્ત્યુપપત્તેઃ ।
સ્વરૂપત્વાભ્યુપગમે ઽપિ નાનવસ્થા ।
તત્ર સ્વરૂપશબ્દસ્ય સ્વરૂપમાત્રનિબન્ધનત્વાત્ ।
અન્ત્યવિશેષેષૂપાધિનિબન્ધન એવેતિ ન રૂપહાનિઃ ।
સમવાયાદૌ સ્વરૂપમેવ સમ્બન્ધ ઇત્યતો ન કશ્ચિદ્દોષ ઇત્યાશઙ્કાં પરિહરન્નનુગતસમાન્યદૂષણમુપસંહરતિ- કલ્પનેતિ ॥
કલ્પનાગૌરવાત્ તેન યુક્તા નાનુગકલ્પના

ન્યાયસુધા:
સર્વત્ર વ્યાવૃત્તમેવ વાચ્યં શબ્દપ્રવૃત્તૌ નિમિત્તં ચ ।
વ્યુત્પત્તિસ્તુ સાદૃશ્યનિબન્ધનેત્યેકરૂપકલ્પનેન સર્વસામઞ્જસ્યે ક્વચિદનુગતં સામાન્યં નિમિત્તં ક્વચિદુપાધિઃ ક્વચિત્સ્વરૂપમેવેત્યનેકકલ્પને કલ્પનાગૌરવં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તેન બાધકસદ્ભાવેન સાધકાભાવેન ચ ।
નન્વનુગતત્વાભાવે કથં ગોત્વાદિકં સામાન્યમ્ ।
અનનુગતત્વે ઽપિ ગુણકર્મવદવાન્તરભેદસ્ય કલ્પનીયત્વાદિતિ ।
*8,64*
એવં સમવાયં સ્વરૂપતો નિરાકૃત્યેદાનીં યત્સમવાયસ્ય સર્વત્રૈકત્વં નિત્યત્વં ચ"તત્ત્વં ભાવેનઽ; ઇતિ સૂત્રેણોક્તમ્, તત્ત્વં, સમવાયસ્ય સર્વત્રૈકત્વં નિત્યત્વં ચ, ભાવેન, સત્તયા વ્યાખ્યાતમિતિ ।
તદપિ નિરાગિકીષુરાદૌ તાવદેકત્વં નિરાકર્તું પીઠમારચયતિ- ઔપાધિકેતિ ॥
ઔપાધિકવિશિષ્ટાદ્યમપિ તદ્વસ્તુ કિં તતઃ ।
અન્યત્ ... ॥ મનુવ્_2,2.126અ-ચ્ ॥
*8,65*
ન્યાયસુધા:
ઔપાધિકઃ પાચકયાજકાદિઃ વિશિષ્ટો નીલાગ્નિમદાદિઃ ।
આદ્યગ્રહણાદુપલક્ષિતગ્રહણમ્ ।
અપિશબ્દો દૂષણાન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ ।
તદ્વસ્તૂપાધ્યાદિત્રયમ્ ।
કિંશબ્દસ્યોભયતઃ સમ્બન્ધઃ ।
તત ઉપાધ્યાદિત્રયાત્ ।
વસ્ત્વિત્યેતદૌપાધિકવિશિષ્ટાદ્યમિત્યનેનાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
*8,65f.*
અયમર્થઃ ।
સમવાયસ્ય સર્વત્રૈકત્વં વદતેદં તાવદ્વિવિચ્યતામ્ ।
એક એવ પુરુષઃ પચનયજનાદિભિરુપાધિભિરવચ્છેદકૈર્ધર્મૈઃ પાચકો યાજકશ્ચેત્યાદ્યભિધીયતે, સ પાચકયાજકાદિરૌપાધિકો ઽર્થઃ કિં પચનાદ્યુપાધિપુરુષતત્સમ્બન્ધેભ્યો ઽનન્ય ઉતાન્ય ઇતિ ।
તથા સમાનાધિકરણં વ્યાવર્તકં વિશેષણમ્ ।
યથોત્પલસ્ય નીલં રૂપં પર્વતસ્ય ચાગ્નિઃ ।
વ્યધિકરણં તુ વ્યાવર્તકમુપલક્ષણમ્ ।
યથા નીલરૂપગતં નીલત્વમુત્પલસ્ય ।
*8,66*
અન્યે તુ કાયર્પ્રવેશાપ્રવેશાભ્યાં વિશેષણોપલક્ષણયોર્ભેદમાચક્ષતે ।
યથા લમ્બકર્ણ આનીયતાં ચિત્રગુરાનીયતામિતિ ।
અપરે તુ શાબ્દસામાનાધિકરણ્યાભ્યામ્ ।
યથા દણ્ડી દેવદત્તો જટાભિસ્તાપસ ઇતિ ।
કેચિત્પુનર્વ્યવચ્છિત્તિસમયે સત્ત્વાસત્ત્વાભ્યામ્ ।
તત્ર વિશિષ્ટં નીલમગ્નિમાન્વા વિશેષણવિશેષ્યતત્સમ્બન્ધેભ્યો ઽનન્યત્ અન્યદ્વા ।
ઉપલક્ષિતં ચોપલક્ષણોપલક્ષ્યતત્સમ્બન્ધેભ્યો ઽનન્યત્ અન્યદ્વેતિ ।
તત્રાન્યત્વપક્ષસ્તાવદનુભવાભ્યુપગમોપપત્તિવિરુદ્ધત્વાદસમ્ભાવિત એવ ।
નહિ પાચકાદિઃ પચનાદિત્રયાતિરિક્તો ઽનુભૂયતે ।
નચ યોગ્યસ્યાનનુભવે સત્ત્વં સિદ્ધયતિ ।
નાપ્યગ્નિમદાદિઃ પર્વતાદ્યતિરિક્તો ઽનુભૂયતે ।
અતિરિક્તત્વે ચૌપાધિકવિશિષ્ટાદેર્દ્રવ્યાદ્યન્તર્ભાવાસમ્ભવાત્ ।
ષટ્પદાર્થાતિરેકપ્રસઙ્ગેનાભ્યુપગમવિરોધઃ સ્યાત્ ।
યદિ ચૌપાધિકવિશિષ્ટાદ્યમતિરિક્તં સ્યાત્ તદા પાચકમાનયેત્યુક્તે પુરુષાદ્યાનયનં ન ક્રિયેતેત્યાદ્યુપપત્તિવિરોધઃ ।
*8,70*
નન્વવચ્છિત્તિરૌપાધિકત્વં, વ્યવચ્છિત્તિશ્ચ વૈશિષ્યયં ત્રિતયાદ્ભિન્નમેવેતિ ચેન્ન ।
અવચ્છિત્તેરનિરૂપણાત્ ।
સા કિમુપાધિસમ્બન્ધો વા પુરુષસ્યૈકત્વં વા સ્વગતો ભેદો વા ।
આદ્યે ન ત્રયાતિરેકઃ ।
દ્વિતીયે ત્વનૌપાધિકાદવિશેષઃ ।
તૃતીયે ત્વસત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
વ્યવચ્છિત્તિર્વૈશિષ્યમિતિ ચાયુક્તમ્ ।
તસ્યા નીલાદિપદાર્થત્વાભાવાત્ ।
સા હિ વૈશિષ્યયપ્રતીતિફલવિષયતયા અનુભૂયતે ।
*8,71f.*
વિશેષણવિશેષ્યસમ્બન્ધાવગાહ્યેકં વા વિજ્ઞાનમવિરલમનેકં વા વિશિષ્ટમિતિ કશ્ચિત્ ।
યથાઽહ"વિશેષણં
વિશેષ્યં ચ તત્સમ્બન્ધફલાર્પકમ્ ।
જ્ઞાનરૂપં સ્વસામર્થ્યાદ્વિશિષ્ટમિતિ કીર્તિતમ્ઽ; ઇતિ ।
તન્ન ।
વિશિષ્ટસ્ય બાહ્યાર્થતયાનુભવાત્ ।
અન્યથા સાધ્યધર્મવિશિષ્ટઃ પક્ષઃ ।
સો ઽનુમાનેન પ્રજ્ઞાપનીય ઇત્યાદ્યયુક્તં સ્યાત્ ।
તસ્માદતિરેકપક્ષો ઽનુપપન્ન એવ ।
*8,74*
અસ્તુ તર્હ્યૈપાધિકવિશિષ્ટાદ્યં ત્રિતયાનન્યદિત્યત આહ- તદેવેતિ ॥
... તદેવ ચેદગ્નિમત્ત્વં કિં તત્ર ભણ્યતે

*8,74f.*
ન્યાયસુધા:
પ્રતિદત્તિસૌકર્યાયોદાહરણનિષ્ઠતયા મતુપા પ્રશ્નઃ કૃતો ઽગ્નિમત્ત્વમિતિ ।
ધૂમાદ્યનુમાનસાધ્યં વિશિષ્ટમિત્યર્થઃ ।
ઔપાધિકાદેરપ્યુપલક્ષણમેતત્ ।
અયમર્થઃ ।
અગ્નિમદાદિવિશિષ્ટં ચ યદિ વિશેષણવિશેષ્યતત્સમ્બન્ધેભ્યો ઽનન્યદઙ્ગીક્રિયતે ।
તદાપિ વક્તવ્યમ્ ।
કિં તત્ત્રિતયમપિ પ્રત્યેકં વિશિષ્ટમુતા(તત્ર)ન્યતમમ્ ।
દ્વિતીયે ઽપિ કિં વિશેષણભૂતો ઽગ્નિરેવાગ્નિમચ્છબ્દાર્થઃ, ઉત વિશેષ્યરૂપઃ પર્વતઃ, અથ સમ્બન્ધઃ સંયોગલક્ષણઃ ।
સંયોગપક્ષે ઽપિ કિં નિર્વિશેષણસંયોગઃ કિંવાગ્નિના સંયોગઃ ।
ઉત્તરત્રાપિ કિમગ્નિસંયોગમાત્રમ્ ।
ઉત પર્વતસ્યાગ્નિસંયોગ ઇતિ ।
એવં પાચકાદેરપિ પચનાદિત્રયાનન્યત્વે વિકલ્પો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
*8,76*
અન્ત્યપક્ષાતિરિક્તાન્સર્વપક્ષાનપાકરોતિ- અગ્નીતિ ॥
અગ્નિસંયોગમાત્રં ચેદ્ ભવેત્ તત્ સિદ્ધસાધનમ્
ન્યાયસુધા:
અગ્નિસંયોગમાત્રમિતિ સર્વપક્ષોપલક્ષણમ્ ।
ચેત્ અગ્નિમચ્છબ્દાર્થ ઇતિ શેષઃ ।
તત્ ધૂમવત્ત્વાદ્યનુમાનમગ્નિપર્વતસંયોગાનાં સમસ્તાનાં વ્યસ્તાનામગ્નિના સંયોગસ્ય ચાગ્નિમચ્છબ્દવાચ્યવિશિષ્ટત્વે ધૂમાનુમાનં સિદ્ધસાધનં સ્યાત્ ।
વિશિષ્ટસ્યાનુમાનસાધ્યત્વાત્ ।
અગ્ન્યાદેર્વિશિષ્ટસ્ય માનાન્તરત એવ સિદ્ધત્વાદિતિ ।
*8,77*
અસ્તુ તર્હિ પર્વતસ્યાગ્નિના સંયોગો વિશિષ્ટરૂપો ઽગ્નિમચ્છબ્દાર્થો ઽનુમાનસાધ્ય ઇત્યન્તિમઃ પક્ષઃ ।
તત્રોક્તદોષાભાવાત્ ।
પર્વતમગ્નિસંયોગાનાં સમસ્તાનાં વ્યસ્તાનામગ્નિસંયોગસ્ય ચ સિદ્ધત્વે ઽપિ પર્વતસ્યાગ્નિના યઃ સંયોગસ્તસ્યાનુમાનતઃ પ્રાગસિદ્ધેરિતિ શઙ્કતે- ભૂધરસ્યેતિ ॥
ભૂધરસ્યાગ્નિસંયોગો યદિ ષષ્ઠયર્થ એવ કઃ

ન્યાયસુધા:
અગ્નિમચ્છબ્દાર્થો વિશિષ્ટો ઽનુમાનસાધ્ય ઇતિ શેષઃ ।
દૂષયિતું પૃચ્છતિ- ષષ્ઠયર્થ ઇતિ ॥
પર્વતસ્યાગ્નિસંયોગસ્ય ચ સિદ્ધત્વે ઽપિ પવર્તસ્ય યો ઽગ્નિસંયોગઃ સ ન સિદ્ધ ઇત્યતઃ સ એવ વિશિષ્ટો ઽગ્નિમચ્છબ્દાર્થો ઽનુમાનવેદ્ય ઇતિ વદતા પર્વતસ્યેતિ ષષ્ઠયા નિર્દિષ્યઃ સમ્બન્ધ એવ વિશિષ્ટો ઽગ્નિમચ્છબ્દાર્થો ઽનુમાનવેદ્ય ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
અન્યસ્ય સર્વસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
ષષ્ઠયર્થાશ્ચ સમ્બન્ધા વૈયાકરણૈરનેકે ગણિતાઃ ।
અતઃ કો ઽત્ર સમ્બન્ધો વિવક્ષિત ઇતિ પ્રશ્નાર્થઃ ।
એવશબ્દઃ તસ્યૈવ પ્રાધાન્યદ્યોતનાર્થઃ ।
*8,78*
ઉત્તરં શઙ્કતે સમવાય ઇતિ ।
સમવાયો યદિ હ્ય્ ...
ન્યાયસુધા:
સંયોગો હિ ગુણઃ પર્વતશ્ચ ગુણી ગુણગુણિનોશ્ચ સમવાયઃ સમ્બન્ધ ઇતિ પ્રસિદ્ધમિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
ષષ્ઠયર્થ ઇતિ વર્તતે ।
નિરાકરોતિ- અસ્ય ચેતિ ॥
... અસ્ય ચૈકત્વાત્ સિદ્ધસાધનમ્
ન્યાયસુધા:
પર્વતાદેરિવાસ્ય સમવાયસ્ય ચ સિદ્ધત્વાદિતિ શેષઃ ।
સિદ્ધસાધનં ધૂમાદ્યનુમાનમિતિ શેષઃ ।
કથં સમવાયસ્ય સિદ્ધત્વમિત્યત ઉક્તમ્- એકત્વાદિતિ ॥
યસ્તન્તુપટયોઃ સમવાયઃ સ એવ હિ પર્વતાગ્નિસંયોગયોઃ સમવાયઃ પરેણાઙ્ગીકૃતઃ ।
તન્તુપટયોઃ સમવાયશ્ચ પ્રત્યક્ષેણ વાનુમાનેન વા સિદ્ધ એવેતિ ।
અયમત્ર સમુદાયાર્થઃ ।
યદ્યેક એવ સર્વત્ર સમવાયઃ સ્યાત્તદા સર્વાનુમાનાનાં સિદ્ધસાધનતા સ્યાત્ ।
યદ્યપિ યાથાર્થ્યમેવ પ્રામાણ્યં તથાપિ શબ્દવત્પરાર્થાનુમાનસ્ય પરાપેક્ષયા પ્રવૃત્તત્વાત્સિદ્ધસાધનતા દોષ એવ ।
*8,78f.*
તથા હિ ।
સર્વમપ્યનુમાનં ન વસ્તુસ્વરૂપમાત્રપરમ્ ।
તસ્યાસિદ્ધાવાશ્રયાસિદ્ધેઃ ।
સિદ્ધૌ ચ સિદ્ધસાધનત્વાત્ ।
કિન્તુ કેનચિદુપહિતં વા વિશિષ્ટં વોપલક્ષિતં વેતિ વક્તવ્યમ્ ।
તચ્ચ વિશિષ્ટાદિકં ન વિશેષણાદિત્રયાદન્યદેવેતિ યુક્તમ્ ।
અનુપલમ્ભાદિબાધાત્ ।
ત્રયાનન્યત્વે ઽપિ ન વિશેષણમાત્રમ્ ।
તસ્ય અનુમાનાત્પ્રાક્ સિદ્ધત્વાત્ ।
અસિદ્ધૌ ચાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વાપત્તેઃ ।
અગ્નેરેવાગ્નિમચ્છબ્દાર્થત્વે મતુપો વૈયર્થ્યાપત્તેશ્ચ ।
નાપિ ધર્મિસ્વરૂપમાત્રમ્ ।
ઉક્તદોષાત્ ।
પર્વતો ઽગ્નિમાનિત્યેતયેરેકાર્થત્વાપત્તેશ્ચ ।
નચ સમ્બન્ધમાત્રમ્ ।
સંયોગો હિ ક્વચિત્સમ્બન્ધઃ સ્યાત્ યથાગ્નિપર્વતયોઃ ।
ક્વચિત્સમવાયઃ યથા રાસદ્રૂપાનુમાને ।
દ્વાવપિ સ્વરૂપતઃ સિદ્ધાવિતિ સિદ્ધસાધનમેવ ।
સંયોગમાત્રસ્ય સિદ્ધત્વે ઽપ્યગ્ન્યાદિસંયોગઃ સાધ્ય ઇત્યપિ ન વાચ્યમ્ ।
તસ્યાપિ મહાનસાદૌ સિદ્ધત્વાત્ ।
અથ પર્વતાદેરગ્ન્યાદિસંયોગઃ સાધ્યઃ ।
અત્રાપિ વિવેક્તવ્યમ્ ।
કસ્યાત્રાસિદ્ધયા સાધ્યત્વમિતિ ।
અન્યસ્યાસમ્ભવાત્ ।
ષષ્ઠયર્થસ્ય સમવાયસ્યેતિ વક્તવ્યમ્ ।
સ ચ સર્વત્રૈક એવ ચેત્પુનઃ સિદ્ધસાધનતૈવ સ્યાત્ ।
અતઃ સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્સર્વત્ર સમવાયૈક્યમયુક્તમિતિ ।
*8,80*
નનુ તન્તુષુ પટાદિસમવાયઃ પર્વતાગ્નિસંયોગાદિસમવાયશ્ચ યદ્યપિ સ્વરૂપેણૈક એવ, તથાપિ તન્તુપટાદિપર્વતાગ્નિસંયોગાદ્યુપાધિનિમિત્તઃ સમવાયસ્ય ભેદો ઽપ્યસ્તિ ।
તતઃ સિદ્ધત્વે ઽપિ સાધ્યત્વમુપપદ્યત ઇત્યત આહ- યદીતિ ॥
યદ્યસ્યૌપાધિકો ભેદઃ કુત એકત્વમિષ્યતે

ન્યાયસુધા:
યદિ અસ્ય સમવાયસ્ય સાધ્યત્વસિદ્ધયર્થમૌપાધિકો ભેદ ઇષ્યતે તદૈકત્વં કુત ઇષ્યતે ।
સમવાયસ્યૈકત્વં હિ ન સઙ્ખયાવિશેષઃ ।
નિર્ગુણત્વાત્ ।
કિન્ત્વભેદઃ ।
નચ ભેદાભેદૌ ક્વાપિ પરેણાઙ્ગીકૃતૌ ।
તસ્માત્સમવાયે ભેદસ્યાઙ્ગીકૃતૌ તદ્વિરુદ્ધો ઽભેદો નાઙ્ગીકર્તુમુચિત ઇતિ ।
નનુ સ્વાભાવિકમેકત્વં સ્વાભાવિકેનૈવ ભેદેન વિરુદ્ધયતે ન પુનરૌપાધિકેન ।
સ્વભાવતઃ અભિન્ને ઽપિ ગગનાદાવૌપાધિકભેદદર્શનાત્ ।
સમવાયે ચૌપાધિક એવ ભેદો ઽભ્યુપગતઃ ।
તત્કથં સ્વાભાવિકૈકત્વાઙ્ગીકારો ઽનુચિત ઇત્યત આહ- નેતિ ॥
*8,80f.*
નાનિર્વાચ્યં હિ તેનેષ્યમત ઔપાધિકાન્યયોઃ ।
સત્યત્વાત્ કો વિશેષઃ સ્યાન્ ... ॥ મનુવ્_2,2.129અ-ચ્ ॥
*8,81*
ન્યાયસુધા:
વિરુદ્ધાભિમતયોરવિરોધો હિ કાલભેદેન ભવતિ ।
યથા તત્રૈવ ભૂતલે તસ્યૈવ ઘટસ્ય ભાવાભાવયોઃ ।
દેશભેદેન વા ।
યથા તદૈવ તસ્યૈવ ઘટસ્યાસ્તિત્વનાસ્તિત્વયોઃ ।
વ્યક્તિભેદેન વા ।
યથા તત્રૈવ ભૂતલે યદૈકસ્ય ઘટસ્ય ભાવસ્તદૈવ ઘટાન્તરસ્યાભાવઃ ।
પારમાર્થિકત્વાપારમાર્થિકત્વાભ્યાં વા ।
યથા ગગને રૂપતદભાવયોઃ ।
તત્ર તાવત્સમવાયે ઽભેદભેદયોર્નાદ્યં વિધાત્રયં સમ્ભવતીતિ પરસ્યાપિ સમ્પ્રતિપન્નમ્ ।
નાપિ ચતુર્થી વિધા સમ્ભવતિ ।
સમવાયભેદસ્યાપારમાર્થિકત્વમસત્ત્વમનિર્વાચ્યત્વં વા ।
આદ્યે સિદ્ધસાધનત્વં તદવસ્થમેવ ।
દ્વિતીયે ત્વિદમુપતિષ્ઠતે ।
હિ યસ્માત્તેન વૈશેષિકાદિનાનિર્વાચ્યં વસ્તુ નેષ્યમતો ઽસત્ત્વાનિર્વાચ્યત્વાભાવાદૌપાધિકસ્ય સ્વાભાવિકસ્ય ચ સત્યત્વાત્કો વિશેષઃ સ્યાત્ ।
ઔપાધિકસ્યાપિ સ્વાભાવિકવત્સત્યત્વાત્પારમાર્થિકત્વાપારમાર્થિકત્વલક્ષણસ્ય વિરોધશાન્તિહેતોઃ અભાવવાદૌપાધિકત્વાદ્યુક્તયા ન કિઞ્ચિત્કૃતં સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
*8,82*
ઇષ્યતે સમવાયભેદસ્યાનિર્વાચ્યત્વં મયા ચેત્તદા કો દોષ ઇતિ ચેદપસિદ્ધાન્ત ઇત્યાહ- માયેતિ ॥
... માયાવાદ્યન્યથા ભવેત્

ન્યાયસુધા:
અનિર્વાચ્યવસ્ત્વઙ્ગીકારે વૈશેષિકાદિરપિ માયાવાદી ભવેદિત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રકારભેદેનાપિ વિરોધશશન્તિર્ભવ(વિષ્ય)તિ ।
યથા તત્રૈવ તદૈવ નીલપટસદ્ભાવે ઽપિ પીતપટાભાવઃ ।
તથા સમવાયે ઽપ્યૌપાધિકો ભેદો ન સ્વાભાવિકમભેદં વિરુણદ્ધીત્યત આહ- ઉપાધીતિ ॥
ઉપાધિજન્યં તદ્ગમ્યમિતિ વૌપાધિકં ભવેત્
ન્યાયસુધા:
ઉપાધિશબ્દાત્તૃતીયાસમર્થાજ્જન્યગમ્યયોઃ શેષિકે ઠકિ કૃતે સતિ ઔપાધિકમિતિ ભવતિ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ-ઉભયત્રેતિ ॥
ઉભયત્રાપ્યનન્તાઃ સ્યુઃ સમવાયા ઇતસ્તતઃ
ન્યાયસુધા:
એવં સતિ સમવાયભેદસ્યૌપાધિકત્વં નામોપાધિજન્યત્વં વોપાધિગમ્યત્વં વા વક્તવ્યમ્ ।
તથાચ પક્ષદ્વયે ઽપ્યનન્તાઃ સમવાયાઃ સ્યુઃ ।
તત્કથમિત્યત આહ- ઇતસ્તત ઇતિ ॥
સર્વદેશકાલગતાનામવયવાવયવ્યાદ્યુપાધીનામનન્તત્વાદિતિ શેષઃ ।
ઉપાધીનામનન્તત્વે ઽપિ સમવાયાનન્ત્યં કુત ઇત્યત આહ- ભિન્નત્વમિતિ ॥
ભિન્નત્વં ચૈવ તેષ્વસ્તિ ...
*8,82f.*
ન્યાયસુધા:
ચો યસ્માદિત્યર્થે ।
નહ્યૌપાધિકો ભેદો નામોપાધીનામેવ ભેદઃ ।
તથા સતિ સમવાયસ્યેતિ ન સ્યાત્ ।
ઉક્તદોષપરિહારશ્ચ ન ભવેત્ ।
કિન્તુ તેષુ સમવાયેષ્વેવોપાધિજન્યં તદવગમ્યં વા ભિન્નત્વમસ્તિ ।
ભેદહેતવશ્ચોપાધયો ઽનન્તા ઇતિ કથં ન સમવાયાનન્ત્યમ્ ।
તથાપ્યૌપાધિકમેવ તદાનન્ત્યમિત્યુક્તસ્ય કિમાયાતમિત્યત આહ- ક ઇતિ ॥
*8,83*
... કો વિશેષ ઉપાધિગે

ન્યાયસુધા:
ઉપાધિગસ્તત્સમ્બન્ધી ઔપાધિક ઇતિ યાવત્ ।
ઔપાધિકભેદે કો વિશેષો યેનાસાવભેદં ન વિરુણદ્ધીત્યર્થઃ ।
*8,84*
એતદુક્તં ભવતિ ।
નીલપટસદ્ભાવે ઽપિ પીતપટાભાવ ઇત્યત્ર હિ યદિ વિશિષ્ટવિષયૌ વિધિનિષેધૌ, તદા ભિન્નવિષયત્વેન વિરોધાભાવઃ ।
નીલપીતપટયોર્ભિન્નત્વાત્ ।
નચૈવં પ્રકૃતે ।
ભેદવિશેષાભાવે ઽપિ ભેદાન્તરાભ્યુપગમાપત્તેઃ ।
તથા ચૈકત્વોક્તિરયુક્તૈવ ।
નહિ પાર્થિવપરમાણૌ રૂપાદયો ઽગ્નિસંયોગજા ન ત્વાપ્યપરામાણુરૂપાદય ઇવ સ્વાભાવિકા ઇત્યેતાવતા રૂપાદિરહિતો ઽસૌ ભવતિ ।
યદિ ચ વિશેષણવિષયૌ તદા સમવાયે ભેદો ઽસ્ત્યેવ ।
સ તુ સમ્બન્ધિભિરુપાધિભિઃ કૃતો ન ત્વકૃત્રિમ ઇત્યુક્તં સ્યાત્ ।
તથાચ ઘટાદિભેદેન તુલ્ય ઇતિ રિક્તૈવાભેદોક્તિઃ ।
ઉપાધીનાં ચ સર્વદાનપાયાન્ન ભેદસ્યાગન્તુકત્વં યુક્તમિતિ ।
*8,86*
ઉપાધિગમ્યમૌપાધિકમિતિ પક્ષમઙ્ગીકૃત્યોક્તદોષાભાવં શઙ્કતે- અવિદ્યમાન એવેતિ ॥
અવિદ્યમાન એવાન્યઃ સમવાયો ઽધિગમ્યતે ।
ઉપાધિના ... ॥ મનુવ્_2,2.131અ-ચ્ ॥
*8,86f.*
ન્યાયસુધા:
સત્યમુપાધિગમ્યત્વાદૌપાધિકઃ સમવાયભેદો ઽધિગમશ્ચ ન પ્રમા ।
યેનાસૌ ભેદઃ પારમાથિર્કઃ સ્યાત્ ।
કિન્તુ વિભ્રમ એવ ।
નચૈવં ભેદસ્યાસ્ત્ત્વપ્રાપ્ત્યા સિદ્ધસાધનતાતાદવસ્થ્યમિતિ વાચ્યમ્ યતો ઽવિદ્યમાન એવાન્યઃ સમવાયો ઽધિગમ્યતે તત્તદુપાધિનેતિ બ્રૂમઃ ।
યથા અઙ્ગુલ્યવષ્ટબ્ધનયનાદ્યુપાધિવશાદવિદ્યમાન એવ દ્વિતીયશ્ચન્દ્રો ઽધિગમ્યતે ।
તથા તૈસ્તૈઃ સમ્બન્ધિલક્ષણોપાધિભિરવિદ્યમાના એવાનેકે સમવાયાઃ પ્રતીયન્તે ।
ત એતે સમવાયા ઔપાધિકભેદાભિન્ના ઇત્યુચ્યન્તે ।
ત એવ ચાગ્નિમદાદિશબ્દવાચ્યા અનુમાનસાધ્યા વિશિષ્ટાકારાઃ ।
તથા ચ ન સમવાયૈકત્વહાનિઃ ।
ચન્દ્રવદારોપિતાનામનેકત્વે ઽપ્યનારોપિતસ્યૈકત્વાવિરોધાત્ ।
નાપ્યનુમાનાનાં સિદ્ધસાધનતા ।
તથાવિધસમવાયાનાં પ્રાગસિદ્ધત્વાદિતિ ।
પરિહરતિ તદ્ગમકમિતિ ।
*8,87*
... તદ્ગમકમનુમાનં ન મા ભવેત્

ન્યાયસુધા:
યદ્યપ્યસ્મિન્પક્ષે ન સિદ્ધસાધનં ધૂમાદ્યનુમાનમ્ ।
તથાપિ તદ્ગમકમવિદ્યમાનસમવાયસત્તાં પ્રતિપાદયદનુમાનજાતં દહનશૈત્યાનુમાનમિવ બાધિતવિષયતયા ન પ્રમાણં ભવેત્ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
ઉપાધીન્વિના સમવાયાવભાસસ્ય ક્વાપ્યભાવાત્સર્વત્રાપિ તસ્યાવિદ્યમાનતૈવ સ્યાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તદેવં સર્વાનુ(ધૂમાદ્યનુ)માનાનાં સિદ્ધસાધનત્વાદિપ્રસઙ્ગાન્ન સમવાયૈક્યમુપપન્નમિતિ ।
એતચ્ચોપલક્ષણમ્ ।
આગમાપન્હવશ્ચ સમવાયૈક્યે સ્યાત્ ।
પદાર્થાનાં તત્સંસર્ગાણાં ચ સિકતાવદ્વિશકલિતાનાં સિદ્ધત્વાત્ ।
*8,88*
ઇદાનીં સમવાયસ્ય નિત્યત્વં નિરાકરોતિ- એવમેવેતિ ॥
એવમેવાસતઃ સત્તસમવાયો જનિર્મતા
ન્યાયસુધા:
યથા સમવાયસ્ય સર્વત્રૈકત્વાઙ્ગીકારે સર્વાનુમાનાનાં સિદ્ધસાધનત્વાદિદુષ્ટત્વમુક્તમ્ ।
એવમેવ તન્નિત્યત્વાભ્યુપગમે પ્રાગસતઃ સત્તાસમવાયો જનિર્દુષ્યા મતા ।
સમવાયનિત્યત્વે ન કસ્યાપિ જનિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તત્કથમિત્યત આહ- તત્રાપીતિ ॥
તત્રાપિ હ્યુક્તદોષાણાં નૈવ કિઞ્ચિન્નિવારકમ્

*8,88f.*
ન્યાયસુધા:
ઉક્તદોષાણાં સિદ્ધસાધનત્વાદીનામ્ ।
તથાહિ ।
પ્રાગસતઃ સત્તાસમવાયો જનિરિતિ પરેણ જનિલક્ષણમભિહિતમ્ ।
તત્ર યદિ સમવાયો નિત્યઃ સ્યાત્તદા તલ્લક્ષણા ઘટજનિઃ પ્રાક્કુલાલાદિવ્યાપારાદસ્તીતિ તદર્થસ્ય તસ્ય સિદ્ધસાધનતા સ્યાત્ ।
જ્ઞપ્તૌ હિ સિદ્ધસ્યાપિ સાધનં ઘટતે ।
કિન્તુ ક્વચિદનપેક્ષત્વમિત્યેવ ।
કૃતૌ તુ પ્રાક્સિદ્ધસ્ય સાધનમેવાશક્યમિતિ કુલાલાદિવ્યાપારસ્ય નિષ્ફલત્વં સ્યાત્ ।
અથ સમવાયસ્ય નિત્યત્વે ઽપિ પ્રાગસતઃ સત્તાસમવાયઃ સાધ્યઃ અસ્તો કો દોષ ઇતિ ચેન્ન ।
સમવાયૈક્યવ્યાઘાતાત્ ।
ઔપાધિકઃ સમવાયસ્ય ભેદ ઇતિ ચેત્ ।
યથાસમ્ભવં સર્વમુક્તમનુસન્ધેયમ્ ।
નહિ પ્રાગસદ્વિષયો વ્યાપારઃ સમ્ભવતિ ।
તસ્ય સત્કારણાતિરિક્તકર્તવ્યાભાવાત્ ।
સત્કારણસ્ય સત્તાસમવાયાનતિરેકાત્ ।
સ્વરૂપલાભઃ કુલાલાદિવ્યાપારસાધ્ય ઇતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ કિમપરેણ સત્તાસમવાયેન ।
તદેવં સમવાયસ્યૈકત્વનિત્યત્વે સર્વથાપ્યયુક્તે ઇતિ ।
યદ્વા સમવાયનિરાકરણપ્રસઙ્ગાત્પરોક્તં વિશિષ્ટાદેર્જનેશ્ચ સ્વરૂપં તન્મતાસામાઞ્જસ્યપ્રદર્શનાયૌપાધિકેત્યાદિના નિરાકૃતં(ચ) વેદિતવ્યમ્ ।
*8,91*
નન્વેતત્સર્વં વ્યાહતમ્ ।
યુષ્માભિરપિ લોકવેદવ્યવહારં પરિપાલયદ્ભિર્વિશિષ્ટાદેઃ અઙ્ગીકરણીયત્વાત્ ।
તત્રાપ્યુક્તદોષાનુષઙ્ગાદિત્યતો વિશિષ્ટાદિનિરૂપણે તાવદ્દોષાભાવં સ્વમતે દર્શયતિ- અસ્મદિતિ ॥
અસ્મત્પક્ષે વિશેષસ્ય સર્વત્રાઙ્ગીકૃતત્વતઃ ।
નાસ્તિ દોષઃ ક્વચિદ્ ... ॥ મનુવ્_2,2.133અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
વિશિષ્ટાકારો ન વિશેષણં નાપિ સમ્બન્ધઃ ।
કિન્નામ વિશેષ્યમ્ ।
નચ તન્માત્રમ્ ।
દ્વિવિધો હિ વિશિષ્ટાકારઃ ।
યાવદ્વિશેષ્યભાવ્યયાવદ્વિશેષ્યભાવી ચ ।
તત્રાદ્યો વિશેષ્યેણાત્યન્તાભિન્નઃ ।
યથેશ્વરઃ સ્વરૂપેણ સર્વજ્ઞઃ ।
એવં યત્ર યત્ર વિશેષણસમ્બન્ધો યાવદ્વિશેષ્યભાવી તત્ર તત્ર વિશિષ્ટપ્રકારો ઽપિ તથાભૂતો વિશેષ્યેણાત્યન્તાભિન્નો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તથાપિ વિશેષસ્ય ભેદપ્રતિનિધેઃ સર્વપદાર્થેષ્વઙ્ગીકૃતત્વેનેશ્વરઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યપર્યાયશબ્દપ્રવૃત્ત્યાદ્યનુપપત્તિદોષો નાસ્તિ ।
ઈશ્વર એવ સર્વજ્ઞ ઇત્યભેદસ્તાવત્પ્રમિતઃ ।
ભેદે તુ ન નિરવકાશં પ્રમાણમસ્તીતિ ।
*8,91f.*
દ્વિતીયસ્તુ વિશેષ્યેણ ભિન્નાભિન્નઃ ।
યથા પવર્તેનાગ્નિમાન્ ।
યથા હિ સંયોગવિશેષસચિવાસ્તન્તવઃ પટાકારેણ પરિણમન્તે ।
તથાઽગન્તુકવિશેષણસમ્બન્ધાદ્વિશેષ્યસ્વરૂપં વિશિષ્ટાકારેણ પરિણમતે ।
તત્ર યદ્યપિ ભેદાભેદૌ વસ્તુનઃ સ્વરૂપભૂતૌ તથાપ્યસ્મત્પક્ષે વિશેષસ્ય સર્વત્રાઙ્ગીકૃતત્વતો ન સઙ્કરદોષઃ ।
તદિદમુક્તમ્- ક્વચિદિતિ ॥
અત્યન્તાભેદસ્થલે ભેદાભેદસ્થલે ચેત્યર્થઃ ।
*8,94*
યદ્વા ક્વચિદિત્યૌપાધિકાદિત્રય ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યાપ્યુક્તપ્રકારત્વાત્ ।
એતેન ભેદહીને ઽપ્યાકાશાદાવૌપાધિકો ભેદો દૃષ્ટ ઇત્ય(પ્ય)પાસ્તમ્ ।
વિશેષનિબન્ધનાનામેવાકાશાદ્યંશાનાં ઘટાદ્યુપાધિભિઃ સ્ફુટીકરણાદિતિ ।
જનિનિરૂપણે દોષાભાવં સ્વમતે દર્શયતિ- અસ્મદિતિ ॥
વિશેષસ્ય પરિણામસ્ય જનિત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વતો ન કશ્ચિદ્દોષો ઽસ્તીતિ યોજના ।
મૃદાદીનાં ઘટાદ્યાકારાપત્તિરેવ ઘટાદિજનિર્ન તુ સમવાય ઇત્યર્થઃ ।
*8,95*
સ્યાદેતત્ ।
ક્વચિદ્ભાવો વિશેષ્યો વિશિષ્ટાકારશ્ચાભાવો દૃશ્યતે ।
યથા ઘટો ન જાનાતિ પ્રકૃતિર્ન કર્ત્રીતિ ।
ક્વચિચ્ચાભાવો વિશેષ્યો વિશિષ્ટાકારાશ્ચ ભાવઃ પ્રતીયતે ।
અભાવો ઽસ્તિ ।
અભાવઃ પ્રમેય ઇતિ ।
નચ વિધિનિષેધાત્મનોર્ભાવાભાવયોરભેદો યુજ્યતે ।
તત્કથં વિશેષ્યાભિન્નં વિશિષ્ટમુચ્યત ઇત્યત આહ- ભાવો હીતિ ॥
... ભાવો હ્યભાવશ્ચ સ એવ હિ

