Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Chapter 2.3
NYĀYASUDHĀ:
avidyām avidyakalpitamavidyamānārtham /
āyānti tamaḥ /
ivaśabdaḥ kiñcidarthaḥ /
uśabdo 'vadhāraṇārthaḥ /
ye kevalaṃ vidyāyāmeva ratā ityuktyā labdhasyārthasya kathanam ,tasyā naiva nindakā iti /
anyathā vidyayāmṛtamaśnuta ityanena virodhaḥ syāt /
tataḥ avidyānirākaraṇābhāve doṣasadbhāvāt /
saheti samuccayaniyamaṃ dyotayati /
doṣajñānādatītyaitām ityanena avidyayā duṣṭatvena jñātayā mṛtyuṃ tāmevāvidyāṃ tatkāryaṃ duḥkhādikaṃ cātītya tīrtvā
ityartho jñāyate /
yadyapi tattvajñānaṃ na svapakṣapramāṇamātreṇa bhavati, yāvatparapakṣapramāṇaṃ na nirākriyate /
satpratipakṣasya pramāṇasya nirṇayānaṅgatvāt /
atastattvajñānaṃ kāmayamānenāvaśyaṃ svapakṣasādhanamiva parapakṣaniraso 'pi vidheya evetyupapattisiddho 'yamarthaḥ /
tathāpyāgamāvaṣṭambhena pratyavatiṣṭhamānastathaiva bodhanīya ityāśayavatā mantrāvudāhṛtāviti sarvamanavadyam /
// iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā /
kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyātharvivṛtau dvitīye 'dhyāye 'yaṃ samayacaraṇaḥ paryavasitaḥ //
Adhyaya 2, Pada 3
*8,471*
[======= JNys_2,3....: ...ādhikaraṇa =======]
// atha dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ //
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ viyadadhikaraṇam //
"na viyadaśruteḥ'; ityādi pādapratipādyaṃ sasaṅgatikaṃ darśayati- atheti //
athāśeṣasamāmnāyavirodhāpākṛtiṃ prabhuḥ /
kariṣyannadhidaivādhibhūtajīvaparātmanām
NYĀYASUDHĀ:
prabhuḥ sūtrakāraḥ, anena vyācikhyāsitatayā buddhisannihitena tṛtīyena pādena vaidikānāṃ vacanānāṃ parasparaṃ avirodhaṃ virodhābhāvaṃ, darśayatīti pratipādyakathanam /
asyāntarbhāvalakṣaṇāṃ saṅgatiṃ darśayitumuktam- aśeṣeti //
aśeṣāśca te samāmnāyavirodhāśceti vigrahaḥ /
kariṣyan ityadhyāyopakramasamayāpekṣayā /
sūtrakṛtā khalu sarvānapi vedavirodhānparihartuṃ dvitīyo 'yamadhyāya ārabdhaḥ /
vaidikānāṃ vacanānāṃ parasparavirodho 'pi tadantarbhūta evetyatastadapākaraṇamiha saṅgatameveti /
ānantaryalakṣaṇāṃ saṅgatiṃ darśayitumathetyuktam /
avasaraprāptau prādhānyādyuktivirodhaparihārasya prāthamye tatprapañcātmakatvena samayavirodhaparihārasya tadānantarye sati śrutīnāṃ parasparavirodhaparihārasya bhavatyayamavasara iti /
nanvevaṃ tarhyasya pādasya caturthapādādbhedo na syāt /
tatrāpi vedavacasāṃ parasparavirodhasya apākriyamāṇatvādityata uktam- adhidaiveti //
adhidaivāni avyaktādyabhimānidevatāḥ /
adhibhūtāni kāryakāraṇopetāni viyadādibhūtāni /
*8,474*
idamuktaṃ bhavati /
yadyapi pādadvaye vedavākyānāṃ parasparavirodha eva nirasyate /
tathāpi viṣayabhedādbhedo bhaviṣyati /
ihādhidaivādiviṣayavākyānāṃ caturthe tvadhyātmaviṣayāṇāmiti /
nacaivamasya pādasyānekaviṣayatvenānekatvāpattiḥ /
adhyātmetaraviṣayatvenaikatvopapatteḥ iti /
atrāpi kramaniyame hetumācārya eva vakṣyati /
*8,475*
nanu ca vedavākyānāṃ parasparavirodhaparihāraḥ kimarthaḥ /
mitho viruddhānāṃ prāmāṇyāniścayāttatprāmāṇyaniścayārtha iti cenna /
evaṃ satyasya tarkaśāstratvaprasaṅgena mīmāṃsātvavyāghātāditi /
ucyate /
brahmaṇo 'śeṣajagatkāraṇatvaniścayo hyaśeṣajagatsvarūpanirṇaye tasya kāryatvādinirṇaye ca sati syānnānyathā /
naca tadviṣayāṇāṃ vākyānāṃ mitho vyāghāte tatsvarūpanirṇayo bhavati /
ato 'dhidaivādivastutattvāvadhāraṇārtha evāyaṃ mitho virodhaparihāraḥ /
tadidamapyuktam- svarūpanirṇayāyaiveti //
svarūpanirṇayāyaiva vacanānāṃ parasparam /
pādenānenāvirodhaṃ darśayatyamitadyutiḥ
NYĀYASUDHĀ:
nanu kiṃ katipayavacanānāmanyonyavirodhaḥ parihriyate uta sarveṣām /
nādyaḥ /
vaiyarthyāt /
tatraiva vacanāntaravirodhasadbhāvenānirṇayatādavasthyāt /
na dvitīyaḥ /
vedavākyānāmanantatvena jñātumaśakyatvādityata uktam- amitadyutiriti //
sarvajña ityarthaḥ /
*8,476*
etatpādādhikaraṇapūrvapakṣasiddhāntayuktīḥ saṅgṛhyāha- anubhūtīti //
anubhūtiyuktibahuvāgvailomyaṃ ca tato 'dhikam /
etat sarvaṃ sataḥ sāmyaṃ dvāravaiyarthyameva ca
dṛṣṭayuktayanusāritvamuktānyārthāvirodhataḥ /
prasiddhanāmasvīkāre bahuvākyānuvatirtā
lokadṛṣṭānusāritvaṃ jīvasāmyamanāditā /
tatra tatra parijñānaṃ guṇasāmyaśrutī tathā
utpattimattvaṃ svaguṇānanubhūtyalpakalpane /
nānāśrutiśca vaicitṛyaṃ yuktayaḥ pūrvapakṣagāḥ
vyavasthānupapattiśca svātantryamanusāritā /
mukhyatā śaktimattvaṃ ca vairūpyaṃ sarvasaṅgrahaḥ
gatyādirīśaśaktiśca sarvamānavirodhitā /
abhīṣyāsiddhisuvyaktī śāstrasiddhivirparyayaḥ /
viśeṣakāraṇaṃ ceti siddhāntasyaiva sādhakāḥ
*8,477*
NYĀYASUDHĀ:
// oṃ na viyadaśruteḥ oṃ //
atrādhikaraṇe 'nādirvāyamākāśa ityādiśrutīnāṃ gauṇatvamātmana ākāśaḥ sambhūta ityādiśrutīnāṃ mukhyatvamupādāya viyata utpattiḥ samarthitā /
tatra viyatpadaṃ nākāśamātraparaṃ kinnāma /
atha ha vāva nityāni puruṣaḥ prakṛtirātmā kāla ityādiśrutivigānaviṣayāṇāṃ paramātmātiriktānāṃ prakṛtyādīnāmupalakṣaṇārthaṃ jñātavyamityāśayavānāha- prakṛtiriti //
na viyadaśruteḥ
prakṛtiḥ puruṣaḥ kālo devāstadabhimāninaḥ /
mahadādyāśca jāyante ... // MAnuv_2,3.9a-c //
NYĀYASUDHĀ:
prakṛtiḥ acetanā puruṣo jīvaḥ tadabhimāninaḥ prakṛtyādyabhimāninaḥ /
mahadādyā iti mahadahaṅkāramanobuddhīndriyabhūtasūkṣmatanmātrāṇyucyante /
prakṛtasyotpattyasambhavasya neti pratiṣedhe labdhamarthamāha- jāyanta iti //
ayamabhisandhiḥ /
na tāvatprakṛtyādayo janmarahitā evābhyupaga(myata)tā iti yuktam /
"pratijñāhāniravyatirekācchabdebhyaḥ'"yāvadvikārastu vibhāgo lokavat'; ityuktānāṃ pratijñāhānyādīnāmatrāpi sāmyāt /
anyathā teṣāmanaikāntikatvāpātāt /
nāpyavigītajanmānaḥ /
śrutivigānasya darśitatvāt /
nacādhikaraṇāntaraṃ tatparamasti /
tasmādatraiva viyatpadena teṣāmupalakṣaṇaṃ yuktam /
mātariśvaprabhṛtiṣu punaradhikāśaṅkānirāsāyāyadhikaraṇāntarārambha iti /
*8,479*
ihākāśasyoktaṃ janma ghaṭāderivābhūtvābhavanalakṣaṇamiti kecidāsthitāḥ /
tat nirākariṣyansvamataṃ tāvadāha- parādhīneti //
... parādhīnaviśeṣitā /
idaṃ sarvaṃ sasarjeti janimattvamihoditam // MAnuv_2,3.9d-f //
NYĀYASUDHĀ:
"ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ'"sa idaṃ sarvamasṛjata'; ityādiśrutiṃ, vibhaktatvādiyuktiṃ cāśritya yadihādhikaraṇe viyato janimattvamuditaṃ tatparādhīnātiśayalābhalakṣaṇaṃ pratipattavyam /
apūrvaviśeṣopajanane hi viśiṣyākāropajano 'vaśyambhāvī viśiṣyākāraśca vastusvarūpābhinna iti tasyaivāsāvupajano bhavati /
devadattaḥ śarīrī jāto vidvān jāta iti, ghaṭaḥ saṃyukto jāto vibhakto jāta iti cāvasthitasvarūpa eva vastuni viśeṣāvāptimātreṇa jananavyavahāro dṛśyata eva /
nanu pariṇāmavāde ghaṭāderapyeṣaivotpattiryadavasthitasvarūpasyaiva mṛdāderapyākārānta(rāvāptiḥ)ratāpattiḥ /
parairapi pariṇāmavāda evāṅgīkṛto nārambhavādaḥ /
ato vivādābhāvādvayartho 'yamārambhaḥ /
yathā na vyarthastathā'cārya eva vivādaviṣayaṃ spaṣṭayiṣyati /
atra"idaṃ sarvaṃ sasarja'; iti śru(tyādyudā)tyudāharaṇaṃ śrutyādāvapyevameva janma vyākhyeyamiti jñāpanārtham /
yacca viyatpadaṃ prakṛtyādyupalakṣaṇaparamityābhipretaṃ tatroktarītyopapattisūcanārthaṃ ceti /
*8,481*
paroktarītyā ghaṭādivadabhūtvābhavanalakṣaṇaivotpattirviyataḥ śrutisūtravivakṣitā kinna syāditi cedatra pṛcchāmaḥ /
ākāśaśabdena kiṃ vivakṣitaṃ pareṣāṃ (kiṃ) vaiśeṣikādivadavakāśamātramuta bāhyānāmiva mūrtābhāvaḥ /
ādyaṃ dūṣayati- avakāśamātramiti //
avakāśamātramākāśaḥ kathamutpadyate 'nyathā
NYĀYASUDHĀ:
anyathā parādhīnaviśeṣāptirjanmetyanaṅgīkṛtyābhūtvābhavanaṃ janmetyaṅgīkāre 'vakāśamātramākāśa iti cāṅgīkāre kathamasāvutpadyate /
tasyotpattirnopapadyata iti yāvat /
sopādānā hi sar(vār)vasṛṣṭirdṛṣṭā na cākāśotpattāvupādānamasti /
naca brahmaṇa upādānatvamupapadyata iti prakṛtyadhikaraṇe (niṣṭhaṅkitam) nirdiṣyam /
yasya cotpattistasya prāgabhāvena bhāvyam /
na cākāśasya prāgabhāvaḥ sambhavati /
anupapannapratītikatvāt /
abhāvo hi pratīyamāno 'syātreti pratīyate na tu nirāśrayaḥ /
nacākāśābhāvasyāśrayapratītirupapadyate /
yadeveheti nirdiśyate tasyaivākāśatvāt /
upādānāśritābhāvavāde 'pi tadabhāvānnābhāvapratītyupapattiḥ /
tathāca śrutiḥ /
"abhāvo hi pradeśasya na hyatrābhāva ityapi'; iti /
anavakāśarūpaṃ brahmaivākāśasya pūrvāvasthā prāgabhāvaścocyata ityapi brahmaṇo 'nupādānatvena pratyuktam /
pratiyogyāśraya evābhāvāśrayaḥ /
nacākāśasyāśrayo 'stīti tadabhāvo 'pi nirāśrayo 'stviti cenna /
nirāśrayatve kāryatvānupapatteḥ /
kiñca pratītāvākāśaḥ svāśraya ityatastadabhāvo 'pyākāśāśrayaḥ pratīyeteti viruddhamāpadyate /
prakṛtirākāśasya kāraṇamiti kaścit /
tanmate prakṛterajanmaprasaṅgaḥ /
atha tatra parādhīnaviśeṣāvāptirjanmāṅgīkriyate /
tadāsambhāvitotpattike viyadādāvapyevamevāṅgīkaraṇīyamiti /
*8,483*
dvitīye 'pi kiṃ pradeśarūpamākāśamaṅgīkṛtyedamucyate utānaṅgīkṛtya /
prathame yasya kasyacinmūrtadravyābhāvasyotpattirvā sarvasya vā vivakṣitā /
nādyaḥ /
tasyāḥ pratyakṣādisiddhatvenādhikaraṇānārambhakatvāt /
dvitīyaṃ dūṣayati- yadīti //
yadyanākāśatā pūrvaṃ kiṃ mūrtanibiḍaṃ jagat
*8,484*
NYĀYASUDHĀ:
sarvasyāpi mūrtābhāvasya sṛṣṭāvutpattyaṅgīkāre pralaye 'vaśyaṃ tadabhāvo 'bhyupagamaḥ syāt /
atyantāsato janmāsambhavāt /
yadi ca sṛṣṭeḥ pūrvaṃ pralaye 'nākāśatā sarvasya mūrtadravyābhāvasyābhāvaḥ aṅgīkriyate /
tarhi kiṃ tadā mūrtanibiḍaṃ jagadaṅgīkriyate /
etadeva spaṣṭayati- mūrteti //
mūtarsampūrṇatā caiva yadyanākāśatā bhavet
NYĀYASUDHĀ:
yadyuktalakṣaṇākāśābhāvaḥ pralaye bhavettadā mūrtasampūrṇatā bhavedeva /
abhāvābhāvasya bhāvānatirekāt /
tadvayāptatvādvā /
caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ /
sṛṣṭayuttarakālaṃ mūrtamātraṃ ca na syāt /
evaṃ ca sargapralayaviparivartaḥ syāt /
adhikā ca pralaye mūrtasampūrterāpattiḥ /
mūrtadravyābhāva evākāśo na tato 'tirikto 'stīti dvitīyaṃ nirākaroti- mūrtadravyāṇīti //
mūrtadravyāṇi cākāśe sthitānyeva hi sarvadā
NYĀYASUDHĀ:
tadabhāvaśceti cārthaḥ /
yo mūrtadravyāṇi tadabhāvāṃścāṅgīkaroti tenāvaśyaṃ tadatiriktākāśo 'ṅgīkartavya eva /
yasmāttāni sarvadā'kāśe sthitāni teneti yojanā /
*8,485f.*
idamuktaṃ bhavati /
ekasmin patatriṇi patati dvitīyena patatriṇā kutra patitavyamiti vācyam /
yatrāsau nāsti tatreti cettarhi yenādhikaraṇenaikya patatriṇo 'bhāvaḥ parasya ca bhāvo viśiṣyate tadarthāntaramaṅgīkaraṇīyam /
sa eva pradeśarūpa ākāśa iti kathaṃ tadanabhyupagamaḥ /
kiñceha pakṣī neha pakṣīti mūrtatadabhāvāśrayatayā pradeśaḥ sākṣisiddhaḥ kathamapahnotuṃ śakyate /
api ca kiṃ mūrtadravyasya prāgabhāva ākāśaḥ kiṃvā pradhvaṃso yadvātyantābhāvaḥ athavānyonyābhāvaḥ /
na prathamadvitīyau /
sṛṣṭayuttarakāle nirākāśatvaprasaṅgāt /
prāgabhāvapradhvaṃsābhāvayorupādānaniṣṭhatvena tatrākāśabuddheranyatra tadabhāvasya cāpatteḥ /
na tṛtīyaḥ /
kvacitkadācinmūrtasadbhāve tadatyantābhāvānupapatteḥ /
nacaturthaḥ /
ghaṭānyonyābhāvo hi paṭastanniṣṭho veti tatrākāśabuddhiprasaṅgāt /
mūrtadravyasaṃsargābhāvamātramākāśa iti cettarhi utpatataḥ patatriṇaḥ kena saṃsargo yena tadabhāvasyākāśatvaṃ syādityavaśyāśrayaṇīyaḥ pradeśa iti /
tadevamākāśasyābhūtvābhavanarūpotpattiruyakteti siddham /
*8,487*
astvevaṃ parakṛtamapavyākhyānam /
kastarhyākāśaśabdārthaḥ kā ca tasya parādhīnaviśeṣāptirityata āha- ata iti //
ata ākāśaśabdoktastaddevo 'tra vināyakaḥ /
dehotpattyā samutpanna iti śrutyābhidhīyate
NYĀYASUDHĀ:
parakīyavyākhyānasyāyuktatvādityarthaḥ /
taddevo bhūtākāśābhimānīti vināyakasyākāśaśabdavācyatvopapādanam /
atrātmana ākāśa ityādiśrutau /
dehotpattyeti parādhīnaviśeṣā(vā)ptervivaraṇam /
vākyadvayametadityato 'treti śrutyeti ca yujyate /
śruterviṣayāntaraṃ cāha- bhūtamapīti //
*8,487f.*
bhūtamapyasitaṃ divyadṛṣṭigocarameva tu /
utpadyate ... // MAnuv_2,3.13a-c //
NYĀYASUDHĀ:
bhūtamapyākāśaśabdoktaṃ tacca ghaṭādivadutpadyata iti śrutyābhidhīyata iti sambandhaḥ /
kuto bhūtākāśasyotpattimattvamityata uktam- asitamiti //
rūpitvādityarthaḥ /
tathāca śrutiḥ /
"ākāśo nīlimodeti'; iti /
tathā sati cākṣuṣatvaprasaṅga ityata
uktam- divyeti //
tuśabdenānudbhūtatvaviśeṣaṃ sūcayati /
idamuktaṃ bhavati /
kiṃ cākṣuṣatvamātramāpādyamutāsmadādīnprati /
ādye tviṣyāpādanam /
divyadṛṣṭigocaratvābhyupagamāt /
dvitīye tu bhūtādiśarīreṣu vyāptibhaṅgaḥ /
tatrānudbhūtādikalpane 'trāpi tatsamānaṃ śrutiprāmāṇyāditi /
*8,489*
nanvākāśasyābhūtvābhavanalakṣaṇāmutpattimadhunaiva nirākṛtyātra punastadaṅgīkāre kathaṃ pūrvottaravyāghāto na bhavedityata āha- avyākṛtamiti //
... avyākṛtaṃ hi gaganaṃ sākṣigocaram
NYĀYASUDHĀ:
yato 'vyākṛtameva gaganaṃ notpadyata ityuktaṃ na tu bhūtamato na virodhaḥ /
tasyānutpattau hetvantaramapyāha- nityaṃ hi taditi //
nacaitadasiddham /
vināśakāraṇābhāvāt /
nahi kāraṇāntaramanapekṣyeścarecchā vināśaheturdṛṣṭā /
utpattiśrutestadapi kalpanīyamiti cenna /
tasyā bhūtatadabhimāniviṣayatvena sāvakāśatvāt /
avaśyaṃ caitadevam /
ātmana ākāśaḥ sambhūta ityāderbhūtaprakaraṇatvāt /
nanvavyākṛtākāśe pramāṇameva nāsti /
kasyānutpattirucyata ityata uktam- sākṣīti //
tatkathamityata āha- pradeśa iti //
pradeśa iti vijñeyaṃ nityaṃ notpadyate hi tat
NYĀYASUDHĀ:
nanvetadeva bhūtākāśamiti cenna /
rūpitvārūpitvavyākṛtatvāvyākṛtatvaparicchinnatvāparicchinnatvaśrutīnāṃ sattvāt /
kiñcotpattyanutpattiśrutyorvirodho 'pyākāśadvaitamavagamayati /
vyavasthayāvirodhopapattāvanutpattiśruteraupacārikatvakalpanāyogāt /
naca pradeśasyotpattirupapadyata ityuktaṃ prāk /
nanu sūtrakṛtaiva gauṇyasambhavādityuktam /
vyākhyātaṃ tadbhāṣyakṛtā /
vivṛtaṃ cāsmābhiḥ /
*8,491*
nanvavyākṛtākāśasyotpattyabhāve mā bhūdākāśaḥ sambhūta iti virodhaḥ /
idaṃ sarvamasṛjatetyādiśrutivirodhastu bhaviṣyatīti cenna /
tasyābhūtvābhavanalakṣaṇotpattyasambhave 'pi parādhīnaviśeṣāptirūpotpattisadbhāvādityāha- tathāpīti //
tathāpi pūrvasambandhaparatantraviśeṣayuk /
khamevotpattimannāma śrutiśabdavivakṣitam
NYĀYASUDHĀ:
mūrtasambandhaścāsau paratantraviśeṣaśceti vigrahaḥ /
yadanāditvenoktaṃ tadeva svamityarthaḥ /
idaṃ sarvamasṛjateti śrutivākyaṃ śrutiśabdaḥ /
*8,492*
evaṃ śrautā(sautrā)kāśotpattiṃ vyākhyāyopalakṣitaprakṛtyādyutpattiṃ vyākhyāti- prakṛtiriti //
prakṛtiḥ puruṣaḥ kāla ityete ca samastaśaḥ /
īśādhīnaviśeṣeṇa janyā ityeva kīrtitāḥ
NYĀYASUDHĀ:
ityete ca etadādayaśca /
īśvarādhīnaviśeṣeṇaiva nābhūtvābhāvitvenetyarthaḥ /
kālasya tvabhūtvābhavanamapyastītyāśayenāha- kāleti //
kālapravāha evaiko nityo natu viśeṣavān
NYĀYASUDHĀ:
viśeṣavān kṣaṇalavādirūpaḥ /
upapāditaṃ caitatprāgeva /
*8,493*
prāk parigaṇitānāṃ prakṛtyādīnāmīśvarādhīnaviśeṣāvāptireva janmetyuktam /
tatra kasya kīdṛśī viśeṣāvāptirityataḥ prakṛtyāditrayābhimānidevatāyāḥ parādhīnaviśeṣāvāptiṃ viśadayati- puruṣeti //
puruṣāvyaktakālānāṃ ramaivaikābhimāninī
sisṛkṣutvaviśeṣaṃ tat sākṣād bhagavadicchayā /
prāptaiva sṛṣṭetyuditā ... // MAnuv_2,3.17a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yasmātpuruṣādīnāṃ ramābhimāninī /
sā caikaiva dehadehyādibhedarahitā /
tattasmātsākṣādbhagavadicchayā sisṛkṣutvaviśeṣaṃ prāptaiva sṛṣṭetyuditā /
natu vināyakādyabhimānivaddehotpattimatītyarthaḥ /
yadyapi bhagavatyā icchāni nityā tathāpi (tadīya)vyaktirūpasyeśvarā(parā)dhīnatvābhiprāyeṇedamuktamiti jñātavyam /
prakṛteḥ parādhīnaviśeṣāvāptiṃ vivṛṇoti- pradhānamiti //
... pradhānaṃ vikṛterapi
NYĀYASUDHĀ:
pradhānamapi vikṛterīśvarādhīnāyāḥ kāraṇādidaṃ sarvamasṛjatetyādau sṛṣṭamityuditamityarthaḥ /
yathoktam /
"vikāro 'vyaktajanma hi'; iti /
*8,494*
puruṣāṇāṃ parādhīnaviśeṣāvāptiṃ spaṣṭayati- pumāṃsa iti //
pumāṃso dehasambandhāt sṛṣṭimanta itīritāḥ
NYĀYASUDHĀ:
kālapravāhasya pravāhijanma mahadādīnāṃ copacayāvāptirviśeṣalābha iti spaṣṭatvā(nnātro)nnoktam /
etena"jño 'ta eva'"tathā prāṇāḥ'; ityadikamapi vyākhyātaṃ veditavyam /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ viyadadhikaraṇam //
*8,494*
[======= JNys_2,3.II: mātariśvādhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ mātariśvādhikaraṇam //
// oṃ etena mātariśvā vyākhyātaḥ oṃ //
atītādhikaraṇe viyadādiviṣayāṇāṃ utpattyanutpattiśrutīnāṃ vyavasthayā virodhaḥ parihṛtaḥ /
idānīṃ"tejobannānyākāśa iti tānyanityāni vāyurvāva nityaḥ'; iti śrutau vyavasthitanityatvānityatvavantamapyākāśamanityapakṣe nikṣipya vāyonirtyatvābhidhānādākāśadevatāyā vināyakasyeva vāyudevatāyāḥ svarūpeṇa nityatvaṃ dehotpattyādinā janmādimattvamiti vyavasthānupapattermukhyaivānutpattirityadhikāśaṅkayā pūrvapakṣite vyavasthātideśenaiva siddhāntitam /
tatra kīdṛśī vāyau śrutīnāṃ vyavasthā /
yayādhikāśaṅkāparihāraḥ syādityatastāṃ daśaryati-
evamiti //
*8,495*
etena mātariśvā vyākhyātaḥ
evaṃ praḷayakāle 'pi pratibhātaparāvaraḥ
mukhyāvāyurnityasamaḥ śarīrotpattikāraṇāt /
parādhīnaviśeṣeṇa janimāneva śabditaḥ
NYĀYASUDHĀ:
yathā viyadanādi janmavaccoktamevamityatharḥ /
pratibhātaparāvaraḥ śarīrābhāve 'pi pratibhenaiva jñānena viṣayīkṛtātītānāgato yatastasmānnityasama iti śabditaḥ /
śarīrotpattikāraṇātparādhīnaviśeṣeṇetyetayorhetuhetumadbhāvaḥ /
evaśabdasya parādhīnaviśeṣeṇaivetyanvayaḥ /
mukhyavāyurityanena bhūtaprakaraṇe 'pi na bhūtavāyuviṣayamidaṃ sūtram /
tatrādhikāśaṅkābhāvāt /
ata eva nāvāntarābhimāniviṣayam /
kinnāma tatparamābhimāniviṣayameveti sūcayati /
svarūpātiriktasya pratibhajñānasyāpyanupaplavādākāśadevatāto viśeṣo yujyata iti bhāvaḥ /
*8,496*
yaduktamatra prakaraṇe parādhīnaviśeṣāvāptireva janirnābhūtvābhavanamiti tadupapattyantareṇopapādayannadhikaraṇārthamupasaṃharati- naiveti //
naiva kiñcit tato janmavarjitaṃ paramādṛte /
parādhīnaviśeṣatve janmanaḥ sthūlatābhavaḥ
pūrvaśabdavilopaśca yadi janmeti kīrtyate /
ramāyā naiva janmāsti caitanyasyāpi kevalam
pradhanasya ca vedasya ...
