ન્યાયસુધા · અધ્યાય 2.1

ન્યાયસુધા:
પૂર્ણાઃ પ્રત્યેકં નિરવધિકાઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રાનુવ્યાખ્યાને પ્રથમાધ્યાયસ્ય ચતુર્થપાદઃ ॥ ॥
અધ્યય 2, પદ 1
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં સ્મૃત્યધિકરણમ્ ॥
*5,1*
યત્પદં વેદસંવેદ્યં કટાક્ષેણાપિ વીક્ષિતુમ્ ।
ન ક્ષમન્તે વિમતયસ્તમુપાસે શ્રિયઃ પતિમ્ ॥ 1 ॥
એકવાક્યતા(દિ)સિદ્ધયે પ્રથમાધ્યાયાર્થસઙ્ગતત્વેન દ્વિતીયાધ્યાયાર્થં વિવક્ષુરબુદ્ધિસ્થેન સઙ્ગતેર્દર્શયિતુમશક્યત્વાત્ પ્રથમાધ્યાયાર્થં તાવદનુવદતિ- ઉક્ત ઇતિ ॥
ઉક્તઃ સમન્વયઃ સાક્ષાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
(સકલ)જગજ્જન્માદિનિમિત્તકારણે સાર્વજ્જ્ઞસર્વૈશ્વર્યાદ્યનન્તગુણપરિપૂર્ણે ઽવિદ્યાદ્યવદ્યગન્ધવિધુરે પરે બ્રહ્મણિ નારાયણે સ્વરવર્ણપદવાક્યમહાવાક્યરૂપસ્ય સમસ્તસ્ય શાસ્ત્રસ્ય, સાક્ષાત્પરમમુખ્યયા વૃત્ત્યા નતુ લક્ષણયા, તથા મહાતાત્પર્યેણ નતુ પારાર્થ્યેન સમન્વયઃ પ્રથમે ઽધ્યાયે સમર્થિત ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ સમન્વયશબ્દેનૈવ સાક્ષાદિત્યર્થો લભ્યતે ।
તથાપિ પરકીયસંશબ્દવ્યાખ્યાનનિરસને ઽવહિતૈર્ભવિતવ્યમિતિ સૂચનાય તદ્વયાખ્યાનમિદં કૃતમિત્યદોષઃ ।
અથવા સમન્વયશબ્દેન મુખ્યયા વૃત્ત્યાન્વયઃ પ્રતીયતે ।
પરમમુખ્યયા તુ વૃત્ત્યા અન્વયં દર્શયિતું સાક્ષાદિત્યુક્તમ્ ।
યદ્વા ન પ્રધાનપરમાણ્વાદિનિરાસનેન ઉપાદાનત્વાદિપ્રતિપાદનેન ચ પરમ્પરયા કિન્તુ સાક્ષાદેવેત્યનેનાચષ્ટે ।
*5,8*
એવં પ્રથમાધ્યાયાર્થમભિધાય તત્સઙ્ગતત્વેન દ્વિતીયાધ્યાયાર્થમાહ- અવિરોધ ઇતિ ॥
... અવિરોધો ઽત્ર સાધ્યતે
ન્યાયસુધા:
અત્રોક્તે ઽર્થે ઽવિરોધો વિરોધાભાવો ઽત્ર વ્યાચિખ્યાસિતતયા બુદ્ધિસન્નિહિતે દ્વિતીયે(ઽધ્યાયે) સાધ્યતે ।
અનેનાસ્યાધ્યાસ્યાતીતાધ્યાયેન કાર્યકારણભાવલક્ષણ(ણા)સઙ્ગતિઃ સૂચિતા ભવતિ ।
સકલશાસ્ત્રસ્ય સમન્વયેન જગજ્જન્માદિકારણત્વે સમસ્તગુરપૂર્ણત્વે ઽશેષદોષવિધુરત્વે ચ પરસ્ય બ્રહ્મણો ઽભિહિત એવ(હિ) તત્ર વિરોધઃ સ્ફુરતિ ।
નાન્યથા નિરાશ્રયત્વાત્ ।
વિરોધસ્ફૂર્તાવેવ તદભાવસાધનસ્યાવસરો નેતરથા ।
અપ્રાપ્તપ્રતિષેધાયોગાત્ ।
અતો ઽતીતાધ્યાયાર્થસ્ય કારણત્વમેતદધ્યાયાર્થસ્ય કાર્યત્વં નિશ્ચીયતે ।
અથવા શ્રુતિસમન્વયેનોપપાદિતો ઽપ્યર્થો ન તાવચ્છ્રોતૄણાં દૃઢનિરૂઢો ભવતિ, યાવદત્ર પ્રતીતે વિરોધાભાવો ન સાધ્યતે ।
વિરોધેન શ્રુતીનામેવાપ્રામાણ્યશઙ્કનાત્ ।
તથા ચાનુપપાદિતકલ્પ એવાપદ્યતે ।
વિરોધાભાવસાધને તુ ભવત્યેવ દૃઢનિરૂઢઃ ।
યથોક્તમ્ ।
"વિમૃશ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામર્થાવધારણં નિર્ણયઃઽ; ઇતિ ।
અતો વિપરીતકાર્યકારણભાવલક્ષણા અનયોસ્સઙ્ગતિઃ ।
નનૂક્તાર્થે વિરોધસ્તત્ર તત્રૈવ પરિહૃતઃ ।
કિમત્ર પરિ(તત્કિમપરમવ)શિષ્યતે યદર્થમધ્યાયાન્તરારમ્ભઃ ।
સત્યમ્ ।
પ્રતિવક્ષ્યત્યત્રાચાર્યઃ ।
*5,16*
નન્વેવમધ્યાયસ્યાવિરોધલક્ષણૈકાર્થત્વેનૈકવાક્યત્વે સતિ પાદભેદઃ કિન્નિબન્ધનઃ ।
તત્રાપ્યસ્ય પાદસ્ય પ્રાથમ્યં કિન્નિબન્ધનમિત્યપેક્ષાયામાહ-ચતુર્વિધસ્યેતિ ॥
ચતુર્વિધસ્ય તસ્યાદૌ યૌક્તસ્ ...
ન્યાયસુધા:
તસ્યાવિરોધસ્ય ।
નિર્ધારણે ષષ્ઠી ।
આદૌ પ્રથમપાદે ।
અવિરોધઃ સાધ્યત ઇત્યનુવર્તતે ।
ચતુર્વિધસ્ય તસ્યેત્યનુવાદાત્સ ચતુર્વિધ ઇતિ લભ્યતે ।
*5,17*
તદયમર્થઃ ।
યદ્યપ્યુક્તે ઽર્થે વિરોધાભાવ ઇત્યેકો ઽર્થઃ ।
તથાપિ યુક્તિસમયશ્રુતિન્યાયોપેતશ્રુતિવિરોધાભાવરૂપાવાન્તરભેદેન સ ચતુર્વિધો ભવતિ ।
તત્પ્રતિપાદનેન ચતુર્ણાં પાદાનાં ભેદો યુજ્યતે ।
તસ્ય ચતુર્વિધસ્યાપિ વિરોધાભાવસ્ય મધ્યે યુક્તિવિરોધાભાવઃ પ્રથમપાદે સાધ્યતે ।
સર્વેષામપિ વિરોધાનાં યુક્ત્યુપજીવિતવેન તદ્વિરોધસ્ય પ્રબલતયા તદભાવસાધનસ્ય પ્રાથમ્યોપપત્તેઃ ।
યુક્તિપુરસ્કારેણ યુક્ત્યુપજીવિત્વેન તદ્વિરોધસ્ય પ્રબલતયા તદભાવસાધનસ્ય પ્રાથમ્યોપપત્તેઃ ।
યુક્તિપુરસ્કારેણ પ્રવર્તના(માનત્વા)ચ્ચ વિચારશાસ્ત્રસ્યેતિ ।
નનુ કથમભાવસ્ય ચાતુર્વિધ્યમ્ ।
ઉચ્યતે ।
ચતુર્વિધા હિ વિરોધિનો(ન્યો)યુક્ત્યાદયઃ ।
તદુપધાનાદ્વિરોધો ઽપિ ચતુર્વિધો ઽભિધીયતે ।
તતસ્તત્પ્રતિયોગિકો ઽભાવો ઽપિ તથોચ્યતે ।
અત એવ યૌક્ત ઇત્યુપપન્નમ્ ।
અભાવસ્યાપિ પરમ્પરયા યુક્તિસમ્બન્ધિત્વાત્ ।
અથવાવિરોધપદસન્નિધાપિતો વિરોધસ્તસ્યેતિ પરામૃશતે ।
તથાચ વિરોધસ્ય યુક્ત્યાદ્યુપધાનેન ચતુર્વિધત્વાત્તદભાવસાધનેન પાદભેદો યુજ્યતે ।
ચતુર્વિધસ્ય તસ્ય વિરોધસ્ય મધ્યે યૌક્તો વિરોધ આદાવુક્તપ્રકારેણ પ્રબલો યતસ્તસ્માત્તદભાવો ઽત્રાદૌ સાધ્યત ઇતિ યોજનીયમ્ ।
યદ્વા તસ્યેતિ વિરોધિપરામર્શો ઽયમ્ ।
તસ્યાપ્યવિરોધપદેન બુદ્ધિસન્નિહિતત્વાત્ ।
અવિરોધો હિ વિરોધ(નિરૂપણ)ધીનનિરૂપણઃ ।
વિરોધશ્ચ વિરોધિના વિના નોપપદ્યતે ।
તતશ્ચ વિરોધિનો યુક્ત્યાદિભેદેન ચતુર્વિધત્વા(ત્ત)દ્વિરોધાભાવસાધનેન પાદભેદોપપત્તિઃ ।
ચતુર્વિધસ્યાપિ તસ્ય વિરોધિનો મધ્યે યુક્તેઃ પ્રબલત્વાદાદૌ યૌક્તો યુક્તિસમ્બન્ધી વિરોધાભાવઃ સાધ્યત ઇતિ યોજ્યમ્ ।
*5,20*
પ્રથમાધિકરણે વિશેષમાહ- તત્રાપીતિ ॥
... તત્રાપિ ચ સ્મૃતેઃ

*5,20f.*
ન્યાયસુધા:
અપિપદમાદાવિત્યસ્યાનુકષર્ણાર્થમ્ ।
તત્ર યુક્તિવિરોધાભાવપ્રતિપાદકે ઽપિ પાદ ઇત્યનૌચિત્યશઙ્કાસૂચનાર્થં વા ।
ચશબ્દેનાવિરોધઃ સાધ્યત ઇત્યેતદનુકૃષ્ટતે ।
સ્મૃતેઃ પાશુપતાદિકાયાઃ ।
યદ્યપિ સ્મૃતેરિત્યસ્ય ન નઞર્થેન સમ્બન્ધો ઘટતે વિરોધશ્ચ સમાસે ગુણભૂતઃ ।
તથાપિ બુદ્ધયા વિવિક્તેન તેન સમ્બન્ધઃ સમ્ભવતિ ।
*5,22*
યુક્તિવિરોધપરિહારલક્ષણે ઽત્ર પાદે સ્મૃતિવિરોધપરિહારો ન કર્તવ્યો ઽસઙ્ગતત્વાત્ ।
કર્તવ્યતાયાં વા પ્રાથમ્યં કુત ઇત્યત આહ- તસ્યા ઇતિ ॥
તસ્યાશ્ચતુઃસ્વરૂપત્વાત્ ...
ન્યાયસુધા:
તસ્યાઃ પાશુપતાદિસ્મૃતેર્યુક્તિસમયાદિવિરોધિચતુસ્સ્વરૂપત્વાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પાશુપતાદિસ્મૃતયો હિ સ્વયમાપ્તાભિમતવાક્યતયા સમયરૂપા અપિ સ્વાભિમતાર્થે યુક્તીઃ શ્રુતીશ્ચ સંવાદયન્ત્યો યુક્તિસમયાદિવિરોધિચતુષ્યયરૂપાઃ ।
તતશ્ચોક્તે ઽર્થે તદ્વિરોધપરિહારો ઽધ્યાયે ઽન્તર્ભવત્યેવ ।
કિન્તુ પાદચતુષ્યયાર્થસઙ્ગતો ઽ(પ્ય)યં ન નિષ્કૃષ્ટૈકત્રૈવ પાદે ઽન્તર્ભવતિ ।
તતો ઽધ્યાયાદૌ તદન્તે વા વક્તવ્યઃ ।
પ્રથમાતિક્રમે ચ કારણં ન કિઞ્ચિદસ્તીત્યાદ્યાધિકરણે નિરૂપ્યત ઇતિ ।
એવઞ્ચ તત્રાપિ ચ સ્મૃતેરિત્યયમુક્તસ્યાપવાદો ભવન્નપિ ન સર્વથેત્યુક્તં ભવતિ ।
સમયાદિવિરોધસ્યાપિ પરિહારેણ નિષ્કૃષ્ટપાદાર્થાભાવાદ્યુક્તિવિરોધપરિહારસ્યાપિ ભાવેનાન્તર્ભાવસમ્ભવાચ્ચ ।
*5,23*
એકસ્યૈવાધિકરણસ્ય પાદચતુષ્યયાર્થસમ્બન્ધેન ચતુસ્સ્વરૂપત્વકથન(નેન)પ્રસઙ્ગચ્છિષ્યાણાં શાસ્ત્રે બહુમાનોત્પાદનાયાન્યદપિ ચાતુર્વિધ્યં વક્તિ- પ્રત્યેકમિતિ ॥
... પ્રત્યેકં ચતુરાત્મકાઃ ।
પાદાઃ સર્વે તદંશાશ્ચ ...
ન્યાયસુધા:
ચત્વારો ઽપિ પાદાઃ પ્રત્યેકં ચતુરાત્મકાઃ પાદચતુષ્યયાર્થવન્તો દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
તદ્યથા ।
યુક્તિવિરોધપરિહારલક્ષણો ઽપ્યયં પાદઃ સમયાદિત્રયવિરોધપરિહારાત્મકો ઽપિ ભવતિ ।
તથા સમયવિરોધપરિહારલક્ષણો ઽપિ દ્વિતીયો યુક્ત્યાદિત્રયવિરોધપરિહારાત્મકો ઽપિ ભવતીત્યાદિ ।
પાદા ઇત્યેવોક્તે સન્નિહિતત્વાદેતદધ્યાયગતા એવેતિ જ્ઞાયતે ।
તદર્થં સર્વે ઇત્યુક્તમ્ ।
સર્વાધ્યાયસમ્બન્ધિનો ઽપીત્યર્થઃ ।
યો યદધ્યાયગતઃ પાદઃ સ તદધ્યાય(ગત)પાદચતુષ્યયાર્થવાનવધે(સે)યઃ ।
ન કેવલમેવં પાદાઃ, કિન્તુ તદંશાશ્ચ તે પાદા અંશા યેષાં તે તદંશા અધ્યાયા ઇત્યર્થઃ ।
પ્રથમાધ્યાયઃ સમન્વયસ્યેવાવિરોધાદિત્રયસ્યાપિ પ્રતિપાદકો ભવતીત્યાદિ ।
પાદાનાં ચતુરાત્મકત્વે ઽધિકરણાનાં તથાત્વં સિદ્ધમેવ ।
ન ચૈવમધ્યાયાદિભેદાનુપપત્તિઃ પૌનરુક્ત્યદોષશ્ચેતિ વાચ્યમ્ ।
વિવક્ષાભેદેન સામઞ્જસ્યાત્ ।
યદા પ્રથમઃ સમન્વયસ્યાર્થો વિવક્ષ્યતે ન તદા તદર્થતેતરેષામિત્યાદિ ।
*5,24*
અન્યદાદિ ચાતુર્વિધ્યં શાસ્ત્રસ્ય દર્શયતિ- મૂર્તીનામિતિ ॥
વ્યાસ -(8)
... મૂર્તીનાં વર્ણમાઽગમાત્

ન્યાયસુધા:
ચતસૃણાં વાસુદેવાદિમૂર્તીનાં પ્રતિપાદકત્વેનાપિ ચતુરાત્મકત્વં જ્ઞાતવ્યમિતિ યોજના ।
નન્વેતદુક્તમેવ, પુનઃ કસ્માદુચ્યત ઇત્યત આહ- વર્ણમિતિ ॥
અત્રાગમાદિત્યાઙ્ગદ્વયસ્યોપશ્લેષો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તત્રાદ્યસ્યારભ્યેત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયો ઽભિવિધૌ ।
આગમ ઇતિ ચતુરધ્યાયિશાસ્ત્રમુચ્યતે ।
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
ન કેવલં પ્રત્યક્ષરં પ્રતિપદં પ્રતિસૂત્રં પ્રત્યધિકરણં કિન્ત્વેતચ્છાસ્ત્રગતમેકં વર્ણમારભ્ય આ સર્વશાસ્ત્રાત્, પ્રત્યધિકરણં પ્રતિપાદં પ્રત્યાધ્યાયં સમસ્તેન શાસ્ત્રેણ ચ ચતસ્રો મૂર્તયઃ પ્રતિપાદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
કુત એતદવગન્તવ્યમિત્યત આહ- આગમાદિતિ ॥
બૃહત્તન્ત્રાદેરિત્યર્થઃ ।
*5,26f.*
એતત્પાદાધિકરણપૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તયુક્તીઃ સઙ્ક્ષેપેણાહ- આપ્તતેત્યાદિના ॥
આપ્તતા સમતાદૃષ્ટિશ્રુતિસામ્યબલાદ્ભવાઃ ।
સર્વાનુસારો લઘુતા વિશેષાદર્શનાફલે

ઇષ્યસિદ્ધિશ્ચ નિયમઃ પૂર્વપક્ષેષુ યુક્તયઃ ।
એતા એવ ત્વતિબલા સિદ્ધાન્તસ્ય નિયામકાઃ

ન્યાયસુધા:
ઉક્તાર્થં સ્મૃતિવિરોધેનાક્ષિપ્ય સમાદધત્સૂત્રમ્ ઓં સ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્નાન્યસ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગાત્ ઓં ॥
ઇતિ ।
અસ્યાર્થઃ ।
યદુક્તં પરસ્ય બ્રહ્મણો વિષ્ણોઃ સકલજગજ્જન્માદિકારણત્વં સાર્વજ્ઞ્યાદિસકલગુણપૂર્ણત્વં સમસ્તદોષદૂરત્વં ચ તદયુક્તમ્ ।
પાશુપતસાઙ્ખયબૌદ્ધાર્હતાદિસ્મૃતિવિરુદ્ધત્વાત્ ।
તા હિ શિવપ્રભૃતીનામેવ જગજ્જન્માદિકારણત્વાદિકં પ્રતિપાદયન્તિ ।
નચ તાસામન્યો ઽવકાશો ઽસ્તિ યેન પ્રતીતે ઽપ્યર્થે તાત્પર્યાભાવં પ્રતીમઃ ।
અન્યથા તાસાં સ્મૃતીનામનવકાશેનાપ્રામાણ્યલક્ષણદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
તન્ન ।
પુરુષોત્તમસ્યૈવ પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતિભિરખિલજગત્કારણત્વાદેરુક્તત્વાત્ ।
અપર(ન્ય)થા તાસાં પાશુપતાદિ(સ્મૃતિ)ભ્યો ઽન્યાસાં પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતીનામવકાશાન્તરાભાવેનાપ્રામાણ્યદોષપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
તત્રાક્ષેપસ્તાવદયમયુક્તઃ ।
શ્રુતિસમન્વયેનાસ્યાર્થસ્ય સાધિતત્વાત્ ।
શ્રુતિવિરુદ્ધાનાં(ચ) સ્મૃતીનામપ્રામાણ્યસ્યેષ્ટત્વાત્ ।
શ્રુતિસમન્વયન્યાયેન પાશુપતાદિસ્મૃતીનામપિ પરબ્રહ્મણિ સમન્વયેન શિવાર્ચનાદિપરત્વેન વા સાવકાશત્વાચ્ચ ।
સમાધાનમપીદમયુક્તમ્ ।
સકલશાસ્ત્રપ્રમાણકત્વમુક્તાર્થસ્યાભિધાયેદાનીં સ્મૃતિમાત્રોપાદાને કારણાભાવાત્ ।
પરાભિધિત્સિતં દોષમવબુદ્ધય શ્રુતિપરિત્યાગસ્ત્વયુક્તઃ ।
કિન્તુ સ પરિહર્તવ્યઃ ।
અન્યથા પ્રાગપિ શ્રુતિરનાદેયા સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતીનામપ્રામાણ્યં પરસ્યેષ્યમેવ ।
વાસુદેવાર્ચનાદિપરતયા સાવકાશતાપિ તેન સમ્ભાવ્યેત ।
સામ્યાપાદનમાત્રે ઽપિ પરસ્યૈવ જયો નિશ્ચયપ્રતિબન્ધકત્વાદિત્યતો નિર્દલં પૂર્વપક્ષ તાવદુજ્જીવયતિ- આપ્તૈરિતિ ॥
*5,27*
સ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ નાન્યસ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગાત્

આપ્તૈઃ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટ્વા પ્રોક્તમર્થં કથં શ્રતિઃ ।
પિપીલિકાલિપિનિભા વારયેત સર્વગા હિ તે

ન્યાયસુધા:
અયમિહાભિસન્ધિઃ પૂર્વપક્ષિણઃ ।
શ્રુતિવિરોધેન સ્મૃતીનામપ્રામાણ્યમભિલષતા પ્રબલદુર્બલત્વે સર્વથા સમર્થનીયે ।
અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન તાવત્પ્રામાણ્યકારણભાવાભાવાભ્યાં પ્રાબલ્યદૌર્બલ્યે ।
પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
વૈપરીત્યાચ્ચ ।
વાક્યપ્રામાણ્યે હિ કારણં વક્તુરાપ્તત્વમ્ ।
વક્તારશ્ચ સ્મૃતીનામાપ્તાઃ ।
ન શ્રુતેઃ ।
અપૌરુષેયત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
અત એવ સમૂલત્વનિર્મૂલત્વાભ્યામ્ ।
સ્મૃતીનામાપ્તિમૂલત્વાત્ ।
શ્રુતેસ્તદભાવાત્ ।
નાપિ કૃત્તિમત્વાકૃત્રિમત્વાભ્યામ્ ।
સ્વરૂપતો ઽપ્રયોજકત્વાત્ ।
ઉક્તરીત્યા વૈપરીત્યાચ્ચ ।
તદિદમુક્તમાપ્તૈ રુદ્રકપિલકમલાસનાદિભિઃ ઉક્તમર્થં શિવાદીનાં જગત્કારણત્વાદિકં, પિપીલિકાલિપિનિભા બુદ્ધિપૂર્વપ્રણયહીના, શ્રુતિઃ, કથં વારયેત્ ન કથમપીતિ ।
*5,30f.*
નન્વૌદુમ્બરીં સ્પૃષ્ટ્વોદ્ગાયેદિત્યાદિશ્રુતિવિરુદ્ધાનામૌદુમ્બરી સર્વા વેષ્યયિતવ્યેત્યાદિસ્મૃતીનામપ્રામાણ્યમુપલબ્ધં તથાત્ર સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્ ।
વૈષમ્યાત્ ।
શ્રુતિમૂલતયાભિમતા હિ તાઃ સ્મૃતયો ઽતસ્તાસાં મૂલશ્રુત્યનુમાપકત્વેન પ્રામાણ્યમિષ્યમ્ ।
નચ શ્રુતિવિરુદ્ધાયાઃ સ્મૃતેર્મૂલશ્રુત્યનુમાપકત્વં સમ્ભવતીત્યપ્રામાણ્યમેવ યુક્તમ્ ।
યથાઽહ જૈમિનિઃ"વિરોધે ત્વનપેક્ષં સ્યાદસતિ હ્યનુમાનમ્ઽ; ઇતિ ।
નચૈવં પ્રકૃતે ।
પાશુપતાદિસ્મૃતીનાં શિવાદિપ્રત્યક્ષમૂલત્વેન શ્રુતિમૂલત્વાભાવાત્ ।
તદિદમાહ- પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટ્વેતિ ॥
નનુ તર્હિ સ્મૃતીનામુક્તરીત્યા સાવકાશત્વાન્નિરવકાશશ્રુતિવિરોધેનાપ્રામાણ્યમસ્તુ ।
મૈવમ્ ।
વૈપરીત્યાત્ ।
સ્મૃતયો હિ વિસ્પષ્ટવાદિન્યો ન વિવક્ષિતાર્થાત્પ્રચ્યાવનમર્હન્તિ ।
શ્રુતયસ્ત્વસ્ફુટ(સ્પષ્ટ)વિક્ષિપ્તવાદિન્યો ઽવ્યવસ્થિતાલૌકિકશાબ્દલક્ષણવિષયા અશક્યાધ્યયનાનન્તાપરિપૂર્ણવાક્યરૂપા નાર્થવિશેષનિષ્ઠા લક્ષ્યન્તે ।
અત એવ ભવતાં મીમાંસાયાસઃ ।
એતદપ્યુક્તં પ્રકર્ષેણોક્તમિતિ ।
વિસ્પષ્ટમુક્તમિત્યર્થઃ ।
પિપીલિકાલિપિનિભેતિ ચ ।
અસ્ફુટે(સ્પષ્ટે)ત્યર્થઃ ।
*5,33*
કિઞ્ચ શ્રુતયસ્તાવદવિસ્પષ્ટાર્થાઃ ।
પ્રણેતૃવ્યાખ્યાનસમ્પ્રદાયવિકલા ન સ્વતન્ત્રાઃ કમપ્યર્થં પ્રતિપાદયિતુમીશતે ।
કિન્તુ સહજસિદ્ધેન યોગર્ધિલબ્ધેન વા પ્રત્યક્ષેણાશેષાર્થદર્શિનામાપ્તાનાં વચનમનુસૃત્ય નેતવ્યાઃ ।
યથોક્તમ્ ।
ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃંહયેદિતિ ।
ઇતિહાસપુરાણગ્રહણમુપલક્ષણમ્ ।
તથાચ કથં પાશુપતાદિસ્મૃત્યુક્તાર્થનિવારણાય સમર્થાસ્સ્યુઃ ।
તદિદમુક્તં પિપીલિકાલિપિનિભા સંવાદેન વિના કમપ્યર્થં પ્રતિપાદયિતુમસમર્થા શ્રુતિર્યદ્વચનસંવાદાપેક્ષિણી તૈરેવાપ્તૈઃ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટ્વા પ્રોક્તમર્થં કથં વારયેત્ ।
સ્વતન્ત્ર(સ્વાતન્ત્ર્ય)દશાયામપ્રતિપાદકત્વાત્ ।
પારતન્ત્ર્યે તુ વિરોધાભાવાદેવ ।
કિન્તુ તદનુસારેણૈવ નેતવ્યેતિ ।
*5,34*
ભવેદેતદ્યદિ પાશુપતાદિસ્મૃતિપ્રણેતૄણામાપ્તત્વં સ્યાત્ ।
તદેવ કુત ઇત્યત આહ- સર્વગા હીતિ ॥
સર્વં ગચ્છન્ત્યવગચ્છન્તીતિ સર્વગાઃ ।
આપ્તત્વોપલક્ષણમેતત્ ।
તે રુદ્રાદયઃ ।
હીતિ તત્ર પ્રમાણપ્રસિદ્ધિં દ્યોતયતિ ।
અથવા સર્વજ્ઞત્વમેવાત્ર પ્રમાણપ્રસિદ્ધયા સાધ્યતે ।
*5,35*
તત એવાન્યસ્ય સિદ્ધેઃ ।
તથાહિ ।
હરિહરહિરણ્યગર્ભાસ્તાવત્સર્વજ્ઞતયા શ્રુતીતિહાસપુરાણેષુ પ્રસિદ્ધાઃ ।
તત્ર હરેરેવાવતારા બુદ્ધર્ષભકપિલાઃ સૌગતાદિસ્મૃતિપ્રણેતારઃ ।
તથાચ તેષાં મોહાભાવેન રાગદ્વેષયોરપ્યભાવાત્ વિપ્રલિપ્સા ચ નિવર્તતે ।
કિઞ્ચ જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નસ્થાનકરણપાટવાનિ તાવદુપદેશમાત્રેણ તેષાં નિશ્ચીયન્તે ।
કિઞ્ચ જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નસ્થાનકરણપાટવાનિ તાવદુપદેશમાત્રેણ તેષાં નિશ્ચીયન્તે ।
જ્ઞાનં તુ યથાર્થમયથાર્થં વા સ્યાત્ ।
ઇચ્છાપિ પ્રતિપિપાદયિષા વા વિપ્રલિપ્સા વેતિ સન્દેહો ઽવશિષ્યતે ।
તત્રાભ્યાસદશાપન્નો ઽયમર્થો ઽસ્યેતિ સામાન્યતો નિશ્ચયે ભવત્યેવ તસ્ય જ્ઞાનસ્ય યથાર્થત્વનિશ્ચયઃ યથાભ્યાસદશાપન્નમિદમરણ્યમમીષાં મ્લેઞ્છાનામતો ઽસ્મિન્નેતે માર્ગાભિજ્ઞા ઇતિ પાન્થાનામેવ નિશ્ચયઃ ।
વિપ્રલિપ્સા ચ હેતુદર્શનેન વ્યાપ્તા હેતૌ સતિ સ્યાત્ ।
સ ચ દ્વિરૂપઃ ।
સ્વોપકારઃ પરાપકારો વા ।
ન તાવત્પાન્થેષુ વિમાર્ગેણ પ્રતિષ્ઠમાનેષુ મ્લેઞ્છાનાં કશ્ચિત્સ્વોપકારઃ ।
સ્વસ્ય ગૃહીતત્વાત્ ।
શરીરસ્ય ચ કરણીયાન્તરભાવાત્ ।
ભાવે વા પરિત્યાગાયોગાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ ।
ન હ્યનુન્મત્તા અનપકારિણમપકુર્વતે ।
નાપિ પરાપકારમાત્રં પુરુષાર્થઃ ।
તથા સતિ સર્વઃ સર્વમપકુર્યાદિતિ ।
એવં વિપ્રલિપ્સાપિ નિવાર્યતે ।
અનભ્યાસદશાપન્ને તુ વિષયે પ્રમાણાન્તરસંવાદાત્પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદ્વા મોહવિપ્રલિપ્સયોર્નિવૃત્તિરિત્યતો મ્લેઞ્છા અપ્યાપ્તા ભવન્તિ ।
કિમુત મહાનુભાવા રુદ્રાદય ઇતિ ।
*5,38*
એવં પૂર્વપક્ષસૂત્રાભિપ્રાયમભિધાય સિદ્ધાન્તસૂત્રતાત્પર્યમાહ- ઇતિ ચેદિતિ ॥
ઇતિ ચેદ્ યદ્યશેષજ્ઞા રુદ્રાદ્યા હરિપૂર્વકાઃ ।
કિં નાશેષવિદો ... ॥ મનુવ્_2,1.6અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તન્નેતિ શેષઃ ।
કુતઃ ।
નિશ્ચિતે હિ પાશુપતાદિસ્મૃતિપ્રામાણ્યે તદ્વિરુદ્ધં વિષ્ણોસ્સર્વજગત્કારણત્વાદિકમસત્સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
સત્પ્રતિપક્ષત્વાત્ ।
આસ્તાં તાવચ્છતિઃ ।
પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતયો હિ વિષ્ણોરેવ સકલજગત્કારણત્વાદિકમભિદધાના દૃશ્યન્તે ।
*5,38f.*
નનુ વિરુદ્ધયોઃ પ્રમાણયોઃ સામ્યે સતિ સત્પ્રતિપક્ષતા સ્યાત્ ।
ન ચૈવં પ્રકૃતે ।
પાશુપતાદિસ્મૃતીનામાપ્તપ્રણીતત્વાત્ વિસ્પષ્ટવાદિત્વેન નિરવકાશત્વાચ્ચ ।
પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતીનાં તદભાવાદિત્યત આહ- યદીતિ ॥
અશેષજ્ઞા અશેષવિદ ઇત્યાપ્તત્વોપલક્ષણમ્ ।
હરિપૂર્વકા હરિમનુપ્રભૃતયઃ પઞ્ચરાત્રાદીનામપિ તદુપેયમ્ ।
નચ વિશેષહેતુરસ્તીતિ ભાવઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
વિસ્પષ્ટવાદિત્વેન નિર(રાન)વકાશત્વં ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*5,40*
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ- માનમિતિ ॥
... માનં હ્ય્ ઉભયત્ર સમં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
હિશબ્દો હેતૌ ।
યસ્માદેવં તસ્માદુભયત્ર પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તયોર્માનં સ્મૃતિદ્વયં સમં ભવેત્ ।
તથા ચ પાશુપતાદિસ્મૃતીનાં સત્પ્રતિપક્ષત્વં સ્થિતમિતિ શેષઃ ।
નનુ યે વિરુદ્ધે પ્રમાણે ન તયોઃ સામ્યમ્ ।
શુક્તિરજતજ્ઞાનયોસ્તદભાવદર્શનાત્ ।
યે ચ સમે ન તયોર્વિરોધઃ ।
પટશુક્લો દીર્ઘશ્ચેત્યત્ર તદભાવાત્ ।
તત્કથં પાશુપતાદિસ્મૃતેઃ સત્પ્રતિપક્ષત્વસમ્ભવઃ ।
સમ્ભવે ઽપિ જિતં પરેણ ।
સિદ્ધાન્તનિર્ણયસ્યાયોગાદિત્યત આહ- માનમિતિ ॥
ઉભયત્ર દ્વયોસ્સ્મરણયોર્મધ્યે યત્સમં સહ મયા મૂલપ્રમાણેન વર્તતે, તદેવ માનમન્યદપ્રમાણમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
વિશેષાનિર્ધારણાયામેવ સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ સમૂલં માનમન્યદમાનમિતિ ।
નનુ સમૂલત્વેન પ્રામાણ્યાવધારણે પ્રામાણ્યસ્ય પરતસ્ત્વાપત્તિઃ ।
મૈવમ્ ।
પરસ્પરવિરોધેનાપ્રામાણ્યશઙ્કાપ્રાપ્તૌ સમૂલત્વેન તદપનયનાત્ ।
તથોભયત્ર સ્મરણે યત્પઞ્ચરાત્રાદિસ્મરણં સમં સમૂલપ્રમાણં સંવાદિપમાણાન્તરોપેતં ચ, તદેવ માનં ભવેન્ન તુ પાશુપતાદિકમ્, મૂલાદ્યભાવાત્ ।
અતો નોક્તદોષ ઇતિ યોજ્યમ્ ।
વક્ષ્યેતે હિ શ્રુતિમૂલત્વતત્સંવાદિત્વે ચ પઞ્ચરાત્રાદીનામ્ ।
*5,42*
નનુ કથં પાશુપતાદિસ્મૃતીનાં નિર્મૂલત્વાત્ ।
યાવતા પશુપતિપ્રભૃતીનામાપ્તિસ્તત્ર મૂલમુદિતેત્યત આહ- ન ચેતિ ॥
નચાપ્તિનિશ્ચયસ્તત્ર શક્યતે વ્યભિચારતઃ
ન્યાયસુધા:
તત્ર શિવાદિષુ નિશ્ચયોપાયાભાવાદિતિ શેષઃ ।
નનૂક્તમત્ર"સર્વગા હિ તેઽ; ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
"નિત્યં વૃદ્ધિક્ષયોપેતમ્ઽ; ઇત્યાદિના પરમપુરુષાદિતરેષાં સાર્વજ્ઞ્યાભાવસ્યોક્તત્વાત્ ।
શ્રુત્યાદીનાં ચોપચરિતત્વાત્ ।
નન્વસ્તિ તાવદ્વિષ્ણોરનુપચરિતસાર્વજ્ઞ્યમ્ ।
શિવાદીનામપ્યુપાયોપેયવિષયમ્ ।
કિં ગઙ્ગાવાલુકાકીટસઙ્ખયાપરિજ્ઞાનેન ।
સત્યમ્ ।
ન તાવત્તત્ત્વજ્ઞાનમેવાપ્તિઃ ।
વિપ્રલમ્ભકે ઽતિવ્યાપ્તિરિત્યાહ- વ્યભિચરત ઇતિ ॥
*5,43f.*
અથોચ્યેત સર્વજ્ઞાનાં મોહાભાવાત્તન્મૂલયો રાગદ્વેષયોરભાવે વિપ્રલિપ્સાપિ નિવર્તત ઇત્યાપ્તિનિશ્ચય ઇતિ ।
કિં તત્ર સર્વે ઽપિ તીર્થકરા આપ્તા ઇત્યઙ્ગીકૃત્યૈવમનુમીયતે ।
ઉત સ્વસ્વાભિમતમેકમેવ ।
આદ્યં દૂષયતિ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતિપ્રણેતરિ નારાયણે અસ્યાઙ્ગીકારસ્ય ભગ્નત્વાદિત્યર્થઃ ।
અભઙ્ગે વા સિદ્ધં
નઃ સમીહિતમ્ ।
યદ્વા વ્યભિચારો ઽન્યોન્યવિરોધઃ ।
નહિ પરસ્પરવિરુદ્ધવાદિનઃ સર્વે ઽપ્યાપ્તા ઇત્યઙ્ગીકર્તુમુચિતમ્ ।
વસ્તુવિકલ્પપ્રસઙ્ગાત્ ।
દ્વિતીયં પરાચષ્ટે- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
યસ્ય તીર્થકરસ્યાપ્તત્વં નાઙ્ગીક્રિયતે ।
તત્રૈવ સાર્વજ્ઞ્યસ્ય વ્યભિચારાદિત્યર્થઃ ।
નચ તત્ર સાવર્જ્ઞ્યં નાઙ્ગીક્રિયત ઇતિ યુક્તમ્ ।
સમાનન્યાયત્વાત્ ।
અથ હેતું વિશિંષ્યાત્તદા સન્દિગ્ધાસિદ્ધયાદિકમ્ ।
*5,45f.*
યદપ્યુક્તં જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નસ્થાનકરણપાટવાનિ તાવદુપદેશમાત્રેણ નિશ્ચીયન્ત ઇતિ ।
તન્ન ।
અપટુકરણાનામપ્યુપદેશદર્શનેન વ્યભિચારાદિત્યાહ- વ્યભિચરત ઇતિ ॥
ઉપદેશવિશેષણે ચોક્તો દોષઃ ।
નિશ્ચીયતાં જ્ઞાનમ્, તસ્ય યાથાર્થ્યં તુ કુતઃ ।
અભ્યાસદશાપન્નો ઽયમ્ અર્થો ઽસ્યેતિ સામાન્યનિશ્ચયે સતિ તત્સિદ્ધિરિતિ નેત્યાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
વ્યભિચારઃ વિપ્રકર્ષઃ તેષામેવ સન્નિધાનં દુર્લભમસ્મદાદીનાં, દૂરે તદીયાભ્યાસાવધારણમિતિ ભાવઃ ।
વિનેયવચનપરમ્પરયા તદવધારણમિતિ ચેત્(ન) ।
તીર્થકરાન્તરે વ્યભિચારાદિત્યાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
તાસુ તાસુ સ્મૃતિષ્વભિનિવિષ્યાઃ સર્વે ઽપિ હિ તં તમાચાર્યં તત્ર તત્રાર્થે ઽભ્યાસવન્તમેવાચક્ષતે ।
નચ તદીયં જ્ઞાનં યથાર્થમેવાઙ્ગીકર્તું શક્યં, ત્વત્સિદ્ધાન્તવિરોધિત્વાત્ ।
અન્યથા ત્વદીયસિદ્ધાન્તસ્યાવાસ્તવત્વાપાતાદિત્યાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
વ્યભિચારઃ વિરોધઃ ।
ઇચ્છાપિ વિપ્રલિપ્સા કુતો નેતિ વાચ્યમ્ ।
સ્વોપકારપરાપકારરૂપહેતુદર્શનાભાવાદિતિ ચેત્ તત્કિં સ્મૃતિપ્રણેતારસ્સર્વે ઽપિ ન વિપ્રલમ્ભકાઃ ।
અદ્ધેતિ ચેત્ ।
અસ્ય નિયમસ્ય બુદ્ધાદિષુ ભગ્નત્વાદિત્યાહ- વ્યભિચરત ઇતિ ॥
નિયમે ચ સ્વવ્યાઘાતઃ ।
યસ્ય કસ્યાપિ વિપ્રલમ્ભકત્વે, હેતુદર્શનાભાવસ્ય તત્રૈવ વ્યભિચારઃ ।
નહિ તત્તત્પુરુષવિશેષાનુસંહિતાસ્તે તે પ્રયોજનવિશેષાઃ પિશિતનયનૈરસ્મદાદિભિરવધારયિતું શક્યન્ત ઇત્યાશયેનાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
કેનાપિ પ્રમાણેન હેતૂપલમ્ભાભાવો ઽવિપ્રલમ્ભહેતુરિતિ ચેન્ન ।
સન્દિગ્ધત્વાત્ ।
પ્રયોજનાભાવો ઽવિપ્રલમ્ભહેતુઃ ।
પ્રયોજનાભાવશ્ચ પરવઞ્ચનસ્યાપુરુષાર્થત્વાદતત્સાધનત્વાચ્ચ નિશ્ચીયત ઇતિ ચેન્ન ।
સમ્પ્રતિપન્નવિપ્રલમ્ભકેષુ વ્યભિચારાદિત્યાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
અપુરુષાર્થમપિ પુરુષાર્થતયા વિભ્રમ્ય વઞ્ચયત્યસાવિતિ ચેત્ ।
કિં તાવતા ।
પ્રકૃતસ્તુ વિવેકિતયા નૈવમિતિ ચેન્ન ।
તીર્થકરાન્તરે અવિદ્યમાનસ્ય વિવેકસ્યાસ્મિન્નવધારણાનુપપત્તેઃ ।
અથ વિશ્વહિતોપદેશાર્થં પ્રવૃત્ત્યા વિપ્રલમ્ભાભાવો ઽનુમીયત ઇતિ ચેન્ન ।
બુદ્ધાદિષુ તત્સામ્યેન વ્યભિચારાદિત્યાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
અથ તે ન તથા, કિન્ત્વયોગ્યજનવ્યામોહનાર્થમિતિ ચેત્ ।
પ્રકૃતો ઽપિ ન તથેતિ કુતો નિશ્ચિતમ્ ।
નિશ્ચયોપાયસ્યેતરત્રાપિ તુલ્યત્વાત્ ।
*5,49f.*
યદપ્યુક્તં પ્રમાણાન્તરસંવાદાન્મોહવિપ્રલિપ્સયોર્નિવૃત્તિરિતિ તદસત્ ।
પ્રમાણાન્તરં હિ ન તાવત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
અતીન્દ્રિયત્વાદ્વિપ્રતિપન્નાર્થસ્ય ।
અનુમાનં ચેદ્વયભિચારો બુદ્ધાદિષુ ।
આભાસમેવ તત્ મદીયં ત્વનુમાનમેવેતિ ચેન્ન ।
યતો નિવારયિષ્યામસ્તવ(વચન)ચમત્કારં મા ત્વરિષ્ઠા ઇત્યાશયેનાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
અથાગમઃ સ કિં વેદાદિરુત તદ્વિરુદ્ધં સ્મૃત્યન્તરમથવા સ્વયૂથ્યરચિતં ગ્રન્થાન્તરમ્ ।
ન પ્રથમદ્વિતીયૌ ।
વિરોધિત્વેન સંવાદાસમ્ભવાદિત્યાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
નાપિ તૃતીયઃ ।
બુદ્ધાદિપ્રણીતસ્મૃતીનામપિ સ્વયૂથ્યપુરુષાન્તરવચનસંવાદિત્વેન વ્યભિચારાદિત્યાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
તે ઽપિ સન્દિગ્ધાપ્તભાવા ઇતિ ચેન્ન ।
પ્રકૃતેષ્વપિ તન્નિશ્ચયોપાયાભાવાત્ ।
*5,52*
યચ્ચોક્તં પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદ્વયામોહવિપ્રલિપ્સયોર્નિરાસ ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
પ્રવૃત્તિસામર્થ્યં હિ તતો ઽર્થમવબુદ્ધય પ્રવૃત્તસ્ય ફલોપલમ્ભઃ ।
નચ વિપ્રતિપન્નસ્મૃતિફલં સ્વર્ગાપવર્ગલક્ષણં પ્રત્યક્ષેણેક્ષ્યતે ।
ઇન્દ્રિયાણાં તાદૃગાર્થાવિષયત્વાદિત્યાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
આભિમુખ્યેન ચારો ઽભિચારસ્તદભાવો વ્યભિચારઃ ।
નાપ્યનુમાનેન ।
સ્મૃતિત્વાદેર્વ્યભિચારિત્વાત્ ।
અન્યસ્ય ચાભાવાદિત્યાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
અથાગમેન ।
સો ઽપિ ન તાવત્સમ્પ્રતિપન્નો ઽસ્તિ ।
નચ વિપ્રતિપન્નેન ।
તસ્ય બૌદ્ધાદિવિષયે ઽપિ વિદ્યમાનત્વેન વ્યભિચારાદિત્યાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
*5,53*
સ્યાદેતત્ ।
દ્વિવિધા ખલુ શિવાદિપ્રણીતા સ્મૃતિઃ ।
એકા તાવદદૃષ્ટં ફલમુદ્દિશ્ય પ્રવૃત્તા ।
પરા તુ સમ્પદાદિકં દૃષ્ટમ્ ।
તત્ર દૃષ્ટાર્થાયાઃ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યં પ્રત્યક્ષેણોપલભ્યતે ।
તતસ્તત્પ્રણેતુરાપ્તત્વમિતિ ।
તન્ન ।
તથાપિ વિપ્રતિપન્નસ્મૃતેરાપ્તિમૂલત્વે પ્રમાણાભાવાત્ ।
તત એવાસ્યા અપિ તત્સિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
વ્યભિચારાત્ ।

ન હ્યેકત્રાપ્તેન સર્વત્રાપિ તથા ભાવ્યમિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
તથા ચ સતિ સર્વાસામપિ સ્મૃતીનામાપ્તિમૂલતાપાતાત્ ।
તત્રાપિ દૃષ્ટાર્થાનાં પ્રવૃત્તિસામર્થ્યોપલમ્ભાદિત્યાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
અઙ્ગીકૃત્ય ચેદમુદિતમ્ ।
દૃષ્ટાર્થાનામપિ તાસાં બહુલં (ફલ)વ્યભિચારો દૃશ્યતે ।
તથાચ કથં તદ્દૃષ્ટાન્તેનેતરાસામાપ્તિમૂલતાનુમાનમિત્યાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
કિઞ્ચ ફલવ્યભિચારતસ્તદંશસ્યાનાપ્તિમૂલત્વસ્થિતૌ પશુપતિપ્રણીતત્વાદેસ્તત્ર વ્યભિચારતઃ કથમનુમાનં સ્યાદિત્યાહ- વ્યભિચારત ઇતિ ॥
તદેવં પાશુપતાદિસ્મૃતીનામાપ્તિમૂલત્વાનિશ્ચયેન નિર્મૂલાનાં પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતિવિરોધેનાપ્રામાણ્યમેવ યુક્તમ્ ।
*5,54*
તદનેન"ઇતરેષાં ચાનુપલબ્ધેઃ, એતેન યોગઃ પ્રત્યુક્તઃઽ; ઇતિ સૂત્રદ્વયં વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
યચ્ચેતરેષાં મહદહઙ્કારાદિતત્ત્વાનામનુપલબ્ધેશ્ચ સાઙ્ખયસ્મૃતેરપ્રામાણ્યમિતિ વ્યાખ્યાનમ્ ।
તત્પ્રત્યક્ષાનુપલબ્ધેર્વેદાન્તેષ્વપિ વ્યભિચારતઃ સર્વથાનુપલબ્ધેરસિદ્ધેરુક્તત્વાદયુક્તમિતિ ।
*5,55*
નનુ પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતયો ઽપિ ફલં વ્યભિચરન્તિ ।
ક્વચિત્તદુક્તાનુષ્ઠાને ઽપિ દૃષ્ટફલાનુપલમ્ભાત્ ।
અતસ્તાસામપ્રામાણ્યાન્ન તદ્વિરોધેન પાશુપતાદિસ્મૃતીનામપ્રામાણ્યમ્ ।
અન્યથા ફલવ્યભિચારસ્યાનૈકાન્તિકત્વમિત્યત આહ- ન ચેતિ ॥
નચાસ્યા વ્યભિચારે ઽપિ હીયતે માનતા ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
અસ્યાઃ પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતેઃ ક્વચિદ્વયભિચારે ઽપીતિ સમ્બન્ધઃ ।
કુતો ન હીયત ઇતિ ચેત્ ।
કિમદૃષ્ટાર્થાયાઃ પ્રામાણ્યાભાવો ઽભિધીયતે, ઉત દૃષ્ટાર્થાયા એવ ।
નાદ્યઃ ।
યતઃ ફલવ્યભિચારે હેતૌ ક્વચિદ્ દૃષ્ટાર્થાયાં વર્તમાને અસ્યા અદૃષ્ટાર્થાયાં ફલવ્યભિચારે, તત એવાપ્રામાણ્યે સત્યપ્યસ્યા અદૃષ્ટાર્થાયાસ્તાવવન્માનતા ન હીયતે ।
કારણાભાવાત્ ।
તદ્વિરોધાદેવ ચ પાશુપતાદીનામપ્રામાણ્યમુક્તમ્ ।
દૃષ્ટાર્થાયા અપ્રામાણ્યવચનં તુ પ્રકૃતાનુપયુક્તમિત્યભિસન્ધિઃ ।
*5,57*
અથ દૃષ્ટાર્થાયાઃ ફલવ્યભિચારેણાપ્રામાણ્યે સતિ તત એવાદૃષ્ટાર્થા અપ્યપ્રમાણં ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન ।
તત ઇતિ કિં તેન હેતુનોત તેન દૃષ્ટાન્તેન ।
નાદ્યઃ ।
ક્વચિદ્વયભિચારે(ણા)ઽપ્રામાણ્યે ઽપ્યસ્યા માનતા હીયત ઇતિ ન યુક્તમ્, વ્યાપ્ત્યભાવાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ક્વચિદ્વયભિચારે ઽપ્રામાણ્યે(ઽપિ) અસ્યા માનતા હીયત ઇત્યેતન્ન યુક્તમ્ ।
હેત્વભાવાત્ ।
નારાયણવાક્યત્વાદેર્વ્યભિચારાત્ ।
મા હિ ભૂત્સકલમપિ નારાયણવાક્યમપ્રમાણમ્ ।
દૃષ્ટાર્થાયાં ફલવ્યભિચારે અપ્રામાણ્યે ચ સત્યસ્યા અપિ માનતા શઙ્કાસ્પદત્વેન હીયત ઇતિ ચ ન વાચ્યમ્ ।
અત્ર હેતુમાહ- નિર્દોષેતિ ॥
નિર્દોષવાક્યમૂલત્વાન્ ન ચ તદ્યુક્તિમૂલતા ॥ મનુવ્_2,1.7* ॥
*5,58*
ન્યાયસુધા:
નિર્દોષવાક્યં વેદઃ તદ્યુક્તિઃ સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વં પ્રામાણ્યાવધારણસ્ય યત ઇતિ શેષઃ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
કિમિદં દૃષ્ટાર્થાયાઃ પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતેઃ ફલવ્યભિચારેણાપ્રામાણ્યાનુમાનમ્ ।
તત એવેતરસ્યા અપ્યપ્રામાણ્યશઙ્કનં ચ સ્વાતન્ત્ર્યેણ ક્રિયતે કિંવા પ્રતિબન્દીગ્રહણમ્ ।
આદ્યં તૂત્તરાધિકરણે નિરાકરિષ્યામઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પ્રતિબન્દીગ્રહણં હિ પ્રમેયસાધ્યે ભવતિ ।
ન ચૈવં પ્રકૃતે ।
પરેણ ખલુ ફલસંવાદાદિના પાશુપતાદિસ્મૃતેરાપ્તિમૂલત્વપ્રામાણ્યયોરનુમિતયોરસ્માભિસ્તન્ન્યાયેન ફલવિસંવાદં પ્રદર્શ્ય દોષો ઽભિહિતઃ ।
યદિ નામ પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતિપ્રામાણ્યાવધારણં ફલસંવાદયુક્ત્યાઽશાસ્યેત ।
સ્યાદિદં તદા પ્રતિબન્દીગ્રહણમ્ ।
ન ચાસ્માભિઃ પઞ્ચરાત્રાદિપ્રામાણ્યાવધારણસ્ય તદ્યુક્તિમૂલતોપેયતે ।
ન ચૈવં તત્પ્રામાણ્યાવધારણં નિર્મૂલં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
બોધકત્વેન સ્વતઃસિદ્ધત્વાત્ ।
અપ્રામાણ્યશઙ્કાનિવૃત્તિઃ કુત ઇતિ ચેદાપ્તિમૂલત્વેનેત્યુક્તમ્ ।
તદવધારણં નિર્મૂલમિતિ ચેન્ન ।
શ્રુતિસંવાદનિબન્ધનત્વાદિતિ ।
નનુ શ્રુતેરેવ વક્તૃગુણહીનાયા ન પ્રામાણ્યમિત્યતો નિર્દોષવાક્યેત્યુક્તમ્ ।
બોધકત્વેનૈવ હિ પ્રામાણ્યં વ્યવસ્થાપિતં તચ્ચ વાક્યત્વાચ્છતેરુભયસમ્મતમ્ ।
દોષસ્તુ તદપવાદકઃ ।
ન ચાપૌરુષેયે સ સમ્ભવતીતિ નિષ્કમ્પમેવ શ્રુતિપ્રામાણ્યમિતિ વક્ષ્યામ ઇત્યર્થઃ ।
અસ્યાં દશાયાં શ્રુતિવિરોધેનાપિ પાશુપતાદિસ્મૃતીનામપ્રામાણ્યં શક્યસાધનમ્ ।
યદપ્યુક્તમ્"ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃંહયેત્ઽ; ઇતિ તત્તથા કિન્ત્વવિરુદ્ધાનામેવોપાયત્વં ન તુ વિરુદ્ધાનામ્ ।
નચૈવમિતરેતરાશ્રયત્વમ્ ।
શ્રુત્યર્થનિશ્ચયસ્ય સ્મૃતિસંવાદૈકનિબન્ધનત્વાભાવાદિતિ ।
*5,62*
નનુ ચ પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતીનાં પ્રામાણ્યમઙ્ગીકુર્વાણૈઃ સર્વથા પ્રવૃત્તિસામર્થ્યમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
વ્યભિચારસ્ય ચ કર્તૃકરણાદિવૈગુણ્યનિબન્ધનત્વમભ્યુપેયમ્ ।
અન્યથા ફલવ્યભિચારિ ચ પ્રમાણં ચેતિ વ્યાઘાતાપાતાત્ ।
તથાચ ફલસંવાદેનાપિ પ્રામાણ્યાદિસાધનં સુશકમેવેતિ કિમુચ્યતે, નચ તદ્યુક્તિમૂલતેતિ સુહૃદ્ભાવેન પૃચ્છન્તં પ્રત્યાહ- વેદોક્તસ્યેતિ ॥
વેદોક્તસ્યાધિકારસ્ય દુર્નિરૂપત્વતઃ સદા ।
નિયમો વ્યભિચારો વા નૈવ જ્ઞાતું હિ શક્યતે

ન્યાયસુધા:
વૈદિકગ્રન્થોપદિષ્યાનુષ્ઠાને વેદોક્તા નિષેકાદિસંસ્કારા એવાધિકારતામાપદ્યન્ત ઇતિ વેદોક્તસ્યેત્યુક્તમ્ ।
યદ્વા વેદશબ્દેન પઞ્ચરાત્રાદયો ઽપિ ગૃહ્યન્તે ।
અધિકારસ્યેત્યુપલક્ષણમ્ ।
સાધનાનુષ્ઠાનસ્યેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
દુર્નિરૂપત્વમસ્મદાદ્યપ્રત્યક્ષત્વમ્ ।
સદેતિ સ્વભાવત એવ ન તુ દેશાદિવ્યવધાનેનેત્યર્થઃ ।
નિયમો વ્યભિચારો વા ફલસ્યેતિ શેષઃ ।
હિશબ્દો યસ્માદિત્યર્થે ।
તસ્માત્ફલસંવાદેન પ્રામાણ્યાદિ નાનુમીયત ઇતિ શેષઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રમિતં ખલુ લિઙ્ગમનુમિતેઃ કરણમ્ ।
ન સત્તામાત્રેણ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત્ર (ચ) એવં પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
પઞ્ચરાત્રાદિકં પ્રમાણમ્ ।
સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવદિતિ ।
તસ્ય ચાયમર્થઃ ।
એતદ્વિહિતસાધનાનુષ્ઠાનવદ્ભિસ્તત્ફલસ્ય નિયમેન પ્રાપ્તેરિતિ ।
નચૈતલ્લિઙ્ગં શક્યાવધારણમ્ ।
વ્યભિચારસ્ય બહુલમુપલમ્ભેન નિયમસ્ય પ્રત્યેતુમશક્યત્વાત્ ।
તદવધારણે ચ કાકતાલીયતાયાઃ શઙ્કનાત્ ।
તત્રૈતાવદ્વક્તવ્યમ્ ।
કાર્યં કારણસામગ્રીસમ્પાદ્યં નતુ તદેકદેશેન ।
તથાત્વે ઽતિપ્રસક્તેઃ ।
પ્રકૃતે ચોભયકુલશુદ્ધિવૈદિકનિષેકાદિસંસ્કારાદ્યધિકારપૂર્વકં વિશુદ્ધાભિસન્ધ્યાદિમતા સમ્યગનુષ્ઠિત કર્મ અસતિ પ્રતિબન્ધકે, સતિ ચેશ્વરેચ્છાદૌ હિ સહકારિણિ, સમ્પદાદિફલજનનાયાલમ્ ।
તથા ચ યત્ર ફલં નોપલબ્ધં તત્રાધિકારાદિવૈગુણ્યમિતરત્ર તુ તત્સાદ્ગુણ્યમિત્યતો નિયમનિશ્ચય ઇતિ ।
ન ચૈતદ્યુક્તમ્ ।
પરગતયોરધિકારાદિભાવાભાવયોરસ્મદાદિભિરવગન્તુમશક્યત્વાત્ ।
નહિ ખલુ પરકીયપિતૃપિતામહાદીનાં માનસાદિવિશુદ્ધિર્ધા, નિષેકાદિસમીચીનતા વા, મન્ત્રાણામયાતયામત્વાદિકં વા દ્રવ્યાદીનાં શુચિત્વાદિકં વા, અર્વાચીનૈરવગન્તું શક્યતે ।
તથાચાસ્ય ફલનિયમ એવ વ્યભિચારસ્તુ વૈગુણ્યનિમિત્ત ઇતિ વાસ્તુ ।
વ્યભિચાર એવાસ્ય ।
ક્વચિત્ફલોપલમ્ભસ્તુ કાકતાલીયો ઽન્યનિમિત્ત એવેતિ વા ભવત્વિતિ સન્દેહો ન નિવર્તતે ।
નચ સન્દિગ્ધેન પ્રામાણ્યાનુમાનં યુજ્યતે ।
પ્રામાણ્યસિદ્ધયુત્તરકાલં તુ વ્યભિચારસ્ય વૈગુણ્યનિમિત્તતાકલ્પનાયામિતરેતરાશ્રયત્વં સ્યાત્ ।
વેદસંવાદેન તુ પ્રામાણ્યે ઽવધારિતે શક્યતે ફલવ્યભિચારસ્યાન્યા ગતિઃ કલ્પયિતુમ્ ।
અતો વેદસંવાદેનૈવ પ્રામાણ્યં પઞ્ચરાત્રાદીનામવધાર્યતે ન પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેનેતિ ।
*5,67*
એવં ન્યાયસામ્યાભાવેન પ્રતિબન્દી મોચિતા ।
યદપિ પ્રતિબન્દીમાદદાનસ્ય વિવક્ષિતમ્ ।
યથા ચ પઞ્ચરાત્રાદિપ્રામાણ્યમભિલષતા ફલવ્યભિચારસ્યાધિકારાદિવૈકલ્યનિબન્ધનતા કલ્પ્યા તથાહમપિ પાશુપતાદિસ્મૃતિષુ કલ્પયિષ્યામીતિ, તદયુક્તં વૈષમ્યાદિત્યાહ- અધિકારો હીતિ ॥
અધિકારો હિ સુલભઃ કથિતો ઽન્યાગમેષ્વલમ્ ।
વેદોક્તો હ્ય્ અધિકારસ્તુ દુર્લભઃ સર્વમાનુષૈઃ

ન્યાયસુધા:
અધિકારગ્રહણં સાધનસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
અન્યાગમેષુ પાશુપતાદિષુ કથિતો ઽધિકારો ઽલં સુલભો ઽનાયાસસાધ્યઃ ।
કુતઃ ।
યસ્માદન્યાગમેષુ તથા કથિતઃ ।
તથાચ તદ્વૈકલ્યકલ્પનમસમ્ભાવનાપ્રતિહતમ્ ।
વેદોક્તસ્ત્વધિકારો વિશુદ્ધસન્તાનજત્વાદિઃ સર્વમાનુષૈર્દુર્લભ ઇતિ પ્રસિદ્ધમેવ ।
અતસ્તદ્વૈકલ્યકલ્પનં સમ્ભાવિતમેવેતિ ।
*5,68*
નનુ કથમન્યાગમેષ્વધિકારઃ સાધનં ચ સુલભમુક્તમિત્યતો લેશેન દશર્યતિ- અન્યાગમેષ્વિતિ ॥
અન્યાગમેષુ વિપ્રત્વમપિ ચણ્ડાલજન્મનામ્ ।
મણ્ડલાન્તઃપ્રવેશેન ક્રમશઃ પ્રતિપાદ્યતે

ન્યાયસુધા:
યદ્ભાવાઃ તરેણ મહતા તપસા વિના વા(ન)ઽલભ્યં તદપીત્યર્થઃ ।
યતિત્વાદિકમપીતિ વા ।
ચણ્ડાલજન્મનામપિ કિમુ ક્ષત્રિયાદીનામિતિ વા ।
વિપ્રા એવ યે કમર્ણા ચણ્ડાલાસ્તેષાં કથઞ્ચિત્પ્રત્યાપત્તિર્વૈદિકૈરપ્યઙ્ગીક્રિયત ઇત્યતશ્ચણ્ડાલજન્મનામિત્યુક્તમ્ ।
ચણ્ડાલેષુ જન્મ યેષામિતિ વા ।
ચણ્ડાલસમ્બન્ધિત્વાચ્ચણ્ડાલં જન્મ યેષામિતિ વા તથોક્તાઃ ।
ક્રમશો મણ્ડલાન્તઃપ્રવેશેનેત્યનેનેદમુચ્યતે ।
યો યાવજ્જાતિવ્યવહિતસ્તસ્ય તાવન્તિ મણ્ડલાનિ પૂજ્યાનિ (કલ્પ્યાનિ) ।
તત્ર યદ્યન્મણ્ડલં પ્રવિશતિ તત્તજ્જાતીયો ભવતિ ।
ચરમમણ્ડલપ્રવેશે તુ વિપ્રઃ સમ્પદ્યત ઇત્યન્યાગમેષુ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તથા ચોક્તમ્
"દીક્ષાપ્રવેશમાત્રેણ બ્રાહ્મણો ભવતિ ક્ષણાત્ ।
કાપાલં વ્રતમાસ્થાય યતિર્ભવતિ માનવઃઽ; ॥
ઇતિ ।
એતદધિકારસૌલભ્યમુદાહરણમ્ ।
એવં સાધનસૌલભ્યમપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યથાઽહુઃ કાપાલિકાઃ ।
"મુદ્રિકાષટ્કતત્ત્વજ્ઞઃ પરમુદ્રાવિશારદઃ ।
ભગાસનસ્થમાત્માનં ધ્યાત્વા નિર્વાણમૃચ્છતિ ।
કર્ણિકા રુચકં ચૈવ કુણ્ડલં ચ શિખામણિઃ ।
ભસ્મ યજ્ઞોપવીતં ચ મુદ્રાષટ્કં પ્રચક્ષતે ।
આભિર્મુદ્રિતદેહસ્તુ ન ભૂય ઇહ જાયતે (કાયભાક્)ઽ; ઇત્યાદિ ।
તથા કાલામુખા અપિ ।
રુદ્રાક્ષકઙ્કણં હસ્તે જટા ચૈકા ચ મસ્તકે ।
કપાલં ભસ્મના સ્નાનં લકુટં (ચ કલા) કલશાર્ચનમ્ઽ; ઇત્યાદિ ।
*5,69*
નનુ યથાધિકારસાધનયોઃ સૌલભ્યમુક્તમેવં તદ્દૌર્લભ્યમપિ તત્રૈવોક્તમિતિ ચેત્તર્હિ ન કેવલં ફલસંવાદેન પાશુપતાદીનામપ્રામાણ્યમ્ ।
કિન્નામ પરસ્પરવિસંવાદેનાપીત્યાહ- અધિકારમિતિ ॥
*5,70*
અધિકારં દુરાપાદ્યમુક્તવાતિસુલભં પુનઃ ।
અશક્યં સાધનં ચોક્તવા સુશકં તત્ફલાપ્તયે ।
ઉચ્યતે ઽતસ્તદુક્તં હિ વ્યભિચારિ ફલે ઽપિ તુ

કથં પ્રમાણતાં ગચ્છેન્ ...