ન્યાયસુધા:
ક્વચિદિત્યનુવર્તતે ।
યો ભાવઃ સ એવ ક્વચિદભાવો ભવતિ ।
યશ્ચાભાવઃ સ એવ ક્વચિદ્ભાવો ભવતીત્યેતદુભયં પ્રસિદ્ધમેવેત્યર્થઃ ।
વાક્યાર્થદ્વયપ્રસિદ્ધિદ્યોતનાર્થં હિશબ્દદ્વયમ્ ।
તત્કથમિત્યત આહ- અભાવસ્ય ચેતિ ॥
અભાવસ્ય ચ ધર્માઃ સ્યુર્ભાવાસ્તેષાં ચ તે ઽખિલાઃ
ન્યાયસુધા:
અસ્તિ તાવદિદં યદભાવસ્યાપિ ભાવા ધર્માઃ સ્યુસ્તથા તેષાં ચ ભાવાનાં ચ તે ઽભાવા ધર્માઃ સ્યુરિતિ ।
અખિલા ઇતિ બહુત્વોપલક્ષણમ્ ।
એતદપિ નાઙ્ગીકરોમીત્યત આહ- પ્રત્યક્ષેતિ ॥
પ્રત્યક્ષમાનતઃ સર્વમેતન્નો વારણક્ષમમ્
ન્યાયસુધા:
પ્રત્યક્ષગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્ ।
યસ્માદભાવસ્યાપિ ભાવા ધર્માઃ સન્તિ ભાવસ્ય ચાભાવા ઇત્યેતત્સર્વં પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણતઃ સિદ્ધમ્ ।
અતો ન વારયિતું શક્યમ્ ।
*8,97*
અસ્ત્વભાવભાવયોર્ભાવાભાવધર્મવત્ત્વમ્ ।
તથાપિ ભાવસ્યાભાવત્વમભાવસ્ય ચ ભાવત્વં ક્વચિદસ્તીત્યત્ર કિમાયાતમિત્યત આહ- સર્વ ઇતિ ॥
*8,98*
સર્વે ભાવા અભાવાશ્ચ પદાર્થાસ્તેન સર્વદા

ન્યાયસુધા:
યતો ઽભાવાભાવયોર્ભાવાભાવધર્મવત્ત્વં સિદ્ધમ્ ।
સિદ્ધશ્ચ ધર્મધર્મિણોરભેદત્વેન કારણત્વેન સર્વે ભાવાઃ પદાર્થા અભાવાશ્ચ ભવન્તિ ।
અભાવશ્ચ સર્વે પદાર્થા ભાવા ભવન્તીત્યુક્તમુપપન્નમિત્યર્થઃ ।
યદ્યેવં ભાવસ્યાપ્યભાવત્વમભાવસ્ય ચ ભાવત્વં તર્હિ દ્રવ્યાદયો ભાવા એવ પ્રાગભાવાદયસ્ત્વભાવા એવેતિ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધો ભાવાભાવવિભાગઃ કથમિત્યત આહ- તથાપીતિ ॥
તથાપિ પ્રથમં બુદ્ધેર્યો નિષેધસ્ય ગોચર ઃ ।
સો ઽભાવો વિધિબુદ્ધેસ્તુ ગોચરઃ પ્રથમં પરઃ

ન્યાયસુધા:
નિષેધસ્ય બુદ્ધેરિતિ સામાનાધિકરણ્યમ્ ।
પરો ભાવઃ ।
યદ્યપ્યેષો ઽર્થઃ પ્રાગેવોક્તસ્તથાપિ પ્રસઙ્ગાત્પુનઃ સ્મારિત ઇત્યદોષઃ ।
*8,99*
અભાવભાવયોર્ભાવાભાવધર્મવત્ત્વં પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધમિત્યુક્તમ્ ।
તત્કથમિત્યત આહ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માત્ પ્રધ્વસ્તભેદાદિ સદિત્યેવાવગમ્યતે
ન્યાયસુધા:
પ્રધ્વસ્તં પ્રધ્વંસો ભેદઃ પૃથક્ત્વમ્ ।
આદિપદેન પ્રમેયત્વાદિગ્રહણમ્ ।
યસ્માદભાવસ્ય ભાવધર્મત્વમસ્તિ ।
તસ્માદેવ હિ પ્રધ્વંસાભાવાદેઃ પૃથક્ત્વપ્રમેયત્વાદિભાવધર્મજાતમસ્ત્યેવેત્યવગમ્યતે ।
પ્રત્યક્ષાદિનેતિ યોજના ।
પ્રધ્વંસઃ પ્રાગભાવાદ્વા ઘટાદ્વા પૃથક્ પ્રમેયો ઽભિધેયશ્ચેત્યવગમ્યતે ।
અભાવસ્ય (ચ)ધર્માનભ્યુપગમે તદ્વિરોધઃ સ્યાદિતિ બ્રૂમઃ ।
ઘટઃ પટો ન ભવતીતિ ભાવસ્યાન્યોન્યાભાવધર્મત્વં સ્ફુટત્વાન્ન પ્રદર્શિતમ્ ।
એવમભાવયોર્ભાવાભાવાત્મકત્વં સામાન્યતઃ પ્રસાધ્ય પ્રકૃતે યોજયતિ- અસ્તીતિ ॥
અસ્ત્યભાવો ઽસ્તિ ચ ધ્વંસો દેહાભાવશ્ચ ભસ્મતા

ઇત્યાદિ યુજ્યતે સર્વં ...
*8,99f.*
ન્યાયસુધા:
તસ્માદિત્યનુવર્તતે ।
યત એવમભાવસ્ય ભાવત્વં ભાવસ્ય ચાભાવત્વમુપપાદિતમ્ ।
તસ્માદભાવો ઽસ્તિ પ્રધ્વંસો ઽસ્તિ ।
દેહાભાવો ભસ્મતેત્યભાવસ્ય વિશેષ્યત્વં ભાવસ્ય ચ વિશિષ્ટત્વં તયોશ્ચાભેદસ્તથા ઘટો ન જાનાતીતિ ભાવો વિશેષ્યો ઽભાવશ્ચ વિશિષ્ટાકારસ્તયોશ્ચાભેદ ઇત્યુક્તં યુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
*8,100*
યદિ ભાવાભાવયોરેકત્વં ન વિરુદ્ધં તદા ઘટો ઽપિ સ્વાભાવાત્મા કિન્ન સ્યાદિત્યત આહ પ્રત્યક્ષાદિતિ ।
... પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણતઃ
ન્યાયસુધા:
સિદ્ધમિતિ શેષઃ ।
ભાવાભાવયોર્વિશેષ્યવિશિષ્ટયોરૈક્યં પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણસિદ્ધં નતુ ઘટતદભાવયોઃ ।
અતો નાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
યદ્વા ભાવાભાવયોર્ધર્મધર્મિભાવો ધર્મધર્મિણોશ્ચ અભેદઃ પ્રામાણિક ઇત્યેતત્કિં ભાવાભાવયોર્વિશેષ્યવિશિષ્ટયોરૈક્યસ્યોપપાદકં કિંવા સમ્ભાવનાહેતુઃ ।
આદ્યે તૂક્તો ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયે સાધકં વાચ્યમિત્યત્રેદમુક્તમ્ ।
અનેન ક્વચિદિત્યુક્તં વિવૃતં ભવતિ ।
*8,101*
અથવા ભાવો હીત્યાદિના પરિણામવાદઃ પ્રપઞ્ચ્યતે ।
તથાહિ ।
કેચિત્પરિણામવાદિનઃ સત એવાભિવ્યક્તિં જનિમાહુઃ ।
તદ્વ્યુદાસાર્થમાહ- ભાવો હીતિ ॥
અત્ર ભાવાભાવશબ્દૌ સદસત્પરૌ ।
યઃ કારણત્વાભિમતો મૃત્પિણ્ડઃ સ કાર્યઘટાત્મનાભાવઃ સ એવ તદાત્મના ભાવશ્ચ ।
યદ્વા સ ઘટઃ પ્રાગુત્પત્તેર્ભાવઃ સન્, સ એવ તદભાવો ઽસંશ્ચ ।
અથવા યઃ કુલાલાદિવ્યાપારાત્પ્રાગભાવો ઘટાત્મનાસન્મૃત્પિણ્ડઃ સ એવ તદનન્તરં ભાવો ઘટાત્મના સન્ ભવતીતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
કાર્યં કારણેન ભિન્નાભિન્નમ્ ।
તત એવ પ્રાગુત્પત્તેઃ સદસત્ ।
અતઃ કારણં પ્રાક્કારકવ્યાપારાદકાર્યાત્મકં સત્કાર્યરૂપતામાપદ્યતે યત્સા જનિરિતિ ।
નન્વેકસ્યૈવ ભિન્નત્વમભિન્નત્વં ચ સત્ત્વમસત્ત્વં ચ વિરુદ્ધમિત્યતો યથૈકસ્યૈવ ભાવત્વમભાવત્વં ચ ન વિરુદ્ધમ્ ।
તથૈતદપીત્યાદૌ સમ્ભાવનાં તાવદુપદર્શયન્નેકૈકસ્ય ભાવત્વમભાવત્વં ચ ઉપપાદયતિ- અભાવસ્યેતિ સાર્ધશ્લોકદ્વયેન ।
પૂર્વવદેવ વ્યાખ્યાનમ્ ।
*8,101f.*
અસ્ત્વિયં સમ્ભાવના ।
નિશ્ચાયકં કિમિત્યતો ભેદાસત્ત્વયોઃ પરેણાપ્યઙ્ગીકૃતત્વાદભેદસત્ત્વે પ્રમાણેન સાધયતિ- તસ્માદિતિ ॥
પ્રધ્વસ્તસ્ય ઘટાદેર્ભેદઃ પ્રધ્વસ્તભેદઃ ।
આદિપદેનાનુત્પન્નસ્ય કારકત્વં ગૃહ્યતે ।
"નષ્ટાનામપિ વસ્તૂનાં ભેદો નૈવ વિનશ્યતિઽ; ઇતિ યત્પ્રધ્વસ્તભેદસ્ય સત્ત્વમવગમ્યતે યચ્ચ ઘટો જાયતે ઘટં જનયતીત્યનુત્પન્નસ્યાપિ કર્તૃત્વં કર્મત્વં(ચ) વા ।
તત્તસ્માત્કાર્યસ્ય કારણાભેદાત્પ્રાગુત્પત્તેર્વિનાશોત્તરં ચ સત્ત્વાદેવ હિ યુજ્યતે ।
નહ્યત્યન્તાસત્ત્વમાપન્નસ્ય સ્વરૂપભેદઃ સન્નિતિ યુજ્યતે ।
નાપ્યત્યન્તાસતઃ કારકત્વમ્ ।
નચ કાર્યસ્ય પૃથગેવ સત્ત્વમસ્તિ ।
અનુપલમ્ભાત્ ।
અતઃ સત્ત્વં કારણાભેદશ્ચાઙ્ગીકરણીયઃ ।
નચ વિનૈવ બાધકેનોપચારત્વકલ્પના યુક્તા ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદિદમુક્તમવગમ્યત એવેતિ ।
ન કેવલં વ્યવહ્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
અભાવસ્ય ચ ભાવાઃ સ્યુર્ધર્માસ્તે ચ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણસિદ્ધત્વાદ્યુજ્યન્ત એવ ન તુ નિરાકરણાર્હા ઇત્યુક્તમ્ ।
તદ્વિશદયતિ- અસ્તીતિ ॥
આદિપદેન ઘટાદેર્ભાવસ્ય પટાન્યોન્યાભાવધર્મત્વં ગૃહ્યતે ।
*8,105*
સ્યાદેતત્ ।
અન્યોન્યાભાવસ્ય ભાવધર્મત્વે ઽપિ તસ્ય ભાવાત્પૃથક્ત્વેન કથં ભાવસ્યાપ્યભાવત્વમુચ્યતે ।
અન્યોન્યાભાવસ્ય ભેદત્વાદ્ભેદસ્ય ચ સ્વરૂપત્વાઙ્ગીકારાદિતિ ચેન્ન ।
સ્વરૂપભેદસ્યાન્યોન્યાભાવાતિરિક્તત્વાત્ ।
યચ્ચોક્તમભાવે ઽપિ પૃથક્ત્વમસ્તીતિ તદસત્ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
સ્વરૂપભેદેનૈવાસઙ્કરોપપત્તેઃ ।
પૃથક્ત્વસ્ય ચ સ્વરૂપભેદાતિરિક્તત્વાદિત્યત આહ- અન્યોન્યેતિ ॥
અન્યોન્યાભાવભેદૌ ચ પૃથક્તવં ચ પૃથક્ પૃથક્

યત્ કલ્પયન્તિ તચ્ચૈવ કલ્પનાગૌરવાદ્ ગતમ્
*8,106*
ન્યાયસુધા:
પૃથક્ પૃથગ્વિભિન્નાનીત્યર્થઃ ।
ચશબ્દો દૂષણાન્તરસુચ્ચયાર્થઃ ।
ગતં પ્રાગેવ નિરાકૃતમ્ ।
અનેન પુનરુક્તિદોષઃ પરિહૃતો ભવતિ ।
કથં કલ્પનાગૌરવાદિકમિત્યત આહ- પર્યાયત્વેનેતિ ॥
પર્યાયત્વેન તે શબ્દા જ્ઞાયન્તે સર્વ એવ હિ

ન્યાયસુધા:
ક્રમપ્રયોજ્યત્વેનેત્યર્થઃ ।
સર્વ એવ લૌકિકા વૈદિકાશ્ચ ।
*8,107*
અત્ર માયાવાદિનશ્ચોદયન્તિ ।
સ્વરૂપભેદાનતિરિક્તયોરન્યોન્યાભાવપૃથક્ત્વયોર્ભાવાભાવધર્મત્વોપલમ્ભાત્સર્વપદાર્થાનામપિ ભાવાભાવાત્મતાસિદ્ધિરિતિ યદુક્તં તદયુક્તમ્ ।
ભેદસ્ય વસ્તુસ્વરૂપત્વાનુપપત્તેઃ ।
તથાહિ ।
ભેદસ્તાવદ્વિદારણાત્મા ।
ભિદિર્વિદારણ ઇતિ વિદારણાર્થભિદિધાતુરૂપત્વાદ્ભેદશબ્દસ્ય ।
તસ્ય ચ વિદારણાત્મનો ભાવસ્વભાવત્વે તસ્યાપિ વિદારણં સ્યાત્ ।
તથા તદેકદેશાનામપિ ભેદઃ સ્વભાવ ઇતિ તત્રાપ વિદારણં ભવેદિત્યનેન ક્રમેણ સર્વશૂન્યતા સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ ભેદસ્ય વસ્તુસ્વરૂપત્વે ન તત્રૈકતા સમવેયાત્ ।
અભેદૈકાર્થસમવાયિન્યા એકતાયા ભેદેન વિરોધાત્ ।
એકત્વાભાવે ઽનેકત્વમપિ ન સ્યાત્ ।
તત્સમાહરરૂપત્વાત્ તત્કાર્યત્વાદ્વા તસ્ય ।
એકત્વાનેકત્વવિકલં ચ શૂન્યમેવાપદ્યતે ।
*8,107f.*
અપિ ચ યદિ ભેદો વસ્તુસ્વરૂપં સ્યાત્તદા પ્રતિયોગ્યનપેક્ષઃ પ્રસજ્યેત ।
સ્વરૂપસ્યાનપેક્ષત્વાત્ ।
નહિ ઘટાત્પટસ્ય ભેદ ઇતિવત્ ઘટાત્પટ ઇતિ પ્રતીતિરસ્તિ ।
ઘટો ભિન્નો ઘટસ્ય ભેદ ઇતિ વિશેષણવિશેષ્યભાવસમ્બન્ધપ્રતિભાસો ઽપિ ભેદસ્ય વસ્તુસ્વરૂપત્વે દુઘર્ટઃ સ્યાત્ ।
નહિ સ્વયમેવ સ્વસ્ય વિશેષણં સમ્બન્ધિ વા ભવતિ ।
સંશયવિપર્યયૌ ચૈવમુચ્છિદ્યેયાતમ્ ।
ભેદાગ્રહનિમિત્તરૌ હિ તૌ ભવતઃ ।
તત્ર યદિ ધર્મિણમવગાહ્ય તૌ ભવતસ્તદા તત્સ્વભાવભૂતો ભેદો ઽપિ ગૃહીત ઇતિ ક્વ તયોરવકાશઃ ।
ન ચેન્નિર્વિષયત્વાત્સુતરામ્ ।
યદિ ચાસ્મદયં ભિન્ન ઇતિ પ્રતિયોગિઘટિતતયા પ્રતીયમાનો ભેદો વસ્તુનઃ સ્વરૂપં સ્યાત્ ।
તદા તસ્ય સપરિકરસ્ય ભેદસ્ય સ્વરૂપે ઽન્તર્ભાવાત્પ્રતિયોગિનો ઽપિ સ્વરૂપતયા નિમજ્જનાદદ્વૈતમતમેવ પર્યવસ્યેદિતિ ।
*8,108*
તાનપાકરોતિ- ભેદસ્યેતિ ॥
ભેદસ્ય તુ સ્વરૂપત્વે યે વદન્તિ ચ શૂન્યતામ્ ।
અદ્ભુતતાસ્તે યતો ઽન્યસ્ય પ્રતિયોગિત્વમિષ્યતે

ન્યાયસુધા:
તુશબ્દઃ પ્રકૃતાદ્વૈશેષિકાદેર્વ્યવચ્છિન્દન્યે ત્વિતિ સમ્બદ્ધયતે ।
સ્વરૂપત્વે ભેદ્યવસ્તુસ્વરૂપત્વે ।
શૂન્યતાં સર્વસ્યાપીતિ શેષઃ ।
ચશબ્દઃ પૂર્વોક્તદૂષણસમુચ્ચયાર્થઃ ।
અદ્ભુતા આશ્ચર્યાઃ ।
ન લૌકિકેષ્વેવંવિધા દૃશ્યન્તે નાપિ પરીક્ષકેષ્વિતિ યાવત્ ।
તત્કથમિત્યતઃ શૂન્યતાપત્તિં તાવન્નિરાકરોતિ- યત ઇતિ ॥
યો ભેદો યસ્ય સ્વરૂપમિષ્યતે તં ભેદં પ્રતિ તતો ઽન્યસ્યૈવ વસ્તુનઃ પ્રતિયોગિત્વમિષ્યતે યતસ્તસ્માદદ્ભુતાસ્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
*8,111*
અન્યસ્ય પ્રતિયોગિત્વે ઽપિ કથમુક્તદોષપરિહાર ઇત્યત આહ- પ્રતિયોગિનો હીતિ ॥
પ્રતિયોગિનો હિ ભેદો ઽયં નતુ સ્વસ્માત્ કથઞ્ચન
ન્યાયસુધા:
હિશબ્દઃ પૂર્વવદ્ધેતૌ ।
અયમિત્યેવમ્ભાવસ્ય પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધતાં સૂચયતિ ।
સ્વસ્માત્ ધર્મિસ્વરૂપાત્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
વિદારણાત્મા હિ ભેદો યસ્ય યતસ્તં તતો વિદારયેત્ ।
નતુ યં કમપિ યતઃ કુતશ્ચિત્ ।
ન(હિ)ચ ઘટસ્વરૂપસ્ય ભેદસ્ય ઘટ એવ પ્રતિયોગી યેન સ્વસ્મિન્વિદારણં સ્યાત્ ।
કિન્તુ ઘટાદય એવ ।
તતો વિદારણં તુ નાનિષ્યમ્ ।
તસ્ય શૂન્યતાનાપાદકત્વાદિતિ ।
કિઞ્ચ ભિદ્યતે ઽનેનેતિ યદિ ભેદશબ્દઃ કરણસાધનો ભવેત્ તદા ભેદઃ કમપિ વિદારયેત્ ।
ભાવસાધનત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
અતો ઽભ્યુપગમ્યૈવ કરણસાધનતામયં પરિહારઃ અભિહિત ઇત્યાશયવાનાહ- કથઞ્ચનેતિ ॥
ઇદમુદિતમિતિ શેષઃ ।
*8,112*
કિઞ્ચ વિદારણમપિ લવિત્રાદિ યત્સમ્બન્ધિ તદ્વિદારયતિ ।
નતુ સ્વાત્માનમ્ ।
અતો ધર્મભેદવાદે કથઞ્ચિદિદં વક્તવ્યમ્ ।
સ્વરૂપભેદવાદે તુ ક્વાસ્યાવકાશઃ ।
ભેદસ્ય વસ્તુસ્વરૂપત્વે ન તત્રૈકતા સમવેયાદિત્યપ્યનેનૈવ નિરસ્તમ્ ।
નહ્યેકતાનેકતે સ્વરૂપેણ વિરુદ્ધે ।
એકસ્યૈવ ઘટસ્યાન્યાપેક્ષયાનેકત્વદર્શનાત્ ।
કિન્તુ યદપેક્ષયાનેકસ્તદપેક્ષયૈવૈક ઇતિ વિરુદ્ધમ્ ।
તત્ર ઘટસ્ય પરસ્માત્પ્રતિયોગિન એવ ભેદ ઇતિ ।
તદપેક્ષયૈવાનેકત્વં સ્વાપેક્ષયા ત્વેકત્વમિતિ કો વિરોધઃ ।
અપિ ચૈકત્વાનેકત્વયોઃ સામાનાધિકરણ્યં વા વિરુદ્ધં ધર્મધર્મિભાવો વા ।
આદ્યે નૈકતાયા ભેદેન વિરોધઃ ।
ભેદસ્ય સ્વરૂપત્વેનૈકતાસામાનાધિકરણ્યાભાવાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
એકં દ્વિત્વમિતિ દર્શનાત્ ।
એકત્વાનેકત્વાભાવે ઽપિ શૂન્યત્વં કુતઃ ।
વૈશેષિકાદીનાં ગુણાદિવન્માયાવાદિનાં બ્રહ્મવદગુણસ્યાપિ સત્ત્વોપપત્તેરિતિ ।
*8,114*
નનુ ભેદો વસ્તુસ્વરૂપં ચેત્પ્રતિયોગિનિરૂપ્ય એવ ન સ્યાત્ ।
સ્વરૂપસ્ય તદભાવાત્ ।
અતો નાયં પરિહારો યુજ્યતે ।
તથાચ સ્વસ્મિન્નેવ વિદારણે પુનઃ શૂન્યતૈવેતિ ચેન્ન ।
સ્વતઃ પરતો ઽપિ વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેઃ ।
યથા(હિ) પરનિરૂપ્યમપિ બ્રહ્મણો જીવૈક્યં બ્રહ્મસ્વરૂપત્વં માયાવાદિનાઙ્ગીકૃતમ્ અસ્માભિશ્ચ પરત્વાદિકં દ્રવ્યસ્વરૂપમ્ ।
તથા પ્રતિયોગિનિરૂપ્યસ્યાપિ ભેદસ્ય વસ્તુસ્વરૂપત્વે કો વિરોધઃ ।
*8,115*
કિઞ્ચ ભેદો વસ્તુસ્વરૂપમિતિ બ્રુવાણો વસ્તુસ્વરૂપસ્યાપરનિરૂપ્યત્વં કથમભ્યુપેયાત્ ।
એતાવત્તુ સ્યાત્ ।
એકસ્યૈવ વસ્તુનઃ પ્રતિયોગિપ્રતીતિમપેક્ષ્યાનપેક્ષ્ય ચ પ્રતીતિઃ કથમ્ ।
તત્રાપિ ન સૈવ પ્રતીતિરુભયીં ગતિમશ્નુતે ।
કિન્તુ પ્રતીતિદ્વયમેતત્ ।
તચ્ચૈકસ્મિન્નપિ વસ્તુનિ વિશેષબલમવલમ્બ્ય સમઞ્જસં ભવિષ્યતીતિ ભેદસ્ય પરપ્રતિયોગિતોપપત્તેઃ કુતઃ સ્વસ્મિન્વિદારણાપત્તિઃ ।
*8,117*
અસ્તુ વા સ્વરૂપવિદારણમ્ ।
તથાપિ શૂન્યતાપાદનમયુક્તમેવેત્યાશયવાનાહ- વિભાગેનેતિ ॥
વિભાગેનાલ્પતૈવ સ્યાત્ કુત એવ ચ શૂન્યતા

ન્યાયસુધા:
લોષ્ઠાદેઃ ખલ્વવયવિભાગેન લોષ્ઠાદિવિનાશે સત્યલ્પરિમાણાવયવાવશેષો ઽવગતો, નતુ સર્વશૂન્યતા ।
તથા સર્વત્રાપિ વિભાગેનાલ્પતાલ્પાવયવાવશેષતૈવ સ્યાચ્છૂન્યતા તુ કુત એવ સ્યાત્ ।
નનુ ચ પઞ્ચષેષુ સ્થલેષુ વિદારણેનાલ્પાલ્પતરાલ્પતમવસ્ત્વવશેષે ઽપ્યન્તતઃ કસ્યચિદવયવજાતસ્ય શૂન્યતાયાં સર્વશૂન્યતા સ્યાદિત્યત આહ- નેતિ ॥
ન શૂન્યાનાં હિ સંયોગાદ્ ભાવો વસ્તુન ઇષ્યતે
*8,117f.*
ન્યાયસુધા:
યત્સંયોગેન હિ યદ્વસ્તૂત્પન્નં તસ્મિન્વિદારણે સતિ સંયોગનાશાદ્વસ્તુનાશાનન્તરં તદવશેષો ભવતિ ।
યથા તન્તુસંયોગેનોત્પન્ને ઘટે તન્તુવિદારણસંયોગનાશક્રમેણ વિનષ્ટે તન્ત્વવશેષઃ ।
એવંચ યદિ કેષાઞ્ચિત્પરમાલ્પાનાં વસ્તૂનાં શૂન્યસંયોગાદુત્પત્તિઃ સ્યાત્તદા વિદારણે સતિ સંયોગનાશેન કાર્યનાશે શૂન્યાવશેષઃ સ્યાત્ ।
નચૈવં પ્રામાણિકૈરિષ્યતે ।
અતો ઽસઙ્ગતં સર્વશૂન્યતાપાદનમિતિ ।
ભાવો જન્મ ।
*8,118*
નનુ શૂન્યત્વં નામ નાત્યન્તાસત્ત્વમાપાદ્યત્વેન વિવક્ષિતમ્ ।
કિન્તુ સૂક્ષ્મતમત્વમેવ ।
તચ્ચાનિષ્યમિત્યત આહ- વિદારણેતિ ॥
વિદારણાર્થો ધાતુશ્ચ વિભાગગુણવાચકઃ

ન્યાયસુધા:
સ્યાદેતદ્યદિ ભેદો વિદારણાત્મા ભવેત્ ।
નચૈવમ્ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
અઙ્ગીકૃત્યૈવ તુ પૂર્વઃ પરિહારો ઽભિહિતઃ ।
નનૂક્તમત્ર ભેદશબ્દાદેવ ભેદસ્ય વિદારણાત્મકત્વમવગમ્યતે ।
સ હિ ભિદેર્ધાતો રૂપમ્ ।
સ ચ વિદારણાર્થતયા વ્યાખ્યાત ઇતિ ।
અત્રોત્રરમ્ ।
યદા ભિદિધાતુર્વિદારણાર્થો વિવક્ષિતસ્તદા ભેદશબ્દો વિભાગાખ્યગુણવાચકો ન ત્વન્યોન્યાભાવલક્ષણભેદવાચક ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
"ક્રિયાવાચિત્વમાખ્યાતુમેકૈકો ઽર્થઃ પ્રદર્શિતઃ ।
પ્રયોગતો ઽનુગન્તવ્યા અનેકાર્થા હિ ધાતવઃઽ; ઇતિ વચનાદ્ભિદિર્વિભાગવચનો ઽન્યત્વવચનશ્ચ ।
ભિન્નો ઘટ ઇત્યુક્તે સ્ફુટિત ઇતિ ગમ્યતે ।
ભિન્નં ગગનં ઘટાદિત્યન્યદિતિ વિજ્ઞાયતે ।
તત્ર વિભાગો વિદારણાત્મા નાન્યત્વમ્ ।
તદેવ ચાત્ર પ્રકૃતં ન વિભાગ ઇત્યન્યતાલક્ષણસ્ય ભેદસ્ય વસ્તુસ્વરૂપત્વે વિદારણપ્રસઙ્ગેનાત્યલ્પતાપાદનમપ્યસઙ્ગતમેવ, છલત્વાદિતિ ।
નનુ વિભાગસ્યાન્યત્વસ્ય ચ કો વિશેષો યેનૈવમુચ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
ગુણગ્રહણેનૈવ પરિહૃતત્વાત્ ।
વિભાગો હિ ગુણતયા વૈશેષિકાદિભિરુપાત્તઃ ।
અન્યતા ચાન્યોન્યાભાવ ઇતિ સ્ફુટો ભેદઃ ।
*8,120*
યસ્તુ ગુણાદિપ્રક્રિયાં ન માયાવાદી મન્યતે ।
તં બોધયિતુમાહ- અવિદારણે ઽપીતિ ॥
અવિદારણે ઽપિ હ્યાસ્યસ્ય ભિન્નાવોષ્ઠૌ તુ તસ્ય ચ
ન્યાયસુધા:
આસ્યસ્યેત્યાસ્યસમ્બન્ધિનોરોષ્ઠયોર્ગ્રહણમ્ ।
તસ્ય ચ માયાવાદિન એવ ।
યદા હિ માયાવાદી નિરુત્તરતયા તૂષ્ણીમાસ્તે તદા તદીયયોરોષ્ઠયોર્વિદારણલક્ષણવિભાગાભાવે ઽપ્યોષ્ઠૌ ભિન્નાવન્યોન્યાભાવલક્ષણભેદવન્તૌ ભવત એવ ।
યદભાવે ચ યદસ્તિ તત્તતો ઽન્યદિતિ ચ પ્રસિદ્ધમેવ ।
અતો વિભાગાદ્ભેદો ઽર્થાન્તરમેવેતિ જ્ઞાયતે ।
તસ્ય ચેત્યનેન નાતઃ પરં સ્વરૂપભેદે કાચિદનુપપત્તિઃ સમ્ભાવિતાસ્તીતિ સૂચિતમ્ ।
નનુ કથં નાસ્તિ ।
વિશેષણવિશેષ્યભાવાનુપપત્ત્યાદેરપરિહૃતત્વાદિતિ ચેન્ન ।
સ્વરૂપત્વે ઽપિ વિશેષબલેન વિશેષણવિશેષ્યભાવસમ્બન્ધાવભાસોપપત્તેઃ ।
અન્યથાઽનન્દં બ્રહ્મ આનન્દં બ્રહ્મણ ઇત્યાદેરનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
સંશયવિપર્યયાનુપપત્તિરપિ નાસ્તિ ।
સવિશેષત્વેન જ્ઞાતાજ્ઞાતત્વોપપત્તેઃ ।
અન્યથાઽત્મસ્વરૂપે સ્વયંપ્રકાશમાને તત્સ્વરૂપમાત્રાણામદ્વિતીયત્વાનન્દત્વાદીનામપિ પ્રકાશનીયમાન્ન જાતુ કસ્યચિત્સંશયવિપર્યયૌ સ્યાતામ્ ।
અવિદ્યાવશાત્તત્ર તથેતિ ચેત્ ।
અત્રાપિ સાદૃ(શ્યાદિવ)શ્યવશાત્તથેતિ સન્તોષ્યવ્યમ્ ।
*8,121*
યચ્ચાદ્વૈતપર્યવસાનમુક્તમ્ ।
તત્કુત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
યદિ મન્યેત યથા હિ લમ્બકર્ણ આગતો, નીલમાનીયતામિત્યાદૌ પરિકરવતો યદ્ભવતિ તત્પરિકરસ્યાપિ, તથા પ્રતિયોગિઘટિતસ્ય ભેદસ્ય ધર્મિસ્વરૂપત્વે પ્રતિયોગિનો ઽપિ ત(ત્ર નિમ)ન્નિમજ્જનં સ્યાદિતિ તત્ર કિં સમ્ભાવનયેદમુચ્યતે ઉત વ્યાપ્ત્યા ।
નાદ્યઃ ।
પ્રશિથિલમૂલત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ચિત્રગુરાનીયતાં કાશીનિવાસી સમાગત ઇત્યાદૌ તદભાવાત્ ।
પારમાર્થિકીં દૃષ્ટિમવલમ્બમાનસ્ય તદપિ અસિદ્ધમિતિ ચેત્ ।
અહો પક્ષપાતો ઽસ્ય યત્પરસ્યાનિષ્યં પ્રસઞ્જયન્વ્યાપ્તિગ્રહણાય લૌકિકં દૃષ્ટાન્તં બહુમન્યતે વ્યભિચારે તુ તત્રોદાસ્તે ।
પરસિદ્ધેન પરસ્યૈવાનિષ્યાપાદનમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ મૂલશૈથિલ્યમપિ પરઃ સ્વસિદ્ધેન પ્રતિપત્સ્યતે ।
વૈચિત્ર્યં કિન્નિમિત્તમિતિ ચેત્ ।
વ્યાવર્તકત્વમાત્રેણ પ્રતિયોગિનામુપયોગાદિતિ બ્રૂમઃ ।
*8,123*
તદેવં સ્વપરમતાવલોકાનપેક્ષયૈવ દોષોદ્ભાવનાદુપેક્ષણમેવોન્મત્તવાક્યવન્માયાવાદસ્યોચિતમ્ ।
કિન્નિરાકરણેનેત્યાશયવાનુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અત ઉન્મત્તવાક્યત્વાન્માયાવાદો ઽભ્યુપેક્ષિતઃ