*8,496f.*
NYĀYASUDHĀ:
iti siddhamiti śeṣaḥ /
etacca janmanaḥ parādhīnaviśeṣalābha(svarūpa)tva evāṅgīkṛte siddhayati na tvabhūtvābhavanarūpatva ityarthaḥ /
nanvavyākṛtākāśasyābhūtvābhavanānupapatterastu tatra parādhīnaviśeṣāvāptijarnmaśabdārthaḥ /
anyatra tvabhūtvābhavanamevāṅgīkriyate cetko doṣaḥ /
bādhakabhāvābhāvābhyāmanekārthatvakalpanāvirodhādityata āha- sthūlateti //
upādānadharmiṇo dharmyantarātmanā parivartaḥ sthūlatābhāvaḥ /
ata eva pūrvaśabdavilopaśca pūrvaśabdanivṛttau śabdāntarapravṛttiścetyarthaḥ /
udāhṛtaṃ caitatprakṛtyadhikaraṇe /
abhūtvābhavanaṃ yadi janmeti kīrtyata ityukte 'sadanuvādaḥ syāt /
pariṇāmavādibhiḥ kvāpyabhūtvābhavanānabhyupagamāt /
ato vimatipadaṃ darśayituṃ sthūlatetyādyuktam /
tarhi ramāyā jīvacaitanyasyāpi pradhānasya vedasya caivaṃvidhaṃ janma naivāstītyataḥ parameśvarādṛte sarvaṃ janimaditi na siddhayet /
tathāca"idaṃ sarvamasṛjata'; ityādipratijñāhāniḥ"ātmā vā'; ityādiśabdavirodho vibhaktatvahetoranaikāntyaṃ ca syāt iti vākyaśeṣaḥ /
"eṣa cetanayā yukto jīva ityabhidhīyate'; ityādivacanājjīvaśabdo bhūtādisaṅghāte vartate /
tasya coktavidhotpattirastyevetyataḥ kevalaṃ caitanyasyetyuktam /
nahi kṣīraṃ dadhijātamitivadidaṃ dravyaṃ ramāditvena pari(ṇatami)vṛttamityatra pramāṇamasti /
kintu"dvāvetau nityamuktau nityau sarvagatau',"ajo nityaḥ',"ajāmekām',"yāvadbrahma viṣṭhitaṃ tāvatī vāk'; ityādiśrutibhyo 'nāditvamevāvagatam /
*8,498*
nanu vedasya kīdṛśī parādhīnaviśeṣāptiryena bhavatpakṣe pratijñāhānyādikaṃ na syādityata āha- vedasyāpīti //
... vedasyāpīśvarecchayā /
vyaktirnāma viśeṣo 'sti ...
NYĀYASUDHĀ:
niyataviśiṣyānupūrvīkatvenārthabodhakatvaśaktyāvirbhāvo vyaktiḥ /
kālapravāhasya nāstitve doṣo vakṣyate /
mahadādisūkṣmarūpanityatā ca śrutyā(dipra)pi prasiddhā /
ato 'pi pratijñāhānyādyanistāra ityāśayavānupasaṃharati- tasmāditi //
... tasmāt tadvaśataiva hi
utpattiratra kathitā ...
NYĀYASUDHĀ:
tadvaśatā parameśvaravaśatvaviśeṣalābhaḥ /
atra śrutisūtrayoḥ /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ mātariśvādhikaraṇam //
JOSHI-8
*8,501*
[======= JNys_2,3.III: asambhāvādhikaraṇa =======]
/ atha śrīmannyāyasudhāyāṃ asambhavādhikaraṇam //
// oṃ asambhavastu sato 'nupapatteḥ oṃ //
asambhāvyamānajanmanorgaganapavanayorutpattāvuktāyāmidamāśaṅkayate /
sadajāyatetyādiśruterbrahmaṇo 'pi janmāsti /
naca śrutyādivirodhaḥ /
svarūpotpattyabhāve 'pi parāyattaviśeṣāvāptirūpotpattisambhavādgaganapavanavaditi /
tannivṛttyarthamidamadhikaraṇamārabdham /
etaccāyuktamivābhāti /
asambhava ityanutpattimātrapratijñānāt /
tasya ca pareṇāpyaṅgīkṛtatvāt /
nanvavadhāraṇārthasya tuśabdasya prayogānnāyaṃ doṣaḥ /
satyam /
tathāpi tatra hetoranabhidhānādayuktameva /
nanvanupapatterityuktam /
satyam /
kiṃ tasyārtho na hyasataḥ sadutpatteradṛṣṭatvādanupapatteriti /
nacaitatsarvathāpyutpattyabhāvamupapādayitumalam /
kāraṇaviśeṣapratiṣedhāt /
maivam /
prasaktakāraṇanirāsādanyasyāprasaṅgātkāraṇābhāvasyaiva siddheriti sthite vibhavādanupapatterita hetuṃ prakārāntareṇa vyācakṣāṇāḥ sūtrārthamāha- svatantratvāditi //
asaṃbhavas tu sato 'nupapatteḥ
... svatantratvāt parātmanaḥ /
naivotpattiḥ kathamapi na svatantraṃ tato 'param // MAnuv_2,3.23b-d //
NYĀYASUDHĀ:
kathamapīti //
svarūpato viśeṣataścetyarthaḥ /
kutaḥ paramātmanaḥ svātantryamiti cenmaivam /
kiṃ svatantrameva vastu nāṅgīkriyate kiṃvāto 'nyatsvatantramaṅgīkṛtya tasya svātantryaṃ nirākriyate /
nādyaḥ /
anavasthiterasambhavācca /
dvitīyaṃ pratyāha- neti //
pramāṇābhāvāt /
bhāve vā tadevāsmābhiḥ paramātmatayāṅgīkariṣyata iti bhāvaḥ /
*8,503*
kecididaṃ sūtramanyathā vyācakṣate /
prāgguṇināṃ viyadādīnāmutpattiruktā /
idānīṃ rūpādīnāṃ guṇānāṃ dikkālādeścotpattirucyate /
sato guṇāderasambhavo nopapadyate /
pratijñāhānyādinānupapatteriti /
tadasat /
viyatpadenaiva sarvasyopalakṣaṇāt /
abhyadhikāśaṅkābhāvācca /
viyatpadasya sajātīyabhūtamātropalakṣakatvaṃ nyāyyam /
vijātīyaguṇādyupalakṣakatvamayuktamiti cenna /
saṅgatireṣā nābhyadhikā śaṅkā /
rūpādīnāmutpattyaśravaṇāditi cenna /
pratijñādibhyastadavagateḥ /
saṅkocastatra kalpyata iti cenna /
bādhakānupanyāsāditi /
*8,505*
anye tvevaṃ vyākurvate /
brahmaṇa evāsambhavo na tu tadvayatiriktasya /
pratijñāhānyādiprasaṅgenānupapatteriti /
etadapyasat /
pūrveṇaivāsyārthasya labdhatvāt /
viyanmātariśvanorutpattipratipādanamupalakṣaṇārthamiti jñāpayitumetaditi cenna /
pratijñāhānyādyupanyāsenaiva tajjñāpanasiddheḥ /
samānanyāyopalakṣaṇasya mīmāṃsāyāṃ sarvatra prasiddhatvāt /
anyathātideśe 'bhyadhikāśaṅkābhyūhanavaiyarthyādityukta eva sūtrārthaḥ /
etadeva jñāpayituṃ bhagavatā'cāryeṇa prāgeva"naiva kiñcid'; ityupasaṃhṛtam /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ asambhavādhikaraṇam //
*8,506*
[======= JNys_2,3.XIII: vyatirekhādhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vyatirekādhikaraṇam //
// oṃ vyatireko gandhavattathā ca darśayati oṃ //
atra yogināṃ svarūpeṇaivānekatvamupapadyate /
tasya ca avirodhaścandanavadityuktārthopapādakatayā saṅgatau sthitāyāṃ asambhavastu sato 'nupapatteriti yadīśvarasya sarvasvātantryamuktaṃ tadupapādakatvenāpi saṅgatiṃ jñāpayaṃstathā sūtraṃ vyācaṣṭe- acchedyasyāpīti //
vyatireko gandhavat
tathā ca darśayati
acchedyasyāpi jīvasya vibhāgaṃ bahudhā hariḥ /
kṛtvā bhogān pradāyaiva caikyamāpādayet punaḥ
ata īśavaśaṃ sarvaṃ cetanācetanaṃ jagat
NYĀYASUDHĀ:
bhogāṃśceti sambandhaḥ /
aikyamevetyevaśabdānvayaḥ /
aikyaṃ ekarūpatvam /
svarūpaikyasya vibhāge 'pi sattvāt /
sarvamīśavaśam /
tathāca sa eva svatantra iti vākyaśeṣaḥ /
*8,507*
nanvanyaiśchaittumaśakyaṃ chitvā teṣāmapi bhāgānāṃ bhogaśaktiṃ pradāya yadi punarekatāmāpādayati haristarhi tatra tasya sāmarthyaṃ jñāyatām /
kāryasya kāraṇaśaktiṃ vinānupapatteḥ /
sarvaṃ jagadīśavaśamiti tu kathamityata āha- avibhāgamiti //
avibhāgaṃ vibhāgāya yadā nayati keśavaḥ /
kimaśakyaṃ pareśasya tadeti hyabhidhīyate // MAnuv_2,3.25c-f //
*8,507f.*
NYĀYASUDHĀ:
yathā loke kiñcidadbhataṃ kāryaṃ kṛtavatastathābhūte 'nyatrāpi kāryaśaktiḥ sambhāvyate /
tathātyantāghaṭitamidaṃ ghaṭayato jagannāthasya sarvatrāpi śaktisambhāvanā yuktaiveti bhāvaḥ /
nanvatra sūtre jīvasyānekatvāpattimātramucyate natu tasyāḥ parameśvarāyattatvam /
tatkathamanena tasya sarvaiśvaryāvagatirityata āha- iti hīti //
"taṃ yathā yatheśvaraḥ prakurute tathā tathā bhavati /
so 'cintyaḥ pamaro garīyān'"acintyayeśaśaktyaiva hyeko 'vayavavivarjitaḥ /
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā krīḍate yogasampadaḥ'; iti sūtropāttābhyāṃ śrutibhyāṃ yasmādevamabhidhīyate tasmātsūtreṇāpyevamevamabhidhīyate /
pratijñāpramāṇayorekārthatāyā āvaśyakatvāditi /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ vyatirekādhikaraṇam //
*8,508*
[======= JNys_2,3.XIV: pṛthagupadeśādhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ pṛthagupadeśādhikaraṇam //
// oṃ pṛthagupadeśāt oṃ //
atra jīvātmanaḥ paramātmanā'tyantiko bhedaḥ samarthyate /
syādetat /
yathā hi pratyakṣādipramāṇaira??ṇāvadhṛta(devadatta)siṃha(devadatta)bhedasya puṃsaḥ siṃho devadatta iti vākyaśravaṇe 'pi na siṃhadevadattasvarūpaikyapratipattirbhavati /
kinnāma gauṇa evāyaṃ prayoga ityadhyavasyati /
tathā athāto brahmajijñāsā ityādibhiḥ vyatireko gandhavat ityantaiḥ sūtraiḥ jīvātmaparamātmabhedasya pratyakṣādipramāṇabalenopapāditatvāttattvamasyādiśrutiśatenāpi na tadabhedapratipattirutpattumalam /
kintu gauṇārtha eva śrutaya eva iti niścayo bhavet /
ataḥ prāpakabhāvānnedamadhikaraṇamārambhaṇīyamityato 'dhikāśaṅkāṃ daśaryanpūrvapakṣayati- evaṃ sthite 'pīti //
pṛthagupadeśāt
evaṃ sthite 'pi jīvaikyaṃ kecidāhuḥ parātmanā /
tad yo 'hamitipūrvābhiḥ śrutibhiścānumābalāt
*8,509*
NYĀYASUDHĀ:
evamatītagranthoktanyāyena jīvātmaparamātmanorbhede niścite 'pītyarthaḥ /
smṛtibhinneti cārtho 'numānabalācceti vā sambandhaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
yadyapi bhedaḥ prāk samarthitastathāpi jīvaḥ paramātmanābhinna eva /
"tadyo 'haṃ so 'sau yo 'sau so 'ham'; /
tattvamasi /
"ahaṃ brahmāsmi'; ityādiśruteḥ /
"ahaṃ hariḥ sarvamidaṃ janārdano nānyattataḥ kāraṇakāryajātam /
īdṛṅmano yasya na tasya bhūyo bhavodbhavā dvandvagadā bhavanti'; ityādismṛteśca /
nacaitāḥ śrutayaḥ smṛtayaśca gauṇārthā yojyāḥ /
upakramādibalena tātparyāvadhāraṇāt /
balavadbādhakābhāvācca /
upanyastāni tu pramāṇānyāvidyakamithyābhedaviṣayatayāpi sambhavanti /
tathā cānumānam /
vimato bhedo mithyā bhedatvāccandrabhedavaditi /
naca"asminnasya ca tadyogaṃ śāsti'; iti muktāvapi bhedoktirbādhikā /
tasyā avāntaraviṣayatvopapatteḥ /
naca paramamuktau bhede pramāṇamasti /
"yatra tvasya sarvamātmaivābhūt /
vibhedajanake jñāne nāśamātyantikaṃ gate /
ātmano brahmaṇo bhedamasantaṃ kaḥ kariṣyati /
avimuktestu bhedassyājjīvasya paramasya ca /
tataḥ paraṃ na bhedo 'sti bhedahetorabhāvataḥ'; ityādiśrutiramṛtayo 'pavadanti ca paramamuktau jīvaparabhedamityevaṃ kecidvādino vadanti /
ato yuktastannirākaraṇāyādhikaraṇārambha iti /
*8,511*
evaṃ pūrvapakṣayitvā siddhāntayatsūtraṃ vyācaṣṭe- na taditi //
na tad yuktaṃ yato viṣṇuḥ pṛthagevābhidhīyate
NYĀYASUDHĀ:
tat jīvasya paramātmaikyam /
na yuktam /
kintu pṛthageva jīvātmaparamātmānau /
kutaḥ /
yato viṣṇurjīvājjīvaśca viṣṇoḥ
"bhinno 'cintyaḥ paramo jīvasaṅghāt'; ityādiśruti(smṛti)bhiḥ pṛthageva abhidhīyate tasmādityarthaḥ /
nanvetāḥ śrutismṛtayo 'vidyākalpitabhedaviṣayatayānyathāsiddhāḥ na tātvikabhedasiddhayai prabhavantītyuktamiti cet /
mā tvariṣṭhāḥ /
nirākariṣyāmaḥ śrutyādeḥ atattvāvedakatvamityāśayavānakalpitabhedaviṣayāṃ śrutimudāharati- prajñeti //
prajñānetro 'loka iti muktau bhedo 'bhidhīyate
NYĀYASUDHĀ:
"eṣa brahmaiṣa prajāpatirindraḥ'; ityādinā viśvaprapañcamanūdya sarvaṃ tatprajñānetramiti tasya prajñākhyabrahmanetṛkatvamabhidhāya netṛnetavyabhāvasya kalpitatvādityāśaṅkānivṛttyarthaṃ prajñānetro 'loka iti śrutyā muktāvapi jīvaparayorbhedo 'bhidhīyate 'loko mukto 'pi prajñānetro brahmanetṛka iti /
nīyate 'neneti netram /
dāmnītyadisūtrāt /
prajñā ca brahma /
"prajñā pratiṣṭhā prajñānaṃ brahma'; iti vākyaśeṣāt /
nacātra loka iti padaṃ chedyam /
janabhuvanadeharūpasya lokasya prāgeva brahmanetṛkatvasyoktatvena punaruktiprasaṅgāt /
naca netṛnetavyayorabhedaḥ kvacidasti /
nacāvāntaramuktiviṣayeyaṃ śrutiḥ /
tatra lokātītatāyogāt /
dehendriyādivaikalyaṃ khalvalokatvam /
paramamuktau cānuvartamāno bhedo nāvidyākalpito bhavitumarhatyatiprasaṅgāditi /
*8,513*
nanu mu(ktau bhedābhāvene)ktāvabhede 'nekāḥ śrutayaḥ smṛtayaśca santi /
tatkathamekākinīyaṃ śratirmuktau bhedasādhanāyālamityato bahvīḥ śrutismṛtīratrodāharati- etamiti //
*8,514*
etamānandamityanyā paramaṃ sāmyamityapi
NYĀYASUDHĀ:
"etamānandamayātmānamupasaṅkramya'; ityanyā śrutirmuktasya parasmādbhedamāha /
sāmīpyaprāpterabhidhānāt /
naceyamavāntaramuktiḥ /
"asmāllokātpretya'; iti videhatvavacanāt /
"tadā vidvānpuṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti'; ityapi śrutirmuktau jīvasya brahmaṇo bhedamācaṣṭe /
sāmyasya bhedasamānāśrayatvāt /
puṇyapāpāñjanākhyavidyāvidhūnanābhidhānādasyāpi paramamuktiviṣayatvaṃ jñāyate /
idaṃ jñānamapāśritya mama sādharmyamāgatāḥ /
sarge 'pi nopajāyante praḷaye na vyathanti ca
NYĀYASUDHĀ:
idaṃ jñānamiti bhagavadvākye 'pi mama sādharmyamāgamā iti bhedo jñāyate /
sargapralayayorapyupajananavyathābhāvoktyā paramamuktitvaṃ ca /
upasampadya tajjyotiḥ svarūpeṇābhipadyate /
tatra paryeti jakṣaṃśca krīḍannapi sadā sukhī
ācakṣva me mokṣaṃ dhīrā yaṃ pravadanti tam /
ityakta āha vāgdevī paraṃ mokṣaṃ prajāpateḥ
NYĀYASUDHĀ:
upasampadyata ityanena"parañjyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate /
sa tatra paryeti jakṣankrīḍanramamāṇaḥ'; ityetāṃ śrutimarthato 'nuvadati /
atrāpi sāmīpyaprāptyādinā bhedo 'vagamyate /
"asmāccharīrātsamutthāya svena rūpeṇābhiniṣpadyate'; ityuktyā paramamokṣatvaṃ ca /
śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti paritaḥsravāḥ /
dhānāpūpā māṃsakāmāḥ sadā pāyasakardamāḥ
yasminnagnimukhā devāḥ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ /
ījire kratubhiḥ śreṣṭhaistadakṣaramupāsate
praviśanti paraṃ devaṃ muktāstatraiva bhoginaḥ /
nirgacchanti yathākāmaṃ pareśenaiva coditāḥ
*8,514f.*
NYĀYASUDHĀ:
śākhāṃ śākhāmiti mahābhāratavākye bhedāvabhāsaḥ sphuṭa eva /
tasya ca paramamokṣaviṣayatāpradarśanārthamācakṣvetyādipūrvavākyārthasaṅgrahakathanam /
ityukte prajāpatineti pṛṣṭe /
tasya madhye puṇyagandhaḥ sahasraśākho vimalo vibhāti /
tasya vetasasya śākhāṃ śākhāmāśritya dhānāpūpavatyaḥ māṃsakāmavatyaḥ /
arśaādibhyo 'c /
pāyasaṃ kardamasthānīyaṃ yāsāṃ tāstathoktāḥ /
yasmin loke /
ījire yajante ca /
tadakṣaraṃ paramaṃ brahma /
tatraiva parameśvarāntara eva /
*8,515*
bhedadṛṣṭayābhimānena niḥsaṅgenāpi kamarṇā /
kartṛtvāt saguṇaṃ brahma puruṣaṃ puruṣarṣabham
sa saṅgatya punaḥ kāle kāleneśvaramūrtitā /
jāte 'guṇavyatikare yathāpūrvaṃ prajāyate
NYĀYASUDHĀ:
bhedadṛṣṭayeti bhāgavatavākyasyāyamarthaḥ /
"ādyaḥ sthiracarāṇāṃ yo vedagarbhaḥ saharṣibhiḥ /
yogeśvaraiḥ kumārādyaiḥ siddhairyogapravartakaiḥ /
sa jīveśvarādibhedajñānenābhimāneneśvarabahumānena nivṛttakarmaṇā ca jagatkartṛtvātsārvajñādiguṇopetaṃ paramapuruṣākhyaṃ paraṃ brahma saṅgatyamuktaḥ sanpraviśya punaḥ kālākhyaparameśvaramūrtyā sṛṣṭikāle jāte satyaguṇavyatireke sattvādiguṇavikriyāhīne viṣṇuloke pūrvavatsarvamuktādhipatirjāyata iti /
atra tu bhedaḥ sphuṭa eva /
hiraṇyagarbhamuktitvādeva paramamuktitvaṃ ca siddham /
ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste ca pareṇa preritāḥ sadā
NYĀYASUDHĀ:
"ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste pupuṣvāngāyatraṃ tvo gāyati śakvarīṣu /
brahmā tvo vadati jātavidyāṃ yajñasya mātrāṃ vimimīta u tva'; iti mantrasyāyamarthaḥ /
muktisthāne tvaḥ kaścid brahmā ṛcāṃ poṣaṃ pupuṣpvānāste ṛcaḥ puṣyāḥ kurvannāste /
tvo brahmā śakvarīṣu ṛkṣvārūḍhaṃ gāyatraṃ sāma gāyati /
tvo brahmā jātavidyāṃ pauruṣeyavidyāṃ vadati /
tvo brahmā yajñasya viṣṇormātrāmaṃśameva vimimīte dhyāyatīti /
atrāpi bhedaḥ sphuṭa evāvabhāsate /
brahmabāhulyaśravaṇātparamamokṣatvaṃ ca /
nacāsya ṛtvigviṣayatvam /
brahmaṇo jātavidyāvāditvasyāprasiddhatvāt /
caturṇāmapi pādānāṃ hotrādibhinnaviṣayatve tṛtīyapāde tva iti ca vyarthaṃ syāt /
caśabdo vākyaśeṣasamuccaye /
pareṇa preritāḥ sadetyanena"sa vā eṣa brahmaniṣṭha idaṃ śarīraṃ martyamatimṛjya brahmābhisampadya brahmaṇā('bhi)paśyati'; ityādiśrutīḥ /
"yatheṣyaṃ parivartante tasyaivānugraheritā'; ityādismṛtīścopādatte /
yatkāmastat sṛjatyaddhaiṣātmanā tat sṛjatyapi
*8,516*
NYĀYASUDHĀ:
yatkāma ityanena"na hāsya karma kṣīyate 'smāddhayevātmano yadyatkāmayate tattatsṛjata'; iti śrutirupādīyate /
mukto yadyatkāmayate tattadvastu tatkarma sṛjate /
katham /
yatsṛjate tadasmādātmana eva parameśvarānugrahadvāraivetyarthaḥ /
addhaiveti hyevaśabdārthaḥ /
atreśvarājjīvasya bhedaḥ spaṣṭa eva /
karmākṣayavacanātparamamuktitvaṃ ca /
sahaiva brahmaṇā kāmān bhuṅkate nistīrṇatadguṇaḥ
NYĀYASUDHĀ:
sahaivetyanena"so 'śnute sarvānkāmānsaha brahmaṇā vipaścitaḥ'; iti śrutimupādatte /
brahmaṇā brahmātmakāmatayā sarvānkāmānsaha yaugapadyena bhuṅkta iti vyākhyānaṃ tu śrautākṣarānanuguṇaṃ tatsiddhāntānanuguṇaṃ ca /
nistīrṇetyanena"tīrṇo hi tadā sarvānśokānhṛdayasya bhavati'; iti śrutirgṛhyate /
tadā sarvān śokāṃstīrṇo mukto hṛdayasya brahmaṇaḥ śeṣabhūto bhavatītyarthaḥ /
hṛdayanatvād hṛdayaṃ brahma /
tadguṇā hṛdguṇā duḥkhādyāḥ /
atra sarvaśokataraṇātparamamuktitvamavagamyate /
duḥkhādīṃśca parityajya ...
NYĀYASUDHĀ:
duḥkhādīṃśca parityajyetyanena"jyotirmayeṣu deheṣu svecchayā viśvamokṣiṇaḥ /
bhuñjate susukhānyeva na duḥkhādīnkadācana'; ityādi(kaṃ) brahmavaivartavākyaṃ gṛhyate /
atra bahuvacanena bhedo duḥkhādyabhāvena paramamuktitvaṃ cāva(sīyate)bhāsate /
... jagadvayāpāravarjitaḥ
bhuṅkte bhogān sahaivoccān ...
NYĀYASUDHĀ:
jagadvayāpāretyanena svādhikānandasamprāptau sṛṣṭayādivyāpṛtiṣvapi /
muktānāṃ naiva kāmaḥ syādanyānkāmāṃstu bhuñjate'; iti vārāhavacanaṃ gṛhyate /
atra caiśvaryamaryādayā bhedo gamyate /
svapakṣasādhanamupasaṃharati- ityādīti //
... ityādyāgamamānataḥ /
muktasya bhedāvagateḥ kathameva hyabhinnatā // MAnuv_2,3.38b-d //
jīveśayor ...
NYĀYASUDHĀ:
muktasya parabrahmaṇa iti śeṣaḥ /
*8,519*
idānīṃ parapakṣaṃ nirākariṣyanyaduktaṃ śrutibhiścānumābalādita śrutisācivyena anumānam, tattāvannirākartumupakramate- nānumā ceti //
... nānumā ca tadabhedaṃ pramāpayet
NYĀYASUDHĀ:
caśabdaḥ svapakṣasādhanaparapakṣani(rasana)rāsasamuccayārtaḥ /
pramāpayet pramitaṃ kuryāt /
yadvā jīveśvarābhede paropanyastasamastapramāṇanirasanapratijñeyam /
tathāca śrutismṛtī ceti cārthaḥ /
*8,520*
tatkathamityato 'numānaṃ tāvadanuvadati- mithyaiveti //
mithyaiva bhedo vimato bhedatvāccandrabhedavat /
iti cet ... // MAnuv_2,3.39c-e //
NYĀYASUDHĀ:
bhedo mithyetyetāvatyukte candrabhedādinā siddhasādhanaṃ syādityota vimata ityuktam /
jīvabrahmaṇorbheda iti yāvat /
stambhakumbhādibhedasya pakṣatulyatvānna tatra bhedatvahetorvyabhicāraḥ śaṅkanīya iti jñāpanārthaṃ vā /
yāvānkaścidvimato bhedaḥ sa sarvo 'pīti /
bhedagrahaṇaṃ (vi)spaṣṭārtham /
sādhyāvadhāraṇenāsiddhayādyābhāsoddhāraṃ sūcayati /
bhedamithyātvasiddhāvabheda eva vāstavaḥ siddhayatīti bhāvaḥ /
*8,521*
dūṣayituṃ pṛcchati- sādhyeti //
... sādhyadharmo 'yaṃ sannasan vā navobhayam
NYĀYASUDHĀ:
ayaṃ jīvabrahmabhedasya mithyātvalakṣaṇaḥ /
sanniti svamatānusāreṇa /
nanu mithyātvaṃ saccettadyasya tadapi satsyāt /
nahi sambhavati nāsti dharmī dharmaścāstīti /
tathāca vaiparī(tyameva)tyam /
maivam /
mithyātvaṃ khalvatyantābhāvapratiyogitvaṃ tacca buddhidvāreṇaiva /
atyantāsato 'pi pratītiraṅgīkriyate /
tathāca mithyātvamastītyasya tatpratiyogiko 'tyantābhāvaḥ sannityarthaḥ /
nacātra ko 'pi virodhaḥ /
asanveti mādhyamikamatānurodhena /
nahi prativādinyāśvāso 'sti /
yenāsau svamatamatipa(tī)tya na vadediti niścinumaḥ /
ubhayaṃ naveti prativādimatānusāreṇa /
sadādipakṣadūṣaṇasāmyāditi brūmaḥ /
yadvobhayaṃ (veti) ceti tṛtīyaḥ pakṣaḥ /
neti caturthaḥ /
ubhayaṃ na vetyarthaḥ /
*8,524*
ādyaṃ dūṣayati- yadīti //
yadi sannapasiddhāntaḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
yadyayaṃ sādhyadharmaḥ sannityucyate tadā māyāvādino 'pasiddhāntaḥ syāt /
nahi jīvabrahmaṇorbhedasya mithyātvaṃ brahma, yena tasya sattve 'pi sadadvaitavādino nāpasiddhāntaḥ syāt /
brahmaṇo nirvikalpakatvāt /
dvitīye doṣamāha- sa eveti //
... sa evāsannitīrite
NYĀYASUDHĀ:
apasiddhānta eva /
mithyātvasyāsattve (api) sattvameva jīvabrahmabhedasya syāt /
nacāsat pramāṇaviṣaya iti teṣāṃ pakṣaḥ /
anena sadasattvapakṣo 'pi nirasto veditavyaḥ /
antimamapākaroti- nobhayaṃ cediti /
nobhayaṃ cenna siddhaṃ tad ...
NYĀYASUDHĀ:
tadubhayavilakṣaṇatvaṃ ca jīvabrahmabhedamithyātve 'nyatra vā kvāpi na siddham /
*8,525*
nanvanena kimuktaṃ syāt /
aprasiddhaviśeṣaṇatvamiti cenna /
sadasadvailakṣaṇyasya pakṣaviśeṣaṇatvābhāvāt /
mithyātvameva pakṣaviśeṣaṇamupanyastaṃ taddharma eva sadasadvailakṣaṇyam /
naca vimataṃ buddhimatkartṛpūrvakamitivadviśeṣaṇenāpi prasiddhena bhāvyamiti vācyam /
vaiṣamyāt /
yaddhi vyāpakakoṭiniviṣyaṃ vivādapadaṃ ca tasya prasiddhatāvaśyambhāvinī /
anyathā vyāptigrahaṇapakṣa(tva)yorasambhavāt /
asti ca buddhimattvasyāpi vyāpakoṭi(ṭau) niveśādi na tu sadasadvailakṣaṇyasyeti /
ucyate /
yo hyarthaḥ pramāṇasādhyaḥ sa sambhāvitaprakāreṣvanyatamaprakāravānupalabdhaḥ /
idaṃ ca jīvabrahmabhedasya mithyātvaṃ na sadādiprakāravadaṅgīkartuṃ śakyaṃ prakāratrayasyāpasiddhāntaparāhatatvāt /
catutharsyāprāmāṇikatvāt /
na hyaprāmāṇikena prakāreṇa prakāravatkiñcidbhavati /
ato vyāpakānupalabdhibādhitaṃ jīvabrahmaṇorbhedasya mithyātvaṃ na sādhayituṃ śakyamiti samudāyārtho vivakṣita iti na kācidanupapattiḥ /
anenaivābhiprāyeṇa ṭīkāpi netavyeti /
*8,526*
dūṣaṇāntaramāha- iti mānasyeti //
... iti mānasya dūṣaṇam
*8,526f.*
NYĀYASUDHĀ:
mīyata iti mānam /
kṛtyalluṭo bahulamiti vacanāt /
mithyāśabdārthaṃ vikalpyāpyevaṃ dūṣaṇamabhidhānīyamityarthaḥ /
tathāhi /
kiṃ mithyetyasattvamucyate /
kiṃvānirvācyatvam /
ādye 'pasiddhāntaḥ /
dvitīye 'prasiddhaviśeṣaṇatā pakṣasyeti /
sattvābhāvo mithyāpadārtha iti cenna /
tasyaivāsattva(śabdārtha)padārthatvenāpasiddhāntānistārāditi /
*8,528*
doṣāntaramāha- itīti //
mānasya liṅgasya /
bhedatvaheturapi sannasanvā sadasanvā anirvācyo veti vikalpyādye 'dvaitavādino 'siddhiḥ /
dṛṣṭāntasya sādhanavikalaḥ /
dvitīyatṛtīyayordvayorapi /
caturthe dvaitavādina iti dūṣaṇamabhidhātavyamityarthaḥ /
naca sadasadādau bhedatvasāmānyamasti /
yena dhūmavattvavadayaṃ hetuḥ syāt /
*8,530*
jīvo brahmaṇo na bhidyate ātmatvādbrahmavadityādāvanumānāntare 'pyevameva vikalpya dūṣaṇāntaramabhidhātavyamityāha- iti mānasyeti //
yadvādvaitavādiprayukteṣu viruddhaviṣayeṣu sarveṣvapi anumāneṣvevaṃ sādhyaṃ hetuṃ ca vikalpya doṣo vaktavya ityatidiśati- itīti //
*8,531*
na siddhaṃ tadityayuktam /
pakṣīkṛte bhede vā prapañce vāvidyāyāṃ vā śaktirajatādau vānirvacanīyatvasya pramāṇena sādhayituṃ śakyatvādityata āha- naceti //
na ca mānāntareṇaitacchakyaṃ sādhayituṃ kvacit
NYĀYASUDHĀ:
yadā bhedamithyātvasya sattvādivikalpena dūṣaṇābhidhānaṃ tadāntaraśabdo viśeṣavacanaḥ /
yadā tu mithyāśabdār(tharṃ)thavika(lpya)lpena dūṣaṇābhidhānaṃ tadānyanmānaṃ mānāntaram /
etat anirvācyatvam /
kvacit ityuktasthaleṣu /
*8,532*
tatkathamiti cedittham /
kasyacitpadārthasyānirvācyatve pratyakṣaṃ vā pramāṇamucyate anumānaṃ vā'gamo vār'thāpattirvopamānaṃ vābhāvo veti manasi vikalpānnidhāya parāṅgīkāraprācuryānurodhenānumānaṃ tāvadapākaroti- anumānena cediti //
anumānena cet saiva hyanavasthā bhaviṣyati
NYĀYASUDHĀ:
vimatamanirvācyaṃ bādhyatvādityādyanumānena śuktirajatāderanirvācyatvaṃ sādhyate cedanavasthā bhaviṣyati /
katham /
saiva hi aprasiddhaviśeṣaṇatāparihārārthānumānaparamparādvārikā prasiddhaivetyarthaḥ /
yadatra vaktavyaṃ tatprathamasūtra evāsmābhirabhihitam /
āgamamapākaroti- naceti //
nacāgamastadartho 'sti ...
NYĀYASUDHĀ:
tadartho 'nirvacanīyārthaḥ /
anupalambhāditi bhāvaḥ /
nanu kathaṃ nāsti /
nāsadāsīnnosadāsīttadānīmityāgamasya vidyamānatvādityata āha- nāsaditi //
*8,533*
... nāsadāsīnna tad vadet
NYĀYASUDHĀ:
ityāgama iti śeṣaḥ /
tat anirvācyaṃ vastu /
ayaṃ bhāvaḥ /
padasamanvayabalena pratītaḥ padārthasaṃsargo hi vākyārtho nāparaḥ /
anyathār'thāpattyāderapyāgamāntarbhāvaprasaṅgāt /
atra ca pralaye sadādyabhāvamātraṃ vākyātpratīyate na punaranirvācyaṃ vastu /
tato nāyamāgamo 'nirvācyārtha iti /
mā bhūdayamāgamo 'nirvacanīyārthaḥ /
tathāpyetadvacanabalenānirvacanīyārthaḥ setsyati /
tathāhi /
atra tāvatpralaye sadasadabhāva; pratipādyate /
tatsāmarthyāttadā vidyamānasyārthasya sattvāsattvapratiṣedhāvagatau pariśeṣādanirvācyatvāvagateḥ /
naca tadā vastumātrābhāvaḥ /
punaḥ sṛṣṭayanupapatteḥ /
abhāvasyāṅgīkāryatvācca /
*8,534*
pariśeṣaścārthāpattiranumānaṃ vetyāśaṅkate- pariśeṣāditi //
pariśeṣādanirvācyaṃ yadi siddhayet ...
NYĀYASUDHĀ:
pariśeṣādanirvācyaṃ vastu siddhayedita yadyucyata iti sambandhaḥ /
atra brūmaḥ /
bhavedidaṃ yadyatra sadasacchabdau pratītārthau syātām /
nacaivam /
pratyakṣāpratyakṣapañcamahābhūtaparatvāt /
"na sattannāsaducyate'; ityādau tatra prayogāt /
kuta etaditi cetpratītārthatve 'niṣyaprasaṅgāditayāśayavānāha- parātmana iti //
... parātmanaḥ
anirvācyatvameva syāt ...