ન્યાયસુધા:
યસ્માત્ક્વચિદધિકારં દુરાપાદ્યમુક્ત્વા પુનરપિ સુલભં બ્રવીતિ, યસ્માચ્ચ તત્ફલાપ્તયે સમ્પદાદિફલાપ્તયે, સાધનમશક્યમુક્ત્વા સુશકં ચોચ્યતે ।
યસ્માચ્ચ તદુક્તં સાધનં ફલે ઽપિ વિષયે વ્યભિચારિ અતસ્તદુક્તં સા પાશુપતાદ્યુક્તિઃ કથં પ્રમાણતાં ગચ્છેન્ન કથમપીત્યર્થઃ ।
દુર્લભત્વોક્ત્યનુરોધેન સૌલભ્યવચનં પ્રરોચનાર્થં વ્યાખ્યાયતામ્ ।
તથાચ ફલવિસંવાદો ઽપ્યધિકારાદિવૈગુણ્યનિમિત્તો ભવિષ્યતિ યથા પઞ્ચરાત્રાદાવિતિ ચેન્ન ।
વૈષમ્યાત્ ।
યુક્તં હિ પઞ્ચરાત્રાદિષુ તથા કલ્પનમ્ ।
શ્રુતિમૂલત્વેન પ્રામાણ્યસ્ય નિશ્ચિતતયા કલ્પકસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
પાશુપતાદૌ તુ તદભાવેન વિસંવાદસ્યાપ્રામાણ્યનિબન્ધનતોપપત્તૌ કલ્પકાભાવાત્ ।
ક્વચિત્સંવાદસ્તુ કાકતાલીયો વા ગુડજિહ્વિકાનિમિત્તો વા ભવિષ્યતિ ।
તદિદમુક્તં તુશબ્દેન ।
તદુક્તં ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
તદેવં પાશુપતાદીનામપસ્મૃતિત્વાન્ન તદ્વિરોધેનોક્તાર્થાસમ્ભવઃ શઙ્કનીય ઇતિ સ્થિતમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં સ્મૃત્યધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_2,1.ઇઇ: નવિલક્ષણત્વાધિકરણમ્ =======]
*5,71*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં નવિલક્ષણત્વાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં ન વિલક્ષણત્વાદસ્ય તથાત્વં ચ શબ્દાત્ ઓં ॥
પરિહૃતઃ સ્મૃતિવિરોધઃ ।
સમ્પ્રતિ યુક્તિવિરોધઃ પરિહ્રિયતે ।
તથાહિ ।
શ્રુત્યાદિસમન્વયેન ખલુ જગજ્જન્માદિકારણત્વં બ્રહ્મણો નિરૂપિતમ્ ।
તત્ર શ્રુતેરેવ પ્રામાણ્યં તાવદ્દુર્લભમ્ ।
યદ્ધિ ફલવ્યભિચારિ તદપ્રમાણં દૃષ્ટમ્ ।
યથા વિપ્રલમ્ભકવાક્યમ્ ।
ફલવ્યભિચારિણી ચ શ્રુતિઃ ।
પુત્રકામેષ્યયાદ્યનુષ્ઠાને ઽપિ કદાચિત્પુત્રજન્માદ્યનુપલબ્ધેઃ ।
અન્યથા ફલાનુપલબ્ધ્યોક્તં પાશુપતાદ્યપ્રામાણ્યમપિ ન સ્યાત્ ।
એકદેશે ચાપ્રામાણ્યે તન્ન્યાયેનૈકદેશાન્તરસ્યાપ્યપ્રામાણ્યાનુમાનં સુલભમેવ ।
કિઞ્ચ યદબુદ્ધિપૂર્વકં તદપ્રમાણં યથા પિપીલિકાલિપિઃ ।
અબુદ્ધિપૂર્વકશ્ચ વેદો ઽપૌરુષેયત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
પૌરુષેયત્વે ચ મૂલપ્રમાણશૂન્યત્વાદપ્રમાણમેવ, વિપ્રલમ્ભકવાક્યવત્ ।
અપિ ચાપ્તાપ્રણીતવાક્યત્વાદુન્મત્તવાક્યવદપ્રામાણ્યં વેદસ્યાનુમેયમ્ ।
યદા વેદસ્ય ઈ(એતા)દૃશી દશા તદા કા વાતસ્મૃતીતિહાસપુરાણાનાં ફલવ્યભિચારાદિ(દોષ)ખર્ખરાણાં પ્રામાણ્યસ્ય ।
તથાચ વેદાદિસમન્વયેન ન જગજ્જન્માદિકારણત્વં બ્રહ્મણઃ સિદ્ધયતીત્યેવં પ્રાપ્તે તત્પ્રતિવિધાનાથર્સ્ય ન વિલક્ષણત્વાદિતિ સૂત્રસ્ય તાત્પર્યમાહ- નિત્યત્વાદિતિ ॥
ન વિલક્ષણત્વાદ્ અસ્ય તથાત્વં ચ શબ્દાત્

... નિત્યત્વાત્ પુરુષોદ્ભવૈઃ ।
ઉજ્ખિતં સર્વદોષૈશ્ચ કથં નો માનતાં વ્રજેત્ ॥ મનુવ્_2,1.12ચ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
વેદવાક્યમિતિ શેષઃ ।
અયમર્થઃ ।
બોધકત્વેન ખલુ કરણાનાં પ્રામાણ્યં દોષાત્તુ, કદાચિદપનીયતે ।
વેદવાક્યં ચ બોધકત્વેન વાદિપ્રતિવાદિસમ્મતમ્ ।
અન્યથા ફલવ્યભિચારો ઽપિ તત્ર(સ્ય) ન સ્યાત્ ।
વાક્યે ચ પ્રામાણ્યસ્યાપવાદકા દોષા અબોધકત્વવિપરીતબોધકત્વાદયઃસર્વે ઽપિ વક્તૃદોષનિબન્ધના એવ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તદવગમાત્ ।
વેદવાક્યં ચ નિત્યત્વાદપૌરુષેયત્વાત્પુરુષદોષનિબન્ધનૈઃ સર્વદોષૈર્વર્જિતં સ્વત એવ પ્રામાણ્યમાપ્નોતિ ।
પ્રામાણ્યે ચ નિશ્ચિતે સતિ ફલવ્યભિચારસ્ય સામગ્રીવૈકલ્યં વા પ્રતિબન્ધકસદ્ભાવો વા કારણં કલ્પયિષ્યતે ।
અન્યથા સિદ્ધાનન્યથાસિદ્ધયોરનન્યથાસિદ્ધસ્ય બલવત્ત્વાદિતિ ।
અત્રૈતે પ્રયોગા ભવન્તિ ।
વેદઃ પ્રમાણં બોધકત્વે સતિ વિપરીતબોધકત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
વિમતો વિપરીતબોધકો ન ભવતિ અનાપ્તાપ્રણીતવાક્યત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવાક્યવત્ ।
વિમતો અનાપ્તપ્રણીતો ન ભવતિ અપૌરુષેયત્વાદ્વયોમવત્ ।
વિમતઃ ફલવ્યભિચારો વૈકલ્યાદિનિબન્ધનો ભવ(વિતુમર્હ)તિ પ્રમાણસિદ્ધફલવ્યભિચારત્વાત્ ચરકાદ્યુક્તફલવ્યભિચારવદિતિ ।
*5,77*
સ્યાદેતત્ ।
નિત્યત્વમેવ વેદસ્ય કુતઃ ।
પ્રાગુક્તસામાન્યસિદ્ધિપરિશેષાભ્યામિતિ બ્રૂમઃ ।
યે તુ સ્વયૂથ્યા વેદપ્રામાણ્યમઙ્ગીકૃત્યાપિ તન્નિત્યતાં નાનુમન્યન્તે તાન્પ્રતિ સૂત્રસૂચિતાભિઃ શ્રુતિભિસ્તામુપપાદયતિ- વિરૂપેતિ ॥
વિરૂપ નિત્યયા વાચા ...

ન્યાયસુધા:
અનેન"તસ્મૈ નૂનમભિદ્યવે વાચા વિરૂપ નિત્યયા ।
વૃષ્ણે ચોદસ્વ સુષ્યુતિમ્ઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
અત્ર વાચો નિત્યત્વમુચ્યતે ।
ન વેદસ્ય ।
તદપિ બહુકાલીનત્વં ભવિષ્યતીત્યતો"નિત્યયાનિત્યયા સ્તૌમિ બ્રહ્મ તત્પરમં પદમ્ઽ; ઇતિ"શ્રુતિર્વાવ નિત્યાનિત્યા વાવ સ્મૃતયો યાશ્ચન્યા વાચઃઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે- નિત્યયેતિ ॥
... નિત્યયાનિત્યયા સદા ।
ઇત્યાદિશ્રુતિભિર્વેદો નિત્ય ઇત્યવગમ્યતે ॥ મનુવ્_2,1.13બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
વ્યાસ -(9)
*5,78*
વ્યાખ્યાનાન્તરનિરાસાય નિત્યયેત્યેતત્સદા વિદ્યમાનયેતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
વાક્યશેષે હિ બહુકાલીના અપિ સ્મૃતીરનિત્યપક્ષે નિક્ષિપ્ય શ્રુતિમેવ નિત્યામાહ ।
પૌરુષેયતામપિ શ્રુતયો ઽભિદધતીતિ ચેન્ન ।
આપ્તોક્તત્વસ્ય દુરવધારણતાયાઃ પ્રાગુક્તત્વેન પૌરુષેયત્વે પ્રામાણ્યાવધારણાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગેન દુર્બલત્વાત્ ।
પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વેનાપૌરુષેયત્વે ઽપિ કારણાભાવાત્પ્રામાણ્યં ન સ્યાદિતિ પ્રસઙ્ગસ્યાભાસત્વાત્ ।
પ્રબલશ્રુત્યનુસારેણ તત્તત્પુરુષપ્રવર્તિતત્વમેવ તાસામર્થો ઽવગન્તવ્યઃ ।
તથાચ"ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરેઽ"ઋગ્વેદ એવાગ્નેરજયતઽ; ઇત્યાદ્યુપપન્નં ભવતિ ।
ન હ્યેકં વાક્યમનેકકર્તૃકમપિ સમ્ભવતિ ।
સમ્ભવતિ ત્વનેકપ્રવર્તિતમિતિ ।
*5,81*
યદપિ પિપીલિકાલિપિવદબુદ્ધિપૂર્વકત્વાદપ્રામાણ્યં શ્રુતેરિતિ, તન્નિરાકરોતિ- પિપીલિકેતિ ॥
પિપીલિકાલિપિશ્ચાપિ પ્રમાણમવિરોધતઃ
ન્યાયસુધા:
ચો યસ્માદિત્યર્થે ।
બોધકત્વસમુચ્ચયે વા ।
તસ્માત્ દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલત્વાદસદનુમાનમિતિ શેષઃ ।
ન કેવલં શ્રુતિઃ કિન્તુ પિપીલિકાલિપિરપીત્યપેરર્થઃ ।
અપ્રામાણ્યં ખલુ પિપીલિકાલિપેરબોધકત્વેન વા સ્યાદ્વિપરીતબોધકત્વેન વા ।
નાદ્યઃ ।
અનુભવવિરુદ્ધત્વાત્ ।
અન્યથા પુરુષલિપેરપ્યબોધકત્વં સ્યાત્ ।
તથાચ તદ્વૈયર્થ્યમાપદ્યેત ।
અપિ ચૈવં સત્યાકાશાદિકમેવોદાહ્રિયેત તત્કિં પિપીલિકાલિપિગવેષણયા ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તદ્ધિ બલવત્પ્રમાણવિરોધતઃ કલ્પનીયમન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ પિપીલિકાલિપિબોધિતે ઽર્થે પ્રમાણવિરોધો ઽસ્તિ ।
અતઃ કથમસાવપ્રમાણં સ્યાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
લિપિસ્તાવન્ન પ્રમાણં પૃથક્ ।
અનુપ્રમાણત્રિત્વાભ્યુપગમાત્ ।
નચ પ્રત્યક્ષાગમયોરન્તર્ભવતિ ।
અતલ્લક્ષણત્વાત્ ।
અતો ઽનુમાનમેવેતિ વાચ્યમ્ ।
તચ્ચ લેખકબુદ્ધિસ્થશબ્દવિષયં વા તદવબુદ્ધાર્થવિષયં વા સ્યાત્ ।
ન ચૈતત્પિપીલિકાલિપૌ સમ્ભવતિ ।
પ્રમાણબાધિતત્વાત્તત્કથમસૌ પ્રમાણમિતિ ।
મૈવમ્ ।
તથા સત્યેડમૂકલિપેરપ્યપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
ભવતુ સાપ્રમાણમિતરા ત્વનુમાનમિતિ ચેન્ન ।
એડમૂકલિપેરપિ સાંવ્યાવહારિકત્વદર્શનાત્ ।
કિઞ્ચેતરત્રાપ્યનુમાને કિમેડમૂકવ્યાવૃત્ત્યર્થં કિમપિ વિશેષણમુપાદેયમુત નેતિ વાચ્યમ્ ।
નાદ્યઃ ।
સન્દિગ્ધાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નિર્ણીતલેખકૈવ લિપિરનુમાનમિતિ ચેન્ન ।
અનિર્ણીતલેખકાયા અપિ સાંવ્યાવહારિકત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
એડમૂકલિપાવનૈકાન્ત્યાત્ ।
અથ મૂલલેખકબુદ્ધિસ્થશબ્દાર્થાનુમાને ન કો ઽપિ દોષ ઇતિ મતમ્ ।
તદપિ ન ।
પિપીલિકાલિપાવનૈકાન્ત્યાત્ ।
તદ્વયાવર્તને ચ સન્દિગ્ધાસિદ્ધેઃ ।
નહિ પિપીલિકાલિપેઃ પુરુષલિપેરસ્તિ કશ્ચિદ્વિશેષો યેન નેયં પિપીલિકાલિપિરિતિ નિશ્ચિનુયાત્ ।
તસ્માત્પુરુષલિપિરપિ પદમિવ પદાર્થસ્ય વર્ણાનાં સ્મરણહેતુરેષ્યવ્યા ।
તત્સમં પિપીલિકાલિપાવપિ ।
સ્મૃતેશ્ચ પ્રમિતત્વં વક્ષ્યામઃ ।
*5,85*
નનુ પ્રમાત્વે ઽપિ સ્મૃતેર્ન તદ્ધેતુમાત્રસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ।
પ્રમાત્રાદીનામપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
કિન્તુ સાધકતમસ્યૈવ ।
તચ્ચ મન એવેતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
લિપિદર્શનાદિકં તુ સંસ્કારો દ્વેધાભિધસહકારિસમ્પાદનેનૈવ ચરિતાર્થમિતિ કથં તસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ।
મૈવમ્ ।
અર્થસન્નિકર્ષલક્ષણાવાન્તરવ્યાપારસહિતં હીન્દ્રિયં પ્રત્યક્ષં નેન્દ્રિયમાત્રમ્ ।
મનસશ્ચ સ્મરણોદયે સંસ્કારોદ્બોધ એવાર્થસન્નિકર્ષઃ ।
તથાચ ચક્ષુષ ઇવાર્થોપસર્પણતત્સંયોગસહિતસ્ય પ્રામાણ્યમેવં લિપિદર્શનતદુદ્બુદ્ધસંસ્કારસહિતસ્યૈવ મનસ ઇતિ કથં ન લિપેઃ પ્રામાણ્યમ્ ।
કેવલાયાસ્તુ નાસ્તીતિ ચેત્ ।
શ્રુતેરપિ તન્નાઙ્ગીક્રિયત એવેતિ ।
નન્વત્ર પ્રમાણશબ્દો ભાવસાધનો વા સ્યાત્કારણસાધનો વા ।
આદ્યે પિપીલિકાલિપિઃ પ્રમાણમિતિ સામાનાધિકરણ્યં ન સ્યાત્ ।
દ્વિતીયે તુ પ્રમાણીતિ ભવિતવ્યમ્ ।
કથં વેદાઃ પ્રમાણં સ્મૃતિઃ પ્રમાણમિતિ ।
પ્રમાણમિતિ સામાન્યેનોદ્દિશ્ય વેદાદિત્વવિધાનાત્ ।
અન્યથા તત્રાપિ દૌર્ઘટ્યમેવેતિ ।
મૈવમ્ ।
ભાવસાધનત્વાભ્યુપગમાત્ ।
સામાનાધિકરણ્યં તુ ભાક્તમિતિ ।
*5,89*
નનુ ચ શ્રુતેઃ સમ્યગનુભવસાધનત્વેન પ્રામાણ્યમિષ્યં નતુ સ્મારકત્વેન ।
તથાચ ન શ્રુતિઃ સમ્યગનુભવસાધનબુદ્ધિપૂર્વકત્વાત્પિપીલિકાલિપિવદિત્યનુમાસ્યત ઇત્યત આહ- યથેતિ ॥
યથા દ્રૌણેરુલૂકેન કૃતમપ્યાસ બોધકમ્

અવિરુદ્ધં ...
ન્યાયસુધા:
યથાબુદ્ધિપૂર્વકમપ્યેકેનોલૂકેન કૃતમનેકકાકનાશનમશ્વત્થામ્નો ઽહમેક એવાનેકાન્વધિષ્યામીત્યસ્યાર્થસ્ય બોધકં સમ્યગનુભવં પ્રતિ સાધનં જાતમ્ ।
તથા શ્રુતિરબુદ્ધિપૂર્વાપિ સમ્યગનુભવસાધનમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અબુદ્ધિપૂર્વકત્વં કિમનાદિત્વં વિવક્ષિતમ્, સાદિત્વે ઽપિ બુદ્ધિજન્યત્વાભાવો વા પ્રતિપાદ્યાથર્બુદ્ધિપૂર્વકત્વાભાવો વાનેનૈતદેવં પ્રતિપાદયિષ્યામીત્યભિસન્ધિપૂર્વકતાવૈધુર્યં વા ।
નાદ્યઃ ।
પિપીલિકાલિપાવભાવાત્ ।
ગગનમેવ દૃષ્ટાન્તો ભવિષ્યતીતિ ચેત્ ।
તથાપિ શ્રુતેરનાદિત્વસ્ય પરેણાનઙ્ગીકૃતત્વેનાસિદ્ધેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ઉત્પદ્યમાનં બુદ્ધિજન્યમેવેતિ મયાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
ન તૃતીયચતુર્થૌ ।
ઉલૂકકૃતવ્યાપારે વ્યભિચારાદિતિ ।
યદ્યપિ પ્રત્યક્ષે વ્યભિચારો ઽત્ર વક્તું શક્યતે ।
તથાપિ જ્ઞાતકારણસજતીયત્વેન શક્યપરિહારો ઽસાવિતિ નોદિતઃ ।
અનુમાનમાત્રે સુવચો ઽપિ ચેતનવ્યાપારવિષયસ્ય તથાભૂત એવ શાકુને પ્રદર્શયિતુમુચિત ઇતિ ન પ્રદર્શિતઃ ।
નનુ શાકુનમર્થવિસંવાદ્યપિ દૃશ્યતે ।
સત્યમ્ ।
યત્તુ પ્રમાણાવિરુદ્ધં તદ્વયભિચારસ્થલં ભવિષ્યતીતિ ભાવેનોક્તમ્- અવિરુદ્ધમિતિ ॥
શાકુનમાત્રે વ્યભિચારસ્ય દર્શયિતું શક્યત્વે ઽપ્યાગમિકત્વેન વિસંવાદાનર્હતયેદમુદાહૃતમ્ ।
નન્વાસેતિ કથમ્ ।
અસ્તેર્ભૂરિત્યસ્ય નિત્યત્વાત્ ।
વિભક્તિપ્રતિરૂપકં ચાવ્યયં ભવતીતિ વચનાદવ્યયમેતદિતિ ન દોષઃ ।
વિભક્તિપ્રતિરૂપકમિત્યુચ્યતે ।
નચૈવં વિભક્તિરસ્તિ ।
ન નાસ્તિ ।
આમન્તાનુપ્રયોગસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
*5,96*
નન્વેવં તર્હિ પ્રયુજ્યતે ।
શ્રુતિર્ન સમ્યગનુભવસાધનં શબ્દત્વે સત્યબુદ્ધિપૂર્વકત્વાદિતિ ।
યદ્વા શ્રુતિર્નાગમો ઽબુદ્ધિપૂર્વકત્વાદિતિ ।
અબુદ્ધિપૂર્વકત્વં ચ વિવક્ષિતાર્થતત્ત્વજ્ઞાનપૂર્વકત્વાભાવઃ ।
આદ્ય(સ્યાપિ)સ્ય પિપીલિકાલિપાવપ્રવેશે ઽપ્યુન્મત્તવાક્યં દૃષ્ટાન્તો ભવિષ્યતિ ।
ન ચોન્મત્તવાક્યમપિ પ્રમાણં પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાદિત્યત આહ- વિરુદ્ધં ત્વિતિ ॥
... વિરુદ્ધં તુ વિરોધાદેવ બાધિતમ્
ન્યાયસુધા:
પ્રમાણવિરુદ્ધં યદુન્મત્તવાક્યં તત્ પ્રમાણવિરોધાદેવ બાધિતમયથાર્થમિતિ યાવત્ ।
ન તૂક્તહેતુભ્યામિતિ ।
સોપાધિકતામનેનાચષ્ટે ।
અત એવાપ્તાપ્રણીતવાક્યત્વહેતુરપ્યપાસ્તઃ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
ન તાવત્સમ્યગનુભવસાધનત્વાભાવો જ્ઞાનસાધનત્વાભાવેન ।
જ્ઞાનસાધનત્વસ્યોભયસિદ્ધત્વાત્ ।
નાપિ સ્મૃતિસાધનત્વેન ।
અનનુભૂતવિષયત્વસમ્મતેઃ ।
તતો વિપરીતબોધકત્વેનૈવેતિ વાચ્યમ્ ।
એવં દ્વિતીયપ્રયોગે ઽપિ ન તાવદનાગમત્વમશબ્દત્વેન ।
શબ્દત્વસ્યોભયસમ્મતત્વાત્ ।
તસ્માદયથાથર્ત્વેનેતિ વક્તવ્યમ્ ।
એવં તૃતીયપ્રયોગે ઽપિ સાધ્યનિષ્કષર્ઃ કર્તવ્યઃ ।
તથાચ તત્ર પ્રમાણબાધિતત્વમુપાધિઃ ।
યદ્વાનુભવસાધનત્વાવચ્છિન્ને પ્રથમસાધ્યે, વાક્યત્વાવચ્છિન્ને દ્વિતીયસાધ્યે બોધકત્વાવચ્છિન્ને તૃતીયે ચાયમુપાધિરિતિ ।
નન્વસ્યોપાધેર્યદયથાર્થં તત્પ્રમાણવિરુદ્ધમિતિ સાધ્યવ્યાપકત્વે ઽપિ સાધનાવ્યાપકત્વં કથમિત્યત આહ- વિરોધેતિ ॥
વિરોધાદર્શનાત્ ...
ન્યાયસુધા:
પક્ષીકૃતાયાં શ્રુતાવુક્તસાધનસદ્ભાવે ઽપિ પ્રમાણવિરોધસ્યાદશર્નાત્ ।
સાધનાવ્યાપકત્વમિતિ શેષઃ ।
અત્ર વિરોધાભાવાદિતિ વક્તવ્યે ઽદર્શનાદિત્યુક્તં વિરોધાભાવસાધનાર્થમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*5,100*
કિમતો યદ્યેવં પ્રમાણવિરુદ્ધત્વમુપાધિરિતિ ચેત્ ।
ઉપાધેઃ પ્રતિપક્ષોન્નાયકત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વેનાનુમાનાનાં સત્પ્રતિપક્ષત્વમિત્યાશયેનાહ- તસ્માદિતિ ॥
... તસ્માદ્ વેદપ્રામાણ્યમિષ્યતે

ન્યાયસુધા:
યસ્માત્પ્રમાણવિરુદ્ધત્વમયથાર્થત્વસ્ય વ્યાપકં વ્યાવૃતં ચ પક્ષીકૃતાદ્વેદાત્ ।
વ્યાપકનિવૃત્તૌ વ્યાપ્યનિવૃત્તિરવશ્યમ્ભાવિની ।
તસ્માદ્વેદપ્રામાણ્યમેષ્યવ્યમ્ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
વેદો નાયથાર્થઃ પ્રમાણાવિરુદ્ધત્વાત્પ્રત્યક્ષવત્ ।
યદ્વા વેદો યથાર્થો બોધકત્વે સતિ પ્રમાણાવિરુદ્ધત્વાત્પ્રત્યક્ષવત્ ।
એવં વેદઃ સમ્યગનુભવસાધનમનુભવસાધનત્વે સતિ પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાત્પ્રત્યક્ષવત્ ।
વેદ આગમો વાક્યત્વે સતિ પ્રમાણાવિરુદ્ધત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવદિતિ ।
એવં વાક્યત્વાવચ્છિન્ને સાધ્યે ઽનાપ્તપ્રણીતત્વમુપાધિસ્તદ્વિપર્યયેણ ચ પ્રતિપક્ષો ઽભિધેય ઇતિ ।
*5,103*
અસ્ત્વેવં વેદપ્રામાણ્યમ્ ।
પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતીનાં તુ કથમ્ ।
નહિ તા અપ્યપૌરુષેયાઃ ।
યેન પ્રામાણ્યમવધાર્ય ફલવ્યભિચારમન્યથા નેષ્યામ ઇત્યત આહ- તન્મૂલત્વાદિતિ ॥
તન્મૂલત્વાત્ સ્મૃતીનાં ચ ...
ન્યાયસુધા:
પ્રામાણ્યમિષ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
યદ્યપિ ભગવદ્રચિતાનાં વેદા(દર્)થમુપલભ્ય રચિતત્વં વેદમૂલત્વં નાસ્તિ ।
તસ્ય સ્વતઃ સર્વજ્ઞત્વમ્ ।
તથાપિ તમનુસૃત્ય રચિતત્વં તન્મૂલત્વમિહ વિવક્ષિતમિતિ નોક્તદોષઃ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
પઞ્ચરાત્રાદિસ્મૃતિઃ પ્રમાણં પ્રમાણમૂલત્વાત્પ્રમાણસંવાદિત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવદિતિ ।
યદ્વા વિમતં પ્રમાણં વેદસંવાદિત્વાત્પરાભ્યુપગતાર્હિંસાદિવાક્યવત્ ।
આપ્તવાક્યત્વમુપાધિરિતિ ચેત્ (ન) ।
પ્રત્યક્ષાદૌ સાધ્યાવ્યાપનાત્ ।
વાક્યત્વાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વાદદોષ ઇતિ ચેન્ન ।
તથાપિ વેદેતરવાક્યત્વાવચ્છિન્નસાધનેનોપાધેઃ પક્ષે સાધનસૌલભ્યાત્ ।
સતિ ચૈવં સ્મૃતીનાં પ્રામાણ્યે તદ્બલેન ફલવ્યભિચારો ઽપ્યન્યથયિતવ્ય ઇતિ ।
નનુ ચોક્તાર્થવિરુદ્ધવાદીન્યપિ સ્મૃતીતિહાસપુરાણાન્યુપલભ્યન્તે ।
તેષાં પ્રામાણ્યસાધને ચ બહુવિપ્લવઃ સ્યાદિત્યત આહ- વિરોધ ઇતિ ॥
... વિરોધો યત્ર ન ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
પૂર્વેણૈવાન્વયઃ ।
યાસાં સ્મૃતીનાં સર્વથા પ્રમાણવિરોધો નાસ્તિ તાસામેવ પક્ષીકરણાન્ન કશ્ચિદ્દોષ ઇત્યાશયઃ ।
નન્વેવં સતિ વેદમૂલત્વોપન્યાસો વ્યર્થઃ ।
જ્ઞાનજનકાનામવશ્યાઙ્ગીકરણીયેન વિરોધાભાવેનૈવ પ્રામાણ્યસિદ્ધેરિતિ ચેન્ન ।
ફલવ્યભિચારલક્ષણવિરોધદર્શનેનાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રામાણ્યેન તદપનયને ચેતરેતરાશ્રયત્વાપાતાત્ ।
વેદમૂલત્વેન તુ પ્રામાણ્યે સિદ્ધે ન કો ઽપિ દોષ ઇતિ ।
*5,107*
અપ્રામાણ્યપ્રયોજકસ્ય પ્રમાણવિરોધસ્યાભાવાન્ન શ્રુતિસ્મૃત્યોરપ્રામાણ્યમિત્યુક્તમ્ ।
તદયુક્તમ્ ।
શ્રુત્યાદ્યુક્ત(સ્ય) ઈશ્વરસાર્વજ્ઞાદેરીશ્વરો ન સર્વજ્ઞઃ પુરુષત્વાત્ ।
યજ્ઞદત્તવત્ ।
ઇત્યાદ્યનુમાનવિરુદ્ધત્વાદિત્યત આહ- વિરોધો ઽપીતિ ॥
વિરોધો ઽપિ સ એવોક્તઃ પ્રત્યક્ષેણાગમેન વા

*5,108f.*
ન્યાયસુધા:
પ્રકૃતસમ્બન્ધાર્થો ઽપિશબ્દઃ ।
યચ્છબ્દો ઽધ્યાહાર્યઃ ।
વિરોધાદેવ બાધિતમિત્યપ્રામાણ્યપ્રયોજકતયોક્તો વિરોધો ઽપિ સ એવ યઃ પ્રત્યક્ષેણાગમેન વા સ્યાત્ ।
ન પુનરનુમાનેન ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
અપ્રામાણ્યપ્રયોજકતયા યદસ્માભિરભિહિતં તત્પક્ષે ઽપ્યુપપાદયિતું ખલુ પરસ્યાયં પ્રયત્નઃ ।
અસ્માભિશ્ચ પ્રત્યક્ષાગમવિરોધ એવ તથાભિપ્રેતો નાનુમાનવિરોધઃ ।
તથાચ પક્ષે તદ્વ્યુત્પાદનં પ્રકૃતાસઙ્ગતમેવ ।
સ્વતન્ત્રાનુમાનવિરોધં તૂત્તરત્ર નિરાકરિષ્યતિ સૂત્રકૃદિતિ ।
નનુ પ્રમાણવિરોધ એવાપ્રામાણ્યે પ્રયોજકો ઽસ્તુ કિં પ્રત્યક્ષેણાગમેન વેતિ વિશેષણેન ।
તથા ચોક્તનુમાનવિરીધાદ્વેદાદેરપ્રામાણ્યમિતિ ।
મૈવમ્ ।
વક્ષ્યામો હ્યત્ર બ્રહ્માદિવસ્તુષુ પ્રમાણં વેદ એવૈક ઇતિ વૈદિકે ઽર્થે ઽનુમાનસ્યાનવકાશમ્ ।
યત્ર ચ યસ્યાપ્રવેશો ન તસ્ય તદ્બાધકમ્ ।
નહિ નયનં સ્પર્શાપબાધનસ્યેષ્યે ।
તથાચ કથમનુમાનં વેદા(દ્યર્)થબાધકેન તદપ્રામાણ્યે પ્રયોજકં સ્યાત્ ।
પ્રકૃતં ચ વેદાદિકમેવેતિ ।
*5,109*
નન્વેવં (સતિ) તર્હિ વેદાર્થમીમાંસા નારમ્ભણીયા સ્યાત્ મીમાંસાયા યુક્ત્યનુસન્ધાનાત્મકતવાદિત્યત આહ- આગમેનેતિ ॥
આગમેનાગમસ્યૈવ વિરોધે યુક્તિરિષ્યતે
ન્યાયસુધા:
એવશબ્દો વિરોધ ઇત્યતઃ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
નિર્ણયાર્થમિતિ શેષઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અનુમાનં હિ ધર્મ્યાદિપ્રમિતિમપેક્ષતે ।
નચ ધર્મ્યાદિરૂપં બ્રહ્માદિકં વેદાદૃતે સિદ્ધયતીતિ તદનપેક્ષાયામાશ્રયાસિદ્ધયાદિકમ્, અપેક્ષાયાં તુ વિરોધિનો ધર્મ્યાદિગ્રાહકવિરોધ ઇત્યેવં વૈદિકે ઽર્થે ઽનુમાનસ્યાનવકાશો ઽભિધિસ્તિતઃ ।
મીમાંસાયાં તુ ક્વચિદાગમસ્યાગમાન્તરેણ વિરોધ એવાર્થનિર્ણયાર્થં યુક્તિરુપાદીયતે ।
સા ખલ્વન્યતરાગમ(પ્રામાણ્ય)મુપોદ્બલયન્ત્ય(ન્ત્યા)ન્યતરાગમબાધયા ઽર્થનિર્ણયાય પ્રભવતિ ।
અન્યતરાગમસિદ્ધધર્મ્યાદ્યાશ્રયણેના(યેણ)શ્રયાસિદ્ધયાદ્યનવકાશાત્ ।
અન્યતરાગમસ્ય ધર્મ્યાદિગ્રાહકત્વાભાવેનાપ્રબલસ્ય, આગમસૂચિતયોપપત્તેસ્તતો દુર્બલસ્ય, અકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ ।
તદેવમેવંવિધોપપત્તેરાગમિકે ઽપ્યર્થે સાવકાશત્વાદુપપન્ના મીમાંસેતિ ।
*5,110*
અપિ ચ પ્રત્યક્ષાગમવિરોધો ઽપિ ન સ્વરૂપેણાપ્રામાણ્યં પ્રયોજયતિ ।
કિન્તુ તયોરુપજીવ્યત્વાદિના પ્રાબલ્યે સત્યેવ દુર્બલયોઃ સ્વયં બાધિતત્વેન સમબલયોઃ પ્રતિબન્ધમાત્રહેતુત્વેનાપ્રામાણ્યનિશ્ચયાનુપપત્તેઃ ।
ઉપજીવ્યાદિવિરોધેન ચાપ્રામાણ્યં ભવદ્વેદસ્ય ન સર્વથાયથાર્થત્વલક્ષણમ્ ।
કિન્નામ પ્રતીતાર્થપ્રચ્યાવનમાત્રમ્ ।
અપૌરુષેયતયા નિર્દોષસ્ય સર્વથાપ્રામાણ્યાનુપપત્તેઃ ।
તથાચાન્યાર્થકલ્પનાવશ્યં કાર્યેત્યાશયવાનાહ- ઉપજીવ્યેતિ ।
ઉપજીવ્યવિરોધે તુ વેદસ્યાન્યાર્થકલ્પના

ન્યાયસુધા:
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
નિરવકાશત્વાદિકમપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
ભવત્વેવં તતઃ કિમ્ ।
વેદોપજીવ્યત્વાદિકં ચ પ્રત્યક્ષાગમયોરેવ પ્રાયેણ સમ્ભવતિ ।
યુક્તેસ્તુ ક્વચિદેવ ।
પુરુષત્વાદિયુક્તેસ્તુ નાસ્ત્યેવ ।
અતશ્ચ ન તદ્વિરોધેન વેદસ્યાપ્રામાણ્યં મન્તવ્યમિત્યાશયેનાહ- પ્રત્યક્ષમિતિ ॥
*5,111*
પ્રત્યક્ષમુપજીવ્યં સ્યાત્ પ્રાયો યુક્તિરપિ ક્વચિત્ ।
આગમૈકપ્રમાણેષુ તસ્યૈવ હ્યુપજીવ્યતા

ન્યાયસુધા:
વેદસ્યેત્યનુવર્તતે ।
સ્યાદિત્યતઃ પરમિતિશબ્દો ઽધ્યાહાર્યઃ તત્ત્વમસીત્યાદિવેદસ્ય પ્રત્યક્ષમુપજીવ્યમ્ ।
યુક્તિરપિ ક્વચિદ્વેદસ્યોપજીવ્યેતિ સમ્બન્ધઃ ।
યથા"પ્રાણા વા અણવઃઽ; ઇત્યાદેઃ ।
આગમૈકપ્રમાણકેષુ વિષ્ણ્વાદિવિષયેષુ પ્રવર્તમાનં"જનિતો ઽત વિષ્ણોઃઽ; ઇત્યાદિવેદં પ્રતિ નિરનિષ્યો નિરવદ્ય ઇત્યાદેસ્તસ્ય વેદો(દસ્યો)પજીવ્યતેત્યર્થઃ ।
એવં નિરવકાશત્વાદિકમપિ પ્રત્યક્ષાગમયોરેવ પ્રાયેણ સમ્ભવતિ યુક્તેસ્તુ ક્વચિદેવ ।
તચ્ચ ન પ્રકૃતયુક્તેરિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*5,115*
આગમયોઃ પરસ્પરવિરોધે સત્યન્યતરાગમાશ્રયેણ યુક્તેરનુપ્રવેશોપપત્તેર્યુક્તા મીમાંસેત્યુક્તમ્ ।
તદનુપપન્નમ્ ।
અસાર્વત્રિકત્વાત્ ।
નહિ સર્વત્રાગમયોઃ પરસ્પરવિરોધ એવ મીમાંસાવતાર્યત ઇત્યત આહ- યુક્ત ઇતિ ॥
યુક્તો ઽયુક્તશ્ચ યદ્યર્થ આગમસ્ય પ્રતીયતે ।
સ્યાત્ તત્ર યુક્ત એવાર્થો ... ॥ મનુવ્_2,1.19અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તત્ર તર્હ્યયમભિસન્ધિઃ ।
સત્યમેતત્ક્વચિદેવાયં ન્યાય ઇતિ ।
તથાપિ યત્ર નૈવં તત્રૈકસ્યૈવાગમસ્યાનેકાર્થપ્રતીતૌ યુક્ત્યનુસારિણમર્થમુપાદાય તદનુગુણતદ્વિરુદ્ધાર્થપરિત્યાગઃ ક્રિયત ઇતિ નોક્તનિયમભઙ્ગઃ ।
કેવલયુક્તેર્વૈદિકે ઽર્થે ઽનુપ્રવેશસ્યાનઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
નાપિ મીમાંસાનુપપત્તિઃ ।
અન્યતરવૈદિકાર્થાનુસારિણ્યા યુક્તેરઙ્ગીકૃતત્વાદિતિ ।
*5,116*
પ્રાક્ પુરુષત્વાદિયુક્તિવિરોધેનાગમસ્યાપ્રામાણ્યં ન વાચ્યમિત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં તુ યુક્તિરેવાસૌ પ્રત્યક્ષાગમવિરોધેનાપ્રમાણમ્ ।
તસ્યાસ્તદુજીવિત્વેન તતો દુર્બલત્વાદિત્યાશયવાનાહ- યુક્તિશ્ચેતિ ॥
... યુક્તિશ્ચ ત્રિવિધા મતા

ન્યાયસુધા:
યદ્વા યત્સિદ્ધવત્કૃત્ય તત્ર મીમાંસારમ્ભાનુપપત્તિઃ પરિહૃતા તદિદાનીં દર્શયિતુમાહ- યુક્તિશ્ચેતિ ॥
ચશબ્દઃ પ્રકૃતાનુસન્ધાનાર્થઃ ।
કથં ત્રૈવિધ્યમિત્યત આહ- વ્યાપ્તિરિતિ ॥
વ્યાપ્તિઃ પ્રત્યક્ષતા યસ્યા યુક્તિગાઽગમગા તથા
ન્યાયસુધા:
યસ્યા યુક્તેઃ સાધ્યેન વ્યાપ્તિઃ પ્રત્યક્ષગા પ્રત્યક્ષાવગતા સૈકા ।
યુક્તિગા યુક્ત્યવગતા યસ્યા વ્યાપ્તિઃ સા દ્વિતીયા ।
તથાઽગમગા આગમાવગતા યસ્યા વ્યાપ્તિઃ સા તૃતીયેતિ ।
એવં ત્રિવિધેતિ યોજ્યમ્ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
ધર્(માર્)મ્યાદિગ્રાહકભેદેનાપિ ત્રૈવિધ્યં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એતચ્ચ સ્પષ્ટયિષ્યામઃ ।
*5,117*
એવં તર્હિ યા યુક્તિમૂલા યુક્તિઃ સા નાગમાદ્યુપજીવિનીતિ તસ્ય બાધિકા ।
તદબાધ્યા ચ ભવત્વિત્યત આહ- પ્રત્યક્ષેતિ ॥
*5,118*
પ્રત્યક્ષાગમમૂલા તુ યુક્તિસ્તત્ર બલીયસી

ન્યાયસુધા:
તત્ર તાસુ ત્રિવિધાસુ યુક્તિષુ ।
પ્રત્યક્ષાગમૂલેતિ ।
પ્રત્યક્ષમૂલાઽગમમૂલા ચેત્યર્થઃ ।
યુક્તિમૂલાપિ હિ યુક્તિરન્તતઃ પ્રત્યક્ષાગમમૂલૈવ(દ્ર)એષ્યવ્યા ।
અન્યથા તન્મૂલયુક્તેનિર્ર્મૂલત્વમનવસ્થા વાઽપદ્યેત ।
તથાચ પ્રત્યક્ષાદ્યપેક્ષત્વેન સામ્યે ઽપિ બહુસંવિધાનાનપેક્ષયોઃ પ્રત્યક્ષાગમમૂલયોર્યુક્ત્યોઃ પ્રબલત્વં તદપેક્ષાયાસ્તુ યુક્તિમૂલાયા દુર્બલત્વં યુક્તમેવ ।
તથાચ પ્રબલયોર્(યુક્ત્યોર્)યદેદૃશી દશા તદા કા (વાર્તા) દુર્બલાયા યુક્તેરાગમબાધનાદાવિતિ ।
*5,119*
તદેવમપ્રામાણ્યે પ્રમાણવિરોધસ્યૈવ પ્રયોજકત્વાચ્છત્યાદેશ્ચ પ્રત્યક્ષાગમવિરોધાભાવાત્ ।
અનુમાનવિરોધસ્યાપ્રયોજકત્વાન્નાપ્રામાણ્યમ્ ।
કિન્નામ બોધકત્વેન સ્વત એવ પ્રામાણ્યમિત્યુપપાદિતમ્ ।
તદેતત્પ્રમાણાપ્રમાણવિવેકમવિદુષાં દુરવધારણમિત્યુદ્દેશલક્ષણવિભાગપરીક્ષાભિસ્તન્નિરૂપણાર્થમુત્તરો ગ્રન્થસન્દર્ભઃ ।
નચ સાંવ્યાવહારિકત્વાત્પ્રમાણાદેઃ કિં તન્નિરૂપણેનેતિ વાચ્યમ્ ।
તથાપિ સ્વરૂપસઙ્ખયાવિષયફલગોચરાણાં વાદિવિવાદાનાં વિદ્યમાનત્વેન નિરૂપણાર્હત્વાત્ ।
યદ્યપ્યેષો ઽર્થસ્તર્કશાસ્ત્રસ્ય વિષયો ન મીમાંસાશાસ્ત્રસ્ય ।
તથાપિ શિષ્યહિતૈષિણા ભાષ્યકૃતા પ્રસઙ્ગાગતો નિરૂપ્યતે ।
યથા પૂવર્મીમાંસાભાષ્યકારેણેત્યદોષઃ ।
અત એવ પ્રમાણલક્ષણાદૌ નિરૂપિતસ્યાર્થસ્ય પુનરત્ર નિરૂપણં ન દોષાય ।
એકીકૃત્ય નિરૂપણસ્યાપિ શિષ્યહિતાર્થત્વાત્ ।
*5,121*
તત્ર નિર્ધારિત(નિર્જ્ઞાત)સ્વરૂપસ્યૈવ સઙ્ખયાદિજિજ્ઞાસા ।
લક્ષણં ચ તન્નિર્ધારણોપાયઃ ।
નચ સામાન્યલક્ષણેન વિના વિશેષલક્ષણા(સ્યા)વસર ઇત્યતઃ પ્રમાણસામાન્યલક્ષણં પ્રથમં તાવદાહ- યાથાર્થ્યમેવેતિ ॥
યાથાર્થ્યમેવ માનત્વં ...
*5,122*
ન્યાયસુધા:
અત્ર કશ્ચિદાહ ।
કિમર્થં લક્ષણમુચ્યતે ।
કિં સજાતીયવિજાતીયવ્યવચ્છિન્નલક્ષ્યપ્રતીત્યર્થમ્ ।
ઉત પ્રમાણત્વાદિપ્રતીતયે તચ્ચિહ્નોપદર્શનમિદમ્ ।
ઉત પ્રમાણાદિશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તાવધારણાર્થમ્ ।
અન્યસ્મૈ કસ્મૈચિત્પ્રયોજનાય વા ।
*5,124*
નાદ્યઃ ।
તસ્યા એવ દુરવધારણત્વાત્ ।
તથા હિ ।
કિં સજાતીયેતિ પ્રમાણત્વેન (સજાતીયત્વં) વિવક્ષિતં રૂપાન્તરેણ વા ।
નાદ્યઃ ।
સ્વવ્યવચ્છેદાવધેઃ સજાતીયાદવ્યાવૃત્તત્વેન વ્યવચ્છેદકત્વાનુપપત્ત્યા વ્યાવૃત્તિસ્વીકારેણા(ચ)વ્યાપકત્વાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ ।
વિજાતીયપદોપદાનવૈયર્થ્યાત્ ।
અસ્તિ હિ પ્રમેય(ત્વાદિના)સર્વસાજાત્યમ્ ।
અથ જ્ઞાનત્વેન વિશેષેણ સાજાત્યં વિવક્ષિત્વેદમુચ્યતે ।
તર્હિ લક્ષ્યસ્યાપિ જ્ઞાનત્વાદિના સાજાત્યાદ્વયવચ્છેદ્યકોટિપ્રવિષ્યતયા સઙ્ગ્રાહ્યાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
લક્ષ્યસ્ય યજ્જ્ઞાનત્વાદિભિઃ સજાતીયં તદ્વયવચ્છેદ્યમ્ ।
નચ લક્ષ્યસ્ય લક્ષ્યં સજાતીયમ્ ।
ષષ્ઠયર્થસ્ય સમ્બન્ધસ્ય ભેદે વ્યવસ્થિતત્વાદિતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ લક્ષ્યાપેક્ષયા ભિન્નાદ્વયવચ્છેદ ઇત્યેવોચ્યતાં કૃતં જ્ઞાનત્વાદિના સાજાત્યેન પ્રકૃતાનુપયોગિના વર્ણિતેન ।
યદા ચ લક્ષ્યાદન્યત્વ પરેષામવગતં તદા પરેભ્યો ઽન્યત્વમપિ લક્ષ્યસ્યાર્થાદવગમ્યત ઇતિ સિદ્ધમગ્રતો લક્ષણપ્રયોજનમિતિ વૈયર્થ્યમેવ સ્યાલ્લક્ષણાખ્યાનસ્ય ।
*5,125*
અપિ ચ ન તાવદનેન લક્ષણેનાનવગતેનૈવ વ્યવચ્છિન્નપ્રતીતિસમ્ભવઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ જ્ઞાતેન ।
દુરવધારણત્વાત્ ।
ન તાવલ્લક્ષણં પ્રત્યક્ષમ્ ।
નિર્દોષાક્ષોદ્ભવત્વાદેરપ્રત્યક્ષવિશેષણત્વમ્ ।
નાપિ કાર્યેણ લિઙ્ગેન તદનુપપત્ત્યા વા તદવગમઃ ।
તાભ્યાં સામાન્યતઃ કારણમાત્રાક્ષેપેણ કારણગતાનુગતરૂપાસિદ્ધાવેકરૂપલક્ષણાસિદ્ધેઃ ।
કાર્યસ્યૈકજાત્યાદેકજાતીયકારણસિદ્ધિરિતિ ચેત્ ।
તર્હિ કાર્યગતૈકજાત્યસ્ય પૂર્વમવશ્યં પ્રત્યેતવ્યત્વાઙ્ગીકારે(ણ) તત એવ સજાતીયવિજાતીયવ્યવચ્છેદપ્રતિ(દોષ)પત્તિરસ્તુ ।
કૃતમનયા પારમ્પર્યકુસૃષ્ટયા ।
નન્વેતાવતાપિ ન પ્રકૃતલક્ષણખણ્ડનં (સં)ભવતિ ।
અવ્યાપ્તેરતિવ્યાપ્તેર્વાનુદ્ભાવનાદિતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
પ્રથમભાવિતયાવશ્યાભ્યુપેયતયા લઘોરુપાયાત્સાધ્યસિદ્ધૌ સમ્ભવત્યાં ચરમભાવિતયા અવશ્યાનુષ્ઠેયત્વાભાવેન ગુરાવુપાયે પ્રવર્તમાનસ્ય તવૈવેદં (દૂષરો)દોષોદ્ભાવનમ્ ।
પ્રદીપે પ્રદીપં પ્રજ્વાલ્ય તમોનિરાસાય યતમાનસ્યૈવ પુંસઃ ।
નહિ તત્ર કશ્ચિદ્દીપદોષઃ ।
કિન્તુ તથાકારી પુરુષ એવ પર્યનુયોજ્યઃ ।
સર્વસાધનસાધારણો વાયં દોષઃ ।
યત્સમ્ભવદેવંવિધલઘૂપાયત્વં નામ સ્વરૂપાસિદ્ધિરિવ સર્વપ્રમાણાનામ્ ।
તસ્માન્મા નામ ભૂદતિવ્યાપ્ત્યાદિદોષઃ ।
સામાન્યદોષાદેવ દુષ્યં લક્ષણમિતિ ।
*5,132*
એતેન દ્વિતીયો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
પ્રમાણત્વાદ્યવગમમન્તરેણ તદવગમાનુપપત્તેસ્તદવગમાયાસ્ય પ્રતીતાવન્યોન્યાશ્રયપ્રસઙ્ગઃ ।
અસ્તુ વાન્યદપિ લક્ષણે કિઞ્ચિલ્લિઙ્ગમ્ ।
તથાપિ તદેવ લક્ષ્યાવિનાભૂતતયા લક્ષણમુપન્યસ્યતાં સન્નિહિતપ્રતિપત્તિકત્વાત્ ।
ન તદવશ્યં વ્યાપકં વક્તવ્યમ્ ।
લિઙ્ગત્વસ્ય વ્યાપ્યત્વેનૈવોપપત્તેરિતિ ચેન્ન, યત્ર લિઙ્ગમવ્યાપકત્વાન્નાસ્તિ તત્ર લક્ષણસ્ય પ્રમાણાભાવાત્પ્રત્યેતુમશક્યત્વેન કથં તતઃ પ્રામાણ્યાદ્યવગમઃ ।
યદા ચ ક્વચિલ્લક્ષ્યજાતીય એવ પ્રમાણાભાવાલ્લક્ષણમ(સ્યા)નવધારણીયતયા લક્ષ્યવ્યાપકતાનવગમે ઽપિ લક્ષણમ્ ।
તદા કિમપરાદ્ધં લિઙ્ગાન્તરેણાવ્યાપકેન ।
અથ યત્ર તલ્લક્ષણે લિઙ્ગં નાસ્તિ તત્ર લિઙ્ગાન્તરાત્પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
તથાપિ (તાવેવા)તે એવાસ્તાં લક્ષ્યે લિઙ્ગમ્ ।
કિં લક્ષણાનુમાનપૂર્વકં તદનુમાનકલ્પનયા ।
અથ તથા(વિધં)લિઙ્ગદ્વયં યત્તત્પ્રત્યેકમવ્યાપકતયા ન લક્ષણમ્ ।
તદનુમિતં તુ તથાત્વાલ્લક્ષણમિતિ ચેન્ન ।
લક્ષ્યાનુમાનસ્ય લક્ષણપ્રયોજનસ્યોભાભ્યામેવ સિદ્ધેઃ કૃતં વ્યાપકેન તેન ।
*5,135*
નાપિ તૃતીયઃ ।
સ હ્યેવંરૂપઃ યદ્યથાર્થં તત્પ્રમાણમિતિ વ્યવહર્તવ્યમિતિ ।
અયમનુપપન્નઃ ।
સર્વત્ર લક્ષણસ્ય જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્ ।
પ્રમાણત્વાદિના તદવગમે તદેવાસ્તુ વ્યવહારનિયમનિદાનમ્ ।
અવ્યવહિતપ્રતિપત્તિકત્વાદિત્યાવેદિતમ્ ।
*5,136*
અત એવ ન ચતુર્થઃ ।
કલ્પનાગૌરવદોષશ્ચાધિકઃ ।
*5,137*
(નાપિ) ન પઞ્ચમઃ ।
તાદૃશસ્ય દર્શયિતુમશક્યત્વાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
અસ્તુ તાવત્સજાતીયવિજાતીયવ્યવચ્છિન્નલક્ષ્યપ્રતીત્યર્થં લક્ષણમિતિ પક્ષઃ ।
સાસ્નાદિમાન્ગૌરિતિ વિદિતલક્ષણસમ્બન્ધો હિ યં પિણ્ડં સાસ્નાદિમન્તં પશ્યતિ તં નાયમશ્વાદિર્નાપિ ઘટાદિરિતિ પ્રતિપાદ્યતે ।
નનુ વ્યવચ્છેદો ઽન્યોન્યાભાવો ભેદ ઇત્યનર્થાન્તરમ્ ।
ભેદશ્ચ વસ્તુસ્વરૂપમેવ ।
તથાચ લક્ષ્યસ્વરૂપપ્રતિપત્તિરેવ તત્પ્રતિપત્તિરિતિ કૃતં લક્ષણેન ।
અથ લક્ષ્યપ્રતીતિનિરપેક્ષમેવ લક્ષણેન વ્યવચ્છેદો બોધ્યત ઇતિ મતમ્ ।
તન્ન ।
નિરાશ્રયસ્ય તસ્ય બોધ(દર્શ)યિતુમશક્યત્વાદિતિ ।
સત્યં સ્વરૂપ(વસ્તુ)પ્રતીતિરેવ ભેદપ્રતીતિરિતિ ।
તથાપિ પ્રતિયોગિવિશેષઘટિતતદવગમાય લક્ષણસ્યોપયોગઃ ।
અસઙ્કીર્ણતયા ગોપિણ્ડં પશ્યન્નપિ હિ ન તાવદયં નાશ્વો ન ઘટ ઇતિ પ્રત્યેતિ યાવલ્લક્ષણં નાવગચ્છતિ ।
સાસ્નાદિમત્વં તદા પ્રતીતમિતિ ચેન્ન ।
સાસ્નાદિમાન્ ગૌરિત્યેવમવગમસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।