ન્યાયસુધા:
નન્વેવંવિધં મતં સિદ્ધાન્તવિરુદ્ધત્વાત્સૂત્રકૃતા કુતો ઽત્ર ન નિરાકૃતમિત્યેતદનેન પરિહ્રિયતે ।
ઉપેક્ષિતઃ સૂત્રકારેણેતિ શેષઃ ।
એવં સમવાયં નિરાકૃત્યેદાનીં સમ્બન્ધપ્રસઙ્ગેન સમ્બન્ધિનામપિ ગુણાદીનાં પ્રસક્તત્વાદીશ્વરગુણસઙ્ખયાવિપ્રતિપત્તિં નિરાકરોતિ- નચેતિ ॥
ન ચામન્દસદાનન્દસ્યન્દ્યનન્તગુણાર્ણવઃ ।
ઈશ્વરો ઽષ્ટગુણત્વેન પ્રમેયો ઽપ્રમિતત્વતઃ

ન્યાયસુધા:
ઈશ્વરો ઽષ્ટગુણત્વેન અષ્ટાવેવ ગુણા અસ્ય સન્તીત્યેવંરૂપેણ, ન પ્રમેયો ન પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
કુતઃ અપ્રમિતત્વતઃ અષ્ટગુણત્વે પ્રમાણાભાવાત્ ।
કિન્ત્વમન્દસદાનન્દસ્યન્દ્યનન્તગુણાર્ણવઃ પ્રમેયઃ ।
અર્ણવ ઇવાર્ણવઃ, ક્ષીરાર્ણવઃ સુધાસ્યન્દી ભવતિ ।
અયઞ્ચાનલ્પવિદોષાનન્દસુધાસ્યન્દી ।
સો ઽનન્તા ગુણાઃ શુભપદાર્થાશ્ચિન્તામણિપ્રભૃતયો ઽસ્મિન્નિત્યનન્તગુણઃ ।
અયમપ્યાનન્દાદયો ઽનન્તા ગુણા અસ્મિન્નિત્યનન્તગુણઃ ।
અમન્દસદાનન્દસ્યન્દી ચાસાવનન્તગુણશ્ચાસાવર્ણવશ્ચેતિ વિગ્રહઃ ।
*8,124*
અષ્ટગુણત્વવદનન્તગુણત્વે ઽપીશ્વરસ્ય પ્રમાણં નાસ્તીત્યત આહ- મયીતિ ॥
મય્યનન્તગુણે ઽનન્તે ગુણતો ઽનન્તવિગ્રહે ।
અનન્તગુણમાહાત્મ્યશક્તિજ્ઞાનમહાર્ણવઃ

નારાયણઃ પરો ઽશેષચેતનેભ્યઃ પરં પદમ્ ।
ઇત્યાદિવેદતદ્વાક્યૈરનન્તૈશ્ચાવસીયતે

અનન્તગુણતા વિષ્ણોઃ ...
*8,124f.*
ન્યાયસુધા:
અનન્તા અસઙ્ખયાતા ગુણા યસ્યાસાવનન્તગુણઃ ।
ગુણતો ઽનન્ત ઇતિ ગુણાનાં પ્રત્યેકમનવધિકત્વમનન્તાવાન્તરવિશેષવત્ત્વં ચાભિપ્રેયતે ।
અનન્તવિગ્રહ ઇત્યન્તં ભગવદ્વાક્યમ્ ।
ઉત્તરં વેદવાક્યમ્ ।
ગુણમાહાત્મ્યેતિ સામાન્યવિશેષાભ્યામુક્તમ્ ।
માહાત્મ્યં પરિમાણાતિશયઃ ।
પરં પદમિત્યુદ્દિશ્યાન્યદુચ્યત ઇતિ ન લિઙ્ગવ્યત્યયદોષઃ ।
નન્વેતાનિ વચનાન્યુપચરિતાર્થાનિ કિન્ન સ્યુરિત્યત આહ- કથમેવેતિ ॥
... કથમેવ હ્યપોદ્યતે
ન્યાયસુધા:
બાધકવશાદ્ધિ મુખ્યાર્થો ઽપોદ્યતે ।
નચાત્ર તદસ્તીત્યતો ઽનન્તગુણતા વિષ્ણોઃ કથમેવાપોદ્યતે ।
*8,126*
યચ્ચ વૈશેષિકાદિભિરીશ્વરજ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નાનામખણ્ડત્વમુક્તં તદપ્યસત્ ।
"અનન્તં ગુણતઃઽ; ઇતિ પ્રત્યેકં ગુણાનામનન્તવિશેષવત્ત્વસ્યાગમસિદ્ધત્વાત્ ।
તદનઙ્ગીકારે બાધકં ચાહ- યદીતિ ॥
યદ્યનન્તવિશેષાશ્ચ તજ્જ્ઞાનાદેર્નિવારિતાઃ

કથં તત્તદ્વિષયતા સાર્વજ્ઞ્યાર્થં વિધીયતે ।
ઔપાધિકવિશેષસ્તુ પૂર્વમેવ નિરાકૃતઃ

*8,126f.*
ન્યાયસુધા:
તત્તદ્વિષયતા ઘટાદિવિષયતા, વિધીયતે અસ્તિત્વેનાઙ્ગીક્રિયતે ।
મા ભૂત્તત્તદ્વિષયત્વમિત્યત ઉક્તમ્- સાર્વજ્ઞાર્થમિતિ ॥
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
સર્વકર્તૃત્વાદ્યર્થં ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત્રાનન્તવિશેષા ઇતિ યથાગમસિદ્ધોક્તિઃ ।
વસ્તુતસ્તુ યદિ ઈશ્વરજ્ઞાનાદિ નિર્વિશેષં સ્યાત્તદા તત્તદ્વિષયત્વં ન સ્યાત્ ।
તદા ચ તસ્ય સાર્વજ્ઞાદિકં ન સ્યાત્ ।
સર્વવિષયજ્ઞાનવાન્હિ સર્વજ્ઞો નામ ।
તથા સર્વકાર્યોત્પત્તિવિષયેચ્છાપ્રયત્નવાન્સર્વકર્તા ।
સર્વકાર્યવિનાશવિષયેચ્છાદિમાંશ્ચ સર્વસંહર્તા ।
અઙ્ગીકૃતં ચ સાર્વજ્ઞાદિ પરેણ પરમેશ્વરસ્ય ।
અતસ્તદર્થં જ્ઞાનાદેસ્તત્તદ્વિષયતયા ભાવ્યમ્ ।
કથં ચ તથા સતિ નિર્વિશેષત્વમિતિ ।
*8,127*
એતનૈદપિ નિરસ્તમ્ ।
યદાહુઃ ।
"અનિત્યં હિ જ્ઞાનાદિ કર્મકારકતયા વિષયસહિતત્વમપેક્ષેત ।
નિત્યસ્ય તુ કિં વિષયેણઽ; ઇતિ ।
વિષયાણાં ચાનન્ત્યાદનન્તવિશેષતાસિદ્ધિઃ ।
*8,128*
સ્યાદેતત્ ।
નિર્વિશેષમેવેશ્વરજ્ઞાનં જ્ઞપ્તિરૂપમ્ ।
તત્તુ તૈસ્તૈર્ઘટાદ્યુપાધિભિસ્તત્તદ્વિષયમિતિ વ્યપદિશ્યતે ।
એવમખણ્ડૈવ તસ્યેચ્છાસ્ત્વિત્યેવમાકારા ।
તથાપિ તૈસ્તૈઃ સૃષ્ટયાદ્યુપાધિભિઃ સિસૃક્ષા સજ્જિહીર્ષેત્યાદ્યુચ્યતે ।
તથા પ્રયત્નો ઽપિ ।
અતઃ સ્વતો વિશેષાભાવે ઽપ્યૌપાધિકવિશેષવશાત્તત્તદ્વિષયતા સાર્વજ્ઞાદિકં ચ યુક્તમિત્યત આહ- ઔપાધિકેતિ ॥
ઔપાધિકો ઽપિ વિશેષો ઽસ્તિ ન વા ।
અસ્તિ ચેત્કથં નિર્વિશેષત્વમ્ ।
ન ચેત્પુનઃ સાર્વજ્ઞાદ્યભાવ ઇત્યાદિપૂર્વોક્તન્યાયેનૈવ નિરસ્તમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચોપાધિર્જ્ઞાનાદિસમ્બદ્ધો વિશેષમાપાદયેદસમ્બદ્ધો વા ।
આદ્યે સમ્બન્ધો વિષયવિષયિભાવાતિરિક્તો નાસ્તીતિ પૂર્વમેવ તદ્વિષયતૈષ્યવ્યા ।
દ્વિતીયે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ।
અપિ ચાસ્ત્વિત્યેવમાકારેણૈવેચ્છાદિના સૃષ્ટયાદિકં ભવતિ ઉત સૃષ્ટયાદિકં ભવત્વિત્યેવમાકારેણ ।
નાદ્યઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
દ્વિતીયે સ્વતઃ સવિશેષત્વમિત્યેષા દિક્ ।
*8,129*
વૈશેષિકાદયઃ કેચિદીશ્વરજ્ઞાનં સ્વપ્રકાશં ન ભવતીત્યાહુઃ ।
તાનપાકરોતિ- સ્વપ્રકાશત્વમપીતિ ॥
સ્વપ્રકાશત્વમપિ તુ યૈર્જ્ઞાનસ્ય નિવારિતમ્ ।
કથં સર્વજ્ઞતા તસ્ય ... ॥ મનુવ્_2,2.148અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યૈસ્ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
કેચિદ્વૈશેષિકાદયઃ સ્વપ્રકાશતામઙ્ગીકુર્વન્તીત્યેતત્સૂચયિતું તુશબ્દઃ ।
જ્ઞાનસ્ય ઈશ્વરજ્ઞાનસ્ય ।
તેષાં પક્ષ ઇતિ શેષઃ ।
તસ્ય ઈશ્વરસ્ય ।
કથં સ્વપ્રકાશત્વાભાવે સર્વજ્ઞતાભાવ ઇત્યત આહ- સ્વેતિ ॥
*8,130*
... સ્વજ્ઞાનાધિગમં વિના

ન્યાયસુધા:
સ્વજ્ઞાનાધિગમાભાવાદિત્યર્થઃ ।
એકમેવ હીશ્વરજ્ઞાનં તચ્ચ સ્વવ્યતિરિક્તમેવ વિષયીકરોતિ ન તુ સ્વરૂપમિતિ કથમીશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ સ્યાદિતિ ।
સ્વપ્રકાશજ્ઞાનાભાવે ઽપીશ્વરસ્ય સાર્વજ્ઞસમ્ભવં શઙ્કતે- જ્ઞાનમિતિ ॥
જ્ઞાનં વિશ્વાધિગં ત્વેકં તજ્જ્ઞાનવિષયં પરમ્ ।
ઇતિ જ્ઞાનદ્વયેનૈવ સર્વવિત્ પરમેશ્વરઃ

ઇતિ ચેદ્ ...
ન્યાયસુધા:
વિશ્વાધિગં સ્વવ્યતિરિક્તસમસ્તવિષયમ્ ।
તજ્જ્ઞાનં વિષયો યસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
સ્યાદયં દોષો યદીશ્વરસ્યૈકમેવ જ્ઞાનં સ્યાન્ન ચૈવમ્ ।
દ્વે ખલ્વીશ્વરજ્ઞાને ।
તત્રૈકં સ્વવ્યતિરિક્તદ્વિતીયજ્ઞાનસહિતસર્વવિષયમ્ ।
દ્વિતીયં તુ તજ્જ્ઞાનવિષયીકારિ ।
એવંચ જ્ઞાનસ્ય સ્વવિષયત્વાભાવે ઽપીશ્વરસ્યૈવંવિધજ્ઞાનદ્વયેનૈવ સર્વવિત્ત્વમુપપદ્યત ઇતિ ।
તથાપીશ્વરસ્યાસાર્વજ્ઞં તજ્જ્ઞાનસ્ય વા સ્વપ્રકાશત્વં દુષ્પરિહરમિત્યાશયવાનુત્તરમાહ- એષ એવેતિ ॥
... એષ એવાર્થસ્તજ્જ્ઞાનાવસિતો યદિ ।
સ્વપ્રકાશત્વમેવ સ્યાજ્ ... ॥ મનુવ્_2,2.150અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
આસ્તાં તાવત્સજાતીયાત્મવિશેષગુણયૌગપદ્યાનુપપત્તિઃ ।
જ્ઞાનદ્વયવાનહં, જ્ઞાનદ્વયેન સર્વજ્ઞો ઽસ્મિ, ઇદં મે જ્ઞાનમેતજ્જ્ઞાનવિષયં એતચ્ચૈતદ્વિષયમિત્યાદિરેષ એવાર્થ ઈશ્વરેણ જ્ઞાયતે ન વા ।
નેતિ પક્ષે તસ્ય સાર્વજ્ઞં ન સ્યાત્ ।
આદ્યે કિમેતયોરન્યતરેણોત જ્ઞાનાન્તરેણ ।
પ્રથમસ્યેદમુત્તરમ્ ।
એષ એવાર્થસ્તયોરન્યતરેણ જ્ઞાનેનાવસિતો વિષયીકૃતો યદિ તદા તસ્ય જ્ઞાનસ્ય સ્વપ્રકાશત્વં સ્યાદેવેતિ ।
તત્કથમિત્યત આહ- જ્ઞાનં હીતિ ॥
... જ્ઞાનં હ્યેતદ્ વિશેષણમ્

ન્યાયસુધા:
યદ્યપ્યેતજ્જ્ઞાનં ન નિષ્કૃષ્ટં સ્વસ્ય સ્વવિષયતામાપદ્યતે ।
તથાપિ જ્ઞાનવિષયસ્યૈતસ્ય જ્ઞાનદ્વયાનહમિત્યાદેરર્થસ્ય વિશેષણં ભવત્યેવ ।
તથાચ વિશિષ્ટાર્થવિષયત્વે વિશેષણભૂતસ્વવિષયત્વમવર્જનીયમેવ ।
નહિ દણ્ડિસાક્ષાત્કારે દણ્ડો ન સ્ફુરતીતિ યુક્તમિતિ ।
*8,131*
દ્વિતીયે દોષમાહ- જ્ઞાનાન્તરેણેતિ ॥
જ્ઞાનાન્તરેણ ચેદત્ર ભવેદેવાનવસ્થિતિઃ
ન્યાયસુધા:
જ્ઞાનાન્તરેણ તૃતીયેન જ્ઞાનેન ।
યદ્યેષો ઽર્થો વિષયીક્રિયતે ।
અત્ર અસ્મિન્પક્ષે અનવસ્થિતિઃ જ્ઞાનદ્વયવાનીશ્વર ઇતિ નિયમાભાવો ભવેત્ ।
યસ્તુ જ્ઞાનત્રયવાનિતિ નિયમં મન્યતે સ પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કિં જ્ઞાનત્રયવાનહમસ્મીત્યાદિકમર્થમીશ્વરો વેત્તિ ન વેતિ ।
દ્વિતીયે તુ પુનરસાર્વજ્ઞમ્ ।
આદ્યે કિમેતત્ત્રયાન્યતમેન, ઉત ચતુર્થેન ।
નાદ્યઃ ।
સ્વપ્રકાશતાપત્તેઃ ।
દ્વિતીયે પુનરનવસ્થૈવ ।
એવં જ્ઞાનાન્તરપરમ્પરાભ્યુપગમવ્યસનં દુર્વારં સ્યાત્ ।
*8,132*
નન્વનન્તાનીશ્વરજ્ઞાનાન્યભ્યુપગચ્છામિ કો દોષ ઇતિ ચેન્ન ।
કલ્પનાગૌરવાદ્વરમેકસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય સ્વપ્રકાશત્વાભ્યુપગમ ઇત્યાશયવાનુપસંહરતિ- સ્વપ્રકાશત્વમિતિ ॥
સ્વપ્રકાશત્વમેતસ્માદ્ દુર્નિવાર્યં સમાપતેત્

ન્યાયસુધા:
નનુ જ્ઞાનં ન સ્વપ્રકાશં વસ્તુત્વાદિત્યાદેઃ વિરુદ્ધં(દિ) સ્વપ્રકાશત્વં કથમઙ્ગીકર્તુમુચિતમિતિ ચેત્ (ન) ।
યત્ વસ્તુ, ન તત્સ્વપ્રકાશમિતિ વ્યાપ્તિજ્ઞાનં સ્વાત્માનં ન વિષયીકરોતિ ચેન્ન સર્વોપસંહારવદ્વયાપ્તિસિદ્ધિઃ ।
વિષયીકરણે તુ સ્વપ્રકાશત્વં દુર્નિવારમિત્યાશયવતો વોપસંહારઃ ।
*8,133*
યદુક્તમીશ્વરો ઽનન્તગુણ ઇતિ તદનુપપન્નમ્ ।
ચતુર્વિંશતેરધિકાનાં ગુણાનામભાવાત્ ।
તત્રાપિ કેષાઞ્ચિદીશ્વરે ઽનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદુપપન્નૈરષ્ટભિરેવ ગુણૈરુપપન્નો ભગવાનિતિ ।
મૈવમ્ ।
શૌર્યૌદાયર્પ્રાગલ્ભ્યપ્રભૃતીનાં ગુણાનાં ભાવાત્ ।
પરેણ સ્વીકૃતેષ્વપિ કેષાઞ્ચિદનુપપત્ત્યભાવાચ્ચ ।
તથાહિ ।
સુખં તાવદીશ્વરસ્ય કુતો નાઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
ઈશ્વરઃ સુખરહિતો દુઃખરહિતત્વાદ્ઘટવત્ ।
સુખવાંશ્ચેદદુઃખવાન્પ્રસજ્યતે દેવદત્તવદિતિ વિપક્ષે બાધકોપપન્નાદનુમાનાદિતિ ચેત્ ।
તત્રાનુગ્રાહકસ્ય તર્કસ્ય તાવદ્દૂષણમાહ- સુખવાનિતિ ॥
*8,134*
સુખવાન્ દુઃખવાંશ્ચ સ્યાદિતિ વ્યાપ્તિશ્ચ નો ભવેત્
ન્યાયસુધા:
કથં વ્યાપ્ત્યભાવ ઇત્યત આહ- નિર્દુઃખત્વમિતિ ॥
નિર્દુઃખત્વં મહાનન્દઃ શ્રુત્યૈવેશસ્ય ભણ્યતે

*8,134f.*
ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ સુખિત્વં દુઃખિત્વેન સહચરિતં દેવદત્તાદાવુપલબ્ધમ્ ।
તથાપીશ્વરે નિર્દુઃખે ઽપિ વાચ્યં પ્રાક્ પ્રસઞ્જાનાદ્વયાપ્તિગ્રહણવેલાયામેવેદં વ્યાપ્તિભઙ્ગોદ્ભાવનમિતિ ।
સર્વત્રાપ્યેવં વક્તું શક્યત્વેનોક્તદોષાનિસ્તારાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
સ્વાભ્યુપગમમાત્રેણાપાદનસ્થલે વ્યાપ્તિભઙ્ગાભિધાને સત્યેવમેતત્ ।
નચૈવં પ્રકૃતે ।
શ્રુતિબલેનૈવેશ્વરે સુખિત્વસ્ય દુઃખિત્વ(સ્ય)વ્યભિચારોપપાદનાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- શ્રુત્યૈવ ભણ્યત ઇતિ ॥
પ્રત્યેકં સમ્બન્ધાદેકવચનમ્ ।
*8,135*
કાસૌ શ્રુતિરિત્યતો ઽર્થતસ્તામુદાહરતિ- ય ઇતિ ॥
યો ઽશનાયાપિપાસે ચ શોકાદીંશ્ચાતિવર્તતે ।
આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ વિપાપ્મેત્યાદિકા ચ સા

ન્યાયસુધા:
અનેન"યો ઽશનાયાપિપાસે શોકં મોહં જરાં મૃત્યુમત્યેતિઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
વિપાપ્મેત્યનેન"ય આત્માપહતપાપ્માઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિમ્ ।
સા નિર્દુઃખત્વાદ્યભિધાત્રી ।
નન્વાનન્દશ્રુતેર્દુઃખાભાવવિષયત્વોપપત્તેર્ન શ્રુત્યવષ્ટમ્ભેન પ્રસઙ્ગમૂલભૂતવ્યાપ્તિભઙ્ગો વક્તું શક્યત ઇત્યતો ઽઙ્ગીકૃત્ય તાવત્સોપાધિકત્વમાહ- ઈશ્વરસ્યેતિ ॥
*8,136*
ઈશ્વરસ્ય તથેષ્ટત્વં દુઃખિત્વોપાધિરિત્યપિ ।
ઉક્તે કિમુત્તરં બ્રૂયાચ્છ્રુત્યનાદરતત્પરઃ

ન્યાયસુધા:
તથેષ્ટત્વં દુઃખી ભવત્વિતીષ્ટત્વમ્ ।
દુઃખિત્વોપાધિઃ દુઃખિત્વપ્રયોજકમ્ ।
અપિપદેનાધર્માદિમત્ત્વં સમુચ્ચિનોતિ ।
અનાદરો વિના બાધકેન પ્રતીતાર્થપરિત્યાગઃ ।
મા ભૂત્તાવત્ શ્રુત્યવષ્ટમ્ભેન વ્યાપ્તિભઙ્ગઃ, સોપાધિકતયા તુ ભવિષ્યતિ ।
સોપાધિકસમ્બન્ધસ્ય વ્યભિચારનિયમાદિતિ ।
યઃ સુખી સ દુઃખી ભવત્વિતીશ્વરેચ્છાવિષય એવેતિ નિયમાન્નાયમુપાધિરિત્યત આહ- ન ચેતિ ॥
ન ચાત્મદુઃખિતેચ્છા સ્યાદત એતન્નિવાર્યતે
ન્યાયસુધા:
ઈશ્વરસ્ય હિ"આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેઃ સુખિત્વે ઽપિ નોપાધિમત્ત્વમ્ ।
કસ્યાપ્યાત્મદુઃખિતેચ્છાભાવાદત એતદુપાધેર્વ્યાપ્યાભિમતવ્યાપકત્વં નિવાયર્તે ।
યદ્યપ્યયં નિયમો ન દર્શનમાત્રેણ સિદ્ધયતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નિયામકં તુ નાસ્તીતિ વક્તું શક્યતે ।
તથાપિ શ્રુત્યર્થપરિત્યાગં વારયિતું પ્રસઙ્ગાપાદનાયેદમુદિતમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ભવેદેતદ્યદ્યાનન્દશ્રુતિઃ સુખવાદિની સ્યાન્ન ચૈતદસ્તિ ।
તસ્યા દુઃખાભાવપરત્વાદિતિ ચેત્ ।
કિં બાધકાદિયં શ્રુતિઃ સ્વાર્થાત્પ્રચ્યાવ્યતે ઉતૈવમેવ ।
ન તાવદ્દ્વિતીયઃ ।
દુઃખાભાવશ્રુતેરપ્યન્યથયિતું શક્યત્વેન તર્કસ્યેષ્યાપત્તિતાપત્તેઃ ।
આદ્યે ન તાવત્પ્રત્યક્ષમાગમો વા બાધકો ઽસ્તિ ।
તતઃ સુખિત્વે દુઃખિત્વપ્રસઙ્ગો વા નિર્દુઃખત્વાનુમાનં વા બાધકમિતિ વાચ્યમ્ ।
તદુભયમપિ વ્યપ્તિબલપ્રવૃત્તં વા સ્યાત્સહદર્શનમાત્રબલપ્રવૃત્તં વા ।
નાદ્યઃ ।
ઇતરેતરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
સિદ્ધે હિ શ્રુતેઃ સ્વાર્થપ્રચ્યાવને તર્કાનુમાનયોર્વ્યાપ્તિસિદ્ધિસ્તત્સિદ્ધૌ ચ શ્રુતેઃ સ્વાર્થાત્પ્રચ્યાવનસિદ્ધિરિતિ ।
*8,138*
નન્વેતદ્ભવતામપિ સમાનમ્ ।
શ્રુતેઃ સ્વાર્થપરત્વે તર્કાનુમાનયોર્વ્યાપ્તિભઙ્ગઃ, સતિ ચ તસ્મિન્ શ્રુતેઃ સ્વાર્થપરત્વમિતિ ।
મૈવમ્ ।
યતઃ પ્રતીતાર્થપરિત્યાગ એવ બાધકમપેક્ષતે ।
ન સ્વાર્થપરત્વં, બાધકાભાવમ્ ।
તસ્ય પ્રતીત્યૈવ સિદ્ધત્વાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિત્યાહ- સહેતિ ॥
સહદર્શનમાત્રેણ શ્રુતીનામપલાપકઃ

યજ્ઞાદેરપિ પાપસ્ય હેતુત્વં હિંસયા યુતેઃ ।
નાનુમાતિ કથં ... ॥ મનુવ્_2,2.156અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
આપાદ્યેન સાધ્યેન વા સહદર્શનં યસ્યાપાદકસ્ય સાધનસ્ય વા તત્સહદર્શનમ્ ।
શ્રુતીનામ્ ઈશ્વરસ્યાનન્દવાદિનીનામ્ અપલાપકઃ સ્વાર્થપ્રચ્યાવકઃ ।
યજ્ઞાદેરિત્યાદિપદેન ગોભ્યો યવસદાનં ગૃહ્યતે ।
યુતેઃ યોગાત્ ।
યદિ સહદર્શનમાત્રેણાનન્દશ્રુત્યર્થાલાપઃ ક્રિયેત ।
તદા યા હિંસા સા પાપહેતુરિતિ સહદર્શનેન જ્યોતિષ્યોમાદિશ્રુત્યર્થાપલાપો ઽપિ ક્રિયતામવિશેષાદિતિ ભાવઃ ।
*8,139*
નન્વવિશેષો ઽસિદ્ધઃ ।
હિંસાત્વપાપસાધનત્વયોઃ ।
સાહચર્યે નિષિદ્ધત્વસ્યોપાધેઃ વિદ્યમાનત્વાત્ ।
નચ સુખિત્વદુઃખિત્વસમ્બન્ધે કશ્ચિદુપાધિરસ્તિ ।
ઈશ્વરસ્ય તથેષ્ટત્વમુપાધિસ્ત્વિદાનીમપિ ગહ(નં પ્રવિ)નનિવિષ્ય ઇત્યાશઙ્કતે- તત્રેતિ ॥
... તત્ર યદ્યુપાધિર્નિષિદ્ધતા

ન્યાયસુધા:
અસ્તીત્યુચ્યત ઇતિ શેષઃ ।
કેયં નિષિદ્ધતા નામ ।
અકર્તવ્યતયા શ્રુત્યુક્તત્વમિતિ ચેત્ ।
કેયમકર્તવ્યતાપિ કરણાનર્હતા વા કર્તુરનિષ્યહેતુતા વા ।
નાદ્યઃ ।
બ્રહ્મહિંસાયા અપિ ક્રિયમાણત્વાત્ ।
દ્વિતીયે ઽપિ કિં સાક્ષાદનિષ્યસાધનત્વં પરમ્પરયા વા ।
નાદ્યઃ ।
હિંસાનન્તરમેવ દુઃખોત્પાદાદર્શનાત્ ।
દ્વિતીયે તુ પાપસાધનતયોક્તત્વમુપાધિરિત્યુક્તં સ્યાત્ ।
એવંચાત્રાપ્યુપાધિસદ્ભાવાદવિશેષ એવેતિ પરિહરતિ- અદુઃખિત્વેનેતિ ॥
અદુઃખિત્વેન ચાનુક્તિઃ કથં નોપાધિતાં વ્રજેત્

ન્યાયસુધા:
"અદુઃખિત્વેનાનુક્તિરિતિઽ; દુઃખિત્વેનોક્તિરિત્યર્થઃ ।
કાસૌ દેવદત્તાદીનાં શ્રૌતી દુઃખિત્વોક્તિરિત્યત આહ- અદુઃખમિતિ ॥
અદુઃખમિતરત્ સર્વં જીવા એવ તુ દુઃખિનઃ ।
તેષાં દુઃખપ્રહાણાય શ્રુતિરેષા પ્રવર્તતે ॥ મનુવ્_2,2.157ચ્-f ॥
ઇતિ શ્રુતિર્ હિ પરમા ...

ન્યાયસુધા:
પ્રવર્તતે દુઃખપ્રહાણસાધનં પરમાત્માનં પ્રતિપાદયતીત્યર્થઃ ।
*8,141*
એવમનુમાનાનુગ્રાહકં તર્કં નિરાકૃત્યેદાનીમીશ્વરો ન સુખી નિર્દુઃખત્વાદ્ઘટવદિત્યનુમાનમપિ દૂષયતિ- શ્રુત્યુક્તિરિતિ ॥
... શ્રુત્યુક્તિર્ યદિ કારણમ્ ।
કિં કાર્યમનુમાનેન ગળસ્તનસમેન હિ ॥ મનુવ્_2,2.158બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
કારણં પ્રમાયાઃ ।
"આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિઃ પ્રમાણં ન વા ।
નેતિ પક્ષે અપસિદ્ધાન્તઃ ।
આદ્યે તદ્બાધિતત્વેનાજાગલસ્તન ઇવ વિવક્ષિતાર્થાસાધકમનુમાનમુપેક્ષણીયમિતિ ભાવઃ ।
નનુ શ્રુતિઃ પ્રમાણમેવ કિન્ત્વનુમાનવિરુદ્ધત્વાત્પ્રતીતાર્થં પરિત્યજ્ય દુઃખાભાવપરતયા વ્યાખ્યાતવ્યેત્યાશઙ્કય, નૈવમ્, અનુમાનસ્ય શ્રુતિબાધકત્વાદર્શનાત્ ।
ક્વચિદુપજીવ્યત્વાદિનૈવ બાધકત્વાત્ ।
એવમેવ બાધકત્વાભ્યુપગમે ત્વતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિત્યાહ- અનુમાનેનેતિ ॥
અનુમાનેન યદ્યર્થઃ શ્રુતિદૃષ્ટો વ્યપોદ્યતે ।
પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ નેશ્વરો ધર્મ એવ ચ ।
સ્યાત્ તત્ફલં ચ ... ॥ મનુવ્_2,2.159અ-એ ॥
ન્યાયસુધા:
પૂર્વોક્તેન શાસ્ત્રયોનિસૂત્રોક્તેન ।
નેશ્વરઃ સ્યાત્ શ્રુતિદૃષ્ટો ઽપીશ્વરો ઽનુમાનવિરોધાત્ત્યાજ્યઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ધર્મશ્ચ નૈવ સ્યાત્તત્ફલં ચ નૈવ સ્યાદિત્યત્રાપ્યેવમેવ તાત્પર્યમ્ ।
યજ્ઞક્રિયા નાદૃષ્ટફલહેતુઃ ક્રિયાત્વાન્નિષ્ઠીવનાદિક્રિયાવત્ ।
ધર્મો વા ન સુખસાધનમદૃષ્ટત્વાદધર્મવદિત્યાદ્યનુમાનસમ્ભવાત્ ।
અતિપ્રસઙ્ગસ્ય વિપર્યયે પર્યવસાનમાહ- તેનેતિ ॥
... તેનાત્ર શ્રુતિરેવ પ્રમા ભવેત્

ન્યાયસુધા:
યસ્માદુપજીવ્યત્વાદિરહિતેનાનુમાનેનાનન્દશ્રુતેર્બાધાભ્યુપગમે ઽનિષ્યપ્રસઙ્ગસ્તેન કારણેનૈષા શ્રુતિરત્રેશ્વરસ્યાનન્દવત્ત્વ એવ પ્રમા પ્રમાણં ભવેન્ન પુનરન્યથા યોજ્યેતિ ।
જોસ્હિ-1
*8,143*
મા ભૂત્ શ્રુતિરપ્રમાણં, મા ચ ભૂદનુમાનબાધયાર્ઽથાન્તરપરા, તથાપ્યનુમાનસ્ય બાધિકા કુતઃ, પ્રતિરોધિકા તુ ભવેદિત્યત આહ- ઈશસ્યેતિ ॥
ઈશસ્યાનુમયા સિદ્ધેઃ શ્રુતિર્ધમિર્પ્રમા ભવેત્ ।
તયા સર્વગુણૈઃ પૂર્ણ ઉક્ત ઈશો યતસ્તતઃ

અનાનન્દાનુમા તસ્ય ધર્મિગ્રાહિવિરોધતઃ ।
ન પ્રમાણં ભવેત્ ... ॥ મનુવ્_2,2.161અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અનુમયેતિ શ્રુતિવ્યતિરિક્તપ્રમાણોપલક્ષણમ્ ।
ધર્મિપ્રમા ધર્મિગ્રાહકં પ્રમાણમ્ ।
અનુમાનં હિ પ્રમાણાન્તરેણ સિદ્ધે ધર્મિણિ પ્રવર્તતે નાન્યથા ।
અત્ર ચેશ્વરો ધર્મી ન ચાસાવનુમાનેન સિદ્ધયતીતિ સમર્થિતં પ્રાક્ ।
પ્રત્યક્ષાદ્યવિષયત્વં તુ પરસ્યાપિ સમ્મતમ્ ।
તતઃ પરિશેષાત્ શ્રુતિરેવ ધર્મિણઃ પરમેશ્વરસ્ય ગ્રાહિકેત્યેષ્યવ્યમ્ ।
તથાચાનેનાનુમાનેન શ્રુતિપ્રામાણ્યમનુમતમ્ ।
અન્યથા સ્વસ્યાનુત્થાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
સા ચોપજીવ્યા શ્રુતિરીશ્વરમાનન્દવન્તમાચષ્ટે ।
તતસ્તદ્વિરોધાદનુમાનમપ્રમાણમેવ ।
અગ્નિસ્વરૂપગ્રાહકપ્રત્યક્ષવિરુદ્ધતચ્છૈત્યાનુમાનવદિતિ ।
નચ વાચ્યં યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિવાક્યમનુમાનસ્યોપજીવ્યં નાનન્દવાદીતિ ।
સર્વસ્યાપિ વેદસ્યૈકવાક્યત્વેનાર્ધ(જ)ચરતીયાયોગાત્ ।
અન્યથાગ્નિગ્રાહકમેવોપજીવ્યમ્ ।
નતુ તદૌષ્ણ્યગ્રાહકમિત્યપિ સ્યાત્ ।
*8,144*
અનેનૈવ ન્યાયેનેશ્વરસ્ય વિગ્રહરાહિત્યાદ્યનુમાનમપિ સર્વં શ્રુતિવિરુદ્ધત્વાદપ્રમાણમેવેત્યાશયવાનુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥
... તસ્માન્નાનુમાત્રોપયોગિની

ન્યાયસુધા:
અત્ર ઈશ્વરવાક્યે ।
અત એવ સર્વગુણૈઃ પૂર્ણ ઇત્યુક્તમ્ અન્યથાઽનન્દવાનિત્યવક્ષ્યત્ ।
*8,145*
અનુપપત્ત્યન્તરં વૈશેષિકાદિદર્શને દર્શયન્"નિત્યમેવ ચ ભાવાત્ઽ; ઇતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતિ- નિત્યેચ્છત્વાદિતિ ॥
નિત્યેચ્છત્વાત્ પરેશસ્ય પરમાણુસદાત્વતઃ ।
અદૃષ્ટકાલયોશ્ચૈવ ભાવાત્ કાર્યં સદા ભવેત્

*8,145f.*
ન્યાયસુધા:
વૈશેષિકાદયો હિ કાલવિશેષે દ્વયણુકાદિપ્રક્રમેણ મહાભૂતસૃષ્ટિમભ્યુપગચ્છન્તિ ।
તત્તદીયપ્રક્રિયાપર્યાલોચનાયાં નોપપદ્યતે ।
કિન્તુ તત્પક્ષે કાર્યં સદા ભવેત્ ।
યદાભિલષ્ટતે તતઃ પ્રાગપિ ભવેત્ ।
કુતઃ ।
કારણસામગ્રીસમ્પત્તિનિબન્ધનો હિ કાર્યોત્પત્તેઃ કાલનિયમઃ ।
તત્રાદિસૃષ્ટૌ પરમાણવઃ સમવાયિકારણભૂતાસ્તાવત્સદા વિદ્યન્તે ।
નિમિત્તકારણં ચેશ્વરેચ્છા નિત્યૈવ ।
તથા કાલો દિ(ક્ચ)ક્ ।
યદ્યપ્યદૃષ્ટં ધર્માધર્મસમાખ્યાતં ન નિત્યં તથાપિ પ્રલયે ઽસ્તીત્યઙ્ગીક્રિયત એવ ।
વૃત્તિલાભસ્તદા નાસ્તીતિ ચેન્ન ।
તસ્યાપીશ્વરેચ્છાદિકારણકસ્ય તદ્ભાવે ઽભાવાનુપપત્તેઃ ।
અત એવ પરમાણુસંયોગસ્યાસમવાયિકારણસ્યાભાવાન્ન સદા સૃ(સદાદિસૃ)(મહદાદિસૃ)ષ્યિરિતિ નિરસ્તમ્ ।
સંયોગાનુત્પાદસ્યાપ્યનુપપત્તેઃ ।
તદસમવાયિકારણકર્માભાવાદિતિ ચેન્ન ।
તદનુત્પાદસ્યાપ્યયોગાત્ ।
નચાતો ઽન્યદ્વયણુકાદેઃ કારણમસ્તિ ।
યદ્વૈકલ્યાદભિલષિતસમયાત્પ્રાક્ કાર્યાભાવો ભવેત્ ।
સત્યાં ચાભિમતસામગ્ષાં કાર્યાનુદયે પશ્ચાદપિ નોત્પદ્યેત ।
નિયામકાભાવાદિતિ ।
સદાત્વં સદાતત્વનમ્ ।
ભાવાત્ પ્રલયે ઽપીતિ શેષઃ ।
એવશબ્દસ્ય સદૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
કાર્યં ભવેદિતિ ચાભ્યુપગમ્યોક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ તત્પક્ષે કદાપિ દ્વયણુકાદ્યુત્પત્તિર્ન સમ્ભવતિ ।
વિનાશકારણસ્યેશ્વરેચ્છાદેઃ સદાતનત્વેન સત્પ્રતિપક્ષત્વાત્ ।
કાર્યોત્પત્તિસહકૃતમેવેશ્વરેચ્છાદિકં વિનાશકારણમિત્યઙ્ગીકારે ઽપ્યુત્પત્ત્યનન્તરમેવ વિનાશઃ પ્રસજ્યેતેતિ ।
અત એવ સૃષ્ટયાદીતિ વક્ષ્યતિ ।
*8,147*
સ્યાદેવં યદિ કાલમાત્રં સૃષ્ટેર્વા સંહારસ્ય વા કારણં સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
કિન્તુ કાલવિશેષ એવાતસ્તદ્ભાવાભાવાભ્યાં સૃષ્ટિસંહારનિયમો ઘટતે ।
તથા નેશ્વરેચ્છામાત્રં સૃષ્ટયાદિહેતુઃ કિન્તુ તદ્વિશેષ એવ તતસ્તદ્ભાવાભાવપ્રયુક્તા સૃષ્ટયાદિવ્યવસ્થા સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
કિં કાલદેશાદેરૌપાધિકો ભેદઃ, કિંવા સ્વાભાવિકઃ ।
નાદ્યઃ ।
નિરસ્તત્વાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વપસિદ્ધાન્ત ઇત્યાહ- નહીતિ ॥
ન હિ કાલવિભેદો ઽસ્તિ તત્પક્ષે ...