NYĀYASUDHĀ:
tarhi sattvenāṅgīkṛtasya paramātmana evānirvācyatvaṃ syādityarthaḥ /
kuta ityata āha- pariśiṣyo hīti //
... pariśiṣṭo hyasau tadā
NYĀYASUDHĀ:
sadasatpratiṣedhasāmarthyātsarvakārya(pra)laye 'vaśiṣyasya khalvanirvācyatvameveṣyavyam /
asau paramātmā yasmāttadā pralayavelāyāmalīnatayāvaśiṣyastasmāttasyānirvācyatvaṃ bhavediti /
naca vācyaṃ yadyapi pralaye paramātmā vidyata eva /
tathāpi tama āsīdityadisannihitavākyāttamo 'vidyākhyaṃ buddhisannihitamiti tadupaktāyāṃ buddhau pariśeṣapramāṇamapi tamasa eva anirvācyatāmādhāsyatīti /
ānīdavātamiti vākyena brahmaṇo 'pi buddhisannidhānāt /
satyaṃ jñānamiti tasya satyatvāvagamādapavāda iti cenna /
āsīditi tamaso 'pi sattvāvagamādapavādaḥ syāt /
sāṃvyāvahārikaṃ sattvaṃ taditi cet /
brahmaṇo 'pi tathā kinna syāt /
kiñcāsminvyākhyāne tadānīmiti vyarthaṃ sadā tamaso 'nirvācyatvāt /
anyaparaṃ vākyamiti cet /
tathāpyasannāsīditi vyarthameva /
prāptyabhāvāt /
*8,537*
"na taṃ vidātha ya imā jajānānyadyuṣmākamantaraṃ babhūva /
nīhāreṇa prāvṛtā jalpyā cāsutṛpa ukthaśāsaścaranti /
ta ime satyāḥ kāmā anṛtā pidhānā'; ityādyāgamastarhyajñānasyānirvācyatve pramāṇamityata āha- naceti //
nacānya āgamastatra ...
NYĀYASUDHĀ:
tatrānirvācye 'rthe mānamiti śeṣaḥ /
anyānṛtaśabdābhyāmanirvacanīyājñānābhidhānātkathaṃ netyato 'nirvācyatvaṃ nirvakti- sadasaditi //
... sadasatpratiyogini
NYĀYASUDHĀ:
sadasatī pratiyoginī yasya tattathoktam /
yanna sannāpyasattaddhayanirvācyam /
nacātra tatpratipādakaḥ śabdo 'sti /
anṛtādiśabdasya tvanyathā vyākhyānāditi /
*8,539*
pratyakṣaṃ pratikṣipati- naceti //
na ca pratyakṣamātrāsti ...
NYĀYASUDHĀ:
nahīdamanirvācyamiti kaścillaukikaḥ parīkṣako vā cakṣurādinekṣate /
bādhottarakālaṃ mithyaiva rajataṃ pratyabhādityanuvādātkathaṃ nekṣata iti cenna /
mithyāśabdasyāsadarthatvāt /
*8,541*
arthāpattimapākaroti- naceti //
... nacārthāpattiriṣyate
NYĀYASUDHĀ:
anumānātpṛthak prāmāṇikairiti śeṣaḥ /
anumānaṃ cāprasiddhaviśeṣaṇatayā nirastamiti bhāvaḥ /
kiñca nāstyasāvanupapadyamāno 'rtho yena kasyacidarthasyānirvācyatāpattiḥ syāt /
*8,542*
atha matam /
yadi viyadādiviśvaṃ vā śuktirajatādikaṃ vā satsyāttadā na bādhyeta /
sato bādhāyogāt /
nahi (saṃścidātmā) sannātmā bādhyate /
yadi vāsatsyāttarhi na pratīyeta /
asataḥ pratītyayogāt /
nahi nari śṛṅgaṃ bhāti gavīva /
ato bādhapratītyoranupapattyānirvācyatvaṃ gamyata ityata āha- bādheti //
bādhāyogāt sata iti ...
NYĀYASUDHĀ:
arthāpattirneṣyata iti vartate /
ekadeśotkīrtanenoktaṃ sarvamupāttaṃ veditavyam /
sato bādhāyogādityādyuktārthāpattirnānirvācyatvaṃ gamayitumalamityatharḥ /
viyadādeḥ sattve śuktirajatādeścāsattve 'nupapattyabhāvāditi bhāvaḥ /
nanu yadi viyadādikaṃ satsyāttadā bādho na syādityuktamityata āha- bādhābhāvata iti //
... bādhābhāvata eva hi /
iṣṭāpattiḥ ... // MAnuv_2,3.44d-e //
NYĀYASUDHĀ:
viyadāderviśvasya bādhābhāvata eva, sattve bādho na syāditīṣyāpādanametat /
neha nānāstīti śrautaniṣedhātmā bādho 'stīti cenna /
tasya prā(ṅniṣi)geva niṣiddhatvāt /
tadidamāha hiśabdena /
anenākṣepakāsiddhiścoktā bhavati /
*8,543*
vimataṃ bādhyaṃ dṛśyatvād bhrāntivaditi viyadādau bādhaḥ pramita ityata āha- nahati //
... na hi bhrāntāvapi bādho 'vagamyate
NYĀYASUDHĀ:
tasmāddṛṣṭāntaḥ sādhyavikala ityarthaḥ /
kathamiti cet /
vaktavyaṃ (hi ka) tarhi kasya bādha sati /
kiṃ jñānasyota viṣayasya /
nādyaḥ /
adhiṣṭhānajñānanāśyatvalakṣaṇasya parābhimatasya bādhasya tatra svabhāvabhaṅgure 'bhāvāt /
anyathā pramiterapi tatprasaṅgāt /
paramate jñānasya sākṣitvena vināśāyogācca /
dvitīyaṃ pratiṣedhati- viṣayasyeti //
viṣayasya kuto bādho vidyamānaṃ hi bādhyate
NYĀYASUDHĀ:
na kuto 'pītyarthaḥ /
kuto neti cet /
viṣayaḥ ko 'bhimataḥ kiṃ śuktyādiḥ kiṃ vā rajatādiḥ /
ādye hetumāha- vidyamānaṃ hīti //
nahi vandhyāsuto vadhyo yajñadatto hi vadhyate
NYĀYASUDHĀ:
"na hi bhrāntau'; ityato maṇḍūkaplutyā netyanuvartate /
vidyamānaṃ yathārthajñānodayānantaramapyanuvartamānaṃ nahi bādhyate /
tathā satyātmano 'pi bādhaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
dvitīye (yuktimā)hetumāha- vidyamānaṃ hīti //
yatpūrvaṃ vidyamānaṃ tadeva kenacinnāśyate (natvavi)nāvidyamān /
śuktirajatādikaṃ cāvidyamānamiti tasya nāśyatvāyogāttadviṣayo bādhaḥ sutarāmayukta iti /
asato nāśyatvaṃ nāsti kintu vidyamānasyaivetyatra dṛṣṭāntāvāha- nahīti //
ayamatra prayogaḥ /
śuktirajataṃ na nāśyamasattvāt /
yadasattanna nāśyaṃ yathā vandhyāsutaḥ /
yadvā yannāśyaṃ na tadasadyathā yajñadatta iti /
*8,545*
syādetat /
bādhānabhyupagame laukikavaidikavyavahāravirodho 'pasiddhāntaśca syādityataḥ sarvathāṅgīkartavye bādhe taddṛṣṭāntena viyadāderapi bādhāyogātsattvānupapattirityata āha- bādheti //
bādhāyogaḥ sata iti vyāptireṣā kva dṛśyate
NYĀYASUDHĀ:
kvetyākṣepe /
idamuktaṃ bhavati /
satyamaṅgīkriyata eva bādho 'smābhiḥ /
kintvanyathāvijñātasya samyagvijñānagocaratvalakṣaṇaḥ /
sa tu bhrāntāviva viyadādāvapyastyeva /
kṣaṇikatvabrahmapariṇāmatvādirūpeṇa vijñātasya sthāyitvādirūpeṇāvagamāt /
adhiṣṭhānayāthātmyajñānanāśyatvasyaiva prāṅnirastatvāt /
tatsādhane siddhasādhanatā syāt /
naca tena viyadādau sattvapratikṣepaḥ sambhavati /
yatsattanna bādhyata iti vyāpteranavagatatvāt /
sa (to 'pyā)tyasyāpyātmano 'nyākāreṇa viditasya samyagvijñānagocaratvasyobhayasiddhatvāt /
nacārthāpatteḥ pṛthak pramāṇatve kiṃ vyāptyeti vācyam /
nahi vayamanupapadyamānarsthasyopapādakenārthena vyāpterabhāvaṃ codayāmaḥ /
kintu sattvasya bādhābhāvena bādhasya vā sattvābhāvena /
nahi bādha evānupapadyaramāno 'rthaḥ /
kintu pratītatve sati bādhaḥ /
tasya cānyathānupapattiṃ vyutpādayatā sarvathāsattve bādho na syāditi prasaṅgo vā bādhātsanna bhavatītyanumānaṃ vā vācyam /
tadubhayaṃ ca vyāptyapekṣameva /
yadā tu pramāṇadvayavirodho 'rthāpattistadā spaṣṭa eva vyāptyabhāvo doṣa iti /
nanu bādhāyogāditi pañcamī kimarthā /
ucyate /
sato bādhāyogādbādhyamānamidaṃ na sadityanumāne vyāptireṣā kva dṛśyata iti vyākhyāyate /
yadvāsmadabhimatabādhābhyupagame bādhāyogātsata ityādikaṃ nopapadyata iti naño 'nuvṛttyā vyākhyā /
kuta ityāśaṅkāyāṃ vyāptirityādikaṃ vyākhyeyam /
*8,548*
evaṃ vināśalakṣaṇaṃ bādhaṃ siddhavatkṛtya śaktirajatādau viyadādau ca bādhasyāsiddhirabhihitā /
idānīṃ tāmeva vivarituṃ bādhasvarūpaṃ paraṃ pṛcchati- kaśceti //
kaścāyaṃ bādha uddiṣṭo ...
NYĀYASUDHĀ:
yo 'yaṃ viyadādeḥ śuktirajatādeśca sattvābhāvasiddhayarthaṃ bādha uddiṣyo 'yaṃ kaḥ /
kiṃ (vi)jñānena vināśaḥ kiṃvā nivṛttiryadvā nāsīnnāsti na bhaviṣyatīti kālatrayasattāniṣedha iti bhāvaḥ /
nanu vināśanivṛttyoḥ ko bhedaḥ /
ucyate /
kecitkhalu māyāvādino vadanti /
adhiṣṭhānayāthātmyajñānena savilāsāvidyā vinaśyati /
yāvanti jñānāni tāvatyo hyavidyā iti /
tanmatarītyā vināśa ityuktam /
apare tvekaikāvidyā tadavasthāviśeṣā eva rajatādyupādānāni bhavantīti manvānā adhiṣṭhānatattvajñānena, saha kāryairavidyā tirodhatta iti /
tatsamayānusāreṇa nivṛttiriti /
*8,549*
yadvāvidyāyā vidyayā vināśo bhavati /
kāryaṃ tu rajatādikamupādānavināśe svayameva vilīyata iti pareṣāṃ matam /
tadubhayānusāreṇedaṃ kalpadvayam /
athavālaukikarajatotpādavādināṃ matamanusṛtya vināśa iti /
māyāvādināṃ tu matamanuruddhaya nivṛttiriti /
yadi vā, vināśa iti māyāvādināṃ matam /
vivekāgrahātpravṛttasya vivekagrahe sati nivṛttiriti prābhākaramatamiti /
*8,550*
ādyaṃ dūṣayati- nahīti //
... nahi nāśo 'sato bhavet
NYĀYASUDHĀ:
asata ityupalakṣaṇam /
asadeva rajataṃ pratyabhādityuttarānubhavabalādasadeva tāvacchuktirajatam /
nacāsataḥ śaśaviṣāṇavadvināśaḥ sambhavati /
svarūpanivṛttirhi vināśaḥ /
nacāsataḥ svarūpamasti /
vyāghātāt /
nāpi viyadādervināśaḥ sambhavati /
nityatvāt /
ghaṭāderapi mudgarābhighātādinaiva vināśo nādhiṣṭhānatattvajñāneneti pūrvoktaṃ smārayitumetaduktamiti hiśabdaḥ /
JOSHI-9
*8,551*
dvitīyaṃ nirākaroti- nivṛttiśceti //
nivṛttiścāpravṛttasya kathamevopapadyate
NYĀYASUDHĀ:
tirobhāvādirūpā nivṛttiḥ khalvāvirbhāvādirūpapravṛttimato bhavet /
saddharmaścāvirbhāvaḥ /
śuktirajatādikaṃ cāsadityuktam /
ataḥ apravṛttasya tasya nivṛttiśca kathamevopapadyate /
yadvā avidyāyā pravṛttasya tadupādānakasya hi vidyayā nivṛttiruktarūpopapadyate /
naca śaktirajatādikamavidyopādānakam /
asattvāt /
ataḥ apravṛttasya nivṛttiśca kathamevopapadyate /
etena viyadādāvapi bādhāsiddhiruktā veditavyā /
prābhākaraṃ prati rajatārthitābhāvādināpravṛttasya puruṣasya nivṛttirnopapadyata iti tatrāvyāpternedaṃ bādhalakṣaṇamiti vyākhyeyam /
*8,552*
tṛtīyaṃ dūṣayitumanuvadati- nāsīditi //
nāsīdasti bhaviṣyacca taditi jñānameyatā /
yadi bādhas ... // MAnuv_2,3.47a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yadetāvantaṃ kālaṃ pratyabhāttannāsīnnāsti na bhaviṣyatīti traikālikasattvaniṣedharūpajñānaviṣayatā (yadi) bādha ityarthaḥ /
yadyapyevaṃvidhaṃ jñānaṃ bādha iti vaktavyaṃ tathāpi tasya rajatādisambandhitājñāpanārthaṃ jñānameyatetyuktam /
dūṣayati- tadeti //
*8,553*
... tadāsattvaṃ tenaivāṅgīkṛtaṃ punaḥ
NYĀYASUDHĀ:
yadyevaṃ traikālikasattvaniṣedhalakṣaṇo bādho viyadādeḥ śuktirajatādeścāṅgīkriyate /
tadā asadvailakṣaṇyamurarīkurvatā tenaiva punarasattvamaṅgīkṛtaṃ syāt /
sattāvirahavyatirekeṇa śaśaviṣāṇādīnāmapyasattvasyānirūpaṇāt /
apasiddhāntaprasaṅgānnāyaṃ bādhaḥ pareṇāṅgīkartuṃ śakyata ityāśayaḥ /
asiddhaścāyaṃ bādho viyadādāviti prāgevoktam /
(nanu) yaduktaṃ śuktirajatāderasattvānna vināśādilakṣaṇo bādhaḥ sambhavatīti /
tada(sat)siddham /
vimataṃ nāsat pratīyamānatvāt, yatpratīyate tannāsadyathā paṭaḥ, yaccāsanna tatpratīyate yathā śaśaviṣāṇamiti pramāṇenāsattvavirahasya niścitatvāt /
ata evāsattve 'nupapattyabhāvādarthāpatteranyathaivopapattirityapi pratyuktam /
pratīterevānupapatteḥ /
yaccoktaṃ traikālikasattvaniṣedhe 'sattvāṅgīkāraprasaṅga iti tadapyasat /
pratītatvenāsattvānupapattau niṣedhasya sattvotsāraṇamātra eva paryavasānopapatteḥ /
yadapyatroktaṃ sattāvirahavyatirekeṇāsattvaṃ nāma durnirūpamiti, taccāyuktam /
nirupākhyatvamasattvamiti nirūpaṇāt iti cenna /
asataḥ pratītyabhāve khalvidaṃ sarvaṃ syāt /
nacaivam /
asataḥ pratītiṃ nirākurvatā tvayaiva tasyā aṅgīkāryatvādityāśayavānāha- pratītiriti //
pratītirnāsata iti vadannaṅgīkaroti tām
NYĀYASUDHĀ:
vadannityupalakṣaṇam /
jānannityapi draṣṭavyam /
asataḥ pratītirnāstīti niṣedhaṃ kurvatā kuto 'sataḥ pratītiraṅgīkāryetyata āha- niṣedho hīti //
niṣedho hyapratītasya kathañcinnopapadyate
*8,553f.*
NYĀYASUDHĀ:
pratītirnāsata iti kimasataḥ pratītirniṣidhyate kiṃvā pratīterasadviṣayatvam /
ādye pratiṣedhaviṣayatayā, dvitīye pratiṣedhyaniviṣyatayāvaśyamasataḥ pratītiraṅgīkaraṇīyā /
tasmātkathañciduktaprakāradvayenāpratītasya sambandhī niṣedho nopapadyate /
na hyapratīte bhūtale ghaṭe vā bhūtale ghaṭo nāstīti pratiṣedho dṛṣṭaḥ /
tadanena vimato 'satpratītimāṃstatsambandhiniṣedhakartṛtvāttadvayavahartṛtvādvā sammatavaditi pramāṇaṃ sūcitaṃ bhavati /
avaśyaṃ ca prāmāṇikaṃ parīkṣakeṇābhyupagantavyam /
manasyabhyupagamo vāci niṣedha iti svakriyāvirodho vānena sūcita iti /
*8,555*
evamarthāpattiṃ nirasyopamānaṃ ca nirasyati- naceti //
na copamā bhavedatra ...