અત એવ સજાતીયેત્યાદિવિશેષણોપાદાનમ્ ।
*5,139*
યદત્રોક્તં કિં સજાતીયેત્યાદિ ।
તદસત્ ।
પૌરુષેયવચસાં પુરુષવિવક્ષાધીનત્વેન નિયન્તુમશક્યત્વાત્ ।
લક્ષ્યાતિરિક્તં હિ
સજાતીયવિજાતીયતયા દ્વૈરાશ્યેન વિવક્ષ્યતે ।
યથા યથાર્થજ્ઞાનતત્સાધનસ્ય પ્રમાણસ્ય જ્ઞાનં તત્સાધનં ચ સજાતીયમ્ ।
યન્ન જ્ઞાનં નાપિ તત્સાધનં તદ્વિજાતીયમ્ ।
યથા ચ પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનાદિકં સજાતીયં, વિજાતીયં તુ ઘટાદિકમ્ ।
એવમન્યત્રાપિ વિવેક્તવ્યમિતિ ।
એવં તર્હિ લક્ષ્યાપેક્ષયા ભિન્નાદ્વયવચ્છેદ ઇત્યુક્તં સ્યાદિતિ ચેત્ ।
કો નેત્યાહ ।
નહિ કો ઽપિ સ્વસ્થાત્મા સ્વસ્માદેવ વ્યવચ્છેદં લક્ષણપ્રયોજનમાચક્ષતિ(ષ્યે) ।
*5,140*
યદત્રોક્તં યદા ચેત્યાદિ ।
તસદઙ્ગતમ્ ।
વસ્તુતો યલ્લક્ષ્યાદ્ભિન્નં તતો વ્યવચ્છેદાવગમાર્થત્વાલ્લક્ષણસ્ય પ્રતિપાદકસ્ય યદ્યપિ લક્ષ્યાન્યત્વજ્ઞાનમલક્ષ્યે(વશ્યા)પેક્ષિતમ્ તથાપિ પ્રતિપાદ્યસ્યાતદ(તદન)પેક્ષિતમ્ તથાપિ પ્રતિપાદ્યસ્તદ(તદન)પેક્ષત્વાન્ન દોષઃ ।
તસ્યાપિ પદાર્થજ્ઞાનપૂર્વકત્વાદ્વાક્યાર્થજ્ઞાનસ્ય સજાતીયવિજાતીયપદોપાત્તલક્ષ્યાન્ય(ત્વ)જ્ઞાનં વિના લક્ષ્યસ્ય અલક્ષ્યાન્યત્વજ્ઞાનં લક્ષણપ્રયોજનં ન સિદ્ધયતીતિ કશ્ચિત્ ।
તદનુપપન્નમ્ ।
નહિ લક્ષ્યાન્યવ્યાવૃત્તિર્લક્ષણવાક્યપ્રતિપાદ્યા ।
કિન્નામ તજ્જ્ઞાનં લક્ષણપ્રયોજનત્વેનોચ્યતે ।
લક્ષણવાક્યાર્થ એવ પ્રતિપાદ્યેન બોદ્ધવ્યઃ ।
*5,141*
યદપ્યપિ ચેત્યાદિના પૃષ્ટમ્ ।
તત્રાવગતમેવ લક્ષણં વ્યાવૃત્તલક્ષ્યજ્ઞાનમુપજનયતીતિ વદામઃ ।
નચ તસ્ય દુરવધારણતા ।
યથાયથં પ્રત્યક્ષાદિના તદવધારણાત્ ।
યત્ર લિઙ્ગાત્તદવગમસ્તત્ર તત એવ લક્ષણપ્રયોજનસિદ્ધેર્વ્યર્થા પરસ્પરાકુસૃષ્ટિરિતિ ચેન્ન ।
પ્રયોજનસદ્ભાવે ગૌરવસ્યાપ્યનાદરણ(પ્યાદરણ)સમ્ભવાત્ ।
યથેન્દ્રિયવ્યાપારાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વેનાક્ષોદ્ભવત્વમનુમાય તેન પ્રત્યક્ષં લક્ષ્યતે ।
તત્રાન્વર્થસંજ્ઞાજ્ઞાપનં પ્રયોજનમ્ ।
એવમન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ગૌરવમનુરુદ્ધય પ્રયોજનમવધીર્યતામિતિ ચેન્ન ।
પુરુષાભિપ્રાયાણાં નિયન્તુમશક્યત્વાત્ ।
ગરીયાંશ્ચ પ્રતિપત્તૌ ગૌરવાત્પ્રમેયાધિક્યલાભઃ ।
પ્રયોજનાભાવે તુ પરમ્પરાકુસૃષ્ટિરિતિ ચેન્ન ।
પ્રયોજનસદ્ભાવે ગૌરવસ્યાપ્યનાદરણ(પ્યાદરણ)સમ્ભવાત્ ।
યથેન્દ્રિયવ્યાપારાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વેનાક્ષોદ્ભવત્વમનુમાયતેન પ્રત્યક્ષં લક્ષ્યતે ।
તત્રાન્વર્થસંજ્ઞાજ્ઞાપનં પ્રયોજનમ્ ।
એવમન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ગૌરવમનુરુદ્ધય પ્રયોજનમવધીર્યતામિતિ ચેન્ન ।
પુરુષાભિપ્રાયાણાં નિયન્તુમશક્યત્વાત્ ।
ગરીયાંશ્ચ પ્રતિપત્તૌ ગૌરવાત્પ્રમેયાધિક્યલાભઃ ।
પ્રયોજનાભાવે તુ પરમ્પરાકુસૃષ્ટિરનાદરણીયૈવેતિ તદીયદોષતાવ્યુત્પાદનં નાસ્માકમનિષ્યમ્ ।
એતેન દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થા અપિ સમાહિતા વેદિતવ્યાઃ ।
લક્ષણાવધારણોપાયસ્યોક્તત્વાત્ ।
ગૌરવસ્ય ચ સમાહિતત્વાત્ ।
*5,144*
નનુ તથાપિ કિં તત્ત્વમ્ ।
યથાયથં ચતુષ્યયમપિ ।
તથાહિ ।
ક્વચિલ્લક્ષ્યાતિરિક્તં લક્ષણં ભવતિ ।
યથા ગન્ધવતી પૃથિવીતિ ।
ક્વચિલ્લક્ષ્યાનતિરિક્તમ્ ।
યથા પૃથિવીત્વવતી પૃથિવી, યથાર્થં પ્રમાણમિત્યાદિ ।
તત્રાદ્યં લક્ષ્યસ્વરૂપપ્રતિપત્તિકારણં ભવત્ તસ્યાન્વયો વ્યવચ્છેદતચ્છબ્દવ્યવહર્તવ્યતે ચ પ્રતિપાદયતિ ।
દ્વિતીયન્તુ પ્રવૃત્તિનિમિત્તં ભવદ્વયવહારમાત્રકારણં ભવતિ ।
તત્ર સિદ્ધાંશેન પક્ષીકરણમસિદ્ધાંશેન સાધ્યત્વં સ્વયમૂહનીયમ્ ।
*5,147*
નનુ લક્ષણં વ્યાવૃત્તં વ્યાવર્તયત્યુતાવ્યાવૃત્તમ્ ।
આદ્યે સ્વવ્યાવૃત્તિર્લક્ષણાન્તરાધીના ન વા ।
ન પ્રથમઃ ।
તત્રાપિ લક્ષણાપેક્ષાયામનવસ્થાપાતાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
લક્ષ્યેઽપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
નિનિર્મિત્તકાર્યાભ્યુપગમે કાદાચિત્કતાનુપપત્તેશ્ચ ।
નાન્ત્યઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગાદેવેતિ ।
ઉચ્યતે ।
લક્ષણમપિ વ્યાવૃત્તમેવ વ્યાવર્તયતિ ।
તદપિ લક્ષણેનૈવ ।
ન ચૈવમનવસ્થા ।
પ્રાઙ્નિર્જ્ઞાતેષ્વર્થ્ર્ષુ વ્યવસ્થાનાત્ ।
યસ્તુ કાષ્ઠલોષ્ઠયિતઃ કઞ્ચિત્પદાર્થં વા કસ્યચિત્કિઞ્ચિચ્છબ્દવાચ્યત્વં વા ન વેત્તિ નાસૌ લક્ષણશાસ્ત્રેઽધિક્રિયતે ।
કિન્નામોપદેશાદિના વિદિતપદતદર્થસઙ્ગત્યાદિઃ સ્વતન્ત્રવ્યવહારાદ્યર્થં લક્ષણમપેક્ષત ઇતિ ।
*5,149*
અથાપિ સ્યાત્ ।
કિમવગતં લક્ષણં ફલહેતુઃ, કિંવાનવગતમ્ ।
ન તાવચ્ચરમઃ ।
તદભિધાનવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
અભિધાનસ્ય જ્ઞાનોત્પાદનો(પયોગિ)પાયત્વાત્ ।
તસ્ય ચાનવગતસ્યૈવ ફલસાધનત્વાભ્યુપગમાત્ ।
આદ્યે કિમન્યસ્માત્તદવગમ ઉત ત્વદીયાલ્લક્ષણવાક્યાત્ ।
યદ્યન્યસ્માત્ ।
કૃતમમુના લક્ષણાભિધાનપ્રયાસેન ।
અભિધાનસ્ય જ્ઞાનોત્પાદાતિરિક્તપ્રયોજનાભાવાત્ ।
તસ્યાન્યત એવ સિદ્ધેઃ ।
અન્ત્યે કિમિદં ત્વદભિધાનમાપ્તોપદેશતયા લક્ષણં બોધયત્યુત લિઙ્ગાદિભાવેન ।
ન તાવચ્ચરમઃ ।
ત્વદ્વચનલક્ષણાવિનાભાવાદેર્દર્શયિતુમશક્યત્વાત્ ।
નાપિ પ્રથમઃ ।
પરં પ્રતિ ભવત્યાપ્તત્વસિદ્ધેઃ ।
સિદ્ધૌ હિ પ્રતિજ્ઞામાત્રાદેવ સાધ્યસિદ્ધેર્હેત્વ(ત્વાદ્ય)ભિધાનમનર્થકં સ્યાત્ ।
નનુ પ્રતિવાદિનં પ્રતિ લક્ષણાભિધાનં નાર્થવત્ ।
તેન વાદ્યાપ્તભાવાનઙ્ગીકારાત્ ।
કિન્તુ શિષ્યાર્થં લક્ષણમુચ્યતે શાસ્ત્રે ।
સ હિ સર્વસ્ય શાસ્ત્રસ્ય કર્તારમાપ્તમેવ મન્યતે ।
તસ્માચ્છિષ્યં પ્રત્યાપ્તવચનતયૈવ લક્ષણવાક્યમર્તં પ્રતિપાદયિષ્યતીતિ ।
મૈવમ્ ।
યદિ ન પ્રતિવાદિનં પ્રતિ શાસ્ત્રં કિન્તુ શિષ્યં પ્રતિ તદા પ્રતિજ્ઞામાત્રાદેવાપ્તવચનાચ્છિષ્યસ્યાર્થનિશ્ચયોપપત્તેર્હેત્વાદ્યભિધાનમનર્થકતામાપન્નં શાસ્ત્રે ।
અથ ભવતુ પ્રતિવાદિનમપિ પ્રતિ (તચ્છા)શાસ્ત્રવાક્યં યત્ર હેત્વાદ્યુપાત્તમ્, લક્ષણવાક્યં તુ શિષ્યમેવ પ્રતિ પ્રયોજકં પ્રતિપન્નશાસ્ત્રકારાપ્તભાવમિતિ મન્યસે ।
તદપ્યનુપપન્નમ્ ।
શાસ્ત્રાન્તરસાધ્યત્વાદસ્યાર્થસ્ય ।
અસ્તિ હિ સમયગ્રાહકં શાસ્ત્રં મુનિભિઃ પ્રણીતં નામલિઙ્ગાનુશાસનવ્યાકરણાદીતિ ।
*5,149f.*
અત્ર બ્રૂમઃ ।
ઉક્તં હ્યેતદવગતમેવ લક્ષણં ફલહેતુરિતિ ।
તદવગમશ્ચ યથાયથં પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાદિત્યપિ ।
નચ યથાર્થં પ્રમાણમિતિ સાસ્નાદિમાન્ગૌરિતિ વાક્યસ્ય લક્ષણં પ્રતિપાદ્યમભ્યુપગચ્છામઃ ।
યેનાન્યતઃ સિદ્ધત્વાત્તસ્યેદમનર્થકં સ્યાત્ ।
કિન્તુ યો લક્ષણમન્યતો જાનાતિ, ન જાનાતિ ચ વ્યવહારનિદાનત્વાદિના, તં પ્રતિ તદવબોધાયેદં વાક્યમ્ ।
તથાહિ ।
અયં ગૌરિત્યાદ્યુપદેશાદિનૈકસ્યાં વ્યક્તૌ ગોશબ્દાર્થતયાવગતાયાં કિમિયમેવ વ્યક્તિઃ (એવમ્) ઉતાન્યાપીતિ જિજ્ઞાસમાનં પ્રત્યન્યત્રાપિ ગોશબ્દાર્થતાં વિજિજ્ઞાપયિપુરુષદેશાદેરાનન્ત્યાદિના કર્તુમશક્યતવાદિદં વ્યાપ્તિવિષયં વાક્યમાહ"યઃ સાસ્નાદિમાન્સ ગોશબ્દાર્થઃઽ; ઇતિ ।
ઇદં ચ નાપ્તોપદેશતયૈવ વ્યાપ્તિબોધકમ્ ।
અપિ તુ પ્રયોગાન્તરવત્પ્રતીતાયા વ્યાપ્તેઃ સ્મારકત્વેન ।
અપ્રતીતાયાસ્તુ તદેવ જિજ્ઞાસાજનનદ્વારેણ પ્રમોત્પાદકત્વેનોપયુજ્યતે ।
સ્મૃતવ્યાપ્તિશ્ચ યાં યાં વ્યક્તિં સાસ્નાદિમતીમવલોકયતિ ।
તાં તાં ગોશબ્દાર્થતયાનુમિનોતીતિ કો દોષઃ ।
*5,150*

યદ્વા યઃ પૃથિવીતિ પદં વા વ્યક્તિવિશેષસ્ય તદથર્તાં વાવગચ્છંસ્તત્પ્રવૃત્તિનિમિત્તં જિજ્ઞાસતે તં પ્રતિ પૃથિવીત્વવતી પ્રથિવીતિ પૃથિવીત્વં પૃથિવીશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમુચ્યતે ।
તત્ર યસ્ય વક્તર્યાપ્તતાબુદ્ધિઃ સ તાવતા સન્તુષ્યતિ ।
અપરં પ્રતિ ત્વવ્યાપ્ત્યાદિશૂન્યત્વાદિતિ વાક્યશેષઃ પ્રવર્તતે ।
અથવાસ્તિ ગૌર્નામાર્થ ઇતિ વિદિતવતો યત્ર તત્ર ગવિ ઘટાદાવશ્વાદૌ ચ ગોબુદ્ધૌ પ્રસક્તાયાં ગોઃ સ્વરૂપાવધારણમુખેનેતરવ્યવચ્છેદં કુર્વત્સાસ્નાદિમાનેવ ગૌર્ન તુ તદ્વિરહી ઘટાદિરશ્વાદિર્વેતિ વાક્યં પ્રયુજ્યતે ।
ઇદમપિ પૂવર્વદાપ્તત્વાવધારણાનવધારણાભ્યાં દ્વયાં ગતિમવલમ્બત ઇતિ કિમત્રાનુપપન્નમ્ ।
વ્યાસ -(10)
*5,155*
નન્વત્ર તાવદેવં પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
અયં ગોત્વેન વ્યવહર્તવ્યઃ સાસ્નાદિમત્ત્વાદિતિ ।
તત્ર કિં ગૌર્વ્યવહારસ્ય વિશેષણં ગોશબ્દો વા ।
આદ્યે યદ્યસૌ ગોવિશિષ્ટં વ્યવહારં નાજ્ઞાસીત્ તદા કથં પુરોવર્તિવ્યક્તૌ તસ્ય કર્તવ્યતામનુમાનાદપિ જાનીયાત્ ।
ન હ્યવિદિતાગ્નિરનુમાનાદગ્નિસમ્બન્ધં બોધયિતું શક્યઃ ।
અથાજ્ઞાસીત્તદા જ્ઞાતજ્ઞાપકત્વેન વ્યર્થમનુમાનમ્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તદા હ્યયં ગોશબ્દાભિધેયઃ સાસ્નાદિમત્ત્વદિત્યનુમાનં સ્યાત્ ।
તત્ર ચાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
તત્ર એવ જબગડદશાદિશબ્દાભિધેયત્વમપિ સાધ્યં સ્યાત્ ।
તે સામાન્યતો ઽપ્યર્થવત્તયા ન પ્રસિદ્ધાઃ ।
નૈવં ગોશબ્દ ઇત્યસ્તિ વિશેષ ઇતિ ચેત્ ।
તથાપિ શશવિષાણાદિશબ્દાભિધેયત્વં સાધ્યતામ્ ।
તે ઽપ્યસદ્વિષયતયૈવ પ્રસિદ્ધાઃ ।
ગૌરસ્તીત્યાદિપ્રયોગાદ્ગોશબ્દો નૈવમિતિ ચેત્ ।
એવમપિ સ્વસ્તિમતીત્યાદિશબ્દવાચ્યતાનુમાનં ગોમાત્રે સ્યાત્ ।
અથ સત્યપિ ગોત્વે તદન્યત્ર તદપ્રયોગાન્નેતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ યત્ર સાસ્નાદિમત્ત્વં નાસ્તિ તત્ર ગોશબ્દપ્રયોગો ઽપિ નાસ્તિ, યત્ર સાસ્નાદિમત્ત્વમસ્તિ તત્ર સર્વત્રાસ્તીતિ યો જાનીતે તં પ્રતિ લક્ષણાભિધાનમિતિ સ્યાત્ ।
સ ચ વ્યવહારાન્તરવદન્વયવ્યતિરેકાભ્યામેવ વાચ્યવાચકભાવમવધારિતવાનિતિ વ્યર્થમનુમાનમિતિ ।
*5,155f.*
મૈવમ્ ।
ઉભયત્રાપિ દોષાભાવાત્ ।
કેવલવ્યતિરેકિત્વે હિ કથઞ્ચિદેતદભિધાતું યુક્તમ્ ।
ઉપદેશાદિના વિશેષણેન ગવા વિશેષિતં વ્યવહારમવગતવો હિ તદન્યત્ર તત્કર્તવ્યતાનુમાનસાધ્યેત્યઙ્ગીકારે કો વિરોધઃ સ્યાત્ ।
શબ્દવિશેષિતવ્યવહારકર્તવ્યતાસાધને ઽતિપ્રસઙ્ગઃ કિં બોધ્યસ્ય બોધકસ્ય વેતિ વાચ્યમ્ ।
નાદ્યઃ ।
તેન તદ્વયાપ્તેરનવગતત્વાત્ ।
અવગતત્વાચ્ચ ગોશબ્દવાચ્યતાવ્યાપ્તેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તેનાપિ પૂર્વં વૃદ્ધવચનાદિના તથૈવ વ્યાપ્તેરવગતત્વાત્ ।
પ્રયોગભાવાભાવાભ્યાં બાધસ્ય નિર્ણીતત્વાચ્ચ ।
નહિ બોધ્યો બાધપરિચયશૂન્ય ઇત્યેતાવતા પરિચિતબાધેનાપિ બોધકેન વિપરીતં બોધનીયમ્ ।
વિપ્રલમ્ભકત્વાપાતાત્ ।
તત્ત્વનિર્ણયાર્થત્વાચ્ચ વાદકથાનુસારિણઃ શાસ્ત્રસ્યેતિ ।
એવં પક્ષાન્તરે ઽપ્યનુમાનપ્રયોગપ્રકારો બોદ્ધવ્યઃ ।
*5,161f.*
યદપ્યુક્તં શાસ્ત્રાન્તરસાધ્યત્વાદયમર્થો ન વક્તવ્ય ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
ન હ્યેવમસ્માભિઃ પ્રતિજ્ઞાતં યત્સર્વથા શાસ્ત્રાન્તરસાધ્યં તન્નોચ્યત ઇતિ ।
ન ચૈવં શાસ્ત્રસાઙ્કર્યમાશઙ્કનીયમ્ ।
વિષયપ્રયોજનભેદાત્ ।
યદિ ચ શાસ્ત્રાન્તરસાધ્યો ઽપ્યર્થો ભવદીયશાસ્ત્રસ્ય વિષયઃ તર્હિ વ્યાકરણાદિસાધ્યમન્યદપિ કસ્માન્નોચ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
સન્દિગ્ધત્વસપ્રયોજનત્વસદસદ્ભાવાભ્યાં વૈષમ્યાત્ ।
સન્દિગ્ધતાદિસદ્ભાવે ઽપિ યદવચનં તદુક્તદિશા શિષ્યૈરેવ શક્યજ્ઞાનત્વાદિતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
અન્યથા પરસ્યાપિ કુલીરસ્યેવ સ્વાપત્યયુક્તિહતત્વં સ્યાત્ ।
તેનાપિ હિ સ્મૃતિરૂપઃ પરત્ર પૂર્વદૃષ્ટાવભાસો ઽધ્યાસ ઇત્યાદીનિ લક્ષણાનિ સ્વશાસ્ત્રે નિબદ્ધાનિ ।
સૂત્રકૃતા ચ જન્માદ્યસ્ય યત ઇતિ ।
તત્રૈતે દોષાસ્તાનિ લક્ષણાનિ કિં સમાસ્કન્દન્ત્યુત નેતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન તાવદ્દ્વિતીયઃ ।
સામાન્યસમાનન્યાયત્વાત્ ।
નાદ્યઃ ।
દુષ્યોપાદાનસ્ય પરાજયહેતુત્વાત્ ।
દોષાસ્કન્દિતાન્યપિ તાનિ વ્યવહારં નિર્વહન્તીતિ ચેન્ન ।
આપાતતો ઽપિ દુષ્યાનાં તથાત્વે કથમુન્મત્તભાષિતાનામપિ તદ્ભાવો ન સ્યાત્ ।
નહિ તેષામનિર્વાહકત્વે ઽનુપપત્તેરન્યત્કારણમસ્તિ ।
*5,168*
કિઞ્ચૈવં વદતા પ્રાગ્બ્રહ્મસાક્ષાત્કારાદ્બાધ્યમવ્યાવહારિકં બ્રહ્મસાક્ષાત્કારબાધ્યં વ્યાવહારિકમિતિ મતમપિ પરિત્યક્તં સ્યાત્ ।
નહ્યયં બ્રહ્મસાક્ષાત્કારો નાપિ બાધઃ ।
*5,170*
કિઞ્ચૈવમસ્મદીયમપિ લક્ષણં કુતો ન વ્યવહારં નિર્વહેત્ ।
નચ વ્યવહારનિર્વાહાતિરિક્તં કિમપિ તત્સાધ્યમભિલષામઃ ।
ભવદભિલષિતા પારમાર્થિકતા બાધ્યત ઇતિ ચેત્ ।
કિં લક્ષણસ્યોત લક્ષ્યસ્ય ।
નાદ્યઃ ।
તથાહિ ।
વિમતમપારમાર્થિકમપ્રયોજનાભિધાનત્વાદિત્યાદ્યુક્તં સ્યાત્ ।
ન ચાસ્યાસ્માન્પ્રતિ વ્યાપ્તિઃ શક્યાભિધાના ।
કિઞ્ચાસ્મિન્પક્ષે ઽધ્યાસલક્ષણાનુપપત્તિશ્ચ ભવતા ન પરિહરણીયા ।
તસ્યા વ્યવહારનિર્વાહાવિરોધાત્ ।
પારમાર્થિકતાનિષેધૌપયિકત્વેનેષ્યસાધનત્વાચ્ચ ।
એતેનાતિવ્યાપ્ત્યાદિદોષો ઽપિ નાપરમાર્થ(પારમાર્થિક)તા સાધકઃ ।
અલક્ષણતાસાધકસ્તુ સ્યાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનુપપદ્યમાનલક્ષણત્વેન લક્ષ્યમિથ્યાત્વસાધને બ્રહ્મણિ વ્યભિચારાત્ ।
ઉક્તાયા લક્ષણાનુપપત્તેસ્તલ્લક્ષણે ઽપિ સામ્યાત્ ।
*5,171*
કિઞ્ચાધ્યાસલક્ષણમુપપન્નં ન વા ।
આદ્યે સપક્ષાપ્રવેશઃ સાધનસ્ય ।
દ્વિતીયે તદનુપપત્તિનિરાસાયાસો વ્યર્થઃ સ્યાદિત્યાસ્તાં વિસ્તરઃ ।
*5,172*
અર્થં નાતિવર્તત ઇતિ યથાર્થં, તસ્ય ભાવો યાથાર્થ્યં, તદેવ માનત્વં માનશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં માલક્ષણમિતિ યાવત્ યદ્યપિ સાસ્નાદિમાન્ગૌરિતિવદ્યથાર્થં પ્રમાણમિત્યુક્તે ઽપિ ભવત્યેવ લક્ષ્યલક્ષણભાવપ્રતીતિઃ ।
તથાપિ તદ્વદેવ લક્ષ્યં લક્ષણાતિરિક્તં શઙ્કયેત ।
તતશ્ચ પૃથઙ્નિરૂપ્યમપિ સ્યાત્તન્મા શઙ્કીતિ યાથાર્થ્યમેવ માનત્વં ન તુ સાસ્નાદિમત્ત્વાદ્ગોત્વમિવ તતો ઽતિરિક્તમિત્યુક્તમ્ ।
*5,174*
નનુ કિમિદં લક્ષણં નામ ।
લક્ષ્યસ્યાસાધારણો ધર્મઃ ।
યાવસ્ત્વેકઃ શબ્દો નિવેશયિતુમિષ્યઃ, યાવન્તિ ચેતરસ્માદ્વયાવર્તનીયાનિ તાન્યુચ્યન્તે લક્ષ્યાણીતિ ।
*5,175*
નન્વસાધાર(ણો)ણધર્મશ્ચેલ્લક્ષણમવ્યાપકસ્યાપિ તદા લક્ષણતાપત્તિઃ ।
અતિવ્યાપ્ત્યસમ્ભવાવિવ અવ્યાપ્તિરપિ હિ લક્ષણદોષઃ ।
ઉચ્યતે ।
લિઙ્ગતયા હિ લક્ષણમુપયુજ્યતે ।
નચ વ્યાપકતા લિઙ્ગત્વોપયોગિની ।
વ્યાપ્યત્વેનૈવ તદુપપત્તેઃ ।
ઇતરથા ધૂમાદીનામલિઙ્ગતાપાતાત્ ।
કિન્નામ પક્ષીકૃતદૃષ્ટાન્તીકૃતવ્યાપકતાત્વપેક્ષિતૈવ ।
ઉપાયત્વેનોપન્યસ્તસ્યાભાવે તદુપેયપ્રાપ્તેરસમ્ભવાત્ ।
ઉભયધર્મભૂતાયા વ્યાપ્તેરન્યતરાભાવે દર્શયિતુમશક્યત્વાત્ ।
તથાચ તદાનીં લિલક્ષયિષિતમાત્રવ્યાપ્તિત્વં લક્ષણસ્યાપેક્ષિતમ્ ।
તચ્ચ લક્ષ્યસ્ય ધર્મ ઇત્યુક્તમેવ ।
અવ્યાપકત્વ(ધર્મ)સ્ય લક્ષણદોષતાવાદસ્તુ સર્વસ્યાપિ લિલક્ષયિષિતત્વે દ્રષ્ટવ્યઃ ।
*5,178*
યદ્વાન્યત્ર લક્ષણાન્તરાભાવનિશ્ચયનિમિત્તા તદુક્તિઃ ।
વસ્તુતસ્ત્વેકમિવાનેકમપિ સ્વસ્વાશ્રયે વ્યાવૃત્ત્યાદિકં કુર્વદ્ભવત્યેવ લક્ષણમ્ ।
અત એવ કણાદઃ ક્રિયાવદ્ગુણવત્સમવાયિકારણમિતિ ક્રિયાવત્ત્વમપિ દ્રવ્યલક્ષણત્વેનાહ ।

ક્રિયાવદ્ગ્રહણમન્યાર્થમિતિ ચેત્ ।
તત્કિમવ્યાપકસ્ય લક્ષણતાનુપપત્તેરન્યથાવ્યાખ્યાનમુત નિમિત્તાન્તરાત્ ।
નાન્ત્યઃ ।
તદદર્શનાત્ ।
ન પ્રથમઃ ।
અનુપપત્તેરપાકૃતત્વાત્ ।
*5,181*
નનુ (ચ) અત્ર પૃથિવ્યાદીનિ નવાપિ પક્ષીકૃત્યૈતાનિ દ્રવ્યાણિ ક્રિયાવત્ત્વાદિતિ પ્રયોક્તવ્યમ્, ક્રિયાવન્ત્યેવ વા મૂર્તાનિ ।
નાદ્યઃ ભાગાસિદ્ધેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનધ્યવસિતત્વાત્ ।
તત્કથં નાનુપપત્તિઃ ।
મૈવમ્ ।
કૈશ્ચિદનધ્યવસિતસ્ય દોષતાનઙ્ગીકારાત્ ।
યેષાં ચ સ દોષસ્તેષામપ્યુપદેશાદિના ઘટાદેર્દ્રવ્યત્વનિશ્ચયે સતિ તદિતરમૂર્તપક્ષીકારેણ દ્રવ્યત્વસાધને કીદૃશો દોષઃ સ્યાદિત્યલમ્ ।
*5,182*
કેચિદ્વાદિનો વિજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યમાસ્થિષત ।
અપરે તુ તત્કારણસ્ય ।
તત્ કિમત્ર તત્ત્વમ્ ।
દ્વયમપીતિ બ્રૂમઃ ।
પ્રમિતિઃ પ્રમાણમ્, પ્રમીયતે ઽનેનેતિ પ્રમાણમિતિ ભાવકરણયોઃ પ્રમાણશબ્દસ્ય સામર્થ્યાત્ ।
યદ્યપિ લ્યુટ્ ભાવકારણયોરિવાધિકરણે ઽપિ સ્મર્યતે ।
તથાપિ પ્રમાણશબ્દસ્યાભિધાનાભાવાન્ન તત્ર વૃત્તિઃ ।
કૃત્તદ્ધિતસમાસાનામભિધાનાધીનત્વાત્ ।
નન્વસ્તિ વિપ્રાઃ પ્રમાણમિત્યધિકરણે ઽપિ પ્રયોગઃ ।
મૈવમ્ ।
વિપ્રાણાં પ્રમાયાં (પ્રમાં પ્રતિ) સ્વાતન્ત્ર્યેણ કર્તૄણામધિકરણત્વાભાવાત્ ।
નહિ ક્રિયાધારો ઽધિકરણમ્ ।
કિન્નામ કર્તૃકર્મણોઃ ક્રિયાશ્રયયોર્ધારણક્રિયાં પ્રતિ ય આધારસ્તત્કારકમ્ ।
તસ્માત્તદીયવિજ્ઞાનસ્ય વાક્યસ્ય વા પ્રામાણ્યાદ્વિપ્રાઃ પ્રમાણમિત્યુપચર્યતે ।
યદિ તર્હિ વિજ્ઞાનં તત્કારણં ચ પ્રમાણં દ્વયમપિ ।
તત્રોભયત્ર યાથાર્થ્યાપરપર્યાયં પ્રામાણ્યં કિમેકપ્રકારં વર્તતે, ઉતાનેકપ્રકારમ્ ।
આદ્યે વિજ્ઞાનં કેવલપ્રમાણં પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમલક્ષણં તત્કારણમનુપ્રમાણમિતિ સિદ્ધાન્તવિરોધાપાતઃ ।
દ્વિતીયે લક્ષણસ્યાનુપપત્તિઃ ।
પ્રકારદ્વયસ્યાન્યોન્યસ્મિન્નવર્તનેનાવ્યાપ્તત્વાદિત્યત આહ- તદિતિ ॥
... તન્મુખ્યં જ્ઞાનશબ્દયોઃ
ન્યાયસુધા:
કરણભૂતયોઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોસ્ત્વમુખ્યમિતિ શેષઃ ।
એતચ્ચ (સ્પષ્ટી)સ્ફુટીકરિષ્યતે ।
*5,185*
સ્યાદેતત્ ।
યદિ યાથાર્થ્યં પ્રમાણલક્ષણં સ્યાત્ ।
નચ તત્સમ્ભવત્યતિવ્યાપ્તેઃ ।
તથાહિ ।
યોગ્યતા, વીપ્સા, પદાર્થાનતિવૃત્તિઃ, સાદૃશ્યં ચેતિ યતાશબ્દાર્થાઃ ।
અર્થશબ્દશ્ચાભિધેયધનવસ્તુપ્રયોજનનિવૃત્તિષુ વર્તતે ।
તત્ર સાદૃશ્યાર્થસ્ય યથાશબ્દસ્ય તાવદત્ર ન પરિગ્રહઃ ।
"યથાસાદૃશ્યેઽ; ઇત્યવ્યયીભાવવિધાને વિશેષણાત્ ।
સમાસાન્તરસ્ય ચ અસામર્થ્યાદિપ્રતિહતત્વાત્ ।
અત એવ યથાર્થાનુભવઃ પ્રમેત્યત્ર કિં યાથાર્થ્યમર્થસાદૃશ્યમિત્યાદિઃ કસ્યચિત્પ્રશ્ચો ઽનુપપન્નઃ ।
નાપિ યોગ્યતાવીપ્સાર્થસ્ય ।
વાક્યશેષા(દોષા)ભાવેનાર્થયોગ્યતાયા (અર્થાનાં) અર્થવીપ્સાયા વા પ્રામાણ્યાપત્તેઃ ।
તસ્માત્પદાર્થાનનિવૃત્ત્યર્થસ્યેદં ગ્રહણમ્ ।
અર્થશબ્દસ્યાભિધેયવાચિનો ગ્રહણે અવ્યાપ્તિપ્રસઙ્ગાત્ વિષયાપરપર્યાયવસ્વચનસ્યૈવ ગ્રહણમ્ ।
તથા ચાર્થં વિષયં નાતિવર્તતે ન વ્યભિચરતિ યત્તત્પ્રમાણમિત્યુક્તં સ્યાત્ ।
એતચ્ચ સકર્મકક્રિયામાત્રે ઽસ્તિ ।
નહિ ગમનં ગમ્યમતિવર્તતે, નાપિ છિદા છેદ્યમ્ ।
યદેવ(હિ) ગત્યાદિના પ્રાપ્યં તદેવ ગમ્યાદિ ।
તતો નેદં લક્ષણમિત્યત આહ- અર્થત્વમિતિ ॥
અર્થત્વમર્યતૈવ સ્યાન્ ...
*5,186*
ન્યાયસુધા:
અર્થતૈવ જ્ઞેયતૈવાર્થત્વમર્થશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમસ્માકં વિવક્ષિ(તા)તં સ્યાત્ ।
નતુ વિષયત્વમિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યથાશબ્દસ્ય પદાર્થાનતિવૃત્તિવાચિત્વમઙ્ગીકૃતમેવ ।
અર્થશબ્દસ્તુ ન વિષયપર્યાયો ગૃહ્યતે ।
કિન્તુ જ્ઞેયવાચી ।
યદ્યપિ ન તત્ર તસ્ય રૂઢિસ્તથાપ્યર્યત(ઇત્યર્થ)ઇતિ વ્યુત્પત્યા તદ્વાચિતાસ્ત્યેવ ।
અર્તેરૌણાદિકસ્ય થન્પ્રત્યયસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
ગત્યર્થાનાં ચ જ્ઞાનાર્થત્વાદિતિ ।
નન્વર્થતેતિ કથમ્ ।
"અર્યઃ સ્વામિવૈશ્યયોઃઽ; ઇતિ વિશેષણાત્ ।
મૈવમ્ ।
સ્વામિત્વોપચારાત્ ।
અર્થો હિ જ્ઞાનાદ્યપેક્ષયા પ્રધાનં વિવક્ષ્યતે ।
*5,195*
કિમતો યદ્યેવં જ્ઞેયતૈવાર્થત્વમિત્યત આહ- નેતિ ॥
... ન ક્રિયાર્થેષુ સા મતા

ન્યાયસુધા:
ક્રિયાર્થેષુ ક્રિયાવિષયેષુ સા અર્યતા ।
તદભાવાચ્ચ ન યથાર્થતા ।
ક્રિયાસ્વિતિ નાતિવ્યાપકં પ્રમારલક્ષણમિતિ શેષઃ ।
નન્વેતાવતાપિ નાતિવ્યાપ્તિપરિહારઃ ।
ગમનાદીનામપિ જ્ઞેયાનતિવૃત્તિત્વાત્ ।
નહિ તદ્વિષયો ગ્રામાદિઃ સર્વથા ન જ્ઞેય ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
તદત્યન્તાભાવપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
યથા હિ પિતરિ સાધુર્માતરિ સાધુરિતિવાક્યં યત્કિઞ્ચિત્પિત્રાદૌ સાધુત્વેન ન પર્યવસ્યતિ, કિન્તુ સ્વીયે પિત્રાદૌ ।
તત્કસ્ય હેતોઃ ।
પિત્રાદિશબ્દાનાં સમ્બન્ધિશબ્દત્વાત્ ।
સમ્બન્ધિશબ્દાનાં હ્યેષ મહિમા ।
અન્યથા પિતુર્ધનમુપાદદ્યાદિત્યાદૌ બહુવિપ્લવઃ સ્યાત્ ।
સતિ ચૈવં શબ્દમહિમાનમનાદૃત્ય પ્રત્યવતિષ્ઠમાનઃ છલવાદિતયા જીયેત ।
તથા પ્રકૃતે ઽપિ જ્ઞેયશબ્દસ્ય સમ્બન્ધિશબ્દત્વાત્સ્વજ્ઞેયં નાતિવર્તતે યત્ તત્પ્રમાણમિત્યુક્તં સ્યાત્ ।
નચ ગમ(ને)નોપાધિના ગમનેન વા નિમિત્તેન ગ્રામો જ્ઞેયઃ ।
યેન તમનતિક્રમ્ય વર્તમાનં ગમનં યથાર્થં સ્યાત્ ।
કિન્તુ ગમ્ય એવ ।
તત્કથમતિવ્યાપ્તિઃ ।
ભવતિ ચ ઘટાદિર્જ્ઞાનતત્કારણાભ્યામુપાધિનિમિત્તાભ્યાં જ્ઞેય ઇતિ ।
તદિદમુક્તં ક્રિયાર્થેષુ સા ન મતા શબ્દાર્થતત્ત્વવિદુષામિતિ ।
નનુ તથાપ્યન્યોન્યાશ્રયત્વમાત્માશ્રયત્વં વા, સ્વશબ્દેન પ્રમાણસ્યાભિધાનાદિતિ ચેન્ન ।
જ્ઞાનતત્કારણમાત્રોપાદનેન લક્ષણસ્ય વ્યાખ્યાતત્વાત્ ।
સ્વગુણ(ગ્રાહક)ગ્રહણમિન્દ્રિયં શ્રોત્રમિત્યત્ર યથેતિ ।
*5,198*
નનુ કિમિદં પ્રમાણસ્ય જ્ઞેયાવ્યભિચારિત્વં નામ ।
કિં પ્રમેયવ્યાપ્યત્વં કિં વા યાવત્પ્રમેયગોચરત્વમ્ ।
આદ્યે ઽપિ વ્યાપ્તિઃ કિં દેશતઃ કિંવા કાલતઃ ।
ન પ્રથમઃ ।
પ્રમાણાસમાનદેશાર્થવિષયપ્રમાણેષ્વવ્યાપ્તેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અતીતાદિવિષયપ્રમાણાવ્યાપ્તેઃ ।
નાન્ત્યઃ ।
અસર્વજ્ઞજ્ઞાનાનાં તત્કારણાનાં વાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
અદ્વૈતાગમાદેસ્તત્ત્વાવેદકત્વલક્ષણં પ્રામાણ્યમભ્યુપગચ્છતા પરેણા(પિ) તસ્યા)પ્યસ્યાર્થસ્ય નિર્વક્તવ્યત્વાત્ ।
પરેણાઙ્ગીકૃતમુપાદાયાસ્માભિર્વ્યવહ્રિયતે ન તુ કિમપિ લક્ષણં વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
સ્વપ્રતિપત્તાવવશ્યાશ્રયણીયત્વાદ્વયવસ્થાયાઃ ।
નહિ સ્વપ્રકાશં તત્ત્વમિત્યેતાવતા વિના વેદાન્તાધિગમં તદધિગમઃ શક્યો ઽઙ્ગીકર્તુમ્ ।
અથાવેદિતસ્ય સત્ત્વં તત્ત્વાવેદકત્વમિતિ નિર્બ્રૂયાત્તદા વિભ્રમે ઽતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્ ।
તત્રાપ્યાવેદિતસ્યેદમાકારસ્ય સત્ત્વાત્ ।
અથ યાવદાવેદિતસ્ય સત્ત્વં તત્ત્વાવેદકત્વં સદેકગોચરત્વમિતિ યાવદિતિ વદેત્, તદેવાસ્માકમપિ યાથાર્થ્યમિતિ વદામઃ ।
*5,202*
નન્વેવમપિ ભ્રમે ઽતિવ્યાપ્તિઃ ।
ન હીદમંશો વા રજતત્વાદિજાતિર્વા તત્સમ્બન્ધઃ સમવાયો વા તત્તાદાત્મ્યં વા ન સત્ ।
અન્યત્ર સત્ત્વે ઽપ્યત્રાસદિતિ ચેત્ ।
નહિ દેવદત્તો ગૃહે ઽસન્નિત્યસન્નેવ ।
નચાયમસ્ત્યસ્માકં પ્રસઙ્ગઃ ।
અધિષ્ઠાનેતરસ્ય સર્વસ્યાનિર્વચનીયતયાઙ્ગીકારાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
અસ્માભિરપિ તસ્યાત્યન્તાસત્ત્વસ્વીકારાત્ ।
*5,205*
અથ મતં કિં વિષયસત્ત્વં તદાનીમભિમતમુત પૂર્વમથ પશ્ચાદ્યદ્વા સર્વદાથવા યદાકદાચિદ્યદિ વા યદ્યદ્દેશકાલયોર્યથાપ્રતીતં તસ્ય તદ્દેશકાલયોસ્તથાત્વેન ।
નાદ્યઃ ।
અતીતાનાગતવિષયપ્રમાણાવ્યાપનાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
વર્તમાનાનાગતવિષયાવ્યાપ્તેઃ ।
પાકરક્તે ઽપિ ઘટે નીલપ્રતીતૌ વિભાગોત્તરકાલં સંયુક્તપ્રત્યયે વાતિવ્યાપ્તેશ્ચ ।
ન તૃતીયઃ ।
અતીતાદિવિષયાવ્યાપ્તેઃ ।
ભાવિપાકજરાગે કુમ્ભે શ્યામે ઽપિ રક્તપિત્તિના રક્તતાપ્રતિભાસે ઽતિવ્યાપ્તેશ્ચ ।
ન ચતુર્થઃ ।
અનિત્યવિષયાવ્યાપ્તેઃ ।
ન પઞ્ચમઃ ।
પૂર્વોક્તવિભ્રમે ઽતિવ્યાપ્તેઃ ।
નાપિ ષષ્ઠઃ ।
દેશકાલપ્રમાણાવ્યાપ્તેઃ ।
નહિ દેશકાલયોર્દેશકાલાન્તરમસ્તીતિ ।
મૈવમ્ ।
દેશકાલયોરપિ સ્વસમ્બન્ધેન નિરૂપણસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
યદ્વા યદ્યથાભૂતં પ્રતીતં તસ્ય તથાભૂતસ્ય સત્ત્વમિત્યુક્ત એવ નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
દેશકાલયોરપિ વિશેષણાન્તરવત્ યથાભૂતમિત્યનેનૈવ ગૃહીતત્વાત્ ।
વિશેષાનુક્તેરુક્તદોષા(પ્રાપ્તે)પ્રસક્તેશ્ચ ।
*5,208*
તથાત્રપ નિશ્ચાયકાભાવેનાસમ્ભવીદં લક્ષણમ્ ।
તથાહિ ।
જ્ઞાનયાથાર્થ્યં કિમદુષ્યકરણજન્યત્વેનાવધારણીયમ્, ઉત દુષ્યકરણાજન્યત્વેન, અથ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેન, યદ્વા જ્ઞાનાન્તરસંવાદેન, કિંવા વિસંવાદાભાવેન ।
નાદ્યઃ ।
તસ્યાપિ દુરવધારણત્વાત્ ।
જ્ઞાનયાથાર્થ્યેન તદનુમાને ચેતરેતરાશ્રયત્વાપત્તેઃ ।
નિત્યજ્ઞાનેષુ તદભાવાચ્ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અશક્યાવધારણત્વાત્ ।
ન તૃતીયઃ ।
સર્વત્ર તદભાવાત્ ।
ન ચતુર્થઃ ।
સુખાદિજ્ઞાને તદભાવાત્ ।
જ્ઞાનમાત્રસંવાદાઙ્ગીકારે ચ ધારાવાહિકવિભ્રમે(ઽપિ) તદ્ગ્રહાપત્તિઃ ।
યથાર્થજ્ઞાનસંવાદાભ્યુપગમે તુ તત્તદ્યાથાર્થ્યાવધારણેનાનવસ્થા ।
ન પઞ્ચમઃ ।
અસઞ્જાતબાધભ્રમેષ્વપિ તદાપાતાત્ ।
પુરુષદેશકાલવિકલ્પાનુપપત્તેશ્ચેતિ ।
મૈવમ્ ।
તથા સતિ વેદાન્તજનિતવિજ્ઞાનસ્યાપિ યાથાર્થ્યાનવધારણપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિષયસત્યત્વાત્તદવધારણમિતિ ચેત્તદેવ કથમ્ ।
જ્ઞાનસામર્થ્યાદિતિ ચેત્ ।
કિં જ્ઞાનમાત્રસ્ય સામર્થ્યમુત યથાર્થતયા નિશ્ચિતસ્ય ।
આદ્યે શુક્તિરજતાદેરપિ સત્યતાપત્તિઃ ।
દ્વિતીયે(ઽપિ) કિમેતસ્યૈવ જ્ઞાનસ્યોત જ્ઞાનાન્તરસ્ય ।
ન પ્રથમઃ ।
પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનવસ્થાદ્યાપાતાત્ ।
*5,212*
અથ મન્યેત સ્વત એવ વિજ્ઞાનાનાં પ્રામાણ્યગ્રહઃ બાધેન ક્વચિદપોદ્યતે ।
નચ બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય બાધઃ સમ્ભવતિ ।
યથાશક્તિ પરીક્ષાયામપિ તદદર્શનાત્ ।
નિર્મૂલશઙ્કાયાશ્ચ અનુદયાત્ ।
નિરવધિકસ્ય નિસ્સાક્ષિકસ્ય બાધસ્યાદર્શનાત્ ।
અવધ્યાદિસ્વીકારે ચ તસ્યૈવ બ્રહ્મત્વેન બાધિતુમશક્યત્વાદિતિ ।
તદેતત્સમાનમસ્મન્મતે ઽપિ ।
વિવૃતશ્ચાયમર્થસ્તત્ર તત્રેત્યુપપન્નં યાથાર્થ્યસ્ય પ્રમાણલક્ષણત્વમિતિ ।
તન્મુખ્યં જ્ઞાનશબ્દયોરિતિ ન યુક્તમ્ ।
તથા સતિ જ્ઞાનવચ્છબ્દસ્યાપિ કેવલત્વાપત્તેઃ ।
ઇત્યાશઙ્કાં સોપપત્તિકં પરિહરતિ- જ્ઞાનાર્થ ઇતિ ॥
જ્ઞાનાર્થે જ્ઞેયતા મુખ્યા શબ્દાર્થે તદનન્તરમ્
ન્યાયસુધા:
યસ્માજ્જ્ઞાનાર્થે જ્ઞાનવિષયે જ્ઞેયતા મુખ્યા શબ્દાર્થે શબ્દવિષયે તદનન્તરં જ્ઞેયતામુખ્યેતિ યાવત્ ।
તસ્માજ્જ્ઞાન એવ યાથાર્થ્યલક્ષણં પ્રામાણ્યં મુખ્યં, શબ્દે ત્વમુખ્યમ્ ।
તથાચ ન તસ્ય કેવલત્વાપત્તિરિત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનાર્થેષ્વર્યતા મુખ્યેતિ પ્રકૃતત્વાદ્વક્તવ્યે ઽર્યતાપિ ગતિકર્મસુ વિદ્યત ઇતિ ગતાવતિવ્યાપ્તિસ્તદવસ્થેત્યાશઙ્કાનિરાસાય જ્ઞેયતેત્યર્યતાવ્યાખ્યાનં કૃતમ્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
ન જ્ઞાનસમકક્ષતયા શબ્દે યાથાર્થ્યં મુખ્યમ્ ।
કિન્તુ કરણ(માત્રા)ત્રયાપેક્ષયા ।
જ્ઞાન એવ મુખ્યં યાથાર્થ્યં કરણેષ્વપિ નિર્ધારણાયાં શબ્દે મુખ્યમ્ ।
તદેતે પરમમુખ્યમુખ્યે એકીકૃત્ય તન્મુખ્યં જ્ઞાનશબ્દયોરિત્યુક્તમિતિ ।
*5,215*
યદ્વા તન્મુખ્યં જ્ઞાનશબ્દયોરિત્યત્રૈવાયમર્થો વ્યાખ્યાતવ્યઃ ।
તથાહિ ।
તદ્યાથાર્થ્યે જ્ઞાને મુખ્યં કરણેષુ ત્વમુખ્યમ્ ।
કરણેષ્વપિ કિમેકપ્રકારમનેકપ્રકારં વેતિ જિજ્ઞાસાયાં શબ્દે મુખ્યં પ્રત્યક્ષાનુમાનયોરમુખ્યમિત્યુક્તમ્ ।
અત્ર ચ શબ્દશબ્દને વેદમેવાધિકુરુતે ભગવાન્મુનિઃ ।

તન્મુખ્યતાકથનસ્યૈવ મીમાંસોપયોગિત્વાત્ ।
અન્યથા વ્યર્થાયા જિજ્ઞાસાયાસ્તત્પરિહારસ્ય ચાસઙ્ગતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદ્યપિ જ્ઞાન(શબ્દ)શબ્દૌ દ્વન્દ્વનિર્દિષ્યૌ તથાપિ કરણેષ્વમુખ્યમિત્યત આહ- જ્ઞાનાર્થ ઇતિ ॥
શબ્દ ઇત્યુપલક્ષણમ્ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનયોરપીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
વ્યાખ્યાનં તુ પૂર્વવત્ ।
શબ્દસ્ય સ્વશબ્દેનોપાદાનં (તુ) પૂર્વત્ર જ્ઞાનસમકક્ષતયા પ્રતીતિં વારયિતુમિતિ ।
*5,216*
જ્ઞાને મુખ્યં યાથાર્થ્યં કરણેષ્વમુખ્યમ્ ।
તત્રાપિ શબ્દે મુખ્યમિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર જ્ઞાનકરણયોર્યાથાર્થ્યસ્ય મુખ્યત્વામુખ્યત્વોપપાદનાય તદ્વિષયયોર્જ્ઞેયતાયા(યાં) મુખ્યામુખ્યત્વે હેતુતયોક્તે ।
તદુપપાદનાર્થમાહ- યથાર્થેતિ ॥
*5,217*
યથાર્થજ્ઞાનજનકા યથાર્થા યુક્તયઃ સ્મૃતાઃ

ન્યાયસુધા:
સોપસ્કરાણિ વાક્યાનિ ભવન્તિ ।
તેન જ્ઞાનં સાક્ષાદ્યથાર્થમિત્યાદૌ પઠિતવ્યમ્ ।
બહુવચનમાદ્યર્થે ।
યુક્ત્યાદય ઇત્યર્થઃ ।
તેન જનકા ઇત્યુપપન્નમ્ ।
અવ્યયીભાવસ્ય ક્લીબાવ્યયત્વં છન્દસ્તુલ્યત્વેનાનાશ્રિત્ય યથાર્થા ઇત્યુક્તમ્, કથઞ્ચિદ્બહુવ્રીહિતામાશ્રિત્ય વા, યદ્વા ભાવપ્રધાનાદ્યથાથર્શબ્દાન્મત્વર્થે ઽર્શ આદિત્વાદચ યાથાર્થ્યોપેતા ઇત્યર્થઃ ।
તદયમર્થઃ ।
જ્ઞાનમેવ હિ વિષયસ્ય જ્ઞેયસ્ય જ્ઞેયતાયાં સાક્ષાદુપાધિર્ભવતિ ।
જ્ઞાતતાયા નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
અતસ્તદ્વિષયસ્ય (એવ)જ્ઞેયત્વં મુખ્યમિતિ જ્ઞાનસ્યૈવ મુખ્યતો યાથાર્થ્યમ્ ।
યુક્ત્યાદિકરણાનિ તુ વિષયસ્ય જ્ઞેયતાયામુપાધિભૂતં જ્ઞાનં જનયન્તીતિ તદ્વિષયસ્ય જ્ઞેયત્વમમુખ્યમ્ ।
તત એવ તેષાં યાથાર્થ્યમપ્યમુખ્યમિતિ ।
*5,224*
અત્ર"યથાર્થજ્ઞાનજનકા યથાર્થાઃઽ; ઇત્યુક્તિસ્તુ પરમસાધ્યમપિ સૂચયિતુમ્ ।
યુક્તેરમુખ્યતાયામાદિત્વેન ગ્રહણં ત્રિષ્વપ્યપકર્ષસૂચનાર્થમ્ ।
આગમયુક્ત્યોરુત્કર્ષાપકર્ષૌ તત્રતત્ર સમર્થિતાવિતિ નેહોક્તમ્ ।
*5,225*
કિમતો યદ્યેવં જ્ઞાનસ્ય યાથાર્થ્યં મુખ્યં પ્રત્યક્ષાદિકરણાનાં ચામુખ્યમિત્યત આહ- અનુપ્રમાણમિતિ ॥
અનુપ્રમાણમેતાનિ હ્યક્ષયુક્તિવચાંસ્યતઃ
*5,225f.*
ન્યાયસુધા:
અત્રાપિ જ્ઞાનં કેવલપ્રમાણમિતિ પ્રથમં પઠિતવ્યમ્ ।
હિ યસ્માદેવમત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અનુપ્રમાણમિત્યેકવચનં બહુવચનાર્થે ।
સુપાં સુલુગિતિ સ્મરણાત્ ।
અથવાક્ષયુક્તવચાંસીતિ દ્વન્દ્વનિર્દિષ્યાનામપિ બુદ્ધયા વિવેકેન પ્રત્યેકમનુપ્રમાણમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
યદ્વાનુપ્રમાણાનુવાદેન અક્ષાદિત્વકથનમત્રેતિ ન દોષઃ ।
અવાન્તરવ્યાપારમવિવક્ષિત્વા કરણધર્મિણ એવ વિવક્ષયા(ક્ષેત્યુ)ક્ષમિત્યુક્તમ્ ।
અન્યથા પ્રત્યક્ષમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
વચ ઇત્યાગમોપલક્ષણમ્ ।
*5,227*
નચૈવમપ્યવ્યાપ્તિર્લક્ષણસ્યેતિ વાચ્યમ્ ।
જ્ઞાનમેવ યથાર્થં કરણાનિ તુ તજ્જનકતયા તથોપચર્યન્ત ઇત્યઙ્ગીકારે હિ સા સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
યથાવસ્થિતાર્થવિષયિત્વસ્યોભયત્રાપિ સામ્યાત્ ।
જ્ઞાનવિષય એવ હિ કરણાનાં વિષયઃ ।
નહિ કમપ્યવિષયીકુર્વન્ત્યેવ તાનિ જ્ઞાનં જનયન્તિ ।
નાપ્યન્યવિષયાણિ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
કેવલં વિષયસ્ય જ્ઞેયતાં જ્ઞાનમુપાધિતયા કરણાનિ તુ તજ્જનકતયા સમ્પાદયન્તીત્યેતાવન્તં વિશેષમાશ્રિત્ય કેવલાનુપ્રમાણભેદઃ સમથિર્તઃ ।
યદિ ચૈતાવતાપ્યવ્યાપ્તિદોષસ્તદા સર્વત્રાપિ યત્કિઞ્ચિદ્વૈલક્ષણ્યસ્ય વક્તું શક્યત્વાદતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિતિ ।
*5,229*
અયમત્ર સમુદાયાર્થઃ ।
યથાર્થં પ્રમાણમ્ ।
તદ્ દ્વિવિધમ્ ।
કેવલમનુપ્રમાણં ચ ।
તત્ર યથાર્થજ્ઞાનં કેવલમ્ ।
તત્સાધનમનુપ્રમાણમ્ ।
કેવલમપિ દ્વિવિધમ્ ।
ચૈતન્યં વૃત્તિરૂપં ચેતિ ।
ચૈતન્યમપિ ત્રિવિધમ્ ।
ઉત્તમમધ્યમાધમભેદાત્ ।
તત્રોત્તમં યથાર્થમેવ ।
મધ્યમં મિશ્રમ્ ।
અધમમયથાર્થમેવે ।
દ્વિતીયમપિ કેવલં પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમજભેદાત્ત્રિવિધમેવેતિ ।
અનુપ્રમાણમપિ પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમભેદાત્ત્રિવિધમેવેતિ ।
*5,230f.*
નનુ તથાપિ કાકતાલીયે ઽતિવ્યાપ્તિરપરિહાર્યા ।
તથાહિ ।
પાણૌ પઞ્ચ વરાટકાન્પિધાય કશ્ચિત્કઞ્ચિત્પૃચ્છતિ મમ કરે કતિ વરાટકા ઇતિ ।
સચ પૃષ્ટો ઽજાકૃપાણીયન્યાયેનાહ- પઞ્ચેતિ ॥
તદેતત્પ્રષ્ટુર્વક્તુશ્ચ જ્ઞાનં યથાર્થમિતિ પ્રમાણં પ્રસજ્યતે ।
નચ નિસ્સાધનં તદુત્પન્નમિતિ તત્સાધનસ્યાપિ પ્રમાણત્વાપાતઃ ।
યાદૃચ્છિકસંવાદિલિઙ્ગવિભ્રમાદિષ્વપ્યેવં પ્રસઙ્ગો દુર્વાર ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
વક્તુર્જ્ઞાનસ્ય સંશયત્વેનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્ર(ચ)પાક્ષિકવ્યવહારસ્તુ વૈયાત્યનિબન્ધનઃ ।
ન સ્વજ્ઞાનનિબન્ધનઃ ।
અન્યથા વિપ્રલમ્ભકસ્યાપિ તાદૃશનિશ્ચયાપત્તૌ વિપર્યસ્તાવિશેષપ્રસઙ્ગાત્ ।
એતેનાહાર્યનિશ્ચયકલ્પનમપ્યપાસ્તમ્ ।
પ્રષ્ટુસ્તુ પ્રાગૂર્ધ્વં ચ જ્ઞાનં (યથાર્થ)પ્રમાણમેવ ।
તન્મૂલં ચ પ્રત્યક્ષમ્ ।
વાક્યજનિતમપિ પાર્શ્વસ્થાદેર્વિજ્ઞાનમેવમેવ ।
વાક્યં તુ યાદૃચ્છિકસંવાદિ ।
યાદૃચ્છિકસંવાદિલિઙ્ગવિભ્રમવાક્યાભાસજન્યસ્ય કેવલપ્રમાણત્વે ઽપિ ન તયોઃ પ્રામાણ્યમ્ ।
તથાહિ ।
ન તાવત્તત્ર બાષ્પસ્ય બાષ્પતયા (વિ)જ્ઞાતસ્ય વા યથાર્થજ્ઞાનસાધનત્વં વક્તું શક્યમ્ ।
નાપિ ધૂમસ્ય અસતઃ સાધનત્વાયોગાત્ ।
સત્ત્વે ઽપ્યપરામૃષ્ટત્વાત્ ।
તતો ધૂમત્વેન જ્ઞાતસ્ય બાષ્પસ્ય બાષ્પવિષયસ્ય ધૂમવિભ્રમસ્ય વેતિ વક્તવ્યં, નચ તત્સમ્ભવતિ ।
તજ્જાતીયસ્ય સર્વત્ર કાર્યો(કરણિકાક્રિયો)(કારણકાર્યો)ત્પત્તિરાપન્નેતિ ચેન્ન ।
લિઙ્ગવિભ્રમસ્ય લૌકિકકાર(કર)ણત્વે ઽપિ પારિભાષિકસાધનત્વાભાવસ્યોક્તત્વાત્ ।
વાક્યાભાસસ્યાપિ પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગો ઽનેન નિરસ્તઃ ।
તસ્ય પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગે ઽપિ ન કાચિદસ્માકં ક્ષતિઃ ।
નહિ તાર્કિકાણામિવાસ્માકમાપ્તોક્તતયા પ્રામાણ્યાનુમાનાદિકમસ્તિ ।
*5,238*
યદ્વા નિર્દોષતયા સાધનં વિશિષ્ટતે ।
નિર્દોષતા ચ લિઙ્ગજ્ઞાનાદેર્યથાર્થત્વાદિલક્ષણા વ્યાખ્યેયા ।
તથાત્વે નિર્દોષં જ્ઞાનસાધનમનુપ્રમાણમિત્યેવાસ્તુ ।
કૃતં યથાર્થેતિ જ્ઞાનવિશેષણેનેતિ ચેત્(ન) ।
તત્ફલિતાર્થસ્યૈવ નિર્દોષગ્રહણેન વર્ણિતત્વાત્ ।
નિર્દોષકરણજં જ્ઞાનં યાથાર્થ્યં ન વ્યભિચરતીતિ સ્વરૂપકથનં વા તદિતિ ।
*5,240*
નનુ દર્શનાન્તરોક્તે લક્ષણે સતિ કિમપૂર્વનિર્માણેનેત્યત આહ- પ્રામાણ્યમિતિ ।
પ્રામાણ્યં નાનુવાદસ્ય સ્મૃતેરપિ વિહીયતે