ન્યાયસુધા:
હિશબ્દેન"આકાશકાલદિશામેકૈકત્વાત્ઽ; ઇત્યાદિતદ્વાક્યં સ્મારયતિ ।
કાલેતીશ્વરેચ્છાયા અપ્યુપલક્ષણમ્ ।
*8,148*
નન્વિદં દૂષણં ભવતામપિ સમાનમ્ ।
તથાહિ ।
મહદાદ્યુપાદાનકારણં પ્રકૃતિર્નિત્યૈવ ।
તથા નિમિત્તકારણમીશ્વરેચ્છાકાલાદિકમપિ ।
તદેવ ચ પ્રલયકારણમ્ ।
અતઃ સૃષ્ટિપ્રલયસમયનિયમો ભવતામપિ દુર્ઘટ ઇત્યત આહ- અસ્મન્મત ઇતિ ॥
... ઽસ્મન્મતે હરેઃ ।
વિશેષકાલ એવૈતત્સૃષ્ટયાદીચ્છા સદાતના ॥ મનુવ્_2,2.163બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદ્યપ્યસ્મન્મતે હરેરિચ્છા સદાતના ।
પ્રકૃત્યાદ્યુપલક્ષણમેતત્ ।
તથાપિ વિશેષકાલ એવૈતસ્ય મહદાદેઃ સૃષ્ટયાદિ ભવતીતિ યોજના ।
અસ્માભિઃ કાલે સ્વભાવત એવ ભેદો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
તથા ચ કાલવિશેષસ્યૈવ સૃષ્ટિં સંહારં ચ કારણત્વાત્તદ્ભાવાભાવાભ્યાં સત્સ્વપીતરકારણેષુ સૃષ્ટયાદિસમયનિયમો યુજ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ કાલવિશેષ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
મૈવમ્ ।
વિશિષ્ટત ઇતિ વિશેષઃ, સ ચાસૌ કાલશ્ચેતિ વિગ્રહગ્રહણાત્ ।
નનુ સદાતનીતિ ભવિતવ્યમ્ ।
મૈવમ્ ।
નાયં ટ્યુટ્યુલોરન્યરતઃ પ્રત્યયઃ ।
કિન્તુ ભ(ભા)વાર્થે તનપ્રત્યયો ઽયમ્ ।
અથવા તનેતિ તનોતે રૂપમેતત્ ।
*8,149*
નનુ તે કાલભેદા યદિ નિત્યાસ્તદા સ પ્રસઙ્ગસ્તદવસ્થઃ ।
વ્યર્થશ્ચ કાલભેદાભ્યુપગમઃ ।
અનિત્યત્વે તત્કારણં વાચ્યમિતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
ઉપાદાનં તુ પ્રકૃતિરેવ ।
નિમિત્તમાહ- વિશેષાશ્ચેતિ ॥
*8,150*
વિશેષાશ્ચૈવ કાલસ્ય હરેરિચ્છાવશાઃ સદા
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં મહદાદિ કિન્તુ કાલસ્ય વિશેષાશ્ચ ક્ષણલવાદયઃ ।
એવશબ્દસ્ય હરેરેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
સદેત્યનેન ન યુગપત્સર્વક્ષણસૃષ્ટિર્યેન તેષામપિ ક્ષણિકત્વં સ્યાત્ ।
કિન્તુ નિરન્તરપ્રવાહતયેત્યુક્તં ભવતિ ।
*8,152*
નનુ કાલવિશેષાણાં પરમેશ્વરાજ્જન્મ કુતઃ પ્રમાણાત્સિદ્ધમિત્યત આહ- સર્વ ઇતિ ॥
સર્વે નિમેષા ઇતિ હિ શ્રુતિરેવાહ સાદરમ્

ન્યાયસુધા:
"સર્વે નિમેષા જજ્ઞિરે વિદ્યુતઃ પુરુષાદધિઽ; ઇતિ શ્રુતિરેવ કાલવિશેષાણામીશ્વરાજ્જનિમાહ હિ ઇત્યર્થઃ ।
વિશેષણદ્યોતત ઇતિ વિદ્યુત્તસ્માત્પરમપુરુષાત્સર્વે નિમેષાઃ કાલભેદા અધિજજ્ઞિરે યતાસ્વં જાયન્ત ઇતિ ।
નન્વેષા શ્રુતિઃ કાલોપાધીનામીશ્વરાજ્જનનમાહ, નતુ કાલસ્ય ।
તથા સતિ કાષ્ઠાકલામુહર્તાશ્ચેત્યુત્તરવાક્યસ્ય પૌનરુક્ત્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
નહિ સર્વનિમેષાતિરિક્તં કાષ્ઠાકલાદિકમસ્તિ ।
ઉપાધયસ્તુ નિમેષાદિરૂપાઃ પૃથગેવેતિ ન તત્ર પુનરુક્તિદોષ ઇત્યત ઉક્તમ્- સાદરમિતિ ॥
યત્સર્વનિમેષજન્માભિધાય પુનઃ કાષ્ઠાદિજન્માભિધત્તે તદાદરાર્થમિત્યતો ન પુનરુક્તિદોષઃ ।
ઉપાધિભેદસ્તુ નોપપદ્યત ઇત્યુક્તમેવેતિ ।
*8,155*
નનુ નિમેષાદિશબ્દા અક્ષિપક્ષ્મસંયોગાદિવાચિનો ન સાક્ષાત્કાલાભિધાયિનઃ ।
અતો નેયં શ્રુતિર્વ્યક્તં કાલસ્યૈવેશ્વરાજ્જન્મ પ્રતિપાદયિતુમલમિત્યતો ઽત્ર સ્પષ્ટાં શ્રુતિં ચાહ- ઉદીરયતીતિ ॥
ઉદીરયતિ કાલાખ્યશક્તિમિત્યસ્ય વાગપિ
ન્યાયસુધા:
"સો ઽન્તઃશરીરે ઽર્પિતભૂતસૂક્ષ્મઃ કાલાત્મિકાં શક્તિમુદીરયાણઃઽ; ઇતિ અસ્ય ઈશ્વરસ્ય વાગપિ કાલસ્યેશ્વરાદુત્પત્તિમાહેત્યર્થઃ ।
કાલાત્મિકાં કાલાખ્યાં સહકારિશક્તિમુદીરયાણો જનયન્નિત્યર્થઃ ।
અત્ર કાલશબ્દાદીશ્વરસ્ય જગત્સૃષ્ટૌ શક્તિત્વાભિધાનાચ્ચ નાર્થાન્તરકલ્પનાવકાશઃ ।
*8,156*
સ્યાદેતત્ ।
કાલસ્તાવત્સર્વોત્પત્તિમતાં નિમિત્તમ્ ।
નચ કાલસ્યોત્પત્તૌ કાલાન્તરમસ્તિ ।
તત્કથં તસ્યોપપત્તિઃ ।
પૂર્વકાલઃ પરકાલસ્ય નિમિત્તમિતિ ચેન્ન ।
ઇદાનીં જાતસ્તદાનીં જાત ઇત્યધિકરણતયા કાલસ્ય કારણતાવધારણાત્ ।
અધિકરણસ્ય કાર્યોત્પત્તિસમાનકાલીનતાયા ગેહે જાતો ગોષ્ઠે જાત ઇત્યાદૌ નિશ્ચિતત્વાદિત્યત આહ- કાલસ્યેતિ ॥
કાલસ્ય કાલગત્વેન ન વિરોધો ઽપિ કશ્ચન

ન્યાયસુધા:
કાલસ્યોત્પત્ત્યઙ્ગીકારે ન કેવલં સાધકસદ્ભાવઃ ।
કિન્તુ કશ્ચન વિરોધો ઽપિ નાસ્તીતિ યોજના ।
એતચ્ચ પ્રપઞ્ચયિષ્યતે ।
એવં સ્વમતે કાલવિશેષભાવાભાવપ્રયુક્તઃ સૃષ્ટયાદેઃ સમયનિયમ ઇતિ સમર્થિતમ્ ।
પ્રકારાન્તરેણ તં સમર્થયતે- અસઙ્ખયાતેતિ ॥
અસઙ્ખયાતવિશેષત્વાદિચ્છાયા અપિ સર્વદા
*8,156f.*
ન્યાયસુધા:
સર્વદા વિદ્યમાનાયા ઇતિ શેષઃ ।
સર્વદા વિદ્યમાનાયા અપીશ્વરેચ્છયાઃ શક્તિવ્યક્તિરૂપાવસ્થિતસિસૃક્ષાત્વાદ્યસઙ્ખયાતવિશેષ(વત્ત્વા)ત્વાત્ તદ્વયક્ત્યવ્યક્તિપ્રયુક્તઃ સૃષ્ટયાદેઃ સમનિયમો યુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ કાલભેદમાત્રેણ કૃતસમાધાનમેતત્ ।
કાલવિશેષે સ્રક્ષ્યામીત્યેવંરૂપત્વાદ્ભગવદિચ્છાયા ન મોઘત્વમાપદ્યતે ।
તથાપિ વસ્તુસ્થિતિરિયં દર્શિતા વેદિતવ્યા ।
*8,157*
કાલસ્ય કાલગત્વેનેત્યુક્તં, તત્ર કિં કાલઃ સ્વગતઃ કિં વા કાલાન્તરગતઃ ।
નાદ્યઃ ।
સ્વસ્કન્ધારોહણવદ્વિરુદ્ધત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તદભાવાત્ ।
ભાવે વા કાલાન્તરસૃષ્ટિવૈયર્થ્યાત્ ।
તસ્યાપ્યુત્પત્તૌ કાલાન્તરાઙ્ગીકારપ્રસઙ્ગાદિત્યતઃ સપ્રમાણકમુક્તં વિવૃણોતિ- ઈશ ઇતિ ॥
ઈશો દેશશ્ ચ કાલશ્ ચ સ્વગતા એવ સર્વદા

ન્યાયસુધા:
દેશ ઇત્યવ્યાકૃતાકાશાભિધાનમ્ ।
સ્વગતા ઇત્યુક્ત્યા પ્રાપ્તાં દેશકાલયોઃ સ્વાતન્ત્ર્યશઙ્કાં વારયતિ- ઈશાધીનાવિતિ ॥
*8,158*
ઈશાધીનૌ ચ તૌ નિત્યં તદાધારૌ ચ તદ્ગતૌ ।
ઇતિ શ્રુતિરપિ પ્રાહ કાલે સ્વોદ્દિષ્ટ એવ તુ

તત્કાલસૃષ્ટિમેવાતો વાઞ્છતીશઃ સદૈવ હિ ।
સ્યાત્ કાલઃ સ તદૈવેતિ કાલસ્ય સ્વગતત્વતઃ

ન્યાયસુધા:
વિશેષણમાત્રેણ સત્તાપ્રતીતિપ્રવૃત્તીનાં પરમેશ્વરાયત્તત્વમુચ્યતે ।
શ્રુતિરપીતિ સાક્ષિણં સમુચ્ચિનોતિ ।
યતઃ કાલસ્ય સ્વગતત્વં શ્રુતિઃ પ્રાહ સાક્ષિણા ચ સિદ્ધમ્ ।
અતઃ કાલસ્ય સ્વગતત્વતઃ ।
સ કાલસ્તદૈવ સ્યાદિતીશઃ સદૈવ સ્વોદ્દિષ્ય એવ કાલે ।
તત્તત્કાલસૃષ્ટિમેવ વાઞ્છતીત્યન્વયઃ ।
*8,158f.*
એતદુક્તં ભવતિ ।
કાલાતિરિક્તકાર્યાણામેવ કાલો ઽધિકરણતયા કારણં ન કાલસ્ય ।
કેવલં શ્વો ઘટં સ્રષ્ટાસ્મીતિવત્કાલસૃષ્ટિં વાઞ્છતઃ પરમેશ્વરસ્યાધિકરણતયોદ્દેશ્યઃ કાલઃ ક ઇતિ પ્રશ્નો ઽવશિષ્યતે ।
તત્ર યઃ સૃજ્યઃ સ એવેત્યુત્તરમ્ ।
નહિ સૃજ્યસ્ય પ્રાક્ સત્ત્વમસ્તિ ।
યેનોદ્દેશ્યત્વં સત્ત્વમપેક્ષેત ।
અધિકરણાધિકર્તવ્યતા ચૈકસ્યૈવ શ્રુત્યાદિસિદ્ધા વિશેષબલાચ્ચોપપદ્યતે ।
અતો ન કાલસ્યોત્પત્તૌ કાચિદનુપપત્તિરિતિ ।
*8,160*
યદુક્તં યદેશ્વરેચ્છા સિસૃક્ષાકારા વ્યજ્યતે તદા મહદાદિસૃષ્ટિભર્વતિ ।
યદા તુ સઞ્જિહીર્ષારૂપા સમ્પદ્યતે તદા સંહારો ભવતીતિ ।
તત્રેદં વૈચિત્ર્યં કિન્નિમિત્તમિતિ વાચ્યમ્ ।
નચ કાલવિશેષો નિમિત્તમિતિ યુક્તમ્ ।
તસ્યેશ્વરેચ્છાયત્તત્વાત્ ।
નાપિ પુરુષાર્થાયત્તમ્ ।
પારતન્ત્ર્યાપત્તેરિત્યત આહ- સ્વભાવાદેવેતિ ॥
સ્વભાવાદેવ હીચ્છૈષા ...
ન્યાયસુધા:
એષા વિચિત્રા ।
તસ્માત્કાલવિશેષાણામીશ્વરાધીનત્વે નેતરેતરાશ્રયદોષાપત્તિરિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
કુત એતદિત્યત આહ- દેવસ્યેતિ ॥
... દેવસ્યૈવ ઇતિ શ્રુતેઃ
ન્યાયસુધા:
એતદવગમ્યત ઇતિ શેષઃ ।
*8,161*
અપર આહ ।
કિમનયા કાલાદિવૈચિત્ર્યકલ્પનયા ।
યાવતા કારણાનાં કાર્યાણાં ચ સ્વભાવાદેવ સમયનિયમોપપત્તેઃ ।
અન્તતો ઽપિ હિ સ્વભાવવાદો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
તતો વરમાદાવેવ સ્વભાવવાદાભ્યુપગમ ઇતિ ।
અત આહ- સ્વભાવો ઽપીતિ ॥
સ્વભાવો ઽપિ પરેશેચ્છાવશ ઇત્યુદિતઃ પુરા

ન્યાયસુધા:
પુરા"ચેતનાનાં વિશેષો યઃઽ; ઇત્યાદૌ ।
સ્વભાવવાદમભ્યુપગચ્છતાપિ તન્નિયામકતયેશ્વરો અઙ્ગીકાર્યઃ ।
તતસ્તત્રૈકત્રૈવ સ્વભાવાનુસરણે પ્રમાણાયત્તે ઽઙ્ગીકાર્યે કિમનેકત્ર તદભ્યુપગમેનેતિ ભાવઃ ।
ન કેવલં પૂર્વોક્તમેવ પ્રમાણં સ્મર્તવ્યમ્ ।
કિન્તુ પ્રમાણાન્તરમપ્યસ્તીત્યાહ- નિત્યા ઇતિ ॥
નિત્યા અનિત્યાશ્ચ તતસ્તદધીના ઇતિ શ્રુતિઃ

ન્યાયસુધા:
તત ઇત્યસ્ય શ્રુતાવેવ પરામર્શવિષયો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
શ્રુતિઃ સર્વસ્યેશ્વરાધીનતામાહેતિ શેષઃ ।
*8,162*
અનુપપત્ત્યન્તરં વૈશેષિકાદિમતે દર્શયન્, ॥
ઓં રૂપાદિમત્ત્વાચ્ચ વિપર્યયો દર્શનાત્ ઓં ॥
ઓં ઉભયથા ચ દોષાત્ ઓં ॥
ઇતિ સૂત્રદ્વયં વ્યાચષ્ટે- રૂપેતિ ॥
રૂપાદિમત્ત્વાચ્ ચ વિપર્યયો દર્શનાત્

ઉભયથા ચ દોષાત્

રૂપસ્પર્શાદિહેતુભ્યઃ પરમાણોરનિત્યતા

અનુમેયા ...

ન્યાયસુધા:
પરમાણોરિતિ જાત્યપેક્ષમેકવચનમ્ ।
પાર્થિવાદીનાં ચતુર્વિધાનાં પરમાણૂનાં નિત્યતામુપયાન્તિ વૈશેષિકાદયઃ ।
તદનુપપન્નમ્ ।
પાથિર્વાઃ પાથસીયાસ્તૈજસાશ્ચ પરમાણવો ઽનિત્યા રૂપવત્ત્વાત્પટવત્ ।
યદ્વા ચતુર્વિધા અપ્યનિત્યાઃ સ્પર્શવત્ત્વાત્પટવત્ ।
એવં પાર્થિતવા આપ્યાશ્ચાનિત્યા રસવત્ત્વાત્પટવત્ ।
પાર્થિવા અનિત્યા ગન્ધવત્ત્વાત્તદ્વદેવેત્યાદ્યનુમાનવિરુદ્ધત્વાત્ ।
નચ સાવયવત્વમુપાધિઃ ।
ગુણાદૌ સાધ્યાવ્યાપ્તેઃ ।
નચ દ્રવ્યત્વાવચ્છિન્ને સાધ્યે ઽસ્યોપાધિત્વમ્ ।
યદ્રૂપાદિમત્તત્સાવયવમિતિ સાધનવ્યાપકત્વાત્ ।
નચ ધર્મિગ્રાહકવિરોધઃ ।
સાક્ષિણૈવ પરમાણુસિદ્ધેરુક્તત્વાત્ ।
અનિત્યત્વે ચ પરમાણૂનાં ન મૂલકારણત્વસિદ્ધિઃ ।
યદિ ચ રૂપાદિમન્તો ઽપિ પરમાણવો નાનિત્યાસ્તદા ઘટાદયો ઽપ્યનિત્યા ન સ્યુરવિશેષાત્ ।
તથા(ચ)પિ ન પરમાણૂનાં મૂલકારણત્વમ્ ।
નચેશ્વરે હેતૂનાં વ્યભિચારઃ ।
ભૌતિકત્વેન વિશેષણાત્ ।
તથાચ વક્ષ્યતિ ।
"ભૌતિકં ત્વેવ રૂપાદિ વ્યાપ્તં નાશેન નો મતેઽ; ।
ઇતિ ।
*8,164*
નન્વસ્માભિર્ભૂતસૂક્ષ્માણાં નિત્યતાઙ્ગીક્રિયતે ।
તત્કથમેવમનુમીયતે ।
મૈવમ્ ।
નહિ પરમાણવો ભૂતસૂક્ષ્માણિ, કિન્નામાહં(કારો)માત્રોપચિતાનિ ।
વિકૃતાકારાશ્ચ અનિત્યા એવેતિ ।
*8,165*
અપરિગ્રહાચ્ ચાત્યન્તમ્ અનપેક્ષા

॥ ઓં અપરિગ્રહાચ્ચાત્યન્તમનપેક્ષા ઓં ॥
ઇતિ સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- શ્રીતીનાં ચેતિ ॥
... શ્રુતીનાં ચ વિરુદ્ધત્વાન્ન તન્મતમ્ ।
ઉપાદેયમતશ્ચાયમવિરુદ્ધઃ સમન્વયઃ

ન્યાયસુધા:
સમ્બન્ધમાત્રે ષષ્ઠી ।
અન્યથા તૃતીયા સ્યાત્ ।
શ્રુતયશ્ચ"આત્મન આકાશઃઽ; ઇત્યાદ્યાસ્તત્ર તત્રોદાહૃતા જ્ઞાતવ્યાઃ ।
વૈશેષિકાદિમતસ્યાનુપાદેયત્વે સિદ્ધે કિં લબ્ધમિત્યત આહ- અતશ્ચેતિ ॥
અયં સકલગુણપૂર્ણપરબ્રહ્મવિષયઃ ।
અવિરુદ્ધ ઇતિ ન વૈશેષિકાસિદમતવિરોદેનાસમઞ્જસો મન્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં વૈશેષિકાધિકરણમ્ ॥
*8,166*
[======= જ્ન્ય્સ્_2,2.વિઇ: સમુદાયાધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં સમુદાયાધિકરણમ્ ॥
સમુદાય ઉભયહેતુકે ઽપિ તદપ્રાપ્તિઃ

॥ ઓં સમુદાય ઉભયહેતુકે ઽપિ તદપ્રાપ્તિઃ ઓં ॥
અથેદાનીં સૌગતમતમપાક્રિયતે ।
તે ચ ચતુર્વિધાઃ ।
વૈભાષિકાઃ સૌત્રાન્તિકા માધ્યમિકા યોગાચારાશ્ચેતિ ।
તત્ર જગત્સત્યમેવ પરમાણુમયમાચક્ષાણાનાં વૈશેષિકાદીનાં નિરસનપ્રસઙ્ગાદનતિભેદં વૈભાષિકસૌત્રાન્તિકમતમાદૌ તાવન્નિરાક્રિયતે ।
વિપ્રતિપત્તિં દર્શયંસ્તન્મતમુપન્યસ્યતિ- વૈભાષિકાશ્ચેતિ ॥
વૈભાષિકાશ્ચ સૌત્રાન્તાઃ સ્વરસક્ષણિકં જગત્
ન્યાયસુધા:
આહુરિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ ।
ક્ષણિકં ક્ષણમાત્રાવસ્થાયિ ।
મુદ્ગરાભિઘાતાદીનાં વિનાશહેતૂનાં પ્રતિક્ષણમનુપલમ્ભાત્કથં ક્ષણભઙ્ગિત્વમિત્યત ઉક્તમ્- સ્વરસેતિ ॥
સ્વભાવેનૈવ ક્ષણિકં સ્વભાવ એવાયં વસ્તુનો યદ્વિનાશિત્વમ્ ।
તત્ર કા કારણાપેક્ષા ।
મુદ્ગરાદયો ઽપિ ન વસ્તુવિનાશહેતવઃ ।
કિન્નામ ઘટાદિતઃ કપાલાદેર્વિસદૃશકાર્યસ્યોત્પત્તૌ નિમિત્તભૂતા એવેતિ ।
*8,169*
નનુ ચ કારણાનાં ક્રિયયા સંયોગે સતિ તત્સમવેતતયા તત્પરિણામતયા વા કાર્યેણોત્પત્તવ્યમ્ ।
તત્કાર્યેણાપ્યેવમિતિ કથં ક્ષણિકત્વં જગત ઇત્યત આહ- અણૂનામિતિ ॥
અણૂનાં સમુદાયં ચ ...
ન્યાયસુધા:
જગદાહુઃ ।
અણુસમુદાયા એવ ગોઘટાદિબોધબોધ્યાઃ ।
નતુ તદતિરિક્તો ઽવયવી નામાસ્તિ ।
યેન ક્ષણિકતા વિરુધ્યેત ।
અણુમાત્રમિતિ વક્તવ્યે સમુદાયગ્રહણમેકો મહાનિતિ પ્રત્યક્ષપ્રત્યયવિરોધપરિહારાર્થમ્ ।
પ્રત્યેકમણૂનામપ્રત્યક્ષત્વે ઽનેકત્વે ઽમહત્ત્વે ઽપિ તત્સમુદાયસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાદિ યુજ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
સમુદાયો હિ મેલકેન (કેનચિત્) પુંસા ભવતિ ।
નચાસ્મદાદિસ્તથેતીશ્વરો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ સ્યાત્ ।
તથાવયવ્યનભ્યુપગમે ગોઘટાદિવિલક્ષણાકારતા ન સ્યાદિત્યત આહ- કાલેતિ ॥
... ચ કાલકર્મનિમિત્તતઃ

ઉત્પત્તિકાલે યુક્તાનામ્ ...
*8,170*
ન્યાયસુધા:
કાલકર્મણી ચ તે નિમિત્તે ચ તતઃ ।
ઉત્પત્તિકાલે આદિસૃષ્ટૌ ।
અન્યદા તુ નિમિત્તાન્તરમસ્તીતિ ભાવઃ ।
યુક્તાનાં સન્નિકૃષ્ટતયોત્પન્નાનામણૂનાં સમુદાયમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
કર્માદિવશાદેવ તથા તથા સન્નિકૃષ્ટાઃ પરમાણવો જાયન્તે ।
યતા યથા ગોઘટાદિવિચિત્રાકારાવભાસઃ સ્યાત્ ।
તત્ર કિમીશ્વરેણ ।
કિં વાવયવિના ।
સિદ્ધાન્તિનાપિ હિ કર્માદિકં નિમિત્તમઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
સંયોગશ્ચાવયવ્યુત્પાદાનુગુણઃ ।
તાવતૈવ સર્વમુપપદ્યત ઇત્રત ।
*8,171*
કિમનાત્મપ્રપઞ્ચ એવ ક્ષણિકો નેત્યાહ- આત્માનમિતિ ॥
... આત્માનં ચ ક્ષણસ્થિતિમ્
ન્યાયસુધા:
ક્ષણિકત્વહેતોઃ સત્ત્વસ્ય સર્વત્ર સામ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ક્ષણિકત્વે પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધ ઇત્યત આહ- નિત્યમિતિ ॥
નિત્યં સન્તાનમેતેષાં ...
ન્યાયસુધા:
એતેષાં અણૂનામ્ ।
સન્તાવિષયા પ્રત્યભિજ્ઞેતિ ભાવઃ ।
નચૈવં સત્ત્વસ્યાનૈકાન્ત્યાત્ ।
સન્તાનસ્ય સત્ત્વાભાવાત્ ।
*8,172*
એવં સામાન્યતો નિરૂપ્ય વિભાગમાહ- પઞ્ચેતિ ॥
.... પઞ્ચસ્કન્ધાત્મના સ્થિતમ્

ન્યાયસુધા:
જગદ્વૃક્ષં પઞ્ચસ્કન્ધાત્મના સ્થિતમાહુઃ ।
પઞ્ચસ્કન્ધાનાહ- સંસ્કારેતિ ॥
સંસ્કારરૂપવિજ્ઞાનસઞ્જ્ઞાદુઃખાત્મના સ્થિતિઃ
ન્યાયસુધા:
સ્થિતિઃ સ્કન્ધાનામિતિ શેષઃ ।
સમનન્તરપ્રત્યયઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ ।
રૂપરસગન્ધસ્પર્શશબ્દાત્મકાઃ પરમાણવો રૂપસ્કન્ધઃ ।
નિર્વિકલ્પકં જ્ઞાનં વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ ।
સવિકલ્પકં જ્ઞાનં સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ ।
વેદનાપરપર્યાયં દુઃખં ચૈકસ્કન્ધઃ ।
અત્ર રૂપસ્કન્ધો બાહ્યઃ ।
અન્યે ચત્વાર આભ્યન્તરા ઇત્યાહુરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
*8,173*
સુખાદીનાં પદાર્થાન્તરેણ વિદ્યમાનત્વાત્કથં પઞ્ચૈવ સ્કન્ધા ઇત્યત આહ- દુઃખાભાવાદિતિ ॥
દુઃખાભાવં સુખં ચાહુર્ ...
*8,174*
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દેન કેચિત્સુખં વેદનાસ્કન્ધે ઽન્તર્ભાવયન્તીતિ સૂચિતં ભવતિ ।
યદ્વાનુક્તસમુચ્ચયાર્થશ્ચશબ્દઃ ।
યથા મૂર્તાભાવ એવાકાશં, રૂપાદય એવ પૃથિવ્યાદ્યાઃ, સઙ્ખયાદયસ્તુ ગુણાઃ પૃથગનુપલમ્ભાન્ન સન્ત્યેવ ।
દેશાન્તરોત્પાદ એવ કર્મપ્રત્યયાલમ્બનમ્ ।
ક્ષણિકસ્ય વાસ્તવકર્માયોગાત્ ।
સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટતયોત્પાદ એવ સંયોગાદિવ્યવહારગોચરઃ ।
અતદ્વયાવૃત્તિરેવ ગોત્વાદિસામાન્યબુદ્ધિબોધ્યેત્યાદિ ।
... અરૂપજ્ઞાનસન્તતિમ્

મોક્ષં ...
ન્યાયસુધા:
અરૂપેતિ ।
સન્તન્યમાનં જ્ઞાનમેવાત્મા તસ્ય વિષયોપપ્લવઃ સંસારઃ ।
અરૂપા નિર્વિષયા યા જ્ઞાનસન્તતિસ્તામેવે મોક્ષમાહુર્નાન્યમિત્યતો ન પઞ્ચસ્કન્ધપ્રક્રિયાભઙ્ગ ઇતિ ।
*8,175*
એવં વૈભાષિકસૌત્રાન્તિકયોઃ સાધારણં મતમુપન્યસ્યાવાન્તરભેદં તુ નિરાકરણપ્રસ્તાવ એવ વિવક્ષુર્યત્તાવદુક્તં પરમાણુસમુદાય એવ ગોઘટાદિપ્રપઞ્ચો ન ત્વવયવી કશ્ચિદસ્તીતિ તન્નિરાકર્તું સમુદાય ઉભયહેતુકે ઽપિ તદપ્રાપ્તિરિતિ સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- સ ઇતિ ॥
... સ સમુદાયો હિ નૈકસ્માદેવ યુજ્યતે
ન્યાયસુધા:
યો ઽયં ગોઘટાદિબુદ્ધિવિષયત્વેનાભ્યુપગતઃ સમુદાયઃ સ કિમેકપરમાણુહેતુકઃ, કિંવા અનેકપરમાણુહેતુકઃ ।
નાદ્યઃ ।
એકસ્માત્પરમાણોઃ સમુદાયોત્પાદાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યેકૈકસ્મિંસ્તરૌ તરુસમુદાયબુદ્ધિઃ કસ્યાપિ વિદ્યતે ।
સમુદાયકલ્પનં વાનર્થકમાપદ્યેત ।
મહત્ત્વૈન્દ્રિયકત્વયોરસમર્થિતત્વાત્ ।
અનેન અપિશબ્દલબ્ધો ઽર્થો દર્શિતઃ ।
દ્વિતીયં નિરાકરોતિ- નેતિ ॥
નોભયોશ્ચો- ...
ન્યાયસુધા:
ઉભયગ્રહણમનેકમાત્રોપલક્ષણમ્ ।
સકાશાદિતિ શેષઃ ।
ચશબ્દેન સમુદાયો યુજ્યત ઇત્યનુકૃષ્ટતે ।
કુતો ન યુજ્યત ઇતિ ચેત્ ।
અનેકહેતુકત્વે ઽપિ કિમસમુદિતાનેકહેતુકો ઽથ સમુદિતાનેકહેતુક ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
આદ્યે સર્વત્ર(ત્રાપિ)ગોઘટાદિબુદ્ધિપ્રસક્તિઃ ।
અસમુદિતપરમાણૂનાં સર્વત્ર ભાવાત્ ।
સમુદાયસ્ય ચ તન્માત્રહેતુકત્વાત્ ।
સમુદાયાઙ્ગીકારવૈયથ્યર્પ્રસઙ્ગશ્ચ ।
દ્વિતીયાનુપપત્તૌ હેતુમાહ- ઉભયત્વમિતિ ॥
... શ્ચોભયત્વં યત્ સમુદાયવ્યપેક્ષયા