NYĀYASUDHĀ:
atra anirvacanīyārthasadbhāve /
pramāṇamiti śeṣaḥ /
tasyāḥ sādṛśyādiniyataviṣayatvāditi bhāvaḥ /
abhāvamapākaroti pratyakṣaditi
... pratyakṣāt sattvameva ca
NYĀYASUDHĀ:
viyadādau śuktirajatādau vā pratyakṣeṇānupalambhena vā sattvāsattvayorabhāvasiddhāvanirvacanīyārthasiddhiriti vaktavyam /
naca tadyuktam /
yato viyadādau pratyakṣātsattvameva niścīyate /
caśabdācchuktirajatādāvasattvaṃ ca niścīyata iti gṛhyate /
pratyakṣaṃ viparītamanupalambhaścāsiddha ityarthaḥ /
*8,556*
evamanumānādīnāṃ pratyekaṃ dūṣaṇamabhidhāya sādhāraṇaṃ dūṣaṇamāha- pratyakṣāditi //
pratyakṣeṇa gaganādau sattvameva śuktirajatādau tvasattvameva niścīyate /
sadgaganam, asti me 'jñānam, asadeva rajataṃ pratyabhāditi sarvalokasākṣiṇaḥ sākṣātkāripratyakṣasya durapahnavatvāt /
atastadanirvācyatāyāmāśaṅkayamānānyanumānādīni pratyakṣāpahṛtaviṣayāṇīti"nobhayaṃ cenna siddhaṃ tat'; iti yuktam /
yadvā jīveśvarayorbhedo mithyā bhedatvādityādyanumānasya dūṣaṇāntaramāha- pratyakṣāditi //
jīveśvarabhedasyāvadhāryata iti śeṣaḥ /
tataḥ pratyakṣaviruddhatvena kālātyayāpadiṣṭatvaṃ jīveśvarabhedamithyātvādisādhakānumānasyeti bhāvaḥ /
*8,557*
syādetat /
īśvarastāvanna pratyakṣasiddhaḥ /
śāstrayonitvasyābhyupagatatvāt /
nāpi sarve jīvāḥ /
parātmanāṃ parātmānaṃ prati pratyakṣatvasyānabhyupagamāt /
nacāpratyakṣavastubhedaḥ pratyakṣasiddho dūre tatsatyatvamityata āha- śāstreti //
śāstragamyapareśānād bhedaḥ svātmana īyate
NYĀYASUDHĀ:
īyate pratyakṣeṇeti śeṣaḥ /
uktaṃ tāvannaika eva bhedo 'nekatra vyāsajya vartate kintvekapratiyogiko 'paradharmika iti /
tatpratyakṣatāyāṃ ca dharmiṇa eva pratyakṣatopayujyate /
pratiyoginastvavagamamātraṃ, tathā loke darśanāt /
tatreśvarasyātmāntarāṇāṃ cāpratyakṣatvena taddharmikasya bhedasya pratyakṣeṇa jñātumaśakyatve 'pi parameśvarapratiyogikaḥ svātmadharmiko bhedaḥ pratyakṣeṇa jñātuṃ śakyata eva /
svātmanaḥ pratyakṣatvāt /
pareśānasya ca śāstreṇāvagatatvāt /
yastu śāstreṇeśvaraṃ na jānāti tena mā vimāyi tatpratiyogikaḥ svātmano bhedaḥ /
śāstrādviditeśvarasyaiva pratyakṣaṃ tataḥ svātmano bhede pramāṇamuktamiti /
tathāpi kathamanumānasya kālātyayāpadiṣṭatvaṃ bhedagrāhakasya pratyakṣasya prābalyānirūpaṇādityata āha- anubhūtīti //
*8,559*
tatāpi kathamanumānasya kālātyayāpadiṣṭatvaṃ bhedagrāhakasya pratyakṣasya prābalyānirūpaṇādityata āha anubhūtīti /
anubhūtivirodhena kathamekatvamucyate
NYĀYASUDHĀ:
atrānubhūtiśabdena sākṣī gṛhyate /
ucyate anumīyate /
parārthānumānaprayogasya vacanātmakatvāducyata ityuktam /
anumānenetyadhyāhāro vā /
etaduktaṃ bhavati /
sākṣipratyakṣaṃ khalu svātmanaḥ paramātmabhedagrāhakamiṣyam /
taccānumānataḥ prabalameva /
tatsvarūpaprāmāṇyayordharmikoṭiniviṣyasya jīvasya ca grāhakatvenopajīvyatvāt /
atastadvirodhena kāraṇena jīvabrahmaṇorekatvaṃ nānumātuṃ śakyata iti /
astu sākṣipratyakṣamanumānātprabalaṃ tasyeśvarātsvātmano bhedagrāhakatvaṃ tu kuto niścitaṃ yenānumānaṃ bādhitaviṣayaṃ syādityata āha- kiñciditi /
kiñcitkartā ca duḥkhīti sarvairevānubhūyate
sarvajño bhagavān viṣṇuḥ sarvaśaktiriti śrutaḥ
*8,559f.*
NYĀYASUDHĀ:
upalakṣaṇametat /
alpajño 'lpaśaktiścetyapi pūrvārdhe grāhyam /
tathā sarvakartā nirduḥkha ityaparārdhe /
anubhūyate svātmeti śeṣaḥ /
śrutaḥ"yaḥ sarvajñaḥ',"parāsya śaktiḥ',"sa hi sarvasya kartā',"niraniṣyaḥ'; ityādāviti śeṣaḥ /
ayamabhisandhiḥ /
yo hi yamarthamava(dhi)gamya tadviruddhadharmāṇaṃ yamadhyakṣīkaroti sa tasmāttasya bhedaṃ pratyakṣataḥ paśyatyeveti sarvasākṣikam /
yadyapi bhedaḥ pratyakṣasiddhastathāpi pratiyogino vaidharmyadaśarnaṃ pratyakṣasācivyamācaratīti na doṣaḥ /
dṛṣṭaṃ hi ratnatattvasākṣātkāre śāstrīyalakṣaṇajñānasya sācivyam /
tadihāpi śāstrāvagatasārvajñādimadīśvaraḥ puruṣaḥ svātmanaṃ tadviruddhālpajñatvādidharmavantaṃ sākṣiṇānubhavaṃstataḥ svātmano bhedaṃ kathaṃ nādhyakṣīkuryāditi /
astvekasya jīvasyeśvarādbhedaḥ sākṣisiddhaḥ /
tathāpi taṃ vihāyānyatreśvarābhedānumāne na pratyakṣabādha ityata uktam- sarvaireveti //
ekapratyakṣabādhābhāve 'pi tattatpratyakṣabādho duṣparihara iti bhāvaḥ /
*8,560*
nanu jīvaṃ pakṣīkṛtyeśvarābhedasādhane bhavedeyaṃ pratyakṣavirodhaḥ /
nacaivamanumīyate /
kintvīśvaraṃ pakṣīkṛtya jīvābheda ityata āha- anubhūtāddhīti //
anubhūtāddhi bhedena śrutireṣā vadatyamum
*8,560f.*
NYĀYASUDHĀ:
īśvaraṃ pakṣīkurvatā hi tatsiddhiravaśyaṃ vaktavyā /
naca pratyakṣādinā sa siddhayatīti śrutireva tadgrāhikā grāhyā /
eṣā(hi) ca dharmipramāṇabhūtā"yaḥ sarvajñaḥ'; satyādikā śrutiḥ anumīśvaramalpajñatvādinānubhūtājjīvādbhedenavadati /
tasmātpratyakṣabādhābhāve 'pyupajīvyaśrutivirodhena kālātyayāpadiṣyatā duṣpariharaiva /
sadāvagatālpajñatvādimañjīrasvarūpaṃ prati sārvajñādimadīśvarasvarūpaṃ pratipādayantī śrutistatastaṃ bhinnameva pratipādayati /
anubhavasyāpalapitumaśakyatvāt /
anenaivobhayapakṣīkāro 'pi parāstaḥ /
upajīvyapratyakṣaśrutibādhitatvāditi /
*8,561*
evamanumānaṃ nirākṛtyedānīṃ tadyo 'hamityādiśrutiṃ nirākaroti- upajīvyeti //
upajīvyaviruddhaṃ tu kathamaikyaṃ śrutirvadet
NYĀYASUDHĀ:
tuśabdo viśeṣārthaḥ /
duṣyaṃ hyanumānamaprā(ṇameva bha)ṇaṃ bhavati /
śrutestu pratītārthapracyāvanamātramiti /
aikyaṃ jīveśvarayoḥ /
śrutyā hi yadi jīvamanūdya tasyeśvaraikyaṃ bodhyate tadā jīvagrāhakaṃ sākṣipratyakṣamupajīvyaṃ syāt /
tacca bhedagrāhakamityuktamityupajīvyavirodhaḥ /
yadi ceśvarānuvādena tasya jīvābhedo vidhīyate tadā yaḥ sarvajña ityādikaṃ śrutyantaramevopajīvyaṃ bhavet /
tacca bhedagrāhakamityuktatvādupajīvyavirodha eva /
yadi cobhayānuvādenābhedamātrabodhyaṃ tadobhayamupajīvyamityupajīvyapramāṇavirodhaḥ sphuṭa eva /
yadyapyetatsarvaṃ prathamasūtra evoktam /
tathāpi prapañcanārthaṃ punarārabhyata ityadoṣaḥ /
*8,562*
nanūpajīvyavirodhenopajīvakaṃ bādhyata ityatra kiṃ niyāmakam /
yena pratyakṣāgamavirodhādanumānāgamayoraprāmāṇyamuktam /
ucyate /
iha hi bhedābhedaviṣayorupajīvyopajīvakayorubhayorapi prāmāṇyameva vāprāmāṇyameva vā /
ekasya prāmāṇyamaparasyāprāmāṇyaṃ vā /
tatrāpyupajīvakasya prāmāṇyamupajīvyasyāprāmāṇyaṃ vā /
upajīvyasya prāmāṇyamupajīvakasyāprāmāṇyamiti pakṣāḥ sambhavati /
tatra na tāvatprathamaḥ /
viruddhayoḥ prāmāṇyānupapatteḥ /
upapattau vā vastuno dvarūpyāpatteḥ /
bhrāntibādhavyavasthābhāvaprasaṅgācca /
naca bhedābhedābhyāmupapattiḥ /
nirākariṣyamāṇatvāt /
asārvatrikatvācca /
nacānaikāntavādena nistāraḥ /
dvayorapi sāvadhāraṇatvāsambhavāt /
nāpi dvitīyaḥ vastuno nissvabhāvatvāpatteḥ /
nacānirvācyatāsvīkāreṇa nirvāhaḥ /
brahmaṇyapi sambhavāditi pakṣadvayamatisphuṭadoṣatvādanirākṛtya tṛtīyaṃ dūṣayati- aprāmāṇyamiti //
aprāmāṇyaṃ yadā bhedavācakasya bhaviṣyati
sa eva dharmiṇo grāhī tadabhedaḥ kathaṃ bhavet
NYĀYASUDHĀ:
bhedavācakasyāgamasyetyupalakṣaṇam /
bhedagrāhiṇaḥ pratyakṣasyetyapi draṣṭavyam /
evaṃ tadā sa evetyatrāpi vyākhyātatvāt /
dharmiṇo jīvasyeśvarasya ca /
itiśabdo 'dhyāhāryaḥ /
kathaṃ bodhya iti śeṣaḥ /
idamuktaṃ bhavati /
yadyajñānādiviśiṣyasya jīvasya sārvajñādiviśiṣyasya paramātmano grāhakaṃ pratyakṣamāgamavākyaṃ vāprāmāṇyaṃ syāt /
tadā jīveśvarayorasiddhau tattvamasyādyāgamairanumānaiśca tadabhedabodhanaṃ na syāt /
nirviṣayatvāt /
tathāca kasya virodhātpratyakṣāderaprāmāṇyaṃ syāt /
jñāpakaścāyamartho na kārakaḥ /
akhaṇḍārthabodhanamapi laukikavākyanyāyamanusṛtya paścāllakṣaṇayā pareṇābhyupagatam /
na punarevameva /
alaukikaprakārasya bodhānaṅgatvāt /
tasmādupajīvakavirodhenopajīvyasyāprāmāṇyāyogātpariśeṣataścaturthaprakāra eva ca siddhayatīti /
*8,567f.*
bhavedevopajīvakādupajīvyaṃ balavattadvirodhe copajīvakasyāprāmāṇyam /
kinnāmāsti tatra viśeṣaḥ /
anekaprakāro hyupajīvyopajīvakabhāvaḥ /
kvaciddharmigrāhaka(tayeti)tvena /
kvacitsādhyagrāhakatayā /
kvacittadgrahaṇopayuktatayā /
kvāpi svarūpagrahaṇena /
kutracitprāmāṇyopapādanena /
kvacidvayāptyādyaṅgapratipādakatveneti /
tatra sarvatropajīvyaviruddhamupajīvakaṃ bādhyata eva /
āśrayādihīnasyotthānavirahāpatteḥ /
yatra punaḥ pratiṣedhakasyopajīvakasya pratiṣedhyasamarpakamupajīvyaṃ bhavati /
tadā nāyaṃ nyāyaḥ /
copajīvakenaivopajīvyasya bādhaḥ /
niṣedhārthameva tena tadupajīvanāt /
dṛṣṭaṃ hīdaṃ rajatamiti jñānasya nedaṃ rajatamiti jñānena bādhyatvāt /
tadihāpi yaduktamabhedapramāṇayoranumānāgamayorupajīvyābhyāṃ pratyakṣāgamābhyāṃ virodhādaprāmāṇyamiti tadayuktam /
pratyakṣāgamayoranumānāgamau prati niṣedhyasamarpakatayopajīvyatvāt /
bhedaniṣedho hi na tatprāptiṃ sambhavati /
tenātropajīvakavirodhinorupajīvyayoḥ pratyakṣāgamayorevāprāmāṇyamucitamityato yaḥ sarvajña ityāderāgamasya tāvadaprāmāṇyamapākaroti- aprāmāṇyamiti //
*8,568*
bhedavācakasya bhedakasārvajñādiviśiṣyaparamātmapratipādakasyāgamasya /
etaduktaṃ bhavati /
samutthānavatā khalvanumānenāgamena vā virodhinā yaḥ sarvajña ityādyāgamasyāprāmāṇyasyeṣyavyam /
asyāprāmāṇye tvanumānāderutthānameva durlabham /
dūre tadbādhanam /
paramātmalakṣaṇasya dharmiṇastadekagamyatvāt /
nirāśrayasyānumānādeḥ pravṛttyanupapattiriti /
nanvevaṃ tarhi nedaṃ rajatamiti jñānavirodhena idaṃ rajatamita jñānasyāprāmāṇyaṃ na syāt /
na na syāt /
nahi nedaṃ rajatamiti jñānaṃ
rajatāviśiṣyaṃ vastu dharmīkṛtyotpadyate kintu svarūpamātram /
sarvamapi hi, jñānaṃ dharmiṇi pramāṇaṃ prakāre tu viparyayaḥ (dharmiṇyabhrāntamakhilaṃ jñānamicchanti vādinaḥ /
viparyayaṃ prakāre tu vadanti rajatādike'; iti sāyaṇaśikṣābhāṣye vārtikasāravacanam /
atrāpi tṛtīyādhyāye catutharpāde"tathānyepyāhuḥ sarvaṃ jñānaṃ dharmiṇi pramāṇaṃ prakāre tu viparyaya iti) /
tadatrāpīdaṃ rajatamiti jñānamidamaṃśe pramāṇamiti tatsiddhamidamākāramāśritya pravṛttena bādhakapratyayena virodhādrajatāṃśe pūrvajñānasyāprāmāṇyaṃ yujyata eva /
*8,570*
nanvanenaiva nyāyenābhedānumānāgamavirodhena yaḥ sarvajña ityādiśruteraprāmāṇyaṃ śakyopapādanam /
iyamapi śrutirbrahmasvarūpamātre pramāṇamiti tanmātramupajīvyānumānāgamābhyāṃ sārvajñādibhedakadharmavaiśiṣyayāṃśe 'pramāṇīkariṣyate /
tathāca yaddharmigrāhakaṃ na tadvirodho 'numānādeḥ /
yacca virodhi na taddharmipramāramityata āha- yaditi //
yat svarūpagrahe mānaṃ taddharme na kathaṃ bhavet
NYĀYASUDHĀ:
yacchativākyaṃ brahmasvarūpagrahaṇārthaṃ mānamaṅgīkriyate /
taddharme sārvajñādidharmavaiśiṣyayākāre kathaṃ na mānaṃ bhavet /
*8,570f.*
ayamabhisandhiḥ /
śuktirajatādijñānaṃ hīdamaṃśe pramāṇaṃ rajatavaiśiṣyayāṃśe tvapramāṇamiti yuktam /
vaiśiṣyayāṃśasya bādhakapramāṇaviruddhatvāt /
idamākārasyottaratrāpyanuvṛtteḥ /
idaṃ na rajatamiti bādhakajñānamutpadyate na punarnedaṃ rajataṃ ceti /
nacāyamatra nyāyaḥ /
svarūpavadviśiṣyāṃśe 'pi bādhakābhāvāt /
nacābhedānumānāgamau bādhakau /
anyonyāśrayatvāt /
bādhitatvena śruteraprāmāṇye satyupajīvyavirodharahitasyānumānāderbādhakatvaṃ sati ca tasmiṃstadvirodhinyāḥ śruteraprāmāṇyamiti /
kathaṃ cānumānādeḥ śrutibādhakatvam /
natāvadvirodhitvamātreṇa /
vaiparītyasyāpi suvacatvāt /
nāpi virodhyuttarajñānatvena śuktirūpyamiti jñānānantaraṃ rajatamidamiti jñānasya darśanāt /
anuttaravirodhijñānaṃ bādhakamidaṃ tu sottaramityapi na /
kadācidanuttarasyāpi rajatajñānasya sambhavāt /
kintu yāvacchakti parīkṣitamuttaraṃ virodhyaparīkṣitasya pūrvasya bādhakaṃ bhavati /
nacaivamatrāstīti /
*8,572*
na kevalaṃ bādhakābhāvasāmyādayaṃ vibhāgo na yuktaḥ kiṃ tarhītyata āha- eketi //
ekavijñānavijñaptyā dvayaṃ mānaṃ bhaviṣyati /
na cedekamamānaṃ tad dvayamapyatra no bhavet
NYĀYASUDHĀ:
ekavidhamevedaṃ yaḥ sarvajña ityādiśrutijanitaṃ vijñānaṃ, na punaḥ śuktirajatādijñānamiva svarūpamātre pramāṇaṃ viśiṣyākāre tvapramāṇamityanekavidhamityevaṃ parīkṣāsahakṛtasākṣirūpavijñaptyāpīdaṃ jñānadvayaṃ dharmadharmidvayagarbhaṃ viśiṣyākāraṃ pratyapi mānaṃ bhavatyeva /
vakṣyate cāyamarthaḥ prapañcena /
yadvā dvayaṃ pratītidvayaṃ svarūpavaddharme 'pīti yojyam /
*8,573f.*
athavā yaḥ sarvajña ityādiśruterbrahmasvarūpamātre prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ tu sārvajñādiviśiṣyākāra iti vadataḥ ko 'bhiprāyaḥ /
kiṃ śuktirajatādijñānamivaikamevedaṃ jñānaṃ viṣayabhedena pramāṇamapramāṇaṃ ceti /
kiṃvā jñānadvayametat tatraikaṃ pramāṇamaparaṃ cāpramāṇamiti /
ādyaṃ dūṣayati- yaditi //
pūrva evābhiprāyaḥ /
dvitīyaṃ nirākaroti- eketi /
ekamevedaṃ vijñānamiti sākṣivijñaptyā nānekatvaṃ kalpyamiti śeṣaḥ /
anyathā stambho 'yamityādāvapi jñānadvayakalpanāpattiḥ /
tathāca sāmānādhikaraṇyaṃ na kenāpi jñāyeta /
*8,574*
astu vedaṃ jñānadvayaṃ tathāpi naikasyāprāmāṇyaṃ vaktuṃ śakyate /
svarūpajñānasyeva dharmajñānasyāpyabādhitatvādityāha- dvayamiti //
jñānadvayamapītyarthaḥ /
dharmajñānamapīti(ca) vaktavye dvayamiti vacanaṃ nyāyasāmyasūcanārtham /
evaṃ bādhābhāvaparīkṣitatvasāmye 'pi śrautamekaṃ jñānadvayaṃ vāṅgīkṛtyāṃśataḥ prāmāṇyaprāmāṇye vadato 'tiprasaṅgamāha- nacediti //
tacchrautaṃ jñānaṃ dvayaṃ viśiṣyākāraṃ prati pramāṇaṃ na cettadātra viṣaye ekaṃ svarūpāṃśaṃ pratyapi pramāṇaṃ na bhavet /
aviśeṣāt /
tathāca punaranāśrayayoranumānāgāmayoranutthānameva /
yadvā tadvijñānamatra viṣaye ekaṃ viśiṣyākāraṃ prati pramāṇaṃ cettadā dvayaṃ pratyapi no bhavet /
viśiṣyākāravatsvarūpe 'pi pramāṇaṃ na bhavet /
aviśeṣāditi yāvat /
jñānadvayāṅgīkāravāde tvatra jñānadvaye tadviśiṣyaviṣayaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ na cettarhi jñānadvayamapi pramāṇaṃ na bhavet /
viśiṣyajñānamiva svarūpajñānamapyapramāṇaṃ syādaviśeṣāditi /
*8,575*
evamabhedānumānāgamau prati yaḥ sarvajña iti śruterniṣedhyasamarpakatvenopajīvyatvaṃ pratyuktam /
tathāpi nānumānāgamayorupajīvyapramāṇavirodho 'sti /
yaḥ sarvajña ityādiśrutisiddhabrahmasvarūpamātrāśrayaṇena pravṛttatvāt /
nahi sārvajñādiviśiṣyākāramavalambyānumānādinā pravartitavyamityatra niyāmakamasti /
tato viruddhākārasyānupayogitayānupajīvanādupajīvyasya ca svarūpamātrasyāvirodhitvānnopajīvyapramāṇavirodho 'numānādeḥ pramāṇavirodhastu kathañcitsyādityāśaṅkāṃ pariharannupasaṃharati- dharmīti //
dharmigrāhivirodhastu tasmānmānasya dūṣaṇam
NYĀYASUDHĀ:
tuśabdo viśeṣārthaḥ, pramāṇamātravirodhādvayavacchinatti /
dharmigrāhiṇyā śrutyā virodhaḥ /
mānasya abhedapramāṇasyānumānāgamarūpasya /
ayamāśayaḥ /
paramāṇavaḥ sāvayavā ityāderanumānasya vākyasya ca kathamupajīvyavirodhaḥ iti vaktavyam /
paramāṇutvasyānupayogino 'nupajīvyatvaṃ kintu svarūpamātrasyeti vaktuṃ śakyatvāt /
naivaṃ yuktam /
niravayatvādinā vinā paramāṇordharmīkaraṇāsambhavāt /
svarūpamātradharmīkaraṇe siddhārthatāpattiriti cet /
samaṃ prakṛte 'pi /
nahi brahmāpi sārvajñādinā vinā śakyaṃ dharmīkartum /
svarūpamātradharmīkaraṇe siddhasādhanāt /
āropitena sārvajñādinā vyāvṛttasya dharmīkaraṇe ko doṣaḥ /
yo 'yaṃ sthāṇuḥ sa puruṣa itivaditi cenna /
āropitena niravayavatvādinā vyāvṛttasya tatrāpi dharmīkaraṇasambhavāt /
niravayavatvādigrāhakaṃ pramāṇatayāvadhṛtam /
nāropitaṃ iti cet /
tulyamatrāpi /
śruterapi prāmāṇyaniścayāt /
tadevaṃ pramāṇasiddhena niravayavatvādinā viśiṣyasyaiva yathā dharmīkaraṇaṃ tathātrāpi sāvarjñādinā pāramārthikenaiva viśiṣyasyaiva dharmīkaraṇamityato dharmigrāhakavirodho duṣparihara iti /
*8,576f.*
syādetat /