યાથાર્થ્યમેવ પ્રામાણ્યશબ્દાર્થો યદ્ વિવક્ષિતઃ
ન્યાયસુધા:
યદ્યદા યાથાર્થ્યમેવ પ્રામાણ્યશબ્દાર્થો વિવક્ષિતો ભવતિ તદૈવ યથાર્થયોઃ સ્મૃત્યનુવાદયોઃ પ્રામાણ્યં ન હીયતે ।
દર્શનાન્તરોક્તલક્ષણકક્ષીકારે તુ તૈઃ સ્વલક્ષણસ્ય વ્યાપકતયા અઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
સ્મૃત્યાદૌ તદભાવાત્પ્રામાણ્યાભાવ એવ પ્રસજ્યત ઇતિ યુક્તં તદનાદરેણ લક્ષણાન્તરનિર્માણમિતિ ।
*5,240f.*
તથાહિ અનધિગતાર્થગન્તૃ પ્રમાણમિતિ મીમાંસકોક્તસ્ય લક્ષણસ્ય સ્મૃત્યાદાવભાવઃ સ્ફુટઃ ।
તસ્યાધિગતગોચરત્વાત્ ।
અનુભૂતિઃ પ્રમાણમિતિ પ્રાભાકરો(ભાસ્કરો)ક્તં લક્ષણમપિ ન તત્રાસ્તિ ।
સ્મૃતિવ્યતિરિક્તં જ્ઞાનમનુભૂતિરિતિ નિર્વચનાત્ ।
તથા પ્રમાવ્યાપ્તં પ્રમાણં પ્રમાકરણં પ્રમાણમિતિ નૈયાયિકોક્તમપિ ।
તૈરપિ યથાર્થાનુભવઃ પ્રમેતિ વ્યાખ્યાતત્વાત્ ।
અત એવ પ્રમાસામગ્રી પ્રમારમિતિ નિરસ્તમ્ ।
અવિસંવાદિવિજ્ઞાનં પ્રમાણમિતિ સૌગતોક્તમપિ ।
તદભિપ્રેતસ્યાર્થજત્વાદેરવિસંવાદસ્યાભાવાત્સ્મૃત્યાદેરવ્યાપકમ્ ।
સ્વાપૂર્વાર્થવ્યવસાયાત્મકં જ્ઞાનં પ્રમાણમિતિ જૈનોક્તમપિ ન સ્મૃત્યાદૌ વર્તતે ।
તસ્યાપૂર્વાર્થવિષયત્વાભાવાત્ ।
નનુ સ્મૃતિરપૂર્વાર્થવિષયા ।
તદિત્યુલ્લેખાત્ ।
તસ્ય ચાનુભવેનાવિષયીકરણાદિતિ ચેત્(ન ।
તથા સત્યપૂર્વગ્રહણસ્ય વ્યવચ્છેદ્યાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ધારાવાહિકં તદ્વયવચ્છેદ્યમિતિ ચેન્ન ।
અનેકાન્ત(તા)વાદે પદાર્થાનાં ક્ષણિકત્વસ્યાઙ્ગીકૃતત્વેન ધારાવાહિકે(કવિભ્રમે)ઽપ્યેવમપૂર્વાર્થતાભ્યુપગમસૌલભ્યાત્ ।
મા ભૂદ્વાત્ર સ્મૃતિપ્રામાણ્યહાનિર્દોષઃ ।
ધારાવાહિકે તુ તદ્ધાનિરવર્જનીયા ।
તદપિ સ્મૃત્યનુવાદપદાભ્યામુપલક્ષ્યત ઇતિ ।
*5,245*
નનુ ભવત્પક્ષે ઽપિ સ્મૃતેઃ પ્રામાણ્યં હીયત એવ ।
તસ્યા યાથાર્થ્યાભાવાત્ ।
નહિ યાદૃશો ઽર્થઃ સ્મર્યતે યદા, તાદૃશ એવાસૌ તદા ।
પૂર્વાવસ્થાયા વર્તમાને નિવૃત્તત્વાત્ ।
અનિવૃત્તૌ હિ પૂર્વતૈવ ન સ્યાત્ ।
નચ નિવૃત્તપૂર્વાવસ્થતયૈવ તમર્થં સ્મૃતિરાલમ્બતે ।
પૂર્વાવસ્થાનિવૃત્તાવનુભવાપ્રવૃત્તેઃ ।
નનુ સમાનવિષયત્વે ઽપિ સ્મૃત્યનુભવયેરનુભવો યથાર્થો ન તુ સ્મૃતિરિતિ કુત એતત્નુભવકાલે તસ્યાર્થસ્ય તાદવસ્થ્યાત્ ।
સ્મૃતિકાલે ત્વતાદવસ્થ્યાત્ ।
નનુ પૂર્વં તાવત્તદવસ્થ એવાસાવસીદેતાવતૈવ જ્ઞાનમસ્તુ યથાર્થમ્ ।
ન ।
પાકરક્તે ઽપિ શ્યામતાપ્રત્યયસ્ય યથાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નન્વતીતશ્યામતાપ્રત્યયસ્તત્ર યથાર્થ એવ ।
સત્યમ્ ।
તદ્વિષયસ્ય તદાનીમેવ તદવસ્થાત્વમ્ ।
નતુ સ્મર્યમાણાવસ્થસ્તદાનીં તદવસ્થઃ ।
તસ્માત્સ્મૃતિરયથાર્થૈવ ।
મૈવમ્ ।
અપસિદ્ધાન્તાપાતાત્ ।
તથાહિ ।
ઉપલબ્ધિહેતુઃ પ્રમાણમિત્યત્ર સંશયાદાવતિવ્યાપ્તિમાશઙ્કય પ્રકૃતયાથાર્થ્યેનોપલબ્ધિર્વિશેષિતા ।
તસ્યાપિ સ્મૃતિહેતાવતિવ્યાપ્તિમાશઙ્કયોપલબ્ધિશબ્દો ઽનુભવવચનો ન જ્ઞાનસામાન્યવચન ઇત્યુક્તં વાચસ્પતિના ।
તેન જ્ઞાયતે તેનાભ્યુપગતં સ્મૃતેર્યાથાર્થ્યમિતિ ।
અન્યથા યાથાર્થ્યેન સ્મૃતૌ વ્યાવૃત્તાયાં પુનર્ન શઙ્કેત ।
શઙ્કમાનો વા તમેવ પરિહારમનતિદિશન્નુપલબ્ધિપદમનુભૂતિપરતયા ન વ્યાકુર્યાત્ ।
યથાર્થાનુભવઃ પ્રમા સમ્યગનુભવસાધનં પ્રમાણમિત્યાદીનિ ન્યાયવિદાં વચનાન્યપીમમેવાર્થમવગમયન્તિ અન્યથા દ્વયઙ્ગવિકલત્વાત્સ્મૃતેરનુભવપદવ્યાવર્ત્યતા ન સ્યાત્ ।
કાણાદૈરપિ પ્રત્યક્ષલૈઙ્ગિકસ્મૃત્યાર્ષભેદેન વિદ્યાચાતુર્વિધ્યમઙ્ગીકુર્વાણૈર્યથાર્થત્વં સ્મૃતેરઙ્ગીકૃતમ્ ।
*5,246*
યદપિ"નહિ (યદા)યો યાદૃશઃઽ; ઇત્યાદિ, તદનેન કિમુક્તં ભવતિ ।
સ્મરણકાલે ઽર્થસ્ય તદવસ્થાત્વાભાવાદયાથાર્થ્યં સ્મૃતેરિતિ વા, પૂર્વાવસ્થાનિવૃત્તેરવિષયીકરણાદિતિ વા, અનિવૃત્તપૂર્વાવસ્થત્વેન વિષયીકરણાદિતિ વા ।
આદ્યે ઽતીતાનાગતવિષયાનુમાનાગમપ્રામાણ્યપ્રચ્યુતિઃ ।
અતીતાદિવિષયસ્ય તદાનીમસત્ત્વાત્ ।
દ્વિતીયે સર્વપ્રમાણાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
કસ્યાપિ સર્વાત્મના વિષયીકરણાભાવાત્ ।
તૃતીયે ત્વસિદ્ધિઃ ।
ન હ્યનિવૃત્તતદવસ્થો ઽસાવિતિ સ્મૃતિરાલમ્બતે ।
કિન્તુ તદાસૌ તાદૃશ ઇતિ ।
તદવસ્થાનિવૃત્ત્યનિવૃત્ત્યોસ્તૂદાસીનૈવ ।
નન્વનુભવેન"તદા(ઽસૌ) તાદૃશઃઽ; ઇત્યવિષયીકૃતં તથા વિષયીકુર્વાણાઃ કથં યાથાર્થ્યં લભન્ત ઇતિ ચેત્ ન ।
સ્યાદિદમ્ યદ્યનુભવાનુસારિત્વં યાથાર્થ્યમિતિ વદામઃ ।
અર્થાનુસારિત્વં તુ તથેત્યુક્તમ્ ।
અનુભવે ઽન્યાકારે કુતસ્ત્યો ઽયં સ્મૃતેરન્યાકાર ઇતિ ચેત્ ।
કિમયં નાસ્તીત્યભિમાનઃ, ઉત નિર્હેતુક ઇતિ વા, યદ્વા પ્રશ્નમાત્રમ્ ।
નાદ્યઃ ।
સાક્ષિસિદ્ધત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
વ્યાઘાતાત્ ।
તૃતીયે ઽનુભવસ્યાપિ કુતસ્ત્યઃ ।
સ્વહેતુસમાસાદિત ઇતિ ચેત્તુલ્યમ્ ।
યદિ ચ સંસ્કારમાત્રજન્યતા સ્મૃતેઃ સ્યાત્ ।
(સ્યાત્ત)તદા કથઞ્ચિદ્વૈસાદૃશ્યાનુપપત્તિઃ ।
માનસં તદ્ધિ વિજ્ઞાનમિતિ વક્ષ્યતે ।
તસ્માદ્વૈયાત્યમાત્રનિમિત્તં સ્મૃતિયાથાથ્યર્નિરાકરણમ્ ।
તથાચ સ્મૃત્યનુવાદપ્રામાણ્યસઙ્ગ્રહાય લક્ષણાન્તરરચનમિતિ સૂક્તમ્ ।
*5,255*
નનુ ચ સઙ્ગ્રાહ્યસ્ય સઙ્ગ્રહો ગુણો, ન ત્વસઙ્ગ્રહ્યસ્યાપિ ।
કિન્નામાતિવ્યાપ્ત્યા દોષ એવ ।
નચ સ્મૃત્યાદિ લક્ષણસઙ્ગ્રાહ્યમ્ ।
પ્રામાણ્યાભાવાદિતિ ચેત્ ।
તત્કિં સ્મૃત્યાદિપ્રામાણ્યં સાધકપ્રમાણાભાવાન્નાઙ્ગીકાર્યમ્, ઉત બાધકસદ્ભાવાત્ ।
*5,256*
નાદ્યઃ ।
લોકવ્યવહારસ્ય સત્ત્વાત્ ।
યથાર્થજ્ઞાનતત્સાધને હિ પ્રમાણતયા લોકો વ્યવહરતિ ।
નહ્યસ્તિ પ્રત્યક્ષાદિપ્રામાણ્યસાધકમન્યલ્લોકવ્યવહારાત્ ।
નનુ પ્રમાણાભિયુક્તાનાં કણભુગ(ભક્ષા)ક્ષપાદાદીનાં તત્ર (પ્રામાણ્ય)પ્રમાણવ્યવહારો નાસ્તીતિ ચેન્ન ।
"સ્મૃતિઃ પ્રત્યક્ષમૈતિહ્યમ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિ(સ્મૃતિ)સિદ્ધાર્થમનઙ્ગીકુર્વતામાપ્તત્વસ્યાસિદ્ધેઃ ।
સ્મૃતિઃ પૌરુષેયો ગ્રન્થ ઇતિ ચેત્ ।
કિમત્રાયમખણ્ડવૃત્તિઃ શબ્દઃ કિંવા યૌગિકઃ ।
નાદ્યઃ ।
કૃદન્તતાયાઃ સ્પષ્ટાવભાસત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્તિભ્યાં યોગાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માન્મન્વાદિસ્મરણમૂલત્વાત્સ્મૃતિરિત્યુપચારો ગ્રાહ્યઃ ।
તે હિ શ્રુત્યાદિનાનુભૂતમર્થં સ્મૃત્વા તત્પ્રતિપાદકં ગ્રન્થમારચયન્તિ વ્યાસાદિપ્રણીતેષુ તત્સાદૃશ્યાત્પ્રયોગઃ ।
નચ મુખ્યે બાધકમન્તરેણોપચારો લભ્યતે ।
સન્તુ વાક્ષચરણાદયો(ઽપ્યા)હ્યાપ્તાઃ ।
તથાપિ તત્તદ્વયવહારાભાવમાત્રેણ સ્મૃત્યાદિપ્રામાણ્યાનભ્યુપગમો ઽયુક્તઃ ।
નહિ તૈઃ પ્રતિવ્યક્તિ પદાર્થા નિરૂપિતાઃ ।
તથાપ્યુક્તલક્ષણૈઃ સઙ્ગૃહીતા ઇતિ ચેત્ ।
તુલ્યં સ્મૃત્યાદેરપિ ।
પ્રત્યક્ષાદ્યન્તર્ભાવસ્ય સુવચત્વાત્ ।
અપિ ચ સ્મૃત્યાદિકં પ્રમાણપદવાચ્યમ્ યથાર્થત્વાત્ પ્રત્યક્ષવત્ ।
ન ચાનુભવત્વમુપાધિઃ ।
સમવ્યાપ્તિપક્ષે સંશયાદૌ વ્યાપ્તિભઙ્ગાત્ ।
વિષમવ્યાપ્તિત્વે(પક્ષે)ઽપિ કરણરૂપે પ્રત્યક્ષે સાધ્યાવ્યાપકત્વાત્ ।
કિઞ્ચેદમનુભવત્વં સ્મૃતિવ્યતિરિક્તજ્ઞાનત્વમિતિ ચેત્ ।
કિમર્થમિદં વિશેષણમ્ ।
પક્ષવ્યાવૃત્ત્યર્થમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ પક્ષેતરત્વેનાનુપાધિત્વમ્ ।
અન્યથેશ્વરાનુમાને ઽપ્યુપાધિરશક્યનિરાસઃ સ્યાત્ ।
એતેનાનુભવતત્કરણયોરન્યતરત્વમપિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
વ્યાસ -(11)
*5,261*
અસ્તુ તર્હિ બાધકસદ્ભાવાદિતિ દ્વિતીય ઇત્યત આહ- અઙ્ગીકૃતં ચેદિતિ ॥
અઙ્ગીકૃતં ચેત્ પ્રામાણ્યં સ્મૃત્યાદેઃ કા વિરોધતા

ન્યાયસુધા:
સ્મૃત્યાદેઃ પ્રામાણ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
કિમાક્ષેપે ।
તર્હીતિ શેષઃ ।
સમૃતિરનુવાદશ્ચાપ્રમાણમ્ નિષ્ફલત્વાત્ ।
યદ્યત્પ્રમાણં તત્તત્સફલં દૃષ્ટં યથા પ્રત્યક્ષાદીતિ બાધકસદ્ભાવાત્કથમેતદિતિ ચેત્ ।
કિમત્ર સર્વા સ્મૃતિઃ સર્વો ઽપ્યનુવાદશ્ચ (સવર્શ્ચાનુવાદઃ) પક્ષીક્રિયતે, કિંવા તદેકદેશઃ ।
આદ્યે ભાગાસિદ્ધિરિત્યાહ- ન ચેતિ ॥
નચાફલત્વં વક્તવ્યં સર્વસ્મૃત્યનુવાદયોઃ
ન્યાયસુધા:
કાસાઞ્ચિત્સ્મૃતીનાં કેષાઞ્ચિદનુવાદાનાં ચ સફલત્વોપલમ્ભાદિતિ ચાર્થઃ ।
ઉપપાદયિષ્યતે ચૈતત્ ।
અપ્રયોજકશ્ચાયં હેતુરિત્યાહ- ફલવત્ત્વમિતિ ॥
ફલવત્ત્વં નચાસ્માભિઃ પ્રામાણ્યં હિ વિવક્ષિતમ્

ન્યાયસુધા:
યદિ હિ ફલવત્ત્વં પ્રામાણ્યં પ્રામાણ્યસ્ય વ્યાપકમસ્માભિઃ પરીક્ષકૈર્વિવક્ષિતં સ્યાત્ ।
સ્યાન્નામ તદા વ્યાપકસ્ય તસ્ય નિવૃત્ત્યા સ્મૃત્યાદેઃ પ્રામાણ્યનિવૃત્તિઃ ।
ન ચૈવમિત્યર્થઃ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
અપ્રમાણ(પ્રામાણ્ય)વ્યવહારે યાથાર્થ્યાભાવ એવ પ્રયોજકઃ, અપ્રામાણ્યે તુ કરણદોષબાધકપ્રત્યયૌ ન નિષ્ફલત્વમિતિ ।
એતેનાફલાંશસ્યૈવ પક્ષીકરણમિતિ દ્વિતીયો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
*5,363*
કરણદોષબાધકપ્રત્યયાવિવ વિફલત્વમપ્યપ્રામાણ્યપ્રયોજકં કિન્ન સ્યાદિત્યત આહ- તૃણાદીતિ ॥
તૃણાદિદર્શને કિં ચ ફલવત્ત્વં નિગદ્યતે
ન્યાયસુધા:
ધર્મસ્ય ધર્મ્યધિકરણમિતિ સપ્તમી ।
ગ્રામં ગચ્છતઃ પથિ પરિતતૃણાદિદર્શનસ્ય ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
સ્વ(ક)કારણસામર્થ્યાયાતાનુમિતેશ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કિમાક્ષેપે ।
વિફલત્વસ્યાપ્રામાણ્યપ્રયોજકત્વે તૃણાદિદર્શનાદેસ્તથાત્વેનાપ્રામાણ્યં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
લોકવ્યવહારવિરાધાદિત્યાશયઃ ।
યદ્વાનૈકાન્તિકશ્ચાયં હેતુરિતિ અનેનાચષ્ટે ।
પ્રમાણતયા સમ્મતે વિપક્ષભૂતે તૃણાદિદશર્ને કિં ફલવત્ત્વં નિગદ્યતે ન કિઞ્ચિદ(કિમ)પીત્યફલત્વં તત્ર ગતમિતિ ।
*5,263f.*
નનુ કાર્યજાતં પ્રાણિનાં ધર્માધર્માભ્યામુપજાયત ઇતિ તાવદવિવાદમ્ ।
તતશ્ચ ધર્માધર્માભ્યામુજનિતતૃણાદિદર્શનં સ્વયમસુખદુઃખાત્મકં યદિ સુખં દુઃખં વા તત્સાધનં વા ન જનયેત્ તદા ધર્માધર્મયોર્વૈયર્થ્યં શ્રુત્યાદેરપ્રામાણ્યં વા(ચા)પદ્યેત ।
તતશ્ચ તૃણાદિદર્શનેનાપિ સુખદુઃખાદિકં કિઞ્ચિદુપજનયિતવ્યમેવ ।
અતઃ કથં તસ્ય વિફલત્વમિત્યત આહ- સુખેતિ ॥
સુખદુઃખાદિકં કિઞ્ચિત્ સ્મૃતાવપિ હિ દૃશ્યતે

ન્યાયસુધા:
અનેન ન્યાયેન સર્વસ્યા સ્મૃતેઃ સર્વસ્ય ચાનુવાદસ્ય સફલત્વાત્સ્વરૂપાસિદ્ધ એવ હેતુઃ સ્યાત્ ।
ભાગાસિદ્ધતા તુ સ્પષ્ટફલોપલમ્ભા(ભાવા)ભિપ્રાયેણોક્તેતિ ભાવઃ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ ।
તૃણાદિદર્શનસ્ય ફલં સર્વથા(પ્ય)વ્યક્તમ્ નૈવં સ્મૃત્યાદેરિત્યુક્તં દૃશ્યતે ઽપિ હીતિ ।
અત્રાનુવાદો ઽપિ ગ્રાહ્યઃ ।
તથાહિ ।
ઇષ્યાર્થસ્મૃતૌ સુખં, તજ્જાતીયે રાગઃ, સંસ્કારપાટવં ચ ।
અનિષ્યાર્થસ્મૃતૌ દુઃખં, તજ્જાતીયે દ્વેષઃ, સંસ્કારપાટવં ચ ।
પ્રશસ્તાર્થસ્મરણે ધર્મઃ, અપ્રશસ્તાર્થસ્મરણે ત્વધર્મઃ ।
એવમનુવાદે ઽપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અન્યથા પ્રણિધાનાદિવૈયથ્યર્પ્રસઙ્ગાત્ ।
"શબ્દાર્થયોઃ પુનર્વચનં પુનરુક્તમ્ અન્યત્રાનુવાદાત્ઽ; ઇતિ વદતાક્ષપાદેનાપ્યનુવાદસ્ય સાફલ્યમઙ્ગીકૃતમ્ ।
નિગમનસ્ય ચ પ્રયોજનાનિ ન્યાયવિદ્ભિરુપપાદિતાનીતિ ।
*5,268*
અથાપિ સ્યાત્ ।
પ્રાકટ્યાપરપર્યાયામર્થગતાં જ્ઞાતતામુપજનયદેવ પ્રમાણમ્ ।
યથા પ્રત્યક્ષાદિ ।
નચ સ્મૃત્યાદિના ઽર્થે જ્ઞાતતોપજનિઃ સમ્ભવતિ ।
અનુભવેનૈવ તસ્યા જાતત્વાત્ ।
નહિ છિન્ને છિદા પુનરુત્પદ્યતે ।
તત્કથં તસ્ય પ્રામાણ્યં સ્યાદિતિ ।
તત્રાહ- નેતિ ॥
ન પરિચ્છેદકાર્યેવ પ્રમાણમિતિ ચ પ્રમા
ન્યાયસુધા:
પરિચ્છેદો જ્ઞાતતા ।
એવેતિ પ્રતિવાદ્યુક્તાનુવાદઃ ।
પરિચ્છેદકાર્યેવ પ્રમાણમ્ ।
તદભાવાત્સ્મૃત્યાદિકમપ્રમાણમિતિ નેત્યર્થઃ ।
કુતો નેત્યત આહ- ઇતિ ચેતિ ॥
ઇતિશબ્દેનાર્થગતાં જ્ઞાતતાં પરામૃશતિ ।
નેત્યસ્યાનુકર્ષણાર્થશ્ચકારઃ ।
જ્ઞાતતાયાં પ્રમા પ્રમાણં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
તથા ચ જ્ઞાતતાજનકત્વં સપક્ષે વિભ્રમાદાવિવ વિપક્ષે પ્રત્યક્ષાદાવપિ વર્તત ઇતિ સાધારણાનૈકાન્તિકમિતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ ધારાવાહિકવિજ્ઞાનાનિ સ્મૃત્યાદિકમિવ ન જ્ઞાતતામુપજનયન્તીતિ કુતો નાનૈકાન્ત્યમ્ ।
અપિ ચ સંશયવિપર્યયાવપિ જ્ઞાતતામુપજનયત ઇતિ ત્વયાઙ્ગીકરણીયમ્ ।
સમાનન્યાયત્વાત્ ।
તતશ્ચ વિપક્ષા(ત્પ્રત્યક્ષા)દિવ સપક્ષાદપિ વ્યાવૃત્તેસ્તવાસાધારણો હેતુઃ સ્યાત્ ।
યદ્વા જ્ઞાતતાલક્ષણસ્ય પરિચ્છેદસ્યૈવાપ્રામાણિકત્વાત્પરિચ્છેદકાર્યેવ પ્રમાણમિત્યસ્યાં વ્યાપ્તૌ ન પ્રમાણમસ્તીત્યેકગ્રન્થતયા યોજ્યમ્ ।
તથાચ વ્યાપકાનુપલબ્ધિલિઙ્ગકમનુમાનં દૂરાપાસ્તમિતિ ભાવઃ ।
*5,270*
નનુ ચાજ્ઞાતજ્ઞાપકમેવ પ્રમાણમ્, અજ્ઞાતજ્ઞાનમેવ વા ।
ન ચૈતત્સ્મૃત્યાદાવસ્તીતિ તદપ્રમાણમિત્યતો વાઽહ- નેતિ ॥
પરિચ્છેદો ઽજ્ઞાતજ્ઞાનં, તત્કર્તું શીલમસ્યાસ્તીતિ પરિચ્છેદકારિ(રી) ।
યદ્વા પરિચ્છેદ એવ કાર અકારઃ પરિચ્છેદકારઃ સો ઽસ્યાસ્તીતિ પરિચ્છેદકારિ ।
કિં પરિચ્છેદકારિત્વં પ્રામાણ્યસ્ય વ્યાપ્યવ્યાપકભૂતં લક્ષણમિતિ તદભાવાત્સ્મૃત્યાદેરપ્રામાણ્યમુચ્યતે, કિંવા વ્યાપકમેવેતિ ।
*5,270f.*
આદ્યે પરિચ્છેદકાર્યેવ પ્રમાણમિતિ લક્ષણં ન પ્રમા નોપપન્નમિતિ યોજના ।
અવ્યાપ્તેરતિવ્યાપ્તેશ્ચેતિ ।
તથાહિ ।
ધર્મિણમાદાયાનધિગતાર્થગન્તૃત્વમુચ્યતે પ્રકારં વા ।
આદ્યે નિત્યવિષયાણામપ્રામાણ્યાપાતઃ ।
વ્યાપ્યવત્તયાવગતં ધર્મિણં વ્યાપકવત્તયા વિષયીકુર્વતો ઽનુમાનસ્ય પૃથગવગતાનર્થાન્ત્સંસૃષ્ટતયા ગોચરયતઃ શબ્દસ્ય ચાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયે તુ ધારાવાહિકવિજ્ઞાનાનામપ્રામાણ્યં સ્યાત્ ।
નહિ વૈનાશિકાનામિવ મીમાંસકાનામન્ય એવ ઘટઃ ।
નાપિ સાઙ્ખયાનામિવ પરિણામી ।
નાપિ પ્રકારમપ્યુપજનાપાયવન્તમીક્ષામહે ।
*5,271*
નનુ યદ્યપિ સ્વરૂપસ્ય પ્રકારસ્ય વા તાદવસ્થ્યમ્ ।
તથાપિ ઘટો ઽયં ઘટો ઽયમિતિ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનધારાયાં વર્તમાન એવાર્થઃ (પરિ)સ્ફુરતિ ।
નચ ક્રમભાવિનાં જ્ઞાનાનામેક એવ વર્તમાનકાલે વિષયો નાનાપ્રતિપત્તૃવત્ જ્ઞાનયૌગપદ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
(તત્પ્ર)પ્રત્યભિજ્ઞાનાનુપપત્તેશ્ચ ।
જ્ઞાનાનેકત્વે ઽપ્યેકકાલાવસ્થાનાકલનાત્ ।
તસ્માત્પૂવર્વૂર્વવિજ્ઞાનૈરનાકલિત એવ વર્તમાનો ઽર્થ ઉત્તરોત્તરૈરવસીયત ઇત્યનધિગતાર્થત્વમેવેતિ ।
એવં તર્હિ સ્મૃત્યાદેરપ્યનધિગતાર્થત્વમેવ ।
સ્મૃતિરપિ વર્તમાનતત્કાલતયાનુભૂતમથર્મતીતતત્કાલતયાવગાહતે ।
અન્યથા સ ઇતિ ન સ્યાત્ ।
અનુવાદો ઽપિ યદિ વાદવિષયસ્તદા સ્ફુટમનધિગતાર્થત્વમ્ ।
યદિ ચ પૂર્વવિજ્ઞાનવિશિષ્ટાર્થગોચરસ્તથાપિ ધારાવાહિકસમાનો ન્યાયઃ ।
અધિકવિધાનેનૈકવાક્યતાયામપિ તથેતિ ।
સંશયવિપર્યાસયોરપ્યનધિગતવિષયત્વાત્ પ્રામાણ્યં સ્યાત્ ।
અનધિગતતથાભૂતાર્થ(ગન્તૃ)ત્વં વિવક્ષિતમિતિ ચેન્ન ।
અનધિગતવિશેષણવૈયર્થ્યાત્ ।
સ્મૃત્યાદિવ્યાવૃત્ત્યર્થં તદિતિ ચેત્(ન) ।
સ્મૃત્યાદિકમેવ કુતો વ્યાવર્તનીયમ્ ।
લક્ષણાભાવાદિતિ ચેત્ ।
તદિદમિતરેતરાશ્રયત્વમિતિ ।
*5,286*
અસ્તુ તર્હિ વ્યાપકનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્યનિવૃત્તિરિતિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ ।
સ્યાદપ્યેવમ્ ।
યદિ પરિચ્છેદકાર્યેવ પ્રમાણમિતિ પ્રમા પ્રમાણં સ્યાન્ન ચ તદસ્તિ ।
તથાહિ ।
પ્રામાણ્યસ્યાનધિગતાર્થત્વેન વ્યાપ્તિઃ કિં સાહચર્યદર્શનમાત્રાત્સિદ્ધયતિ, ઉત વ્યભિચારદર્શનસહકૃતાત્, ઉત વિપક્ષે બાધકોપેતાત્ ।
નાદ્યઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ધારાવાહિનિ વ્યભિચારદર્શનાત્, અતિપ્રસઙ્ગાપરિહારાચ્ચ ।
ન તૃતીયઃ ।
તદભાવાત્ ।
અધિગતમેવાર્થમધિગમયતા પ્રમાણેન પિષ્યં પિષ્યં સ્યાદિતિ ચેત્ ।
કિમિદં પિષ્યપેષણં નામ ।
કિમધિગતે ઽર્થે ઽધિગત્યન્તસ્યાનુદયઃ, કિંવા વિફલત્વમ્, ઉતાવિશિષ્ટફલત્વમ્, અથ અનપેક્ષિતફલત્વમ્ ।
નાદ્યઃ ।
સ્યાદપ્યેવં યદિ જ્ઞાનાભવો ઽપિ જ્ઞાનસામગ્ષેકદેશઃ સ્યાત્ ।
જ્ઞાનં વા તત્પ્રતિબન્ધકં ભવેત્ ।
નચૈવમ્ ।
તથાત્વે સ્મૃતેરેવાનુદયપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ઉક્તોત્તરત્વાત્ ।
ન તૃતીયઃ ।
આદ્યે ઽપ્યાપત્તેઃ ।
ન ચતુર્થઃ ।
તૃણાદિદર્શને, હેયદશર્ને ચ પ્રસઙ્ગાત્ ।
નનુ ચ કરણવિશેષઃ પ્રમાણમ્ ।
કારણં ચ સાધકતમમ્ ।
નચ સાધ્યસિદ્ધૌ તજ્જાતીયસ્યાપિ સાધકતમત્વમસ્તિ, છિન્ને પરશોરિવેતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
નહિ કરણસ્ય સાધકતમત્વં સાધકતમાન્તરાપેક્ષયા ।
કિન્તુ પ્રધાનક્રિયાકારકાન્તરાપેક્ષયા ।
અન્યથા યત્ર કરણાનાં સમુચ્ચયસ્તત્ર પરસ્પરાપેક્ષયાનતિશયિતત્વાદકરણત્વં સ્યાત્ ।
છિન્ને કુઠારસ્યાકરણત્વં તુ ફલાનુદયાત્ ।
નચ પ્રકૃતે તથાસ્તીત્યુક્તમિતિ ।
*5,291*
નન્વનપેક્ષત્વં પ્રામાણ્યસ્ય વ્યાપકમ્, અન્યોન્યનિરપેક્ષા(સ્તુ) ધારાવાહિકા બુદ્ધયઃ ।
અતઃ પ્રામાણ્યમશ્નુવતે ।
ન ચૈવં સ્મૃત્યાદીત્યપ્રમાણમેવેતિ ચેન્ન ।
અસ્યા અપિ વ્યાપ્તેરપ્રામાણિકત્વાદિત્યાહ- નેતિ ॥
પરિચ્છેદો ઽનપેક્ષં જ્ઞાનમ્ ।
કિઞ્ચાનપેક્ષત્વં સર્વથા ચેદનિત્યપ્રમાણેષુ નાસ્તિ ।
જ્ઞાનાન્તરાનપેક્ષત્વં ચેદનુમિત્યાદૌ તદભાવઃ ।
ઉત્પત્તાવેવાનુમિત્યાદિકં લિઙ્ગાદ્યપેક્ષં નાર્થપરિચ્છેદ ઇતિ ચેત્(ન) ।
જ્ઞાનવ્યતિરિક્તસ્યાર્થપરિચ્છેદસ્યૈવાભાવાત્ ।
સ્મૃત્યાદાવપ્યેવમેવ સુવચત્વાચ્ચ ।
સમાનવિષય(ક)જ્ઞાનાનપેક્ષત્વં ચેદ્ધર્મિણમાદાયાનુમિત્યાદાવપિ તદભાવઃ ।
પ્રકારતો ઽપિ સ્મૃત્યાદાવસ્તીત્યસિદ્ધિરિતિ ।
અનનુભવત્વાત્સ્મૃતિરપ્રમાણમ્ ।
અનુભવતત્સાધનયોરેવ પ્રામાણ્યાદિત્યેતદપ્યસત્ ।
પૂર્વવદ્વયાપ્તેરસિદ્ધેરિત્યાહ- નેતિ ॥
પરિચ્છેદો ઽનુભવઃ ।
*5,294*

એવં પ્રમાણસામાન્યલક્ષણમભિધાય તદ્વિશેષાન્ લિલક્ષયિષુરાદૌ પ્રત્યક્ષસ્યોદ્દિષ્ટત્વાત્તલ્લક્ષણમાહ- નિર્દોષેતિ ॥
નિર્દોષાક્ષોદ્ભવં હ્ય્ અત્ર પ્રત્યક્ષમિતિ ગીયતે

ન્યાયસુધા:
અત્ર પ્રમાણેષુ ।
લોકવેદયોરિતિ વા ।
નનુ કથમિદં વિજ્ઞાયતે ।
કિં નિર્દોષૈરક્ષૈરુદ્ભવો યસ્યેતિ, કિંવા નિર્દોષં ચ તદક્ષોદ્ભવં ચેતિ ।
નાદ્યઃ ।
અવ્યાપ્તેરતિવ્યાપ્તેશ્ચ ।
તથાહિ ।
ઈશ્વરાદિપ્રત્યક્ષં નાક્ષોદ્ભવં નિત્યત્વાત્ ।
અક્ષકાર્યં ક્રિયાદિકમપિ પ્રત્યક્ષં સ્યાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
દ્વયોરપિ વિશેષણત્વેન સમાસાનુપપત્તેઃ ।
ઉક્તાવ્યાપ્ત્યનિસ્તારાચ્ચેતિ ।
ઉચ્યતે ।
અસ્તુ તાવદાદ્યઃ ।
અજ્ઞાનવિપરીતજ્ઞાનહેતુભિઃ કાચકામલાદિદોષૈ રહિતાનિ યાન્યક્ષાણીન્દ્રિયાણિ તૈરુદ્ભવો યસ્યેતિ ।
ન ચાવ્યાપ્તિઃ ।
ઉદ્ભવશબ્દસ્યોત્પત્ત્યભિવ્યક્ત્યન્યતરાથર્ત્વાત્ ।
યથોક્તમ્"સર્વમક્ષાત્મકં મતમ્ઽ; ઇતિ ।
નાપ્યતિવ્યાપ્તિઃ ।
જ્ઞાનસ્ય પ્રકરણપ્રાપ્તત્વાત્ ।
તથાપ્યક્ષલિઙ્ગકે ઽનુમાને ઽતિવ્યાપ્તિરિતિ ચેન્ન ।
તસ્યાક્ષજ્ઞાનોદ્ભવત્વેનાક્ષમાત્રોદ્ભવત્વાભાવાત્ ।
નિર્દોષાક્ષોદ્ભવમપ્યર્થદોષાદયથાર્થમુત્પદ્યતે જ્ઞાનમ્ ।
યથોક્તમ્ ।
"અતિદૂરાદતિસામીપ્યાદિન્દ્રિયદોષાન્મનો ઽનવસ્થાનાત્ ।
સૌક્ષ્મ્યાદ્યવધાનાદભિભવાત્સમાનાભિઘાતાચ્ચઽ; ઇતિ ।
તથાપિ નિર્દોષાર્થસન્નિકૃષ્ટેતિ વિશેષણાદદોષઃ ।
*5,298*
અત્ર જ્ઞાનગ્રહણં સુખાદિવ્યાવૃત્ત્યર્થમિતિ કેચિત્ ।
તદસત્ ।
વિષયસાક્ષાત્કારસ્યૈવ સુખાદિહેતુત્વાત્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષઃ(તુ) તદર્થમભ્યર્થ્યતે ।
નન્વેવં સતિ સર્વાર્થસાક્ષાત્કારવતઃ પરમેશ્વરસ્ય સુખાદ્યુત્પાદપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
લીલાવિગ્રહગ્રહણે તસ્યેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષવતઃ કુતો ન તત્પ્રસઙ્ગઃ ।
અથ ન તાવન્માત્રં સુખાદિકારણમ્ ।
કિન્નામ ધર્માદિકમપિ ।
અતસ્તદભાવાન્ન તસ્ય સુખાદ્યુત્પાદ ઇતિ ચેત્ ।
તુલ્યમ્ ।
અત એવ ન યોગિષ્વપિ પ્રસઙ્ગઃ ।
તથાચાહુઃ ।
"દેહે શીતોષ્ણાદિસમ્બન્ધાદ્ધિ શીતોષ્યાદ્યનુભવ આત્મનઃ તતશ્ચ સુખદુઃખેઽ; ઇતિ ।
અત્ર દેહશબ્દેન તદાશ્રિતાનીન્દ્રિયાણ્યુપલક્ષ્યન્તે ।
તદયં લક્ષણાથર્ઃ ।
નિર્દોષાર્થસન્નિકૃષ્ટનિર્દોષેન્દ્રિયોદ્ભવં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમિતિ ।
*5,300*
યદ્વા નિર્દોષાર્થેન્દ્રિયસન્નિકર્ષજં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમિત્યેવાર્થઃ ।
જન્યપ્રત્યક્ષવિષયમેવ (વા ત)એતદ્વયાખ્યાતમ્(નમ્) ઇતિ નોક્તદોષઃ ।
અનુગતલક્ષણસિદ્ધયર્થં તુ દ્વિતીયં પક્ષં પરિગૃહ્ણીમઃ ।
નિર્દોષં યથાર્થમક્ષોદ્ભવમિતિ ।
અક્ષોદ્ભવશબ્દેન (ચ)સાક્ષાત્કારો લક્ષ્યત ઇતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
સાક્ષાત્કારત્વં ચ જ્ઞાનગત એવ વિશેષો ન કરણોપાધિકઃ ।
તદનેન કેવલં પ્રત્યક્ષં લક્ષિતમ્ ।
*5,301f.*
અત્રૈવ યતસ્તદિતિ પદદ્વયાધ્યાહારેણ યથાર્થાપરોક્ષજ્ઞાનસાધનમિત્યનુપ્રમાણપ્રત્યક્ષલક્ષણમપિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
તચ્ચ વિવક્ષાભેદેન નિર્દોષાર્થેન્દ્રિયસન્નિકર્ષો વા નિર્દોષાર્થસન્નિકૃષ્ટમદુષ્યમિન્દ્રિયં વેતિ ।
નનુ"અદુષ્યમિન્દ્રિયં ત્વક્ષમ્ઽ; ઇતિ વચનાદક્ષશબ્દ એવાદુષ્યતામાચષ્ટે ।
તત્કિમર્થં નિર્દોષેત્યક્ષવિશેષણમ્ ।
મૈવમ્ ।
ઇન્દ્રિયં ત્વક્ષં તચ્ચાદુષ્યમિહ વિવક્ષિતમિતિ તદ્વયખ્યાનાત્ ।
*5,303*
નન્વેતલ્લક્ષણં પ્રતિગતમક્ષં પ્રત્યક્ષમિત્યેવં શબ્દનિર્વચનાદેવ પ્રતીયમાનં લક્ષ્યાત્પ્રત્યક્ષાન્ન ભિદ્યતે ।
નચૈકસ્યૈવ લક્ષ્યલક્ષણભાવઃ સમ્ભવતિ ।
જ્ઞાતા(ત્વ)જ્ઞાતત્વાસમ્ભવાદિતિ ચેન્ન ।
અત્ર પ્રત્યક્ષપદવાચ્યતાયાઃ સાધ્યત્વેન વિવક્ષિતત્વાદિત્યાશયેનોક્તમ્- ઇતિ ગીયત ઇતિ ॥
*5,303f.*
નનુ નિર્દોષતેન્દ્રિયાણાં કુતો ઽવગન્તવ્યા ।
જ્ઞાનયાથાર્થ્યાદિતિ ચેત્ ।
તદપિ કિં કરણ(ગતયા)નિર્દોષતયા જ્ઞાતવ્યં, કિંવા વિરુદ્ધપ્રમાણાભાવાત્ ।
નાદ્યઃ ।
પરસ્પરાશ્રયતાપત્તેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અસઞ્જાતવિરોધિવિભ્રમે ઽપ્યાપત્તેઃ ।
મૈવમ્ ।
જ્ઞાનયાથાર્થ્યસ્ય સાક્ષિસિદ્ધત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
પરીક્ષાપેક્ષાયાં તુ પ્રબલવિરોધ(ધા)ભાવઃ સાચિવ્યમાચરતિ ।
યથોક્તમ્"બલવત્પ્રમાણતશ્ચૈવ જ્ઞેયા દોષા ન ચાન્યથાઽ; ઇતિ ।
અસઞ્જાતવિરોધી તુ વિભ્રમ એવેતિ કુતઃ ।
દેશકાલપુરુષાન્તરસમ્બન્ધિવિપરીતપ્રમાવશાદિતિ ચેત્ ।
કથં તર્હ્યસઞ્જાતવિરોધિત્વમ્ ।
એવં તર્હિ સર્વથા વિપરીતપ્રમાભાવો ઽઙ્ગીકૃતઃ સ્યાત્ ।
અદ્ધા ।
સો ઽપિ તૈસ્તૈઃ પરીક્ષાવિશેષૈર્નિશ્ચીયતે ।
નિર્મૂલં તુ ન શઙ્કયતે ।
અન્યથા સર્વત્રાનાશ્વાસેનાભિમતમપિ ન સિદ્ધયેદિતિ ।
*5,307*
નન્વિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય પ્રત્યક્ષત્વે ગગનનયનસન્નિકર્ષાદપિ જ્ઞાનમુત્પદ્યતામ્ ।
મૈવમ્ ।
અર્થશબ્દેન તત્તદિન્દ્રિયગ્રહણયોગ્યસ્યૈવ વિવક્ષિતત્વાત્ ।
ગગનાદૌ ચ તદ્યોગ્યતાભાવસ્ય કાર્યાભાવાદેવ સિદ્ધેઃ ।
એતેન ચક્ષુરાદિના ગન્ધાદિગ્રહણપ્રસઙ્ગો ઽપ્યપાસ્તઃ ।
*5,307f.*
અથ મતમ્ ।
યદ્યાશ્રિતા યોગ્યતા, કિમન્તર્ગડુના સન્નિકર્ષેણ ।
તત્તદિન્દ્રિયવિષયસ્તેન તેનેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે ।
કથમન્યથા કાચાભ્રપટલાદ્યન્તરિતોપલબ્ધિઃ સ્યાત્ ।
સાન્તરગ્રહણં ચ પ્રાપ્તિપક્ષે ન સમ્ભવતિ ।
પ્રાપ્યકારિષુ તવગાદિષુ તદભાવાત્ ।
કિઞ્ચ નયનં ચેત્પ્રાપ્યકારિ તદા સ્વસંયુક્તમાત્રં ગૃહ્ણીયાત્ ।
કુઠારાદિષુ તથા દર્શનાત્ ।
પૃથુતરં ચ ગૃહ્ણાતિ ।
દિગ્વિશેષસન્દેહશ્ચૈવ સતિ ન સ્યાત્ ।
પ્રાપ્ત્યા તન્નિશ્ચયપ્રાપ્તેઃ ।
સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટયોઃ શાખાચન્દ્રમસોર્યુગપદ્ગ્રહણાચ્ચ ।
નહિ પ્રાપ્યકારિણ્યેવં ભવિતુમર્હતિ ।
અપિ ચ ચક્ષુઃ અપ્રાપ્યાર્થપ્રકાશકમ્ અત્યાસન્નાપ્રકાશકત્વાત્ ।
વ્યતિરેકેણ શ્રોત્રાદિવત્ ચક્ષુર્ગત્વા નાર્થેન સમ્બધ્યતે ઇન્દ્રિયત્વાત્ સ્પર્શનાદિવત્ ।
નચાર્થસ્ય આગમનં પ્રત્યક્ષવિરોધાત્ ।
તથા ચાપ્રાપ્યપ્રકાશકત્વસિદ્ધિરિતિ ।
*5,310*
અત્રોચ્યતે ।
વિષયકરણયોર્યોગ્યતામાત્રમુપાદાય સન્નિકર્ષાપાકરણં કિં સર્વત્રોત નયન એવેતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન પ્રથમઃ ।
અપ્રાપ્તૈરેવ કુઠારાદિભિઃ કાષ્ઠાદૌ છિદાદ્યુદયપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઘ્રાણરસનસ્પર્શનૈરપ્રાપ્તૈરેવ ગન્ધાદ્યવબોધોદયાપત્તેશ્ચ ।
તથાચ યોગ્યતાવદન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધા પ્રાપ્તિરપિ ક્રિયોત્પાદોપયોગિની ।
ન દ્વિતીયઃ ।
વિશેષકારણાભાવાત્ ।
યોગ્યતાયા અન્વયવ્યતિરેકદશર્નાત્પ્રાપ્તેશ્ચાનુપલમ્ભાદિતિ ચેન્ન ચક્ષુષો ઽપિ કરણત્વેન્દ્રિયત્વાભ્યાં પ્રાપ્ત્યુપલમ્ભાત્ ।
*5,311*
નન્વત્ર કિં ગોલકં પક્ષીક્રિયતે ઉત તદતિરિક્તં ચક્ષુઃ ।
આદ્યે પ્રમાણબાધઃ ।
દ્વિતીયે ત્વાશ્રયાસિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
તવાપિ ગોલકપક્ષીકારે સિદ્ધસાધનમ્ ।
અન્યત્રાશ્રયાસિદ્ધિરિતિ વક્તું શક્યત્વાત્ ।
અથ વિશેષં વિહાય રૂપદર્શનાનુમિતં કરણમાત્રં પક્ષીક્રિયત ઇતિ બ્રૂષે ।
સમં મમાપિ ।
અત એવ ગોલકાતિરિક્તમપિ તત્સેત્સ્યતિ ।
સન્નિકર્ષશ્ચ પ્રત્યાસત્તિમાત્રં વિવક્ષિતમ્, ન સંયોગાદિરિતિ ન શબ્દાદિભિર્વ્યભિચારઃ ।
*5,313*
કા ચેયં યોગ્યતા યન્માત્રાદસન્નિકૃષ્ટમપિ ચક્ષુઃ પ્રકાશયેત્ ।
યદિ રૂપવિશેષાદિરૂપા તદાતીતાનાગતયોરપિ તદ્ભાવાચ્ચાક્ષુષતાપત્તિઃ ।
સન્નિકર્ષાર્થં ખલુ વર્તમાનતાભ્યર્થનમ્ ।
સન્નિકર્ષસ્યાન્યથાસિદ્ધૌ પ્રત્યભિજ્ઞાયાં તત્તાંશસ્ય ચક્ષુષાવભાસનાત્ સ ચેદનપેક્ષિતઃ, કિં તદા વતર્માનતયા ।
અથ વર્તમાનતાપિ રૂપદિવદ્યોગ્યતાન્તર્ગતા, તદા પ્રત્યભિજ્ઞા ન સિદ્ધયેત્ ।
કુડ્યાદિવ્યવહિતપ્રતીતિપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
પ્રાપ્તિપ્રતિબન્ધકં હિ કુડ્યાદિવ્યવધાનમિતિ પ્રાપ્ત્યર્થં તદભાવો ઽન્વેષણીયઃ સ્યાત્ ।

સા યદિ નેષ્યતે તદા કુડ્યાદિકં કસ્યાપકુર્યાત્ ।
આવરણાભાવો ઽપિ યોગ્યતેતિ ચેત્ ।
ન ।
કુડ્ય(ડ્યા)પરભાગાવસ્થિતેનાપ્યગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથ નયનવિષયયોર્મધ્યે નિબિડ(ડાવયવ)દ્રવ્યાભાવો વિવક્ષિત ઇતિ ચેત્ ।
સ્ફટિકાદ્યન્તરિતાનુપલબ્ધ્રિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસ્વચ્છદ્રવ્યાભાવો વિવક્ષિત ઇતિ ચેત્ ।
તથાપ્યવ્યવહિતદૂરદર્શનાપત્તિરેવ ।
અથ ક્ષણભઙ્ગપરિણામાવાશ્રિત્ય તથાભૂતસ્યોત્પાદાનુત્પાદૌ એવ યોગ્યતાયોગ્યતે મન્યસે, તદા સો ઽર્થઃ કદાચિત્સર્વૈરુપલભ્યેત કદાચિન્ન કેનાપિ ।
દ્રષ્ટૃનિબન્ધનો ઽપિ તદ્ભેદો ઽસ્તીતિ ચેન્ન ।
પ્રમિતસન્નિકર્ષપરિત્યાગેનાપ્રમિતાનેકકલ્પનસ્યાનુચિતત્વાત્ ।
*5,317*
કિઞ્ચાસન્નિકૃષ્ટપ્રતીતૌ ચ આસન્નસન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટયોર્વૈશદ્યાવૈશદ્યે ન સ્યાતામ્ ।
અસ્માકં તુ નયનરશ્મયઃ સમ્યગાસન્નેન સન્નિકૃષ્ટન્તે વિપ્રકૃષ્ટેન ત્વસમ્યક્ પ્રદીપરશ્મય ઇવેતિ યુક્તે પ્રતીતેર્વૈશદ્યાવૈશદ્યે ।
કાચાદ્યન્તરિતોપલબ્ધ્યા કિમપ્રાપ્યપ્રકાશકત્વં કલ્પયામઃ કિંવા કાચાદીનાં પ્રપ્તિપ્રતિબન્ધકત્વાભાવાત્ ।
આદ્યઃ પ્રમાણવિરુદ્ધો ઽનેકાતિપ્રસઙ્ગપરાહત ઇતિ દ્વિતીય એવાશ્રયણીયઃ ।
તથાત્વે કાચાદેર્વ્યૂહાન્તરતાપત્તિ(ત્તે)રિતિ ચેત્ ।
(ન) જલાનલવ્યતિભેદે ઽપિ ઘટાદેસ્તદભાવાત્ ।
તત્રાપિ સૂક્ષ્મતરતદભ્યુપગમે ઽત્રાપિ સાસ્તુ ।
સાન્તરગ્રહણમપ્યસન્નિકૃષ્ટસ્ય ગ્રહણં ચેદસિદ્ધમ્ ।
સાન્તર ઇતિ ગ્રહણં ચેત્પ્રદીપે ઽનૈકાન્તિકમ્ ।
યથા ખલુ દીપો રશ્મિભિરર્થસન્નિકૃષ્ટો ઽપિ સ્વરૂપાપેક્ષયા સાન્તર ઇતિ પ્રતીયતે તથા ચક્ષુરપ્યધિષ્ઠાનાપેક્ષયેતિ કિમનુપપન્નમ્ ।
પૃથુતરગ્રહણમપિ નયનરશ્મીનામુન્મત્તકકુસુમવત્પૃથ્વગ્રતયોપપત્સ્યતે ।
અપ્રાપ્તૌ ત્વલ્પસ્યાપિ ગ્રહણં ન સ્યાત્ ।
પ્રાપ્તૌ દિગ્વિશેષસન્દેહો ન સ્યાદિતિ ચેત્(ન) ।
અપ્રાપ્તૌ સર્વત્ર કલ્પયિષ્યતિ ।
યુગપદ્ગ્રહણાભિમાનસ્તુ તેજસઃ શીઘ્રગામિતાનિબન્ધનો ભ્રમ એવ ।
પ્રાપ્તેઃ પ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ ।
*5,323*
અપર આહ ।
નયનરશ્મયઃ શાખાચન્દ્રસંયુક્તૈઃ સૌરરશ્મિભિરેકીભૂતા યુગપચ્છાખાચન્દ્રમસૌ ગ્રાહયન્તીતિ ।
તદસત્ ।
સર્વાર્થગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ ।
અદૃષ્ટાત્તદ્વયવસ્થેતિ ચેત્ ।
(ન) બાહ્યસાધનસાકલ્યે ઽદૃષ્ટવૈકલ્યેન કાર્યાનુદયસ્ય ક્વાપ્યદર્શનાત્ ।
અદૃષ્ટવૈકલ્યે હિ બાહ્યસામગ્રી વિકલા સ્યાત્ ।
અન્યથા સમનસ્કેન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટઃ સ્ફીતાલોકમધ્યમધ્યાસીનો ઽપિ ઘટઃ કદાચિન્નોપલભ્યેત ।
અપ્રાપ્યાર્થપ્રકાશકમિતિ ચાપ્રસિદ્ધવિશેષણતા ।
અત્યાસન્નાપ્રકાશકત્વં પ્રાપ્યપ્રકાશકેષુ ઘ્રાણાદિષ્વપિ વિદ્યતે ।
સ્વગતગન્ધાદેરગ્રહણાત્ ।
પરસ્યૈવ અત્યાસન્નકાચાદ્યગ્રહણમયુક્તમ્ ।
યોગ્યતાયા અનપાયાત્ ।
*5,325*
ગત્વા નાર્થેન સન્નિકૃષ્ટત ઇત્યત્ર કિં ગતિપ્રતિષેધઃ સાધ્યઃ, કિંવા સન્નિકષર્પ્રતિષેધઃ, ઉતોભયપ્રતિષેધઃ ।
નાદ્યઃ ।
કાલાતીતત્વાદનૈકાન્ત્યાચ્ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનૈકાન્તિકત્વાદેવ ।
અત એવ ન તૃતીયો ઽપિ ।
વિશિષ્ટનિષેધો ઽયમિતિ ચેન્ન ।
સો ઽપિ વિશેષણાભાવેન વેત્યાદિવિકલ્પદૂષણાનિસ્તારાત્ ।
સન્નિકર્ષાર્થં ગતિમન્ન ભવતીતિ સાધ્યમિતિ ચેન્ન સ્પર્શનાદાવનૈકાન્ત્યાત્ ।
શીલજલસન્નિકર્ષાર્થં ત્વગિન્દ્રિયગતયે હિ શરીરપરિસ્પન્દો ભવતિ ।
અથાયમભિપ્રાયો ઽધિષ્ઠાનાદ્બહિર્ન ગચ્છતીતિ ।
તદેન્દ્રિયત્વે સમાને ઽપિ ઘ્રાણાદીનામતૈજસાનામનેવમ્ભાવઃ ।
ચક્ષુષસ્તુ તૈજ(સે)સસ્યેત્થમ્ભૂત(ત્વા)તેત્યઙ્ગીકારે બાધકાભાવાદપ્રયોજકત્વમ્ ।
ચાક્ષુષરશ્મીનામુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન ।
અતીન્દ્રિયત્વોપપત્તેઃ ।
મહત્તેજોજાતીયમૈન્દ્રિયકમુપલબ્ધમિતિ ચેત્ ચાક્ષુષમપ્યુપલબ્ધમિતિ વારિસ્થં તથા સ્યાત્ ।
અદૃષ્ટવશાદનુદ્ભૂતરૂપં તદિતિ ચેત્ ।
ઇદમપ્યનુદ્ભૂતરૂપસ્પર્શં કુતો ન કલ્પ્યતે ।
કલ્પિકાયાં પ્રાપ્યકારિતાયાં પ્રમાણસ્યોક્તત્વાત્ ।
યદિ ચ નયનં નિર્ગત્યાર્થં ગૃહીયાત્તદા ઉન્મીલ્યનિમીલને ઽપિ અર્થપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ ।
યદિ (ચાક્ષુષ)વાક્ષમધિષ્ઠાનાતિરિક્તં સ્યાદધિષ્ઠાનોપઘાતચિકિત્સે વ્યર્થે સ્યાતામિતિ તુ પ્રદીપેન સમાનયોગક્ષેમમ્ ।
અપિ ચ ।
છાયાયામુપવિષ્યસ્યા(પ્યાતપાલોકને)તપાવલોકનેન નયનસ્યાશિશિરત્વમાતપોપવિષ્યસ્યાપિ શિશિરદ્રવ્યાવલોકનેન શિશિરત્વં ચૈતમેવાર્થં ગમયતઃ ।
ન હ્યપ્રાપ્તાવેતદુપપદ્યતે ।
તદેતદખિલમપિ પ્રમાણપ્રસિદ્ધમિતિ કિમત્ર વક્તવ્યમિતિ હિશબ્દેનાચષ્ટે ।
॥ ઇતિ પ્રત્યક્ષસામાન્યલક્ષણનિરૂપણમ્ ॥
*5,330*
યદક્ષવિશેષણં નિર્દોષત્વમુક્તં તદ્વયવચ્છેદ્યં દર્શયિતુમક્ષભેદં તાવદાહ- પ્રાકૃમિતિ ॥
પ્રાકૃતં શુદ્ધચૈતન્યમક્ષં તુ દ્વિવિધં મતમ્
ન્યાયસુધા:
પ્રકૃતિશબ્દેનાહઙ્કારઃ પઞ્ચભૂતાનિ ચોચ્યન્તે ।
સૂક્ષ્મરૂપેણ નિત્યમપ્યહઙ્કારભૂતાંશૈરુપચિતત્વાત્પ્રાકૃતમ્ ।
શુદ્ધમિત્યસ્યૈવ વિવરણં ચૈતન્યમિતિ ।
ચેતિશબ્દાવધ્યાહાર્યૌ ।
તુશબ્દેનાચૈતન્યમેવેન્દ્રિયં તચ્ચાહઙ્કારિકમેવેતિ વદતાં સાઙ્ખયાદીનાં, ભૌતિકમેવેતિ ભાષમાણાનાં વૈશેષિકાદીનાં, દ્રવ્યેન્દ્રિયભા(વ્યે)વેન્દ્રિયભેદાદ્દ્વિવિધમિતિ જલ્પતાં જૈનાનાં ચ મતં વ્યવચ્છિનત્તિ ।
મતમિતિ સ્વોક્તાર્થસ્ય પ્રમિતત્વમાહ ।
*5,333*
તત્ર જડચૈતન્યભેદમનુપદમેવોપપાદયિષ્યતિ ।
જડસ્ય ચ નિત્યાહઙ્કારિકભૌતિકત્વમ્"સૂક્ષ્મેન્દ્રિયાણિ સન્ત્યેવ સ્યુઃ સ્થૂલાન્યપ્યહઙ્કૃતેઃ ।
તેષાં ભૂતૈરુપચયઃ સૃષ્ટિકાલે વિધીયતેઽ; ઇત્યાદિસ્મૃતિસિદ્ધમ્ ।
નચ કેવલાહઙ્કારિકત્વે ભૌતિકત્વે વા પ્રમાણમસ્તિ ।
કપિલાદીનામાપ્તત્વાસિદ્ધેઃ ।
ઘ્રાણં પાર્થિવં રસાવ્યઞ્જકત્વે સતિ ગન્ધવ્યઞ્જકત્વાત્ કુઙ્કુમગન્ધાભિવ્યઞ્જકઘૃતવત્ ।
રસનમાપ્યં રૂપાવ્યઞ્જકત્વે સતિ રસવ્યઞ્જકત્વાત્ ।
લાલાવત્ ।
ચક્ષુસ્તૈજસં સ્પર્શાવ્યઞ્જકત્વે સતિ રૂપવ્યઞ્જકત્વાત્ પ્રદીપવત્ ।
સ્પર્શનં વાયવીયં શબ્દાવ્યઞ્જકત્વે સતિ સ્પશર્વ્યઞ્જકત્વાત્ વ્યજનવાતવદિતિ ।
*5,335*
અત્ર પાર્થિ(વાદિત્વ)વત્વાદિમાત્રસાધને સિદ્ધસાધનત્વમ્ ।
તન્માત્રત્વસાધને દૃષ્ટાન્તાનાં સાધ્યવૈકલ્યમ્ ।
સર્વત્ર પાઞ્ચભૌતિકત્વાભ્યુપગમાત્ ।
સર્વત્ર ચાદૃષ્ટેન વ્યભિચારા(રઃ)ત્ ।
*5,336*
તત્ સર્વવ્યઞ્જકમિતિ ચેત્ ।
કિં વ્યક્તિપુરસ્કારેણોચ્યતે ઉતોપાધ્યવચ્છેદપુરસ્કારેણ ।
નાદ્યઃ ।
યદદૃષ્ટમેકૈકવ્યઞ્જકં તત્ર વ્યભિચારાનિસ્તારાત્ ।
તન્ન નિશ્ચિતમિતિ ચેત્ ।
તથાપિ સન્દિગ્ધવ્યભિચારિતા ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ઇન્દ્રિયત્વાવચ્છેદેનાસિદ્ધેઃ ।
*5,337*
કિઞ્ચ પાર્થિવાદિપદૈઃ પૃથિવીત્વાદ્યભિધાને તત્તત્સન્નિકર્ષૈરનૈકાન્ત્યમ્ ।
ઇન્દ્રિયત્વેન હેતુવિશેષણે દૃષ્ટાન્તાનાં સાધનવૈકલ્યમ્ ।
પૃથિવ્યાદિકાર્યતાસાધને પ્રાગુક્તસિદ્ધસાધનતાપરિહારાય માત્રપદપ્રયોગે પૃથિવ્યાદિરૂપાદિવ્યઞ્જકસન્નિકર્ષેષુ વ્યભિચારતાદવસ્થ્યમ્ ।
*5,343*
અપિ ચ ।
ચર્માદિગન્ધવ્યઞ્જકત્વં જલાદેઃ, રસવ્યઞ્જકત્વમ્ લવણાદેઃ, રૂપવ્યઞ્જકત્વમઞ્જનાદેઃ, સ્પર્શવ્યઞ્જકત્વં કર્પૂરાદેરપ્યસ્તીતિ વ્યભિચાર એવ (ઇતિ) ।
*5,346*
ઇન્દ્રિયદ્વૈવિધ્યસ્ય પ્રમિતત્વમુક્તમ્ ।
તત્કથમિત્યત આહ- શુદ્ધમિતિ ॥
શુદ્ધમીશરમામુક્તેષ્વન્યત્ર પ્રાકૃતૈર્યુતમ્