ન્યાયસુધા:
યદ્યસ્માદુભયત્વં સમુદિતાનેકત્વં સમુદાયસાપેક્ષમ્ ।
જાતે હિ સમુદાયે ઽનેકેષાં સમુદિતત્વં (સં)ભવતિ ।
તસ્માન્નેતિ સમ્બન્ધઃ ।
*8,177*
સમુદિતાનેકત્વસ્ય સમુદાયસાપેક્ષત્વે ઽપિ કુતસ્તતઃ સમુદાયોત્પાદો ન યુજ્યત ઇત્યાશઙ્કાં પરિહરત્સૂત્રાર્થમુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતો ઽન્યોન્યાશ્રયત્વેન સમુદાયો ન યુજ્યતે

ન્યાયસુધા:
સમુદાયસ્ય સમુદિતાનેકેષાં ચેતરેતરાપેક્ષોત્પત્તિકત્વેનેત્યર્થઃ ।
સમુદાયાનુ(ત્પત્તૌ) ચાણૂનાં મહાનેક ઇતિ પ્રત્યક્ષબુદ્ધિગોચરતાયોગાદવશ્યમઙ્ગીકરણીયો ઽવયવીતિ ।
કિઞ્ચાયં સમુદાયઃ કિં પરમાણૂનાં સંયોગઃ કિંવાનેકત્વસઙ્ખયા ।
ઉત દ્રવ્યાન્તરમ્ ।
નાદ્યદ્વિતીયૌ ।
અનઙ્ગીકારાત્ ।
અઙ્ગીકારે ઽપ્યતીન્દ્રિયાશ્રિતયોસ્તયોરૈન્દ્રિયકત્વાનુપપત્તિઃ ।
તૃતીયે સ એવાવયવી ।
સાંવૃતો ઽસાવિતિ ચેત્ ।
તર્હિ પુનર્મહાનિત્યાદિપ્રમાનુપપત્તિસ્તદવસ્થૈવ ।
ભ્રાન્તિરિયમિતિ ચેત્(ન) ।
ભ્રાન્તેરભ્રાન્તિપૂર્વકત્વેન ક્વચિન્મહત્ત્વાદેર્વાસ્તવત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અનાદિવાસનાવશાદાનાદિરેવેયં ભ્રાન્તિરિતિ ચેન્ન ।
નીલાદિજ્ઞાનસ્યાપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
*8,179*
નનુ વિષમમિદમુચ્યતે ।
અવયવિનિ બાધકસદ્ભાવાત્ ।
તથાહિ ।
અવયવી કિમવયવેષુ પ્રત્યેકં કાર્ત્સ્યેન વર્તતે ।
કિં વૈકદેશેન ।
આદ્યે ઽનેકત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તસ્યાવયવાન્વિહાયૈકદેશાભાવાત્ ।
ભાવે વા(ત) અત્રાપિ વૃત્તિવિકલ્પપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચ કેષુચિત્તન્તુષુ ચલત્સુ તદ્ગતો ઽવયવી ચલતિ ન વા ।
નેતિ પક્ષે યુતસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ ।
આદ્યે તુ નિશ્ચલાવયવાશ્રિતો ન ચલતીતિ ચલાચલત્વલક્ષણો વિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ ।
એવમાવૃત્તાનાવૃતત્વરક્તારક્તત્વલક્ષણાવપિ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસૌ દ્રષ્ટવ્યાવિતિ ।
ઉચ્યતે ।
નાસ્માભિરવયવેભ્યો ઽત્યન્તભિન્નો ઽવયવી ગૃહ્યતે ।
કિન્તુ તત્પરિણામવિશેષ એવ ।
તત્ર કુતો વૃત્તિવિકલ્પાવકાશઃ ।
ચલાચલત્વાદિવિરોધસ્તુ ભેદાભેદ(દાદિ)વિરોધવદપાક્રિયત ઇતિ નાવયવિનિ બાધકસદ્ભાવઃ ।
નચ વાચ્યં સમુદાયો ભવદ્ભિરઙ્ગી(ક્રિય)કૃત એવ ત(તશ્ચ)ત્રાક્ષેપસમાધાનસામ્યમિતિ ।
યતો ઽનેકેષામેકકાલદેશકાર્યાદ્યવચ્છેદેન મેલનં સમુદાયો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
સ ચામિલિતેભ્ય એવ ભવ(તી)તિ ।
સ્થાયિતાનાં ચ તત્સમ્ભવો ન ક્ષણભઙ્ગવાદ ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
*8,181*
ઉક્તમર્થમાક્ષિપ્ય સમાદધત્સૂત્રમ્ ઓં ઇતરેતરપ્રત્યયત્વાદિતિ ચેન્નોત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાત્ ઓં ॥
ઇતિ ।
તત્રાક્ષેપાંશં તાવદ્વયાચષ્ટે- અન્યોન્યેતિ ॥
ઇતરેતરપ્રત્યયત્વાદ્ ઇતિ ચેન્ નોત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાત્

અન્યોન્યાપેક્ષયા પુંસઃ સમુદાયત્વવેદનમ્

સ્યાત્ તત્સદાતનત્વે ઽપિ તચ્ચ સામીપ્યહેતુકમ્ ।
ઇતિ ચેત્ ... ॥ મનુવ્_2,2.177અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ભવેદિદમન્યોન્યાશ્રયત્વં યદ્યયં સમુદાયઃ કાદાચિત્કઃ સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
સદાતનં ત્વિમમભ્યુપગચ્છામઃ ।
એવં તર્હિ સૃષ્ટિપ્રલયવ્યવસ્થા ન સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
યતસ્તસ્ય સમુદાયસ્ય સદાતનત્વે ઽપિ પુંસઃ સમુદાયત્વવેદનં સ્યાત્ ।
કદાચિદિતિ શેષઃ ।
તતસ્તદપેક્ષયા સૃષ્ટયાદિવ્વયસ્થોપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
સમુદાયસ્ય સદાતનત્વે તદ્વેદનમપિ કુતઃ કાદાચિત્કમિત્યત ઉક્તમ્- તચ્ચેતિ ॥
તત્સમુદાયત્વવેદનં પરમાણુસામીપ્યહેતુકમ્ ।
નચ સામીપ્યં સદાસ્તીતિ વેદનસ્ય કાદાચિત્કત્વમિતિ ।
સમુદાયત્વવેદનસ્ય સામીપ્યહેતુકતા કુત ઇત્યત (ઉક્તં) આહ- અન્યોન્યેતિ ॥
અન્યોન્યપરમાણુજ્ઞાનાપેક્ષયા હિ તદ્ભવતિ ।
નચાન્યોન્યજ્ઞાનં સામીપ્યેન વિના ભવતીતિ ।
નનુ વેદનમેવ પુમાનિતિ સૌગતા મન્યન્તે ।
તત્કથં પુંસો વેદનમિતિ ।
ઉચ્યતે ।
જ્ઞાનં હિ દ્વિવિધં ભવતિ ।
પ્રવૃત્તિજ્ઞાનમાલયજ્ઞાનં ચેતિ ।
તત્રાલયજ્ઞાનં પ્રવૃત્તિજ્ઞાનદુઃખસંસ્કારાસ્પદં પુમાનિત્યુચ્યતે ।
પ્રવૃત્તિજ્ઞાનં તુ સમુદાયત્વવેદનમિતિ ન વિરોધઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અનેકે પરમાણવ એવ સમુદાયઃ ।
તદનેકત્વં ચ સમુદાયત્વમ્ ।
તન્મિલિતેષ્વિવ વિરલેષ્વપિ વિદ્યતે ।
કિન્તુ ન સદા સમુદાયત્વવેદનં ભવતિ ।
ઇતરપરમાણુસહિતેતરપરમાણુસહિતેતરપરમાણુજ્ઞાને સતિ હિ સમુદાયત્વજ્ઞાનં ભવતિ ।
અપેક્ષાબુદ્ધેરનેકત્વવ્યઞ્જકત્વાત્ ।
નચેતરેતરપરમાણુજ્ઞાને સતિ હિ સમુદાયત્વજ્ઞાનં ભવતિ ।
અપેક્ષાબુદ્ધેરનેકત્વવ્યઞ્જકત્વાત્ ।
નચેતરેતરપરમાણુજ્ઞાને સતિ હિ સમુદાયત્વજ્ઞાનં ભવતિ ।
મ(થુ)ધુરાપાટલીપુત્રસ્થિતયોર્વૃક્ષયોરિતરેતરપ્રત્યયો દૃષ્ટઃ ।
કિઞ્ચાધિપતિસહકાર્યાલમ્બનસમનન્તરપ્રત્યયાશ્ચત્વારો હિ જ્ઞાનહેતવઃ ।
અધિપતિરિન્દ્રિયમ્ ।
નચ વિરલાનાં પરમાણૂનામિન્દ્રિયાલમ્બનવિરલપરમાણુભ્યસ્તદાલમ્બનતયા તથાતથા સન્નિકૃષ્ટાઃ પરમાણવો જાયન્તે ।
અનધિપતીન્દ્રિયેભ્યશ્ચાધિપતીન્દ્રિયાણિ ।
અથેદાનીં સમનન્તરપ્રત્યયબલાદેકો મહાનિતિ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે ।
તેન નાન્યોન્યાશ્રયત્વમ્ ।
નાપિ સૃષ્ટયાદ્યનુપપત્તિરિતિ ।
એતેન પક્ષાન્તરમપિ સૂચિતમ્ ।
વિરલપરમાણુભ્યઃ સન્નિકૃષ્ટાઃ પરમાણવો જાયન્તે ।
તદેવ તેષાં સમુદાયત્વમ્ ।
અતો ન કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ ।
*8,185*
સમાધાનાંશં વ્યાચષ્ટે- કાર્યેતિ ॥
... કાર્યસમ્ભૂતિમાત્રવ્યાપૃતિકારણમ્

નતુ કાર્યવિશેષેષુ વ્યાપૃતં કારણં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
કાર્યસમ્ભૂતિમાત્રે વ્યાપૃતિર્યસ્ય તત્તથોક્તં કારણં કાર્યસમ્ભૂતિમાત્રવ્યાપૃતિઃ યતસ્તતો નેતિ શેષઃ ।
યથાનુતમેતન્ન પરિહારક્ષમમ્ અતો ઽભિપ્રાયમાહ- ન ત્વિતિ ॥
વિશિષ્ટન્ત ઇતિ વિશેષાઃ ।
કાર્યાણ્યેવ વિશેષાઃ કાર્યવિશેષાઃ ।
કારણમિતિ જાતાવેકવચનમ્ ।
કારણાનિ ખલુ સ્વસદૃશકાર્યજનનવ્યાપારાણિ ।
નતુ વિસદૃશકાર્યજનને વ્યાપૃતાનીત્યર્થઃ ।
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
*8,186*
અતો ઽર્થેન્દ્રિયસંયોગિરૂપકારણતાત્મનઃ ।
સંયોગિરૂપરાહિત્યાન્નૈવ તજ્જ્ઞાનતાપિ હિ ॥ મનુવ્_2,2.178ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
સદૃશકાર્યજનકત્વનિયમાદિત્યર્થઃ ।
સંયોગિરૂપે ગ્રાહ્યગ્રાહકરૂપે યે અર્થેન્દ્રિયે તયોઃ કાર્યયોઃ કારણતા સંયોગિરૂપકારણતા ।
અર્થેન્દ્રિયયોઃ સંયોગિરૂપકારણતા (અર્થેન્દ્રિયસંયોગિરૂપકારણતા । ) સા નૈવોપપદ્યતે ।
કુતઃ ।
હિ યસ્માત્કારણસ્યાત્મનો નૈવ તજ્જ્ઞાનતાસ્તીતિ યોજના ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
કારણં હિ સદૃશકાર્યજનનસ્વભાવં (વા) સ્યાત્, વિસદૃશકાર્યજનનસ્વભાવં વા, ઉભયસ્વભાવં વા, અનુભય(જનન)સ્વભાવં વા ।
*8,186f.*
તત્ર યત્રાદ્યઃ કલ્પો ઽઙ્ગીક્રિયતે તદેન્દ્રિયાનાલમ્બનેભ્યો વિરલપરમાણુભ્યસ્તથાભૂતા એવ પરમાણવો જાયેરન્ ।
ન પુનઃ કદાચિદિન્દ્રિયાલમ્બનભૂતા મિલિતાઃ ।
ઇન્દ્રિયેભ્યશ્ચાર્થાનધિપતિભ્યસ્તથાવિધાન્યેવેન્દ્રિયાણ્યુત્પદ્યેરન્ ।
ન જાત્વર્થાધિપતીન્દ્રિયાણિ ।
આત્માનશ્ચાસમુદાયજ્ઞાનાત્તાદૃશ એવાત્મા જાયેત ।
ન કદાચિત્તજ્જ્ઞાનવાન્ ।
અન્યથા કારણપરમાણ્વાદીનામપીન્દ્રિયાલમ્બનત્વાદિકમભ્યુપગન્તવ્યં સ્યાત્ ।
ઇતરથા સદૃશકાર્યજનનસ્વભાવભઙ્ગાપત્તેઃ ।
ઉભયથા સમુદાયવેદનસ્ય કાદાચિત્કત્વં નોપપદ્યત ઇતિ ।
*8,188*
દ્વિતીયમાશઙ્કતે- વિશેષેતિ ॥
વિશષષકાર્યજનકં યદિ કારણમિષ્યતે
ન્યાયસુધા:
તથાચેન્દ્રિયાનાલમ્બનવિલપરમાણ્વાદિભ્યસ્તદાલમ્બનમિલિતપરમાણ્વાદિજનિરુપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
નિરાકરોતિ- કુત ઇતિ ॥
કુતઃ સમાનરૂપત્વં કાર્યાણામપિ સર્વશઃ

ન્યાયસુધા:
તર્હીતિ શેષઃ ।
સર્વશો ઽપિ કાર્યાણામિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર કાર્યગ્રહણં પરમતાનુસારેણ ।
કારણસ્ય વિસદૃશકાયર્જનનસ્વભાવતાયામાકપાલભાવાત્સર્વેષ્વપિ ઘટક્ષણેષુ ઘટાકારતા ન સ્યાત્ ।
કિન્તુ ઘટક્ષણાદ્ગજક્ષણસ્તતો ગર્દભક્ષણ ઉત્પદ્યતે ।
તથા નીલક્ષણાત્પીતક્ષણસ્તતઃ કપોતક્ષણો જાયેત ।
નીલાનુવૃત્તિસ્તુ ન સ્યાદિતિ ।
*8,190*
અસ્તુ તર્હ્યુભયસ્વભાવં કારણમિતિ તૃતીયઃ પક્ષ ઇતિ ચેન્ન ।
વિરોધેનૈકસ્યાપ્યજનનપ્રસઙ્ગાત્ ।
અવિરોધે ત્વાહ- અત ઇતિ ॥
અતો ઽનિયત્યા યત્કિઞ્ચિદ્ યસ્ય કસ્યાપિ કારણમ્
ન્યાયસુધા:
પ્રકૃતપક્ષદ્વયં સમાહૃત્યાત ઇતિ પરામૃશતિ ।
અનિયત્યા ઘટો ઘટસ્યૈવ નીલોનીલસ્યૈવેતિ નિયતિં વિના ।
યત્કિઞ્ચિત્ ઘટાદિકં નીલાદિકં વા ।
યસ્ય કસ્યાપિ ઘટાદેરઘટાદેર્નીલાદેરનીલાદેશ્ચ ।
કારણં સ્યાત્ ।
ઘટક્ષણસ્યોભયવિધકાર્યજનનસ્વભાવત્વે ઽસૌ તદુભયં જનયેત્ ।
તથા ચોપલભ્યેતેતિ યાવત્ ।
કેચિદિદં વાક્યં પૂર્વવાક્યશેષતયા વ્યાચક્ષતે ।
સર્વશો ઽપિ કાર્યાણાં સમાનરૂપત્વં ન સ્યાત્ ।
કિન્તુ વિસદૃશકાર્યજનનસ્વભાવત્વાદ્ઘટાદિકં ગજાદેઃ કારણં સ્યાદિતિ ।
ન ચતુર્થઃ ।
અર્થક્રિયારહિતસ્યાસત્ત્વપ્રાપ્તેઃ ।
અર્થક્રિયાકારિત્વં સત્ત્વમિતિ (હિ)સૌગતાઃ ।
નનુ ચ કાર્યજનનમાત્રં વસ્તુનઃ સ્વભાવ ઇત્યઙ્ગીકુર્મો ન તૂક્તેષુ કમપિ પક્ષમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
બુદ્ધિસ્થમિમં કલ્પમત ઇતિ પરામૃશતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગસ્તુ ન તિરોહિતઃ ।
*8,192*
સ્યાદેતત્ ।
યથા ભવન્મતે પ્રમાજનનસ્વભાવત્વે ઽપીન્દ્રિયાદેર્દેષસહકારિવશાદપ્રમાજનનમ્, તથા કારણસ્ય સદૃશકાર્યજનકત્વે ઽપ્યદૃષ્ટાદિસહકારિસામર્થ્યાત્કદાચિદ્વિસદૃશકાર્યજનનં ભવિષ્યતિ ।
યદ્વા યથા સાઙ્ખયાનામિન્દ્રિયાદીનિ પ્રમાપ્રમાજનનસ્વભાવાનિ ।
તત્રાપ્રમાપ્રતિપક્ષાણાં ગુણાનામુપનિપાતે પ્રમામેવોપજનયન્તિ, પ્રમાપ્રતિપક્ષાણાં દોષાણામુપનિપાતે ત્વપ્રમામ્, તથા કારણસ્યોભયસ્વભાવત્વે ઽપ્યદૃષ્ટાદિવશાત્તદન્યતરજન્મોપપત્સ્યતે ।
અથવા યથા નૈયાયિકાદીનામિન્દ્રિયાદીનિ જ્ઞાનમાત્રજનનસ્વભાવાનિ ।
ગુણાદિસહકાર્યુપનિપાતેન પ્રમાદ્યુ(ત્પ)પપત્તિઃ, તથા કારણં કાર્યજનનસ્વભાવમેવ ।
અદૃષ્ટાદિસહકારિસમવધાનાત્ (તુ) તત્સદૃશં વિસદૃશં વા જનયિષ્યતીત્યત આહ- અદૃષ્ટમપીતિ ॥
અદૃષ્ટમપિ તસ્યૈવ વિશેષાપાદકં કુતઃ

ન્યાયસુધા:
અત્રાદૃષ્ટગ્રહણમુપલક્ષણમ્ (સહકારિમાત્રસ્ય) ।
*8,193*
અદૃષ્ટમપિ વિશેષસ્ય, આદ્યે વિસદૃશકાર્યજનકત્વસ્ય દ્વિતીયઽન્યતરપ્રતિબન્ધસ્ય, તૃતીયે તૂભયજનકત્વસ્યાપાદં કુત ઇત્યેકં વાક્યમ્ ।
તથાહિ ।
પૂર્વપૂર્વતરાદ્યદૃષ્ટક્ષણાવિશેષાનાપાદકાસ્તદાપાદકા વા ।
આદ્યે ત્વસ્યાદૃષ્ટક્ષણસ્ય વિશેષાપાદકત્વં ન સિદ્ધયતિ ।
કારણાભાવાત્ ।
વિશેષાનાપાદકાદૃષ્ટક્ષણાજન્યો ઽપ્ય(યમ)દૃષ્ટક્ષણઃ સહકારિવશાદ્વિશેષમાપાદયિષ્યતીતિ ચેન્ન ।
તત્સહકારિણ્યપ્યસ્ય સામ્યાત્ ।
(અ)તત્રાપિ સહકાર્યનત્રાનુસરણે ગૌરવમિતિ ।
તસ્યૈવ કારણસ્ય વિશેષાપાદકં કુત ઇત્યપરં વાક્યમ્ ।
તથાહિ ।
વિશેષાપવાદકમપ્યદૃષ્ટં કિં વિવક્ષિતસ્યૈવ કારણસ્ય વિશેષમાપાદયતિ, કારણમાત્રસ્ય વા ।
નાદ્યઃ ।
નિયામકયોઃ કારણજ્ઞાપકયોરભાવાદિતિ ।
યેભ્ય ઇન્દ્રિયાનાલમબનવિરલપરમાણુભ્યસ્તદાલમ્બનમિલિતપરમાણૂત્પત્તિરાશાસ્યતે ।
યતશ્ચાર્થાનધિપતેરિન્દ્રિયાદર્થાધિપતીન્દ્રિયસ્ય ।
યસ્માચ્ચ સમુદાયજ્ઞાનરહિતાદાત્મનસ્તદ્વદાત્મોત્પાદઃ ।
તદિદં તસ્યૈવેત્યુચ્યતે ।
*8,195*
ઉભય(ત્રાપિ દ્વિ)ત્ર દ્વિતીયૌ કલ્પૌ દૂષયતિ- યસ્યેતિ ॥
યસ્ય કસ્યાપિ યત્કિઞ્ચિદ્ વિશેષમુપપાદયેત્
ન્યાયસુધા:
અત્રાપિ યત્કિઞ્ચિદદૃષ્ટં વિશષમુપપાદયેદિત્યેકં વાક્યમ્ ।
યદિ પૂવર્પૂર્વતરાદ્યદૃષ્ટસ્યાપ્યસ્તિ વિશેષાપાદકત્વં તર્હિ તદપિ પૂવર્પૂર્વતરાદિપરમાણ્વાદૌ વિશેષમાપાદયેદેવ ।
સમર્થસ્ય ક્ષેપાનભ્યુપગમાત્ ।
તથાચ સમુદાયપ્રતીતેઃ સમયનિયમો ન સ્યાદિતિ ।
યસ્ય કસ્યાપિ વિશેષમુપપાદયેદિતિ દ્વિતીયમ્ ।
યદિ કારણમાત્રસ્ય વિશેષાપાદકમદૃષ્ટમઙ્ગીક્રિયતે તદા સર્વેષામપિ કારણાનાં વિશેષમુપપાદિતમ્ ।
તથાચ ઘટપરમાણુમેલને સર્વેષામપિ મેલનં સ્યાત્ ।
નતુ કુત્રાપ્યભિલષિતપરમાણ્વવસ્થાનં ભવેત્ ।
નચ યુગપત્સર્વસમુદાયો દૃશ્યત ઇતિ ।
જોસ્હિ-2
*8,196*
અથ મતમ્ ।
સર્વમિદં સ્વવ્યાહતમ્ ।
તથાહિ ।
તન્તવો યદિ સદૃશકાર્યજનનસ્વભાવાસ્તદા તન્ત્વન્તરમેવ જનયેયુર્ન તુ પટમ્ ।
યદિ ચ વિસદૃશકાર્યજનનસ્વભાવાસ્તદા ન તેભ્યઃ પાર્થિવપટસ્યોત્પત્તિઃ સ્યાત્ ।
કિન્તુ પાથસીયં કિમપિ જાયેત ।
ઉભયસ્વભાવત્વં તુ વિરુદ્ધમ્ ।
અનુભયસ્વભાવત્વે પટસ્યાપ્યનુત્પત્તિઃ ।
સહકારિવશાદ્વયવસ્થાઙ્ગીકારે સહકારિષ્વપીદં સમાનમ્ ।
અથોચ્યેત ।
અસ્તિ(સ્તુ)તાવત્તન્તુપટયોઃ કાર્યકારણભાવઃ ।
પ્રમિતસ્યાપન્હવાનર્હત્વાત્ ।
સ ચ યથા યથોપપદ્યતે તથા તથા કલ્પયિષ્યત ઇતિ ।
સમમેતત્સમાપીત્યત આહ- કાર્યં ચેતિ ॥
કાર્યં ચ કારણં ચૈવ યત્કિઞ્ચિદ્ યસ્ય કસ્યચિત્

ભવેન્નિયામકાભાવાદ્ ...

*8,197*
ન્યાયસુધા:
નિત્યવિનાશિત્વ ઇતયેતદ્વક્ષ્યમાણમત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
યત્કિઞ્ચિન્નીલાદિકં યસ્ય કસ્યચિદેવ પીતાદેઃ કાર્યં સ્યાત્ ।
યત્કિઞ્ચિત્પીતાદિકં યસ્ય કસ્યચિદેવ નીલાદેઃ કારણં સ્યાત્ ।
કુતઃ ।
નીલા નીલસ્યૈવ કાર્યં સ્યાત્ ન પીતસ્ય ।
નીલમેવ નીલસ્ય કારણં ન પીતમિ(ત્યત્ર)તિનિયામકાભાવાદિતિ યોજના ।
ચશબ્દૌ મિથઃ સમુચ્ચયે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સમ્ભવતિ સ્થિરવાદે પરિહારો ઽયમ્ ।
યદ્યત્ર સમવેતં યદ્યેનાકારેણ પરિણતં વા તત્તસ્ય કારણં કાર્યં ચેતિ નિયામકસદ્ભાવેન કાયર્કારણભાવાવધારણે સતિ તદુપપાદકકલ્પનોપપત્તેઃ ।
ક્ષણભઙ્ગુનયે તુ પૂર્વોત્તરક્ષણયોર્નિરન્વયવિનાશોત્પાદયોઃ કાયર્કારણભાવાવધારણોપાય એવ નાસ્તિ ।
સમવાયપરિણામયોરભાવાત્ ।
તથાચ કસ્ય બલાદુપપાદકં કલ્પયિષ્યત ઇતિ ।
*8,198*
સમવાયપરિણામયારભાવે ઽપિ યદ્યદપેક્ષયા પૂર્વભાવિ તદેવ તસ્ય કારણમ્ ।
યચ્ચ યદપેક્ષયા પશ્ચાદ્ભાવિ તદેવ તસ્ય કાર્યમિત્યવધારણોપપત્તેર્નિયામકાભાવો ઽસિદ્ધ ઇત્યતઃ કાર્યનિયમં તાવન્નિરાકરોતિ- ઇદમસ્યૈવેતિ ॥
*8,197*
... ઇદમસ્યૈવ કારણમ્ ।
ઇતિ નિત્યવિનાશિત્વે કેન માનેન ગમ્યતે ॥ મનુવ્_2,2.182બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ઇદં નીલમ(સ્ય નીલ) સ્યૈવ કારણમ્, ન તુ પીતસ્ય, ઇત્યેવં નીલસ્ય નીલકાર્યત્વં, નિત્યવિનાશિત્વે નિરન્વયવિનાશોત્પાદપક્ષે, કેન માનેન ન કેનાપિ ।
પશ્ચાદ્ભાવમાત્રસ્ય ની(લસ્યેવ પીતસ્યાપિ)લાપેક્ષયેવ પીતાપેક્ષયાપિ સત્ત્વાદિતિ ભાવઃ ।
સાદેશ્યં સારૂપ્યં વા નિયામકમિતિ ચેન્ન ।
વિરલપરમાણુભ્યો મિલિતાનાં મિલિતેભ્યશ્ચ વિરલાનામુત્પત્ત્યઙ્ગીકારાત્ ।
કારણનિયમમપ્યપાકરોતિ- ઇદં નેતિ ॥
ઇદં ન જાયતે ઽમુષ્માદિત્યત્રાપિ ન કારણમ્
ન્યાયસુધા:
ઇદં નીલમમુષ્માત્પીતાન્ન જાયતે કિન્તુ નીલાદેવેત્યત્ર નીલસ્ય કારણત્વાવધારણે ઽપિ, કારણં પ્રમાણં, નાસ્તિ ।
નીલસ્યેવ પીતસ્યપિ નીલાપેક્ષયા પૂર્વભાવિતાયાઃ સત્ત્વાદિતિ ભાવઃ ।
*8,199f.*
નનુ યથા ભવતાં સમવાયપરિણામયોરભાવે ઽપિ કુવિન્દપટયોઃ કાર્યકારણભાવાવધારણં તથા મમાપિ ભવિષ્યતીત્યત આહ- ઇદમસ્યેતિ ॥
નિત્યવિનાશિત્વે આત્મન ઇતિ શેષઃ ।
યુજ્યતે ઽસ્માકં નિમિત્તકારણકાર્યયોસ્તદ્ભાવાવધારણમન્યત્રાનુપક્ષીણાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ ।
નતુ પરસ્ય ।
અસ્માભિરન્વયવ્યતિરેકાનુસન્ધાતુરાત્મનઃ સ્થાયિત્વાભ્યુપગમાત્ ।
પરેણ(ચ) ક્ષણિકતાસ્વીકારાત્ ।
નહિ તથાવિધો ઽન્વયવ્યતિરેકયોરન્યત્રાનુપક્ષયસ્ય ચાવધૃતેરીષ્ય ઇતિ ભાવઃ ।
યોજના તુ પૂર્વવદેવ ।
*8,200*
એવં સમુદાયં નિરાકૃત્ય સર્વસ્ય ક્ષણિકતામધુના પ્રમાણાભાવેન તદ્વિરોધેન ચાપાકર્તુમુત્તરો ગ્રન્થઃ ।
તથાહિ ।
ન કેવલં સમુદાયો નોપપદ્યતે ।
કિન્નામ સર્વસ્ય ક્ષણિકતા ચ ।
તત્ર પ્રમાણાભાવાત્ ।
નનુ પ્રત્યક્ષં ક્ષણિકતામર્થાનામવગમયતિ ।
તદ્ધિ વર્તમાનમાત્રગોચરમર્થસ્ય વતર્માનક્ષણમાત્રસમ્બન્ધિનીં સત્તામવગાહતે ।
ન પૂર્વોત્તરક્ષણસમ્બન્ધનીમપિ ।
તત્કથં ક્ષણિકત્વમર્થાનામપ્રામાણિકમિતિ ।
ઉચ્યતે ।
કિમિદં ક્ષણિકત્વં નામ ।
કિં ક્ષણસમ્બન્ધિસત્ત્વમ્ ।
કિંવા ક્ષણમાત્ર એવોત્પત્તિનાશવત્ત્વમ્ ।
યદ્વા ક્ષણાન્તરાસમ્બન્ધિત્વે સત્યેકક્ષણસમ્બન્ધિત્વમ્ ।
આદ્યસ્ત્વિષ્ય એવ ।
સ્થાયિનો ઽપ્યર્થસ્યૈકક્ષણસત્તાસ્વીકારાત્ ।
દ્વિતીયતૃતીયૌ દૂષયતિ- વિનાશેતિ ॥
વિનાશોત્પત્તયશ્ચૈવ ન દૃશ્યન્તે સદાતનાઃ

ન્યાયસુધા:
અનેકપદાર્થસમ્બન્ધિત્વેન બહુવચનમ્ ।
ચશબ્દસ્તૃતીયપક્ષસમુચ્ચયાર્થઃ ।
એવશબ્દસ્ય નૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
સદાતનાઃ પ્રતિક્ષણભાવિન્યઃ ।
પ્રત્યક્ષં ખલ્વર્થાનાં વતર્માનકાલસત્તામવગાહતે ન પુનઃ ક્ષણમાત્રભાવિનાવુત્પત્તિવિનાશાવપિ ।
નાપિ ક્ષણાન્તરસમ્બન્ધિત્વમ્ ।
તથાચ કથં તેન ક્ષણિકતા સિદ્ધયેદિતિ ।
*8,202*
નનુ ચ પ્રત્યક્ષં પૂર્વોત્તરક્ષણવતિર્ત્વમપ્યર્થસ્ય ગૃહ્ણાતિ ન વા ।
નાદ્યઃ ।
વર્તમાનમાત્રગ્રાહિત્વાત્ ।
દ્વિતીયે તુ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભેન પર્વોત્તરક્ષણયોરસત્ત્વસિદ્ધેઃ ક્ષણિકતૈવ સિ(ધ્યેદિતિ)દ્ધેતિ ચેત્ ।
દ્વિતીયં તાવદુરરીકુમર્ઃ ।
નચૈવં ક્ષણિકતાસિદ્ધિઃ ।
યોગ્યાનુપલમ્ભસ્યૈવાસત્ત્વગમકત્વાત્ ।
નચ પૂર્વોત્તરકાલવર્તિના પ્રત્યક્ષયોગ્યા ।
વતર્માનમાત્રગ્રાહિતાયાઃ પરેણૈવોક્તત્વાત્ ।
અસ્તુ વાઽદ્યઃ પક્ષઃ ।
કસ્યાચિત્પ્રત્યક્ષસ્ય વર્તમાનમાત્રગ્રાહિત્વે ઽપિ તદેવેદમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનલક્ષણસ્ય તદભાવાદિત્યાશયેનાહ- દૃશ્યત ઇતિ ॥
દૃશ્યતે પ્રત્યભિજ્ઞાતઃ સ્થિરત્વં સર્વવસ્તુષુ
ન્યાયસુધા:
વિષયીક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
તૃતીયાર્થે તસિઃ ।
એકસ્યૈવાનેકક્ષણસમ્બન્ધિત્વં સ્થિરત્વમ્ ।
એતેન ન કેવલં પ્રત્યક્ષં ક્ષણિકતાં ન ગોચરયતિ ।
કિન્તુ સ્થાયિ(તાં)ત્વમપિ ગોચરયતીત્યપીતિ વદતા પરપક્ષે પ્રમાણવિરોધઃ સ્વપક્ષે પ્રમાણસદ્ભાવશ્ચોદિતો ભવતિ ।
*8,203*
અનેન"અનુસ્મૃતેશ્ચઽ; ઇતિ સૂત્રં કૃતવ્યાખ્યાનં વેદિતવ્યમ્ ।
સર્વવસ્તુષ્વિત્યનેન સૌગતાનાં પ્રત્યભિજ્ઞાનિરાકરણં વૈશેષિકાદિમતમેવ સ્પૃશતિ ન ત્વસ્મન્મતમિતિ સૂચયતિ ।
તથાહિ ।
કિમનયા પ્રત્યભિજ્ઞયા નિત્યત્વેનાભ્યુપગતેષુ પરમાણ્વાદિષુ સ્થિરત્વં સાધ્યતે કિંવા ઘટાદિષુ ।
નાદ્યઃ ।
તેષામતીન્દ્રિયત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યક્ષગોચરત્વસ્યાભ્યુપગન્તુમશક્યત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ઘટાદિષુ પરેણાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાયા ભ્રાન્તિત્વસ્ય સ્વીકાર્યત્વાત્ ।
યદા હિ ઘટાદૌ સૂચ્યગ્રાદિનૈકો ઽપિ પરમાણુરપૈતિ તદા નષ્ટવ્યમેવ તદારબ્ધેન દ્વયણુકેન ।
વિભાગેનાસમવાયિકારણસ્ય સંયોગસ્ય નષ્ટત્વાત્ ।
દ્વયણુકનાશે સમવાયિકારણનાશાત્ત્ર્યણુકનાશ ઇત્યનેન ક્રમેણ ઘટનાશો ઽપ્યવશ્યમ્ભાવી ।
નચ પરમાણુઃ પ્રત્યક્ષો યેન તદપગમાનપગમૌ પ્રત્યક્ષેણ શક્યનિશ્ચયૌ ।
નચ વાચ્યં નિબિડાવયવેષુ સ્ફટિકાદિષુ પ્રત્યભિજ્ઞયા સ્થિરત્વં સેત્સ્યતીતિ ।
તત્રાપિ પરમાણ્વપગમાભાવસ્ય પ્રત્યક્ષેણ નિશ્ચેતુમશક્યત્વાત્ ।
નિબિડાવયવત્વં ચ ન વિભાગાયોગ્યાવયવત્વમ્ ।
વિભાગસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ ।
કિન્તુ ઘટાદિતો ઽપ્યુત્કૃષ્ટકારણાપેક્ષત્વમ્ ।
નચ તદ્વિશેષાભાવઃ શક્યો ઽસ્માભિરવગન્તુમ્ ।
દૃશ્યતે હિ કાલતઃ સ્ફટિકાદાવપિ ગુરુત્વાપકર્ષઃ ।
નચાવયવાનપગમે સ સમ્ભવતીતિ ।
નાપિ ગુણાદૌ સ્થાયિત્વં પ્રત્યભિજ્ઞયા સિદ્ધયતિ ।
તસ્યાપિ કસ્યચિદતીન્દ્રિયત્વાત્ ।
કસ્યચિદ્ઘટાદિતુલ્યત્વાત્ સામાન્યાદિકં તુ સ્વરૂપતો નાસ્ત્યેવ ।
સત્ત્વે ઽપિ રૂપાદિસમાનમેવેતિ શઙ્કિતપ્રામાણ્યં પ્રત્યભિજ્ઞાનં ન કુત્રાપિ સ્થૈર્યસિદ્ધૌ પ્રમાણયિતું યુક્તમિતિ ।
*8,206*
અત્રોચ્યતે ।
સ્યાદયં દોષઃ પરમાણ્વારમ્ભવાદિનામ્ ।
ન પરિણામવાદિનામસ્માકમ્ ।
તદેવ (હિ) વસ્ત્વવયવોપચયાપચયાભ્યામન્યથા વિક્રિયતે ।
ન પુનરન્યદેવ ભવતીતિ હિ પરિણામવાદિનો મન્યન્તે અતઃ પ્રત્યક્ષયોગ્યેષુ સર્વવસ્તુષુ પ્રત્યભિજ્ઞયા સ્થિરત્વગ્રહણં યુક્તમેવેતિ ।
નનુ ભવન્મતે ઽપિ પ્રત્યભિજ્ઞા (ભ્રમ એવ) ભ્રાન્તિરેવ ।
પરિણામવાદે પૂર્વોત્તરવસ્તુનોર્ભેદાભેદાઙ્ગીકારાત્ ।
તદેવેદમિતિ ચ પ્રત્યભિજ્ઞયાત્યન્તાભેદસ્યાવગાહનાત્ ।
ઉચ્યતે ।
યદા તુ (યદિ હિ) પૂર્વોત્તરકાલભાવિનોરભેદઃ પ્રત્યભિજ્ઞાવિષયો ઽઙ્ગીક્રિયતે ।
તદા સાવધારણસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય ભ્રમત્વે ઽપિ તદિદમિતિ તુ ન ભ્રમઃ ।
તેનૈવ ચ સ્થાયિત્વસિ(દ્ધિ)દ્ધેઃ ।
યદા તુ કાલાદિદ્વયસમ્બન્ધો વિષયસ્તદા સાવધારણમપિ ન ભ્રમ ઇતિ ।
નન્વિદં પ્રત્યભિજ્ઞાનં પરિલૂનપુનર્જાતકુન્તલાપાદાવિવ ભ્રાન્તં કિન્ન સ્યાદિતિ ચેત્ (ન) ।
બાધકાભાવાત્ ।
એવમેવ ભ્રા(ન્ત)ન્તિત્વાભ્યુપગમે નીલાદિપ્રત્યયાનામપિ તથાત્વાપત્તે(ત્વપ્રાપ્તે)ઃ ।
નચ પ્રત્યક્ષં બાધકમિત્યુક્તમ્ ।
*8,211*
પ્રત્યક્ષસ્યાબાધકત્વે ઽપ્યનુમાનં બાધકં ભવિષ્યતીતિ શઙ્કતે- ફલાદીનામિતિ ॥
ફલાદીનાં વિશેષેણ સર્વત્રાપ્યનુમીયતે