yathā khalvabhedapramāṇayoranumānāgamayorupajīvyavirodhānnābhedasādhakatvaṃ tathodāhṛtāyā bhinno 'cintya ityādibhedaśruterapyupajīvyavirodhānna bhedasādhakatvaṃ sambhavati /
tādātmyapratiyogikaḥ pratiṣedho hi bhedo nāma /
nacāprāpte tādātmye tatpratiṣedhabodhanaṃ yuktamityabhedaprāpakaṃ pramāṇamupajīvya pravṛttā bhedaśrutiḥ kathaṃ nopajīvyaviruddhā /
kiñca nirbhedaṃ svarūpamāśritya tasya bhedo bodhanīyaḥ /
tathāca kathaṃ nopajīvyavirodhaḥ /
yathoktam"abhedaṃ nollikhantī dhīrna bhedollekhanakṣamā /
tathācādye pramā sā syānnāntye svāpekṣyavaiśasāt'; ityata āha- neti //
*8,577*
nopajīvyo hyabhedo 'tra kvacid bhedaśruterbalāt
NYĀYASUDHĀ:
hiśabdo yuktisūcakaḥ /
abheda iti tadgrāhakam /
atra kvaciditi /
dharmitvādāvityarthaḥ /
tadayamarthaḥ /
bhedaśruterhi na dharmisamarpakatvenābhedajñānopajīvakatvaṃ tāvat /
jīveśvarasvarūpasyaiva dharmitvāt /
nāpi svarūpaprāmāṇyagrāhakatvena /
pratyakṣeṇaiva tatsiddheḥ /
ato niṣedhyaprāpakatayaiveti vaktavyam /
naca tadvirodho 'prāmāṇyamāvahati /
niṣedhaśāstrāpalāpaprasaṅgāt /
naca pramāṇaprāptasyāyaṃ pratiṣedhaḥ /
kintu tattvamasyādiśrutitātparyāparijñānaprāptasyaiva /
yadapi nirbhedaṃ svarūpamādāya bhedo boddhavya iti tatrāpi na yayorbhedo bodhanīyastayorabheda āśrayaṇīyaḥ /
kintu svagatabhedaṃ vastu dharmitayopādāya tasyāntato bhedo bodhyate /
ato jīveśabhedaśrutestadabhedopajīvanābhāvādanapekṣatvalakṣaṇādbalādyuktaṃ bhedasādhakatvamiti śeṣaḥ /
*8,581*
kiñca tiṣṭhatu tāvadyaḥ sarvajña ityādiśruterupajīvyatvam /
tathāpyabhedānumānāgamabādhakatvaṃ bhavedeva /
iyaṃ khalu śrutiḥ sārvajñādiviśiṣyamīśvaraṃ pratipādayantī na kiñcidapekṣate /
anumānāgamau tu sāpekṣau /
sāpekṣanirapekṣayośca nirapekṣasya prābalyādityāśayavānāha- nopajīvyo hīti //
atra bhedābhedapramāṇayormadhye /
bhedaśruteḥ bhedakadharmaviśiṣyadharmiśruteḥ /
abheda ityabhedapramāṇam /
anapekṣatvopalakṣaṇametat /
ato balādabhedapramāṇabādhakatvamiti śeṣaḥ /
*8,582*
syādetat /
yaḥ sarvajña ityādiśrutirna jīvabhedakadharmaviśiṣyaṃ brahma pratipādayati /
kintvanuvadatyeva /
ato nānumānādestadbādha ityata āha- naceti //
na ca mānāntaropeyaṃ brahma tad bhavati kvacit
NYĀYASUDHĀ:
upeyaṃ jñeyam /
taditi sārvajñādyupetam /
kvaciditi bhrāntipratipannamapi na bhavatīti sūcayati /
na tāvatsārvajñādiviśiṣyaṃ brahma śrītivyatiriktapramāṇagamyam /
śāstraikayonitvasya samarthitatvāt /
nāpi bhrāntipratipannam /
kvacitpramitasyaivānyatrāropāt /
naca pramāṇena bhrāntyā vāprāptasyānuvādaḥ sambhavati /
ato neyaṃ śrutiranuvādinī /
kinnāma pratipādayatyevoktarūpaṃ brahmeti /
nanu tathāpi nopajīvyapramāṇavirodho 'numānādeḥ /
śrutyupajīvane hi saḥ syāt /
na caivam /
tadvayatiriktapramāṇopajīvanādityata āha- naceti //
vastuvyavahito vahniradhūmasthale pratyakṣādyavedyo 'pi kvaciddeśe pratyakṣeṇānumānena vāvagamyate /
prāk patanotpatteragamyamapi gurutvaṃ kvacitkāle 'numānena gamyate /
nacaivaṃ brahma kvacinmānāntaropeyam /
yena tadupajīvyānumānādipravṛttiḥ syāt /
*8,583*
astu vā brahma pramāṇāntaravedyam /
tathāpyabhedānumānāderupajīvyapramāṇavirodho duṣpariharaḥ /
śrutivattasyāpi pramāṇasya bhedapratyāyakatvādityabhiprāyavānāha- yeneti //
yena mānena cāpeyaṃ bhedastenāvagamyate
NYĀYASUDHĀ:
upeyaṃ brahmeti śeṣaḥ /
tatkathamityata āha- sa(sār)vajñeti //
sarvajñānamayaiveśo yadyupeyaḥ kathañcana /
sarvajñathvaguṇenaiva tayā bhedo 'vagamyate
NYĀYASUDHĀ:
dharmādikaṃ kasyacitpratyakṣaṃ prameyatvādghaṭavadityādikayā sā(sar)vajñasādhakatayānumayā /
sarvakartṛtvādyanumānopalakṣaṇaṃ caitat /
eveti pratyakṣaṃ vyāvartayati /
kathañcanetyabhyupagamavādo 'yamiti sūcayati /
sarvajñatvetyupalakṣaṇam /
tayaivetyanvayaḥ /
īśvare tāvatpratyakṣaṃ śaṅkārhameva na bhavati /
ato 'numānameva vaktavyam /
pratipakṣādinā parāhatasyāpi tasya kathañcicchaṅkārhatvāt /
anumānaṃ ca kiñcitkenacidviśiṣyameva pratipādayati /
natu niṣkṛṣṭaṃ vastu /
naca jīvādisādhāraṇadharmaviśiṣyātharsiddhāvīśvaraḥ sidhyati /
tasmādbhedakadharmavaiśiṣyayenaiva tatsiddhivarktavyā /
tathācānumānāderupajīvyavirodho vajralepāyitaḥ /
yadyapyanumānaṃ svataḥ śrutito durbalaṃ tathāpi upajīvyatayā bādhakaṃ bhavatyeveti /
*8,584*
tadaneneśvaragrāhikāyāḥ śruterbhedakadharmaviśṭi tasminprāmāṇyamupapāditam /
idānīṃ jīvagrāhakasya pratyakṣasyeśvarabhedaka(vi)dharmiṇi jīve prāmāṇyaṃ samarthyate /
tathāhi /
bhavatu śrutiraduḥkhitvasārvajñādimadīśvare pramāṇam /
tathāpi nābhedānumānāgamayorupajīvyapramāṇavirodhenāprāmāṇyam /
duḥkhitvādirūpe hi jīvasya tāttvike sati tathā syānna caivam /
ahaṃ duḥkhītyāderanubhavasya mithyānubhavatvāt /
antaḥkaraṇagato hi duḥkhādiranarthaḥ svarūpato mithyābhūto japākusumāruṇimeva sphaṭike caitanye cakāsti /
naca bhrāntipratipannena(nnabhe)bhedakena vastu bhidyata iti ata āha- neti //
na duḥkhānubhavaḥ kvāpi mithyānubhavatāṃ vrajet
NYĀYASUDHĀ:
kvāpīti /
sarvathetyarthaḥ /
bhavedetadyadyahaṃ duḥkhītyādyanubhavo mithyānubhavaḥ syānna ca tathā /
api tu pramāṇameva /
yadyapi duḥkhādikamantaḥkaraṇagataṃ, tathāpi svarūpeṇa sadeva /
jīvātmanaśca tadbhoktṛtvena tadvattvaṃ tāttvikameva /
alpaśaktitvapāratantryādikaṃ tu svarūpagatamevetyāśayaḥ /
*8,585*
kuta ityata āha- nahīti //
na hi bādhaḥ kvacid dṛṣṭo duḥkhādyanubhavasya tu
NYĀYASUDHĀ:
tuśabdo 'vadhāraṇe naiveti sambandhaḥ /
asañjātabādhabhrameṣu vyabhicāraparihārāya kvacidityuktam /
nahi kadācitkutracitkaścinnāhaṃ duḥkhī kintvantaḥkaraṇagatenaiva mithyāduḥkhena duḥkhitayā'tmānamamani(ṣī)ṣamiti bādhakapratyayavāndṛśyata ityarthaḥ /
nanu"vimuktaśca vimucyate'"tattvamasi'; ityādiśrutirevāsyānubhavasya bādhikāstīti kathaṃ na duḥkhānubhūtirbhrāntiḥ /
atra hi duḥkhādyupaplavarahitamevāsyātmanastāttvikaṃ rūpamiti pratipādyata ityata āha- yadīti //
yadi duḥkhānubhūtiśca bhrāntirityavasīyate /
aduḥkhitāśrutiḥ kena na bhrāntiriti gamyate
*8,585f.*
NYĀYASUDHĀ:
avasīyate śrutimāśrityeti śeṣaḥ /
kena kāraṇena /
bhrāntiḥ svarūpato 'rthataśca /
gamyate abhyupagamyate /
anubhavamāśrityeti śeṣaḥ /
idamuktaṃ bhavati /
bhavedeṣā śrutirasyānubhavasya bādhikā /
yadi niścitapramāṇabhāvā bhavet /
naca tathā /
dharmigrāhakānubhavavirodhenāsmābhiḥtadaprāmāṇyasya pratipādyamānatvāt /
parasya ca tatparihārāyādyāpi samudyatatvāt /
tathāca sati śrutiprāmāṇyaniścaye 'nubhavasya bhrāntitvaṃ tasmiṃśca sati śrutiprāmāṇyaniścaya iti parasparāśrayatvaprasaṅgaḥ /
nanvanubhavavirodhena śrutyaprāmāṇyābhidhāne 'pi samānametat /
na samānam /
anubhavasyānapekṣatvāt śrutestadapekṣatvāt /
anyathā sarvatra dharmigrāhakavirodhocchedāpa(tte)ttiriti /
*8,586*
nanu tarhi nedaṃ rajatamityasyāpi rajatamidamiti jñānaṃ prati bādhakatvamayuktaṃ syāt /
na syāt /
nedaṃ rajatamiti jñānaprāmāṇyasya sākṣiṇā parīkṣayā niścitatvāt /
idaṃ rajatamiti jñānasya tadabhāvāt /
parīkṣitaprāmāṇyenopajīvakenopajīvyasyātathābhūtasya bādhopagamāt /
upajīvyopajīvakanyāyasya tadanyaviṣayatvāt /
prāmāṇyasandehe khalu nyāyānusaraṇam /
niścite tu prāmāṇye kimanena /
vakṣyati caitadācāryaḥ /
evaṃ tarhi śruterapi prāmāṇyaṃ parīkṣāsahakṛtena sākṣiṇā niścitamityanubhavabādhakatvamupapatsyata ityāśayavānāśaṅkate- śrutīti //
*8,588*
evaṃ tarhi śruterapi prāmāṇyaṃ parīkṣāsahakṛtena sākṣiṇā niścitamityanubhavabādhakatvamupapatsyata ityāśayavānāśaṅkate śrutīti /
*8,589*
śrutisvarūpamarthaśca mānenaivāvasīyate
NYĀYASUDHĀ:
svarūpamarthaśceti vivakṣābhedena prāmāṇyamevoktam /
jīvasya nirduḥkhabrahmātmatāpratipādakaśrutisvarūpamasyāḥ śruteḥ so 'rtha ityubhayatra phalato 'rthabhedābhāvāt /
etadeva hi prāmāṇyamapi /
mānena sākṣiṇā /
pariharati- taccediti //
taccenmānaṃ gṛhītaṃ te kiṃ duḥkhānubhave bhramaḥ
NYĀYASUDHĀ:
ta ityavyayaṃ tṛtīyārthe /
te mata ityadhyāhāro vā /
kiṃ kinnimittam /
duḥkhānubhave bhrama iti /
duḥkhānubhavasya bhramatvamiti(iti) yāvat /
aṅgīkriyata iti śeṣaḥ /
tat sākṣilakṣaṇaṃ mānaṃ duḥkhānubhavaviṣaye bhramaḥ kuto 'ṅgīkriyata iti vā /
etaduktaṃ bhavati /
sākṣiṇā śrutiprāmāṇyaṃ niścitamiti na pareṇāṅgīkartuṃ śakyate /
tathā sati tatprāmāṇyasyāṅgīkartavyatvaprasaṅgāt /
iṣyate taditi cenna /
tathā satyahaṃ duḥkhīti duḥkhādiviṣayo 'pi sa eveti tatrāpi tasya prāmāṇyameva grāhyaṃ syānna bhramatvam /
nacet śrutiprāmāṇyagrahaṇe 'pi bhramaḥ syāditi /
JOSHI-10
*8,591*
nanvekatra prāmāṇye viṣayāntare 'pi prāmāṇyena bhāvyaṃ tatrāprāmāṇye cānyatrāpi aprāmāṇyena bhavitavyamiti kuta etat /
mā hi bhūdekasya cakṣurāderayaṃ niyama ityata āha- naceti //
na ca bādhaviśeṣo 'sti yadabādhitameva tat
*8,591f.*
NYĀYASUDHĀ:
bhededevaikasyāpi kvacitprāmāṇye paratrāprāmāṇyam /
kāraṇaviśeṣāt /
sa cotpattau doṣo jñaptau bādhaḥ /
doṣo 'pi bādhonneya eva /
yathoktam /
"balavatpramāṇataścaiva jñeyā doṣā na cānyathā'; iti /
tato bādha eva viśeṣaḥ /
naca duḥkhādiviṣayasya sākṣyanubhavasya bādharūpo viśeṣo 'sti /
yenāsau śrutiprāmāṇye pramāṇabhūto 'pi duḥkhādau bhramaḥ syāt /
yat yasmādevaṃ tat tasmāt śrutiprāmāṇyamiva tat ātmano duḥkhitvādikamapyabādhitameva satyamevāṅgīkāyarmiti /
yadvā yadyasmādevaṃ ta(tta)smātkiṃ duḥkhānubhave bhrama iti pūrve(ṇaiva)ṇa sambandhaḥ /
*8,593*
nanvetat śrutiprāmāṇyaṃ duḥkhādikaṃ ca sākṣigṛhītameva /
nacobhayatra prāmāṇyaṃ sākṣiṇo yuktam /
parasparavirodhāt /
tata ekatrāprāmāṇyāvaśyambhāve duḥkhādāveva taditi grāhyam /
śrutiprāmāṇyasyāpauruṣeyatvādiparīkṣāsahakṛtena gṛhītatvāt /
ato mithyaiva duḥkhitvādikamita cenna /
duḥkhādāvapi sajātīyavijātīyasaṃvādarūpaparīkṣāsadbhāvāt /
evaṃ tarhi sandehānna duḥkhādisatyatāniścayo bhavatāṃ yukta iti na śruteranubhavabādho vaktuṃ śakyata ityata āha- abādhitameveti //
tad duḥkhaṃ satyamevetyavadhārayato 'yamabhisandhiḥ /
satyam /
śrutiprāmāṇyaṃ duḥkhādikaṃ ca sākṣigṛhītameva /
nacaikatrāpi bādhakamastītyubhayamapi pramāṇaṃ sākṣī /
naca virodhaḥ /
advaitasattāmantareṇāpi śrutiprāmāṇyasattāyāḥ sambhavāt /
nahyapauruṣeyatvādiyuktayo viṣayaviśeṣaniyataprāmāṇyaniścaye (sākṣiṇaḥ) sācivyamācaranti /
kintu prāmāṇyamātraniścaye /
upakramādyāstu tatra tatrābhāsīkṛtā eva /
naca duḥkhasattāmantareṇa tatra prāmāṇyasya sambhavo 'sti /
naca duḥkhasattayā śrutiprāmāṇyamātrasya virodho 'sti /
viṣayāntare 'pi tasya sambhavāt /
ataḥ satyameva duḥkhādikamiti /
*8,594*
śrutiranubhavasya bādhikā na bhavati /
kintu dharmigrāhakatayā prabalenānubhavenaiva bādhyata ityuktam /
na kevalaṃ dhamirgrāhakatayānubhava(sya)prābalyam /
kinnāma śrutisvarūpaprāmāṇyagrāhakatvenāpītyāśayavānāha- śrutīti //
artha ityarthavattvaṃ prāmāṇyamiti yāvat /
svarūpataḥ prāmāṇyataścāvasitā hi śrutirabhipretasiddhaye prayoktavyā nānyathā /
śratisvarūpaṃ tatprāmāṇyaṃ ca mānenaiva sākṣilakṣaṇenāvasīyate nānyena /
yadyapi śratisvarūpaṃ śrotravedyaṃ tathāpi śrotrajanitatadvṛttiprāmāṇyaṃ yāvanna sākṣiṇā gṛhyate tāvanna tat siddhayatītyataḥ śrutisvarūpāvasāyo 'pi sākṣiṇyevāyatate /
yadvā śrutiśabde(nai)na tajjanitaṃ jñānamucyate /
tatra pṛcchāmaḥ /
tasya sākṣiṇaḥ prāmāṇyaṃ bhavatāpyabhyupagataṃ na veti /
neti pakṣe śrutisvarūpādyasiddherna tadvirodhena duḥkhādyanubhavasya bhramatvaṃ vaktuṃ yuktam /
ādyaṃ dūṣayati- taccediti //
tat sākṣi(sva)rūpaṃ pramāṇaṃ tvayā gṛhītaṃ cettadā duḥkhānubhavasya bhramatvaṃ kiṃ (kathaṃ) na kathañcit /
śrutivirodhena khalu taducyate /
sā tu svarūpaprāmāṇyagrāhakatayopajīvyenānubhavena bādhitā kathaṃ tadbādhanāya prabhavatīti /
syādetat /
śrutisvarūpaprāmāṇyayoḥ sākṣiṇaḥ prāmāṇyamaṅgīkriyate /
duḥkhādau tu viṣayāntare śrutivirodhenāprāmāṇyamāśrīyate /
tatkathamuktadoṣa ityata āha- naceti //
bādhasya bādhakatvena abhimatāyāḥ śruteḥ viśeṣo bādhyatayābhimatātsākṣiṇo 'tiśayo nāsti /
asti coktavakṣyamāṇarītyā sākṣiṇa eva viśeṣa iti /
śiṣyaṃ spaṣṭam /
*8,595*
kiñcāhaṃ duḥkhītyādisākṣiṇo bhramatvaṃ vadanpraṣṭavyaḥ /
kiṃ sarvatrāpi sākṣiṇo bhramatvamaṅgīkriyate /
uta kvacitprāmāṇyamapi /
ādye doṣamāha- śrutisvarūpamiti //
mānena sākṣiṇaiva /
tathāca tasya bhrāntitve tanna siddhayediti bhāvaḥ /
paramārthato mā saitsīditi ca na vācyam /
tattvāvedakatvasyāṅgīkṛtatvāt /
atha śrutisvarūpādiviṣaye tanmānatvaṃ svīkriyata iti dvitīyamanūdyottaramāha- taccediti //
ekatra prāmāṇye paratrāpi prāmāṇyamaṅgīkartavyamityetatkuta ityato 'viśeṣādityāha- naceti //
pūrvavadvayākhyānam /
evaṃ sākṣiṇaḥ pramāṇāntarasādhāraṇarūpatā(tva)mupetya bādhakābhāvenāhaṃ duḥkhītyādebhraṃmatvaṃ nopapadyata ityuktam /
idānīṃ sākṣiṇo yathārthatvaniyamācca na duḥkhādiviṣaye bhramatvaśaṅkopapadyate /
kiṃ bādhakagaveṣaṇādinetyāśayavānsākṣiṇo yathārthatvaniyamaṃ vipakṣe bādhakena samarthayate- bādha iti //
*8,596*
anubhūte sākṣipratīte 'rthe yadi bādhaḥ pravarteta sākṣī yadi kutracidayathārthaḥ syāditi yāvat /
ayathātvarthasya bādhonneyatvādevamuktam /
tadā kathaṃ stambho 'yaṃ kumbho 'yamiti padārthānāṃ nirṇaya īyate upeyate /
etadeva prapañcayati- ko 'pīti //
ko 'pi hy artho na niścetuṃ śakyate bhramavādinā
NYĀYASUDHĀ:
bhramavādinā sākṣiṇaḥ kvacidbhramatvaṃ vadatā /
(yadi) sākṣī kvacidayathārthaḥ syāttadā padārthanirṇayo na syādityarthaḥ /
yathā'huranye 'pi /
"jñānasya vyabhicāritve viśvāsaḥ kinnibandhanaḥ'; iti /
*8,597*
nanu ca nirṇayo niścaya iti cāvadhāraṇātmakaṃ jñānamucyate /
tacca stambhakumbhādiṣvartheṣu tattatkāraṇasāmagrīvaśādevotpadyate /
nirṇāyakābhāvasahakṛtasamānadharmadarśanādinā hyanavadhāraṇātmakaṃ jñānaṃ saṃśayapadavedanīyaṃ janyate /
tadvilakṣaṇayā ca sāmagṣā avadhāraṇajñānam /
tatra kaḥ sākṣiṇo yāthārthyaniyamasyopayogaḥ /
kiñca tadabhāvenāpaneṣyate /
ucyate /
na stambho 'yamityekākārapratiniyataṃ jñānaṃ iha(hi) nirṇayādiśabdairabhidhīyate /
api tarhi tadanantarabhāvī vastutathātvāśvāsaḥ /
tathāhi /
vaktāro bhavanti /
stambha iti (ca) pratīyate bhavati cāyaṃ stambha iti vā vastutattvaṃ tu na vidma iti veti /
tatkasya hetoḥ /
ekākārapratiniyateṣvapi jñāneṣa keṣāñcidbhramatvasya keṣāñcidabhramatvasya bahulamupalabdhatvenedānīṃ jāyamānepye(ṣve)kākāraniyate jñāne vastutathātvaviśvāsāyogāt /
*8,599*
bhavatu vastutathātvāśvāso vastudarśanapṛṣṭhabhāvī nirṇayaḥ /
so 'pi tasya daśarnasya bhramatvābhramatvanirṇayamevāpekṣate /
yadi jñānaṃ bhramaḥ syāttadā vastvatathābhūtamityavasīyate /
yadi tvabhramastadā tathābhūtamiti /
evaṃca kiṃ sākṣiṇo yāthārthyaniyamenopanīyate, kiṃca tasya bhramatvenāpanīyata ityata āha- bhramatvamiti //
bhramatvamabhramatvaṃ ca yadaivānubhavopagam /
ekasya bhramatā tatra parasyābhramatā kutaḥ // MAnuv_2,3.62c-f //
NYĀYASUDHĀ:
satyaṃ pratyayānāṃ bhramatvābhramatvanirṇayāyatto vastunirṇaya iti /
saiva tatra pratyayeṣvekasya stambhādau puruṣādipratyayasya bhramatāparasya stambhādipratyayasyābhramatā ca kuto nirṇetavyā na kuto 'pi /
kuto yadā yataḥ /
pratyayānāṃ bhramatvamabhramatva ca anubhavopagaṃ sākṣiṇaivādhyavaseyamiti /
syādetat /
karaṇadoṣabādhakapratyayādhīnaṃ pratyayānāṃ bhramatvamabhramatvaṃ ca saṃvādāyattaṃ bhaviṣyati /
tatkathaṃ tadanavadhāraṇamityāśaṅkāṃ pariharannuktamarthaṃ spaṣṭamācaṣṭe- bhramatvamiti //
*8,600*
bhramatvamabhramatvaṃ ca sarvaṃ vedyaṃ hi sākṣiṇā /
sa cet sākṣī kvacid duṣyaḥ kathaṃ nirṇaya īyate
NYĀYASUDHĀ:
pratyayānāṃ bhramatvamabhramatvaṃ tadavadhāraṇopayuktaṃ ca sarvaṃ karaṇadoṣādikaṃ sākṣiṇā niśceyam /