ન્યાયસુધા:
પ્રાક્ પ્રસિદ્ધિતારતમ્યમપેક્ષ્યોદ્દેશે ઽપિ પ્રાધાન્યતારતમ્યાપેક્ષયોપપાદનમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અન્યત્ર સંસારિષુ ।
પ્રાકૃતૈરક્ષૈર્યુતં શુદ્ધમસ્તીત્યર્થઃ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
ઉપપાદયિષ્યતે હીશરમામુક્તાનામક્ષવત્તા ।
નચ તદક્ષં પ્રાકૃતમિતિ યુક્તમ્ ।
નિર્ગુણત્વાદિશ્રુતિસ્મૃતિવિરોધાત્ ।
તતસ્તચ્છુદ્ધચૈતન્યમેવ ભવિતુમર્હતિ ।
સંસારિષુ ચાક્ષવત્તા સુપ્રસિદ્ધા ।
નચ તન્મુક્તાવક્ષપ્રતિપાદકપ્રમાણબલાયાતં શુદ્ધમેવાસ્ત્વિતિ યુક્તમ્ ।
સંસારે ઽપિ સમ્યગ્જ્ઞાનનિયમાદ્યાપત્તેઃ ।
અતસ્તત્ર પ્રાકૃતં શુદ્ધં ચેતિ દ્વિવિધમપ્યસ્તીતિ સ્વીકાર્યમ્ ।
તતઃ સિદ્ધમુક્તરૂપાક્ષદ્વૈવિધ્યમિતિ ।
પરૈરીશલક્ષ્મ્યોર્લીલાવિગ્રહગ્રહણ(ણા)મઙ્ગીકારિભિસ્તદક્ષસ્ય પ્રાકૃતત્વમઙ્ગીક્રિયતે ।
તાન્પ્રતિ કિં વાદાન્તરેણેતિ મુક્તગ્રહણમ્ ।
સ્વમતે મુક્તાનાં લીલાવિગ્રહસ્વીકારાત્ ।
કિમન્યદાપીન્દ્રિયોપપાદનાયાસેનેતીશરમેતિ ।
*5,349*
કિમતો યદ્યેવમક્ષદ્વૈવિધ્યમિત્યત આહ- નિર્દોષમેવેતિ ॥
નિર્દોષમેવ ચૈતન્યમન્યત્રોભયમિષ્યતે
ન્યાયસુધા:
તત્રોત્તમજીવસમ્બન્ધિચૈતન્યમક્ષં નિર્દોષમેવેત્યર્થઃ ।
અન્યત્રાપિ નિર્દોષતાસદ્ભાવાદેવેત્યુક્તમ્ ।
અન્યત્ર મધ્યમજીવસમ્બન્ધિચૈતન્યે ।
સર્વત્ર પ્રાકૃતે ચાક્ષે નિર્દોષત્વં સદોષત્વં ચોભયં કાલાદિભેદેનેષ્યતે ।
અધમસમ્બન્ધિચૈતન્યે તુ સદોષત્વમેવેતિ શેષઃ ।
ઇષ્યતે પ્રામાણિકૈરિતિ ।
અનેનાગમં કાર્યલિઙ્ગકમનુમાનં ચાત્રાર્થે દર્શયતિ ।
યાવદત્ર સદોષમુક્તં તન્નિર્દોષગ્રહણવ્યવચ્છેદ્યમિતિ ભાવઃ ।
*5,354*
નનુ ચ સંસારિષુ પ્રવૃત્તિસિદ્ધયર્થમિન્દ્રિયમવશ્યમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
નચ તચ્છુદ્ધમ્ ।
ઉક્તાનુપપત્તેઃ ।
ત(અ)તઃ પ્રાકૃતેનૈવ સવર્સ્યોપપત્તેઃ સંસારિષુ શુદ્ધેન્દ્રિયાભ્યુપગમો નિર્બીજ એવ ।
નચ મુક્તૌ શુદ્ધસદ્ભાવાત્પ્રાગપિ તદઙ્ગીકરણીયમ્ ।
મુક્તિવચ્છુદ્ધેન્દ્રિયસ્યાપિ પશ્ચાત્પ્રાપ્ત્યુપપત્તેરિત્યત આહ- સુખેતિ ॥
સુખદુઃખાદિવિષયં શુદ્ધં સંસારગેષ્વપિ

ન્યાયસુધા:
ન કેવલમીશરમામુક્તેષુ (કિન્તુ) સંસારગેષ્વપિ શુદ્ધમિન્દ્રિયમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
કુતઃ સુખદુઃખાદિવિષયમ્ ।
અયમર્થઃ ।
અસ્તિ તાવત્સંસારિણાં સુખદુઃખેચ્છાદિવિષયે(યો)ઽપરોક્ષાવભાસઃ ।
લિઙ્ગાદ્યનનુસન્ધાનેનૈવાહં સુખીત્યાદિસ્પષ્ટાવભાસદર્શનાત્ ।
નચેન્દ્રિયવિષયતામન્તરેણાપરોક્ષાવભાસિત્વં સુખાદીનાં યુક્તમ્ ।
ધર્માદેરપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્સુખદુઃખાદિવિષયમિન્દ્રિયમઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
તદેવ શુદ્ધમિતિ ।
અસ્તુ સુખદુઃખાદિવિષયમિન્દ્રિયં સંસારિષુ ।
તચ્છુદ્ધમિતિ કુતઃ ।
પ્રાકૃતેનાપિ તદપરોક્ષાવભાસોપપત્તેરિત્યત આહ- નિર્દોષત્વેતિ ॥
નિર્દોષત્વાતિનિયમાત્ તદ્ બલિષ્ઠતમં મતમ્
*5,355*
ન્યાયસુધા:
તત્સુખાદિવિષયમિન્દ્રિયં તાવદ્બલિષ્ઠતમં સર્વથા(પ્ય)ઽબાધ્યં મતં સર્વેષાં સમ્મતમ્ ।
ન હિ કદાચિદપ્યસતિ સુખે અહં સુખીતિ પ્રત્યયો ઽસ્તિ ।
નાપિ સતિ નાસ્તિ સુખીતિ ।
તથા હિ સતીન્દ્રિયસ્ય બાધ્યતા સ્યાત્ ।
બલિષ્ઠતમતા ચેન્દ્રિયસ્ય નિર્દોષત્વાદિનિયમાદેવોપપદ્યતે નાન્યથા ।
સદોષાણાં બાધદર્શના(નિયમા)ત્ ।
નિર્દોષત્વાતિનિયમશ્ચ શુદ્ધસ્યૈવ ધર્મો ન પ્રાકૃતસ્યેતિ સુખાદિવિષયસ્યેન્દ્રિયસ્ય શુદ્ધતાસિદ્ધિરિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સુખાદિકમિન્દ્રિયવિષયઃ અપરોક્ષાવભાસિત્વાત્ ઘટવત્ ।
સુખાદિવિષયમિન્દ્રિયં શુદ્ધમ્ નિર્દોષતાનિયમવત્ત્વાત્ ઈશ્વરાદીન્દ્રિયવત્ ।
વિમતં નિર્દોષતાનિય(તિમ)મવત્ સર્વથાપ્યબાધ્યત્વાત્ તદ્વદેવેતિ ।
યદ્યપિ મુક્તાનાં શુદ્ધેન્દ્રિયવત્ત્વેન સંસારિણાં તદ્વત્તા શક્યસાધના તસ્ય તત્સ્વરૂપતાવગમાત્ ।
સ્વરૂપસ્ય ચાનાગન્તુકત્વાત્ ।
તથાપિ સાક્ષિણો યત્પ્રત્યક્ષત્વમુક્તં તદ્વિભાવયિતુમયં પ્રમાણાન્તરોપન્યાસઃ ।
સુખાદિવિષયં સ્વરૂપભૂતં ચૈતન્યેન્દ્રિયં હિ સાક્ષીત્યુચ્યતે ।
તદભિવ્યક્તં જ્ઞાનં ચેતિ ।
*5,356*
નનુ પ્રાકૃતશુદ્ધભેદાત્ દ્વિવિધમિન્દ્રિયમિત્યસત્ ।
"શ્રોત્રં ચક્ષુઃસ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમેવ ચ ।
અધિષ્ઠાય મનશ્ચાયમ્ઽ; ઇતિ પઞ્ચેન્દ્રિયમનોભેદેનેન્દ્રિયષાડ્વિધ્યસ્મરણવિરોધાદિત્યત આહ- પઞ્ચેતિ ॥
પઞ્ચેન્દ્રિયમનોભેદાત્ પ્રાકૃતં ષડ્વિધં સ્મૃતમ્

ન્યાયસુધા:
યત્પઞ્ચેન્દ્રિયમનોભેદાદિન્દ્રિયં ષડ્વિધમિતિ સ્મૃતં તત્પ્રાકૃતં ન તુ સર્વમિત્યતો ન વિરોધઃ ।
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણામેવાત્ર(વિવક્ષિત)ઉક્તત્વાન્નૈકાદશત્વો(શો)ક્તિવિરોધઃ ।
બુદ્ધેરપિ મનસ્યન્તર્ભાવાન્ન સપ્તત્વવિરોધઃ ।
નન્વાકાશાત્મકસ્ય શ્રોત્રસ્ય કથં પ્રાકૃતત્વાત્ ।
મૈવમ્ ।
ભૂતાકાશપરિણામત્વાભ્યુપગમાત્ ।
અવ્યાકૃતાકાશાત્મકત્વે સાર્વત્રિકશબ્દોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ ।
કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છેદાઙ્ગીકારે ઽપિ બધિરાભાવપ્રસક્તિઃ ।
અદૃષ્ટોપગ્રહાન્નેતિ ચેન્ન ।
તથા સત્યાકાશસ્યૈવ તત્તદવચ્છિન્નસ્યાદૃષ્ટોપગૃહીતસ્ય ઘ્રાણાદિભાવોપપત્તૌ પાર્થિવત્વાદ્યભ્યુપગમવૈયર્થ્યાત્ ।
ગન્ધાદિમત્ત્વાત્તત્સિદ્ધિરિતિ ચેન્ન, અસિદ્ધેઃ ।
યદિન્દ્રિયં યં વિશેષગુણં ગૃહ્ણાતિ તત્ તદ્વદિતિ વ્યાપ્તેઃ સુખાદિગ્રાહિણિ મનસિ, સાંસિદ્ધિકદ્રવત્વસ્નેહગ્રાહિણિ ચક્ષુષિ, શીતોષ્ણસ્પર્શગ્રાહિણિ સ્પર્શને ચ ભગ્નત્વાત્ ।
આગમાત્પૃથિવ્યાદિપ્રાકૃતિકતાવગમ્યત ઇતિ ચેત્ ।
તર્હ્યહઙ્કારિકાકાશકાર્યતા શ્રોત્રસ્યાપિ તત એવાઙ્ગીકરણીયા ।
*5,360*
નનુ મનોનાદિનિત્યં કથં પ્રાકૃતમ્ ।
મૈવમ્ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
સ્પર્શરહિતદ્રવ્યત્વાદેઃ સત્ત્વાન્નેતિ ચેત્(ન) ।
તમસ્મસ્માકમનૈકાન્ત્યાત્ ।
નિત્યત્વાદિમાત્રસાધને સિદ્ધસાધનત્વાત્ ।
કૂટસ્થતાસાધને ત્વાગમવિરોધાદિતિ ।
॥ ઇતિ પ્રત્યક્ષનિરૂપણમ્ ॥
વ્યાસ -(12)
*5,362*
ક્રમપ્રાપ્તં કેવલમનુપ્રમાણં ચ અનુમાનં લક્ષયતિ- અનુમેતિ ॥
અનુમા યુક્તિરેવોક્તા ...
ન્યાયસુધા:
અત્રાનુમેતિ લક્ષ્યમ્ ।
યુક્તિરિતિ લક્ષણમ્ ।
યદિ ચ યુક્તેરેવ બહુશઃ પ્રકૃતત્વાત્તત્સ્વરૂપજિજ્ઞાસાયામિદં પ્રવૃત્તમ્ ।
તદા વિપરીતો લક્ષ્યલક્ષણભાવઃ ।
નન્વનુમા યુક્તિરિતિ પર્યાયાવેતૌ ।
તથાહિ ।
ફલપ્રામાણ્યપક્ષે ઽનુમિતિરનુમેતિ ભાવસાધનો ઽનુમાશબ્દો લિઙ્ગદર્શનસમુત્થં લૈઙ્ગિકવિષયમનુમિતિનામકં યથાર્થજ્ઞાનમાહ ।
તદેવ યોજનં યુક્તિરિત યુક્તિશબ્દો ઽપિ ।
સાધનપ્રામાણ્યપક્ષે ઽપ્યપક્ષે ઽઅપ્યનુમીયતે ઽનયેતિ કરણસાધનો ઽનુમાશબ્દો યમર્થમાચષ્ટે તમેવ યુજ્યતે ઽનયેતિ યુક્તિશબ્દો ઽપિ ।
તત્કથં લક્ષ્યલક્ષણભાવ ઇત્યત ઉક્તમ્- ઉક્તૈવેતિ ॥
અત્રાપિ વ્યવહાર એવ સાધ્યો ન ત્વનુમાત્વં, યુક્તિત્વં વા ।
યેનોક્તદોષઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
*5,363*
નનુ યુક્ત્યુપપત્તિશબ્દાવેકાર્થૌ તથા ચાન્યત્ર નિર્દોષોપપત્તિરનુમેત્યાદૌ યદિ નિર્દોષગ્રહણસ્ય વ્યાવર્ત્યમસ્તિ તદાત્રાપિ તત્કર્તવ્યં સ્યાત્ ।
અન્યથાતિવ્યાપ્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન (નાસ્તિ) ચેન્ન (તત્ક)કર્તવ્યમિતિ ।
ઉચ્યતે અસ્તિ ખલુ શબ્દાનાં મુખ્યામુખ્યભેદેન દ્વયી વૃત્તિઃ ।
એવઞ્ચોપપત્તિશબ્દાદુપપત્તાવિવ તદાભાસે ઽપિ પ્રતિપત્તાવુત્પન્નાયાં તદ્વયવચ્છેદેન મુખ્યાર્થોપદર્શનાર્થં તત્ર નિર્દોષગ્રહણં કૃતમ્ ।
અત્ર પુનરન્તર્ગતનિર્દોષત્વં મુખ્યમેવાર્થમુપાદાય યુક્તિરિત્યેવોક્તમ્ ।
સમીચીનો હેતુરનૈકાન્તિકો હેતુરિતિ યથેતિ ।
તદિદમપ્યુક્તં યુક્તિરેવેતિ ।
નતુ નિર્દોષત્વવિશેષિતા ।
યુક્તિશબ્દમુખ્યાર્થવિવક્ષાયાં તદનપેક્ષણાદિતિ શેષઃ ।
*5,364*
અથવા નેદં પર્યાયલક્ષણમ્ ।
કિન્નામ યુજ્યતે સમ્બદ્ધયતે ઇતિ યુક્તિરનુમોક્તેતિ યોજ્યમ્ ।
નન્વેવં સતિ વિરુદ્ધાનધ્યવસિતવ્યવચ્છેદે ઽપ્યનૈકાન્તિકસ્યાનુમાનત્વં સ્યાદિત્યતો યુક્તિરેવેત્યુક્તમ્ ।
યુજ્યત એવ ન તુ (વિ)યુજ્યતે ઽપીત્યર્થઃ ।
પ્રમેયત્વાદિકં હ્યનિત્યત્વાદિના યુજ્યતે, ન યુજ્યતે ચ ।
નતુ યુજ્યત એવ ।
તદનેન સાહિત્યનિયમવત્ વ્યાપ્યં, લિઙ્ગમ્, અનુમાનમિતિ ચોચ્યત ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
*5,366*
સૌગતાસ્તુ મન્યન્તે ।
તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી એવાનુમાનાઙ્ગભૂતૌ સમ્બન્ધાવિતિ ।
વૈશેષિકાસ્ત્વસ્યેદં કાર્યં કારણં સમ્બન્ધ્યેકાર્થસમવાયિ વિરોધિ ચેતિ લૈઙ્ગિકનિમિત્તસમ્બન્ધાન્પરિસઞ્ચક્ષતે ।
એવં
"માત્રાનિમિત્તસંયોગિવિરોધિસહચારિભિઃ ।
સ્વસ્વામિવધ્યઘાતાદ્યૈઃ સાઙ્ખયાનાં સપ્તધાનુમાઽ; ॥
ઇતિ સાઙ્ખયાઃ પરિસઙ્ખયાતવન્તઃ ।
તત્સર્વમપાકર્તું વા યુક્તિરેવેત્યવધારણમ્ ।
નિયતસમ્બન્ધવદેવાનુમાનં ન સમ્બન્ધવિશેષવદિત્યર્થઃ ।
એતચ્ચોપપાદયિષ્યામઃ ।
*5,370*
કેચિદાહુઃ ।
પક્ષધર્મતાપ્યનુમાનાઙ્ગમિતિ ।
તદપ્યપાકુર્વન્નુક્તમેવ વિવૃણોતિ- વ્યાપ્તિરેવેતિ ॥
... વ્યાપ્તિરેવ તુ સા સ્મૃતા
ન્યાયસુધા:
વિશેષેણાપ્યત ઇતિ વ્યાપ્તિઃ ।
યદવ્યભિચરિતસાહિત્યોપેતમેવ લિઙ્ગં સાનુમા ।
ન પક્ષધર્મતાવશ્યમ્ભા(વવતીત્ય)વિનીત્યર્થઃ ।
યદ્વા વ્યાપ્તિરિતિ ભાવસાધનઃ ।
તથાત્વે વ્યાપ્તિરેવ સાનુમેતિ ગૌણો નિર્દેશઃ ।
વ્યાપ્તિરેવાનુમાનાઙ્ગં ન પક્ષધર્મતેત્યર્થઃ ।
ઉપપાદયિષ્યતે ચૈતદ્વયધિકરણસ્યાપિ સાધકતામુપપાદયતાચાર્યેણૈવ ।
એતેન"જ્ઞાતસમ્બન્ધનિયમસ્યૈકદેશસ્ય દર્શનાત્ ।
એકદેશાન્તરે જ્ઞાનમનુમાનમબાધિતમ્ઽ; ઇત્યપિ નિરસ્તમ્ ।
એકદેશતાનિયમસ્યાપ્રયોજકત્વાત્ ।
*5,372*
યદુક્તં પક્ષધર્મત્વં સપક્ષે સત્ત્વં વિપક્ષાદ્વયાવૃત્તિરબાધિતવિષયત્વમસત્પ્રતિપક્ષત્વમિતિ પઞ્ચરૂપોપપન્નમનુમાનમિતિ ।
યથા(ઽઽહ) ।
"અનુમેયેન સમ્બદ્ધં પ્રસિદ્ધં ચ ચશબ્દસઙ્ગૃહીતમિતિ ।
તદસત્ ।
કેવલાન્વયિનો વિપક્ષાદ્વયાવૃત્ત્યભાવેન કેવલવ્યતિરેકિણશ્ચ સપક્ષે સત્તાભાવેનાવ્યાપકત્વાત્ ।
ક્વચિચ્ચતૂરૂપોપપન્નત્વં ક્વચિત્પઞ્ચરૂપોપપન્નત્વમિતિ ચેત્(ન) ।
એકપ્રયોજકાલાભાત્ ।
વ્યાપ્તિપક્ષધમર્તૌપયિકત્વેનૈષાં ગ્રહણમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ તે એવાનુમાનાઙ્ગમિતિ ચેન્ન ।
પક્ષધર્મતાયા અપ્યપ્રયોજકત્વાત્ ।
તથાચ વ્યાપ્તિરેવ પ્રયોજિકેતિ વક્તવ્યમ્ ।
કિમનેન જલ્પિતેનેત્યાહ- વ્યાપ્તિરેવેતિ ॥
અવિનાભાવો વ્યાપ્તિઃ ।
*5,376*
સા દ્વિવિધા ।
અન્વયવ્યતિરેકભેદાત્ ।
સાધ્યેન સાધનસ્ય વ્યાપ્તિરન્વયઃ ।
સાધનાભાવેન સાધ્યાભાવસ્ય વ્યાપ્તિર્વ્યતિરેક ઇતિ કેચિદાચક્ષતે ।
તદ્દ્વૈવિધ્યં તુશબ્દેન વ્યવચ્છિનત્તિ ।
તથાહિ ।
યો ઽગ્નિમાન્ન ભવતિ સ ધૂમવાન્ન ભવતીતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ કિં ધૂમેનાગ્નિસાધને ઉપયુજ્યતે કિંવાગ્ન્યભાવેન ધૂમાભાવસાધને ।
નાદ્યઃ ।
યો ધૂમવાનસાવગ્નિમાનિત્યન્વયવ્યાપ્ત્યૈવ તત્સિદ્ધેઃ ।
અન્યથા કેવલાન્વયવતો ઽસાધકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચાત્રાભાવયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવો, ભાવેન ભાવસાધનમિતિ સુભાષિતમ્ ।
અન્યગતયા વ્યાપ્ત્યાન્યસ્ય સાધકત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદભાવયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસ્તયોરેવ સાધ્યસાધનભાવ ઇત્યભ્યુપગમે નાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન ।
તથાપિ વ્યાપ્યં લિઙ્ગમિત્યસ્યાવ્યાપ્તિપ્રસક્તેઃ ।
યદભાવયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસ્તયોરેવ સાધ્યસાધનભાવ ઇત્યભ્યુપગમે નાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન ।
તથાપિ વ્યાપ્યં લિઙ્ગમિત્યસ્યાવ્યપ્તિપ્રસક્તેઃ ।
યદભાવો યદભાવસ્ય વ્યાપકઃ સ તસ્ય વ્યાપ્ય ઇતિ નિયમાદદોષ ઇતિ ચેત્(ન) ।
તર્હિ ન વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ પ્રકૃતસાધ્યસિદ્ધયુપયોગિની, કિન્નામ પ્રકૃતસાધનવ્યાપ્તિસાધનોપયોગિની ।
તત્ર ચાન્વયિરૂપતૈવ તસ્યાઃ ।
દ્વિતીયસ્ત્વિષ્યત એવ ।
કિન્નામ સાપ્યન્વયરૂપૈવેતિ ન સર્વથા વ્યાપ્તિદ્વૈવિધ્યં સમ્ભવતીતિ ।
*5,377*
એતેનાનુમાનસ્ય કેવલાન્વયિકેવલવ્યતિરેક્યન્વયવ્યતિરેકિભેદેન ત્રૈવિધ્યમપિ પરાસ્તમ્ ।
વ્યતિરેકવ્યાપ્તેરનુમાનાનઙ્ગત્વાત્ ।

સદ્ભાવમાત્રેણ વ્યુત્પાદનસ્યાતિપ્રસઙ્ગિત્વાત્ ।
કથં તર્હિ કેવલવ્યતિરેકિણો ગમકત્વમિતિ ચેત્ ।
કો ઽયં કેવલવ્યતિરેકી નામ ।
કેવલો વ્યતિરેક એવ યસ્યાસાવિતિ ચેત્ ।
તર્હિ કથમત્યન્તાસતોઃ સાધ્યસાધનતા સ્યાત્ ।
દૃશ્યતે તાવદિતિ ચેન્ન ।
યતસ્તસ્યાન્યૈવ ગતિઃ ।
પ્રાણાદિમત્ત્વસ્ય સાત્મકત્વેન વ્યાપ્તિર્જીવચ્છરીર એવ ગૃહીતા ।
અતસ્તત્રૈવ વિપ્રતિપત્તૌ ન સોપદર્શયિતું શક્યાભૂત્ ।
વ્યાપ્તિમાત્રમેવાનુમાનાઙ્ગં ન પુનઃ સપક્ષે તદુપદર્શનમપીત્યતો વ્યતિરેકયોર્વ્યાપ્ત્યા તદુપપાદનં ક્રિયતે ।
અયમત્ર પ્રયોગક્રમઃ ।
જીવચ્છરીરં સાત્મકં પ્રાણાદિમત્ત્વાત્ યત્પ્રાણાદિમત્તત્સાત્મકં પ્રાણાદિમચ્ચેદં તસ્માત્સાત્મકમિતિ પ્રયુક્તે ધૂમસ્યાગ્નિનેવાસ્ય ન વ્યાપ્તિર્દૃશ્યતે ।
તત્કથમિત્યાકાઙ્ક્ષાયાં પ્રયોગાન્તરં પ્રવર્તતે ।
પ્રાણાદિમત્ત્વં સાત્મકત્વેન વ્યાપ્તમ્ તદભાવવ્યાપકાભાવત્વાત્ ।
યો યદભાવવ્યાપકાભાવઃ ।
સ તદ્વયાપ્તો યથા ધૂમો ઽગ્નિનેતિ ।
તદેતાવતિ વક્તવ્યે યદન્યથા પ્રયુજ્યતે તદ્વિવેકિનાં સ્ફુટપ્રતીતિકતયા સઙ્ગ્રહરુચિતયા વેતિ ।
*5,379f.*
સ્યાદેતત્ ।
વ્યાપ્યં ચેદનુમાનં તદા ધૂમઃ શબ્દાનિત્યત્વે ઽપ્યનુમાનં સ્યાત્ ।
વ્યાપ્તો હિ સો ઽપ્યગ્નિનેતિ ।
મૈવમ્ ।
વ્યાપ્યમિત્યસ્ય સમ્બન્ધિશબ્દત્વાત્ ।
તથાચ યો યેન વ્યાપ્યઃ સ તસ્મિન્નનુમાનમિત્યુક્તં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમતિપ્રસઙ્ગો ઽસ્તિ ।
દ્વિવિધા હિ ધર્મા ભવન્તિ ।
કેચિત્પરસ્પરપરિહારેણૈવ વતર્માનાઃ ।
યથા કૃતકત્વનિત્યત્વે, સ્વાતન્ત્ર્યપારતન્ત્ર્યે ચેત્યેવમાદયઃ ।
કેચિત્સમાવિષ્યાઃ ।
તે ઽપિ ત્રિવિધાઃ ।
કેચિત્સઙ્કીર્ણાઃ ।
પરસ્પરપરિહારેણૈવ વર્તમાનયોરેકત્ર સમાવેશઃ સઙ્કરઃ ।
યથા ભૂતત્વમૂર્તત્વે, પુરુષત્વપાચકત્વે ચેત્યેવમાદયઃ ।
કેચિત્પરાપરભાવાવસ્થિતાઃ ।
યથા સત્ત્વદ્રવ્યત્વે, ધૂમવત્ત્વાગ્નિમત્ત્વે ચેત્યેવમાદયઃ ।
કેચિત્તુલ્યવૃત્તયઃ ।
યથા કૃતકત્વાનિત્યત્વે, ગુરુત્વરસવત્ત્વે ચેત્યા(ત્યેવમા)દયઃ ।
તત્રાદ્યાનાં પરસ્પરસમ્બન્ધ એવ નાસ્તીતિ નાનુમાનાનુમેયભાવઃ ।
વિરુદ્ધસમાખ્યયા તે ઽભિધીયન્તે ।
દ્વિતીયાનામપિ સત્યપિ સમ્બન્ધે પરસ્પરવ્યભિચારેણ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવાભાવાન્નાનુમાનાનુમેયતા ।
કિન્તુ પરસ્પરમનૈકાન્તિકતયાભિધીયતે ।
તૃતીયેષ્વપરેષાં વ્યાપ્યતયાપરેષાં વ્યાપકતયાસ્ત્યનુમાનાનુમેયત્વમ્ ।
પરે ત્વવ્યાપ્યતયા નાપરેષ્વનુમાનતામશ્નુતે ।
કિન્નામાનૈકાન્તિકા એવ ।
ચતુર્થાસ્તુ પરસ્પરં વ્યાપ્યવ્યાપકભાવાદન્યોન્યમનુમાનતામર્હન્તઃ પ્રસિદ્ધયપ્રસિદ્ધિભ્યાં વિશિષ્ટન્ત ઇતિ સઙ્ક્ષેપઃ ।
*5,382*
નન્વેવમપિ ધૂમેનાગ્નિજ્ઞાનં સર્વેષાં સ્યાદિત્યત ઉક્તં સ્મૃતેતિ ।
પ્રમિતત્વસ્યોપલક્ષણમેતત્ ।
સ્મૃતા વ્યાપ્તિરેવ પ્રમિતમેવ વ્યાપ્યમનુમા ।
ન ત્વિન્દ્રિયવત્સત્તામાત્રેણ પ્રમાકરણમિત્યર્થઃ ।
નનુ તથાપિ નારિકેલદ્વીપવાસિનો ધૂમદર્શનાદગ્ન્યનુમિતિપ્રસક્તિઃ ।
મૈવમ્ ।
વ્યાપ્યસ્વરૂપપ્રમિતિવદ્વયાપ્તિપ્રમિતેરપ્યપેક્ષિતત્વાત્ ।
તથાપિ ગૃહી(તવિસ્મૃ)તાસ્મૃતવ્યાપ્તેસ્તદવસ્થઃ પ્રસઙ્ગ ઇત્યત ઉક્તં સ્મૃતેતિ ।
સ્મૃતા વ્યાપ્તિરેવ સાનુમોપયોગિનીત્યર્થઃ ।
તથાચ વ્યાપ્તિસ્મરણસવ્યપેક્ષં વ્યાપ્યજ્ઞાનમનુમાનમિત્યુક્તં ભવતિ ।
*5,383*
લિઙ્ગપરામર્શો ઽનુમાનં પરામર્શશ્ચાનુસન્ધાનાત્મકં તૃતીયં જ્ઞાનમિતિ કશ્ચિત્ ।
તથાહિ ।
મહાનસાદૌ ધૂમસ્યાગ્નિના વ્યાપ્તિગ્રહણસમયે યજ્જ્ઞાનં તત્પ્રથમમ્ ।
ગૃહીતવ્યાપ્તિકસ્ય પર્વતાદૌ યદ્ધૂમજ્ઞાનં તદ્દ્વિતીયમ્ ।
તતઃ સમ્બન્ધિદશર્નસમુદ્બુદ્ધસંસ્કારકારણ(ક)સ્ય યો ધૂમવાનસાવગ્નિમાનિતિ વ્યાપ્તિસ્મરણસ્યાનન્તરમયં ચાગ્નિવ્યાપ્તધૂમવાનિતિ પ્રતિસન્ધાનાત્મકં યદ્ધૂમજ્ઞાનં તત્તૃતીયમનુમાનમિતિ ।
તતેતદન્યો ન મન્યતે ।
વ્યાપ્તિસ્મરણં પક્ષધર્મતાજ્ઞાનમિત્યેતાવદેવ હ્યનુમાનસામર્થ્યમ્ ।
તત્રાનનુભૂતાયા વ્યાપ્તેઃ સ્મર્તુમશક્યત્વાત્પ્રથમં જ્ઞાનમિષ્યતે ।
દ્વિતીય(જ્ઞાન)મપિ પક્ષધર્મતાવિષયત્વાદઙ્ગીક્રિયતે ।
તતો વ્યાપ્તિસ્મૃતૌ સત્યાં કિમપરમવશિષ્યતે યદર્થં તૃતીયં જ્ઞાનમેષ્યવ્યમિતિ ।
સ સ્થૂલદૃશ્વેત્યાદ્યઃ ।
ન ખલુ સહકારિતાનુપપત્તેઃ ।
કિન્તુ સઙ્કલિતે ।
નચ તત્સઙ્કલિતત્વં વિના તૃતીયજ્ઞાનાદિતિ કથં તન્નૈષ્યવ્યમ્ ।
આત્મા સઙ્કલયતીતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
વૃત્ત્યા હ્યસૌ સઙ્કલયેન્ન તુ સ્વરૂપેણૈવ ।
નચૈવં તદેવાસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્ ।
પૂર્વેણ વિના તદનુપપત્તેરિતિ ।
વયં તુ બ્રૂમઃ ।
યત્ર લિઙ્ગદર્શનાદેવ વ્યાપ્તિસ્મૃતિઃ અસ્તુ તત્રોક્તપ્રકારઃ ।
યદા તુ ગૃહીતવ્યાપ્તેર્વિનાપિ લિઙ્ગદર્શનાદ્વચનાદિનૈવ વ્યાપ્તિસ્મૃતિરાવિરસ્તિ યદા દ્વિતીયમેવ લિઙ્ગદર્શનં પ્રતિસન્ધાનાત્મકમુદેષ્યતીતિ નાવશ્યમ્ભાવિનીયં પ્રક્રિયા ।
યથા ખલુ સંસ્કારસાહિત્યે સતીન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદેવ સો ઽયમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞા જાયતે તથે(થાત્રાપી)ત્યઙ્ગીકારે ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇતિ ।
*5,386*
નનુ વ્યાપ્તિરેવ કેન પ્રમાણેન ગ્રાહ્યા ।
યથાયથં પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમૈરિત્યુક્તમ્ ।
યથા ચૈતત્તથા વક્ષ્યામઃ ।
*5,387*
દ્વિવિધમનુમાનં સ્વાર્થં પરાર્થં ચેતિ ।
તત્ર યત્પરોપદેશાનુપે(ક્ષ્ય)ક્ષં વ્યાપ્તિસ્મૃતિમદ્વયાપ્યદર્શનં તત્સ્વાર્થમ્ ।
પરોપદેશાપેક્ષં તુ પરાર્થમ્ ।
સસામર્થ્યલિઙ્ગપ્રતીતિજનકં વાક્યં પરોપદેશઃ ।
તચ્ચ પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનૈઃ પઞ્ચભિરવયવૈરુપેતમિત્યેકે ।
તમિમં નિયમમરોચયમાન આહ- ઉક્તેતિ ॥
ઉક્તા વ્યાપ્તિરેવ સાનુમા ।
વ્યાપ્ત્યુક્તિરેવ પરોપદેશ ઇતિ યાવત્ ।
એવશબ્દો નિયમનિરાકરણપરો ન પુનઃ પક્ષાન્તરનિવૃત્ત્યર્થઃ ।
પક્ષાન્તરસ્ય સ્વયમેવ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
નનુ યો ધૂમવાન્સો ઽગ્નિમાનિતિ વ્યાપ્ત્યુક્તિઃ કથં પ્રત્યાયનાઙ્ગમ્ ।
વાદિપ્રતિવાદિનોરન્યોન્યસ્મિન્નનાશ્વાસાદિત્યત ઉક્તં સ્મૃતેતિ ।
તુશબ્દશ્ચશબ્દાર્થો જિજ્ઞાસિતેતિ સમુચ્ચિનોતિ ।
ગૃહીતવ્યાપ્તેસ્તદુક્તિઃ સ્મરણહેતુરગૃહીતવ્યાપ્તેસ્તુ જિજ્ઞાસાજનિકેત્યુચ્યતે ।
ન ત્વાગમતયોપયુજ્યત ઇત્યાશયઃ ।
*5,389*
નનુ ચ વ્યાપ્ત્યુક્તિરેવ પરોપદેશ ઇત્યયુક્તમ્ ।
પ્રથમત એવ વ્યાપ્ત્યુક્તેરસઙ્ગતત્વાદિત્યાશઙ્કાં પરિહરન્"ઉક્તા વ્યાપ્તિરેવ સાઽ; ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતમુપપાદયતિ- પ્રતિજ્ઞાતેતિ ॥
પ્રતિજ્ઞાતાર્થસિદ્ધયર્થં વ્યાપ્તિરેવ યદોદિતા

અવશિષ્યં કિમત્રાસ્તિ ...
ન્યાયસુધા:
પ્રતિજ્ઞાતાર્થસિદ્ધયર્થમિત્યસઙ્ગતેઃ પરિહારઃ ।
તદેત્યધ્યહાયર્મ્ ।
કિમાક્ષેપે ।
અત્ર વક્તવ્યે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યો હિ પર્વતમગ્નિમન્તં પ્રતિપદ્યમાનઃ પરેણ નિરગ્નિકં મન્યમાનેન કિં પર્વતસ્યાગ્નિમત્વે માનમિત્યનુયુજ્યતે, સ યદિ યો ધૂમવાનસાવગ્નિમાનિતિ વ્યાપ્તિમાત્રં (પરં પ્રતિ) સ્વપ્રતિપન્નાર્થસિદ્ધયર્થં બ્રૂયાત્તદા કા નામાસઙ્ગતિઃ ।
પરપૃષ્ટપ્રમાણસ્યોપન્યસ્યમાનત્વાત્ ।
કિંવા (કિઞ્ચા)પરં વક્તવ્યમવશિષ્યં યદર્થં શબ્દાન્ત(રમવશિષ્યં)રં વક્તવ્યં સ્યાત્ ।
અતો વ્યાપ્તિવચનમેવ પરોપદેશ ઇતિ ।
*5,389f.*
સ્યાદેતત્ ।
વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતોપેતતયા લિઙ્ગાનુસન્ધાનં ખલ્વનુમાનમ્ ।
પક્ષધર્મતામનઙ્ગં મન્યમાનૈરપિ લિઙ્ગસ્ય સત્તા તાવદ(વશ્યમ)ઙ્ગીકરણીયા ।
અન્યથા વ્યાપ્ત્યઙ્ગીકારવ્યાઘાતાત્ ।
સા ચ નાવિવક્ષિતસ્થાના ।
તથા સતિ યસ્યકસ્યચિદ્ધૂમવત્ત્વાદિના સર્વ(પર્વત)સ્યાપ્યગ્નિમત્ત્વાદિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતો વ્યાપ્ત્યનુસારેણ નિયતદેશધર્મતાપ્યઙ્ગીકરણીયૈવ ।
વ્યધિકરણો ઽપિ હિ કૃત્તિકાગત એવોદયો રોહિણ્યુદયાસત્તિં ગમયતિ ।
નતુ યત્રતત્રત્યઃ ।
તતસ્તાવદનેન વક્તવ્યં યાવતા વ્યાપ્તિવિવક્ષિતસ્થલધર્મતોપેતતયા લિઙ્ગસ્યાનુસન્ધાનં સ્યાત્ તદપ્યાકાઙ્ક્ષાક્રમેણાભિધાતવ્યમિતિ સ્થિતે, નિરાશ્રયસ્ય પ્રમાણસ્યાભિધાતુમશક્યત્વાત્ પ્રમાણજિજ્ઞાસોત્થાપનાય વિષયોપક્ષેપરૂપં પર્વતો ઽગ્નિમાનિતિ પ્રતિજ્ઞાવાક્યં વક્તવ્યમ્ ।
તતઃ કસ્માદિદં પ્રમાણાત્પ્રતિપત્તવ્યમિત્યાકાઙ્ક્ષાયાં પરાઙ્ગતાપન્નલિઙ્ગસ્વરૂપમાત્રપ્રતિપાદકં ધૂમવત્ત્વાદિતિ હેતુવચનમ્ ।
તતો ઽસ્ય સામર્થ્યજિજ્ઞાસાયાં વ્યાપ્તિપ્રતિપાદનાયા યો ધૂમવાનસાવગ્નિમાનિત્યુદાહરણવાક્યમ્ ।
પક્ષાદિવિવક્ષિતસ્થલધર્મતાપ્રતિપાદનાર્થં ધૂમવાંશ્ચાયમિત્યુપનયઃ ।
તતઃ સર્વસ્ય બુદ્ધયારોહાયૈકવાક્યતામાપાદયિતું તસ્માદગ્નિમાનેવેતિ નિગમનમ્ ।
અત એવ પ્રતિજ્ઞાહેતુભ્યામુપનયનિગમનયોર્ગતાર્થતાં મન્યમાના નિરસ્તા ભવન્તિ ।
તદેવમેતાવતિ વક્તવ્યે કથં વ્યાપ્તિમાત્રમુક્ત્વા કૃતી સ્યાદિતિ ।
*5,390*
ઉચ્યતે ।
યત્તાવત્પ્રતિજ્ઞાવશ્યમ્ભાવે કારણમુક્તં તદસત્ ।
વિવાદેનૈવ વિષયોપક્ષેપસ્ય સિદ્ધતયાકાઙ્ક્ષોદયસ્ય સમર્થિતત્વાત્ ।
તથાપ્યાકાઙ્ક્ષિતત્વાલ્લિઙ્ગસ્વરૂપસ્ય તત્પક્ષધર્મતાયાશ્ચ પ્રતિપાદનાય હેતૂપનયૌ વક્તવ્યાવિતિ ચેન્ન ।
વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
તથાહિ ।
કિં યેન ધૂમવત્ત્વં પર્વતવૃત્તિતયાવગતં તં પ્રતિ હેતૂપનયૌ વક્તવ્યૌ, ઉત વિપરીતં પ્રતિ ।
આદ્યં દૂષયતિ- લિઙ્ગમિતિ ॥
... લિઙ્ગં તત્ર વિજાનતઃ
ન્યાયસુધા:
તત્ર વિવક્ષિતે સ્થલે ।
અવશિષ્યં કિમસ્તીતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ।
લિઙ્ગસ્વરૂપતદીયપક્ષધર્જ્ઞતાવિજ્ઞાપનાય હિ હેતૂપયનોપયોગઃ ।
તચ્ચેદ્વિજ્ઞાનં પરસ્ય સ્વતસ્સિદ્ધં તદા કિં હેતૂપનયાભ્યામિતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયમનૂદ્ય દૂષયતિ- યદીતિ ॥
યદિ લિઙ્ગમસિદ્ધં સ્યાત્ કુત એવાસ્ય માનતા

ન્યાયસુધા:
તત્રેત્યનુવર્તતે ।
અસિદ્ધં પરેણાપ્રસિદ્ધમ્ ।
તદાસ્ય લિઙ્ગસ્ય સ્વરૂપાસિદ્ધસ્ય માનતૈવ કુતઃ ।
નાસ્તીતિ યાવત્ ।
દૂરે વક્તવ્યતેતિ એવશબ્દાર્થઃ ।
*5,392*
નન્વેવં સતિ વ્યાપ્તિરપિ ન વક્તવ્યા ।
સાપિ યદિ વિદિતવ્યાપ્તિકં પ્રત્યુચ્યતે તદાભિધાનવૈયર્થ્યમ્ ।
વિપરતીતસ્ય તુ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધયા તત્પ્રમાણમેવ ન ભવતિ (ઇતિ)કુતો વ્યાપ્ત્યભિધાનમિતિ તત્રાપિ વક્તું શક્યત્વાત્ ।
તથાચ વાદિપ્રતિવાદિનોર્મૌનમેવાપતિતમિતિ ।
મૈવમ્ ।
ઉભયથાપ્યદોષાત્ ।
વ્યાપ્તિર્હિ ન સ્વરૂપેણોપયોગિની ।
નાપિ જ્ઞાતતામાત્રેણ ।
અપિ તર્હિ સ્મર્યમાણા ।
તથાચ ગૃહીતવ્યાપ્તિકં પ્રતિ તસ્મારકત્વેન, (તયા) અગૃહીતવ્યાપ્તિકં પ્રતિ તુ (તદૈવ) તજ્જિજ્ઞાસાજનકતયા વ્યાપ્તિવચનમુપયુજ્યત ઇત્યુક્તમેવ ।
એવં તર્હિ હેતૂપનયાવપિ નાનુપયુક્તૌ ।
નહિ પક્ષધર્મોપેતં લિઙ્ગં સ્વરૂપેણોપયુક્તમ્ ।
નાપિ વિદિતત્વમાત્રેણ ।
કિન્તુ જ્ઞાતચરમ્ ।
સ્મર્યમાણતયા જ્ઞાયમાનમપિ ન વૃક્ષાદિસાધારણ્યેન ।
કિન્તર્હિ લિઙ્ગતયા ।
તથાચ વિદિતલિઙ્ગસ્વરૂપપક્ષધર્મત્વં પ્રતિ તત્સ્મારકત્વેન લિઙ્ગતયાનુસન્ધાયકત્વેનેતરં પ્રતિ તજ્જિજ્ઞાસાજનકત્વેન હેતૂપનયયોઃ સાર્થક્યમેવેત્યાશઙ્કયાહ- યદીતિ ॥
યદિ સ્મારકમાત્રં સ્યાત્ સ્મર્તુર્નાત્ર પ્રયોજનમ્
ન્યાયસુધા:
સ્મારકત્વમુક્તસ્ય સર્વસ્યોપલક્ષણમ્ ।
માત્રગ્રહણેન પ્રત્યાયકત્વં વ્યાવર્તયતિ ।
હેત્વાદિકમિતિ શેષઃ ।
પક્ષધર્મતોર્(મો)પેતસ્ય લિઙ્ગસ્યેતિ ચ ।
સ્યાદિત્યતઃપરં તન્ન યત ઇત્યધ્યાહાર્યમ્ ।
સ્મર્તુરિત્યુપલક્ષણમ્ ।
અત્ર વ્યાપ્તિવચને ।
નિમિત્તસપ્તમીયમ્ ।
હેત્વાદાવિતિ ચ ।
*5,395*
તતશ્ચ વ્યાપ્તિવચનવદ્ધેત્વાદિકમપિ પક્ષધર્મતોર્(મો)પેતસ્ય લિઙ્ગસ્ય સ્મરણાનુસન્ધાનજિજ્ઞાસાજનકં સ્યાદિતિ યદ્યુચ્યતે તન્ન ।
યતો વ્યાપ્તિવચનેનૈવ તત્સ્મરણાદિમતસ્તસ્ય હેત્વાદિના પ્રયોજનં નાસ્તીતિ યોજના ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદિ હિ હેત્વાદિકં વાક્યતયા પ્રત્યાયકં સ્યાત્તદા સમાર્થ્યચિન્તોપયુજ્યતે ।
યદા તુ તત્સ્મારકત્વાદિનૈવોપયુક્તં તદા સંસ્કારોદ્બોધોપયુક્તં સાદૃશ્યસમ્બન્ધાદિકં કિમપ્યન્વે(પ્યે)ષ્યવ્યમ્ ।
તદ્વયાપ્તિવચને ઽપિ સમાનમ્ ।
યો ધૂમવાનસાવગ્નિમાનિત્યભિહિતે ખલ્વનુમાનમુદ્રાવિત્ અત્ર ધૂમવત્ત્વં વ્યાપ્યમિત્યવબુધ્યત એવ ।
તતસ્તદીયપક્ષધર્મતાદિસ્મૃત્યાદિમાનપિ કથં ન ભવેદિતિ ।
*5,397*
યદ્વા પરોપદેશસ્ય પઞ્ચાવયવતાનિયતિં વદન્પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કિમેતત્પઞ્ચાવયવં વાક્યમાગમતયા વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતોર્(મો)પેતસ્ય લિઙ્ગસ્ય પ્રત્યાયકમ્ ।
ઉત સ્મારકાદિમાત્રમ્ ।
આદ્યે તુ સ્યાદે(વેદં)વં પરવ્યુત્પાદિતરીત્યા (વાક્યપરિમાણં) વાક્યં પ્રમાણં કથઞ્ચિત્ ।
નચાસૌ યુજ્યતે ।
વાદિપ્રતવાદિનોરિતરેતરસ્મિન્નનાશ્વાસાત્ ।
આશ્વાસે વા પ્રતિજ્ઞામાત્રેણાર્થસિદ્ધૌ હેત્વાદ્યભિધાનવૈયર્થ્યાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વાહ- યદીતિ ॥
*5,398*
પરેપદેશં વાક્યં યદિ સ્મરણાદિમાત્રકારણમઙ્ગીક્રિયતે તદાત્ર વ્યાપ્તિવચને સત્યેવ સ્મર્તુર્વ્યાપ્તિવચનાદેવ સ્મરણાદ્યુત્પત્તેરિતિ યાવત્ ।
અત્ર વ્યાપ્તિવચનાતિરિક્તે શબ્દે પ્રયોજનં નાસ્તીતિ નાસાવવશ્યં વક્તવ્યઃ ।
દૃશ્યતે ખલુ લોકે પદૈકદેશાદિતો ઽપિ પદાર્થસ્મરણાદિકમ્ ।
શાસ્ત્રે ઽપિ ચ વાક્યૈકદેશપ્રયોગઃ ।
તત્ર વક્તુરાપ્તત્વાવધારણાદનુસરણં પ્રતિવાદિનિ તુ તન્નાસ્તીતિ ચેન્મા ભૂત્ ।
ન હ્યેતદાગમતયા પ્રત્યાયકમિત્યક્તમ્ ।
અન્યથા સાંવ્યાવહારિકઃ કેવલવ્યતિરેકિપ્રયોગો ઽપિ નાનુસરણીયઃ ।
વાસ્તવપ્રયોગપરિમાણાન્યથાત્વસ્યોપપાદિતત્વાત્ ।
પ્રતિવાદિન્યપ્યનુસરણે નિગ્રહસ્થાનોદ્ભાવનં ન સ્યાદિતિ ચેત્ ।
લૌકિકશાસ્ત્રીયસંવ્યવહારાતિક્રમે તદવકાશાત્ ।
અન્યથા પ્રકરણાદ્યાપન્નસ્યાસઙ્કીર્તનમપિ નિગ્રહહેતુઃ સ્યાત્ ।
કિં પ્રકરણાદ્યાપન્નતયાયં ન વદત્યુતાપ્રતિપન્નત્વાદિનેતિ સન્દેહસ્ય પ્રકૃતે ઽપિ તુલ્યત્વાદિતિ ।
*5,402*
અપર આહ ।
પ્રમેયાવધારણાર્થં હિ પ્રમાણોપન્યાસઃ ।
પ્રમેયાવધારણં ચ નિર્વિવાદા તત્પ્રતીતિઃ ।
નચ સા પ્રમાણસ્વરૂપમાત્રોપદર્શને(ન) ભવતિ ।
કિન્નામ તદાભાસોદ્ધારેણાપિ ।
અન્યથા તત્પ્રામાણ્યસ્યૈવાનવસ્થાનાત્ ।
તથાચ પ્રતિજ્ઞાવાક્યેન વિષયમુપક્ષિપ્ય તત્ર હેતુના પ્રમાણસ્વરૂપમુપદર્શ્ય તસ્યોદાહરણવાક્યેન વિરુદ્ધાનધ્યવસિતાનૈકાન્તિકત્વનિરાસઃ ક્રિયતે ।
ઉપનયેનાસિદ્ધિરપાસ્યતે ।
નિગમનેનાપિ હેત્વનુવાદેન તસ્માદેવ નાન્યસ્માદિતિ સિદ્ધસાધનતાપક્ષિપ્યતે ।
સાધ્યાનુવાદેન (તુ)અગ્નિમાનેવ ન તુ નિરગ્નિક ઇતિ બાધપ્રતિપક્ષપ્રતિક્ષેપઃ ક્રિયતે ।
તદેવં વિધૂતવિવાદસાધ્યપ્રતિપત્તયે પઞ્ચાવયવવાક્યમાવશ્યકમિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
એવં વદતા હિ (ઽપિ) યાવતા વિવાદાવસાનં તાવાન્પરોપદેશ ઇત્યુક્તં સ્યાત્ ।
તથાચ પઞ્ચાવયવં વાક્યં પરોપદેશ ઇત્યયુક્તમ્ ।
પઞ્ચાવયવોક્તાવપિ વિવાદાવસિતેરભાવાત્ ।
કિન્ત્વાકથાપરિસમાપ્તેઃ પરોપદેશ ઇતિ વક્તવ્યમિત્યાશયવાનાહ- નેતિ ॥
ન પઞ્ચાવયોક્તૌ ચ વિવાદાવસિતિર્ભવેત્

ન્યાયસુધા:
વિવાદાધ્યવસિતિઃ વિવાદાવસાનોપેતા સાધ્યપ્રતીતિઃ ।
*5,403*
નન્વેતદયુક્તમ્ ।
ઉદાહરણાદ્યવયવત્રયેણાભાસોદ્ધારસ્ય કૃતત્વાત્ ।
નિરસ્તસમસ્તાભાસપ્રમાણોપન્યાસે ઽપિ વિવાદાનવસાને સર્વ(દા)થાપિ તત્પ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ- દૃષ્ટાન્તેતિ ॥
*5,404*
દૃષ્ટાન્તાદિષુ ચૈવં સ્યાત્ સાધનં પુનરેવ હિ
ન્યાયસુધા:
દૃષ્ટાન્તપદેનોદાહરણાર્થમુપલક્ષયતિ ।
આદિપદેનોપનયનિગમનાર્થગ્રહણમ્ ।
વિષયસપ્તમીયમ્ ।
એવં યથા પ્ર(તિજ્ઞા)તીતાર્થે ।
સાધનં વક્તવ્યમિતિ શેષઃ ।
સ્યાદેવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
તુશબ્દો યસ્માદિત્યર્થે ।
અયમર્થઃ ।
સત્યમુદ્ધૃતાભાસાત્પ્રમાણાત્પ્રમેયાવધારણં ભવતીતિ ।
કિન્તુ પઞ્ચભિરપ્યવયવૈસ્તાદૃશપ્રમાણપ્રતીતિરેવ ન ભવતીતિ બ્રૂમઃ ।
આભાસોદ્ધારપરોદાહરણાદ્યર્થવિપ્રતિપત્તૌ તત્સાધનસ્યાપિ વક્તવ્યત્વાત્ ।
નચ તત્ર વિપ્રતિપત્તિર્ન કર્તવ્યા ।
નાપિ વાઙ્માત્રેણ તન્નિવૃત્તિઃ ।
પ્રતિજ્ઞાર્થસમાનયોગક્ષેમત્વાત્ ।
નચોદાહરણાદિષ્વેવ સર્વશઙ્કોદ્ધારકારણમસ્તિ ।
અનુપલમ્ભાત્ ।
પઞ્ચાવયવપ્રયોગ એવ કથાપુદ્રણાપાતાત્ ।
અતઃ પ્રમેયનિણર્યાવધિત્વે ઽનુમાનપ્રયોગસ્ય ન પઞ્ચાવયવત્વનિયમો યુજ્યતે ।
અપિ તુ કથપરિસમાપ્ત્યવધિકત્વમેવાઙ્ગીકાર્યમિતિ ।
*5,405*
સત્યં નિઃશેષતો વિવાદનિવૃત્તિર્ન પઞ્ચાવયવપ્રયોગે ઽપિ ભવતીતિ ।
તથાપ્યવાન્તરાકાઙ્ક્ષાનિવર્તકત્વેન પઞ્ચાવયવમેવાવાન્તરવાક્યં પરિસમાપ્યત ઇત્યત આહ- લિઙ્ગેતિ ॥
લિઙ્ગોક્તાવપિ ચૈવં સ્યાદનુમાવસિતિર્ધ્રુવા

ન્યાયસુધા:
ચો હેત્વર્થે ।
અનુમેતિ તત્સમ્બન્ધિવાક્યમુપલક્ષ્યતે ।
એવં સતિ કિમત્ર પ્રમાણમિત્યવાન્તરાકાઙ્ક્ષાનિવૃત્તિહેતૌ ધૂમત્વમિતિ લિઙ્ગોક્તૌ કૃતાયામપિ અવાન્તરવાક્યપર્યવસાનમવશ્યં ભવતીતિ તન્માત્રમેવ વાક્યમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
નતુ પઞ્ચાવયવત્વનિયતિરિતિ ।
*5,406*
યદુક્તં સ્મરણાદિમાત્રહેતુત્વેન વાક્યસ્યોપયોગસ્તચ્ચ વ્યાપ્તિવચનમાત્રેણ ભવતીતિ વ્યાપ્તિરેવ વક્તવ્યેતિ તદયુક્તમ્ ।
તથા સતિ લિઙ્ગમાત્રવચનસ્યાપિ પ્રયોક્તવ્યત્વાપાતાત્ ।
સમ્ભવતિ હિ તસ્યાપિ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાસ્મરણાદિહેતુત્વમિ(તે)ત્યુક્તાભિપ્રાયમજાનાનસ્ય ચોદ્યં વા પરિહરતિ- લિઙ્ગેતિ ॥
યથા વ્યાપ્ત્યુક્તાવેવં લિઙ્ગોક્તાવપ્યનુમાવસિતિર્ધ્રુવા સ્યાત્ ।
ઇષ્યાપાદનમેતદિત્યર્થઃ ।
ચશબ્દઃ પ્રતિજ્ઞાહેતુગર્ભૈવેત્યાદ્યુક્તપક્ષાન્તરસમુચ્ચયે ।
નચૈવં સતિ વ્યાપ્તિરેવેત્યવધારણાનુપપત્તિઃ ।
યેન યેન પ્રકારેણ વ્યાપ્ત્યાદિસ્મરણાદિકં ભવતિ ।
યશ્ચ સાંવ્યાવહારિકસ્તં તમુપાદાય નિયમનિરાકરણસ્ય તત્રેષ્ટત્વાદિત્યભિસન્ધિઃ ।
એતેન પ્રતિજ્ઞાહેતુભ્યામુપનયનિગમનયોર્ગતાર્થતાપિ સમર્થિતા વેદિતવ્યેતિ ।
॥ ઇત્યનુમાનલક્ષણનિરૂપણમ્ ॥
*5,407*
નિર્દોષતામન્તર્ભાવ્ય યુક્તિરનુમેત્યક્તમ્ ।
દોષપરિજ્ઞાન એવ તદ્વિયુક્તા યુક્તિઃ સુજ્ઞાનેત્યતો યુક્તિદોષો નિરૂપણીયઃ ।
ધૂમાદેરગ્ન્યાદિપ્રમિતિજનકત્વે ઽપિ,યન્નિમિત્તં કશ્ચિદર્થો ઽર્થાન્તરજ્ઞાનં ન જનયતિ, સંશયવિપર્યયૌ વા કરોતિ, સ યુક્તિદોષઃ ।
સ દ્વિવિધઃ ।
સાક્ષાદ્વાચનિકશ્ચ ।
તત્રાદ્યં વિભાગેનોદ્દિશતિ- વિરોધ ઇતિ ॥
વિરોધો ઽસઙ્ગતિશ્ચૈવ સાક્ષાદ્ યુક્તેસ્તુ દૂષણમ્
*5,409*
ન્યાયસુધા:
પ્રાયેણાનુમાનદોષો વિરોધ એવાન્તર્ભવ(ન્તી)તીતિ પ્રાધાન્યાત્પ્રથમં તદુદ્દેશઃ ।
એવેતિ પરપરિસઙ્ખયાતમાધિક્યં નિરાકરોતિ ।
દોષાણાં સતામત્રૈવાન્તર્ભાવાત્ ।
અનન્તર્ભૂતાનાં ચ દોષત્વનિરાસાત્ ।
સાક્ષાદિતિ ॥
વચનોપધાનેન વિના અર્થનિષ્ઠમ્ (ઉક્તં) ઉક્તયુક્તેઃ સામર્થ્યમ્ ।
દૂષણં ત્વિતિ તુશબ્દસમ્બન્ધઃ, સાક્ષાત્વિતિ વા ।
યુક્તેર્યુક્તિત્વાભિમતસ્યાર્થસ્ય ।
*5,411*
સાધનાભિમતસ્યાર્થસ્ય સાધ્યાભિમતેનાર્થેન સમ્ભાવિતપ્રતીતિકસ્યાપિ સાધ્યસાધનભાવસ્ય બાધલક્ષણમયોગ્યત્વં વિરોધ ઇતિ શિષ્યૈરેવોહ્યતામિત્યાશયવાનસઙ્ગતિં નિરૂપયતિ- પ્રતિજ્ઞાયામિતિ ॥
પ્રતિજ્ઞાયામસમ્બન્ધો યુક્તેરુક્તા હ્યસઙ્ગતિઃ