***[નોતે: જુમ્પ્ ઇન્ વેર્સે નુમ્બેરિન્ગ્, નો લચુન ઇન્ તેxત્!]***
સત્ત્વેન ક્ષણિકત્વં ચેદાકાશસ્યાવિશેષતઃ ।
અવિશેષો ઽખિલસ્યાપિ સત્ત્વાત્ કિં નાનુમીયતે

*8,211f.*
ન્યાયસુધા:
આદિપદેન દેહદીપાદિગ્રહણમ્ ।
વિશેષેણ પરિમાણભેદેન, ક્ષણિકત્વં (તાવત્)અનુમીયત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તતસ્તદ્દૃષ્ટાન્તેન સર્વત્ર ફલાદિવ્યતિરિક્તે ઽપિ વસ્તુનિ સત્ત્વેન હેતુના પઞ્ચસ્કન્ધા ઇત્યનુમાનં સ્થિરત્વવિષયપ્રત્યભિજ્ઞાયા બાધકં ભવિષ્યતિ ।
નચ ફલાદિદૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલઃ ।
યદ્વિરુદ્ધપરિમાણં તન્નાના દૃષ્ટં યથા ઘટપટૌ, વિરુદ્ધપરિમાણં ચ ફલાદિકં પૂર્વોત્તરક્ષણયોઃ, ઇત્યનુમાનેન ફલાદીનાં ક્ષણિકતાસિદ્ધેરિતિ ।
પરિહરતિ- આકાશસ્યેતિ ॥
અવિશેષતઃ પૂર્વોત્તર(ક્ષણ)યોર્ભેદરહિતત્વતઃ, અવિશેષઃ પૂર્વોત્તરક્ષણયોર્ભેદરાહિત્યમ્ ।
અખિલસ્યાપિ વિપ્રતિપન્નસ્ય ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યત્સત્તદક્ષણિકમ્ યથાઽકાશમ્ ।
સચ્ચ નીલાદીતિ પ્રત્યનુમાનપ્રતિરુદ્ધત્વેનાનુમાનસ્યાભાસત્વાન્ન પ્રત્યભિજ્ઞાબાધકત્વં સમ્ભવતીતિ ।
નચાકાશદૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલઃ ।
"આકાશો દ્વૌ નિરોધૌ ચ નિત્યં ત્રયમસંસ્કૃતમ્ઽ; ઇત્રત પરેણૈવાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ક્ષણિકતાસાધકસ્ય પરિમાણભેદાદેરાકાશે ઽભાવાચ્ચ ।
તદિદમુ(મપ્યુ)ક્તં અવિશેષતઃ પરિમાણભેદાદિરહિતત્વત ઇતિ ।
*8,213*
યદ્વાઽકાશસ્યાવિશેષતઃ પરિમાણભેદરહિતત્વતઃ ।
તદ્દૃષ્ટાન્તેનાખિલસ્યાપિ ફલાદેરવિશેષઃ પૂર્વોત્તરકાલયોઃ પરિમાણભેદાભાવઃ સત્ત્વાત્ કિં નાનુમીયત ઇતિ યોજના ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
નાનુમાનં પ્રત્યભિજ્ઞાયા બાધકં ભવિતુમર્હતિ ।
અનુમાનસ્ય પ્રત્યક્ષતો દુબર્લત્વેન તદ્બાધ્યત્વાત્ ।
અન્યથા ફલાદિકં પરિમાણભેદરહિતં સત્ત્વાદાકાશવદિત્યપ્યનુમાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
નહ્યત્ર પ્રત્યક્ષાદિબાધં વિના કશ્ચિદ્દોષો ઽસ્તિ ।
તથાચ તદ્દૃષ્ટાન્તે ક્ષણિકત્વસાધકસ્યાસિદ્ધત્વાત્સાધ્યવિકલતા સ્યાત્ ।
તતઃ પ્રત્યક્ષવિરોધેનૈવાસ્યાનુમાનસ્યાપ્રામાણ્યમ્ ।
અન્યથાન્યોન્યાશ્રય(તા)પ્રસઙ્ગ ઇત્યેવ વક્તવ્યમ્ ।
તચ્ચ સમં પ્રકૃતે ઽપીતિ ।
એતેન"આકાશે ચાવિશેષાત્ઽ; ઇતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
તદનેન ક્ષણિકત્વ(તા)સાધકાનુમાનસ્ય સત્પ્રતિપક્ષત્વં બાધિતવિષયત્વં ચ વદતાઽકાશે ઽ(ના)નૈકાન્ત્યમપિ સૂચિતમ્ ।
ભવદનુમાનસ્યાપિ ફલાદિનાનૈકાન્ત્યમિતિ ચેન્ન ।
તત્રાપિ ક્ષણિકતાભાવસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ (ઇતિ) ।
*8,214*
ભવેદિદં યદ્યાકાશસ્ય સત્ત્વં સ્યાત્ ।
નચૈતદસ્તિ ।
મૂર્તાભાવત્વાદાકાશસ્ય ।
ભાવત્વં હિ સત્ત્વમત્ર વિવક્ષિતમ્ ।
સસ્વરૂપત્વે ઽપિ વા સત્ત્વે, અભાવો નિઃસ્વરૂપ ઇત્યઙ્ગીકૃતમિત્યાશઙ્કયાહ- યદીતિ ॥
યદ્યાકાશસ્ય સત્ત્વં ન કુત એવ નરાદિષુ
ન્યાયસુધા:
યદ્યાકાશસ્ય સત્ત્વં નાસ્તીત્યઙ્ગીકૃત્ય પ્રત્યનુમાને ઽતિપ્રસઙ્ગાનુમાને ચ દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધનવૈકલ્યં સ્વાનુમાનસ્યાનૈકાન્તિકત્વાભાવશ્ચોચ્યતે ।
તદા દેહાદિષુ સત્ત્વં કુત એવ સિદ્ધમિતિ બ્રૂમઃ ।
તથાચ પરકીયસ્યાપિ દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધનવૈકલ્યં સ્યાત્ ।
યદિ ચ વિધિમુખપ્રત્યયવેદ્યત્વાદ્દેહાદીનાં ભાવત્વં પ્રમાવિષયત્વાત્સત્ત્વં ચોચ્યતે ।
તદાઽકાશે ઽપિ સમાનમિતિ ।
પ્રમાણાન્તરેણાકાશસ્યાભાવત્વં વારયિતુમુપોદ્ઘાતમાહ- સ ધર્મીતિ ॥
સધર્મિપ્રતિયોગિત્વમાકાશસ્યાવગમ્યતે

*8,216*
ન્યાયસુધા:
યત્રાભાવઃ સ ધર્મી ।
યસ્યાભાવઃ સ પ્રતિયોગી ।
તદુભયવત્ત્વમભાવસ્ય નિયામકં વ્યાપકમ્ ।
યો ઽભાવઃ સ સર્વો ઽપિ ધર્મિપ્રતિયોગિસહિત એવ ।
યથા ઘટાદ્યભાવઃ ।
સ હિ ભૂતલાદિધર્મિણા ઘટાદિપ્રતિયોગિના ચોપેત એવેતિ ।
નન્વિદમનુપપન્નમ્ ।
અભાવસ્ય હિ ધર્મિપ્રતિયોગિસાહિત્યનિયમઃ કિં દેશતઃ સ્યાત્, કિંવા કાલતઃ ।
આદ્યે ધર્મિણા સાદેશ્યં તાવન્નાસ્તિ ।
ભૂતલસ્ય સ્વાશ્રયે, અભાવસ્ય તુ ભૂતલે વૃત્તેઃ ।
પ્રતિયોગિના તુ વિરુદ્ધમેવ ।
દ્વિતીયસ્તુ યદ્યપિ ધર્મિણા કથઞ્ચિત્સ્યાત્ ।
તથાપિ પ્રતિયોગિના નાસ્ત્યેવ ।
પ્રાગભાવપ્રધ્વંસાભાવયોઃ પ્રતિયોગિભિન્નકાલત્વનિયમાદિત્યાશઙ્કાં પરિહરન્નભાવસ્ય ધર્મિપ્રતિયોગિસાહિત્યવ્યાપ્તત્વમુપપાદયતિ- તૌ વિનેતિ ॥
તૌ વિના ન હ્ય્ અભાવશ્ ચ ક્વચિદ્દૃષ્ટઃ કદાચન ॥ મનુવ્_2,2.187*અબ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અત્ર દૃષ્ટ ઇતિ પ્રકરણાત્તૌ વિનેતિ તજ્જ્ઞાનં વિનેત્યથર્ઃ ।
ચશબ્દો ઽભાવો દૃશ્યમાનો ધર્મિપ્રતિયોગિપ્રતીતાવેવ દૃશ્યત ઇત્યન્વયસમુચ્ચયાર્થઃ ।
હિશબ્દેનાન્વયવ્યતિરેકયોઃ પ્રસિદ્ધત્વં સૂચયતિ ।
તદનેનાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામભાવપ્રતીતેર્ધર્મિપ્રતિયોગિપ્રતીતિપૂર્વકતયા વ્યાપ્તિરુપપાદિતા ભવતિ ।
યદ્વા તાવિ(તિ)ત્યનેન ન જ્ઞાનમુપલક્ષણીયમ્ ।
અભાવઃ પ્રતીયમાનો ધર્મિપ્રતિયોગિઘટિત એવાત્રેદં નાસ્તીત્યાદિરૂપેણ પ્રતીયતે ।
નતુ તૌ વિના કેવલ ઇત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યામેકજ્ઞાનસમ્બન્ધેન વ્યાપ્યવ્યાપકભાવોપપાદનમેતદિત્યવગન્તવ્યમ્ ।
પ્રાતર્ગજાદ્યભાવજ્ઞાનં ત્વન્યથોપપાદયિષ્યામઃ ।
*8,219*
કિમતો યદ્યેવમભાવસ્ય યદ્યેવમભાવસ્ય ધર્મિપ્રતિયોગિસાહિત્યં પ્રતીતૌ વ્યાપકમિત્યત આહ અધર્મીતિ
અધર્મિપ્રતિયોગિત્વમાકાશસ્યાવગમ્યતે ॥ મનુવ્_2,2.187*ચ્દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
પ્રતીતાવભાવસ્ય વ્યાપકં સધર્મિપ્રતિયોગિત્વમાકાશાત્તાવદ્વયાવર્તર્(ત્ય)તે ।
યસ્માદાકાશ ઇત્યેવાવગમ્યતે ન ત્વત્રેદં નાસ્તીતિ ।
ઇયમપિ (ચ) વસ્તુતો મૂર્તાભાવગોચરૈવ પ્રતીતિઃ પ્રલયાદિવન્નઞ્વર્જિતાભિલાપસમ્બન્ધાદતાદૃશીવ પ્રકાશત ઇતિ ચેન્ન ।
નીલાદિપ્રતિતેરપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અનાનુભાવિકત્વસ્યોભયત્રાપિ સામ્યાત્ ।
તથાચ પરસ્યાપ્યસિદ્ધયાદ્યાપાતઃ ।
વ્યાપકનિવૃત્ત્યા(ચ) વ્યાપ્યનિવૃત્તિરવશ્યંભાવિનીત્યાકાશસ્ય નાભાવત્વમિતિ ।
તદયં પ્રયોગઃ ।
આકાશો નાભાવઃ ધર્મિપ્રતિયોગિનૌ વિનૈવ પ્રતીયમાનત્વાદ્રૂપવદિતિ ।
કિઞ્ચ મૂર્તાભાવમાકાશં વદતા યો ધર્મી તસ્યોચ્યતે સ એવાસ્માકમાકાશ ઇતિ નામ્નયેવ વિવાદો ઽવશિષ્યતે ।
વક્ષ્યતે ચૈતદ્વિયદધિકરણ ઇતિ ।
*8,220*
સૂત્રદ્વયાર્થમુપસંહરતિ- સ્વીકારેતિ ॥
સ્વીકારત્યાગતો ઽદૃષ્ટદૃષ્ટયોઃ સર્વવસ્તુષુ ।
ગુણાનુન્મત્ત એવાસૌ વિદધાત્યધિકં પુનઃ

ન્યાયસુધા:
અદૃષ્ટસ્ય ક્ષણિકત્વાદેઃ સ્વીકૃતિ(કાર)તો દૃષ્ટસ્ય સ્થિરત્વાદેસ્ત્યાગતઃ ।
અસૌ સૌગતઃ ।
અધિકં સ્વત ઇતિ શેષઃ ।
ઉન્મત્તમપિ સ્વસ્માદધિકવિવેકવન્તં (સ્થા)ખ્યાપયતીત્યર્થઃ ।
ન હ્યુન્મત્તઃ સર્વત્રાપ્રમિતં સ્વીકરોતિ નાપિ પ્રમિતં ત્યજતીતિ ।
*8,220f.*
નનુ (ચ) યદિ નીલાદિકં ન સ્યાત્તદા સન્ન સ્યાત્ ।
અર્થક્રિયાકારિત્વં હિ સત્ત્વમ્ ।
વ્યાપ્તં ચ ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામ્ ।
તૃતીયપ્રકારાભાવાત્ ।
નચ સ્થિરે તત્સમ્ભવઃ પ્રસઙ્ગતદ્વિપર્યયાભ્યામ્ ।
તથાહિ ।
સ્થાયીભાવઃ કિં (સ્વી)સ્વકીયામર્થક્રિયાં ક્રમેણ કુર્યાદ્યુગપદ્વા ।
આદ્યે કાલાન્તરભાવિનીમર્થક્રિયાં પ્રતીદાનીં સમર્થો ન વા ।
પ્રથમે તામપીદાનીં(નીમેવ) કુર્યાત્ ।
સમર્થસ્ય ક્ષેપાયોગાત્ ।
દ્વિતીયે તદાપિ ન કુર્યાત્ ।
ઇદાનીમસમર્થો ઽપિ તદાનીં સમર્થત્વાત્કરિષ્યતીતિ ચેત્ ।
તદા સામર્થ્યાસામર્થ્યલક્ષણવિરુદ્ધધર્માધ્યાસો ભાવં ભિન્દ્યાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વાદ્યક્ષણ એવ કર્તવ્યસ્ય સર્વસ્ય કૃતત્વાત્ દ્વિતીયાદિક્ષણે ઽસત્ત્વમવર્જનીયમેવ ।
તદેવમનુકૂલતર્કબલલબ્ધપ્રતિબન્ધસ્ય ક્ષણિકત્વાનુમાનસ્ય બલવત્ત્વાત્પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યનુમાને તદ્બાધિતે ન સ્થૈર્યસાધનાયાલમિતિ ।
મૈવમ્ ।
એષાં તર્કાણાં પ્રતિતર્કપરાહતત્વાદિનાઽભાસત્વાત્ ।
*8,223*
તથાહિ ।
યદ્યાત્માનાત્મપ્રપઞ્ચઃ સર્વો ઽપિ ક્ષણિકઃ સ્યાત્તદા પ્રમાપ્રમારૂપઃ સર્વો(કલો)ઽપ્યનુમાનાગમપ્રત્યભિજ્ઞાલક્ષણો વ્યવહારો લુપ્યેત ।
તર્કસ્યાપ્યસ્ય નોત્થાનં સ્યાત્ ।
તસ્ય તજ્જાતીયસ્ય વા તેન તજ્જાતીયેન વા સહ ભૂયઃ સમ્બન્ધાવગમે (ન)ત તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યવધારણેન (વા) ચોપાધ્યભાવા(દ્ય)વધારણેન વા વ્યભિચારાભાવનિશ્ચયે સતિ વ્યાપ્ત્યવધારણમ્ ।
અવધૃતવ્યાપ્તેશ્ચ પક્ષદર્શનં લિઙ્ગદર્શનં ચ ।
તતો ઽનુભૂતવ્યાપ્તિસ્મરણમ્ ।
અથ યન્મયા વ્યાપ્તત્વેન જ્ઞાતં લિઙ્ગં તદત્ર પક્ષે ઽસ્તીત્યનુસન્ધાનમ્ ।
અથેદાનીમનુમિતિરિત્યનુમાનપ્રક્રિયા ।
ન હ્યેતત્સર્વં ક્ષણિકસ્યાત્મનઃ સમ્ભવતિ ।
યેન હિ સકૃત્ ધૂમો દૃષ્ટો નષ્ટ એવાસૌ ।
કસ્ય ભૂયોદર્શનં કસ્ય ચ વ્યાપ્ત્યવધારણાદિ ।
યસ્મિંશ્ચ પર્વતે ધૂમો દૃષ્ટો નષ્ટ એવાસૌ ।
કુત્ર પુનર્વ્યાપ્તિલિઙ્ગાનુસન્ધાનમ્ ।
કુત્ર ચ સાધ્યાધ્યવસાયઃ ।
*8,224*
એવમાગમે ઽપ્યેકૈકવર્ણશ્રવણાનિ, પદાનુસન્ધાનમ્, સમયગ્રહઃ, પુનઃ પદશ્રવણમ્, સમયસ્મરણમ્, વાક્યાર્થજ્ઞાનમિત્યનેકસંવિ(કાનુસન્ધા)ન્ધાનમ્, નાત્મનઃ ક્ષણિકતાયામુપપદ્યતે ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનમપિ યેન પૂર્વાવસ્થો ઽર્થો જ્ઞાતસ્તેનૈવ તસ્ય વા તત્સદૃશસ્ય વા દર્શને ભવતિ ।
તત્કથં ક્ષણિકસ્યાત્મનઃ સ્યાત્ ।
*8,225*
અનુમાનેન તર્કો ઽપિ વ્યાખ્યાતઃ ।
પ્રતિક્ષણમાત્મનો ઽનાત્મનશ્ચ ભેદે ઽપ્યનુમા(ના)દ્યઙ્ગીકારે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
યસ્ય કસ્યચિદ્વયાપ્તિજ્ઞાને નારિકેલદ્વીપવાસિનો ઽપ્યગ્નિપ્રમા (ભવેત્) સ્યાત્ ।
પર્વતે લિઙ્ગદર્શનેન હ્રદે ઽપ્યગ્નિરનુમીયેતેત્યાદિ ।
પૂર્વોત્તરક્ષણવર્તિનામાત્મનાં પર્વતાદીનાં ચ કાર્યકારણભાવાદુપપન્નો ઽનુમાનાદિવ્યવહાર ઇતિ ચેત્(ન) ।
અન્યત્વસ્યાનપાયાત્ ।
અન્યથોપાધ્યાયશિષ્યબુદ્ધયાદાવપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
*8,226*
અથ મતમ્ ।
કારણક્ષણાઃ કાર્યક્ષણેષુ સંસ્કારાનપર્યન્તિ ।
અતઃ પૂર્વપૂર્વાત્મસંસ્કારયોગિનામુત્તરોત્તરેષામાત્મનામનુમાનાદિવ્યવહારો યુજ્યતે ।
પર્વતાદયો ઽપિ (પૂર્વ)પૂર્વસંસ્કારભાજઃ પક્ષાદિત્વમશ્નુવતે ઇતિ ।
એતન્નિરાકરણાય સૂત્રમ્ ।
ઓં ઉત્તરોત્પાદે ચ પૂર્વનિરોધાત્ ઓં ॥
ઇતિ ।
તદ્વયાચષ્ટે- ઉત્તરેતિ ॥
ઉત્તરોત્પાદે ચ પૂર્વનિરોધાત્

ઉત્તરોત્પત્તિમાત્રેણ વિનાશાત્ પૂવર્વસ્તુનઃ ।
ન સંસ્કારાર્પકત્વં ચ યુજ્યતે કસ્યચિત્ ક્વચિત્

*8,227*
ન્યાયસુધા:
કસ્યચિત્ કારણસ્ય, કચિત્ કાર્યે ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અતો જ્ઞાતં મયેત્યાદિ ન જ્ઞેયમનુમા કુતઃ
ન્યાયસુધા:
આત્મનઃ ક્ષણિકત્વાત્સંસ્કારાપર્ણસ્ય ચા(વા)સમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
યન્મયા વ્યાપ્તત્વેન જ્ઞાતં તદત્ર વિદ્યત ઇત્યાદિ યથા ભવતિ તથા ન જ્ઞેયં જ્ઞાતુમશક્યમ્ ।
તતશ્ચાનુમા કુતઃ ।
આગમાદેરપ્યુપલક્ષણમેતત્ ।
નન્વસ્તિ તાવદનુમાનાદિવ્યવહારઃ, સર્વલોકસિદ્ધસ્યાપહ્નવાયોગાત્ ।
તદ્બલેનાલૌકિકમપ્યસહભાવિનઃ સંસ્કારાર્પકત્વં કલ્પયિષ્યત ઇત્યત આહ- એકત્વમિતિ ॥
એકત્વમનુભૂતિસ્થં ત્યક્તવા નિર્માનકા ભિદા ।
કુત આત્માદિકેષુ સ્યાદ્ ... ॥ મનુવ્_2,2.190ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
કિમનુમાનાદિવ્યવહારાન્યથાનુપપત્તિમાત્રેણાલૌકિકં કલ્પનીયમ્, કિંવાઽત્માદેઃ ક્ષણિકત્વે ઽપિ સતિ ।
નાદ્યઃ ।
આત્માદેઃ સ્થાયિત્વેનૈવ તદુપપત્તેઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ સ્યાત્ ।
યદ્યાત્માદેઃ ક્ષણિકત્વં સિદ્ધં સ્યાત્ ।
નચ તદસ્તિ ।
પ્રમાણબાધિતત્વાન્નિષ્પ્રમાણકત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
એકત્વં ભિદેત્યત્ર પૂર્વોત્તરકાલયોરિતિ શેષઃ ।
અનુભૂતિસ્થં પ્રત્યભિજ્ઞાસિદ્ધમ્ ।
કુતો ઽઙ્ગીકાર્યેત્યધ્યાહારાત્સમાનકર્તૃતાસિદ્ધિઃ ।
*8,229*
નનુ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનં ભ્રાન્તમિત્યુક્તમ્ ।
તત્કથમાત્માદેરૈક્યં તતઃ સિદ્ધયેદિત્યત આહ- વલ્યેવેતિ ॥
... બલ્યેવાનુભવો યતઃ

ન્યાયસુધા:
તર્કબલેનાનુમાને નિરવકાશતયા પ્રબલે સતિ હિ તદ્વિરોધાત્પ્રત્યભિજ્ઞાનં ભ્રાન્તં સ્યાત્ ।
યદા તુ તર્કસ્યોક્તવિધયાઽભાસત્વં, તદા કુતઃ ક્ષણિકત્વાનુમાનપ્રાબલ્યમ્ ।
કુતશ્ચ પ્રત્યભિજ્ઞાયાસ્તદ્બાધઃ ।
અબાધિતશ્ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનુભવો યતો બલ્યેવ ।
અત આત્માદેરેકત્વં તેન સિદ્ધમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
એતેનાનુમાનસિદ્ધસ્ય ભેદસ્ય કથં નિર્માનકત્વમિત્યપિ પરાસ્તમ્ ।
તદુપજીવ્યસ્ય તર્કસ્યાદ્યાપ્યનવસ્થાનાત્ ।
*8,230*
નન્વસ્તૂત્તરોત્પાદ એવ પૂર્વસ્ય નિરોધસ્તથાપિ કુતઃ પૂર્વસ્યોત્તરસ્મિન્સંસ્કારાનાધાયકત્વમિત્યત આહ- કાર્યકારણયોશ્ચેતિ ॥
કાર્યકારણયોશ્ચૈકકાલીનત્વં વિના કથમ્ ।
પૂર્વસંસ્કારયોગી સ્યાદુત્તરો નિયમેન ચ

ન્યાયસુધા:
ઉત્તરોત્પાદ એવ પૂર્વસ્ય નિરોધાત્કાયર્કારણયોરેકકાલીનત્વં તાવન્નાસ્તીતિ લભ્યતે ।
એકકાલીનત્વં ચ વિના પૂર્વાહિતસંસ્કારયોગિત્વમુત્તરસ્ય ન યુજ્યતે ।
નિયમેન ચેત્યનેન ક્વચિદપિ ન યુજ્યતે કુતઃ સર્વત્રેતિ સૂચયતિ ।
યદ્વૈકકાલીનસ્ય એવ સંસ્કારાર્પકત્વં દૃષ્ટં ન ભિન્નકાલત્વ ઇતિ વ્યાપ્તેરિત્યર્થઃ ।
નન્વેકકાલીનત્વાભાવે ઽપિ કુતઃ સંસ્કારાર્પકત્વં ન સ્યાદિત્યત આહ- સમ્બદ્ધા એવેતિ ॥
સમ્બદ્ધ એવ સંસ્કારમન્યત્રાદત્તતે ઽખિલાઃ ।
અસમ્બદ્ધઃ કથં પૂર્વ ઉત્તરે વાસનાકરઃ

*8,231*
ન્યાયસુધા:
યસ્માત્ અખિલાઃ સંસ્કારાધાયકાશ્ચામ્પકકુસુમાદયઃ પદાર્થાસ્તૈલાદિભિઃ સમ્બદ્ધા એવ અન્યત્ર તૈલાદૌ સંસ્કારમાદધતે, નાસમ્બદ્ધા ઇત્યસ્તિ નિયમઃ ।
નચ ભિન્નકાલીન(લ)યોઃ સમ્બન્ધો યુજ્યતે ।
તસ્માદુત્તરેણશસમ્બદ્ધઃ પૂર્વસ્તસ્મિન્નુત્તરે વાસનાં ન કુર્યાદિતિ ।
ઉક્તમર્થં બુદ્ધયારોહાર્થં સઙ્કલય્યાહ- એકકાલતયેતિ ॥
એકકાલતયા યોગં વિના સંસ્કારતઃ કથમ્
ન્યાયસુધા:
અત્રૈકકાલતયા વિના કાર્યકારણયોર્યોગો ન યુજ્યતે ।
યોગં વિના કારણસ્ય કાર્યે સંસ્કારાર્પકત્વં ચ ન ઘટતે, સંસ્કારતો વિના કથમનુમાનાદિવ્યવહાર ઇત્યધ્યાહારેણ યોજના ।
સંસ્કારાપર્કત્વં ચ ન ઘટતે, સંસ્કારતો વિના કથમનુમાનાદિવ્યવહાર ઇત્યધ્યાહારેણ યોજના ।
યદીદં સઙ્કલનં ન ક્રિયેત તદા પૂર્વો(ક્તહેતૂનાં)ક્તાનાં પ્રત્યેકં સંસ્કારાનાધયકત્વે હેતુત્વં જ્ઞાયેત ।
સર્વત્ર સાધ્યનિર્દેશાત્ તત્ર કો દોષઃ ।
ઉક્તાકાઙ્ક્ષાકુણ્ઠિતત્વમેવેતિ ।
અત્રૈતે પ્રયોગાઃ ।
પૂર્વક્ષણ ઉત્તરક્ષણે સંસ્કારાધાયકો ન ભવતિ, તેનાસમ્બદ્ધત્વાત્ ।
યો યેનાસમ્બદ્ધો નાસૌ તત્ર સંસ્કારાધાયકઃ, યથા સમ્પ્રતિપન્નઃ ।
યદ્વા યો યત્ર સંસ્કારાધાયકઃ સ તત્સમ્બદ્ધ એવ દૃષ્ટો યથા સમ્મતઃ ।
અસમ્બદ્ધસ્યાપિ સંસ્કારાધાયકત્વે મૃગમદો વસનમિવ સર્વં વાસયેદવિશેષાત્ ।
અસમ્બદ્ધશ્ચ પૂર્વ ઉત્તરેણ ।
તતો ભિન્નકાલીનત્વાત્ ।
સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
ભિન્નકાલીનયોરપિ સમ્બન્ધે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ।
ભિન્નકાલીનશ્ચ પૂર્વં ઉત્તરેણ ।
તદુત્પાદ એવ વિનષ્ટત્વાત્ ।
સંમતવત્ ।
પ્રાગેવ નષ્ટસ્ય તેનૈકકાલીનત્વશઙ્કા એવ વ્યાહતેતિ ।
નનુ લાક્ષારસાહિતબીજપૂરકુસુમલૌહિત્યવત્કિન્ન સ્યાદિતિ ચેત્(ન) ।
તત્રાપિ નિરન્વયવિનાશોત્પાદાનભ્યુપગમાત્ ।
અત્ર ચ પરસિદ્ધન્યાયેન પરસ્ય બોધનાન્નાશ્રયાસિદ્ધયાદિ શઙ્કનીયમિતિ ।
*8,236*
ભવેદેતદ્યદિ કારણસ્ય કાર્યોત્પાદ એવ વિનાશઃ સ્યાત્ ।
સ એવ કુતઃ સિદ્ધ ઇત્યત આહ- ક્ષણમાત્રમિતિ ॥
ક્ષણમાત્રમવસ્થાનં સ્વીકૃતં સર્વવસ્તુષુ

ન્યાયસુધા:
કાર્યકારણયોસ્તાવદુત્તરપૂર્વત્વમાવશ્યકમ્ ।
યૌગપદ્યે કાયર્કારણભાવવ્યાઘાતાત્ ।
તતઃ પૂર્વક્ષણવર્તિ કારણં યદિ કાયર્ક્ષણે ઽપિ સ્યાત્તદા સર્વવસ્તૂનામઙ્ગીકૃતં ક્ષણમાત્રમવસ્થાનં ભજ્યેત ।
અતઃ ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમ એવોત્તરોત્પાદે ચ પૂર્વનિરોધં ગમયતીતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
કારણં ક્ષણસ્ય પૂર્વવિભાગે લબ્ધસત્તાકં મધ્યવિભાગે કાર્યમુત્પાદ્યાપરવિભાગે તત્ર સંસ્કારમાધાય નશ્યતીત્યઙ્ગીકારે ન કો ઽપિ દોષ ઇત્યત આહ- પૂર્વેતિ ॥
પૂર્વમધ્યાપરકલારહિતઃ ક્ષણ ઇષ્યતે

ન્યાયસુધા:
અત્ર વિભાગમાત્રં કલોચ્યતે ।
પૂર્વાપરયોરભાવે તન્નિરૂપ્યમધ્યાભાવઃ સિદ્ધઃ ।
ઇષ્યતે સૌગતૈઃ ।
*8,237*
એવં તર્કસ્ય પ્રતિતર્કપરાહતિમભિધાયેદાનીં યથા સ્થાયિનઃ સત્ત્વાનુપપત્તિરેવં ક્ષણિકસ્યાપિ તદનુપપત્તેરનુકૂલતા નામ તર્કદોષ ઇતિ પ્રતિપાદયિતું સૂત્રમ્ ઓં અસતિ પ્રતિજ્ઞોપરોધો યૌગપદ્યમન્યથા ઓં ॥
ઇતિ ।
તદ્વયાચક્ષાણસ્તાવદ્વિકલ્પેન તત્પૃચ્છતિ- પૂર્વેતિ ॥
અસતિ પ્રતિજ્ઞોપરોધો યૌગપદ્યમન્યથા