aniścitasya bhramatvādyavadhāraṇāprasaṅgāt /
sa cetsākṣī kvacit duṣyaḥ ayathārthaḥ syāttadā kathaṃ kāraṇadoṣāderbhramatvādervastutathātvādervā niṇarya īyate /
etaduktaṃ bhavati /
pratyayānāṃ bhramatvāvadhāraṇaṃ kā(ka)raṇadoṣādyāyattaṃ tathāpi sākṣiṇo yāthārthyaniyamābhāve na siddhayet /
nahi tatsvarūpeṇopayuktam /
atiprasaṅgāt /
kintu niścitameva tanniścayaśca sākṣātkāraparamparayā vā sākṣiṇyāyatate /
sa hi kā(ka)raṇadoṣādikaṃ svayameva (vā) tadgrāhakaprāmāṇyagrahaṇena vā niścitya bhramatvaṃ niścinoti /
tataśca tasya kvacidayathārthatve 'viśvasanīyatvāpattyā na nirṇayaḥ syāt /
abhramatvaniścayastu na saṃvādādhīnaḥ /
tathā satyanavasthādidoṣāḥ prāduṣyurityuktam /
kintu kevalasākṣiṇyāyattaḥ /
viparyayaśaṅkānirāse tu saṃvādasyānupraveśaḥ /
naca saṃvādo 'pyaniścito 'ṅgam /
tanniścayaśca sākṣyadhīna eva /
tasya ca kvacidayathārthatve tadubhayanirṇayo 'pi na bhavediti /
*8,602*
nanu sākṣiṇo yathārthatvaniyame 'pi pratyayānāṃ bhramatvābhramatvanirṇayo nopapadyate /
nahi yāthārthyaṃ svarūpeṇaivopayuktam /
atiprasaṅgāt /
kintu niścitameva /
naca tanniścayopāyo 'sti /
atastadaniścayātkā(ka)raṇadoṣāderbhramatvādeḥ stambhatvāderaniścaya evetyata āha- viśeṣā iti //
viśeṣā sarva evaite sākṣipratyayagocarāḥ
NYĀYASUDHĀ:
viśiṣyante etairiti viśeṣāḥ kā(ka)raṇadoṣopādayaḥ /
sākṣipratyakṣagocarā eveti sambandhaḥ /
sākṣiyāthārthyasya sākṣiṇaiva u(niścayo)papatteḥ /
asyārthasya ca vakṣyamāṇavyavahārānyathānupapattisiddhatvāditi bhāvaḥ /
*8,603*
yadi sākṣī kvacidvayabhicarettadā tenāviśvasanīyena kā(ka)raṇadoṣādiniścayo na syāt /
tadabhāve ca pratyayānāṃ bhramatvādi na niścīyeta /
tathāca vastunirṇayo na syāt /
kāraṇābhāve kāryā(kāryodayā)yogādityuktam /
tatra mā bhūdetatsarvamiti cenna /
tathā sati hānopādānādisarvavyavahāvilopaprasaṅgāt /
katham /
sarvavyavahārāṇāmatatkāryatvādityāha- ūrīkṛtya ceti //
ūrīkṛtya ca tān sarvān vyavahāraḥ pravartate
NYĀYASUDHĀ:
niścityetyarthaḥ /
co 'vadhāraṇe /
tānsarvānkā(ka)raṇadoṣā(dī)n ūrīkṛtya vyavahāra pravartata iti gauṇaṃ samānakartṛkatvam /
yadvorīkṛtya kāraṇatayopādāya kāraṇīkṛtveti vyākhyeyam /
tathāhi /
idaṃ rajatamiti bhrāntyā pravṛttaḥ kā(ka)raṇadoṣaṃ bādhakapratyayaṃ (cā)vāvadhārya tasya jñānasya bhramatvaṃ niścitya nedaṃ rajataṃ kintu śuktireveti vastu vyavasthāpya jahāti /
tathā jalamedaditi pratītya tasya pratyayasyāpātata evānyathātvaśaṅkāyāṃ saṃvādaṃ niveśya tatsvarūpaprāmāṇye gṛhītvā(ca) abhramatvaṃ niścitya jalametadbhavatyevetyavadhārya tadupādatta iti /
*8,604*
nanu nāyamasti niyamo yaduktarītyār'thatathātvādhyavasāyapūrvaka eva vyavahāra iti /
tatsandehādināpi(dapi) vyavahāradarśanādityata āha- sākṣiṇa iti //
sākṣiṇo vyavasāyī tu vyavahāro 'bhidhīyate
NYĀYASUDHĀ:
vyavasāyī niraśaṅko 'visaṃvā(divya)dī ca vyavahāro 'smābhiruktarītyā sākṣiṇaḥ kāryo 'bhidhīyate na tu vyavahāramātram /
naca viśiṣyo vyavahāro 'rthatathātvādhyavasāyapūrvakatāṃ vyabhicaratīti /
astu vyavahāravilopaḥ kinnaśchinnamityāśaṅkāṃ pariharannuktāprasaṅgānāṃ viparyayaparyavasānamāha- tasmāditi //
tasmāt sarvaprasiddhasya vyavahārasya siddhaye /
sākṣī nirdoṣa evaikaḥ sadāṅgīkārya eva naḥ
NYĀYASUDHĀ:
yasmātsākṣiṇaḥ kvacidayathārthatve 'viśvasanīyatvāpattyā kā(ka)raṇadoṣādyaniścayaprasaṅgena jñānānāṃ bhramatvābhramatvanirdhāraṇābhāvasaktyār'thatathātvanirṇayābhāvānuṣaṅgeṇa niśśaṅko 'visaṃvādī vyavahāro lupyeta /
naca tallopo 'ṅgīkartuṃ śakyaḥ /
savarlokaprasiddhatvāt /
tathāvidhasya (ca) laukikaiḥ parīkṣakaiślollaṅghanāyogāt /
pramitārthānanumatāvunmattatvaprasaṅgāt /
tasmātsarvalokaprasiddhasya niśśaṅkasyāvisaṃvādino vyavahārasya kāyarbhūtasya siddhaye vastutathātvātathātvaniścayaḥ kāraṇa(karaṇī)bhūto 'ṅgīkāryaḥ /
tatsiddhaye kā(ka)raṇadoṣādiniścayadvārā sākṣiṇā jñānānāṃ bhramatvābhramatvanirṇayo 'ṅgīkāryaḥ /
tatsiddhaye (ca) sākṣiṇo viśvasanīyatvaṃ tatsiddhaye ca sākṣī sadā nirdeṣo yathārtha eva na parīkṣakāṇāmaṅgīkārya iti /
nanvevaṃ tarhi prābhākarādidiśā sarveṣāmapi pratyayānāṃ yathārthatvaniyamo 'stvityata āha- eka eveti //
ekasyaiva yāthārthyaniyamena sarvasyopapattau kimaprāmāṇikena pramāṇaviruddhena sarvapratyayayāthārthyaniyameneti bhāvaḥ /
*8,605*
kimato yadyevaṃ sākṣī niyamenārthāvyabhicārītyata āha- śuddha iti //
śuddhaḥ sākṣī yadā siddho duḥkhitvaṃ vāryate katham
NYĀYASUDHĀ:
duḥkhitvaṃ tena pratītaṃ jīvasyeti śeṣaḥ /
tataśca kimityata āha- upajīvyeti //
upajīvyapramāṇaṃ tad bhedagrāhakameva hi
NYĀYASUDHĀ:
śrutyanumānayorupajīvyapramāṇaṃ tat tasmāt bhedagrāhakaṃ bhedapramāpakam /
tathā copajīvyavirodhādabhedaśrutyāderaprāmāṇyamiti bhāvaḥ /
tato 'pi kimityataḥ sūtrārthamupasaṃharati- ata iti //
ato jīveśayorbhedaḥ śrutisāmarthyasusthiraḥ
NYĀYASUDHĀ:
śrutiḥ"bhinno 'cintyaḥ'; ityādikā /
sāmarthyamaprati(satprati)pakṣatvam /
// oṃ tadguṇasāratvāttu tadvayapadeśaḥ prājñavat oṃ //
yadyevaṃ jīveśvarayorbheda eva pāramārthiko vyavasthitastadā tattvamasītyādyadvaitaśrutīnāmahaṃ harirityādismṛtīnāṃ ca kā gatiḥ /
nahi tāsāmanumānavatsarvathāprāmāṇyaṃ yuktam /
apauruṣeyatvenāptoktatvena ca tatkāraṇābhāvādityāśaṅkāparihārāya sūtram /
tadguṇasāratvāttu tadvayapadeśaḥ prājñavaditi /
tadvayācaṣṭe- tathāpīti //
tadguṇasāratvāt tu tadvyapadeśaḥ prājñavat
tathāpi tu cidānandapūrvāstatsadṛśā guṇāḥ /
sārasvarūpamasyāpi muktāvapyavaśiṣyate
ato 'bhedavadevaitāḥ śrutayaḥ pravadanti hi /
paurāṇāni ca vākyāni sādṛśyābhedasaṃśrayāt
*8,606*
NYĀYASUDHĀ:
yadyapi jīvabrahmaṇorbheda eva tathāpyabhedavaditi sambandhaḥ /
tuśabdo viśeṣārthaḥ /
taṃ ca vakṣyāmaḥ /
tatsadṛśaḥ paramātmaguṇasadṛśāḥ /
sāra ityanuvādena svarūpamiti vyākhyānam /
asya jīvasya /
kutaḥ /
muktāvapi kaivalye 'pyavaśiṣyate yataḥ /
abhedavat abhedamiva"tatra tasyeva'; ityatropasaṅkhayeyametat /
śiṣyaprayogāt /
yadvābheda iti tatpratipādakamupalakṣyate /
ata eveti sambandhaḥ /
etāḥ parodāhṛtāḥ /
hīti mukhye bādhakaṃ sūcayati /
ata evetyasyaiva vivaraṇaṃ sādṛśyeti /
sādṛśyamevābhedaḥ sādṛśyābhedaḥ /
siṃho devadatta ityādivadgauṇo 'yaṃ vyapadeśa iti vākyārthaḥ /
advaitavādibhiḥ khalu tattvaṃpadayorviruddhasvārthaikadeśatyāgenaikadeśalakṣaṇayā sāmānādhikaraṇyamātraṃ mukhyamaṅgīkṛtam /
tato varaṃ padadvayasya mukhyārthatvamabhyupagamya sāmānādhikaraṇyamātrasya gauṇatvamabhyupagantum /
tātparyaliṅgāni ca tatra tatrānyathā nītāni /
*8,610*
upalakṣaṇaṃ caitat sautramabhedāgamavyākhyānamityāśayavānuktānuvādenārthāntaramapyāha- sādṛśyācceti //
sādṛśyācca pradhānatvāt svātantryādapicābhidām /
āhurīśena jīvasya ... // MAnuv_2,3.69a-c //
*8,611*
NYĀYASUDHĀ:
pradhānatvādapītyanvayaḥ /
āhuḥ śrutayaḥ /
paurāṇāni (ca) vākyānīti vartate /
uktānuvādaḥ pratipattisaukaryārthaḥ /
pradhānatvaṃ vaiśiṣyayam /
tattvamasītyādivyapadeśaḥ sādṛśyādgauṇa ityuktam /
nānyo 'to 'sti draṣṭetyādi nirdeśastu svātantryaprādhānyābhyāṃ lākṣaṇikaḥ /
draṣṭṛpadena tatrāropitavaiśiṣyayaṃ svātantryaṃ copalakṣyate /
tathāca draṣṭā viśiṣyaḥ svātantryaścānyo nāsti ityarthaḥ sampadyate /
yadvā tattvamasītyādinirdeśo 'pi prādhānyasvātantryābhyāṃ lākṣaṇiko vyākhyāyate /
tathāhi /
tacchabdena tadīye svātantryaprādhānye lakṣyete /
punastābhyāṃ tadviṣayatā lakṣyate /
tataśca tatpradhānakastattantraśceti vākyārtho bhavati /
etadapyupalakṣaṇam /
atattvamasītyādivyākhyānāntaramapyatra draṣṭavyam /
syādetat /
tuśabdo hi sautro 'vadhāraṇārthastena ca sādṛśyātirikto 'rtho nivartyate /
tatkathamarthāntaravarṇanamityato 'nyathā vyācaṣṭe- neti //
... na svarūpābhidāṃ kvacit
NYĀYASUDHĀ:
kvacit pradeśe /
svarūpābhidāṃ nāhuriti tuśabdārthaḥ /
natu prādhānyādinivṛttiriti /
astvevaṃ jīvasya brahmaikyaṃ muktasya tatkathaṃ vyākhyeyam /
naca tadapyuktanyāyeneti yuktam /
tathā sati yatra tvasyetyādiviśeṣoktyanupapatterityata āha- sthānaikyamiti //
sthānaikyamaikamatyaṃ ca muktasya tu viśiṣṭate
NYĀYASUDHĀ:
īśeneti vartate /
na kevalamuktanimittatrayaṃ kinnāmaitannimittadvayaṃ viśiṣyate /
ato viśeṣaṇābhedoktirupapadyate /
tatra sthānaikyenaikyavyapadeśo lākṣaṇikaḥ /
sthānagatasyaikasya sthāniṣu prayogāt /
aikamatyanimitte tu prayoge lakṣitalakṣaṇā /
viṣayaikyānmatyaikyaṃ tataśca matimatāmiti /
*8,616*
kiñca yatsādṛśyaṃ sajjīvamātrasādhāraṇatayoktaṃ tatsaṃsāriṇyanabhivyaktaṃ mukte tu vyaktamiti tadabhiprāyeṇāpi viśeṣato 'bhedoktiryuktetyāśayavānāha- sādṛśyaṃ ceti //
sādṛśyaṃ ca viśeṣeṇa ...
NYĀYASUDHĀ:
muktasyeśeneti vartate /
nanu sādṛyādikaṃ jaḍeṣvapi vidyate /
tatkathaṃ teṣāṃ"sarvaṃ khalvidaṃ brahma'; /
"bhūtāni viṣṇurbhuvanāni viṣṇurvanāni viṣṇurgirayo diśaśca'; ityādau kvacideva paramātmaikyavyapadeśo na punarjīvatprācuryeṇetyata āha- jaḍānāmiti //
... jaḍānāṃ dvayameva tu
NYĀYASUDHĀ:
tatpradhānakaṃ tattantratvameva /
jaḍānāṃ tviti sambandhaḥ /
sādṛśyasyāpi tṛtīyasya vidyamānatvātkathaṃ dvayamevetyata āha- bhavediti //
bhavet sādṛśyamatyalpaṃ tṛtīyaṃ paramātmanā
*8,616f.*
NYĀYASUDHĀ:
jaḍānāmiti vartate /
satyamasti sādṛśyaṃ kintu tatsatvā(ttā)dinaiva /
natu jīvavadānandādinā /
ato dvayasyaiva sattvādupapannāpracuroktiḥ /
nanvānandādinā sādṛśyaṃ jīveṣvapi nāsti /
keṣāñcijjīvānāmatadrūpatābhyupagamāditi cenmā bhūt /
nahi jīvamātraṃ prati tattvamasītyucyate /
tasya vedānadhikāritvāt /
kintu bhokṣayogyaṃ patītyadoṣaḥ /
atra sthānaikyaṃ ca kṣīrābdhyādisthitabhagavadrūpāpekṣayoktamiti na jīvajaḍasādhāraṇam /
jaḍābhedavyākhyānena prājñavaditi dṛṣṭānto 'pi vyākhyāto bhavati /
*8,617*
sūtre prājñavadityuktam /
tasyā(yamar)thaḥ /
prājñe yathābhedavyapadeśo 'mukhyastatheti /
tatra pratiyogiviśeṣānuktervijñānamānandaṃ brahmetyādirakhilo 'pyabhedavyapadeśo nityatvādisādṛśyenāmukhya iti jñāyeta /
tanmā vijñāyītyāśayavānāha- īśeti //
*8,618*
īśarūpakriyāṇāṃ ca guṇānāmapi sarvaśaḥ /
tathaivāvayavānāṃ tatsvarūpaikyaṃ tu mukhyataḥ
NYĀYASUDHĀ:
rūpāṇi matsyādīni /
kriyāḥ sṛṣṭayādyāḥ /
guṇā jñānādayaḥ /
savarśa iti pratyekaṃ sambandhaḥ /
tathāśabdaḥ samuccaye /
evaśabdasya mukhyata ityenānvayaḥ /
avayavā hastādyāḥ /
tatsvarūpaikyam īśvarasvarūpeṇai(pai)kyaṃ tatpratipādakaṃ vākyamiti yāvat /
mukhyata eva vyākhyeyamiti śeṣaḥ /
tuśabdo jaḍavyāvṛttyarthaḥ /
tathāca jaḍaviśeṣa evāyaṃ dṛṣṭānta iti bhāvaḥ /
nacaivaṃ sādhyasamatvadoṣaḥ /
jīvamātrābhedavādinaṃ pratyakṣasyādhikaraṇasyārabdhatvāditi /
kuta etaditi cet(na) /
tatra bhedadarśane pratyavāyasyoktatvādityāha- yatheti //
yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati /
evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃstānevānuvidhāvati /
iti śruter ... // MAnuv_2,3.72a-e //
NYĀYASUDHĀ:
parvateṣu durge śikhare vṛṣṭamudakaṃ yathādho (vi)dhāvatyevaṃ pārameśvarāndharmāstataḥ pṛthak paśyaṃstāneva taddarśanamanvevāvilambena narakaṃ vidhāvatītyarthaḥ /
*8,620*
nanvīśvaradharmāṇāṃ bhedābhedau bhavatām /
tathā cātyantābhedoktiramukhyeti sautro dṛṣṭānto 'saṅkucitavṛttirbhaviṣyati /
iyaṃ ca śrutiratyantabhedadarśananindāparā bhavatvityata āha- nobhayaṃ ceti //
... nobhayaṃ ca bhedābhedākhyamiṣyate
NYĀYASUDHĀ:
iṣyate sūtrakṛteti śeṣaḥ /
bhedābhedau neṣyate iti vaktavye bhedābhedākhyamubhayamiti vacanaṃ vakṣyamāṇaśrutivyākhyānānusāreṇeti jñātavyam /
kuto neṣyata ityata āha- ekameveti //
ekamevādvitīyaṃ neha nānāsti kiñcana /
mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati
iti śrutāvivetyasmād bhedābhedanirākṛtiḥ
NYĀYASUDHĀ:
ekam abhinnam /
ekamapi ghaṭādikamavayavabhedavadupalabdhamata evetyuktam /
advitīyaṃ samādhikarahitam /
iha brahmaṇi kiñcana guṇādikamiti nānābhūtaṃ nāsti /
yastviha brahmaṇi vidyamānaṃ guṇādikaṃ nānā bhinnaṃ, iva śabdādabhinnaṃ ca paśyati /
sa mṛtyoranantaraṃ mṛtyuṃ narakamāpnoti /
iti śrutāvivetyasmācchabdāt /
upalakṣaṇaṃ caitat /
evaśabdācca bhedābhedanirākṛtiḥ kṛtā jñāyate /
ato neṣyata iti yojanā /
ivaśabdaprayogātkathametallabhyata ityata āha- iveti //
ivobhaye ca sādṛśya iti vāk śabdanirṇaye
NYĀYASUDHĀ:
ubhaye yaduktaṃ pūrvapadena tatpratiyogini dvitīye vartata ityarthaḥ /
atra ca nāno(ktvā)ktyā prayukta ivaśabdo 'nānā (saṃ)gṛhṇātīti bhedābhedākhyamukhyaṃ nirākṛtaṃ bhavati /
vāgastīti śeṣaḥ /
śabdanirṇayo nāma granthaviśeṣaḥ /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ pṛthagupadeśādhikaraṇam //
*8,622*
[======= JNys_2,3.XVIII: aṃśādhikaraṇa =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ aṃśādhikaraṇam //
// oṃ aṃśo nānāvyapadeśādanyathā cāpi tāśakitavāditvamadhīyata eke oṃ //
kecididamevaṃ vyācakṣate /
jīvaḥ paramātmanoṃ'śaḥ /
aṃśatvaṃ ca nārambhakatvam /
paramātmano 'nārabdhatvāt /
nāpi khaṇḍatvam /
acchedyatvāt /
naca pradeśatvam /
pa(gha)ṭādivadanityatvaprasaṅgāt /
kinnāma bhinnābhinnatvam /
atra bheda aupādhiko 'bhedastu svābhāvikaḥ /
upādhiśca anādyanirvācyāvidyetyeke /
anye tu satyamevāntaḥkaraṇādikamiti /
kuta etat /
"dvā suparṇā'"nityo nityānām'; ityādinānāvyapadeśāt /
anyathā cāpi"tattvamasi'"ahaṃ brahmāsmi'; ityādyabhedavyapadeśāt /
nacaikasyaiva jīvasya brahmaṇā bhedābhedau kintu sarveṣām /
yato brahmadāśā brahmakitavā ityeke brahmararo dāśakitavāditvamadhīyata ityādi /
tadidamayuktam /
tathāhi /
ko 'yamabhedaḥ /
kiṃ mukhya evotāmukhyaḥ /
sādṛśyādilakṣaṇaḥ /
ādyaṃ nirākaroti- bhedasyeti //
*8,623*
aṃśo nānāvyapadeśād anyathā cāpi dāśakitavāditvam adhīyata eke
bhedasya muktau vacanādapi tatpakṣanigrahaḥ
NYĀYASUDHĀ:
muktāvapīti sambandhaḥ /
tatpakṣo mukhyābhedapakṣaḥ /
jīvasyaupādhika eva paramātmano bhedaḥ /
abhedastu svābhāvika iti vadatā muktau bhedābhāvo (vācyaḥ) /
tatrāvidyāyā antaḥkaraṇādeścābhāvāt /
naca tadyujyate /
muktāvapi jīvabrahmabhe(ṇorbhe)dasya prāgudāhṛtābhiḥ śrutismṛtibhirabhihitatvāt /
ataḥ pramāṇaviruddhatvādasya pakṣasya heyatvameva /
dvitīyaṃ nirācaṣṭe- cetanatvādīti //
cetanatvādisādṛśyaṃ yadyabheda itīṣyate /
aṅgīkṛtaṃ tadasmābhirna svarūpaikatā kvacit // MAnuv_2,3.75c-f //
NYĀYASUDHĀ:
sādṛśyamityupalakṣaṇam /
tatpradhāna(ka)tvādyapīti draṣṭavyam /
abhedo 'ṅgīkṛtaścetkathaṃ tatpakṣanigraha ityuktamityata(mata) āha- neti //
kvaciditi saṃsāre muktau ve(ce)tyarthaḥ /
*8,625*
na kevalaṃ yuktiviruddho jīvabrahmaṇorbhedābhedāṅgīkāraḥ kiṃ tarhi śrutiviruddho 'pītyāha- na kenaciditi //
na kenacidabhedo 'sti bhedābhedo 'pivā kvacit /
samudāyamṛte viṣṇoḥ svaguṇādīn vināpi vā
iti śruterna tasyāsti bhedābhedo 'pi kenacit
*8,625f.*
NYĀYASUDHĀ:
bhedena sahito 'bhedo bhedābhedaḥ /
kvacidapīti sambandhaḥ /
vāśabdaḥ samuccaye /
ṛteyoge dvitīyāpyupasaṅkhayātavyā /
śrautaprayogāt /
apiśabdaḥ samuccaye /
vāśabdo vikalpārthaḥ /
sa ca vyavasthito vikalpaḥ /
samudāyamṛte(na) kenacidbhedābhedo(do 'sti) nāsti /
svaguṇādīnvinābhedo nāstīti /
kenacidapītyanvayaḥ /
etena jīvabrahmaṇorbhedābhedau dvāvapi svābhāvikau /
natu bhedo 'vidyādyupādhinibandhanaḥ /
ato muktāvapi bhedasadbhāvānnāsmākaṃ muktabhedavacanavirodha iti vadanyādavaprakāśo 'pi nirastaḥ /
kvacitkenaciditi viśeṣaśrutivirodhāditi /
*8,628*
yadyevaṃ jīvabrahmaṇorna bhedābhedau kathaṃ tarhi sautraṃ bhedābhedaśrutyudāharaṇamityataḥ svamatena sūtratātparyamāha- abhedeti //
abhedaśrutayo 'ṃśatvāt ...