ન્યાયસુધા:
પ્રતિજ્ઞાપદેન તદર્થો લક્ષ્યતે ।
વિષયસપ્તમીયમ્ ।
અસમ્બન્ધો ઽત્રાકાઙ્ક્ષાલક્ષણસમ્બન્ધવિરહઃ ।
અત્રાપિ યુક્તેરિતિ ગૌણો નિર્દેશઃ ।
અસમ્બન્ધો ઽસઙ્ગતિરિતિ પર્યાયાવિત્યતો વ્યવહારસાધ્યતાસૂચનાયોક્તેત્યુક્તમ્ ।
વિરોધાસઙ્ગતિસ્વરૂપસ્ય સ્ફુટત્વાદન્યૈરુપદર્શિતત્વાચ્ચ કિમત્રોદાહરણોપદર્શનેનેતિ હિશબ્દેનાહ ।
*5,413*
નનુ કથં દ્વે એવાનુમાનદૂષણે પરપરિગણિતાનામસિદ્ધત્વાદીનાં બહૂનાં સત્ત્વાદિત્યતસ્તેષામત્રાન્તર્ભાવં વિભાવયિતુ વિરોધવિભાગમાહ- વિરોધો ઽપીતિ ॥
વિરોધો ઽપિ ત્રિધૈવ સ્યાત્ ...
ન્યાયસુધા:
સામાન્યવિભાગેન સહ વિશેષવિભાગસ્ય સમુચ્ચયે અપિશબ્દઃ ।
અસઙ્ગતિરપ્યનેકવિધેતિ વા ત્રિધૈવ ન ત્વેકવિધૈવ યેનાસિદ્ધયાદીનામન્તર્ભાવો દુર્ઘટઃ સ્યાત્ ।
યદ્વા યાવન્તો ઽનુમાનાભાસાઃ પરપરિગણિતાસ્તાવદ્ભેદતાં નિ(રાકર્તુ)વતર્યિતુમેવશબ્દઃ ।
સર્વેષામત્રૈવાન્તર્ભાવાત્ ।
ત્રૈવિધ્યં દર્શયતિ- પ્રતિજ્ઞાર્થેતિ ॥
*5,414*
... પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતા ।
લિઙ્ગરાહિત્યમવ્યાપ્તિર્ ...
ન્યાયસુધા:
સાધ્યધર્મવિશિષ્ટો ધર્મી પ્રતિજ્ઞાર્થઃ ।
તસ્ય પ્રતિસ્પર્ધિસદ્ભાવો વિરુદ્ધતા ।
યત્રાર્થે લિઙ્ગપ્રમિતિઃ સાધ્યસિદ્ધયુપયોગિની તત્ર તદભાવો લિઙ્ગરાહિત્યમ્ ।
વ્યાપ્તેરભાવો ઽવ્યાપ્તિઃ ।
ઇતિશબ્દો ઽધ્યાહાર્યઃ ।
*5,415*
સાધ્યસાધનભાવસમ્બન્ધયોગ્યતાવિરહો હિ સાધ્યસાધનાભિમતયોસ્તદ્ભાવાસમ્ભવે ભવતિ ।
નચ સાધનસ્ય તદ્ભાવે ઽપિ વિરુદ્ધસ્ય સાધ્યતા સમ્ભવતિ ।
નિશિતત્વે ઽપિ પરશોરાકાશસ્ય છેદ્યતાભાવાત્ ।
નાપિ સાધ્યસ્ય તથાત્વસમ્ભવે ઽપ્યસમર્થસ્ય
સાધનતોપપદ્યતે ।
છેદ્યત્વે ઽપિ કાષ્ઠસ્ય કુણ્ઠકુઠારસ્ય છેદન(ક)ત્વાભાવાત્ ।
અતઃ પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતાદીનાં યુક્તં વિરોધિત્વમ્ ।
*5,416f.*
અસ્તુ લિઙ્ગરાહિત્યાવ્યાપ્ત્યોર્યુક્તિદોષત્વમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતા તુ કથં તદ્દોષઃ ।
સાધ્યસમ્બન્ધિત્વાદિતિ ચેન્ન ।
સાધ્યાભિમતસ્ય તદ્ભાવાસમ્ભવે સાધનાભિમતસ્યાવિષયવૃત્તિત્વાત્ ।
નન્વેવં સતિ સિદ્ધસાધનતાપિ વિરોધ એવ સ્યાત્ ।
નહિ સિદ્ધસ્ય સાધ્યતા સમ્ભવતિ ।
નચાસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્ ।
ઉક્તપ્રકારત્રયાનન્તર્ભાવાત્ ।
સિદ્ધસાધકો ઽસઙ્ગત ઇતિ સ્વવચનવિરોધાચ્ચેતિ ।
મૈવમ્ ।
સતિ સાકાઙ્ક્ષત્વે ઽન્વયાયોગ્યત્વં વિરોધઃ ।
નચ સિદ્ધસાધનસ્ય સાકાઙ્ક્ષતા અસ્તીતિ નાસૌ વિરોધે ઽન્તર્ભવતિ ।
*5,418f.*
નનુ ચાન્યત્ર ત્રિવિધો વિરોધ ઇત્યાદિના લિઙ્ગરાહિત્યાવ્યાપ્ત્યોરેકતામુપાદાય સાધ્યસ્ય સાધનસ્ય વાનુગમો દૃષ્ટાન્તવિરોધસ્તૃતીયતયા પરિગૃહીતઃ ।
અત્રાપિ સાધ્યસાધનવૈકલ્યં દૃષ્ટાન્તસ્યેતિ વક્ષ્યતિ ।
તત્કથમેતત્ ।
નચાત્રાપિ તદધ્યાહારેણ તથૈવ વ્યાખ્યાનં યુક્તમ્ ।
દૃષ્ટાન્તદોષસ્યાનુમાનદોષતાનુપપત્તેઃ ।
નહિ દૃષ્ટાન્તો ઽનુમાનમ્ ।
તથાપ્યનુમાનાઙ્ગવ્યાપ્તિદૂષકતયાનુમાનદોષત્વમસ્તુ ।
દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવૈકલ્યે સાધનસ્ય સાધ્યપરિત્યાગાત્ ।
સાધનવૈકલ્યે તુ વ્યાપ્તેરનુપદર્શનાદિતિ ચેન્ન ।
તથા સત્યવ્યાપ્ત્યૈવ સઙ્ગૃહીતત્વેન તૃતીયત્વાનુપપત્તેરિતિ ।
ઉચ્યતે ।
સ્વાર્થાનુમાને હિ દૃષ્ટવ્યાપ્તિકસ્ય લિઙ્ગસ્ય વિવક્ષિતસ્થલે સિદ્ધિમાત્રેણ સાધ્યપ્રમિતિરુત્પદ્યત ઇતિ તત્પરિપન્થિનાં દોષત્વમભિપ્રેત્ય પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતાલિઙ્ગરાહિત્યાવ્યાપ્તીનામત્ર ગ્રહણમ્ ।
પરાર્થાનુમાને(ઽપ્ય)ત્વવ્યાપ્ત્યૌપયિકસ્યાપિ દૃષ્ટાન્તદોષસ્ય તદાશ્રયતયા પ્રતીતત્વેન તથૈવોદ્ભવનીયતાજ્ઞાપનાય તેન સહ ત્રિવિધત્વમન્યત્રોક્તમિતિ ન વિરોધઃ ।
*5,420*
યદ્વા સાધ્યસાધનોભયાશ્રયહીનસાધ્યસાધનોભયવ્યાવૃત્તાશ્રયહીનાનષ્ટૌ દૃષ્ટાન્તદોષાનેકે ભાષન્તે ।
તન્નિરાસાય દૃષ્ટાન્તદોષસ્ય પૃથગુપાદાનમ્ ।
તથાહિ ઉભયવિકલસ્તાવન્ન પરિસઙ્ખયેયઃ ।
અન્યતરવૈકલ્યેનૈવ (દૃષ્ટાન્ત)દુષ્યતાસિદ્ધાવાધિક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્યથૈકૈકવિકલપરિસઙ્ખયાનાનુપપત્તેઃ ।
કથં તર્હ્યન્વયવ્યતિરેકીતિ ચેત્ ।
ન કથઞ્ચિદિત્યુક્તમેવ ।
સાધ્યાદ્યવ્યાપ્તિસ્તુ દૃષ્ટાન્તસ્ય ગુણ એવ ન દોષઃ ।
સતો હિ સતા વ્યાપ્તિં પ્રદર્શયિતું દૃષ્ટાન્તો ઽન્વેષ્યવ્યઃ ।
વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્યાયં દોષ ઇતિ ચેત્સ એવ કિમર્થઃ ।
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિબોધયેતિ ચેન્ન ।
તસ્યાઃ સાક્ષાદનુપયોગાત્ ।
પારમ્પર્યેણોપયોગો તુ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત એવાસાવિતિ કિં પૃથગુપાદાનેન ।
ઉભયાવ્યાવૃત્તશ્ચાધિક્યાન્નિ(ક્યનિ)રસ્તઃ ।
આશ્રયહીનસ્ત્વાશ્રયાસિદ્ધિસમાનયોગક્ષેમ ઇતિ દ્વાવેવ દૃષ્ટાન્તદોષૌ ।
અસાર્વત્રિકશ્ચ દૃષ્ટાન્તદોષઃ ।
નહિ સર્વત્ર દૃષ્ટાન્ત એવ વ્યાપ્તિરુપદર્શનીયેત્યસ્તિ નિયમઃ ।
આનુમાનિકાગમિકવ્યાપ્તેસ્તદનપેક્ષણાત્ ।
*5,423*
સ્યાદેતત્ ।
પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતયા હિ કાલાતીતપ્રકરણસમૌ સઙ્ગૃહીતૌ ।
લિઙ્ગરાહિત્યમિત્યસિદ્ધિઃ ।
અવ્યાપ્તિશ્ચ ત્રિવિધા ભવતિ ।
સાધનસ્ય સાધ્યેન સમ્બન્ધાભાવઃ ।
સત્યપિ સમ્બન્ધે તદભાવેનાપિ સમ્બન્ધઃ, સાધ્યાભાવવ્યા(પ્ત)પ્યતા ચેતિ ।
તદેતત્ત્રયં ક્રમેણાનધ્યવસિતા નૈકાન્તિકવિરુદ્ધસંજ્ઞાં લભતે ।
તથાચ પરનિરૂપિતપ્રસ્તારસ્ય સમસનમેવાનેન કૃતં સ્યાત્ ।
નચાનેન કિમપિ પ્રયોજનમ્ ।
અન્યથા પુરુષમતિવૈશ્વરૂપ્યેણ પ્રક્રિયાન્તરસ્યાપિ સાવકાશત્વાત્ ।
નચ બ્રહ્મતર્કાદિતર્કશાસ્ત્રમનુસૃત્યેત્થં વ્યુત્પાદનમિતિ વાચ્યમ્ ।
પ્રયોજનાભાવે ઽન્ધપરમ્પરાપત્તેરિતિ ।
*5,423f.*
ઉચ્યતે ।
અસ્તિ પ્રક્રિયાન્તરકરણસ્ય પ્રયોજનમ્ ।
તથાહિ ।
પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતયા હિ સ્વવાક્યવિરોધસ્યાપિ સઙ્ગ્રહં વક્ષ્યતિ ।
નચ કાલાતીતત્વાદિના સ લભ્યતે ।
અપિ ચ વ્યવહારો ઽપિ પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતયોપપદ્યતે, ન કાલાતીતત્વાદિના, વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસાધકમિદં કાલાતીતત્વાત્ ।
સત્પ્રતિપક્ષત્વાદિત્યસ્ય પ્રબલસમબલપ્રમાણવિરુદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
નચાત્ર વિશેષણસ્ય કિમપિ પ્રયોજનમસ્તિ ।
હીનબલસ્ય પ્રમાણપદેનૈવ નિરસ્તત્વાત્ ।
પ્રમાણતદાભાસાવિવેક એવ હિ પ્રમાણશબ્દપ્રયોગો ન ત્વપ્રામાણ્યનિશ્ચયે ।
અહીનબલતયા વા વિશેષણે સમ્ભવતિ તદવાન્તરભેદોપાદાનં નિરથર્કમેવ ।
તથાચૈકમેવેદં દૂષણં સ્યાત્ ।
લિઙ્ગરાહિત્યગ્રહણેન ચાદૂષણાનામપિ દૂષણતયા પરપરિગણિતાનામાશ્રયવ્યધિકરણસાધ્યાન્યથાસિદ્ધીનાં નિરાસો લભ્યતે અન્યથાસિદ્ધેર્દૂષણત્વે ઽપિ પ્રકારાન્તસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
વ્યાસ -(13)
*5,427*
અનધ્યવસિતત્વાદિભેદો ઽપિ કિં વ્યાપ્ત્યભાવે સમ્ભવતીત્યેતાવતા પરિસઙ્ખયેયો વ્યવહારોપયોગિત્વાદ્વા ।
નાદ્યઃ ।
વ્યર્થવ્યુત્પાદનસ્યાતિપ્રસઙ્ગિત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
વૈયર્થ્યપ્રસક્તેઃ ।
નેદં સાધકમનૈકાન્તિકત્વાદિત્યસ્ય હિ સપક્ષવૃત્તિત્વે સતિ વિપક્ષવૃત્તિત્વાદિત્યર્થઃ ।
નચાત્ર વિશેષણવ્યવચ્છેદ્યં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
એવં વિરુદ્ધત્વાદિત્યસ્ય સપક્ષાવૃત્તિત્વે સતિ વિપક્ષવૃત્તિત્વાદિત્યર્થઃ ।
તથાચ વૈયર્થ્યમેવ ।
સાધ્યવિપર્યયવ્યાપ્યત્વાદિત્યત્રાપિ સમ્બન્ધમાત્રેણ કૃતાર્થત્વે વ્યાપ્તિગ્રહણં વ્યર્થમેવ ।
એવમવાન્તરભેદવ્યુત્પાદનમપિ નિરસ્તમ્ ।
શિષ્યમતિવૈશદ્યાય વ્યુત્પાદનં ત્વનુમતમેવેતિ ન સ્વીયવ્યવહારવિરોધ ઇતિ ।

વિરોધવદસઙ્ગતેરપિ પ્રભેદાઃ સ્વયમેવોહનીયાઃ ।
*5,429*
એવં સાક્ષાદ્યુક્તિદોષમભિધાય વાચનિકદોષમાહ- ન્યૂનેતિ ॥
... ન્યૂનાધિક્યે તુ વાચિકે

ન્યાયસુધા:
ન્યૂનશબ્દો ભાવપ્રધાનઃ ।
યુક્તેર્દૂષણમિતિ પ્રકૃતમનુવર્તતે ।
અવશ્યવક્તવ્યાપરિપૂર્તિર્ન્યૂનત્વમ્ ।
કૃતકાર્યત્વમાધિક્યમ્ ।
વચનદોષાત્તત્પ્રતિપાદિતા યુક્તિરપિ દુષ્યા સ્યાદિત્યેતયોર્વાચનિકત્વમ્ ।
નન્વયુક્તો ઽયં વિભાગઃ ।
વિરોધાસઙ્ગત્યોરપિ વાચિ(ચનિ)કત્વાત્ ।
નહિ કૃતકત્વં સ્વયમેવ દુષ્યમ્ ।
અનિત્યત્વસાધને ઽપિ તથાત્વાપત્તેઃ ।
કૃશાનુશૈત્યાદૌ તથેતિ ચેત્ ।
તત્કિં કૃતકત્વં કૃશાનુશૈત્યં વા શબ્દનિત્યત્વં વા સાધયિતું સ્વયમેવ પ્રવૃત્તમ્ ।
યેન તત્ર દુષ્યં સ્યાત્ ।
કિન્નામ તત્સાધનતયા શબ્દેન પ્રતિપાદિ(દર્શિ)તમ્ ।
એવમસઙ્ગતાવપિ સિદ્ધસાધનતાદિલક્ષણાયાં વાચ્યમિત્યાશઙ્કાનિરાસાર્થં તુશબ્દઃ ।
ન્યૂનાધિક્યે એવ વાચનિકે, ન વિરોધાસઙ્ગતી ।
સ્વાર્થાનુમાને ઽપિ દર્શનાદિતિ ભાવઃ ।
સન્તુ તર્હિ પ્રતિપત્તૃપ્રતિપાદકયોરેવૈતે દોષાઃ ।
યથા નિશાતમ્ કૃશાનુશૈત્યાદૌ વ્યાપારયન્પુરુષ એવાપરાધી સ્યાત્ નતુ કૃતકત્વાદિકમિતિ ।
મૈવમ્ ।
કૃતકત્વાદેરદુષ્ટત્વે તદ્વયાપારયતો ઽપ્યપરાધાનુપપત્તેઃ ।
અન્યથા શબ્દનિત્યત્વસાધને પ્રયુઞ્જાનો ઽપ્યપરાધ્યેત ।
તતઃ કૃશાનુશૈત્યાદેઃ સાધ્યતાનર્હત્વં નિત્યત્વાદિસાધને કૃતકત્વાદેરસમર્થત્વમિત્યાદિરર્થશબ્દગત એવ દોષો ઽઙ્ગીકરણીયઃ ।
ન હ્યુપાધિમન્તર્ભાવ્ય ભવન્ દોષો ન દોષો ભવતિ ।
તથા સતિ બહુવિપ્લવાપત્તેરિતિ ।
*5,433*
નનુ કથમેત એવાનુમાનદોષાઃ ।
સોપાધિકત્વસ્યાપ્યતિરિક્તસ્ય સત્ત્વાદિત્યતસ્તત્સ્વરૂપાનુવાદેનોક્તાન્તર્ભાવમાહ- સાધ્યેતિ ॥
સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યમવ્યાપ્તિઃ સાધનસ્ય ચ
ન્યાયસુધા:
સાધનસ્ય યત્સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યં સાવ્યાપ્તિઃ ।
ચશબ્દાત્સત્પ્રતિપક્ષતા ચ ।
સાધ્યસ્યાધર્મસાધનત્વાદેર્વ્યાપકો યો નિષિદ્ધત્વાદિધર્મઃ ।
યત્રાધર્મસાધનત્વં તત્ર નિષિદ્ધત્વમિતિ નિયમાત્ ।
તેન સાધનસ્ય હિંસાત્વાદેર્વૈલોમ્યં સાધ્યાપેક્ષયા વૈપરીત્યમવ્યાપ્તત્વમિતિ યાવત્ ।
યત્ર હિંસાત્વં તત્ર નિષિદ્ધત્વમિતિ નિયમાભાવાત્ ।
વૈધહિંસાયાં સત્યપિ હિંસાત્વે નિષિદ્ધત્વાભાવાત્ ।
તદનેન સોપાધિકત્વસ્ય સ્વરૂપમુક્તમ્ ।
સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપકો હિ ધર્મ ઉપાધિઃ, તદ્વત્ત્વં ચ સાધનસ્ય સાધ્યવ્યાપકાવ્યાપ્યત્વમેવ ।
એતત્પ્રાગનુમાનાદ્વયાપ્તિગ્રહણવેલાયામવ્યાપ્તિરેવ ।
સાધ્યવ્યાપકં પરિત્યજતઃ સાધ્યપરિત્યાગાવશ્યમ્ભાવાત્ ।
નહિ સાધ્યમપરિત્યજન્ તદ્વયાપકં પરિત્યજતીતિ યુજ્યતે ।
સાધ્યપરિત્યાગશ્ચાવ્યાપ્તિરેવ ।
*5,434*
અપરે તુ નિરુપાધિકઃ સમ્બન્ધો વ્યાપ્તિઃ ।
સોપાધિકત્વે તુ લક્ષણાભાવાદ્વયાપ્ત્યભાવ ઇત્યાચક્ષતે ।
તદસત્ ।
વ્યાપ્તિજ્ઞાનાધીનમુપાધિજ્ઞાનં તદધીનં ચ નિરુપાધિકત્વજ્ઞાનં તદાયત્તં વ્યાપ્તિજ્ઞાનમિતિ ચક્રકપ્રસઙ્ગેન તસ્ય વ્યાપ્તિલક્ષણત્વાનુપપત્તેઃ ।
તત્કિં સાપાધિકસ્યાપ્યસ્તિ વ્યાપ્તિઃ ।
મૈવમ્ ।
વ્યાપ્તત્વાનુપાધિકત્વયોઃ સમનિયમે ઽપિ વ્યાપ્તિબોધાનઙ્ગતયોપાધ્યભાવસ્ય લક્ષણત્વાનુપપત્તેરુક્તત્વાત્ ।
*5,435*
નન્વેવં ચેત્કથં સાધ્યસાધનવ્યવહારઃ ।
આગામિસમ્ભાવનાપેક્ષયેતિ બ્રૂમઃ ।
વસ્તુતસ્તુ યો ધર્મો યદ્વયાપકાવ્યાપ્તસ્તસ્ય તેનાવ્યાપ્તિરિત્યેવ વક્તવ્યમ્ ।
અનુમાનપ્રવૃત્ત્યુત્તરકાલં તુ સત્પ્રતિપક્ષતૈવ ।
સાધનસ્ય સાધ્યવ્યાપકપરિત્યાગો હિ પક્ષાદન્યત્ર વા સ્યાત્પક્ષે વા ।
ન તાવદાદ્યઃ ।
તથા સતિ સ્ફુટવ્યભિચારપરિત્યાગેનોપાધ્યુદ્ભાવનસ્યાનવસરત્વાત્ ।
દ્વિતીયે તુ સાધ્યવ્યાપકસ્ય પક્ષાદ્વયાવૃત્તિઃ સાધ્યમપિ વ્યાવર્તયતીતિ સત્પ્રતિપક્ષતૈવ ।
એતેનોપાધ્યભાવસ્ય પ્રતિપક્ષત્વે નોપાધેર્દૂષણત્વમ્ ।
નહિ યદભાવો યત્ર દૂષણં સો ઽપિ તત્ર દૂષણમિતિ યુક્ત વિરોધાદિતિ પરાસ્તમ્ ।
પક્ષવ્યાવૃત્તિપ્રાધાન્યેનૈવોપાધિત્વાત્ ।
એતદર્થં ચ સાધ્યવ્યાપકસ્ય વૈલોમ્યં પક્ષાદ્વયાવૃત્તિઃ સાધનસ્ય સત્પ્રતિપક્ષતેતિ યોજનીયમ્ ।
ભાવપ્રધાનસ્યાદોષત્વં ત્વિષ્યમેવ ।
*5,436f.*
નનુ ચ પ્રાગનુમાનાદપિ સત્પ્રતિપક્ષતાનુમાનોત્તરમવ્યાપ્તિર્વા કિન્ન સ્યાત્ ।
મૈવમ્ ।
પક્ષે હિ સાધ્યસ્યોપસંહારે પ્રતિપક્ષાવસરઃ ।
નચ વ્યાપ્તિગ્રહણસમયે પક્ષાદિપ્રવિભાગો ઽસ્તીતિ કથં તદા પ્રતિપક્ષત્વં સ્યાત્ ।
અનુમાનોત્તરમવ્યાપ્તિઃ કથમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
સાધ્યવ્યાપક ઉપાધિઃ પક્ષાદ્વયાવર્તમાનઃ સાધ્યમપિ વ્યાવર્તયતિ ।
તથાચ સાધ્યરહિતે તત્ર વર્તમાનં સાધનં સાધ્યં વ્યભિચરતીતિ ચેન્ન ।
તથા સતિ બાધિતસત્પ્રતિપક્ષયોરપિ વ્યભિચારિતાપાતાત્ ।
ઓમિતિ ચેન્ન ।
નિરસિષ્યમાણત્વાત્ ।
બાધપ્રતિપક્ષાભ્યામેવાનુમાનદૂષણસમ્ભવે કિં તદુપજીવિના વ્યભિચારેણેતિ ચેત્, તર્હિ વ્યાપકવ્યાવૃત્ત્યા પ્રતિપક્ષેણૈવાનુમાને દૂષિતે કિં તદુપજીવિના વ્યભિચારેણેતિ તુલ્યમ્ ।
*5,437*
કિઞ્ચ પક્ષે વ્યભિચારઃ કિં નિશ્ચિત ઉત સન્દિગ્ધઃ ।
નાદ્યઃ ।
વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
તથાહિ ।
પક્ષે સાધ્યાભાવો નિશ્ચિતો ન વા ।
આદ્યે કિં પ્રમાણાન્તરેણોત સાધ્યવ્યાપકોપાધિવ્યાવૃત્ત્યા ।
પ્રથમે તત એવાનુમાનં દુષ્યમિતિ કિમુપાધિના ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પરસ્પરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉપાધેઃ સાધ્યવ્યાપકત્વનિશ્ચયે તદ્વયાવૃત્ત્યા સાધ્યવ્યાવૃત્તિનિશ્ચયઃ સતિ ચ તસ્મિન્નસાવિતિ ।
નેતિ પક્ષે સાધ્યવ્યાપકત્વાનિશ્ચયાત્ ઉપાધેઃ, કથં તદ્વયાવૃત્ત્યા પક્ષે સાધનસ્ય નિશ્ચિતો વ્યભિચારઃ સ્યાત્ ।
પક્ષે સન્દિગ્ધો વ્યભિચારસ્તુ સ્વત એવ સિદ્ધો સોપાધિમુખનિરીક્ષણાપેક્ષઃ ।
સર્વાનુમાનોચ્છેદહેતુશ્ચ ।
તસ્માદનુમાનોત્તરકાલં સત્પ્રતિપક્ષતૈવેત્યુચિતમ્ ।
એતદેવાભિપ્રેત્ય"સ એવોપાધિદોષો ઽપિઽ; ઇત્યાદિવચનાત્ ।
*5,439*
અનુકૂલતર્કાદિના સાધ્યવ્યાપકત્વનિશ્ચયે સતિ પક્ષે નિશ્ચિતવ્યભિચારિતાસિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
નિશ્ચિસાધ્યવ્યાપકવ્યાવૃત્તેર્બાધકત્વેન તત એવાનુમાને દૂષિતે વ્યભિચારવૈયર્થ્યાત્ ।
તથાપિ સોપાધિકત્વં સત્પ્રતિપક્ષત્વમિતિ ગતઃ પક્ષ ઇતિ ચેન્ન ।
પ્રતિપક્ષસ્ય યાવજ્જીવં તદ્ભાવાનઙ્ગીકારાત્ ।
સામર્થ્યાનિર્ધારણાયામેવ સત્પ્રતિપક્ષઃ, નિર્ધારિતે તુ સામર્થ્યે બાધકો વા સ્યાત્, બાધ્યો વેતિ કો નામ નાભ્યુપૈતિ ।
*5,440f.*
અત્ર સોપાધિકત્વમિતિ વક્તવ્યે સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યમિતિ વચનમુપાધિલક્ષણસ્યાપિ પ્રદર્શનાર્થમ્ ।
તદપિ સાધ્યસમવ્યાપકત્વપક્ષનિરાસાય ।
નન્વેષ પક્ષષ્ટીકાકૃતાઙ્ગીકૃતઃ ।
મૈવમ્ ।
પરમતાનુવાદત્વાત્ ।
અન્યથૈકસાધ્યાવિનાભાવ ઇત્યુદયનવચનોદાહરણવૈયર્થ્યાત્ ।
દૂષણં તુ સ્ફુટત્વાન્નોક્તમ્ ।
તથા હિ ।
સમપદં કિં વિષમવ્યાપ્તિકવ્યવચ્છેદાર્થમુત પ્રયોજનાન્તરાર્થમ્ ।
નાદ્યઃ ।
પાર્થિવપરમાણુરૂપાદયો નિત્યાઃ પરમાણુવિશેષગુણત્વાત્ આપ્યપરમાણુરૂપાદિવદિત્યાદૌ પૃથિવીવિશેષગુણત્વાભાવાદેર્વિષમવ્યાપ્તિકસ્યાપ્યુપાધિત્વેન તદ્વયવચ્છેદસ્યાયુક્તત્વાત્ ।
પ્રતિપક્ષોન્નાયકત્વસમ્ભવેન દૂષણત્વાચ્ચ ।
વિષમવ્યાપ્તિકસ્યોપાધિત્વે પક્ષેતરત્વસ્યાપિ તત્પ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
તત્કિમુક્તવિશેષણદ્વયોપેતં ન વા ।
નેતિ પક્ષે તત એવાનુપાધિત્વમ્ ।
આદ્યે તુ તસ્યાપ્યુપાધિત્વે કો દોષઃ ।
પર્વતેતરત્વાદેઃ સર્વત્ર સમ્ભવેન નૈવમિતિ ચેન્ન ।

અનુમાનવ્યાપ્ત્યાદિગ્રાહકપ્રમાણપ્રાબલ્યે સતિ સાધ્યવ્યાપકત્વભઙ્ગાત્ ।
તદભાવે ચાનુમાનભઙ્ગસ્યેષ્ટત્વાત્ ।
અન્યથા શબ્દો ઽભિધેયઃ પ્રમેયત્વાદ્ઘટવદિત્યાદાવશબ્દત્વાદેઃ સમવ્યાપ્તિકપક્ષેતરસ્યાનિરાસપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદિદમિષ્યમપિ ત્યજતિ અનિષ્યમપિ ગૃહ્ણાતીતિ ન વિશેષણમ્ ।
*5,445f.*
યદપ્યયુક્તમ્ ।
"સ્વસમ્બન્ધેન યઃસ્વીયં ધર્મમન્યત્ર યોજયેત્ ।
સ ઉપાધિર્યથા લોકે જપાદિઃ સ્ફટિકાદિષુ ।
ઇહાપ્યવ્યાપ્યહેત્વર્થવ્યાપ્યત્વભ્રમહેતુતા ।
ઉપાધેઃ સ્યાત્તદા તસ્ય સમવ્યાપ્તિર્યદા ભવેત્ઽ; ઇતિ ।
તત્ર વક્તવ્યમ્ ।
કિમનેનોક્તં ભવતિ ।
કિં વિષમવ્યાપ્તિકસ્ય વ્યાપ્યત્વાભાવાત્તત્સમ્બન્ધેન સાધનાભિમતે વ્યાપ્યતાભ્રમાનુપપત્તેરદોષત્વેન તદ્વયવચ્છેદાય સમપદમિતિ, કિંવાન્વર્થોપાધિશબ્દસમ્પાદનાર્થમિતિ ।
નાદ્યઃ ।
પ્રતિપક્ષોન્નાયકત્વેન દૂષણત્વસમ્ભવે સ્વગતવ્યાપ્ત્યવભાસકતાભાવસ્યાદોષત્વાત્ ।
સાધ્યસાહચર્યદર્શનેનૈવ વ્યાપ્યતાભ્રમસમ્ભવાચ્ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ઉપાધિશબ્દસમ્બન્ધસ્ય સ્વકપોલકલ્પિતત્વાત્ ।
અત એવ ભગવાનાચાયર્વર્યઃ સોપાધિકત્વમિત્યનભિધાય સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યમિત્યાહ ।
વ્યવહારાસ્તુ પરકૃતસઙ્કેતેનાપિ નિર્વહણીયઃ ।
યદ્વા ક્વચિત્સાધ્યવ્યાપ્યતાસદ્ભાવેનોપાધિત્વે ઽન્યત્રાપિ ગૌણ્યા વૃત્ત્યા ઉપાધિવ્યવહારોપપત્તિઃ ।
અત એવ ન દ્વિતીયો ઽપિ ।
*5,449f.*
નનુ ચ વિષમવ્યાપ્તિકસ્ય પ્રતિપક્ષોન્નાયકત્વં ન સમ્ભવતિ ।
ક્વચિત્પક્ષેતરવિપર્યયસ્યાસાધારણત્વાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
અસાધારણત્વસ્ય દૂષણત્વાસમ્મતેઃ ।
સમ્મતૌ વા તત્રોપાધિત્વાભાવસ્ય વ્યુત્પાદનાત્ ।
યત્રોપાધિઃ પક્ષૈકદેશાદ્વયાવર્તતે તત્ર કથં પ્રતિપક્ષઃ ।
ભાગાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચાસૌ નોપાધિઃ ।
પક્ષૈકદેશાદ્વયાવૃત્ત્યાપિ સાધનાવ્યાપકત્વસમ્ભવાત્ ।
નચાયં સમવ્યાપ્તિપક્ષે ઽસ્તિ દોષઃ ।
ઉપાધિમત્યેકદેશે સાધ્યસદ્ભાવનિયમેન તં વિહાયૈકદેશાન્તરસ્યૈવ પક્ષીકરણૌચિત્યાદિતિ ।
ઉચ્યતે ।
અસ્માભિરપ્યુપાધિવ્યાવૃત્તિમા(નેવૈક)નેકદેશઃ પક્ષીક્રિયતે ।
એકદેશાન્તરે ઽપિ યદિ સાધ્યસમ્મતિસ્તદા તસ્યાપક્ષીકરણમેવ ।
અસમ્મતૌ તુ તત્ર દોષાન્તરમેવ ભવિષ્યતીતિ કિમનુપપન્નમ્ ।
નનુ શઙ્કિતોપાધૌ કથં પ્રતિપક્ષઃ સન્દિગ્ધાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગેનાસમબલત્વાદિતિ ચેન્ન ।
પાક્ષિકસિદ્ધયાદિના સત્પ્રતિપક્ષતાફલસ્ય સંશયસ્યાનિવારણાત્ ।
સંશયાનઙ્ગત્વમેવાસમબલત્વમભિપ્રેતમ્ ।
*5,453*
સ્યાદેતત્ ।
સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપકત્વં કિમુપાધિસામાન્યલક્ષણં કિંવા વિશેષલક્ષણમ્ ।
નાદ્યઃ ।
સમવાયઃ સમવેતઃ સમ્બન્ધત્વાત્સંયોગવદિત્યત્ર સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકકૃતકત્વોપાધ્યવ્યાપનાત્ ।
વાયુઃ સ્પાર્શનો ઽનુદ્ભૂતરૂપાનધિકરણત્વે સત્યુપલભ્યમાનસ્પર્શાધિકરણત્વાદ્ઘટવદિત્યત્ર દ્રવ્યત્વાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકચાક્ષુષત્વોપાધ્યવ્યાપ્તેશ્ચ ।
નચ સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકસ્ય યત્કિઞ્ચિદવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકસ્ય ચ નોપાધિત્વમિતિ વાચ્યમ્ ।
તત્ર તત્રાચાર્યૈરઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
વ્યતિરેકોપાધ્યવ્યાપકત્વાચ્ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
સામાન્યલક્ષણાન્તરસ્ય વક્તવ્યતાપાતાત્ ।
ન ચાન્વયવ્યતિરેકિધર્મત્વં તદિતિ વાચ્યમ્ ।
તસ્યાત્રાયમુપાધિરિતિ વ્યવહારકારણત્વાભાવાત્ ।
તથાત્વે ચ લક્ષણવૈયર્થ્યાદિતિ ।
*5,458*
અત્ર બ્રૂમઃ ।
ઇદમેવ સામાન્યલક્ષણમ્ ।
સાધ્યપદેનાવચ્છિન્નાનવચ્છિન્નસાધ્યસ્યાભિધાનાત્ ।
નચ તત્ર પ્રતિપક્ષાસમ્ભવઃ ।
યદવચ્છિન્નસાધ્યે ય ઉપાધિસ્તદ્વયાવૃત્તેસ્તદ્વિશિષ્ટાભાવે હેતુત્વોપપત્તેઃ ।
યથા સમવાયઃ સમ્બન્ધત્વે સતિ સમવેતત્વેન હીનો ઽકાર્યત્વાદાકાશવત્ ।
વાયુર્દ્રવ્યત્વે સતિ સ્પાર્શનત્વેન હીનો ઽચાક્ષુષત્વાદાકાશવદિતિ ।
*5,460*
નચાત્ર સાધ્યવિશેષણવૈયર્થ્યમ્ ।
શબ્દો ન સ્પર્શવદ્વિશેષગુણઃ પ્રત્યક્ષત્વે સત્યકારણગુણપૂર્વકત્વાદિત્યાદાવિવ વ્યભિચારપરિહારાર્થત્વાત્ ।
ક્વચિત્સાધ્યાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસ્યોપાધ્યભાવસ્ય હેતુત્વાત્ ।
યથા વાયુઃ સ્પાર્શનો ન ભવતિ દ્રવ્યત્વે સત્યચાક્ષુષત્વાદિતિ ।
વ્યતિરેકવ્યાપ્તૌ તૂક્તમેવોત્તરમ્ ।
સાધ્યસાધનપદાભ્યાં ચ પ્રકૃતયોરેવ વિવક્ષિતત્વાન્ન કશ્ચિત્ક્ષુદ્રોપદ્રવઃ ।
યો યત્સાધ્યવ્યાપકો યત્સાધનાવ્યાપક ઇતિ વાસ્યાર્થ ઇતિ સર્વં સુસ્થમ્ ।
*5,467*
નનુ ચ સોપાધિકત્વસ્ય સત્પ્રતિપક્ષત્વે ઽપિ તેનૈવાનુમાનદોષાધિક્યમિતિ ।
મૈવમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતેત્યનેનૈવ પ્રબલપ્રમાણવિરુદ્ધતાલક્ષણકાલાતીત(તા)વત્સમબલપ્રમાણવિરુદ્ધતાયાઃ સત્પ્રતિપક્ષતાયા અપિ સઙ્ગૃહીતત્વાત્ ।
પ્રતિસ્પર્ધિસદ્ભાવમાત્રં હિ પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતેત્યુક્તમ્ ।
એવં તર્હિ દુર્બલેન વિરોધો ઽપિ પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતા સ્યાત્, ઉક્તલક્ષણોપેતત્વાદિત્યત આહ- દુર્બલેનેતિ ॥
દુર્બલેન વિરોધે ઽપિ ન પ્રમાણમસાધકમ્

ન્યાયસુધા:
અયમર્થઃ ।
પ્રકરણાદિવશાદ્ધિ સામાન્યશબ્દા અપિ વિશેષે વતર્ન્ત ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
યથા વિશિષ્ટસમયે પુરુષમાનયેત્યુક્તે પુરુષવિશેષ એવાનીયતે ન તુ યઃ કો ઽપિ પુરુષઃ ।
પ્રકૃતે ચાનુમાનસ્યાસાધકત્વનિમિત્તપરિસઙ્ખયાનમ્ ।
નચ દુર્બલેન વિરોધે ઽપ્યનુમાનમસાધકં ભવતિ ।
પ્રબલવિરોધાદિના તસ્યૈવાભાસત્વાત્ ।
યથા વિમતશ્ચક્ષુષ્માન્રૂપાપરોક્ષજ્ઞાનિત્વાદિત્યત્ર વિમતો ઽન્ધઃ પુરુષત્વાદિતિ ।
અતઃ સામાન્યશબ્દપ્રસક્તો ઽપિ દુર્બલેન વિરોધો (નાનુમાનસાધ્યકતાવચ્છિન્નપ્ર) ન પ્રથિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતા ।
કિન્તુ પ્રબલસમબલપ્રમાણવિરુદ્ધતૈવ (ઇતિ) ।
*5,469*
નન્વેવમાધિક્યનિરાસે ઽપિ નાનુમાનવિરોધત્રૈવિધ્યં સમ્ભવતિ ।
પ્રતિજ્ઞાવિરોધસ્યાવ્યાપ્ત્યૈવ ગતત્વાત્ ।
વિરોધેનૈવ સાધ્યવિરહિણિ પક્ષે વર્તમાનસ્ય હેતોરર્વ્યાપ્તિભર્વતિ ।
નહિ વિરેધસ્યાવ્યાપ્ત્યસઙ્કીર્ણમુદાહરણમસ્તિ ।
યત્ર તુ વિરોધસમ્ભવસ્તત્રાવ્યાપ્તેરેવાન્યત્રાવધૃતસામર્થ્યાયા દૂષણત્વાત્ ।
વિરોધસ્યાવ્યાપ્ત્યુત્થાપનેન ચરિતાર્થત્વાદિત્યાશઙ્કાં ભિક્ષુ(ક)પાદપ્ર(સારણન્યાયેન)સારણેન પરિહરતિ- સ્વવાક્યેનેતિ ॥
સ્વવાક્યેન વિરોધે ઽપિ નૈવ સાધકતાં વ્રજેત્
ન્યાયસુધા:
પ્રમાણમિત્યનુવર્તતે ।
ન કેવલં પ્રમાણવિરોધે, કિન્તુ સ્વવાક્યેન વિરોધે ઽપિ પ્રમાણં નૈવ સાધકતાં વ્રજેત્ ।
એવશબ્દેન પરેષામપિ સિદ્ધો ઽયમર્થ ઇતિ દર્શયતિ ।
યથોક્તમ્ ।
અવિરોધિગ્રહણાત્પ્રત્યક્ષાનુમાનગમસ્વશાસ્ત્રસ્વવચનવિરોધિનો નિરસ્તા ઇતિ (ભવન્તિ ઇતિ) ।
*5,472*
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રતિજ્ઞાર્થવિરોધો દ્વેધા ભવતિ ।
પ્રમાણવિરોધઃ સ્વવાક્યવિરોધશ્ચેતિ ।
તત્રાદ્યઃ પ્રબલસમબલપ્રમાણવિરોધાત્મા દ્વિવિધો ભવતિ ।
દ્વિતીયો ઽપ્યપસિદ્ધાન્તજાતિભેદેન દ્વેધા ।
જાતિશ્ચ સ્વવચનવિરોધસ્વન્યાયવિરોધસ્વક્રિયાવિરોધભેદેન ત્રેધા ।
તત્રાસ્તાં તાવત્પ્રમાણવિરોધઃ ।
સ્વવાક્યવિરોધગ્રહણં તાવત્પૃથક્કરણીયમ્ ।
તસ્યાપ્યવ્યાપ્ત્યુત્થાપને વ્યાપારાયોગાત્ ।
સ્વવાક્યવિરોધે હિ કિં સાધનસ્યોભયાભિમત્યા (પક્ષે) વ્યભિચારો ભવેત્, કિંવાન્યરાભિમત્યા ।
નાદ્યઃ ।
સ્વવાક્યપ્રામાણ્યસ્યોભયાસમ્મતેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તસ્ય સ્વતઃસિદ્ધત્વેન સ્વવાક્યવિરોધાનપેક્ષત્વાત્ ।
અદોષત્વાચ્ચ ।
તસ્માદવિષયવૃવિ(તાહેતુ)ત્વેન પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતા પૃથગેવ પતિસઙ્ખયાતવ્યેતિ ।
કિઞ્ચાયં ન કેવલં વ્યાપ્ત્યપેક્ષપ્રવૃત્તેરનુમાનસ્યૈવ દોષઃ ।
કિન્નામ તદનપેક્ષસ્ય પ્રત્યક્ષાદેરપિ તથા ચાન્યત્રોપલબ્ધસામર્થ્યસ્યાનુમાને ઽપિ સ્વાતન્ત્ર્યસિદ્ધિરિત્યાશયવતા પ્રસ્તાવાદનુમાનમિતિ વક્તવ્યે પ્રમાણમિત્યેવાધિકૃતમ્ ।
*5,475*
એતેનૈતદપિ (પરા)નિરસ્તમ્ ।
અસ્તુ સ્વવાક્યવિરોધસ્ય પૃથગ્દોષત્વમવ્યાપ્ત્યુત્થાપકત્વાયોગાત્ ।
બાધપ્રતિરોધરૂપઃ પ્રમાણવિરોધસ્તુ ન સ્વતન્ત્રદોષઃ ।
પ્રમાણવિરોધે હિ હેતુરપક્ષધર્મો વા સ્યાત્ અનૈકાન્તિકો વા (સ્યાત્) ।
જિજ્ઞાસિતધર્મણો ધર્મિણઃ પક્ષત્વાત્ ।
પ્રમાણાવગતસાધ્યવિરુદ્ધધર્મવતશ્ચાપક્ષત્વેન તદ્ધર્મસ્યાપક્ષધર્મત્વનિયમાત્ ।
સાધ્યધર્(મ)ર્મિણ્યેવ પ્રમાણોપસ્થાપિતસાધ્યધર્મવિરુદ્ધધર્મવતિ દર્શનેન વ્યભિચારાત્ ।
નચ સપક્ષવિપક્ષાવેવાન્વયવ્યતિરેકગમ્યાવિનાભાવદર્શનવિષયૌ ન પક્ષ ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ।
યદિ હિ પક્ષં વિહાય બહિરેવાવિનાભાવો ઽવગમ્યતે તદા બહિર્વ્યાપ્તિબલેન પક્ષધર્મો ઽપિ હેતુર્ન પક્ષે સાધ્યં સાધયેત્ ।
અસિદ્ધા હિ તત્ર તસ્ય સાધ્યેન વ્યાપ્તિઃ ।
તસ્માદન્તર્બહિર્વા સર્વોપસંહારેણાવિનાભાવો ઽવગન્તવ્યઃ ।
એવઞ્ચ સિદ્ધઃ પક્ષે વ્યભિચારઃ સાધનધર્મસ્ય ।
*5,477*
નનુ પ્રતિરોધે કથમ્ ।
તત્રાપિ વ્યાપ્તિગ્રાહકસ્ય પ્રમાણસ્ય પ્રાબલ્યમ્ ।
ઉભયત્રાપિ પ્રમાણસદ્ભાવે વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધાવન્તર્ભાવાદિતિ ।
પ્રમાણવિરોધસ્ય પ્રમાણાન્તરે ઽપ્યવિષયવૃત્તિતાહેતુત્વેનાવગતસ્વતન્ત્રદૂષણભાવસ્યાનુમાને ઽપિ તથૈવાઙ્ગીકર્તુમુચિતત્વાત્ ।
અપિ ચ કિં વ્યાપ્તિગ્રહણસમયે ઽવ્યાપ્તેરુપસ્થાપકઃ પ્રમાણવિરોધઃ સ્યાત્, ઉતાનુમાનપ્રવૃત્ત્યુત્તરમપિ ।
આદ્યસ્ત્વિષ્યત એવ ।
"માનબાધે ન તદ્ભવેત્ઽ; ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ઉપજીવ્યપરિત્યાગેનોપજીવકસ્વીકારસ્યાયુક્તત્વાત્ ।
પ્રમાણવિરુદ્ધસ્યાપક્ષધર્મત્વે સિદ્ધસાધનસ્યાપિ તથાત્વં સ્યાત્ ।
સમાનન્યાયત્વાત્ ।
ઓમિતિ ચેન્ન ।
સ્વાર્થાનુમાને ઽપિ સિદ્ધસાધનસ્ય દોષત્વાપત્તેઃ ।
નહિ પક્ષધર્મતાસિદ્ધિઃ પરાર્થ એવાનુમાને દોષઃ ।
તસ્માત્ પરાનાકાઙ્ક્ષિતત્વાદસઙ્ગત એવ સિદ્ધસાધન ઇતિ ।
॥ ઇત્યનુમાનદોષનિરૂપણમ્ ॥
*5,479*
એવમનુમાનદોષાન્નિરૂપ્ય પ્રસઙ્ગાત્પરનિરૂપિતાશેષનિગ્રહસ્થાનાનામપિ વિરોધાદિષ્વેવાન્તર્ભાવ ઇત્યાહ- સંવાદેતિ ॥
સંવાદાનુક્તિસંયુક્તા એત એવ ચ નિગ્રહાઃ

*5,479f.*
ન્યાયસુધા:
નિગૃહ્યતે પરાજીયતે એભિરિતિ નિગ્રહાઃ નિગ્રહસ્થાનાનિ ।
નનુ ચ પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદીનાં વક્તૃદોષાણાં કથમર્થવચનદોષેષુ વિરોધાસઙ્ગતિન્યૂનાધિક્યેષ્વનુપ્રવેશ ઇત્યત ઉક્તમ્- સંવાદાનુક્તિસંયુક્તાં ઇતિ ॥
તથાપ્યનુપપત્તિરેવ ।
વિરોધાદિચતુષ્યયસ્યાનુમાનદોષત્વેનોક્તત્વાત્ ।
નિગ્રહસ્થાનાનાં ચ નિયમેનાનુમાનાશ્રયત્વાભાવાત્ ।
નહિ પુનરુક્તિરનુમાન એવ સમ્ભાવિની ।
પ્રશ્નાદાવપ્યુપપત્તેરિત્યતો ઽસ્ત્યત્ર વિશેષ ઇતિ તુશબ્દેનાહ ।
દ્વિવિધં હિ વિરોધાદિચતુષ્યયમ્ ।
સમયબન્ધાદિકથાસર્વરૂપસાધારણમસાધારણં ચ ।
તત્રાનુમાનસ્યૈવ યદસાધારણં વિરોધાદિ તત્રાનુમાનદોષાણાં સર્વેષાં પ્રવેશો ઽભિહિતઃ ।
સાધારણે તુ સર્વનિગ્રહસ્થાનાનામિતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
યદ્વા કથાબાહ્યાદીનામેષાં નિગ્રહસ્થાનતાવ્યવચ્છેદાર્થસ્તુશબ્દઃ ।
*5,482*
નનુ કેયં કથા નામેત્યપેક્ષાયાં તત્સ્વરૂપં નિરૂપયન્સામાન્યલક્ષણં વિભાગમુદ્દેશં ચાહ- વાદ ઇતિ ॥
વાદો જલ્પો વિતણ્ડેતિ કથાસ્તિસ્રો વિજાનતામ્
ન્યાયસુધા:
અત્ર કથેતિ લક્ષ્યપદમાવર્તનીયમ્ ।
વિચારગોચરેત્યુપસ્કર્તવ્યમ્ ।
વિજાનતામિતિ જાતૌ બહુવચનમ્ ।
તથા ચાનેકવિદ્વ(ત્કર્તૃ)દ્વક્તૃકવિચારગોચરા કથા વાક્યસન્દૃદ્ધિઃ(ન્દર્ભઃ) કથેતિ સામાન્યલક્ષણસિદ્ધિઃ ।
તાશ્ચ કથા વાદાદિભેદેન તિસ્રઃ ત્રિવિધા ઇત્યર્થઃ ।
વિજાનતાં મતેન તિસ્ર ઇતિ વા ।
તેન ન્યૂનાધિકસઙ્ખયોક્તિસ્તદ્વિરોધાદયુક્તેત્યુક્તં ભવતિ ।
*5,488*
વાદલક્ષણમાહ- સ્વાર્થમિતિ ॥
સ્વાર્થં પરાર્થમપિ વા તત્ત્વનિર્ણયસાધની

કેવલં તુ કથા વાદો ...
ન્યાયસુધા:
તત્ત્વનિર્ણયસાધનીત્યર્થાદ્યર્થજલ્પવિતણ્ડાવ્યવચ્છેદઃ ।
તથાપિ વિતણ્ડાવિશેષે ઽતિવ્યાપ્તિસ્તદર્થં કેવલમિત્યુક્તમ્ ।
સાક્ષાદિત્યર્થઃ ।
તુશબ્દેન તત્ત્વનિર્ણયસાધનાદપિ જલ્પવિશેષાત્ તદુદ્દેશેન પ્રવૃત્તત્વવૈલક્ષણ્યં દર્શયિત ।
યદા તુ વિદિતતત્ત્વૌ વીતરાગાવવિદિતતત્ત્વૈઃ પરૈરભ્યર્થિતૌ કથાં કુરુતસ્તદા તત્રાવ્યાપ્તેમેતલ્લક્ષણમ્ ।
નચાસૌ ન વાદઃ ।
અન્યત્રાનન્તર્ભાવેન તિસ્ર ઇત્યસ્ય વ્યાઘાતાદિત્યત ઉક્તમ્- સ્વાર્થં પરાર્થમપિ વેતિ ॥
અપિશબ્દ ઉભયાર્થતાસમુચ્ચયાર્થઃ ।
*5,491*
જલ્પલક્ષણમાહ- જલ્પ ઇતિ ॥
... જલ્પો ઽર્થાદિવ્યપેક્ષયા ।
સતામેવ કથા જ્ઞેયા ...
ન્યાયસુધા:
આદિપદેન ખ્યાત્યાદેર્ગ્રહણમ્ ।
અર્થાદિવ્યપેક્ષયેતિ વાદવ્યાવૃત્ત્યર્થમ્ ।
આનુષઙ્ગિકાર્થાદિસાધનત્વં વાદસ્યાપિ સમ્ભવતીતિ વ્યપેક્ષાગ્રહણમ્ ।
વિતણ્ડાવ્યાવૃત્ત્યર્થં સતામેવેતિ ।
સતામિત્યેવોક્તે ન વિતણ્ડાવ્યાવૃત્તિસિદ્ધિઃ ।
વિતણ્ડાયામપ્યેકસ્ય સત્ત્વાત્ ।
બહુવચનસ્ય જાત્યર્થત્વાત્ ।
તેન એવેત્યુક્તમ્ ।
*5,491*
વિતણ્ડાં લક્ષયતિ- વિતણ્ડેતિ ॥
... વિતણ્ડા ત્વસતાં સતામ્

અપ્રકાશ્ય સ્વસિદ્ધાન્તમસતાં પક્ષદૂષણમ્
ન્યાયસુધા:
તુશબ્દો વાદજલ્પવ્યવચ્છેદાર્થઃ ।
કથેત્યનુવર્તતે ।
કર્તૃભેદેન કથાભેદે ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યતો લક્ષણાન્તરમાહ- અપ્રકાશ્યેતિ ॥
સદ્ભિઃ સ્વસિદ્ધાન્તમપ્રકાશ્યાસાધયિત્વાસતાં પક્ષસ્ય દૂષણમેવ ક્રિયતે યત્સા વિતણ્ડેત્યર્થઃ ।
પ્રતિવાદિનઃ સ્વપક્ષસાધનેન વિના પરપક્ષપ્રતિક્ષેપમાત્રેણ પર્યવસ્યન્તી કથા વિતણ્ડેત્યુક્તં ભવતિ ।
નન્વેતદેવ કિન્નિમિત્તમ્ ।
પ્રાશ્નિકાદ્યધીનમિતિ બ્રૂમઃ ।
તે ઽપિ કુત એતાદૃશનિયમં કુર્યુરિતિ ચેત્(ન) ।
તત્ત્વજ્ઞાનાયોગ્યાનસતઃ પ્રતિ સદ્ભિઃ સ્વસિદ્ધાન્તસાધને તેષાં તત્ત્વજ્ઞાનોત્પાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્ય ચ નિષિદ્ધત્વાદિત્યાશયેનાસતામિત્યુક્તમ્ ।
એતેન પ્રથમલક્ષણસ્યાપિ સમર્થનં વેદિતવ્યમ્ ।
*5,494*
નન્વસમ્ભવીદં લક્ષણમ્ ।
પરપક્ષદૂષણં હિ તત્પ્રતિપાદકપ્રમાણદૂષણેનૈવ ભવેત્ ।
નચ સ્વપક્ષસાધનહીનાયાં વિતણ્ડાયાં તત્સમ્ભવતીત્યત આહ- ઉક્ત ઇતિ ॥
ઉક્તે તૈઃ પ્રથમં માને વક્તવ્યં તસ્ય દૂષણમ્

ન્યાયસુધા:
તૈરસદ્ભિઃ પ્રથમં સ્વપક્ષસાધનાય માને ઉક્તે સતિ સદ્ભિસ્તસ્ય માનસ્ય દૂષણં વક્તવ્યમ્ ।
અસતો વાદિભૂતસ્ય સ્વપક્ષસાધનં પરપક્ષનિરાકરણં ચ કરણીયમ્ ।
સતસ્તુ પ્રતિવાદિનઃ તત્પ્રમાણદૂષણેનૈવ ચરિતાર્થત્વમિત્યુક્તં ભવતિ ।
ક્વચિત્સતામેવેત્યાદિસાર્ધશ્લોકો વાદજલ્પયોરિત્યતઃપરં પઠિતઃ ।
તત એતામેવ સઙ્ગતિમાશ્રિત્ય ટીકાકૃતા તત્રૈવ વ્યાખ્યાતઃ ।
*5,496f.*
કિઞ્ચ ગુરુશિષ્યાદયો ઽસમાનવિદ્યા અપિ વાદે ઽધિક્રિયન્તે ।
તત્ત્વનિર્ણયાર્થિત્વાત્ ।
જલ્પવિતણ્ડયોસ્તુ સમ્ભાવિતસમાનવિદ્યયોરેવાધિકારઃ ।
"યયોરેવ સમં વિત્તં યયોરેવ સમં શ્રુતમ્ ।
તયોર્વિવાહો વાદશ્ચ નોત્તમાધમયોઃ ક્વચિત્ઽ; ઇતિ સ્મરણાત્ ।
વાદો જલ્પવિતણ્ડાલક્ષણો વિવાદઃ ।
અન્યથાત્યન્તાપકૃષ્ટો ઽપ્યુત્કૃષ્ટતમેન વૈયાત્યાત્ ઘટમાનો યદિ વા દૈવાયત્તમભિભાવયેત્ તદા વૃથાખ્યાતિં લભેત ।
તથાચ પ્રાશ્નિકાદીનામસુજ્ઞાત્વં પ્રત્યવાયશ્ચ સ્યાત્ ।
અપૂજ્યઃ પૂજ્યતે યત્રેતિ વચનાત્ ।
એવં ચ વાદાજ્જલ્પવિતણ્ડયોર્ભેદઃ ।
નન્વેતદયુક્તમ્ ।
પરબુદ્ધેરપ્રત્યક્ષત્વેન વિદ્યાસામ્યવૈષમ્યયોર્જ્ઞાતુમશક્યત્વાદિતિ ચેન્ન ।
જલ્પવિતણ્ડાર્થિનોર્વિદ્યાસામ્યાદેઃ પરીક્ષયા નિશ્ચયોપપત્તેઃ ।
તદેતદાહ- વિદ્યેતિ ।
વિદ્યાપરીક્ષાપૂર્વૈવ વિતણ્ડા જલ્પ એવ ચ
ન્યાયસુધા:
વિદ્યાપરીક્ષા પૂર્વા કારણભૂતા યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
વિદ્યાપરીક્ષયા નિશ્ચિતસામ્યયોરેવ વિતણ્ડા દાતવ્યા, ન વિષમવિદ્યયોઃ ।
જલ્પશ્ચૈવમ્ વિદ્યાપરીક્ષાપૂર્વં એવેતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
દ્વિતીયૈવશબ્દો વાદવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
સમાનવિદ્યયોરેવેત્યયં નિયમો ન વાદે ઽસ્તીતિ ।
*5,498*
નનુ જલ્પવિતણ્ડાર્થિનોવિર્દ્યાસામ્યાદિનિશ્ચયાય કર્તવ્યા પરીક્ષા કિં કથયા, ઉતાન્યથા ।
નાન્યથા ।
અન્યોન્યસઙ્ઘર્ષણેન વિના તદસિદ્ધેઃ ।
આદ્યે ઽપિ કિં વાદેન જલ્પવિતણ્ડાભ્યાં વા ।
ન પ્રથમઃ ।
ખ્યાત્યાદિકામયોઃ સ્પર્ધાવતોર્વાદાનુપપત્તેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનવસ્થાપાતાદિતિ ચેન્ન ।
વાદેન તાવદ્વિદ્યાપરીક્ષણસ્યેષ્ટત્વાદિત્યાશયવાન્વાદસ્ય વિદ્યાપરીક્ષાયાં કાર(તત્કાર)ણત્વમન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સાધયિતુમુપોદ્ઘાતં તાવદાહ- ઉચ્ચેતિ ॥
ઉચ્ચનીચત્વનિર્ણીતિર્યતો જયપરાજયૌ

ન્યાયસુધા:
યતો વિદ્યયોચ્ચત્વેન નિર્ણીતત્વમેવ જયો નીચત્વેન નિર્ણીતત્વં ચ પરાજય ઇત્યર્થઃ ।
ઇતિ વિદ્યાપરીક્ષણં વાદેનેતિ વક્ષ્યમાણેનાન્વયઃ ।
એવમુપયુક્તમભિધાય વ્યતિરેકમાહ- વિનૈવેતિ ॥
*5,498f.*
વિનૈવ તત્ત્વનિર્ણીતિં નહિ જલ્પાદિના ક્વચિત્ ।
ઉચ્ચનીચત્વવિજ્ઞાનમિતિ વિદ્યાપરીક્ષણમ્