પૂર્વભાવભવં કાર્યમુત તન્નાશસમ્ભવમ્

*8,237f.*
ન્યાયસુધા:
અર્થક્રિયાકારિત્વં હિ સત્ત્વં પરસ્યાભિમતમ્ ।
તચ્ચ વક્ષ્યમાણ(વિ)કલ્પદ્વય(યેન)વ્યાપ્તમ્ ।
તૃતીયપ્રકારાનિરૂપણાત્ ।
નચ તત્ક્ષણિકે સમ્ભવતિ ।
તથાહિ ક્ષણિકાદ્ભાવાદ્ભવત્કાર્યં કિં પૂર્વસ્ય કારણસ્ય ભાવે ભવતિ ।
કારણસત્તાસમાનકાલીનસત્તમિતિ યાવત્ ।
ઉત તસ્ય કારણસ્ય નાશે સતિ સમ્ભવતીતિ ।
*8,238*
આદ્યે દોષમાહ- યૌગપદ્યમિતિ ॥
યૌગપદ્યં સતિ ભવેદુત્પાદ્યાનામશેષતઃ
ન્યાયસુધા:
સતિ કારણે ।
કાર્યં ભવતિ ચેત્ તર્હીતિ શેષઃ ।
ક્ષણિકં હિ કારણમ્ ।
કાર્યં ચ તત્સત્તાસમાનકાલીનસત્તં ચેત્કાર્યકારણયોઃ સહોત્પાદ ઇત્યુક્તં સ્યાત્ ।
ક્ષણે વિભાગાભાવસ્યોક્તત્વાત્ તત્તત્કાર્યાણામપ્યયમેવ ન્યાય ઇતિ તત્સન્તાનભાવિના(પ્ય)મશેષકાર્યાણાં યૌગપદ્યં સ્યાત્ ।
તચ્ચ પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધમિતિ ।
અત્ર યદ્યપિ યુગપદ્ભવતોઃ કાર્યકારણભાવાનુપપત્તિરપિ દૂષણમ્ ।
તથાપિ તચ્છિષ્યૈરેવ જ્ઞાતું શક્યત ઇતિ,"ઉભયથા ચ દોષાત્ઽ; ઇતિ સૂત્રે કથિતમિતિ વા(ચા)ત્ર નોક્તમ્ ।
દ્વિતીયં નિરાકરોતિ- વિનાશે ચેદિતિ ॥
વિનાશે ચેન્ન તત્કાર્યં ...
ન્યાયસુધા:
કારણસ્ય કાર્યં ભવેત્તર્હીતિ શેષઃ ।
તત્તસ્ય કાર્યં ન ભવતીત્યાપન્નમ્ ।
અન્યથા સર્વસ્ય સર્વં કાર્યં સ્યાત્ ।
ન હ્યાનન્તર્યમાત્રેણ કાર્યકારણભાવઃ ।
તથાત્વે વિનાશકાર્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
આનન્તર્યસ્યાન્યાપેક્ષયાપિ સત્ત્વાત્ ।
સાદેશ્યાદેરપાકૃતત્વાત્ ।
એવમન્યસ્યાપિ કાર્યં ન ભવતીતિ ન કાર્યં સ્યાદકારણં વા ।
ઉભયથાપિ પૂર્વસ્યાર્થક્રિયાવિરહાદસત્ત્વપ્રાપ્તિરિતિ ।
સૂત્રકૃતા સૌગતાભ્યુપગતં પક્ષં પ્રધાનીકૃત્ય દૂષણમુક્તમ્ ।
ભાષ્યકૃતા ત્વભાવસ્ય ભાવસાપેક્ષત્વાત્તેન ક્રમેણાતો ઽર્થવિરોધાભાવઃ ।
*8,241*
નન્વસ્તિ તાવત્પ્રતિક્ષણં કાર્યોત્પત્તિઃ ।
નચ કાર્યં કારણેન વિનોત્પત્તુમલમ્ ।
તથા સતિ નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં વે(ચે)ત્યાપત્તેઃ ।
અતઃ કાર્યોત્પત્તિરેવાન્યતરપક્ષદોષમાભાસયિષ્યતિ ।
પક્ષાન્તરં વા ગ્રાહયિષ્યતીત્યત આહ- કાર્યોત્પત્તૌ ચેતિ ॥
... કાર્યોત્પત્તૌ ચ કા પ્રમા

ન્યાયસુધા:
સ્યાદેતદ્યદિ પ્રતિક્ષણં કાર્યોત્પત્તિઃ પ્રમાણવતી સ્યાત્ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
નચ સ્વાઙ્ગીકારમાત્રેણાર્થાન્તરાક્ષેપસામર્થ્યમતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
નન્વસ્તિ, યત્સત્તત્ક્ષણિકં યથા દેહાદિ, સચ્ચ વિવાદપદમિતિ પ્રતિક્ષણં કાર્યોત્પત્તૌ પ્રમાણમિતિ ચેન્ન ।
અસ્યૈવ નિરાક્રિયમાણત્વાત્ ।
દેહાદીનામ(દેહ)પિ ક્ષણિકત્વાભાવેન દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલત્વાચ્ચ ।
નનુ દેહાદેઃ પૂર્વોત્તરક્ષણયોઃ પરિમાણભેદેન ભેદસિદ્ધૌ ક્ષણિકત્વસિદ્ધિરિત્યુક્તમિત્યસ્ય આહ- અભેદે ઽપીતિ ॥
અભેદેન વિશેષેણ દેહદીપફલાદિષુ ।
વિશેષદર્શનં યુક્તમસ્માકમ્ ... ॥ મનુવ્_2,2.196અ-દ્ ॥
*8,241f.*
ન્યાયસુધા:
પૂર્વોત્તરક્ષણયોરિતિ શેષઃ ।
વિશેષેણ આરમ્ભવાદદ્વૈલક્ષણ્યેન ।
આદિપદેનાઙ્કુરાદિ ।
વિશેષદર્શનં પરિમાણભેદદર્શનમ્ ।
અસ્માકં પરિણામવાદિનાં મતે ।
અયમથર્ઃ ।
આરમ્ભવાદિનો હિ પરિમાણં યાવદ્દ્રવ્યભાવ્યભ્યુપયન્તિ ।
અવયવસઙ્ખયાતિશયાનતિશયાયત્તત્વાત્પરિમાણભેદસ્ય ।
અવયવાપચયે દ્રવ્યવિનાશસ્યાવયવોપચયે ચ તદુત્પાદસ્યાવર્જનીયત્વાત્ ।
અતસ્તેષાં પરિમાણભેદો દ્રવ્યં ભિન્દ્યાદેવ ।
અસ્માકં ત્વવસ્થિતમેવ દ્રવ્યમવયવોપચયાપચયાભ્યાં ત(ત્ત)ત્પરિમાણકતયા વિક્રિયત ઇતિ દર્શનમ્ ।
તત્ર પરિમાણભેદો ન ભેદમાક્ષિપતીતિ ।
*8,242*
કિઞ્ચ ફલાદીનાં પૂર્વોત્તરક્ષણયોર્ભેદઃ સાધ્યતે, ઉતાભેદાભાવઃ ।
આદ્યે સિદ્ધસાધનમ્ ।
ભેદસ્યાસ્માભિરપ્યઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
તાવતા ક્ષણભઙ્ગાસિદ્ધેઃ ।
દ્વિતીયે દોષમાહ- અનુભૂતિત ઇતિ ॥
... અનુભૂતિતઃ

વિશેષદર્શનં માનં યદિ ન સ્થૈર્યદૃક્ કુતઃ
ન્યાયસુધા:
તદિદં ફલમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞયા પૂર્વોત્તરક્ષણયોરભેદસિદ્ધેર્બાધિતવિષયમનુમાનમિતિ શેષઃ ।
ભ્રાન્તા પ્રત્યભિજ્ઞા નાભેદં સાધયિતુમલમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ ભ્રાન્તં પરિમાણભેદદર્શનં ન ભેદસાધનાયાલમિતિ બ્રૂમઃ ।
પરિમાણભેદદર્શનં બાધકાભાવાત્પ્રમાણમેવેતિ ચેત્તત્રાહ- વિશેષેતિ ॥
*8,243*
તર્હિ સ્થૈર્યદૃક્કુતો ન માનમ્ ।
તસ્યા અપિ બાધકરહિતત્વાત્ ।
વિશેષદર્શનં બાધકમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ સ્થૈર્યદર્શનં કુતો ન બાધકમ્ ।
અતો ઽનુપલભ્યમાનવિશેષયો(રનયોર્)બાધ્યબાધકભાવાયોગાદન્યોન્યપ્રતિપક્ષતાનનુભવાચ્ચાન્યતરપક્ષપાતં પરિત્યજ્ય ભેદાભેદવિષયતયૈવ વ્યવસ્થાપનં યુક્તમ્ ।
અન્યથા દૃષ્ટાન્તે સાધ્યસન્દેહેનાપિ પરાનુમાનં દુષ્યં સ્યાદિતિ ।
એવં તર્કાઙ્ગાન્તરવૈકલ્યં સ્વયમૂહનીયમ્ ।
*8,244*
નન્વેતાનિ સૂત્રાણિ કુતો વ્યુત્ક્રમેણ(મતો)વ્યાખ્યાતાનિ ।
ઉચ્યતે ।
ઉપોદ્ઘાતપ્રક્રિયયા સૂત્રકારેણૈવાદૌ બાધકાનિ નિરાકૃત્યાન્તે નિષ્કણ્ટકા પ્રત્યભિજ્ઞોપન્યસ્તા ।
ભાષ્યકારેણ તુ સુબોધત્વાય શિષ્યાકાઙ્ક્ષાક્રમેણાદૌ પ્રત્યભિજ્ઞામભિધાયાનન્તરં તદ્બાધકાનિ પરિહૃતાનીતિ ।
*8,245*
દુઃખાભાવં સુખં ચાહુરિતિ યદનૂદિતં તન્નિરાકરોતિ- દિગિતિ ॥
દિક્સુખે ચ ખદૃષ્ટાન્તાદ્ ભાવૌ સચ્ચેત્ ક્વચિદ્ ભવેદ્

ન્યાયસુધા:
સ્વદૃષ્ટાન્તાદિત્યાકાશસ્ય ભાવત્વે યો ન્યાયો ઽભિહિતસ્તસ્માદિતિ હેત્વતિદેશઃ ।
ધર્મિપ્રતિયોગિનિરપેક્ષમેવ વિધિરૂપેણ પ્રતીયમાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
સદ્ભાવઃ ક્વચિદ્ભવેચ્ચેત્તદ્દૃષ્ટાન્તેનેતિ શેષઃ ।
અનેનાન્યથા રૂપાદિનામપિ ભાવત્વં ન સ્યાદવિશેષાદિતિ બાધકં સૂચયતિ ।
યદ્યપિ દિશો નાકાશાદ્ભિદ્યન્તે ।
તથાપ્યાકાશસ્ય ભાગસદ્ભાવં જ્ઞાપયિતું તાસાં ગ્રહણમ્ ।
એકવચનં તુ જાત્યભિપ્રાયમ્ ।
એતેનાકાશે ચાવિશેષાદિતિ સૂત્રં પ્રકારાન્તરેણ વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
આકાશાદીનાં ભાવત્વસમર્થનેન પઞ્ચસ્કન્ધાત્મકં વિશ્વમિતિ નિરસ્તમ્ ।
આત્મનો જ્ઞાનાત્મકત્વં તુ નાસ્માકં અનિષ્યમ્(વિરુદ્ધમ્) ।
ક્ષણભઙ્ગિતાયા નિરસ્તત્વાત્ ।
જ્ઞાનસ્યાપિ ગ્રાહકતાયાઃ પરેણાભ્યુપગતત્વાત્ ।
મોક્ષસ્તુ ચતુર્થે પરીક્ષિષ્યતે ।
*8,247*
સ્યાદેતત્ ।
વૈભાષિકસૌત્રાન્તિકયોર્યઃ સાધારણઃ સ્વમતવિરુદ્ધઃ સિદ્ધાન્તઃ સ એવ નિરાકૃતઃ ।
યસ્તુ સૌત્રાન્તિકસ્ય સિદ્ધાન્તવિશેષઃ"પ્રમાણં તાવદ્વિવિધમ્ ।
પ્રમેયદ્વૈવિધ્યાત્ ।
તત્ર જ્ઞાનાતિરિક્તઃ સર્વે ઽપિ રૂપાદિપ્રપઞ્ચો ઽનુમેય એવ ન તુ પ્રત્યક્ષઃ ।
જ્ઞાનં (તુ) નીલાદ્યાકારં પ્રત્યક્ષવેદ્યમ્ઽ; ઇતિ ।
સ કસ્માન્ન નિરાકૃત ઇત્યત આહ- વિશ્વમિતિ ॥
વિશ્વં પ્રત્યક્ષગં ત્યક્તવા તયોર્યો ઽનુમિતં વદેત્ ।
માયાવાદિવદેવાસાવુપેક્ષ્યો ભૂતિમિચ્છતા

ન્યાયસુધા:
તયોઃ વૈભાષિકસૌત્રાન્તિકયોર્મધ્યે યઃ સૌત્રાન્તિકો વિશ્વં રૂપાદિકં પ્રત્યક્ષગં ત્યક્ત્વા રૂપાદેર્વિશ્વસ્ય પ્રત્યક્ષવેદ્યતાં વૈભાષિકાદિભિરભ્યુપગતામનભ્યુપગમ્યેતિ યાવત્ ।
અનુમિતં વદેત્ રૂપાદેર્વિશ્વસ્યાનુમાનવેદ્યતામઙ્ગીકુર્યાત્ ।
માયાવાદિના તુલ્યં વર્તત ઇતિ માયાવાદિવત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યથા સર્વાન્દુઃસમયાનપાકુર્વતા(ઽપિ) સૂત્રકૃતા ન માયાવાદો ઽત્ર પાદે નિરાકૃતઃ ।
તસ્યાત્યન્તનિર્દલસ્યોપેક્ષૈવ કાર્યા ।
ન ત્વીષત્સદલૈઃ સાઙ્ખયાદિસમયૈઃ સહ નિરાસ ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમ્ ।
તથા બાહ્યાનુમેયતાવાદો ઽપીતિ ।
નનુ માયાવાદઃ સૂત્રોત્પત્ત્યુત્તરકાલભાવી ।
તસ્ય કથં નિરાસપ્રસક્તિઃ ।
મૈવમ્ ।
"અનાદિકાલતો વૃત્તાઃઽ; ઇત્યક્તત્વાત્ ।
અન્યથા સાઙ્ખયાદિનિરાસસ્યાપ્યપ્રસક્તેરિતિ ।
વ્યાસ-3
*8,249*
નન્વપ્રતિષિદ્ધમનુમાનં ભવતીતિ ન્યાયેન નીલાદેર્વિશ્વસ્યાપ્રત્યક્ષત્વં સૂત્રકારસ્યાભિમતમેવેતિ કુતો ન કલ્પ્યતે ।
(નૈવં) નચૈવં શક્યમ્ ।
પ્રમાણાવિરુદ્ધઃ પ્રમાણાનુસારી ચ સૂત્રકારસ્યાભિપ્રાયઃ કલ્પનીયઃ ।
નચાયમર્થસ્તથેત્યાશવાનાહ- સર્વેતિ ॥
સર્વપ્રમાણસિદ્ધં યદ્ બુદ્ધેર્ભેદેન સર્વદા ।
કથં નુ તસ્ય બુદ્ધિત્વં ... ॥ મનુવ્_2,2.199અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અયમત્રોત્તરક્રમઃ ।
નીલાદેરર્થસ્યાપ્રત્યક્ષત્વં ન વક્તું શક્યતે ।
નીલાદિપ્રતીતેરપરોક્ષતાયાઃ સાક્ષિસિદ્ધત્વાત્ ।
ઇન્દ્રિયવ્યાપારભાવભાવિત્વેનાનુમાનસિદ્ધત્વાચ્ચ ।
અથ મતમ્ ।
યેનાર્થેન યજ્જ્ઞાનં જાયતે તત્ તદાકારં ભવતિ ।
તચ્ચ જ્ઞાનં સ્વપ્રકાશતયા સ્વગતં નીલાદ્યાકારમપિ સાક્ષાત્કુરુતે ।
અતો ઽપરોક્ષતયોપલભ્યમાનસ્ય નીલાદ્યાકારનિકરસ્ય બુદ્ધિગતત્વાન્ન કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ ।
અત્રેદમુપતિષ્ઠતે ।
યદપરોક્ષતયાવભાસમાનં નીલાદ્યાકારચક્રં બુદ્ધેર્ભેદેન સર્વદા સર્વપ્રમાણસિદ્ધમ્ ।
તસ્ય કથં નુ બુદ્ધિત્વમઙ્ગીક્રિયતે ।
બહિર્મુખતયેદન્તેન હ્યયં નીલાદ્યાકારો ઽપરોક્ષમવભાસતે ।
ન જાત્વન્તર્મુખતયાહં નીલમિતિ ।
તથા નીલાપરોક્ષજ્ઞાનસમનન્તરં નીલાર્થી નિયમેન બહિઃ પ્રવર્તતે ।
તેનાનુમીયતે ઽનેન બહિરર્થ એવ સાક્ષાત્કૃત ઇતિ ।
ન હ્યન્યત્ર જ્ઞાનમન્યત્ર પ્રવૃત્તિરિતિ યુજ્યતે ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
મધ્યે ઽનુમાનં તુ નિરસિષ્યતે ।
એવમાપ્તો ઽપિ કિમપરોક્ષતયા પશ્યસીતિ પૃષ્ટો ઽઙ્ગુલિં પ્રસાર્યેદમિતિ બાહ્યમેવ બ્રવીત્યતસ્ત્રિભિરપિ પ્રમાણૈરપરોક્ષતયાવભાસમાનસ્ય નીલાદ્યાકારસ્ય બુદ્ધિતો ભેદ એવાવસીયતે ।
ન ચેદં સર્વં ભ્રાન્તમ્ ।
કદાપ્યન્યથાપ્રતીત્યભાવાત્ ।
વિનૈવ બાધકેન ભ્રાન્તિત્વાભ્યુપગમે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતો ઽપરોક્ષતયાવભાસમાનો નીલાદ્યાકારો બાહ્ય એવ, નતુ બુદ્ધિગત ઇતિ ।
*8,251*
કિઞ્ચ બાહ્યાર્થસ્યાપ્રત્યક્ષત્વે તદસિદ્ધિરેવ સ્યાત્ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
તથાચ બાહ્યાર્થાભ્યુપગમો રિક્તઃ સ્યાદિત્યાહ- વિશ્વમિતિ ॥
... વિશ્વમન્યચ્ચ કિમ્પ્રમમ્

ન્યાયસુધા:
અન્યત્ જ્ઞાનમિતિ શેષઃ ।
કા પ્રમા યસ્ય તત્ કિંપ્રમમ્ ।
અનુમેયો બાહ્યાકાર ઇતિ ચેત્(ન) ।
સર્વથાસિદ્ધસ્ય પક્ષીકરણાયોગાત્ ।
લિઙ્ગાભાવાદ્વયાપ્ત્યસિદ્ધેશ્ચ ।
સ્યાદેતત્ ।
બુદ્ધિગતસ્તાવદાકારો ઽપરોક્ષમવભાસતે ।
સ કાદાચિત્કત્વાત્કિમપિ કારણમેપક્ષમાણો બાહ્યં નીલાદ્યનુમાપયિષ્યતીતિ ।
મૈવમ્ ।
બાહ્યતયૈવ નીલાદ્યાકારસ્ય સ્ફુરણાત્ ।
કુત્ર ચેદમુલબ્ધમ્, યત્કાદાચિત્કં તત્કારણવદિતિ ।
જ્ઞાન એવેતિ ચેત્(ન) ।
બાહ્યાપ્રત્યક્ષત્વવાદે તત્રાપિ કારણત્વાનવધારણાત્ ।
જ્ઞાનં પૂર્વજ્ઞાનકારણકમુપલબ્ધમિતિ ચેત્ ।
તર્હ્યાકારો ઽપિ પૂર્વાકારજન્યઃ કલ્પ્યતામ્ ।
કિં બાહ્યાર્થવ્યસનેન ।
નીલજ્ઞાનાનં(નોત્પાદાન)ન્તરં પીતજ્ઞાનોત્પાદદર્શનાન્નેતિ ચેત્(ન) ।
સદૃશજન્યત્વસ્ય પરેણ ક્વાપ્યનુપ(ગન્તવ્ય)લબ્ધત્વાત્ ।
*8,253*
કિઞ્ચ વાસનાદિકમાન્તરમેવ સહકારીકૃત્ય વિસદૃશ(મેવ)મપિ જ્ઞાનં જનયતીતિ કલ્પનીયમ્ ।
ન બાહ્યમ્ ।
દૃષ્ટેનૈવ કથઞ્ચિદુપપત્તાવદૃષ્ટકલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
અતો બાહ્યો ઽ(પ્યર્)થઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધ ઇતિ શઙ્કાનાસ્પદત્વાદિદં મતમત્ર ન દૂષિતમિત્યુક્તમ્ ।
યદ્વા સ્ફુટતરાનલ્પદોષત્વેન શિષ્યૈરેવ હેયતયા જ્ઞાતું શક્યત્વાદિત્યાશયેનાહ- સર્વેતિ ॥
સર્વલોકો બિભેત્યઞ્જો યસ્માદનુભવાત્ સદા ।
તસ્યાપલાપિનઃ કિં ન નિષ્પ્રમાણકવાદિનઃ

ન્યાયસુધા:
માધ્યમિકાદયો ઽપિ બાહ્યાર્થા(દ્વય)નપહ્નુવાના અપિ હ્યનુભવાદ્બિભ્યતઃ સાંવૃવસત્ત્વાદ્યભ્યુપયન્તિ ।
તતઃ સર્વૈરનુસરણીય એવાયમનુભવઃ ।
તમપિ યઃ સૌત્રાન્તિકો ઽપલપતિ, અનુભવસિદ્ધાયા અપરોક્ષસ્ય નીલા(દ્યા)કારસ્ય બાહ્યતાયા અપાકરણાત્ ।
તથા નિષ્પ્રમાણકં વદતિ, નીલાદ્યાકારસ્ય બુદ્ધિસ્થતાયાં પ્રમાણાભાવાત્ ।
તસ્ય(સ્યાપ્ય) અનુભવસ્ય અપલાપિનઃ નિષ્પ્રમાણકવાદિનસ્તસ્ય સૌત્રાન્તિકસ્ય કિં દૂષણં ન ભવેત્ ।
સર્વમપિ ભવેદિતિ ।
*8,254*
"એકત્વમનુભૂતિસ્થમ્ઽ"ખદૃષ્ટાન્તાત્ઽ"તસ્યાપલાપિનઃઽ; ઇતિ પરપક્ષે તત્ર તત્રાનુભવવિરોધો ઽભિહિતઃ ।
સ કથમિત્યતો ઽભિનયેન તં દર્શયતિ- સો ઽહમિતિ ॥
*8,255*
સો ઽહં તદિદમેવાહં સુખી સદ્ ગગનં દિશઃ ।
સત્યા ઇત્યાદ્યનુભવાઃ સદા તત્પ્રતિપક્ષગાઃ

ન્યાયસુધા:
અત્ર સ એવાહમિત્યાત્મૈકત્વાગ્રાહી પ્રત્યભિજ્ઞાનુભવો દર્શિતઃ ।
તદિદમિત્યનાત્મન ।
અહં સુખીતિ સુખસ્ય વિધિત્વાનુભવઃ ।
સત્ ભાવરૂપં ગગનં, દિશઃ સત્યા ભાવરૂપા ઇતિ ગગનસ્ય (ચ) દિશાં ચ ભાવત્વાનુભવઃ ।
આદિપદાદિદં નીલં નાહં નીલમિત્યાદેઃ (પરિગ્રહઃ) ગ્રહણમ્ ।
તત્પ્રતિપક્ષગાઃ તદભ્યુપગતાથર્વિરુદ્ધવિષયાઃ ।
વૈભાષિકસૌત્રાન્તિક(મત)સમયનિરાકરણમુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતો નિર્માનમખિલપ્રમાણપ્રતિપક્ષગમ્ ।
દુર્મતં કો નુ ગૃહ્ણીયાદ્ વિનાસુરતતિં ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
અખિલપ્રમાણપ્રતિપક્ષગં સર્વપ્રમાણવિરુદ્ધાર્થવિષયમ્ ।
અત એવ દુર્મતમ્ ।
દિઙ્નાગપ્રભૃતિભિર્બહુભિર્ગૃહીતત્વાત્કથં કો નુ ગૃહ્ણીયાદિત્યાક્ષેપ ઇત્યત ઉક્તમ્- વિનેતિ ॥
સત્પુરુષવિષય એવાયમાક્ષેપ ઇતિ ભાવઃ ।
નચૈવં નિરાકરણવૈયર્થ્યમ્ ।
ઉક્તાર્થાનુસન્ધાને કો નુ ગૃહ્ણીયાદિતિ વ્યાખ્યાનાદિતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં સમુદાયાધિકરણમ્ ॥
*8,257*
[======= જ્ન્ય્સ્_2,2.વિઇઇ: અસદધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં શૂન્યવાદાપાકરણમ્ ॥
॥ ઓં નાસતો ઽદૃષ્ટત્વાત્ ઓં ॥
માધ્યમિકમતમત્રાપાક્રિયતે ।
તસ્યોક્તાર્થવિરુદ્ધતાં દર્શયિતું તત્તાવદુપન્યસ્યતિ- અપર ઇતિ ॥
નાસતો ઽદૃષ્ટત્વાત્

અપરઃ શૂન્યમખિલં મનોવાચામગોચરમ્ ।
નિર્વિશેષં સ્વયમ્ભાતં નિર્લેપમજરામરમ્

અશેષદોષરહિતમનન્તં દેશકાલતઃ ।
વસ્તુતશ્ચ ... ॥ મનુવ્_2,2.204અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અપરો માધ્યમિકઃ, "ઇતિ બ્રૂમઃઽ; ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ ।
શૂન્યમેવ તત્ત્વં ન તતો ઽન્યદસ્તીતિ શેષઃ ।
નનુ પઞ્ચસ્કન્ધાસ્તતો ઽતિરિક્તાઃ સન્તીત્યત ઉક્તમ્- અખિલમિતિ ॥
પઞ્ચસ્કન્ધાત્મકમખિલં જગચ્છૂન્યમેવ, ન તતો ઽન્યદિત્યથર્ઃ ।
તચ્છૂન્યં કુતઃ સિદ્ધમિત્યત ઉક્તમ્- સ્વયમ્ભાતમિતિ ॥
સ્વયંભાતત્વં ચ ન સ્વકર્મકપ્રકાશત્વમ્ ।
કિન્ત્વપરાપ્રકાશ્ય(શ)ત્વમેવેત્યાશયેનોક્તમ્- મન ઇતિ ॥
પ્રમાણમાત્રોપલક્ષણમેતત્ ।
કુતઃ પ્રમાણાવિષયત્વં શૂન્યસ્ય, નિર્ધર્મકત્વાત્ ।
સધર્મક એવ પ્રમાણપ્રવૃત્તિરિત્યુક્તમ્- નિર્વિશેષમિતિ ॥
નિખિલજગદાત્મકં ચેચ્છૂન્યમ્, તર્હિ તદ્ધર્મા લેપજરામરણદુઃખપરિચ્છેદાદયસ્તસ્યૈવ સ્યુરિતિ કથં નિર્વિશેષત્વાદિકમિત્યત આહ- નિર્લેપમિતિ ॥
લેપો ધર્માધર્મસમ્બન્ધઃ ।
દોષા દુઃખાદયઃ ।
વસ્તુતશ્ચાનન્તં વસ્ત્વન્તરપ્રતિયોગિકાન્યોન્યાભાવરહિતમ્ ।
યદ્વા શુદ્ધં સર્વગતં નિત્યં સર્વાત્મકં શૂન્યમભિલપ્યતે ।
તત્કથં નિર્વિશેષ(મુ)મિત્યુચ્યત ઇત્યત એતદુક્તમ્ ।
લેપાદિદોષાભાવમાત્રેણ શુદ્ધમુચ્યતે ।
દેશાદિપરિચ્છેદાભાવમાદાય સર્વગતત્વાદિવાદો, નતુ કમપિ ધર્મમાશ્રિત્યેતિ ।
*8,260*
ઉપાયોપેયભાવાવસ્થિતપદાર્થખ્યાપનં શાસ્ત્રધર્મઃ ।
અતસ્તત્ત્વવિષયાં વિપ્રતિપત્તિં દર્શયિત્વા વિપ્રતિપન્ને ઉપાયોપેયે દર્શયતિ- તદસ્મીતિ ॥
... તદસ્મીતિ નિત્યોપાસાપરોક્ષિતમ્ ।
રાગાદિદોષરહિતં તદ્ભાવં યોગિનં નયેત્ ॥ મનુવ્_2,2.204ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
તચ્છૂન્યમહમસ્મીતિ નિત્યોપાસયાપરોક્ષીકૃતમ્ ।
તચ્છૂન્યં રાગાદિદોષરહિતં યોગિનં તદ્ભાવં શૂન્યત્વલક્ષણં મોક્ષં નયેદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
યથોક્તમ્ ।
"પ્રદીપસ્યેવ નિર્વાણં વિમોક્ષસ્તસ્ય તાયિનઃ(તાપિનઃ) (ભાવિનઃ)ઽ; ઇતિ ।
*8,261*
યદિ શૂન્યમુક્તરૂપં કથં તર્હ્યખિલં શૂન્ય(મિત્યુક્ત)મિત્યત આહ- તસ્યૈવેતિ ॥
તસ્યૈવાનાદિસંવૃત્ત્યા નાનાભેદાત્મકં જગત્ ।
સદિવાભાતિ ... ॥ મનુવ્_2,2.205અ-ચ્ ॥
*8,261f.*
ન્યાયસુધા:
શૂન્યસ્યૈવ ।
સંવ્રિયતે ઽનયેતિ સંવૃતિરવિદ્યા ।
સંવૃતેઃ સત્યત્વે ઽદ્વૈતહાનિરારોપિતત્વે તુ સંવૃત્યન્તરાપેક્ષેત્યતો ઽનાદીત્યુક્તમ્ ।
નાનાભેદાત્મકં પઞ્ચસ્કન્ધાત્મકમ્ ।
શૂન્યાવિદ્યાકલ્પિતત્વાદખિલં શૂન્યમિત્યુચ્યતે ।
ન પુનસ્તદેવ તદિતિ ।
તત્કિમસદેવેદમ્ ।
તથાત્વે વા કથં સદિતિ પ્રતિભાસઃ ।
સત્ત્વારોપાત્ ।
*8,263*
પક્ષાન્તરમાહ- સત્યત્વમિતિ ॥
... સત્યત્વં સાંવૃતં તસ્ય ચેષ્યતે

ન્યાયસુધા:
તસ્ય આરોપિતસ્ય અપિ જગતઃ, સાંવૃતં સત્યત્વમિષ્યતે ઽતો ન સત્પ્રત્યયવિરોધઃ ।
અસ્તિ ચેત્ જગતઃ સત્ત્વં કથં તર્હ્યસત્ ।
યેન સદિવાભાતીત્યુક્તમિત્યત આહ- પારમાર્થિકેતિ ॥
પારમાર્થિકસત્ત્વં તુ શૂન્યાદન્યસ્ય ન ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
સર્વથાબાધ્યત્વં પારમાથિર્ક(સ)ત્ત્વં તદભાવાદસદિદં જગદુદ્ગીયત ઇતિ ।
પારમાર્થિકસત્ત્વાભાવે કથં જગત્યર્થક્રિયાદિવ્યવહાર ઇત્યત આહ- સાંવૃતેનૈવેતિ ॥
સાંવૃતેનૈવ સત્યેન વ્યવહારો ઽખિલો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
અખિલો હાનોપાદાનોપેક્ષાભિજ્ઞાભિવાદનાર્થક્રિયાલક્ષણઃ ।
વ્યવહારસ્યાપ્યસત્ત્વાત્ ।
સ્વપ્ન ઇવેતિ શેષઃ ।
પારમાર્થિકસત્ત્વમેવ વ્યવહારવિરોધિ ।
તસ્ય સર્વક્રિયારહિતત્વાત્ ।
નતુ તદભાવ ઇતિ ભાવેનોક્તમ્- સાંવૃતેનૈવ સત્ત્વેનેતિ ॥
*8,265*
સૃષ્ટિપ્રલયવિષ(યં)યે વિગાનં દર્શયતિ- શૂન્યાદિતિ ॥
શૂન્યાત્ સંવૃતિયોગેન વિશ્વમેતત્ પ્રવર્તતે ।
સૃષ્ટિકાલે પુનશ્ચાન્તે સ્તિમિતં શૂન્યતાં વ્રજેત્ ।
ઇતિ બ્રૂતે ... ॥ મનુવ્_2,2.207અ-એ ॥
*8,266*
ન્યાયસુધા:
સૃષ્ટિકાલે પ્રવર્તત જાયતે ।
શૂન્યસ્ય નિષ્ક્રિયત્વાત્કથં વિશ્વકર્તૃત્વમિત્યત ઉક્તમ્- સંવૃતિયોગેનેતિ ।
અન્તે પ્રલયકાલે ।
સ્તિમિતં નિષ્ક્રિયમ્ ।
અનેન ક્રિયાવિભાગાદિન્યાયેન યા વિશ્વસ્ય સત્યત્વવાદિનાં પ્રલયપ્રક્રિયા સા નિરાક્રિયતે ।
સ્વાપ્નગજાદિરિવેતિ શેષઃ ।
એવમુપન્યસ્તમતનિરાસાથર્ત્વેનાધિકરણમવતારયતિ- તમુદ્દિશ્યેતિ ॥
... તમુદ્દિશ્ય જગાદ જગતાં ગુરુઃ

ન્યાયસુધા:
યત્તાવદુક્તં શૂન્યાદેવેદં જગદુત્પદ્યત ઇતિ તદ્યથાશ્રુતમપાકર્તું સૂત્રમ્ ઓં નાસતો ઽદૃષ્ટત્વાત્ ઓં ઇતિ ।
તદ્વયાચષ્ટે- નાસત ઇતિ ॥
*8,267*
નાસતો ઽદૃષ્ટત્વાત્

[સેચોન્દ્ તિમે!]
નાસતો જગતો ભાવો ...
ન્યાયસુધા:
અસતઃ સર્વવિશેષનિર્મુક્તત્વેન ગગનકુસુમસમાનાચ્છૂન્યાજ્જગતો ભાવો જન્મ નોપપદ્યતે ।
કુત ઇત્યત આહ- ન હીતિ ॥
... નહિ દૃષ્ટાસતો જનિઃ ।
સતઃ ક્વચિત્ ...
ન્યાયસુધા:
સતો ભવતઃ કાર્યસ્યેતિ યાવત્ ।
ક્વચિત્ ।
અસતો જનિર્ન દૃષ્ટા યતઃ ।
અત્ર સર્વત્ર શૂન્યસ્યાસત્ત્વમાપાદ્ય
દૂષણાભિધાનમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
*8,268*
સ્યાદેતત્ ।
પ્રમાણાભાવઃ પ્રમેયાભાવં સાધયતિ ।
ન પુનઃ પ્રમાણવિશેષાભાવઃ ।
મા હિ ભૂદસ્મદાદિપ્રત્યક્ષવ્યાવૃત્ત્યા ધર્માદ્યભાવસિદ્ધિઃ ।
તદત્રાપિ પ્રમાણાભાવાદિતિ હેતુર્વક્તવ્યઃ ।
"અદૃષ્ટત્વાદિતિઽ; પ્રત્યક્ષાભાવકથનં તુ કથમ્ ।
અનૈકાન્તિકત્વાદિત્યત આહ- પ્રમાણં ચેતિ ॥
... પ્રમાણં ચ દૃષ્ટિરેવાખિલાદ્ વરમ્