NYĀYASUDHĀ:
upalakṣaṇametat /
bhedaśrutayaścetyapi draṣṭavyam /
aṃśatvādeva hi upapadyanta iti śeṣaḥ /
dinānāvidhasambandhavyapadeśahetumabhidhāyānyathā cāpītyādinār'thāpattirapyucyate /
tathāhi /
jīvabrahmaṇorbhedamabhedaṃ ca vadantyaḥ śrutayastāvadvidyante /
tāśca jīvasya brahmāṃśatvādeva hi upapadyante nānyathā /
yadi jīvo brahmaṇo ghaṭa iva paṭādatyantabhinnaḥ syāttadābhedaśrutaya uparudhyeran /
yadi vā brahmābhinnaḥ syāttarhi bhedaśrutayo bādhyeran /
naca bhedābhedāśrayaṇena śrutidvayasāmañjasyaṃ vācyam /
na kenacidityudāhṛtaśrutivirodhāt /
ato bhedābhedaśrutyanyathānupapattyā jīvo brahmāṃ(ṇoṃ)śo 'ṅgīkārya ityeva sūtrārtha iti /
etadarthaṃ ca na kenacidityādyekavākyatayā vā yojyam /
yathoktam /
"yato bhedena tasyāyamabhedena ca gīyate /
ataścāṃśatvamuddiṣyaṃ bhedābhedau na mukhyataḥ'; iti /
*8,629*
paramātmāṃśatvaṃ cedupagataṃ kathaṃ tarhi na bhedābhedāṅgīkāraḥ /
prakārāntareṇāṃśatvasya nirvaktumaśakyatvāt /
matsyādiṣu parameśvarāṃśeṣvabhedasyāṅgīkṛtatvāccetyata āha- sādṛśyaṃ ceti //
... sādṛśyaṃ cāṃśatāsya tu
NYĀYASUDHĀ:
asya jīvasya parameśvarāṃśatā tu tatsādṛśyam /
caśabdāttadadhīnasattādimattvaṃ cetyarthaḥ /
etena puṃstvādivadityanenaivedaṃ gatārthamadhikaraṇamityapi nirastam /
yadvā caśabdo 'vadhāraṇārthaḥ /
satyam /
matsyādiṣvabhedanimittakoṃ'śaśabdaḥ /
tathāpi mukhyāṃśasādṛśyaṃ tatsattayaiva sattāvattvalakṣaṇameva jīvasyāṃśatvaṃ gauṇo 'yamaṃśaśabda iti iti yāvat /
aṃśaśabdasyānekārthatvaṃ tatra matsyādyāḥ svarūpāṃśā eva jīvāḥ bhinnāṃśā evetyatra asambhāvanānirāsāya(dīnāṃ svarūpāṃśatvaṃ jīvānāṃ tvatathābhūtāṃśatvamityetatkuta ityato 'tra) āgamavākayaṃ paṭhati- aṃśastviti //
*8,630*
aṃśastu dvividho jñeyaḥ svarūpāṃśo 'nya eva ca /
vibhinnāṃśo 'lpaśaktiḥ syāt kiñcitsādṛśyamātrayuk
aṃśino yattu sāmarthyaṃ yat svarūpaṃ yathā sthitiḥ /
sa eva cet svarūpāṃśaḥ prādurbhāvā hareryathā
NYĀYASUDHĀ:
dvividha eva na tvekavidha evetyanvayaḥ /
kiñcitsādṛśyamātrayugiti purovadubhayathā vyākhyeyam /
sāmarthyaṃ sṛṣṭayādikartṛtvādilakṣaṇam /
svarūpaṃ pūrṇānandādikam /
sthitiḥ sarvagatatvādiparimāṇam /
sa eva cet tatsāmarthyādiyuktaścedaṃśastadāsau tatsvarūpāṃśo jñātavyaḥ /
prādurbhāvā iti tasyaivodāharaṇam /
evaṃ jīvā yathetyādyasyāpyudāharaṇaṃ draṣṭavyam /
anena prakāśādivannaivaṃ para ityasya tātparyamuktaṃ bhavati /
*8,633*
matsyādīnāṃ jīvānāṃ ca parameśvarāṃśatvāsāmye 'pi naikaprakāratā kintu matsyādyāḥ svarūpāṃśā eva jīvā vibhinnāṃśā evetyatrāsambhāvanānirāsāya prakāśavaditi sūtrakṛtā dṛṣṭāntā dattāḥ /
te cāyuktā iva pratīyante ubhayatra bhedābhedasāmyā(sadbhāvā)dityāśaṅkānirāsā(yar)thaṃ bhāṣyam"abhimānidevatāpekṣayaitad'; iti /
tadavispaṣṭamityataḥ sautrāndṛṣṭāntānspaṣṭayati- sūryeti //
sūryamaṇḍalamānyekastatprakāśābhimānavān /
sūryo 'tha saptamābdheśca bāhyodasya ca vāripaḥ
kaṭhinatvena mervādeḥ pṛthivyā api devatā /
dharādevy ... // MAnuv_2,3.81a-c //
NYĀYASUDHĀ:
sūryamaṇḍalamānyaṃśī sūryastatprakāśābhimānavāṃstadaṃśaścaika eva /
yatheti sarvatrānvīyate /
athaśabdaḥ samuccaye /
bāhyodasyābhimānyaṃśī vāripaḥ saptamābdherabhimānī tadaṃśaścaika eva /
pṛthivyāḥ pañcāśatkoṭivistīrṇāyā abhimāninyaṃśibhūtā (devatā) dharādevī mervā(dera)dyabhimāninī devatāpyaṃśarūpaikaiva /
meruhimavadādeḥ puruṣā abhimāninaḥ purāṇeṣu (pra)siddhā ityata uktam- kaṭhiṇatveneti //
yatkaṭhinaṃ(ṇaṃ) sā pṛthivīti śruterdharādevyeva sarvasyāḥ pṛthivyā abhimāninī /
avāntarābhimāninastvanye iti /
anena svarūpāṃśo nidarśitaḥ /
dārṣyāntikaṃ darśayati- evameveti //
... evamevaiko bhagavān viṣṇuravyayaḥ /
nānāvatārarūpeṇa sthitaḥ pūrṇaguṇaḥ sadā // MAnuv_2,3.81c-f //
NYĀYASUDHĀ:
bhagavānviṣṇuraṃśī nānāvatārarūpeṇa sthitoṃ'śaścaika eveti yojanā /
avyayaḥ sadā pūrṇaguṇa ityāgāmisūtrānusāreṇābhedopapādanam /
vibhinnāṃśadṛṣṭāntavivaraṇapūrvakaṃ dārṣyāntikaṃ vivṛṇoti- viṇmūtreti //
viṇmūtrākṣyādimāninyo yathāpabhraṣṭadevatāḥ /
sūryādibhyastathaivāyaṃ saṃsārī paramāt pṛthak
*8,635*
NYĀYASUDHĀ:
apabhraṣṭanāmakā devatā aṃśarūpāḥ sūryādibhyaḥ sūryavaruṇapṛthivībhyoṃ'śibhyo vyutkrameṇa yathā pṛthak /
jīvāṃśānāmaṃśinaḥ parameśvarātpṛthaktvaṃ yuktitaḥ samarthayituṃ sūtram anujñāparihārau dehasambandhājjyotirādivaditi /
atrāpi dṛṣṭāntānāmasaṅgatimāśaṅkayābhimāniviṣayatayā vyākhyāti- deheti //
anujñāparihārau dehasambandhāj jyotirādivat
dehadoṣaiśca duṣṭatvādapabhraṣṭākhyadevatāḥ /
anyāḥ sūryādidevebhyo hyanugrāhyāśca taiḥ sadā
evameva parād viṣṇoḥ pṛthak saṃsāriṇo matāḥ /
anugrāhyāśca tenaiva tatprasādācca mokṣiṇaḥ
na tu matsyādirūpāṇāmanugrāhyatvamiṣyate
NYĀYASUDHĀ:
paradehagatadoṣaiḥ /
devatātvaṃ tvantardhānādiśaktiyogaḥ /
caśa(bdau)bdo hetvoḥ samuccaye /
hi yasmādanugrāhyāśca taiḥ sūryādibhistatprasādāyattapratibandhanivṛttitvāccetyapi draṣṭavyam /
anugrāhyaścetyādau yata iti śeṣaḥ /
dehadoṣaliptatvādityapi grāhyam /
nanvanujñādihetutrayaṃ svarūpāṃśeṣu matsyādiṣvastītyanaikāntikaṃ na jīvāṃśānāṃ parameśvarādbhedaṃ sādhayitumalamityata āha- natviti //
anugrāhyatvamityupalakṣaṇam /
neṣyate"naiva te jāyante'; ityādiśrutibaleneti śeṣaḥ /
*8,637*
atraiva sūtram- asantateścāvyatikaraḥ'; iti /
tajjīvāṃśānāṃ parameśvarādbhedameva sādhayatpratīyate /
natu matsyādīnāmabhedamapi /
ata u(tadu)palakṣaṇatvena vyācaṣṭe- guṇairiti //
asantateś cāvyatikaraḥ
guṇairaśeṣaiḥ pūrṇatvānmukhyābhedo 'parairnaca
NYĀYASUDHĀ:
matsyādirūpāṇāmiti vartate /
mukhyābhedāeṃ'śinā /
aparairjīvairīśvarasyābhedo na ca teṣāmaparipūrṇaguṇatvācceti /
anujñāparihārāvityetadapyevamupalakṣaṇatayā vyākhyeyam /
tadarthaṃ vā natu matsyādirūpāṇāmiti vākyaṃ yojyam /
*8,638*
// oṃ ābhāsa eva ca oṃ //
evamaṃśasyāpi jīvasyeśvarādbhedaḥ pramāṇaissamarthitaḥ /
yastvaṃśatvādabhedaṃ sādhayettasyāṃśaśabdavācyatvamātratvaṃ ceddhetustadānaikāntikatvamuktameva /
mukhyāṃśatvaṃ ceddhetustadāsiddhiriti pratipādayadābhāsa eva ceti sūtraṃ vyācaṣṭe- aṃśeti //
ābhāsa eva ca
aṃśābhāsāśca sarve 'pi parasyāṃśā na mukhyataḥ
NYĀYASUDHĀ:
sarve 'pi jīvāḥ /
jīvānāmaṃśābhāsatvaṃ śrutyantareṇa draḍhayati- yatheti //
yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam
NYĀYASUDHĀ:
tathaitasminpuruṣottame etajjīvajātamātatametadevāsya tadaṃśatvamiti bhāvaḥ /
nanvetat śrutiviruddhaṃ"pādo 'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi'; ityasminmantre 'nantāsanaśvetadvīpavaikuṇṭheṣu dyuśabdavācyeṣvavasthitarūpatrayavadbhūtaśabdavācyānāṃ jīvānāmapi paramapuruṣapādatvābhidhānāt ityāśaṅkaya viśeṣaśrutibalena pādaśabdasyānekārthatvakalpanaṃ nyāyyamityāśayavānāha- natviti //
na tu pumpādavat pādā jīvā ete parātmanaḥ /
pūrṇāstasya guṇā eva prādurbhāvatayā sthitāḥ /
evaṃ jagāda paramaśrutirnārāyaṇaṃ param
NYĀYASUDHĀ:
puṃpādavat puruṣasyāmṛtapādatrayamiva /
kutaḥ /
pūrṇāḥ /
nārāyaṇaṃ prādurbhāvarūpam /
jīvāṃśebhyaḥ paraṃ vilakṣaṇam /
jagāda /
*8,639*
adhidaivādisvarūpanirṇayāya pādo 'yamārabdha ityuktam /
tatra kīdṛśo 'tra nirṇayo jāta ityatastaṃ buddhayārohāya piṇḍīkṛtyāha- akṣaya iti //
akṣayo bhagavān viṣṇurlakṣmyāvāso laye sthitaḥ
NYĀYASUDHĀ:
dehādikṣayarahita eva pralaye sthitaḥ /
anena"asambhavastu sato 'nupapatteḥ',"nātmā śruternityatvācca tābhyaḥ'; ityadhikaraṇatātparyamuktaṃ bhavati /
lakṣmyāvāsa iti /
devyā api pralaye 'vasthānoktyā viyatpa(denopa)dopalakṣitāyāstasyā na jīvavajjananamiti /
viyadādipadopādānena tadabhimānitvadaśāyāmeva brahmādīnāṃ dehādyutpattirna muktāviti sūcitam /
tatsūcayati- muktairiti //
muktaiḥ sadā cintyamāno brahmādyaistāratamyagaiḥ
NYĀYASUDHĀ:
tathāpi sṛṣṭi(pra)layakramasamarthanena sūcitaṃ tāratamyaṃ tu tatrāpi nāpaitītyāśayenoktam- tāratamyagauriti //
viparyayeṇa tu kramo 'tra iti sṛṣṭikramaviparyayeṇa (pra)laye kramo 'bhihitaḥ /
tatra kaḥ sṛṣṭau krama ityatastaṃ darśayanviyadadhikaraṇatātparyamāha- prakṛtiriti //
prakṛtiḥ puruṣaḥ kālo vedāśceti catuṣyayam /
nityaṃ svarūpato viṣṇorviśeṣāvāptimātrataḥ /
utpattimāditi proktaṃ lakṣmīstadabhimāninī
*8,640*
NYĀYASUDHĀ:
tato jātaḥ pumān nāma brahmāsyāṃ vāsudevataḥ /
sūtrātmā prāṇanāmā ca devyau prakṛtimāninī
tato rūpaṃ mahān nāma brahmaṇo 'haṅkṛtiḥ śivaḥ /
brahmaṇo buddhināmnomā tata indro mano 'bhidhaḥ /
skandaśca tata evānye sarve devāḥ prajajñire
NYĀYASUDHĀ:
tadabhimāninī lakṣmīścaivamityarthaḥ /
tataḥ kaḥ sṛṣṭau krama ityatastaṃ darśayanviyadadhikaraṇatātparyamāha- prakṛtiriti //
tadabhimāninī lakṣmīścaivamityarthaḥ /
tataḥ tadanantaram /
prāṇanāmā saṅkarṣaṇāt /
devyau sarasvatībhāratyau /
prakṛtimāninī mahattattvarūpāt /
tataḥ ahaṅkārāt /
tata eva indraskandābhyām /
anye tattvābhimāninaḥ /
atropalakṣitānāmapyadhikāśaṅkānirāsāya"tathā prāṇaḥ'ityādinā nirṇayaḥ kariṣyata ityadoṣaḥ /
sṛṣṭipralayayoḥ kramavipayaryasamarthanāya tātparyamāha- tatreti //
tatra pūrvatanaḥ śreyān guṇaiḥ sarvaiḥ samastaśaḥ
NYĀYASUDHĀ:
samastaśaḥ samasteṣu /
"tejo 'taḥ',"tadabhidhyānāt'; ityādestātparyamāha- tebhyaśceti //
tebhyaśca bhagavān viṣṇus ...
NYĀYASUDHĀ:
śreyāniti vartate /
samastaśa iti pañcamyantamatra vā sambaddhayate /
sarvasya janmalayau parameśvarāyattāvityuktam /
"parāttu tacchateḥ'; ityādinā pravṛttiśca /
tattātparyamāha- tadadhīnā iti //
... tadadhīnā ime sadā
janmasthitilayājñānaniyatijñānasaṃsṛtiḥ /
mokṣaśca ... // MAnuv_2,3.93a-c //
NYĀYASUDHĀ:
ime janmādyā mokṣāntā bhāvāḥ /
eteṣāmiti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate /
dvandvaikavadbhāve 'pi napuṃsakatvābhāvaśchāndasaḥ /
yuvoranākāviti yathā /
muktau janmābhāve 'pi sthityādau bhagavadadhīnatvamastyevetyāha- tadadhīnatvamiti //
... tadadhīnatvameteṣāṃ naiva hīyate
muktāvapi ...
*8,641*
NYĀYASUDHĀ:
eteṣāṃ brahmādīnām /
paramaprameyamāha- sa eveti //
... sa evaikaḥ svatantraḥ pūrṇasadguṇaḥ
NYĀYASUDHĀ:
upasaṃharati- itīti //
iti śrutyupapattibhyāṃ pāde 'smin prabhuṇoditam
Original text: Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0