ન્યાયસુધા:
નિર્ણીયતે ઽનયેતિ નિર્ણીતિસ્તત્ત્વસ્ય નિર્ણીતિસ્તત્ત્વનિર્ણીતિર્વાદ ઇતિ યાવત્ ।
તત્ત્વનિર્ણીતિં વિનોચ્ચનીચત્વવિજ્ઞાનં ન હીત્યેવોક્તે વિના વાદેનેતિ વક્ષ્યમાણવિરોધઃ સ્યાત્ ।
અતો જલ્પાદિનેત્યુક્તમ્ ।
ઇતિશબ્દસ્તસ્માદિત્યર્થે ।
વિદ્યાપરીક્ષણં વાદેનેતિ વક્ષ્યમાણમત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
યદ્યપિ સત્સાધનોપલમ્ભે જલ્પે ઽપિ ભવતિ વાદિનોરુચ્ચનીચત્વવિજ્ઞાનમ્ ।
તથાપિ તદુદ્દેશેનાપ્રવૃત્તેસ્તાદર્થ્વસ્ય પ્રથમમનિશ્ચયાન્ન તદર્થં જલ્પો દાતું શક્યતે ।
*5,500*
વ્યતિરેકસ્યાન્યદીયાકારણત્વમાત્રનિશ્ચયહેતુત્વાદ્વાદસ્ય કારણતામવધારયિતુમન્વયં ચાહ- વાદેનેતિ ॥
વાદેન ચોચ્ચનીચત્વવિજ્ઞાનં ભવતિ સ્ફુટમ્
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો ઽન્વયસ્ય વ્યતિરેકેણ સમુચ્ચયાર્થઃ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સમર્થિતમર્થમુપસંહરતિ- ઇતીતિ ॥
*5,501*
ઇતિ વાદસ્ય પૂર્વત્વં ...
ન્યાયસુધા:
ઇતિ તસ્માદ્વાદસ્ય પૂર્વત્વમ્ ।
જલ્પવિતણ્ડાર્થિનોર્વિદ્યાસામ્યાદિનિશ્ચયહેતુપરીક્ષાર્થં પ્રથમાનુષ્ઠેયત્વં સિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સમાનવિદ્યયોરેવ જલ્પવિતણ્ડે ।
સમાનવિદ્યતા ચ પરીક્ષાનિશ્ચેયા ।
પરીક્ષા ચ વાદકથયા વિધેયા ।
ન જલ્પવિતણ્ડાભ્યામ્ ।
જયેન હિ વિદ્યાધિક્યં નિર્ણેતવ્યમ્ ।
પરાજયેન ચ તન્ન્યૂનતા ।
જયપરાજયૌ ચ પ્રમાણતર્કાભ્યાં પ્રકૃતપ્રમેયસાધનસામર્થ્યાસામર્થ્યલક્ષણૌ ઉચ્ચનીચત્વનિર્ણયવિષયતાશબ્દવાચ્યાવેવ પ્રકૃતોપયોગિનૌ ।
તૌ ચ વાદ એવ સમ્ભવતો ન જલ્પવિતણ્ડયોઃ ।
તત્ર યત્કિઞ્ચિન્નિગ્રહોદ્ભવનમાત્રેણ જયપરાજયવ્યવસ્થાપનાત્ ।
અતો જલ્પવિતણ્ડાર્થં જલ્પવિતણ્ડાભ્યર્થનાભાવાન્નાનવસ્થેતિ ।
જલ્પવિતણ્ડાર્થિનોર્વિદ્યાપરીક્ષાયાં વાદેન કૃતાયાં કિં કાર્યમ્ ।
સમવિદ્યત્વસમ્ભાવનાયાં જલ્પવિતણ્ડે કર્તવ્યે ઇત્યુક્તમેવ ।
વિષમવિદ્યતાવધારણાયાં કિં વિધેયમિત્યપેક્ષાયામાહ- તત્સિદ્ધાવિતિ ॥
... તત્સિદ્ધૌ વ્યર્થતાન્યયોઃ

ન્યાયસુધા:
તેન વાદેનૈવ તસ્ય નીચોચ્ચભાવસ્ય સિદ્ધૌ સત્યામન્યયોર્જલ્પવિતણ્ડયોર્વ્યર્થતા ।
તતશ્ચ અકર્તવ્યતેત્યર્થઃ ।
પરીક્ષાર્થેન વાદેનૈવોપરમ ઇતિ ।
બહુવિદ્યત્વસિદ્ધૌ તુ નૈવ વાદો ઽપિ ...
ન્યાયસુધા:
જલ્પવિતણ્ડાર્થિનોર્વિદ્યાપરીક્ષાર્થં વાદકથા પ્રથમં દાતવ્યેત્યુક્તસ્યાપવાદમાહ- બહુવિદ્યત્વેતિ ॥
પ્રાક્ પરીક્ષાતો લોકસંવાદાદિનાન્યતરસ્ય પ્રતિયોગ્યપેક્ષયા બહુવિદ્યત્વસિદ્ધૌ તુ વાદો ઽપિ નૈવ દાતવ્યઃ ।
કિમુ જલ્પવિતણ્ડે ઇતિ ।
કુત ઇત્યત આહ- કારણમિતિ ॥
... કારણમ્
ન્યાયસુધા:
વિદ્યાપરીક્ષાયા ઇતિ શેષઃ ।
વાદ ઇત્યનુવર્તતે ।
વાદો હિ વિદ્યાપરીક્ષાકારણમિત્યેષ્યવ્યો ન તુ વ્યસનિતયા ।
તત્ફલં ત્વન્યત એવ જાતમિતિ કિં પરીક્ષયા કિં તદઙ્ગેન વાદેનેતિ ।
*5,503*
યદુક્તં સ્પર્ધાવતોઃ ખ્યાત્યાદિકામયોર્વાદો ન સમ્ભવતિ, તત્રાસત્સાધનોત્તરપ્રયોગસ્યાવશ્યમવર્જનીયત્વાત્, તતશ્ચ વિદ્યાસામ્યવૈષમ્યનિણર્યાનુપપત્તેરિતિ તત્રાહ- સભેતિ ॥
સભાસભાપપ્રાશ્નીકપૂર્વસ્તુ સ્પર્ધિનામપિ

વાદ એવ ...
ન્યાયસુધા:
પ્રશ્નશબ્દાત્કરોતીત્યર્થે ઈકક્પ્રત્યયો વક્તવ્યઃ ।
સ્પર્ધિનામિતિ જાતૌ બહુવચનમ્ ।
એવેત્યસ્ય યુજ્યત ઇત્યધ્યાહૃતેનાન્વયઃ ।
યતઃ સભાદિપૂર્વસ્તતઃ સ્પર્ધિનામપિ વાદો યુજ્યત એવેતિ ।
તુશબ્દો હેત્વર્થઃ ।
સભાસભાપતિપ્રાશ્નિકૈર્નિયતયોરસત્સાધનાદિપ્રયોગવર્જનસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
*5,505*
યદુક્તં"તત્સિદ્ધૌ વ્યર્થતાન્યયોઃઽ; ઇતિ તદયુક્તમ્ ।
વાદેન તત્ત્વનિર્ણયસિદ્ધાવપિ અર્થાદ્યસિદ્ધેઃ ।
તથાચાભિલષિતં ન સિદ્ધમ્, સિદ્ધં ચાનભિલષિતમિતિ તત્રાહ- ઉભયેતિ ॥
... ઉભયાર્થઃ સ્યાન્નિર્ણીતિજયકારકઃ
ન્યાયસુધા:
વાદ ઇત્યનુવર્તતે ।
અસ્યૈવ વિવરણં નિર્ણીતીતિ ॥
ન કેવલં નિર્ણીતિકારકઃ કિન્તુ જયકારકશ્ચ ।
જયશબ્દેન તત્સાધ્યમર્થ્યાદિકમુપલક્ષ્યતે ।
વિદ્યાપરીક્ષાર્થે વાદે જયિનો ઽર્થાદિકમપિ સભાપતિના સમ્પાદનીયમિતિ ભાવઃ ।
એવં તર્હિ ન કદાપિ જલ્પવિતણ્ડાપ્રવૃત્તિઃ"વ્યર્થરતાન્યયોઃઽ; ઇતિ યુક્તેઃ સમ(માન)ત્વાત્ ।
યથા હિ વિદ્યાવૈષમ્યનિર્ણયે જિતવતો ઽર્થાદિલાભઃ, તથા તત્સામ્યે દ્વયોરપિ અર્થાદિલાભઃ સમ્ભવત્યેવ ।
નચ ફલાન્તરમસ્તિ યેન પુનર્જલ્પવિતણ્ડારમ્ભઃ સ્યાદિત્યત આહ- તત્ત્વાપ્રકાશ એવેતિ ॥
*5,506*
તત્ત્વાપ્રકાશ એવૈકો વિતણ્ડાજલ્પયોઃ ફલમ્

ન્યાયસુધા:
તત્ત્વાપ્રકાશ ઇતિ પરવઞ્ચનસામર્થ્યમુચ્યતે ।
તેન તત્સાધ્યો ઽર્થાદિલાભો લક્ષ્યતે ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યદ્યપિ વિદ્યાસામ્યવૈષમ્યયોર્નિર્ણીતિજયૌ સ્યાતાં તથાપિ તાત્ત્વિકકથાફલરૂપાવેવ ।
પરાચ્છાદનચાતુર્યપ્રયુક્તાર્થાદિલાભાર્થં સમાનવિદ્યયોઃ પુનર્જલ્પવિતણ્ડાપ્રવૃત્તિરિતિ ।
નચૈવં વિષમવિદ્યયોરપિ તત્પ્રવૃત્તિઃ, ઉપપ્લવપ્રસઙ્ગસ્યોક્તત્વાદિતિ ।
યદ્વા તત્ત્વનિર્ણયફલો વાદઃ અર્થાદિફલે જલ્પવિતણ્ડે, ઇતિ ફલભેદેન કથાભેદ ઉક્તઃ ।
સો ઽનુપપન્નઃ ।
તથા સત્યર્થાદીનાં ભેદેન કથાઽનન્ત્યપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ- તત્ત્વેતિ ॥
યદ્યપિ અર્થાદયો ઽવાન્તરભેદભિન્નાસ્તથાપિ તત્ત્વાપ્રકાશ એક એવ વિતણ્ડાજલ્પયોઃ ફલમ્ ।
તત્ત્વનિર્ણયેતરત્વરૂપેણાર્થાદીનામેકત્વાન્નોક્તદોષઃ ।
તદવાન્તરભેદવિવક્ષા તુ વ્યર્થૈવેતિ ભાવઃ ।
*5,507*
એવં કથયા વિદ્યાપરીક્ષણમિતિ પક્ષઃ સમર્થિતઃ ।
ઇદાનીમન્યથેતિ પક્ષમપિ સમર્થયમાન આહ- વિનેતિ ॥
વિના વાદેન વિદ્યાયા યદિ શક્યં પરીક્ષણમ્ ।
સ્યાજ્જલ્પાદિરપિ ક્વાપિ ... ॥ મનુવ્_2,1.47અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અવિગીતવિદ્વત્પ્રસિદ્ધયાદિનેતિ શેષઃ ।
ક્વાપીત્યસ્ય પૂર્વાર્ધેનાન્વયઃ ।
તદા સમવિદ્યયોઃ પ્રથમમપિ જલ્પાદિઃ કથાવિશેષઃ કાર્યઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તર્હિ વિદ્યાપરીક્ષણં વાદેનૈવેત્યુક્તિવિરોધ ઇત્યત આહ- વા એવેતિ ॥
... વાદ એવાન્યથા ભવેત્

ન્યાયસુધા:
વાદ એવ પ્રથમં કર્તવ્યો ભવેદિતિ યદુક્તં તદન્યથા વાદેન વિના વિદ્યાપરીક્ષણસ્ય કર્તુમશક્યત્વ એવાતો ન વિરોધ ઇતિ ।
અસ્ત્વેવમુપાયાન્તરવિરહે કથયૈવ વિદ્યાપરીક્ષણમ્ ।
સા તુ વાદ ઇતિ કુતઃ ।
તત્ત્વનિર્ણયાર્થિનોરધિકારિત્વાત્તત્ફલત્વાચ્ચેતિ ચેત્(ન ।
એવં) ।
તર્હિ વિજિગીષાવતોરધિકારિત્વાદર્થાદિફલત્વાત્સભાદ્યઙ્ગોપેતત્વાજ્જલ્પો ઽપિ સ્યાદિતિ ।
*5,508*
કિમત્ર જલ્પશબ્દવાચ્યતામાત્રમાપદ્યતે, કિંવા વાદશબ્દવાચ્યતાભાવઃ, અથવા સમાહારરૂપં કથાન્તરં યદ્વા નિમિત્તદ્વયસમાવેશે વાદશબ્દસ્યૈવ વ્યવહારાનુપપત્તિઃ ।
સર્વત્રાપ્યુત્તરમાહ- જલ્પ ઇતિ ॥
જલ્પ ઇત્યપિ નામ સ્યાદ્ વાદસ્યૈતાદૃશસ્ય તુ
*5,508f.*
ન્યાયસુધા:
એતાદૃશસ્ય નિમિત્તદ્વયોપેતસ્યાત્ર જલ્પ ઇતિ નામ સ્યાદિત્યભ્યુપગમેનાદ્યો નિરસ્તઃ ।
અપિશબ્દેન વાદશબ્દવાચ્યતાં પ્રતિજ્ઞાયૈ તાદૃશસ્યેત્યનેન હેતુરુક્તઃ ।
તેન દ્વિતીયો ઽપિ નિરાકૃતઃ ।
નહિ નિમિત્તસદ્ભાવે વાચકાપ્રવૃત્તિરિતિ યુક્તમ્ ।
જલ્પશબ્દે ઽપિ સામ્યાત્ ।
અતસ્તુલાયાં પ્રમાણાદિતો વિધાન્તરવતી સ્યાત્ ।
વાદસ્ય જલ્પ ઇત્યપિ નામ સ્યાદિતિ વાદસંજ્ઞા તુ મુખ્યા જલ્પસંજ્ઞા ત્વમુખ્યેતિ સૂચિતમ્ ।
તેન ચતુર્થો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
તત્ર હેતુવિશેષસદ્ભાવં તુશબ્દેન દ્યોતયતિ ।
તથાહિ ।
યદ્યપિ કથકાવાદિતો વિજિગીષૂ તથાપિ સભ્યાદિભિવિર્જિગીષાં પરિભાવ્યોત્પાદિતા તત્ત્વનિર્ણયાર્થિતૈવ કથોપયોગિની ।
અર્થાદિલાભશ્ચાન્તરા પ્રાપ્તો ન ત્વાદિત એવોદ્દિષ્ય ઇત્યમુખ્ય એવ ।
અત એવ પૂર્વ ઉભયાર્થઃ સ્યાદિત્યુક્તે સામ્યપ્રતીતિપ્રસક્તૌ નિર્ણીતિજયકારક ઇતિ તત્ત્વનિર્ણીતેઃ પ્રાધાન્યપ્રદર્શનાર્થં વિવરણં કૃતમ્ ।
અન્યથા કથાફલદ્વયસ્યૈવોભયશબ્દેન પ્રતીતેર્વિવરણં વ્યર્થં સ્યાત્ ।
અલ્પાચ્તરમિતિ લક્ષણસ્ય વ્યભિચારં કુર્વાણેનાપ્યેતદેવ સૂચિતમ્ ।
અન્યથા જયનિર્ણીતિકારક ઇત્યવક્ષ્યત્ ।
સભ્યાદિસંવરણં ચ વિજિગીષુતાપરિભવાર્થમિતિ વાદતાપ્રાધાન્યમેવોપોદ્બલયતીતિ ।
*5,513*
અપિ ચાધિકારિભેદાદિકં બહિરઙ્ગતયૈવ કથાભેદકમ્ ।
અન્તરઙ્ગં તુ પ્રવૃત્તિપ્રકાર એવ ।
સ ચ વાદસમ્બન્ધ્યેવાસ્યાં કથાયામસ્તીત્યતો વાદત્વમેવ મુખ્યમિત્યાશયવાનાહ- પ્રતિજ્ઞેતિ ॥
વ્યાસ -(14)
પ્રતિજ્ઞામાત્રસાધ્યત્વમપિ સ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્યવત્

ન્યાયસુધા:
વિદ્યાપરીક્ષાર્થાયાં કથાયાં ક્વાપિ પ્રમેયે પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ પ્રમાણોપન્યાસરહિતેન વચનેન સાધ્યત્વં પ્રજ્ઞાપનીયં સ્યાત્ ।
કુત એતત્ ।
કત્યેવ દેવા યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ શાકલ્યેન પૃષ્ટે, (યાજ્ઞવલ્ક્યેન) ત્રયસ્ત્રિંશદિતિ વચનમાત્રેણ પ્રજ્ઞાપનસ્ય કૃતત્વાત્ ।
સા ચ વિદ્યાપરીક્ષાર્થા કથેત્યુપક્રમપર્યાલોચનયા સિદ્ધમ્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યશબ્દેન તત્કથોપલક્ષ્યતે ।
સપ્તમ્યર્થે વતિઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- સંવાદ ઇતિ ॥
સંવાદે વાદિનોઃ ક્વાપિ ... ॥ મનુવ્_2,1.48*અ ॥
ન્યાયસુધા:
એવમ્ભાવો હિ વાદિપ્રતિવાદિનોઃ સંવાદે ઽન્યોન્યાપ્તતાઽશ્વાસે સત્યેવ સ્યાત્ તદાશ્વાસો હિ વાદ એવ સમ્ભવતિ ન જલ્પે ।
વિજિગીષુણાપસિદ્ધાન્તાદિપરિહારેણ સર્વથા પ્રમાણપ્રશ્નસ્ય કર્તવ્યત્વાત્ ।
તેનાયં વાદ એવેતિ (પ્રતિ)જ્ઞાયત ઇતિ ।
નન્વેવં તર્હિ ન વિદ્યાપરીક્ષા સમ્ભવતિ ।
પ્રમાણોપન્યાસે હિ તત્સમર્થનોપાલમ્ભાભ્યાં સા સ્યાત્ ।
નતુ પ્રશ્નપ્રતિજ્ઞાભ્યુપગમમાત્રેણેત્યત આહ- વિવાદ ઇતિ ॥
... વિવાદે હેતુર્ ઇષ્યતે ॥ મનુવ્_2,1.48*બ્ ॥
ન્યાયસુધા:
હેતુરિતિ પ્રમાણમાત્રોપલક્ષણમ્ ।
પ્રમાહેતુરિતિ વા ।
ન હ્યેકત્રાપ્તઃ સર્વત્રાપ્ત એવેતિ નિયમો ઽસ્તીતિ ભાવઃ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેનાપિ તત્ર તત્ર પ્રમાણોપન્યાસઃ કૃત એવેતિ સકલમનાકુલમ્ ।
*5,517*
પ્રકૃતાનાં સભ્યસભાપતિપ્રાશ્નિકાનાં સ્વરૂપજિજ્ઞાસાયામાહ- સભેતિ ॥
સભા સભાપતિશ્ચૈવ પ્રાશ્નિકાશ્ચૈવ વૈષ્ણવાઃ ।
રાગદ્વેષવિહીનાશ્ચ ... ॥ મનુવ્_2,1.49અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
(દ્વૌ) ચશબ્દૌ સભા(ભ્યા)દીનામન્યોન્યસમુચ્ચયે ।
તૃતીયો વિશેષણસમુચ્ચયે ।
એવશબ્દૌ તુ વૈષ્ણવા એવ રાગદ્વેષવિહીના એવેતિ સમ્બદ્ધયેતે ।
અન્યથા કથાનુપપત્તિસૂચનં તત્પ્રયોજનમ્ ।
સ્યુરિતિ વક્ષ્યમાણમિહાપિ(મત્રાપિ) સમ્બદ્ધયતે ।
સભ્યાનાં પ્રાશ્નિકાનાં ચ વિશેષણાન્તરમાહ- સ્યુરિતિ ॥
... સ્યુઃ સભ્યાઃ સર્વવેદિનઃ

પ્રાશ્નિકાશ્ ...
*5,518*
ન્યાયસુધા:
સર્વશબ્દેન વાદિપ્રતિવાદિદર્શનસ્ય કથોપયુક્તસ્ય વ્યાકરણાદેશ્ચ સઙ્ગ્રહઃ ।
પુનઃ સભ્યપ્રાશ્નિકગ્રહણં સભાપતિવ્યવચ્છેદાર્થમ્ ।
તત્સાર્વજ્ઞસ્ય કથોપયોગાભાવાત્ ।
સભ્યાઃ પ્રાશ્નિકાશ્ચ સર્વવેદિનઃ સ્યુરિત્યન્વયઃ ।
નનુ પ્રાશ્નિકાનાં ક્વોપયોગઃ ।
વિવદમાનયોર્ગુણદોષાવધારણાદાવિતિ બ્રૂમઃ ।
એવં તર્હિ તૈરેવાલં કિં સભ્યૈરિત્યત આહ- એતદિતિ ॥
... ચૈતદજ્ઞાને સભ્યાશ્ચ ...
ન્યાયસુધા:
અનન્તરોક્તાન્પ્રાશ્નિકાન્ એતચ્છબ્દેન પરામૃશતિ ।
ક્વચિત્સૂક્ષ્મે પ્રમેયે એતેષાં પ્રાશ્નિકાનાં કારણાન્તરદ્વાજ્ઞાને સતિ વાદિનોર્ગુણદોષનિર્ણયાય સભ્યાશ્ચ પ્રમાણં સ્યુરિતિ વક્ષ્યમાણેનાન્વયઃ ।
પ્રમાણાશ્રયેષુ પ્રમાણત્વોપચારઃ ।
યદ્યેવં પ્રાશ્નિકેષ્વજ્ઞાનશઙ્કયા સભ્યાનાં વરણમ્, તદા તેષ્વપ્યજ્ઞાનશઙ્કયાન્યે ઽપિ વરણીયાઃ ।
અન્યથા નિર્ણયાભાવેન કથાવૈયર્થ્યાપત્તેઃ ।
તેષ્વપ્યેવમિત્યત આહ- એષાં ચેતિ ॥
... એષાં ચ દૂરગાઃ ।
પ્રમાણં નિર્ણયાય સ્યુઃ ...
ન્યાયસુધા:
એષાં સભ્યાનાં ચાજ્ઞાને સતિ દૂરગા દેશાન્તરસ્થાઃ ।
નચૈવં સભ્યસંવરણમપ્યનર્થકમ્ ।
તતઃપરં પ્રાયેણાજ્ઞાનશઙ્કાનુદયાત્ ।
લૌકિકશ્ચાયમર્થ ઇતિ ।
દૂરગાન્નિર્ણાયકત્વસમ્ભવાય વિશિનષ્ટિ- પક્ષેતિ ॥
... પક્ષપાતવિવર્જિતાઃ

ન્યાયસુધા:
એકદેશોત્કીર્તનેન યથોક્તં સભ્યાદિલક્ષણમતિદિશતિ ।
*5,520*
અપ્રકાશ્ય સ્વસિદ્ધાન્તમિતિ વિતણ્ડાલક્ષણમુક્તમ્ ।
તત્કથં વાદજલ્પાભ્યાં વ્યાવર્તકમિત્યત આહ- ઉભાભ્યામિતિ ॥
*5,521*
ઉભાભ્યાં સાધનં ચૈવ દૂષણં વાદજલ્પયોઃ
ન્યાયસુધા:
વાદજલ્પયોરુભાભ્યામેવ સ્વપક્ષસાધનં પરપક્ષદૂષણં કર્તવ્યં, નતુ પ્રતિવાદિનઃ પરપક્ષદૂષણમાત્રેણ કૃતાર્થતેતિ ।
સતામેવેતિ સાર્ધશ્લોકસ્યાત્ર સન્નિવેશે તુ, લક્ષિતૌ વાદજલ્પૌ ।
ઇદાનીં તુ વિતણ્ડાયા લક્ષણદ્વયં વિવક્ષુસ્તાવદુપયુક્તમાહ- ઉભાભ્યામિતિ ॥
કથા વાદજલ્પલક્ષણા ।
એતેન જલ્પો ઽર્થાદિવ્યપેક્ષયેત્યુક્તસ્ય વિતણ્ડાયામતિવ્યાપ્તિરપિ પરિહૃતા ।
ઉભયસાધનવત્ત્વેન સદેકાધિકારિકત્વેન વા ઽર્થાદિવ્યપેક્ષકથાયા વિશેષિતત્વાત્ ।
યદર્થં સતામેવેત્યુક્તં તદ્વિતણ્ડાલક્ષણમાહ- વિતણ્ડા ત્વિતિ ॥
કથેત્યનુવર્તતે ।
ઉભાભ્યામિતિ યદર્થમુક્તં તલ્લક્ષણાન્તરમાહ- અપ્રકાશ્યેતિ ॥
ઉક્તે તૈરિતિ પૂર્વવદિતિ ।
ઉભાભ્યાં સાધનમિત્યાદ્યુક્તમ્ ।
તત્ર સાધનાય કિં પ્રમાણં પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
યત્ર યદસ્તિ તત્ર તદેવ (કિં) વક્તવ્યમ્ ।
સત્યમ્ ।
પ્રમાણસમ્પ્લવે તુ કથમ્ ।
કિં સર્વમેવોતૈકમેવ તત્રાપિ કિમિત્યપેક્ષાયામાહ- સદ્ભિરિતિ ॥
સદ્ભિરાગમ એવૈકઃ પ્રયોજ્યો ઽભીષ્યસાધકઃ

*5,522*
ન્યાયસુધા:
એક એવ, નતુ સમ્ભવત્સર્વમાધિક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ ચાગમ એવેતિ યોજ્યમ્ ।
યદ્વૈકશબ્દો મુખ્યાર્થઃ ।
ઈશ્વરાદિપ્રમેયે મુખ્યો વેદાદિરાગમ એવ વક્તવ્યઃ (તસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ સાધ્યસિદ્ધયઙ્ગત્વાત્) નાનુમાનમિતિ ।
નન્વવૈદિકસ્ય વેદાદ્યાગમોપાદાને ઽપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાદિત્યત ઉક્તમ્- સદ્ભિરિતિ ॥
કુતો વેદાદિપ્રયોગનિયમ ઇત્યત આહ- અભીષ્યેતિ ॥
યત ઇતિ શેષઃ ।
અનુમાનં ખલુ ન સ્વાતન્ત્ર્યેણેશ્વરાદિસાધનસ્યેષ્યે ।
સર્વત્રોપાધિપ્રતિપક્ષયોઃ સમ્ભવાત્ ।
તદર્થમન્તતો ઽપ્યાગમો ઽનુસરણીયઃ ।
તતો વરં પ્રથમમેવ (આગમો) વક્તવ્યઃ ।
તસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ સાધ્યસિદ્ધયઙ્ગત્વાત્ ।
નન્વવૈદિકં પ્રતિ કથમ્ ।
આગમં પ્રયુજ્ય તત્પ્રામાણ્યં સાધનીયમિતિ ।
*5,524*
નન્વસદ્ભિઃ કિં વક્તવ્યમ્ ।
ન તાવત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
અતીન્દ્રિયે તદયોગાત્ ।
ન ચાગમઃ ।
સ્વપરાગમયોરન્યોન્યં પ્રામાણ્યાસમ્મતેઃ ।
નાપ્યનુમાનમ્ ।
પ્રયોગપરિમાણાસમ્મતેઃ ।
તથાહિ ।
સૌગતો યદિ દ્વયવયવપ્રયોગં કુર્યાત્તદા નૈયાયિકેન ન્યૂનેન નિગૃહ્યેત ।
અનિગ્રહે વા પ્રતિવાદી પર્યનુયોજ્યમુપેક્ષેત ।
પઞ્ચાવયવપ્રયોગે ત્વધિકેન નિગૃહ્યેત ।
તથા સ્વીકારે ચાપસિદ્ધાન્તેન ।
તથાચ નિયતાવયવાદિવ્યતિરેકેણ વિતણ્ડૈવ ન સ્યાદિત્યત આહ- સ્વસિદ્ધાન્તેતિ ॥
સ્વસિદ્ધાન્તાનુસારેણ હ્યસદ્ભિરનુમોચ્યતે
ન્યાયસુધા:
યથાસિદ્ધાન્તં વક્તવ્યમિતિ પ્રાઙ્નિયમાત્સ્વસિદ્ધાન્તનિર્ણીતપ્રયોગાવયવપરિમાણાપેક્ષયૈવ ન્યૂનાદ્યવતારાદન્યથા(કથા)ઽનુપપત્તેરિતિ
હિશબ્દાથર્ઃ ।
સદ્ભિરાગમો વક્તવ્ય ઇતિ ન (ઇત્ય)યુક્તમ્ ।
વૈદિકસ્ય પ્રતિવાદિનસ્તદ્દૂષણે ઽપસિદ્ધાન્તાત્ ।
અદૂષણે તુ પરપક્ષાદૂષણેન કથાભાવપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ- પ્રત્યક્ષેતિ ।
પ્રત્યક્ષાગમવૈરૂપ્યમાશ્રિત્યાન્યાર્થતૈવ તુ

આગમે દશર્નીયાત્ર દોષો લિઙ્ગવિલોમતા
ન્યાયસુધા:
આગમે તુ વાદિના પ્રયુક્તે પ્રતિવાદિના વૈદિકેન તસ્યાન્યાર્થતૈવ દશર્નીયા ।
નાનુમાનસ્યેવાપ્રામાણ્યમ્ ।
યેનાપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાત્ ।
તત એવ કૃતપરપક્ષદૂષણો ઽપિ ભવેત્ ।
અન્યાર્થતાં દર્શિતવતાઽગમસ્ય પરાભિમતાર્થાત્પ્રચ્યાવિતત્વાત્ ।
ન હ્યપેક્ષિતાર્થાસાધકતવાદન્યત્પ્રમાણદૂષણમસ્તીતિ ।
નન્વેવં સતિ કથં કથાપર્યવસાનમ્ ।
સ્વસ્વાભિમતાર્થાગ્રહપરિત્યાજનોપાયાભાવાદિત્યત ઉક્તમ્- પ્રત્યક્ષેત્યાદિ ॥
અત્ર પરાભિમતે ઽર્થે પ્રત્યક્ષાગમવિરોધમાશ્રિત્ય ।
ન કેવલમેતાવત્ ।
અત્રોપક્રમાદિલિઙ્ગવિલોમતાદોષો ઽપિ દર્શનીયઃ ।
અત્રાન્યતમ(ર)માત્રે તાત્પર્યમ્ ।
અન્યથાઽધિક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
*5,527*
નન્વેતાવતાપિ ન કથાસમાપ્તિઃ ।
પરાભિમતાર્થાનુપપત્તિમાત્રેણ સ્વાભિમતાર્થાસિદ્ધેરિત્યતઃ સત્યમિત્યાહ- લિઙ્ગેતિ ॥
લિઙ્ગાનુકૂલ્યં સ્વાર્થસ્ય શ્રુત્યાદીનામનુગ્રહઃ

ન્યાયસુધા:
દર્શનીયપદમનુવર્તતે ।
શ્રુત્યાદીનાં વેદાદીનાં શ્રુતિર્લિઙ્ગં સમાખ્યા ચેત્યુક્તાનાં લિઙ્ગગ્રહણેનૈવ ગૃહીતત્વાત્ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
પરાર્થે પ્રમાણાનુકૂલ્યસ્ય સ્વાર્થે તત્પ્રાતિકૂલ્યસ્ય ચ નિરાસો દર્શનીય ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સ્વસિદ્ધાન્તપ્રયોગપરિમાણાનતિક્રમેણ પરાર્થાનુમાનવાક્યપ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ ।
તથાત્વે ચ ન ન્યૂનાદ્યવતારઃ ।
તદતિક્રમ એવ તદવકાશ ઇત્યુક્તમ્ ।
*5,528*
અપર આહ ।
યથાવસ્તુ પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
નચ વસ્તુતત્ત્વ એવ વાદિનાં વિપ્રતિપત્તેરવશ્યં ન્યૂનાદ્યવતારસમ્ભવેનાપ્રયોગપ્રાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્ ।
(ત)યસ્ય યત્ર તાત્ત્વિકત્વાભિમાનસ્તેન તત્પ્રયોગાનન્તરં પરેણ ન્યૂનાદાવુદ્ભાવિતે તથારૂપતાયાઃ સાધ(નીયત્વાત્)નાત્ ।
નચૈવમર્થાન્તરાપાતઃ ।
હેતોરન્યતરાસિદ્ધયુદ્ભાવને તત્સિદ્ધિવ્યુત્પાદનવત્પ્રકૃતોપયોગસદ્ભાવાદિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
દ્વિત્રિપઞ્ચાવયવાદિપક્ષાણાં સર્વેષામપિ તાત્ત્વિકતાયાઃ સમર્થિતત્વાત્ ।
સ્વસ્વનિયમસ્યૈવ તાત્વિકત્વમુપેત્ય તદનતિક્રમેણૈવ પ્રયોગાઙ્ગીકારે તુ સર્વથા કથોચ્છેદાપત્તેઃ ।
તત્તાત્ત્વિકતાયાં પ્રતિવાદિના વિપ્રતિપદ્યમાનેનાવશ્યં ન્યૂનાદેરુદ્ભાવનાત્ ।
નનૂક્તમત્ર સ્વસ્વાવયવકલ્પના પરં પ્રતિ સમર્થનીયેતિ ।
દુરુક્તં તત્ ।
તત્સમર્થનસ્યાશક્યત્વાદિત્યાહ- ત્રિપઞ્ચેતિ ॥
*5,529*
ત્રિપઞ્ચાવયવામેવ યુગ્માવયવિનીમપિ ।
નિયમાદ્ યો ઽનુમાં બ્રૂયાદ્ તં બ્રૂયાદ્ યદિ તાદૃશી ।
નાનુમેતિ તદા કેન સાધ્યાવયવકલ્પના

ન્યાયસુધા:
ત્રયઃ પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણાનિ, ઉદાહરણોપનયનિગમનાનિ વા, પઞ્ચ પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહણોપનયનિગમનાનિ વાવયવા યસ્યાઃ સા ત્રિપઞ્ચાવયવા ।
એવશબ્દેન પક્ષદ્વયનિયમમાહ ।
યુગ્મૌ દ્વાવુદાહરણોપનયાવયવૌ યસ્યાઃ સા યુગ્માવયવિની ।
નિયમાદિતિ સન્નિહિતેનૈવ સમ્બદ્ધયતે ।
અનુમેતિ તાદર્થ્યાત્પ્રયોગ ઉચ્યતે ।
વૈશેષિકાદીનાં તત્રૈવ વ્યવહારાત્ ।
તં બ્રૂયાદ્યદિ પરો ઽનિયતવાદીતિ શેષઃ ।
યદ્વા યો મીમાંસકસ્તાર્કિકાદિશ્ચ ત્રિપઞ્ચાવયવામેવાનુમાં બ્રૂયાત્ ।
તં પ્રતિ યઃ સૌગતો નિયમાદ્યુગ્માવયવિનીં બ્રૂયાત્ ।
સ યદિ તાદૃશી ત્ર્યવયવા પઞ્ચાવયવા ચ નાનુમેતિ બ્રૂયાદિતિ યોજ્યમ્ ।
એવં (વિ)પરિવર્તેનાપિ ।
તાદૃશી નાનુમેત્યસ્ય પ્રમાણાભાવાદિતિ શેષઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
નૈયાયિકેન સૌગતં પ્રતિ પઞ્ચાવયવપ્રયોગે વિહિતે સૌગતો ઽધિકમિતિ નિગૃહ્ણીયાત્ ।
તતો નૈયાયિકેન પઞ્ચાવયવપ્રયોગસ્યૈવ તાત્ત્વિકત્વાન્નૈવમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
તતઃ સૌગતો નેદં તત્ત્વમપ્રમાણિકત્વાદિતિ વદેદેવ ।
અથ નૈયાયિકેનાપ્રામાણિકત્વમસિદ્ધમિતિ વદતા કથમિતિ સૌગતે પૃષ્ટવતિ (સતિ) કેન પ્રમાણેન સ્વીયા પઞ્ચાવયવકલ્પના સાધ્યા ।
તદગોચરત્વાત્ ।
નહિ કાર્યકારણભાવઃ ક્વાપિ પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયઃ ।
ન ચાગમેન ।
તદભાવાત્ ।
"પઞ્ચાવયવયુક્તસ્ય વાક્યસ્ય ગુણદોષવિત્ઽ; ઇતિ ભારતાદિવાક્યમસ્તીતિ ચેન્ન"સૌક્ષ્મ્યં સઙ્ખયાક્રમશ્ચૈવ નિર્ણયશ્ચ પ્રયોજનમ્ઽ; ઇત્યાદિના તત્રૈવાન્યથા વ્યાખ્યાતત્વાત્ ।
નાપ્યુપમાનાભાવાભ્યામ્ ।
નિયતવિષયત્વાત્ ।
નચાર્થાપત્ત્યા ।
તદભાવાત્ ।
અનુપાનાનતિરેકાચ્ચેતિ ।
*5,531*
મા ભૂત્પ્રત્યક્ષાદિનાવયવકલ્પનાસિદ્ધિઃ ।
અનુમાનેન તુ ભવિષ્યતિ ।
વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતોપેતલિઙ્ગપ્રતીતેઃ પઞ્ચાવયવવાક્યશ્રવણાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાદિતિ ચેત્ ।
ન તાવદિદમનુમાનં ત્વચ્ચેતસિ પરિવર્તમાનં પરં પ્રત્યાયનાઙ્ગમ્ ।
કિન્નામ પ્રયુજ્યમાનમ્ ।
તત્ર કિં પઞ્ચાવયવપ્રયોગો ઽસ્ય વિધાસ્યતે, અથ દ્વયવયવઃ ।
નોભાવપીત્યાહ- નિયતેતિ ॥
***[નોતે: જુમ્પ્ ઇન્ વેર્સે નુમ્બેરિન્ગ્, નો લચુન ઇન્ તેxત્!]***
નિયતાવયવાસિદ્ધૌ ...
ન્યાયસુધા:
નિયતાવયવસ્ય પઞ્ચાવયવસ્ય દ્વયવયવસ્ય ચ ।
યથાસઙ્ખયં સૌગતનૈયાયિકયોર્બોધૌપયિકત્વાસિદ્ધૌ, નાનુમાનેનાપ્યવયવકલ્પનાસિદ્ધિરિતિ શેષઃ ।
યદ્વોત્તરવાક્યે નિયતાવયવાસિદ્ધાવિત્યનુવાદો ઽયમ્ ।
તતો નિયતાવયવાસિદ્ધેરિતિ સિદ્ધયતિ ।
પઞ્ચાવયવપ્રયોગે પરેણાધિક્યોદ્ભાવનાત્ ।
દ્વયવયવપ્રયોગે ઽન્યતરન્યૂનત્વાપસિદ્ધાન્તયોરુદ્ભાવનાદિત્યર્થઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- વ્યાપ્તીતિ ॥
*5,532*
... વ્યાપ્તિમાત્રેણ સાધનમ્ ।
કર્તવ્યમેવ તેન સ્યાત્ ...
ન્યાયસુધા:
યત એવં નોપાયાન્તરં તેન કારણેન ।
તેન નૈયાયિકેન વ્યાપ્તિમાત્રેણ યદ્યસ્યાન્યવવ્યતિરેકાનુવિધત્તે તત્તત્કાર્યમિત્યાદિવ્યાપ્તિવચનમાત્રેણૈવ ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
"લિઙ્ગોક્તૌઽ; ઇત્યાદિપ્રાગ્વ્યુત્પાદિતપ્રકારેષ્વન્યતમેનેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સાધનં પઞ્ચાવયવનિયમસ્ય, કર્તવ્યં સ્યાત્ ।
સૌગતેનાપિ તદનુસરણીયમ્ ।
ઇતરથા તસ્યાપિ પ્રયોગાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
*5,534*
તતો ઽપિ કિમિત્યત આહ- તસ્માદિતિ ॥
... તસ્માત્ સૈવાનુમા મતા

ન્યાયસુધા:
યસ્માત્પ્રયોગેયત્તાસાધનં વાદિપ્રતિવાદિભ્યામન્યતરેણ વા સ્વમતપરિત્યાગેનાન્યમતાભ્યુપગમે કૃત એવોપપદ્યતે નાન્યથા ।
તસ્માત્સૈવાનુમા મતા ।
વ્યાપ્તિવચનાદિકમેવ પરાર્થપ્રયોગત્વેન સર્વત્ર મન્તવ્યમ્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યદા નૈયાયિકો દ્વયવયવેન પઞ્ચાવયવનિયમં સાધયતિ ।
તદા દ્વયવયવસ્ય તાત્ત્વિકત્વં સ્વયં મન્યતે ન વા ।
નેતિ પક્ષે પ્રતારકઃ સ્યાત્ ।
આદ્યે ઽન્યત્રાપિ કથં તત્તત્વં ન સ્યાત્ ।
એવં કથાભાવપ્રસઙ્ગભીરુઃ સૌગતો ઽપિ પઞ્ચાવયવેન દ્વયવયવસ્યાવશ્યકતાં પ્રતિપદ્યમાનસ્તત્ત્વં મન્યતે ન વા ।
દ્વિતીયે કથં તતઃ પ્રતિપદ્યેત ।
આદ્યે ઽન્યત્રાપિ કુતસ્તન્ન તત્ત્વમ્ ।
અતો ઽત્ર સર્વસિદ્ધાન્તપ્રકારાણાં તાત્ત્વિકત્વાદ્યુક્તં સ્વસિદ્ધાન્તાનુસારેણેતિ ।
અસ્માદેવ સઙ્કટાદ્બિભ્યદુદયનો યથાવસ્તુ વક્તવ્યમિત્યુક્ત્વા યથાસિદ્ધાન્તં વા વક્તવ્યમિતિ સમયં બદ્ધ્વા પ્રવૃત્તાયાં કથાયાં ન ન્યૂનાદ્યવતાર ઇતિ પક્ષાન્તરમવાદીદિતિ ।
અવસિતમનુમાનમ્ ।
*5,535*
નિર્દોષં વાક્યમાગમઃ ।
સ દ્વિવિધઃ ।
પૌરુષેયો ઽપૌરુષેયશ્ચ ।
તત્રાપૌરુષેયો વેદઃ ।
અન્યસ્તુ પૌરુષેય ઇતિ સુપ્રસિદ્ધત્વાન્નોક્તમ્ ।
*5,537*
કેચિદ્વાક્યં વાક્યાર્થે ઽનુમાનમિતિ બ્રુવતે ।
તદનુપપન્નમ્ ।
વાક્યવાક્યાર્થયોર્દેશતઃ કાલતો વાન્વયવ્યતિરેકાભાવાત્ ।
અથેદં વાક્યં વાક્યાથર્વત્ વાક્યત્વાદિતિ સાધ્યતે ।
તત્ર કિં વાક્યાર્થમાત્રં સાધ્યતે તદ્વિશેષો વા ।
નાદ્યઃ ।
વિશેષપ્રમિતેર્નિર્નિબન્ધનત્વાપત્તેઃ ।
દ્વિતીયે સ વિશેષઃ પ્રતીતો ન વા ।
આદ્યે વાક્યવૈયર્થ્યમ્ ।
દ્વિતીયે ઽપ્રસિદ્ધવિશેષણતા ।
વિશેષસ્યાન્યત્રાભાવાદનૈકાન્ત્યં ચ ।
મતુબાર્થશ્ચ કિં પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકભાવઃ, સમ્બન્ધાન્તરં વા ।
આદ્યે સાક્ષાલ્લિઙ્ગતયા વા ।
ન પ્રથમઃ ।
અનુમાનવૈયર્થ્યાત્ ।
અપસિદ્ધાન્તાચ્ચ ।
દ્વિતીયે તુ નેદં વાક્યાર્થાનુમાનં કિન્તુ સિદ્ધે ઽર્થે વાક્યસ્ય લિઙ્ગતાનુમાનમેવ ।
તત્ર ચ દૃષ્ટાન્તો ઽન્યતરસાધ્યવિકલઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તદભાવેન બાધાત્ ।
*5,539*
અથૈવં પ્રયુજ્યતે, વિવાદાધ્યસિતાનિ પદાનિ સ્વસ્મારિતાર્થાન્વયપ્રમિતિપૂર્વકાણિ આકાઙ્ક્ષાદિમત્પદ(કદમ્બક)ત્વાદિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
વિનાપ્યન્વયપ્રમિતિં દૈવાત્પ્રયુક્તેષ્વાકાઙ્ક્ષાદિમત્સુ પદેષ્વનૈકાન્ત્યાત્ ।
આપ્તપ્રયુક્તત્વેન હેતુવિશેષણે સાધ્યાર્થસ્ય હેત્વર્થે પ્રવેશાપત્તેઃ ।
પુરુષવિશેષપ્રયુક્તત્વસ્યાધ્યાપકપ્રયુક્તેષુ વ્યભિચારાત્ ।
મૂલપ્રમાનુમાને ઽપિ વેદેષુ અનુપપત્તેઃ ।
તદપૌરુષેયત્વસ્ય સાધિતત્વાત્ ।
*5,542*
અપરે ત્વપૌરુષેયસ્યાગમત્વમુપગમ્ય પૌરુષેયસ્યાનુમાનત્વમભ્યુપગચ્છન્તિ ।
તેષાં તુ સ્ફુટો વેદે વ્યભિચારઃ ।
કિઞ્ચ પદાનામન્વિતાભિધાને શક્તિઃ ।
પદાન્યેવ ચ વાક્યમ્ ।
નચ વૈદિકપદેભ્યો ઽન્યાન્યેવ લૌકિકાનિ પદાનિ ।
વક્તા તુ પદજ્ઞાન એવોપયુજ્યતે ।
તત્કથં લોકવેદયોઃ પ્રકારભેદઃ સ્યાત્ ।
અપિ ચ વેદાનુસારેણ પઠ્યમાનેષુ લૌકિકવાક્યેષુ કથમ્ ।
અન્વયપ્રતીતિરુત્પદ્યત એવ ।
કિન્નામ પુનઃ પૌરુષેયત્વજ્ઞાનાદપનીયત ઇતિ ।
એવં તર્હિ વાક્યાદેવ વાક્યાથર્જ્ઞાનમ્ ।
તત્પ્રામાણ્યનિશ્ચયાય તુ વક્ત્રાદ્યનુસરણમિત્યાયાતમિત્યાસ્તામ્ ।
*5,544*
તદેવં સામાન્યતો વિશેષતશ્ચ પ્રમાણાનિ લક્ષિતાનિ ।
તત્ર સ્વીયસામાન્યલક્ષણસમર્થનેનાર્થાદ્વાદ્યન્તરોક્તસામાન્યલક્ષણાનિ નિરસ્તાન્યેવ ।
તથાપિ સ્મૃતિવિષયે વક્તવ્ય(વિ)શેષસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્પ્રાભાકરલક્ષણં વિશેષતો નિરાકરોતિ- અનુભૂતિરિતિ ॥
અનુભૂતિઃ પ્રમાણં ચેત્ કેન સ્મૃતિરપોદ્યતે
ન્યાયસુધા:
"તદા વક્તવ્યં સ્મૃતિઃ પ્રમા ન વા ।
આદ્યે ઽપસિદ્ધાન્તઃઽ; ઇતિ શેષઃ ।
દ્વિતીયે ત્વાહ- કેનેતિ ॥
યદિ સ્મૃતિર્ન પ્રમા તદા સ્મૃતિઃ લક્ષણેન વ્યાવર્તનીયા ।
અન્યથાતિવ્યાપ્તેઃ ।
(તત્કેન) તત્કુતઃ સ્મૃતિરપોદ્યતે વ્યાવર્ત્યતે ।
સ્મૃતિર્વ્યાવર્તકં ન કિમપિ ।
લક્ષણે ઽસ્તીતિ યાવત્ ।
*5,544f.*
નન્વનુભૂતિરિત્યુક્ત એવ સ્મૃતાવપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્મૃતિવ્યતિરિક્તં જ્ઞાનમનુભૂતિરિત્યભિધાનાત્ ।
નહિ સ્મૃતિઃ સ્મૃતિવ્યતિરિક્તા ભવતીતિ ।
મૈવમ્ ।
સ્મૃતેરપિ સ્મૃત્યન્તરવ્યતિરિક્તત્વસમ્ભવેનાવ્યવચ્છેદકત્વાત્ ।
સ્મૃતિત્વાનધિકરણં જ્ઞાનમનુભૂતિરિતિ ચેત્ ।
કિમિદં સ્મૃતિત્વમ્ ।
ન તાવજ્જાતિઃ ।
ગુણેષુ જાતેરનઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
સંસ્કારમાત્રજન્યજ્ઞાનત્વં તુ ન સમ્ભવતિ ।
અદૃષ્ટાદિજન્યત્વાત્ ।
અસાધારણકારણવિવક્ષાયામપિ તથા ।
સ્મૃતેર્માનસત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
એતેન નિયમેન પ્રત્યુત્પન્નાસાધારણકારણકપ્રત્યગ્રત્વમનુભૂતિત્વમિત્યપ્યવચ્છેદકં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સ્મૃતેરપિ માનસપ્રત્યક્ષજન્યાયાસ્તથાત્વાત્ ।
સંસ્કારસ્ય કારણત્વે ઽપિ નાસૌ સત્તામાત્રેણ સ્મૃતિં જનયતિ કિન્નામોદ્બુદ્ધ એવ ।
તથાચ કથં ન પ્રત્યુત્પન્નાસાધારણકારણજન્યત્વમ્ ।
અન્યથેન્દ્રિયાદિમા(યમા)ત્રમુપાદાયાનુભૂતેરપિ તન્નિરાકુર્યાત્ ।
કિઞ્ચ સ્મૃતિરપિ કાચિત્પ્રત્યુત્પન્નસંસ્કારજન્યા સમ્ભવત્યેવ ।
નચાવચ્છેદકેન વિના નિયમો જ્ઞાતું શક્યત ઇતિ ।
*5,549*
યદ્વા અનુભૂતિઃ પ્રમાણં ચેત્તદા સ્મૃતાવવ્યાપ્તિરિતિ શેષઃ ।
નનુ સ્મૃતિઃ પ્રમાણમેવ ન ભવતિ ।
તત્કથં તત્રાવ્યાપ્તિદોષ ઇત્યત આહ- કેનેતિ ॥
સ્મૃતિઃ કેન નિમિત્તેનાપોદ્યતે પ્રમાણાદ્બહિઃ ક્રિયતે ન કેનાપીત્યર્થઃ ।
તથાહિ ।
કિમયથાર્થત્વાત્ ।
યાથાર્થ્યે ઽપ્યનનુભૂતિત્વાદ્વાપ્રામાણ્યે બાધકાભાવાદ્વા પ્રામાણ્યે સાધકાભાવાદ્બાધકસદ્ભાવાદ્વા ।
આદ્યં દૂષયતિ- કેનેતિ ॥
સ્મૃતિઃ કેન પ્રબલેન પ્રમાણેનાપોદ્યતે બાધ્યતે ।
યેન યથાર્થા ન સ્યાત્ ।
બાધકાભાવાન્નાયથાર્થત્વં વાચ્યમિતિ ।
દ્વિતીયં નિરાકરોતિ- કેનેતિ ॥
કિમનુભૂતિત્વં પ્રમાણલક્ષણમિતિ કૃત્વાનનુભૂતિત્વાત્સ્મૃતિરપ્રમાણમિત્યુચ્યતે કિં વા ઘટાદિદૃષ્ટાન્તાવષ્ટમ્ભેન ।
આદ્યે ઽન્યોન્યાશ્રયત્વમ્ ।
તથાચ કેન સ્મૃતિરપોદ્યતે ।
દ્વિતીયે ઽપિ સ્મૃતિરેવ કેનાપોદ્યતે ।
અસ્મૃતિત્વેનાનુભૂતિઃ કુતો નાપોદ્યતે વિશેષાભાવાદિતિ ।
તૃતીયમપાકરોતિ- પૂર્વેતિ ॥
પૂર્વાનુભૂતે કિં માનમિત્યુક્તે સ્યાત્ કિમુત્તરમ્

ન્યાયસુધા:
યદિ સ્મૃતિરપ્રમાણં સ્યાત્તદા પૂર્વાનુભૂતે કિં માનમિતિ પ્રશ્નો નિરુત્તરઃ સ્યાત્ ।
સ્મૃતિવ્યતિરિક્તસ્ય
તત્પ્રમાણસ્યાભાવાત્ ।
તથાચ સાક્ષ્યાદિલોકવ્યવહારો લુપ્યેત ।
સ્મૃતિરેવ પ્રમાણં કિન્તુ લિઙ્ગતયેતિ ચેન્ન ।
તથાનુભવાભાવાત્ ।
અન્યથા સાક્ષાત્કારેણ કાર્યેણ કર્મકારકતયા ઘટા(દ્ય)નુમાનમિત્યપિ સ્યાત્ ।
ચતુર્થં પ્રત્યાહ- પૂર્વેતિ ॥
સ્મૃતિરિત્યેવ હિ વક્તવ્યમ્ ।
વચનાચ્ચાનુભવો ઽનુમીયત ઇતિ લોકવ્યવહાર એવાત્ર પ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
*5,552*
નનુ યદિ સ્મૃતિઃ પ્રમા સ્યાત્તદા તત્કારણસ્ય સંસ્કારસ્યાનુપ્રમાણત્વં પ્રસજ્યેત ।
તથાચાનુપ્રમાણત્રિત્વં ભજ્યેત ।
નહિ સંસ્કારઃ પ્રત્યક્ષાદિષ્વન્તર્ભવતિ ।
અનિન્દ્રિયસન્નિકર્ષત્વાદજ્ઞાતકરણત્વાચ્ચેતિ પઞ્ચમમપાકરોતિ- માનસમિતિ ॥
માનસં તદ્ધિ વિજ્ઞાનં ...
ન્યાયસુધા:
હિ યસ્માત્તત્સ્મરણં માનસં મનઃપ્રત્યક્ષજં ન સંસ્કારકરણકં તતો નોક્તદોષ ઇતિ શેષઃ ।
અસાક્ષાત્કારરૂપત્વાન્ન પ્રત્યક્ષફલત્વમિત્યત ઉક્તમ્- વિજ્ઞાનમિતિ ॥
સાક્ષાત્કાર ઇત્યર્થઃ ।
સ્મરણસ્ય માનસત્વં સાક્ષાત્કારત્વં ચ કુત ઇત્યત આહ- તચ્ચેતિ ॥
... તચ્ચ સાક્ષિપ્રમાણકમ્

ન્યાયસુધા:
તદિતિ માનસત્વમ્ ।
ચશબ્દાત્સાક્ષાત્કારત્વં ચ ।
યદ્વા દ્વયમપિ તચ્છબ્દેન પરામૃશ્યતે ।
પ્રકૃતાનુસન્ધાનાર્થશ્ચશબ્દઃ ।
*5,553*
નન્વિન્દ્રિયાણાં પ્રાપ્યકારિત્વનિયમાદતીતેન ચ મનસઃ પ્રાપ્તેરયોગાત્કથં સ્મૃતેર્માનસપ્રત્યક્ષજત્વમિત્યત આહ- અતીતેતિ ॥
અતીતાનાગતં યદ્વદ્ યોગિભિર્દૃશ્યતે ઽઞ્જસા ।
એવં પૂર્વાનુભૂતં ચ મનસૈવાવગમ્યતે ॥ મનુવ્_2,1.59ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
સન્તિ તાવદ્યોગિનો ઽણિમાદિસિદ્ધિસમ્પન્ના અતીતાનાગતદર્શિનઃ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણપ્રસિદ્ધાઃ ।
શ્રુત્યાદેઃ સિદ્ધાર્થે પ્રામાણ્યસ્ય સાધિતત્વાત્ ।
કર્મવિધિસમાનયોગક્ષેમત્વાચ્ચ યોગવિધીનામ્ ।
નચ તજ્જ્ઞાનમસાક્ષાત્કારઃ ।
શ્રુત્યાદિના સાક્ષાત્કારત્વપ્રતીતેઃ ।
તથાહિ શ્રુતિઃ"અપશ્યમપ્યયે માયયા વિશ્વકર્મણ્યદો જગન્નિહિતં શુભ્રચક્ષુઃઽ; ઇતિ ।
પુરાણં ચ"નારાયણપ્રસાદેનઽ; ઇત્યાદિ ।
ઇતિહાસો ઽપિ"દિવ્યં દદામિ તે ચક્ષુઃઽ; ઇત્યાદિ ।
તદિદમુક્તમ્- અઞ્જસેતિ ॥
સાક્ષાદિત્યર્થઃ ।
એવઞ્ચ યથા યોગિનામિન્દ્રિયેણૈવાતીતાનાગતાથર્સાક્ષાત્કારસ્તથાતીતમપિ મનસા સ્મર્યત ઇતિ કો દોષઃ ।
નન્વિન્દ્રિયસ્યાર્થપ્રાપ્તિર્નામ ન સંયોગઃ સમવાયો વેતિ નિયમઃ ।
કિન્તુ પ્રત્યાસત્તિમાત્રમ્ ।
અસ્તિ ચ તદ્યોગીન્દ્રિયાણામ્ ।
તત્તદુપદર્શકયોગજધર્મસહકૃતત્વલક્ષણમિતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ મનસો ઽપિ પૂર્વાનુભવજનિતસંસ્કારસાચિવ્યલક્ષણાસ્ત્યતીતાર્થેન પ્રત્યાસત્તિરિત્યાશયવતોક્તમ્- પૂર્વાનુભૂતં ચેતિ ॥
*5,554*
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદિ પ્રાપ્તિઃ સંયોગાદિલક્ષણા વિવક્ષિતા તદા તદભાવો ઽનૈકાન્તિકઃ ।
પ્રત્યાસત્તિમાત્રવિવક્ષાયાં ત્વસિદ્ધિરિતિ ।
દૃષ્ટાન્તકથનં તુ પ્રત્યાસત્તિમાત્રસ્ય સાક્ષાત્કારહેતુતાં સમ્ભાવયિતુમ્ ।
કાર્યદર્શનવશાચ્ચેયં કલ્પનાસૌ નાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ દર્શયિતું ચ ।
એતેન માનસં ચેત્સ્મરણં સ્યાન્ન સંસ્કારજં તદાનનુભૂતે ઽપ્યુ(વ્યુ)ત્પદ્યેતેતિ પરાસ્તમ્ ।
સંસ્કારસ્ય સન્નિકર્ષસ્થાનીયતયાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
*5,557*
યત્સ્મૃતેર્માનસત્વં સાક્ષિસિદ્ધમિત્યુક્તં તદભિનયેન દર્શયતિ- વિજ્ઞાતમિતિ ॥
વિજ્ઞાતં મનસા પૂર્વં મયૈતત્ કૃતમિત્યપિ ।
સાક્ષાદનુભવાત્ સિદ્ધં ... ॥ મનુવ્_2,1.60અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
એતન્મયા પૂર્વં કૃતમિત્યેતન્મયા મનસા વિજ્ઞાતં સ્મૃતમપીતિ સ્મરણસ્ય માનસત્વં સાક્ષાદનુભવાત્સાક્ષ્યનુભવેન સિદ્ધમિતિ ।
યદુક્તં પરૈઃ પૂર્વાનુભવાવચ્છિન્નાર્થગોચરા સ્મૃતિસ્તદ્યાથાર્થ્યાદિકમનુવિદધાના ન સ્વયં યથાર્થેતિ, તદસત્, અનુભવવચ્છુદ્ધાર્થવિષયત્વસ્યાપિ સાક્ષિસિદ્ધત્વાદિતિ દર્શયિતું મયૈતત્કૃતમિત્યપીત્યુક્તમ્ ।
નનુ મનસો ઽપ્રત્યક્ષત્વાત્કથં સ્મરણસ્ય માનસતા સાક્ષિપ્રત્યક્ષગમ્યેતિ ચેન્ન ।
તસ્ય સાક્ષિવેદ્યતાયા વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
તથાપિ કાર્યકારણભાવો ન પ્રત્યક્ષ ઇતિ ચેદન્વયવ્યતિરેકસચિવસ્ય સાક્ષિણસ્તત્ર પ્રામાણ્યાભ્યુપગમાત્ ।
જ્ઞાનં નિત્યાનુમેયમિતિ ચેન્ન ।
જ્ઞાતતાયા નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
સ્વપ્રકાશમિતિ ચેન્ન ।
અનાત્વત્વાત્, ઘટવત્ ।
માનસવેદ્યતા તુ નિરસિષ્યત ઇત્યાશયવાનાહ- કથમેવેતિ ॥
... કથમેવ હ્યપોદ્યતે