ન્યાયસુધા:
દૃષ્ટિઃ પ્રત્યક્ષમેવ અખિલાત્ અનુમાનાદગમાચ્ચ વરં પ્રમાણમ્ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
નાસતો જગતો ભાવ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય કુત ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં તત્ર પ્રમાણાભાવાદિતિ હેતું મનસિ નિધાય કતં તત્ર પ્રમાણાભાવ ઇતિ જિજ્ઞાસાયામનુમાનાગમયોઃ પ્રત્યક્ષમૂલત્વેન તતઃ પ્રત્યક્ષમેવ વરં પ્રમાણમિતિ, આદાવદૃષ્ટત્વાદિતિ તદભાવો ઽયં દર્શિતો નતુ પ્રધાનપ્રતિજ્ઞાયાં હેતુત્વેન, યેનોક્તદોષઃ સ્યાદિતિ ।
તર્હ્યનુમાનાદ્યભાવો (ઽપિ) વક્તવ્ય ઇત્યત આહ- પ્રમાણં ચેતિ ॥
અયમાશયઃ ।
વેદાદેઃ શૂન્યવાદિના પ્રામાણ્યં નાઙ્ગીક્રિયતે ।
તદીયાગમસ્ય ત્વસ્માભિરિત્યતો નાસ્ત્યત્રાગમઃ સમ્પ્રતિપન્ન ઇતિ શિષ્યૈરેવ શક્યતે જ્ઞાતુમ્ ।
પ્રત્યક્ષાભાવેનાનુમાનસ્યાપ્યભાવઃ સિદ્ધ એવ ।
પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનોપજીવ્યત્વાત્ ।
પ્રત્યક્ષેણ ક્વચિદુપલબ્ધમેવ હ્યનુમાનેન (ક્વચિત્સા)સાધનીયમ્ ।
અતો ઽનુમાના(દ્ય)ભાવસ્યાનુક્તાવપિ લાભાદદૃષ્ટત્વાદિત્યેવોક્તં સૂત્રકૃતેતિ ।
અત એવ પ્રાગુક્તમ્- ક્વચિદિતિ ॥
*8,270*
મા ભૂચ્છૂન્યાજ્જગદુત્પત્તૌ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ।
મા ચ ભૂદાગમઃ ।
તથાપ્યનુમાનં ભવિષ્યતિ ।
અસતઃ સદુત્પત્તૌ પ્રત્યક્ષાભાવેન દૃષ્ટાનુમાનાનુપપત્તાવપિ સામાન્યતો દૃષ્ટસ્યોપપત્તેઃ ।
કારણસ્ય હિ સત્ત્વે નિષિદ્ધે ઽસત એવ જન્મ સેત્સ્યતીત્યાશઙ્કયાનુમાનાનાં તર્કપ્રતિઘાતં વક્તું સૂત્રમ્- ઓં ઉદાસીનાનામપિ ચૈવં સિદ્ધિઃ ઓં ઇતિ ॥
તદ્વયાચષ્ટે- યદ્યેવમિતિ ॥
ઉદાસીનાનામ્ અપિ ચૈવં સિદ્ધિઃ

યદ્યેવં સપ્તમરસાન્મધુરાદિવ પીનતા ।
ભવેજ્જનસ્ય માર્જારૃઙ્ગં ગોરિવ ઘાતકમ્

ન્યાયસુધા:
યદ્યસત એવ યત્કિઞ્ચિત્કાર્યં જાયેત તદા મધુરાદિવ સપ્તમરસાઞ્જનસ્ય પીનતા સ્યાત્ ।
ગોઃ શૃઙ્ગમિવ માર્જારૃઙ્ગમપિ જનસ્ય ઘાતકં ભવેદવિશેષાદિત્યનેન એવં સત્યુદાસીનાનાં હેયો(પાદેયો)પેક્ષણીયબુદ્ધયવિષયાણાં સપ્તમરસાદીનામપિ સકાશાત્ પીનત્વાદિકાર્યસ્ય સિદ્ધિઃ પ્રસજ્યેતેતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
*8,273*
પ્રકારાન્તરેણ વ્યાખ્યાતિ- કાર્યાર્થીતિ ॥
કાર્યાર્થી કારણં સચ્ચ નોપાદદ્યાત્ કથઞ્ચન
ન્યાયસુધા:
યદ્યસત એવ કાર્યમુત્પદ્યતે તદા પટાદિકાર્યાર્થી કુવિન્દાદિઃ સત્ તન્ત્વાદિકારણં સર્વથા નોપાદદીત ।
અસત એવ પટાદ્યુત્પત્તેઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગાન્તરમાહ- નેતિ ॥
ન પ્રવર્તેત ચેષ્યાય શૂન્યાદેવેષ્યસમ્ભવાત્

ન્યાયસુધા:
ન કેવલમસતઃ કાર્યોત્પત્તૌ સત્કારણોપાદાનાનુપપત્તિઃ ।
કિન્ત્વિષ્યાય પટાદ્યુત્પાદાય ન પ્રવર્તેત ।
ન પ્રયતેત ચ ।
કુતઃ ।
શૂન્યાદેવેષ્યસમ્ભવાત્ ।
એતેન તન્ત્વાદ્યુપાદાનાદુ(દ્યુ)દાસીનાનાં ચિકીર્ષાદિરહિતાનાં ચ પુંસાં પટાદિસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
*8,274*
પ્રકારાન્તરેણ વ્યાખ્યાતિ- દેશેતિ ॥
દેશકાલાદિનિયમો નિંહ શૂન્યાત્ સતો ભવેત્
ન્યાયસુધા:
શૂન્યાત્સતઃ શૂન્યાદેવ ભવતઃ કાર્યસ્ય દેશકાલાવસ્થાનિયમો ન ભવેત્ ।
તથાહિ ।
યદિ જગચ્છૂન્યાદેવ ભવેત્ તદા ગોધૂમાઃ કૃષ્ણભૂમૌ સમ્પદ્યન્તે ન પાણ્ડુભૂમૌ ।
વસન્તે કિંશુકાઃ પુષ્પિતા ભવન્તિ ।
ન વર્ષાસુ ।
ત્રિહાયિણ્યેવ ગૌર્ગર્ભં ધત્તે નાન્યથા ।
સતુષા એવ વ્રીહયો ઽઙ્કુરાનુત્પાદયન્તિ નેતરથેત્યાદિદેશકાલાદિનિયમઃ કાર્યોત્પત્તૌ ન સ્યાત્ ।
શૂન્યસ્ય સર્વત્રાવિશિષ્ટત્વાત્ ।
અનેનોદાસીનાનાં દેશકાલાદિનિયમાનપેક્ષાણામપિ કાર્યાણાં સિદ્ધિરુત્પત્તિઃ સ્યાદિતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
શૂન્યાદેવ કાર્યોત્પત્તૌ કુર્ત્રુપાદાનનિમિત્તાપેક્ષા ન સ્યાદિતિ સમુદાયાર્થઃ ।
*8,275*
નન્વાદિસૃષ્ટાવેવ શૂન્યાત્કાર્યોત્પાદં બ્રૂમો ન સર્વદા ।
અન્યદા તુ કર્ત્રાદિકાણગણાદેવ ।
અતો નાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ- પુરુષેતિ ॥
પુરુષેચ્છાનુસારેણ યદિ કિઞ્ચિત્ પ્રજાયતે

કિં નાનુમીયતે તદ્વદ્ વસ્તુત્વાત્ પુરુષાદ્ ભવઃ ।
સર્વસ્યાપિ ... ॥ મનુવ્_2,2.212અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
કિઞ્ચિદિત્યધુનાતનં કાર્યમ્ ।
વસ્તુત્વાત્ કાર્યત્વાત્ ।
સર્વસ્યાપીતિ ।
આદિકાલીનસ્યાપિ કાર્યસ્યેત્યર્થઃ ।
અનને ના પુરુષઃ, સતઃ આદિકાલીનસ્ય કાર્યસ્ય કર્તાનુમાતવ્યઃ ।
કુતઃ ।
દૃષ્ટત્વાત્ અધુનાતનાનાં કાર્યાણાં પુરુષકર્તૃત્વસ્ય નિશ્ચિતત્વાદિતિ પ્રથમસૂત્રં પ્રકારાન્તરેણ વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
સૂત્રભાષ્યયોઃ પુરુષગ્રહણં તુ ઉપાદાનાદ્યુપલક્ષણમ્ ।
*8,276*
નન્વિદં સર્વમપિ સ્વવ્યાહતમ્ ।
તથાહિ ।
યદુક્તં નાસતો ઽદૃષ્ટત્વાદિતિ ।
તત્સતઃ કારણત્વે ઽપિ સમાનમ્ ।
નહિ સતઃ કારણત્વમપિ ક્વાપ્યાવયોઃ સમ્મતમ્ ।
નનુ ચ મધુરાદિવ ગોઃ શૃઙ્ગમિવેત્યાદિના સતઃ સૃષ્ટિસંહારકારિત્વં નિદર્શિતમ્ ।
મૈવમ્ ।
સર્વસ્યાપિ જગતો ઽસત્ત્વેન તદન્તઃપાતિનો મધુરાદેરપિ સત્ત્વાભાવાત્ ।
યશ્ચાયમતિપ્રસઙ્ગઃ"અસતઃ કારણત્વે સપ્તમરસાદેરપિ મધુરાદિ(વત્) કાર્યકારિત્વપ્રસઙ્ગઃઽ; ઇતિ ।
સો ઽપિ સતઃ કારણત્વે તન્ત્વાદીનાં મૃદાદિકાર્યકારિત્વપ્રસઙ્ગેન તુલ્યઃ ।
તથાપિ કારણત્વમાત્રં સતો ઽસ્તીતિ ચેત્ (ન) ।
તત્સત્ત્વાસમ્મતેરુક્તત્વાત્ ।
નહિ સકલવિક્રિયાતીતસ્ય કારણત્વં શક્યસમ્ભાવનમ્ ।
મધુરાદીનાં સપ્તમરસાદીનાં ચાસત્ત્વાવિશેષે ઽપિ સદ્બુદ્ધિભાવાભાવાભ્યાં વિશેષાત્ ।
યદપિ કાર્યાર્થીત્યાદિ ।
તદીશ્વરસ્ય સર્વકારણત્વે તત એવ પટાદિસમ્ભવાત્તન્ત્વાદ્યુપાદાનં ન સ્યાત્ ।
કુવિન્દાદેરિચ્છાદિકં ચ વ્યર્થં સ્યાદિતિ સમાનમ્ ।
એતેન દેશકાલાદીતિ પ્રસઙ્ગો ઽપિ સમીકૃતો વેદિતવ્યઃ ।
યચ્ચ પુરુષેચ્છાનુસારેણેત્યુક્તમ્ ।
(તદપિ) તન્મહદાદિકાર્યસ્ય કુલાલાદિજન્યતાસાધનસમાનયોગક્ષેમમિતિ ।
*8,278*
અત્ર યદ્વિશ્વસ્યાસત્ત્વમુક્તં તત્તાવન્નિરાકર્તું સૂત્રમ્ ઓં નાભાવ ઉપલબ્ધેઃ ઓં ॥
ઇતિ ।
તદ્વયાચષ્ટે- નચેતિ ॥
નાભાવ ઉપલબ્ધેઃ

... નચાભાવો વિશ્વં સદિતિ ગમ્યતે

યતો ...
ન્યાયસુધા:
ભવતીતિ ભાવઃ ।
ન ભાવો ઽભાવઃ ।
અસદિતિ યાવત્ ।
સદિતિ ગમ્યતે યત ઇત્યનેન વિશ્વસત્યત્વે પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમુક્તં વેદિતવ્યમ્ ।
પ્રત્યક્ષેણ સદિત્યનુભૂયમાનમપિ વિશ્વમસચ્ચેત્કો દોષ ઇત્યત આહ- અનુભવેતિ ॥
... ઽનુભવરોધે તુ વચનં વાદિનઃ કુતઃ
ન્યાયસુધા:
અનુભવ(વિ)રોધે તુ ક્રિયમાણ ઇતિ શેષઃ ।
(તત્ર) યદિ સત્ત્વેનોપલભ્યમાનમપ્યસત્સ્યાત્તદોત્તરં વદત્યપિ શૂન્યવાદિતિ નોક્તં ત્વયેત્યતસ્તે ઽપ્રતિભેતિ બ્રુવાણં પરં પ્રતિ શૂન્યવાદિનઃ સ્વવચનસાધ(નો)કોપાયાભાવાત્પરાજય એવાપદ્યેત ।
યદિ ચ પ્રાશ્નિકાદ્યવગતં કથં મદ્વચનં નાસ્તીતિ બ્રૂયાત્ તદાઙ્ગીકૃતં પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રામાણ્યમિતિ સત્ત્વેન તદવગતં વિશ્વં કતમસત્સ્યાદિતિ ।
*8,279*
ઉક્તદોષપરિહારં શઙ્કતે- સ્વપ્નેતિ ॥
સ્વપ્નભ્રાન્તિવદેવેદં સંવૃત્ત્યૈવોપલભ્યતે

યદિ સત્ત્વેન ...

ન્યાયસુધા:
સ્વપ્નશ્ચ ભ્રાન્તિશ્ચ તયોરિવ સ્વપ્નભ્રાન્તિવત્ ।
યદ્યપિ પરસ્ય સ્વપ્નો ઽપિ ભ્રન્તિરેવ ।
તથાપિ ગોબલીવર્દન્યાયેન લોકવ્યવહારમપેક્ષ્ય પૃથગુક્તિઃ ।
યથા સ્વપ્ને ભ્રાન્તૌ ચાસદેવ ગજાદિકં સપાદિકં ચ સદિત્યુપલભ્યતે તથાસદેવેદં વિશ્વં સ(ત્યત્વે)ત્ત્વેનોપલભ્યતે ।
એતદેવ વિશ્વસ્ય શૂન્યકારણત્વં નામ ।
નાપરમ્ ।
તત્ર કથં સદિત્યુપલમ્ભેન વિશ્વસ્ય સ(ત્ય)ત્વસિદ્ધિઃ ।
નચૈવમધિષ્ઠાનસ્ય દ્રષ્ટુઃ કરણાનાં તદ્દોષાણાં ચ સત્ત્વમઙ્ગીકાર્યમ્ ।
અન્યથા ભ્રાન્તિવૈચિત્ર્યાદ્યનુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્ ।
અસત્પ્રકાશનશક્ત્યા સંવૃત્યૈવ સર્વસ્યોપપત્તૌ તદઙ્ગીકારવૈયથ્ર્યાત્ ।
એવંચ ન વચનાસિદ્ધિઃ ।
સાંવૃતસત્ત્વસ્ય વચનસ્ય પ્રત્યક્ષેણૈવ સિદ્ધેઃ ।
તાવતૈવ વ્યવહારોપપત્તૌ પારમાર્થિકસત્ત્વસ્યોપયોગાભાવાદિતિ ।
*8,282*
એતત્પરિહારાય ઓં વૈધર્મ્યાચ્ચ ન સ્વપ્નાદિવત્ ઓં ॥
ઇતિ સૂત્રમ્ ।
તદ્વયાચષ્ટે- કિઞ્ચેતિ ॥
વૈધર્મ્યાચ્ ચ ન સ્વપ્નાદિવત્

... કિઞ્ચાત્ર ભ્રમો નૈવ નિવર્તતે

ન્યાયસુધા:
ભવેદેવં યદિ પ્રપઞ્ચે રજ્જુસર્પાદાવિવ સત્ત્વપ્રત્યયો ભ્રમઃ સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
તથાત્વે અત્ર પ્રપઞ્ચે સત્વભ્રમઃ કિમિતિ નૈવ નિવર્તતે ।
જ્ઞાનાનાં ભ્રમત્વાવધારણં હિ બાધબોધાધીનમ્ ।
સમ્પ્રતિપન્નસ્થલે તથા દર્શનાત્ ।
પ્રત્યયત્વમાત્રાધીનત્વે પ્રાગપિ બાધબોધોદયાદ્રજ્જુસર્પાદિજ્ઞાને લૌકિકપરીક્ષકાણાં ભ્રમત્વાવધારણં સ્યાત્ ।
નચૈવં ક્વચિદ્દૃષ્ટમ્ ।
નચ પ્રપઞ્ચસત્તાવગમસ્ય બાધકં પશ્યામઃ ।
તતો ન ભ્રમત્વાવધારણં યુક્તમિતિ ।
સ્વપ્નસ્ય ભ્રાન્તિત્વાભાવો, ભ્રમસ્ય ચાધિષ્ઠાનાદ્યપેક્ષાનિયમઃ, સાંવૃતસત્ત્વસ્ય વ્યવહારનિર્વાહકત્વસ્યાભાવશ્ચાન્યત્ર સમર્થિતો ઽત્રાનુસન્ધેયઃ ।
*8,284*
સ્યાદેતત્ ।
કિં પ્રપઞ્ચપ્રત્યયસ્યેદાનીં બાધો નાસ્તીત્યુચ્યતે ।
ઉતોત્તરકાલે ઽપિ ।
આદ્યે ન તાવતા ભવતો ઽપિ વિશ્વસત્યત્વાવધારણં, શુક્તિરજતાદૌ તદયોગાત્ ।
દ્વિતીયસ્તુ નાસ્તિ ।
પ્રપઞ્ચપ્રત્યયો બાધિષ્યતે પ્રત્યયત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
ઇત્યાગામિબાધસિદ્ધેરિત્યત આહ- અનાદેરિતિ ॥
અનાદેરસ્ય વિશ્વસ્ય નિવૃત્તિર્યદિ ચેષ્યતે ।
નિવૃત્તિશ્ચ નિવર્તેત તસ્યા ભ્રાન્તિત્વસમ્ભવાત્ ॥ મનુવ્_2,2.214ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
અનાદિતો ઽનુવૃત્તસ્યેત્યર્થઃ ।
વિશ્વસ્ય તત્પ્રત્યયસ્ય, નિવૃત્તિઃ બાધઃ ।
નિવર્તેત બાધ્યેત ।
યદિ પ્રત્યયત્વાત્પ્રપઞ્ચપ્રત્યયસ્ય બાધો ઽનુમીયતે, તદાવશ્યં બાધપ્રત્યયસ્યાપિ બાધેન ભાવ્યમ્ ।
અન્યથા પ્રત્યયત્વહેતોસ્તત્ર વ્યભિચારાપત્તેઃ ।
બાધકપ્રત્યયસ્ય બાધ્યત્વે પ્રપઞ્ચપ્રત્યયસ્ય યાથાર્થ્યસિદ્ધિઃ ।
તિષ્ઠતુ તાવત્પરમાર્થચિન્તા, વ્યાવહારિકે તુ તથા દૃષ્ટમેવ ।
ન કેવલમિદમાપાદનં કિન્તુ સમ્ભાવિતં ચૈતત્ ।
યત્પ્રપઞ્ચપ્રત્યયસ્ય યાથાર્થ્યં તન્નાસ્તિતાપ્રત્યયસ્ય બાધ્યત્વાત્ ।
અનાદિતો ઽનુવૃત્તસ્યાનેકસજાતીયવિજાતીયસંવાદ(વ)તો યાથાર્થ્યસમ્ભવાત્ ।
કાદાચિત્કસ્ય સંવાદવિધુર(રુદ્ધ)ત્વેન ભ્રમત્વસમ્ભવાદિતિ ।
*8,285*
નનુ ચ પ્રપઞ્ચનિવૃત્તિર્નામ શૂન્યમેવ ।
તચ્ચ પરમાર્થરૂપં ન કલ્પિતમદૃષ્ટત્વાત્ ।
તત્કથં તત્પ્રત્યયસ્ય બાધ્યતા સ્યાત્ ।
કિન્તુ પ્રપઞ્ચસ્ય દૃષ્ટત્વેન કલ્પિતત્વસમ્ભવાત્તત્પ્રત્યય એવ બાધ્યઃ ।
હેતુશ્ચ પ્રપઞ્ચપ્રત્યયત્વેન વિવેક્તવ્ય ઇત્યત આહ- દૃષ્ટસ્યેતિ ॥
દૃષ્ટસ્ય ભ્રાન્તિતા ચેત્ સ્યાદદૃષ્ટે ન ભ્રમઃ કુતઃ
ન્યાયસુધા:
ભ્રાન્તિતાભ્રમશબ્દાભ્યાં કલ્પિતત્વમુચ્યતે ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
વિપરતીમેતદુક્તં યત્સર્વપ્રમાણદૃષ્ટસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય કલ્પિતત્વમાદાય તત્સત્તાપ્રત્યયસ્ય બાધ્યત્વસ્વીકરણમ્ ।
કેનાપિ પ્રમાણેનાદૃષ્ટસ્ય શૂન્યસ્યાકલ્પિતત્વં ગૃહીત્વા તત્સત્ત્વપ્રત્યયસ્યાબાધ્યત્વોપાદાનમ્ ।
પ્રામાણિકમકલ્પિતમ્ અપ્રામાણિકં ચાઙ્ગીક્રિયમાણં કલ્પિતમિતિ સર્વસમ્મતત્વાદિતિ ।
*8,286*
એતદેવ દૃષ્ટાન્તેન દર્શયતિ- ગવામિતિ ॥
ગવામશૃઙ્ગિભાવેન નહિ સ્યાચ્છશશૃઙ્ગિતા

ન્યાયસુધા:
અશૃઙ્ગિભાવેન સહિતેતિ શેષઃ ।
કશ્ચિદ્ગવાં શૃઙ્ગિતવમસ્તીત્યાહ- કશ્ચિચ્છશસ્યેતિ ।
તત્ર પરોક્તરીત્યા ગવાં શૃઙ્ગિતા કલ્પિતા, દૃષ્ટત્વાત્ ।
શશશૃઙ્ગિતા ત્વકલ્પિતાદૃષ્ટત્વાદિતિ સ્યાત્ ।
ન હ્યેવં લોકે પ્રતીતિઃ લોકાનુસારેણૈવ ચ પરમાર્થો બોદ્ધવ્યો નાન્યથા ।
લોકન્યાયસ્યૈવ તદ્બોધોપાયત્વાદિતિ ।
તદેવં પ્રત્યક્ષબલેન વિશ્વસત્યતા સાધિતા ।
તદ્બાધકશઙ્કા ચ પરિહૃતા ।
તતઃ કિં સિદ્ધમિત્યતો યદુક્તં પૂર્વપક્ષિણા સતો ઽપિ કારણત્વે પ્રમાણાભાવ ઇતિ તત્પરિહૃતમિતિ વદન્સમીકરણાન્તરમપિ પરિહરતિ- અસ્માકં ત્વિતિ ॥
અસ્માકં તુ પ્રમાણેન પ્રસાદાદીશ્વરસ્ય ચ ।
ઉક્તભઙ્ગયાઽગમાનાં ચ પ્રામાણ્યાદ્ યુજ્યતે ઽખિલમ્

*8,286f.*
ન્યાયસુધા:
સત્કારણત્વવાદિનામ્ અખિલં પરેણાક્ષિપ્તં યુજ્યતે ।
કથમ્ ।
બાધવિધુરેણ પ્રમાણેન જગતઃ સત્યત્વસિદ્ધૌ મધુરાદીનાં પુષ્યયાદિકારણાનાં સત્ત્વસિદ્ધેઃ ।
તન્ત્વાદીનાં ચ વિચિત્રસ્વભાવતયા પ્રમાણેન સિદ્ધાનાં ન મૃદાદિકાર્યકારિત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
નહિ સત ઇવાસતો ઽપિ સ્વભાવભેદો ઽસત્ત્વવ્યાઘાતાત્ ।
પ્રમાણેનૈવ સતઃ કારણત્વોપલબ્ધેરનુપપત્તિરાભાસભૂતૈવ ।
પ્રમાણેન સત્તયા પ્રમિતાનાં મધુરાદીનાં સદ્બુદ્ધિમાત્રવૈલક્ષણ્યકલ્પના ત્યયુક્તૈવ ।
અન્યથા સદ્બુદ્ધયાવગતાત્સપ્તમરસાદપિ પીનતા સતી સ્યાત્ ।
ઈશ્વરસ્ય સર્વકારણત્વે ઽપિ તન્ત્વાદ્યપેક્ષા પુરુષપ્રયત્નાદ્યપેક્ષા દેશકાલાદિનિયમશ્ચ યુજ્યત એવ ।
તન્ત્વાદ્યપેક્ષયૈવ કાર્યમુત્પદ્યતામિતીશ્વરસ્ય પ્રસાદાત્ સઙ્કલ્પાત્ ।
નચૈવં નિર્વિશેષસ્ય શૂન્યસ્ય સઙ્કલ્પો યુજ્યતે ।
નચૈતદપ્રામાણિકમ્ ।
આરમ્ભણાધિકરણોક્તરીત્યાત્રાગમાનુમાનાદીનાં પ્રમારત્વાત્ ।
નચ વેદાદ્યાગમપ્રામાણ્યમસિદ્ધમ્ ।
પ્રથમસૂત્રોક્તરીત્યાઽગમપ્રામાણ્યસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
અનુમાને ઽતિપ્રસઙ્ગો ઽપ્યાગમપ્રામાણ્યેનૈવાપાસ્ત ઇતિ ।
બ્રહ્માદીન્સૃષ્ટયાદાવીશ્વરસ્તેષુ કૃપયાપેક્ષતે પરમેશ્વરનિયોગાનુષ્ઠાને તેષાં પરમપુરુષાર્થલાભાદિતિ જ્ઞાપયિતું પ્રસાદાદિત્યુક્તમ્ ।
*8,289*
પ્રાગ્વિશ્વ(સ્ય)સત્યત્વસાધનાયોપન્યસ્તસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યાન્યથાસિદ્ધિમાશઙ્કય તત્પરિહારત્વેન વૈધર્મ્યાચ્ચ ન સ્વપ્નાદિવદિતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતમ્ ।
ઇદાનીં વિશ્વમિથ્યાત્વે પરાભિહિતસ્ય અનુમાનસ્ય દૂષકત્વેનાપિ (તદ્વયા)વ્યાખ્યાતું મિથ્યાત્વે ઽનુમાનં તાવચ્છઙ્કતે- દૃશ્યત્વાદિતિ ॥
દૃશ્યત્વાદ્ વિમંત મિથ્યા સ્વપ્નવચ્ચેદ્ ...
ન્યાયસુધા:
સર્વં મિથ્યેત્યુક્તે સમ્પ્રતિપન્નમિથ્યાત્વે શુક્તિરજતાદૌ સિદ્ધસાધનતા, શૂન્યે બાધઃ (ચ) સ્યાત્ ।
અતઃ સત્યત્વમિથ્યાત્વાભ્યાં વિમતમિત્યુક્તમ્ ।
વિમતં ગગનાદિકં મિથ્યા દૃશ્યત્વાત્ સ્વપ્નવદિત્યનુમાનેન વિશ્વમિથ્યાત્વસિદ્ધેઃ કથં (તત્સ)સત્યત્વમઙ્ગીક્રિયત ઇત્યર્થઃ
*8,291*
દૂષયિતું પૃચ્છતિ- ઇયં ચેતિ ॥
... ઇયં ચ મા
ન્યાયસુધા:
તિષ્ઠતુ તાવદ્વિશ્વમ્ ।
ઇયં ચ મા ઇદમેવ દૃશ્યત્વાનુમાનમ્ ।
મિથ્યા સત્યં (ત્યા વે) વેતિ શેષઃ ।
આદ્યં દૂષયતિ- મિથ્યેતિ ॥
મિથ્યા ચેત્ સાધ્યસિદ્ધિર્ ન ...
ન્યાયસુધા:
નહિ શબ્દે ઽવિદ્યમાનેન ચાક્ષુષત્વેન શબ્દાનિત્યત્વં સિદ્ધયતીતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયે દૃશ્યત્વં દૃશ્યમદૃશ્યં વા ।
પ્રથમં દૂષયતિ- વ્યભિચાર ઇતિ ॥
... વ્યભિચારો ન ચેદ્ ભવેત્

ન્યાયસુધા:
દૃશ્યત્વં મિથ્યા ન ચેદથ ચ દૃશ્યમ્ ।
તદા (દૃશ્યત્વસ્ય) દૃશ્યત્વ એવ વ્યભિચારો ભવેત્ ।
દ્વિતીયે ત્વજ્ઞાનાસિદ્ધતા હેતોરિતિ ભાવઃ ।
*8,292*
સ્યાદેતત્ ।
મિથ્યૈવ દૃશ્યત્વમિતિ બ્રૂમઃ ।
નચૈવં સાધ્યાસાધકત્વમ્ ।
વર્ણદૈર્ઘ્યાદીનાં મિથ્યાભૂતાનામપિ સાધકત્વસ્યોભયસિદ્ધત્વાત્ ।
ચાક્ષુષત્વાદીનાં ત્વારોપાભાવાત્ ।
આરોપે ઽપ્યસાંવ્યાવહારિકત્વાદસાધકત્વં, ન તુ મિથ્યાત્વાદિત્યત આહ- સાધકત્વમિતિ ॥
સાધકત્વમસત્યસ્ય સાધ્યં વિપ્રતિપત્તિતઃ
ન્યાયસુધા:
યત્રોદાહરણે મિથ્યાત્વં સમ્પ્રતિપન્નં તત્ર સાધકત્વે, યત્ર ચ સાધકત્વં સંમતં તત્ર મિથ્યાત્વે વિપ્રતિપત્તિતો ઽસત્યસ્ય સાધકત્વં સાધ્યમેવ, ન પુનરસ્માકં સિદ્ધમિતિ ।
*8,293*
વિપ્રતિપત્તૌ સાધકત્વં મિથ્યાત્વં વા સાધયિષ્યામીતિ ચેત્ ।
કિં સત્યેન પ્રમાણેનોત મિથ્યાભૂતેન ।
આદ્યે તૂક્તમેવોત્તરમ્ ।
દ્વિતીયે દોષમાહ- તસ્ય ચેતિ ॥
તસ્ય ચ- ...
ન્યાયસુધા:
નહિ ક્વાપ્યસ્માકં મિથ્યાભૂતસ્ય સાધકત્વં સમ્મતમ્ ।
અતસ્તસ્યાપિ સાધકત્વં સાધ્યમેવ ।
તસ્યાપિ સાધકત્વં સાધયિષ્યામીત્યત આહ- ઇતીતિ ॥
... ઇત્યનવસ્થા સ્યાત્ ...
ન્યાયસુધા:
પૂર્વોક્તપ્રકારેણેત્યર્થઃ ।
નહિ સર્વમસત્યં સાધકમિત્યેકં પ્રમાણમસ્તિ ।
નાપિ સદ્વાદી કદાપિ સત્ત્વાસત્ત્વોદાસીનેન પ્રમાણેન સાધ્યસિદ્ધિમઙ્ગીકુર્યાત્ ।
યેનાનવસ્થાશાન્તિર્ભવેદિતિ ।
*8,294*
એવમસિદ્ધિવ્યભિચારાભ્યામનુમાનં નિરાકૃત્ય પ્રમાણબાધં ચાહ- સત્ત્વં ચેતિ ॥
... સત્ત્વં ચાસ્યાનુભૂતિતઃ

ન્યાયસુધા:
અસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય ।
અનુભૂતિતઃ સિદ્ધમતો બાધિતવિષયં ચાનુમાનમિતિ શેષઃ ।
ન કેવલં દૃશ્યત્વાનુમાનસ્યાનેન દોષેણાભાસત્ત્વં, કિન્તુ યદન્યદપિ પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વે ઽનુમાનં જડત્વં વા પરિચ્છિન્નત્વં વા પરૈરુચ્યતે તસ્યાપીત્યાહ- અનુભૂતીતિ ॥
અનુભૂતિવિરોધેન મિથ્યાત્વે મા ન કાચન
ન્યાયસુધા:
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
પૂર્વોક્તવ્યભિચારાસિદ્ધિભ્યાં ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથાહિ ।
જડત્વાદિકં સત્યં મિથ્યા વા ।
આદ્યે જડત્વાદિમન્ન વા ।
પ્રથમે વ્યભિચારઃ ।
દ્વિતીયે ઽપસિદ્ધાન્તઃ ।
મિથ્યા ચેત્સાધ્યસિદ્ધિર્નેતિ ।
*8,295*
ભવેદસત્ત્વમનુમાનાનાં યદ્યનુભવવિરોધો ભવેત્ ।
ન ચાસાવસ્તિ, મિથ્યાત્વાપરપર્યાયં બાધ્યત્વં હ્યનુમાનસાધ્યમ્ ।
નચ તદભાવઃ પ્રત્યક્ષેણ વેદ્યઃ ।
તસ્ય વર્તમાનમાત્રવિષયત્વેન કથઞ્ચિદ્વર્તમાનકાલીનાબાધાભાવવિષયત્વે ઽપિ કાલાન્તર(ગત)ભાવિબાધાભાવવિષયત્વાયોગાદિત્યત આહ- અતીતેતિ ॥
*8,296*
અતીતાનાગતૌ કાલાવપિ નઃ સાક્ષિગોચરૌ
ન્યાયસુધા:
અત્રાતીતગ્રહણં પ્રાસઙ્ગિકમ્ ।
ન કેવલં વર્તમાન ઇત્યપેરર્થઃ ।
નઃ સર્વેષામ્ ।
અન્યથા તદ્વિશિષ્ટવ્યવહારાનુપપ(ત્તે)ત્તિરિતિ ભાવઃ ।
*8,297*
કિમતો યદ્યેવમવર્તમાનો ઽપિ કાલઃ સાક્ષિગોચર ઇત્યત આહ- તદિતિ ॥
તત્સમ્બન્ધિતયા સત્ત્વમપિ ...
ન્યાયસુધા:
કાલાન્તરસમ્બન્ધિતયા સત્ત્વમબાધ્યત્વમ્ ।
ન કેવલં વર્તમાનકાલીનબાધાભાવો ઽનુભવવેદ્યઃ ।
કિન્તુ સર્વકાલગતો ઽપીત્યર્થઃ ।
તત્કથમિત્યત ઉક્તમ્- દૃષ્ટસ્યેતિ ॥
... દૃષ્ટસ્ય સાક્ષિગમ્

ન્યાયસુધા:
પ્રત્યક્ષાદિપ્રતીતિવિષયસ્ય ।
પ્રત્યક્ષાદિપ્રતીતીનાં પ્રામાણ્યસ્ય સાક્ષિણા ગ્રહણાદિતિ ભાવઃ ।
*8,298*
નહિ વિષયસ્ય ત્રૈકાલિકાબાધ્યત્વમનન્તર્ભાવ્ય તત્પ્રતીતેઃ પ્રામાણ્યં શક્યગ્રહણમ્ ।
યદિ પ્રતીતિં ગૃહ્ણન્ સાક્ષી તત્પ્રામાણ્યગ્રહણસ્વભાવત્વાત્તદ્ગૃહ્ણંસ્તદ્વિષયસ્ય ત્રૈકાલિકાબાધ્યત્વં વ્યવસ્થાપયેત્તદા શુક્તિરજતાદિપ્રતીતેરપિ સ એવ ગ્રાહક ઇતિ તસ્યા અપિ પ્રામાણ્યં ગૃહ્ણીયાત્ ।
તથાચ તદ્વિષયસ્યાપિ રજતાદેસ્ત્રૈકાલિકાબાધ્યત્વં સિદ્ધયેદિત્યતો દૃષ્ટશબ્દં વ્યાખ્યાતિ- દૃઢેતિ ॥
દૃઢદૃષ્ટં તુ યદ્ દૃષ્ટં દૃષ્ટાભાસસ્તતો ઽપરમ્