*5,561*
ન્યાયસુધા:
યાથાર્થ્યમેવેત્યાદિનોક્તસ્ય પ્રકૃતોપયોગમાહ- એવમિતિ ॥
એવં લક્ષણકે માનત્રયે બ્રહ્માદિવસ્તુષુ ।
પ્રમાણં વેદ એવૈકસ્ ...
ન્યાયસુધા:
યસ્માન્માનત્રયમેવંલક્ષણકં તસ્માદ્બ્રહ્માદિવસ્તુષુ વેદ એવ પ્રમાણં ન યુક્ત્યાદેસ્તત્રાવકાશઃ ।
ઇન્દ્રિયં હિ રૂપાદિમત્યેવ દ્રવ્યે પ્રવતર્તે ।
નચ બ્રહ્માદિકં તથા ।
અનુમાનં ચ વ્યાપ્તિસાપેક્ષમ્ ।
નચ વેદનિરપેક્ષસ્ય તસ્ય બ્રહ્માદૌ સઞ્ચારો ઽસ્તિ ।
ઉપાધિપ્રતિપક્ષયોસ્તુ સર્વત્ર સમ્ભવેન વ્યાપ્ત્યનિશ્ચયાત્ ।
વેદાનુસરણે તુ સાધ્યાવ્યાપકત્વબાધિતવિષયત્વયોરાવશ્યકત્વાત્ ।
પૌરુષેયાગમસ્તુ પરતન્ત્ર એવેતિ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- તત્પ્રામાણ્યં ચેતિ ॥
... તત્પ્રામાણ્યં ચ સાધિતમ્

ન્યાયસુધા:
ય(ત)સ્માદ્વેદવિષયે ન યુક્તેરવકાશસ્તતો વિરોધો ઽપિ સ એવોક્ત ઇત્યુપપન્નમ્ ।
તથાચ વેદસ્ય પ્રમાણવિરોધાભાવાત્તત્પ્રામાણ્યં ચ સાધિતમ્ ।
યદુક્તં પ્રાક્"તસ્માદ્વેદપ્રામાણ્યમિષ્યતેઽ; ઇતિ તત્સિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ન વિલક્ષણત્વાધિકરણમ્ ॥
વ્યાસ -(15)
[======= જ્ન્ય્સ્_2,1.ઇઇઇ: અભિમાન્યધિકરણમ્ =======]
*6,1*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ચતુર્થો ભાગઃ (અભિમાન્યધિકરણમ્) ॥
॥ ઓં અભિમાનિવ્યપદેશસ્તુ વિશેષાનુગતિભ્યામ્ ઓં ॥
યુક્ત્યન્તરવિરોધં વેદસ્ય પરિહર્તુમિદમારભ્યતે ।
સ્યાદેતત્ ।
યુક્તિવિરોધાઃ કિં પ્રત્યેકં પરિહરણીયાઃઽ; ઉતોપલક્ષણયા ।
નાદ્યઃ ।
નિરસનીયયુક્ત્યાભાસાનન્ત્યેન શાસ્ત્રાપર્યવસાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
સૂત્રત્વવ્યાઘાતાચ્ચ ।
દ્વિતીયે ત્વનારમ્ભ એવાસ્યાધિકરણસ્ય ।
નિરન્તરાતીતાધિકરણેનૈવોપલક્ષણયા સકલયુક્તિવિરોધાનાં પરિહૃતત્વાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
અભ્યધિકશઙ્કાસદ્ભાવેન તદુપપત્તેરિત્યાશયવાન્પૂર્વપક્ષં તાવદાહ- તથાપીતિ ॥
અભિમાનિવ્યપદેશસ્ તુ વિશેષાનુગતિભ્યામ્

તથાપિ મૃજ્જલાદીનાં બુદ્ધિવાગાદિવાચકઃ ।
દૃષ્ટવ્યાપ્તિવિરુદ્ધત્વાત્ તત્ર માનં કથં ભવેત્

યદ્યપિ ફલવ્યભિચારાદિવિરોધો વેદસ્ય પરિહૃતસ્તથાપીત્યર્થઃ ।
મૃજ્જલાદીનામિત્યાદિપદેન તેજઃપ્રભૃતીનાં ગ્રહણમ્ ।
બુદ્ધિર્જ્ઞાનં, વાગ્વક્તૃત્વજ્ઞ્ ।
આદિગ્રહણેન શ્રોતૃત્વાદિકમ્ ।
વેદ ઇત્યનુવર્તતે ।
દૃષ્ટા પ્રમિતા વ્યાપ્તિર્યસ્યા યુક્તેઃ સા તથોક્તા ।
વ્યાપ્તિગ્રહણં પક્ષધર્મતાયા અપ્યુપલક્ષણમ્ ।
ક્વચિત્તન્નિયમાનભ્યુપગમાત્સ્વશબ્દેનાસઙ્કીર્તનમ્ ।
તયા વિરુદ્ધત્વાત્ ।
તત્ર મૃજ્જલાદીનાં બુદ્ધિવાગાદૌ ।
કથમિત્યાક્ષેપે ।
પ્રતિપાદ્યાન્તરં તુ નાસ્ત્યપ્રતીતેરિતિ શેષઃ ।
*6,3f.*
એતદુક્તં ભવતિ ।
"મૃદબ્રવીત્, આપો ઽબ્રુવન્, તત્તેજ ઐક્ષત, તા આપ ઐક્ષન્ત, ઋણોત ગ્રાવાણો, વિદુષો ઽનુપ્રાણાઃ, અહં શ્રેયસિ વ્યૂદિરે, આપો વા અકામયન્તઽ; ઇત્યાદિવેદસ્તાવન્ન પ્રમાણમ્, યુક્તિવિરુદ્ધાર્થાભિધાયિત્વાત્, નીલં નભ ઇતિવત્ ।
મૃજ્જલાદીનાં બુદ્ધિવાગાદિમત્ત્વં ખલ્વસ્યાર્થઃ ।
સ ચ, વિમતા મૃન્ન વક્ત્રી મૃત્ત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નમૃદ્વદિત્યાદિયુક્તિવિરુદ્ધઃ ।
તથાચ વેદવાક્યાન્તરે ઽપ્યપ્રામાણ્યમનુમાસ્યતે ।
*6,4*
નનુ"ન વિલક્ષણત્વાત્ઽ; ઇત્યનેનૈવ ન્યાયેનાયમપિ વિરોધઃ પરિહરણીયઃ ।
મૈવમ્ ।
(તન્ન્યા)ન્યાયસઞ્ચારાવિષયત્વાત્ ।
તત્ર હિ યથોક્તાનુષ્ઠાને ઽપિ ફલવ્યભિચારશ્ચેદ્ધેતુઃ તદાઽપાતતસ્તાવત્સન્દિગ્ધવિશેષણાસિદ્ધિઃ ।
કર્ત્રાદિવૈગુણ્યસ્યાપિ સમ્ભવાત્ ।
નિત્યત્વેન વેદપ્રામાણ્યસ્ય સ્થિતૌ તુ વિશેષણાસિદ્ધિનિશ્ચય એવ ।
ફલવ્યભિચારમાત્રસ્ય હેતુત્વે તુ અનૈકાન્તિકત્વમિત્યેવં વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાવિરહવ્યુત્પાદનેન યુક્તિવિરોધઃ પરિહૃતઃ ।
ન ચાસ્યા યુક્તેર્વ્યાપ્ત્યાદ્યઙ્ગવૈકલ્યં સમ્બદ્ધમ્ ।
પ્રસિદ્ધમૃદાદૌ તથોપલમ્ભાત્ ।
નચ તત્રાપિ બુદ્ધયાદિસદ્ભાવઃ, કદાપિ તત્કાર્યસ્યાદશર્નાત્ ।
નાપિ સમ્બદ્ધમપિ વ્યભિચીર્ણમ્ ।
વ્યભિચારાનુપલમ્ભાત્ ।
નચાનુપલમ્ભમાનવ્યભિચારમપિ સોપાધિકમ્, ઉપાધેરનિરૂપણાત્ ।
બુદ્ધયાદિમત્ત્વે ચ મૃદાદીનાં શરીરેન્દ્રિયવત્તાપિ સ્યાત્ ।
અકરણકક્રિયાદર્શનાત્ ।
નચ તદ્યુક્તમિન્દ્રિયાદીનામપિ વક્તૃત્વાદિવદદર્શનાત્ ।
તતો ઽનુકૂલતર્કસનાથેનોપાધિવ્યભિચારાનુપલમ્ભસહકૃતેન સહભાગગ્રાહકેણ પ્રમાણેન સિદ્ધા મૃત્ત્વાદીનામવક્તૃત્વાદિના વ્યાપ્તિઃ ।
નચ મૃદાદિષુ મૃદાદિત્વં(મૃત્ત્વાદિકં) નાસ્તીતિ યુક્તમ્ ।
વ્યાઘાતાત્ ।
મૃદબ્રવીદિત્યાદિપ્રયોગાચ્ચ ।
તતઃ પક્ષધર્મતાપિ સિદ્ધૈવેતિ ।
*6,8*
નનુ ચ નિત્યતયા વેદસ્ય પ્રામાણ્યે વ્યવસ્થિતે તદ્વિરુદ્ધાયા યુક્તેરેવાપ્રામાણ્યમુચિતમિતિ ।
મૈવમ્ ।
વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતોપેતાયા યુક્તેરપિ નિરવકાશત્વાત્ ।
તતશ્ચ સત્પ્રતિપક્ષતયા નિશ્ચાયકત્વાભાવેનાપ્રામાણ્યં વેદસ્ય ।
નનુ પ્રસિદ્ધમૃદાદિપક્ષીકારે સિદ્ધસાધનતા ।
પક્ષસપક્ષભેદાભાવશ્ચ ।
સપક્ષાન્તરસ્વીકારે તત્ર મૃત્ત્વાદ્યભાવઃ ।
જડત્વસ્ય હેતૂકરણે ત્વસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદાદિકાલીનં મૃદાદિકં પક્ષયિતવ્યમ્ ।
નચ તત્ પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધમિતિ વેદ એવોપજીવ્યઃ ।
તથાચ ધર્મિગ્રાહકપ્રમાણવિરોધાદપ્રામાણ્યં યુક્તેરિતિ ચેન્ન ।
વ્યાપ્ત્યાદિમત્યાસ્તદસમ્ભવાત્ ।
આદિકાલીનમૃદાદિસ્વરૂપપરવાક્યાન્તરેણપરિદૃશ્યમાનકાર્યલિઙ્ગેન ધર્મિગ્રહોપપત્તેઃ ।
એતેન વૈદિકે ઽર્થે યુક્તેરવકાશાભાવાન્ન તદ્વિરોધકત્વમિત્યપાસ્તમ્ ।
તદેવં મૃદબ્રવીદિત્યાદિવેદવાક્યાનાં યુક્તિવિરુદ્ધત્વેનાપ્રામાણ્યે વેદત્વાત્"યતો વા ઇમાનિ (ભૂતાનિ)ઽ; ઇત્યાદિવાક્યાનામપ્યપ્રામાણ્યાન્ન વેદસમન્વયેન બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વસિદ્ધિરિતિ ।
*6,13*
સિદ્ધાન્તમાહ- તત ઇતિ ॥
તતસ્તન્નામકઃ કશ્ચિત્ પુમાનન્યો ભવેદિતિ ।
યુક્તયાગમાવિરોધેન પ્રાપ્તમત્રાભિધીયતે

વેદસ્ય યુક્તેશ્ચ નિરવકાશત્વં તત ઇતિ પરામૃશતિ ।
તન્નામકો મૃદાદિનામકઃ કશ્ચિદિતિ અસ્મદાદ્યતીન્દ્રિયત્વમભિપ્રૈતિ ।
પુમાંશ્ચેતનો ઽન્યો ઽસ્મદાદિવિલક્ષણો ઽન્તર્ધાનાદિશક્તિમાન્ભવેત્ ।
અસ્યાં શ્રુતૌ વક્તૃત્વાદિના પ્રતિપાદ્યત ઇતિ શેષઃ ।
ઇતિશબ્દસ્ય પ્રાપ્તમિત્યનેનાન્વયઃ ।
પ્રાપ્તં પ્રમિતમ્ ।
યુક્ત્યાગમવિરોધેનેત્યર્થાપત્તિં સૂચયતિ ।
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
ન મૃદબ્રવીદિત્યાદિવાક્યાનાં યુક્તિવિરોધેનાપ્રામાણ્યં વક્તવ્યમ્ ।
અત્ર મૃદાદિશબ્દસ્ય ચેતનવિષયત્વાત્ ।
તથાચ તત્પક્ષીકારે હેતોરસિદ્ધેઃ ।
શબ્દમાત્રેણ હેતુત્વે અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અચેતનમૃદાદિપક્ષીકારે ચ પ્રકૃતાવિરોધાત્ ।
નનુ કથં ચેતનેષુ મૃદાદિશબ્દ(પ્ર)વૃત્તિઃ ।
અભિધાનશક્ત્યેતિ બ્રૂમઃ ।
મૃદાદ્યભિમાનિત્વાત્ ।
પૃથિવ્યાદિષુ તદભિમતત્વેન મૃદાદિશબ્દપ્રવૃત્તિઃ ।
નન્વેતે ઽભિમાનિનઃ કિમભિમતાર્થવ્યાપિનસ્તદેકદેશવૃત્તયો વા ।
આદ્યે(ઽપિ) સદેહા વિદેહા વા ।
આદ્યે તદુપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયે તેષામિન્દ્રિયાભાવેન વક્તૃત્વાદ્યનુપપત્તૌ પુનર્યુક્તિવિરોધતાદવસ્થ્યમ્ ।
તૃતીયે તદ્વૈયર્થ્યમ્ તદનધિષ્ઠિતપ્રદેશવત્ પ્રદેશાન્તરપ્રવૃત્તિસમ્ભવાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
વ્યાપકાનાં સદેહાનામપિ પિશાચાદિવદન્તર્ધાનશક્તિયોગાદદૃશ્યત્વોપપત્તેઃ ।
*6,16*
નન્વેવં સતિ કલ્પનાગૌરવમાપદ્યેત ।
કેષાઞ્ચિચ્ચેતનાનાં મૃદાદ્યભિમાનિત્વં તતસ્તચ્છબ્દાનાં તેષુ વૃવિર્વ્યાપકત્વં સદેહત્વમન્તર્ધાનશક્તિસ્તત્પરતા ચ શ્રુતેરિત્યનેકસ્ય કલ્પ્યમાનત્વાત્ ।
મૈવમ્ ।
અર્થાપત્તિતઃ સર્વસ્યાસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
શ્રુતિર્હિ મૃદાદીનાં વક્તૃત્વાદિકં પ્રતિપાદયતિ, યુક્તિશ્ચ તદભાવમ્ ।
ન(ચ)વાસ્તવો વિરોધઃ સમ્ભવતિ ।
વસ્તુવિકલ્પાપત્તેઃ ।
નચાયં વિરોધો વિનૈતત્કલ્પનયા શામ્યતિ ।
જડસ્વીકારે યુક્તિવિરોધાત્ ।
અનભિમાનિસ્વીકારે ચ પૃથક્ શબ્દશક્તૌ પ્રમાણાભાવાત્ ।
અવ્યાપકત્વાદ્યઙ્ગીકારે ચોક્તાનુપપત્તેઃ ।
નચ શ્રુતિયુક્ત્યોરન્યતરાપ્રામાણ્યેનાપ્યુપપદ્યત એતદિતિ વાચ્યમ્ ।
ઉક્તરીત્યા દ્વયોરપિ નિરવકાશત્વાત્ ।
નહિ પરેણાપિ વિદ્વેષેણૈવાગમાપ્રામાણ્યમભિધાતું યુક્તમ્ ।
કિન્નામોપપત્તિમાશ્રિત્યૈવ ।
તથાચ કથં વેદપ્રામાણ્યે ઽપિ ન દીયતે દૃષ્ટિઃ ।
તદેવં યુક્ત્યાગમવિરોધેનાસ્યાર્થસ્ય પ્રાપ્તત્વાન્ન કિઞ્ચિત્કલ્પનાગૌરવમિતિ ।
નન્વેતદુત્સૂત્રિતં કથમુચ્યત ઇત્યત આહ- અત્રેતિ ॥
*6,16f.*
ઇત્યુક્તમેતત્સર્વમ્ અત્ર"અભિમાનિવ્યપદેશસ્તુ વિશેષાનુગતિભ્યામિતિઽ; સૂત્રે ઽભિધીયત ઇત્યર્થઃ ।
યદ્વાત્રાભિધીયત ઇતિ સિદ્ધાન્તોપક્રમવાક્યમ્ ।
તસ્યૈવં પ્રાપ્તે સૂત્રકૃતા સમાધાનમભિધીયત ઇત્યર્થઃ ।
એવં સૂત્રમવતાર્ય તત ઇત્યાદિના વ્યાખ્યાતમિતિ ।
*6,18*
યદુક્તં તન્નામક ઇતિ મૃદાદિશબ્દવાચ્યત્વં દેવતાયાસ્તદનુપપન્નમ્ ।
અયોગાદનુયોગાચ્ચ ।
મૃદાદિશબ્દાઃ ખલ્વચેતનેષ્વેવ રૂઢાઃ ।
ન દેવતાયામ્ ।
લક્ષણાશ્રયણેનાપિ શ્રુતિયુક્તિવિરોધશાન્તિર્ભવિષ્યતિ ।
નાપિ વચનવૃત્તિં સૂત્રકૃદાહેત્યત આહ- બાલરૂઢિમિતિ ॥
બાલરૂઢિં વિનૈવાપિ વિદ્વદ્રૂઢિસમાશ્રયાત્ ।
તત્તન્નામાન એવૈતે તત્તદ્વસ્ત્વભિમાનિનઃ

સન્તિ ...
*6,19*
એતે પૃથિવીવરુણાદયસ્તત્તન્નામાન એવ સન્તિ ।
તાનિ તાનિ મૃદાદીનિ નામાનિ વાચકાનિ યેષાં તે તથોક્તાઃ ।
નતુ તાનિ લક્ષકાણીત્યેવશબ્દાર્થઃ ।
સન્તિ ભવન્તિ ।
અયોગપરિહારાય ઉક્તમ્- બાલેતિ ॥
અવિદ્વદ્રૂઢ્યભાવે ઽપિ વિદ્વદ્રૂઢિસદ્ભાવાત્ ।
મૃદાદિશબ્દાસ્તાવદ્દેવતાવિષયા ઇત્યર્થાપત્તિસિદ્ધમ્ ।
મુખ્યાસમ્ભવ એવ ચ જઘન્યવૃત્તિરાશ્રયણીયા ।
નચાત્ર બાધકમસ્તીતિ વૈદિકપ્રયોગાદેવ બાધકાભાવસહિતાદ્વિદ્વદ્રૂઢિરવગમ્યતે ।
યચ્ચોક્તં વચનવૃત્ત્યઙ્ગીકારઃ પ્રકૃતાનુપયોગીતિ તત્પરિહારાયોક્તં તત્તન્મૃદાદિવસ્ત્વભિમાનિન ઇતિ ।
અયમર્થઃ ।
મૃદાદિશબ્દાનાં ચેતનવિષયતામાત્રેણ પ્રકૃતવિરોધશાન્તાવપિ વસ્તુસ્થિતિં વિજિજ્ઞાપયિષતા સૂત્રકારેણ વ્યપદેશસ્ત્વિતિ તુશબ્દેન મુખ્યવૃત્તિઃ સૂચિતા ।
તત્રોપપત્તિજ્ઞાપનાયાભિમાનીતિ ચોક્તમ્ ।
અન્યથા ચેનનવ્યપદેશ ઇત્યવક્ષ્યત્ ।
અભિમાની ખલ્વભિમતસ્ય સત્તાદેઃ પ્રયોજકઃ ।
તતશ્ચ તદધીનત્વાદિતિ ન્યાયેન સ એવ (તન્મુ)મુખ્યાર્થ ઇતિ ।
તદેતત્ અસ્માભિઃ સૂત્રં વ્યાકુર્વદ્ભિરભિહિતમિતિ ।
નન્વત્ર તન્નામક ઇત્યેકવચનં પ્રક્રમ્ય તત્તન્નામાન ઇતિ બહુવચનપ્રયોગે કિન્નિમિત્તમ્ ।
તથા ભાષ્યે ઽપિ"અભિમાનિદેવતા તત્ર વ્યપદિશ્યતે ।
તાસાં ચઽ; ઇત્યાદિ ।
ઉચ્યતે ।
અ(ત્રા)ભિમાનિવ્યપદેશ ઇત્યભિમાનિશબ્દો હ્યેકવચનાન્તઃ સમસ્તઃ ।
વ્યપદેશશબ્દસ્યૈકવચનાન્તત્વાત્ ।
નહિ બહૂનામેકો વ્યપદેશ ઇતિ સમ્ભવતિ ।
ઉત્તરસૂત્રે ચૈકવચનમેવ ।
અતો યથાસૂત્રં પ્રથમં વ્યાખ્યાતમ્ ।
અથેદાનીં પ્રા(પ્રમા)ણસંવાદિઘટનાય જાતાવિદમેકવચનમિત્યાશયવતા બહુવચનં પ્રયુક્તમિતિ ।
*6,23*
અભિમાનિનાં પ્રાદેશિકત્વવિદેહત્વયોર્વૈયર્થ્યવક્તૃત્વાદ્યનુપપત્તી ।
વ્યાપ્તાનાં સદેહત્વે ઽનુપલમ્ભબાધ ઇત્યેતત્પરિહારાય વિશેષાનુગતિભ્યામિતિ સૂત્રખણ્ડં કશ્ચિદન્ય ઇતિ તાત્પર્યતો વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્પ્રપઞ્ચયતિ- તેષામિતિ ॥
... તેષાં વિશેષેણ શક્તિરન્યેભ્ય ઉચ્યતે
વિશેષેણાતિશયેન ।
અન્યેભ્યો ઽસ્મદાદિભ્યઃ ।
વ્યાપ્તિશ્ચોચ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
દેહવત્ત્વસ્યાપ્યુપલક્ષણમેતત્ ।
યદ્યપ્યેતત્સર્વમર્થાપત્ત્યૈવ લબ્ધમ્ ।
અન્યથા વિરોધશાન્તેરેવાપયર્વસાનાત્ ।
તથાપ્યુચ્યત ઇતિ પૃથિવ્યાદ્યભિમાનિન્ય ઇત્યાગમમપ્યત્ર સંવા(દયતિ)દિનં દર્શયતિ ।
યદ્યપ્યત્રાકાઙ્ક્ષાનુસારેણ વ્યાપ્તિમાદાવુક્ત્વા શક્તિવિશેષો ઽનન્તરમભિધાતવ્યઃ ।
તથાપ્યલ્પાચ્તરસ્ય પૂર્વનિપાતમનુસૃત્ય પ્રવૃત્તં સૂત્રમનુગચ્છતા ક્રમો ભગ્નઃ ।
*6,24*
નનુ ચ પૃથિવ્યાદ્યભિમાનિન્ય ઇતિ વાક્યં કથમુપાદેયમ્ ઽઆત્મનિ ચૈવં વિચિત્રાશ્ચ હિઽ, ઉત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનામિત્યાદ્યાગામિસૂત્રેણાચિન્ત્યશક્તેઃ સર્વગતત્વસ્ય ચ વિરુદ્ધત્વાદિત્યત આહ ઉક્તાનુસારેણેતિ ।
વ્યાપ્તિશ્ચોક્તાનુસારેણ ...
આત્મનિ ચૈવમિત્યાદ્યુક્તાનુસારેણ શક્તિર્વ્યાપ્તિશ્ચોચ્યત ઇત્યન્વયઃ ।
સ્યાદયં વિરોધો યદિ શક્તિર્વ્યાપ્તિશ્ચ નિરવધિકાત્રોચ્યતે ।
ન ચૈવમ્ ।
પ્રમાણાન્તરાનુસારેણાન્તર્ધાનાદિશક્તેરભિમતાર્થવ્યાપ્તેશ્ચ પ્રતિપાદ્યતાઙ્ગીકારાદિતિ ।
*6,25*
એવમસ્મદાદ્યપેક્ષયાભિમાનિનામનુપલમ્ભમઙ્ગીકૃત્ય તદ્બાધઃ પરિહૃતઃ ।
ઇદાનીમસિદ્ધશ્ચાસાવિત્યાહ- દૃશ્યન્તે ચેતિ ॥
... દૃશ્યન્તે ચાધિકારિભિઃ

અધિકારિભિરન્તર્હિતાર્થદર્શનસમર્થૈર્યોગિભિઃ ।
એતચ્ચ (ભાષ્યોદા) ઉદાહૃતસ્મૃતિસિદ્ધમ્ ।
એતેન"દૃશ્યતે ચઽ; ઇતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
*6,26*
યે તુ મીમાંસકંમન્યા વિગ્રહવતી દેવતાં ન સહન્તે તે ઽપ્યનેનૈવ નિરસ્તા ભવન્તિ ।
અર્થાપત્ત્યા પ્રત્યક્ષેણ ચ તત્સિદ્ધેઃ ।
સમર્થિતં ચાગમાનાં સિદ્ધાર્થે પ્રામાણ્યમ્ ।
અનુપલમ્ભઃ અનેકત્ર યુગપત્સન્નિધાનં ચ શક્તિવિશેષાદુપપદ્યતે પિશાચાદિવત્ ।
નચ પિશાચાદયો ઽપિ ન સન્તિ ।
મન્ત્રૌષધાદિનાસ્મદાદિભિરપ્યુપલભ્યમાનત્વાત્ ।
અર્થક્રિયયા સંવાદેન ચ પ્રામાણ્યોપપત્તેઃ ।
વક્ષ્યતિ ચ સૂત્રકારો"દેવાદિવત્ઽ; ઇત્યુક્ત્વા તત્રાપિ વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ"અપિ લોકઃઽ; ઇતિ ।
કિઞ્ચેન્દ્રાગ્નિવરુણાદિપદં કસ્યચિદ્વાચકં પદત્વાત્ ગોપદવત્ ।
નચાચેતનમાત્રે તત્પ્રયોગો ઽસ્તિ ।
નચ ચેતનો મુક્તઃ પ્રલીનો વા તદ્વાચ્યઃ ।
જગદ્વયાપારસમ્બન્ધિન્યપિ પ્રયોગાત્ ।
નચાસૌ વિગ્રહવિધુરઃ સમ્ભવતીત્યલમ્ ।
*6,29*
નનુ તથાપિ મૃદબ્રવીદિત્યાદિવેદસ્યાબોધકત્વલક્ષણમપ્રામાણ્યં દુર્નિવારમ્ ।
તથાહિ ।
યદ્યપિ વાક્યતાપન્નાનિ પદાનિ વાક્યાર્થં પદાર્થાનામન્યોન્યસંસર્ગવિશેષરૂપમપૂર્વમેવાવગમયન્તિ, તથાપિ પદાર્થૈર્વાચ્યવાચકભાવરૂપસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિલક્ષણાં વ્યુત્પત્તિમપેક્ષન્તે અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તથાવધારણાત્ ।
નચ મૃદાદિશબ્દાનાં પૃથિવ્યાદિષુ દેવતાસુ વ્યુત્પત્તિસ્સમ્ભવતિ ।
સમ્બન્ધ(જ્ઞાન)સ્ય સમ્બન્ધિજ્ઞાનસાપેક્ષત્વાત્ ।
પ્રતિસમ્બન્ધિરૂપાયાશ્ચ દેવતાયાઃ પ્રત્યક્ષેણ દુરધિગમત્વાત્ ।
લિઙ્ગાભાવેનાનુમાનાયોગાત્ ।
નચ શબ્દતસ્તદવગમઃ ।
સત્યાં વ્યુત્પત્તૌ શબ્દતો દેવતાગમઃ, સતિ ચ તસ્મિન્વ્યુત્પત્તિરિતિ પરસ્પરાશ્રયત્વાત્ ।
નચ શબ્દવિશેષસ્યાગૃહીતસઙ્ગતિકસ્યૈવ બોધકત્વમ્ ।
અદૃષ્ટકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદ્યપિ દૃશ્યતે ચેત્યુક્તમ્ ।
તથાપ્યસ્મદાદીનાં વ્યુત્પત્યનુપપત્તિરેવ ।
દેવતાદર્શનં તુ (ચ)યોગિનાં વેદાર્થજ્ઞાનોત્તરભાવનાજન્યમઙ્ગીક્રિયત ઇતિ ન વ્યુત્પત્તિહેતુઃ ।
લક્ષણાપિ વાચ્યાર્થદર્શનં વિનાનુપપન્નૈવેત્યત આહ- શાસ્ત્રોક્તેતિ ॥
શાસ્ત્રોક્તવસ્તુનશ્ચૈવ વ્યુત્પત્તિઃ શાસ્ત્રલિઙ્ગતઃ
ચશબ્દો ઽપ્યર્થઃ ।
એવશબ્દઃ સામર્થ્યાચ્છાસ્ત્રશબ્દેન સમ્બન્ધનીયઃ ।
શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યવસ્તુન ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષાદ્યગમ્યાયા અપિ દેવતાયા ઇતિ યાવત્ ।
વસ્તુનો વ્યુત્પત્તિરતિ મૃદાદિશબ્દસ્ય તત્સમ્બન્ધિવાચકત્વપ્રતિપત્તિરિત્યર્થઃ ।
યુજ્યત ઇતિ શેષઃ ।
અનેન ચ એવશબ્દસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
શાસ્ત્રલિઙ્ગતસ્તજ્જ્ઞાનસમ્ભવાદિતિ શેષઃ ।
*6,33f.*
યદ્વા શાસ્ત્રોક્તવસ્તુનો ઽપિ શાસ્ત્રલિઙ્ગતો ઽધિગતિસમ્ભવાત્તત્ર શબ્દસ્ય વ્યુત્પત્તિર્યુજ્યત ઇતિ યોજના ।
દેવતાયા
ઇતિ વક્તવ્યે શાસ્ત્રોક્તવસ્તુનશ્ચેતિ વચનં શઙ્કાનુવાદરૂપમ્ ।
શાસ્ત્રમેવ લિઙ્ગં શાસ્ત્રલિઙ્ગમ્ ।
મૃદબ્રવીદિત્યાદિશાસ્ત્રાદેવોપપત્તિવિરોધસહિતાન્મૃદાદિશબ્દવાચ્યતયૈવ દેવતાસ્વરૂપમવગમ્યત ઇતિ ।
*6,34*
યદ્વા શાસ્ત્રં તૈસ્તૈઃ પ્રણીતં તત્સદ્ભાવે લિઙ્ગમ્ ।
નહિ વેદાદન્યદ્વાક્યં વક્તારમન્તરેણોપપદ્યતે ।
તતશ્ચ વચનલિઙ્ગાનુમિતે વક્તરિ વૃદ્ધૈરન્યાન્પ્રતિ મૃદાદિશબ્દાઃ શક્યવ્યુત્પાદનાઃ ।
યદ્વા શાસ્ત્રં શાસનમ્ ।
વર્ષણાદ્યુપલક્ષણમેતત્ ।
નહિ વર્ષણાદિક્રિયા વિકર્તૃકા સમ્ભવતિ ।
તથાચ તયાનુમિતે કતર્રિ શક્ય(ત)ન્ત એવ વૃદ્ધૈઃ શ(બ્દો)બ્દા વ્યુત્પાદયિતુમ્ ।
અથવા શાસ્ત્રોક્તં લિઙ્ગમવ્યભિચરિતો ધર્મઃ શાસ્ત્રલિઙ્ગમ્ ।
પાશહસ્તત્વસહસ્રાક્ષત્વાદિશાસ્ત્રોક્તતત્તદ્દેવતાલક્ષણાન્યુપાદાય વ્યુત્પાદનં શક્યમેવ ।
યથા ખલુ લોકે યથા મુદ્ગસ્તથા મુદ્ગપર્ણી, યથા માષસ્તથા માષપર્ણી, દીર્ઘગ્રીવાદિમાન્પશુરુષ્ષ ઇતિ લક્ષણાન્યુપાદાય મુદ્ગપર્ણીત્યાર્(ણ્યા)દિશબ્દા વ્યુત્પાદ્યન્તે, તથા યઃ પાશહસ્તત્વાદિમાન્સો ઽબાદિશબ્દાર્થ ઇતિ વ્યુત્પાદનં સુવચન(કર)મેવ ।
પાશાદિશબ્દાસ્તુ લોકત એવ ગૃહીતસઙ્ગતયઃ ।
સમાસસ્ય વાક્યત્વેન વ્યુત્પત્ત્યનપેક્ષત્વમિતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
ન કેવલં મૃદાદિશબ્દાનામયં વ્યુત્પત્તિપ્રકારઃ ।
કિન્નામાતીન્દ્રિયે ધર્માદાવપિ ।
તતશ્ચૈવં વેદપ્રામાણ્યમાક્ષિપતો ઽતીન્દ્રિયાથર્વ્યવહારમાત્રવિલયપ્રસઙ્ગ ઇતિ સૂચયિતું શાસ્ત્રોક્તવસ્તુનશ્ચેતિ સામાન્યેનોક્તમ્ ।
*6,36*
એવં તર્હિ કુટિલિકેયં વ્યુત્પત્તિર્દુબર્લા ।
સાક્ષાત્કૃતે તુ મૃદાદાવેવ પ્રબલા તતશ્ચ દેવતાનાં મુખ્યપ્રતિપાદ્યત્વમિત્યયુક્તમ્ ।
કિન્તુ મૃદાદીનામેવ ।
વ્યુત્પત્ત્યનુસારિત્વાત્પ્રતિપાદનસ્યેત્યત આહ- વ્યુત્પત્તિરિતિ ॥
વ્યુત્પત્તિઃ સા બલવતી મૂર્ખવ્યુત્પત્તિતા હિ યત્

*6,36f.*
સેતિ ।
યા વિદિતશબ્દશક્તિભિર્વૃદ્ધૈઃ શાસ્ત્રલિઙ્ગતઃ સમ્પાદિતા ।
મૂર્ખૈરવિદિતશક્તિભિર્વ્યુત્પાદિતા ।
વ્યુત્પત્તિર્મૂર્ખવ્યુત્પત્તિઃ ।
હિશબ્દો હેતુસૂચકઃ ।
નહિ વ્યુત્પત્તિવિષયસ્ય પરોક્ષત્વમપરોક્ષત્વં ચ વ્યુત્પત્તેર્દૈર્બલ્યે પ્રાબલ્યે ચ કારણમ્ ।
અપિ તર્હિ વ્યુત્પાદકસ્ય (શબ્દ)શક્તિતત્ત્વજ્ઞત્ત્વમ્ ।
તદનુસારેણ વ્યુત્પાદનં પ્રાબલ્યે, અન્યત્તુ દૌર્બલ્યે ।
અન્યથૈખણ્ડે સાક્ષાત્કૃતે ચન્દનશબ્દસ્ય વ્યુત્પત્તિઃ પ્રબલા ।
લિઙ્ગતો ઽપિ જ્ઞાપિતે ચન્દને દુબર્લેતિ સ્યાત્ ।
અસ્તિ ચેદં કારણં પ્રકૃતે ।
ઇતીયમેવ પ્રબલા નેતરેતિ ।
યત્ યસ્માદે(વં)વૈતત્ તસ્માત્તત્તન્નામાન એવૈત ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
*6,38*
નન્વેતદયુક્તમ્ ।
યદ્યુક્તિવિરોધેન વેદસ્ય સ્વાર્થાત્પ્રચ્યાવનમ્ ।
તસ્ય સકલપ્રમાણાપેક્ષયા ચ પ્રાબલ્યમ્ ।
યત્ક્વચિત્સ્વાર્થાત્પ્રચ્યાવનં તદુપજીવ્યવિરોધ એવ ।
નચાત્ર તથેત્યત આહ- દૃઢેતિ ॥
દૃઢયુક્તિવિરોધે તુ સર્વત્ર ન્યાય ઈદૃશઃ

વિરોધે વેદસ્યેતિ શેષઃ ।
અયં ભાવઃ ।
શ્રુતેરર્થપ્રચ્યાવનસ્યાયુક્તતાં વદતઃ કો ઽભિસન્ધિઃ ।
કિં વિરુદ્ધયોરેવાપ્રામાણ્યમુતાગમવિરુદ્ધાયા યુક્તેરપ્રામાણ્યમ્ ।
નાદ્યઃ ।
વસ્તુવિકલ્પપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતોપેતાયાસ્તદયોગાત્ ।
કથં તર્હ્યુપજીવ્યવિરોધે ત્વિત્યાદ્યુક્તમિતિ ચેત્ ।
ઉપલક્ષણત્વેનેતિ બ્રૂમઃ ।
ઉપજીવ્યં ખલુ નોપજીવ્યમિત્યેવ બાધકમ્ ।
કિન્તુ પ્રબલત્વેન ।
તદ્યદિ યુક્ત્યન્તરસ્યાપિ સ્યાત્તદા કુતો ન બાધકતેતિ ।
યદ્વાધિકરણોપાધિમનેનાહ ।
ન કેવલમત્રોદાહરણે ।
કિન્તુ સર્વત્રાપિ વેદવાક્યે પ્રમિતવ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાવદ્યક્તિવિરોધે સતીદૃશ એવાન્યથાર્થસ્વીકારેણ વિરોધપરિહારો ન્યાયઃ પ્રકારો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ ।
[======= જ્ન્ય્સ્_2,1.ઇવ્: અસદધિકરણમ્ =======]
*6,40*
॥ ઓં અસદિતિ ચેન્ન પ્રતિષેધમાત્રત્વાત્ ઓં ॥
નનુ ચ(ચા)નારમ્ભણીયમેવેદમધિકરણમ્"ન વિલક્ષણત્વાત્ઽ; ઇત્યનેનૈવ વેદસ્ય સકલયુક્તિવિરોધાનાં પરિહૃતતત્વાત્, દૃઢયુક્તિવિરોધપરિહારસ્ય ચાભિમાન્યધિકરણન્યાયસિદ્ધત્વાત્, ઇત્યતો ગતાર્થતાં પરિહરન્નધિકરણસ્યોપાધિમા(પ્યા)હ- અલ્પવાક્યેતિ ॥
અસદ્ ઇતિ ચેન્ ન પ્રતિષેધમાત્રત્વાત્

અલ્પવાક્યયુતા યુક્તિર્બહુલૈવ વિરોધિની

યત્ર તત્ર કથં વસ્તુનિર્ણયઃ સ્યાદિતીરિતે ।
વિરોધિયુક્તિબાહુલ્યાદિતિ ન્યાયો વિનિશ્ચિતઃ

*6,41*
યત્ર યદા વેદસ્ય વાક્યયુતા યુક્તિર્વિરોધિની સ્યાત્, તત્ર તદા, વસ્તુનિર્ણયઃ કથં સ્યાત્ ઇતિ પૂર્વપક્ષિણેરિતે સતિ તદ્વિરોધિયુક્તીનાં બાહુલ્યાત્ પ્રાબલ્યાત્ વસ્તુનિર્ણયો ભવેદિતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
ઇત્યેષો ઽત્રાધિકરણે ન્યાયો વિનિશ્ચિતઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પૂર્વાધિકરણે પ્રત્યક્ષાદિગૃહીતવ્યાપ્ત્યાદિમત્ત્વેન દૃઢયા યુક્ત્યા વિરુદ્ધત્વાદ્વેદૈકદેશસ્યાપ્રામાણ્યે સતિ તદ્દૃષ્ટાન્તેન બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વાભિધાયકસ્યાપિ વેદસ્ય વેદત્વાદપ્રામાણ્યે તદસિદ્ધિરિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તસ્તુ યુક્તિવદ્વેદસ્યાપ્યપૌરુષેયત્વેન દૃઢત્વાત્ વાસ્તવવિરોધસ્યાનુપપત્તેઃ અવિરુદ્ધાથર્કલ્પનોપપત્તેઃ નાપ્રામાણ્યમિતિ ।
*6,42*
ઇહ પુનર્વેદવાક્યાન્તરસંવાદેન સુદૃઢયા યુક્ત્યા વિરુદ્ધત્વાદ્બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વાભિધાત્રીણાં શ્રુતીનામેવ તત્ર પ્રામાણ્યાનુપપત્તૌ પ્રથમાધ્યાયોક્તવસ્તુનિર્ણયો ન ભવેદિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તસ્તુ ।
પૂર્વપક્ષિણોત્પ્રેક્ષિતાભ્યઃ શ્રુતિસહિતયુક્તિભ્યો ઽપિ પ્રબલાનાં તદ્વિરોધિયુક્તીનાં સદ્ભાવાત્તદ્વિરુદ્ધાનાં પૂર્વપક્ષશ્રુતિયુક્તીનામપ્રામાણ્યાદુપપન્નતરઃ પ્રાગુક્તો ઽર્થ ઇતિ ।
અતઃ પૂર્વોત્તરપક્ષન્યાયયોરગતત્વેન યુક્તો ઽધિકરણારમ્ભ ઇતિ ।
એતચ્ચાનુપદમેવોદાહરણેન પ્રપઞ્ચયિષ્યામઃ ।
*6,43*
નન્વેવં સતિ શ્રુતીનાં શ્રુતિયુક્તિવિરોધપરિહારો ઽસ્યાધિકરણસ્યાર્થ ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
સો ઽયં ચતુર્થપાદાર્થ એવેતિ તત્રૈવાસ્યાધિકરણસ્યોપનિબન્ધનમુચિતમ્ ।
નાત્રેત્યતો ઽસ્ય તતો ઽપિ વૈલક્ષણ્યં દર્શયિતુમુક્તમલ્પેતિ, બહુલેતિ ચ ।
અત્રાલ્પત્વમુપસજર્નત્વમ્, બહુલત્વં (ચ) પ્રધાનત્વમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
એવશબ્દસ્તુ"ન ગુણપ્રધાનભાવવ્યત્યાસશ્ચતુર્થપાદ ઇવઽ; ઇત્યર્થે ।
*6,44*
નનુ શ્રુતિયુક્તિભ્યાં પૂર્વપક્ષિતે કથં પ્રબલયુક્તિમાત્રાશ્રયેણ સિદ્ધાન્તઃ ।
કથઞ્ચિત્પ્રતિપક્ષતામાત્રસમ્ભવાદિત્યત ઉક્તં વિવૃણ્વન્નાહ- યુક્તેસ્ત્વિતિ ॥
યુક્તેસ્તુ યુક્તિબાહુલ્યમાગમાદાગમસ્ય ચ ।
કથં ન નિર્ણયં કુર્યાદ્ ... ॥ મનુવ્_2,1.69અ-ચ્ ॥
પૂર્વપક્ષયુક્ત્યપેક્ષયા વિરોધિયુક્તેર્બાહુલ્યમ્ ।
તથા પૂર્વપક્ષાગમાપેક્ષયા વિરોધ્યાગમસ્ય ચ બાહુલ્યં કથં નિર્ણયં ન કુર્યાત્ ।
પૂર્વપક્ષ્યુત્પ્રેક્ષિતયુક્ત્યાગમાભ્યાં પ્રબલૌ વિરોધિયુક્ત્યાગમૌ તદ્બાધયા વસ્તુવ્યવસ્થાં કુરુત ઇત્યર્થઃ ।
કુર્યાદિતિ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ ।
ન કેવલં સિદ્ધાન્તે પ્રબલયુક્તિમાત્રં, કિન્નામ પ્રબલાગમો ઽપ્યસ્તીતિ ભાવઃ ।
ઇતિ અતઃ, અધિકરણારમ્ભઃ સમ્ભવતીતિ શેષઃ ।
અધિકરણોપાધિવ્યુત્પાદનસમાપ્તિદ્યોતકો વા ઇતિશબ્દઃ ।
*6,47*
તદિદમુદાહરણનિષ્ઠં વ્યુત્પાદયિતું પૂર્વપક્ષમનુવદતિ સૂત્રકારઃ- અસદિતિ ચેદિતિ ॥
અયમસ્યાર્થઃ ।
ન બ્રહ્મણો જગત્કર્તૃત્વં યુક્તમ્ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
"સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્તત્તેજો ઽસૃજતઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિરસ્તીતિ ચેન્ન ।
તસ્યા યુક્તિવિરુદ્ધત્વેન ભવદભિમતાર્થે પ્રામાણ્યાભાવાત્ ।
તથાહિ ।
મહાપ્રલયે તાવદુત્પત્સ્યમાનકાર્યપ્રાગભાવો ઽવશ્યમઙ્ગીકરણીયઃ ।
અન્યથા સર્ગાદૌ
કાર્યોત્પાદાયોગાત્ ।
નચાસ્યાન્યત્ર ચરિતાર્થતોપલભ્યતે ।
તતશ્ચ સ એવ સકલકાર્યકારણં ભવિષ્યતિ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
મહાપ્રલયવર્તી કાર્યપ્રાગભાવો મહદાદિકાયર્કારણં ભવિતુમર્હતિ, અન્યત્રાનુપક્ષીણત્વે સતિ નિયમેન તત્પૂર્વભાવિત્વાત્, યો ઽન્યત્રાનુપક્ષીણત્વે સતિ નિયમેન ય(તઃ)ત્પૂર્વભાવી, સ તસ્ય કારણમ્, યથા કુવિન્દઃ પટસ્યેતિ ।
મહદાદિકં વા પ્રાગભાવકાર્યમ્ અનન્યથાસિદ્ધનિયતપશ્ચાદ્ભાવિત્વાત્, યત્ યદનન્યથાસિદ્ધનિયતપશ્ચાદ્ભાવિ તત્ તત્કાયર્મ્ ।
યથા પટઃ કુવિન્દસ્યેતિ ।
નન્વત્ર જગત્પ્રાગભાવસ્ય જગત્કારણત્વમાત્રં વા સાધ્યમ્, અન્યયોગવ્યવચ્છેદેન વા ।
આદ્યે ઽર્થાન્તરતા, પ્રાગભાવસ્ય કારણત્વે ઽપિ બ્રહ્મકારણતાસમ્ભવાત્ ।
દ્વિતીયે વ્યાપ્ત્યભાવઃ ।
ન હિ"યો યદપેક્ષયા પૂર્વભાવી, સ એવ તત્કારણં, નાન્યઃઽ; ઇતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
તતઃ પ્રાગભાવસ્ય જગત્કારણત્વે ઽપિ તત્સમાનન્યાયાનામીશ્વરાદીનામપિ તત્કારણત્વમઙ્ગીકાર્યમિતિ ।
મૈવમ્ ।
સ્યાદેતદેવમ્ યદીશ્વરાદીનાં પ્રલયે સત્ત્વમેવ સ્યાત્ ।
નચૈતદસ્તિ ।
સિદ્ધાન્તિના કારણત્વેનાશાસ્યમાનમીશ્વરાદિકં પ્રલયે ઽસદ્ભવિતુમર્હતિ ભાવત્વાન્મહદાદિકાર્યવદિતિ યુક્તિવિ(રુદ્ધત્વતાત્)રોધઃ ।
એવઞ્ચ(ઞ્ચેદી) ઈશ્વરાદીનાં પ્રલયે ઽસત્ત્વસિદ્ધૌ પ્રાગભાવસ્ય કારણત્વમાત્રસાધને ઽપિ તસ્યૈવ કારણત્વમિતિ સિદ્ધયતિ ।
નનુ ચ યત્કાર્યં તત્સકર્તૃકમિતિ નિયમાન્મહદાદિકર્તૃત્વેનેશ્વરો ઽવશ્યમઙ્ગીકરણીયઃ ।
ન ।
પ્રલયે તત્સત્તા(ત્ત્વા)ઽભાવસ્ય પ્રમિતત્વેન પ્રાગભાવસ્યૈવ જગત્કર્તૃત્વોપપત્તેઃ ।
ન ચૈતદનુમાનજાતમુદાહૃતશ્રુતિવિરુદ્ધત્વેનાપ્રામાણ્યમિતિ સામ્પ્રતમ્ ।
"અસદેવેદમગ્ર આસીત્ ।
તદસદેવ સન્મનો ઽકુરુત ।
અસતઃ સદજાયતઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસંવાદિત્વેન શ્રુતિમાત્રતઃ પ્રાબલ્યાત્ ।
પ્રબલયુક્તિવિરુદ્ધાયાશ્ચ શ્રુતેઃ સ્વાર્થપરિત્યાગસ્યાતીતાધિકરણે સ્થિતત્વાત્ ।
પ્રાગભાવસ્યાપિ સ્વરૂપસત્ત્વાદિના સદેવેત્યાદિપ્રયોગવિષયતદ્વોપપત્તેઃ ।
*6,47f.*
નનુ"એતેન સર્વેઽ; ઇત્યસદાદિશબ્દાનાં બ્રહ્માર્થત્વમુક્તમ્ ।
તત્કિં શબ્દાનામન્યત્ર શક્તિરેવ નાસ્તિ, કિં વા શ્રુતેસ્તત્ર તાત્પર્યાભાવઃ ।
નાદ્યઃ ।
સમાકર્ષાઙ્ગીકારાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
યુક્ત્યુપતાયાસ્તત્ર તાત્પર્યોપપત્તેઃ ।
તથાપિ પ્રાગભાવસ્યૈવ કારણત્વં કર્તૃત્વં ચ ન ક્વાપ્યુપલબ્ધમિતિ ચેન્ન ।
અલૌકિકાર્થસ્ય યથાગમં ગ્રાહ્યત્વાત્ ।
સન્તતોત્પત્તિપ્રસઙ્ગસ્તુ બ્રહ્મવાદિનો ઽપિ સમાનઃ ।
ઇચ્છાદિકારણાનાં કાદાચિત્કત્વેન તત્સમાધાનં મમાપિ સમાનમ્ ।
અત એવ શ્રુતિરાહ"તન્મનો ઽકુરુતઽ; ઇતિ ।
તત્ તસ્માત્, તત્તત્પ્રાગભાવસ્યૈવ તત્તત્કર્તૃત્વાદુક્તમયુક્તમિતિ ।
તદિદમુક્તમ્- અસદિતિ ॥
અભાવઃ શ્રુત્યા જગત્કર્તૃત્વેનોચ્યતે ।
અનુમીયતે ચ તથા ।
તસ્માત્સ એવ જગત્કર્તેતિ ।
અત્રાસચ્છબ્દો ભાવસાધનઃ શ્રુત્યનુગમાર્થમભાવે પ્રયુક્તઃ ।
*6,54*
અપરાપિ વૃત્તિઃ ।
ભાવત્વહેતુના કાર્યવદીશ્વરાદિકમપિ પ્રલયે ઽસદનુમીયત ઇતિ ।
અત્રાસચ્છબ્દઃ કર્તૃસાધનઃ ।
ઇહ પ્રથમાં વૃત્તિમભિપ્રેત્ય નેતિ સિદ્ધાન્તાંશં વ્યાચષ્ટે(વ્યાખ્યાતિ)- અસદિતિ ॥
... ઇત્યસત્ કારણં ન હિ

શ્રુત્યર્થો ભવતિ ...
અભાવ ઇત્યર્થઃ ।
કારણમિતિ તદ્વિશેષઃ કર્તોચ્યતે ।
હીત્યનેનેદમાહ ।
ઉપપત્તિવિરુદ્ધસ્તાવન્ન વેદાથર્ઃ સમ્ભવતિ, તદવિરુદ્ધે ઽર્થે સમ્ભવતીત્યુક્તમ્ ।
પ્રકૃતશ્ચોપપત્તિવિરુદ્ધઃ ।
તથાચ વક્ષ્યામ ઇતિ ।
શ્રુત્યર્થો ન ભવતીત્યુપલક્ષણમ્ ।
અનુમાનપ્રમેયમપીદં ન ભવત્યુપપત્તિવિરુદ્ધત્વાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કિઞ્ચ સમ્ભાવિત એવ શ્રુત્યર્થો વક્તવ્યો ઽનુમાતવ્યશ્ચ ।
નચૈવં પ્રકૃતઃ ।
ક્વાપ્યભાવસ્ય કર્તૃત્વાનુપલમ્ભાદિત્યાહ- ક્વાપીતિ ॥
... ક્વાપિ ...
અસત્કારણં ન હ્યનુપલબ્ધમિત્યનુવર્તતે ।
*6,60*
ચતુર્થપાદસ્યાધિકરણસ્ય વૈલક્ષણ્યં દર્શયિતુમલ્પેત્યાદ્યુક્તમ્ ।
તદવિશદમ્ ।
વૈલક્ષણ્યજ્ઞાનસ્યોભયસ્વરૂપજ્ઞાનાધીનત્વાત્ ।
અતશ્ચતુર્થપાદાર્થં દર્શયતિ- શ્રુતીતિ ॥
... શ્રુતિપ્રાયોપપત્તિભિઃ

શ્રુતીનાં પ્રાયો બાહુલ્યમ્ ।
તત્સહિતાભિરુપપત્તિભિઃ ।
શ્રુતિપ્રધાનકોપપત્તિભિરિતિ યાવત્ ।
અવિરોધો વિરોધાભાવઃ ।
શ્રુતીનામિતિ શેષઃ ।
યદ્વા શ્રુતિપ્રાયશબ્દેન શ્રુતિકલ્પત્વમુચ્યતે ।
શ્રુતિગૃહીતાભિરુપપત્તિભિરિત્યર્થઃ ।
અત્ર તુ સ્વતન્ત્રાભિરિતિ સ્ફુટમેવ ।
અથવાત્રોક્તાર્થસ્યૈવ તત્ર પ્રપઞ્ચનાન્ન દોષઃ ।
યથા પ્રથમપાદાર્થપ્રપઞ્ચનાત્ દ્વિતીયપાદસ્ય ઇત્યાશયેનોક્તં સમ્યગિતિ ।
યદ્વા ક્વાપીતિ અત્ર સમ્બદ્ધયતે ।
તેન ક્વાપ્યધ્યાત્મલક્ષણે વિષયે, અત્ર ત્વન્યત્રેતિ ભેદઃ સૂચિતો ભવતિ ।
યદ્યપ્યેતત્પ્રાગેવ વક્તવ્યમ્ તથાપ્યસત્કાર્યમિત્યાદેર્વક્ષ્યમાણસ્ય, સૂત્રસ્ય વ્યાખ્યાનાન્તરત્વદ્યોતનાય વ્યવધાનેનોક્તમ્ ।
અન્યથા પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાનમ્, ઇદં તુ તદુપપાદનાયોપયોગીતિ વિજ્ઞાયેત ।
*6,63*
અથ દ્વિતીયાં વૃત્તિમભિપ્રેત્ય"અસદિતિ ચેન્નઽ; ઇત્યેતાવત્સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અસદિતિ ॥
અસત્ કાર્યં યથા દૃષ્ટં વસ્તુત્વાત્ કારણં તથા ।
ઇતિ ચેન્ન ...
કાર્યં મહદાદિકમ્ ।
યથા પ્રલયે ઽસત્ પ્રમિતં તથા વસ્તુત્વાદ્ભાવત્વાત્કારણં કારણત્વેન સિદ્ધાન્તિનાઙ્ગીકૃતમીશ્વરાદિકમપિ(મિતિ)પ્રલયે ઽસદ્ભવિતુમર્હતીત્યર્થઃ ।
કુતો નેતિ ચેત્ ।
ન તાવદસ્માદેવાનુમાનાદભાવસ્ય વિશ્વકર્તૃત્વસિદ્ધિઃ ।
કિન્ત્વનેન પ્રલયાવસ્થાયામીશ્વરાદ્યભાવસિદ્ધૌ કાર્યસ્ય સકર્તૃકત્વનિયમે સ્થિતે પ્રાગભાવસ્ય નિયતપૂર્વભાવિત્વેન વિશ્વકારણત્વં સિદ્ધયન્ કર્તૃતયૈવ સેત્સ્યતીતિ વક્તવ્યમ્ ।
તદિદં પ્રત્યનુમાનપરાહતમિત્યાશયવાન્ પ્રતિષેધમાત્રત્વદિતિ સૌત્રં હેતું વ્યાકુવર્ન્ સાધ્યમધ્યાહરતિ- નિષેધેતિ ॥
... નિષેધૈકસ્વરૂપસ્ય ન કર્તૃતા

નિષેધૈકસ્વરૂપસ્યેતિ હેતુગર્ભવિશેષણમ્ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
વિપ્રતિપન્નો ઽભાવો ન કર્તા પ્રતિષેધમાત્રત્વાત્ નિષેધૈકસ્વરૂપત્વાત્ સમ્પ્રતિપન્નઘટાભાવવદિતિ ।
કર્તૃત્વમાત્રસ્યાભાવે વિશ્વકર્તૃત્વં દૂરોત્સારિતમ્ ।
નચ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલઃ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કુલાલાદેઃ કર્તૃત્વનિશ્ચયે તુ અભાવસ્ય તત્કલ્પકાભાવાત્ ।
*6,65*
નન્વસ્તુ નિષેધૈકસ્વરૂપત્વં, કર્તૃત્વં ચ કો વિરોધઃ ।
તથાચ ઘટાદ્યભાવસ્યાકર્તૃત્વે ઽપિ પ્રલયકાલીનો ઽભાવઃ કર્તા ભવિષ્યતીત્યતઃ કર્તૃત્વનિષેધૈકસ્વરૂપત્વયોવિર્રેધં સ્ફોરયિતું કર્તૃત્વસ્વરૂપમાહ- બુદ્ધીતિ ॥
બુદ્ધિપૂર્વપ્રવૃત્તિર્હિ કર્તૃત્વમિહ નિશ્ચિતમ્
પ્રવૃત્તિઃ ઇચ્છાપ્રયત્નાદિકા ।
નિશ્ચિતં સર્વૈરપિ પરીક્ષકૈઃ ।
વૃક્ષેણ સ્થીયત ઇત્યાદૌ કર્તૃત્વં પારિભાષિકં ન તુ સ્વાભાવિકમિતિ હિ સર્વે ઽપિ પ્રતિપન્નાઃ ।
અત્ર બુદ્ધિપૂર્વપ્રવૃત્તિરિત્યેતદ્બુદ્ધયા વિવિચ્ય વ્યાખ્યેયમ્ ।
તથાહિ ।
સ્યાત્કર્તૃનિષેધૈકસ્વરૂપત્વયોરવિરોધઃ, યદિ તૃતીયાદિવિષયત્વમેવ કર્તૃત્વં સ્યાત્ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
અપિ તર્હિ ઇચ્છાપ્રયત્નાદિરૂપા પ્રવૃત્તિરેવ ।
સર્વૈરપિ પરીક્ષકૈસ્તસ્યા એવ કર્તૃત્વેન નિશ્ચિતત્વાત્ ।
પ્રકરણાચ્ચૈતદેવ નિશ્ચિતમ્ ।
અત્રૈવ હિ વિપ્રતિપત્તિર્નાન્યત્ર ।
સા ચેયં પ્રવૃત્તિર્બુદ્ધિપૂર્વા બુદ્ધિવ્યાપ્તા ।
કાર્યાયાઃ પ્રવૃત્તેર્બુદ્ધિકારણકત્વાત્ ।
અકાર્યાયાશ્ચ બુદ્ધિવ્યભિચારાદ્યદશર્નાત્ ।
નચ કર્તૃત્વાપરપર્યાયાયાઃ પ્રવૃત્તેર્વ્યાપિકા બુદ્ધિરભાવે સમ્ભવતિ ।
તતો વ્યાપ્યં કર્તૃત્વમપિ ન સમ્ભવત્યેવેતિ કથં કર્તૃત્વનિષેધૈકસ્વરૂપત્વયોર્ન વિરોધ ઇતિ ।
અત્ર કર્તૃત્વાનુવાદેન બુદ્ધિપૂર્વપ્રવૃત્તિરિતિ વ્યાખ્યાનાન્નિશ્ચિતમિતિ નપુંસકોપપત્તિઃ ।
ભાવે વા ક્તપ્રત્યય ઇતિ ।
*6,68*
નનુ મા ભૂદપ્રયોજકત્વં હેતોઃ ।
તથાપિ વૈયર્થ્યમપરિહાયર્મ્ ।
અભાવપર્યાયો હિ પ્રતિષેધશબ્દઃ, કર્તૃત્વં ચ કાર્યોત્પત્ત્યનુકૂલેચ્છાદિયોગ ઇત્યુક્તમ્ ।
નચ પ્રતિષેધત્વં કર્તરિ વર્તતે, યેનાકર્તૃકં વ્યભિચરેત્ ।
તન્નિરાસાર્થં ચ વિશેષણં સાર્થકં સ્યાત્ ।
અતઃ પ્રતિષેધત્વાદિત્યેતાવતાકર્તૃત્વવ્યભિચારાભાવાત્સૂત્રે માત્રગ્રહણં વ્યાખ્યાને ઽપ્યેકગ્રહણં વ્યર્થમિત્યત આહ- પ્રતિષેધેતિ ॥
પ્રતિષેધાત્મકત્વં તુ ભાવસ્ય- ...
ભાવસ્યાપિ કુલાલાદેઃ કર્તુઃ પ્રતિષેધાત્મકત્વં વિદ્યતે ।
અતઃ પ્રતિષેધત્વાદિત્યુ(ત્યેવો)ક્તે કુલાલાદૌ, અકર્તૃત્વેન હેતોઃ, વ્યભિચારઃ સ્યાત્ ।
તત્પરિહારાર્થં માત્રગ્રહણમ્ ।
તદ્વયાખ્યાને (ચ) એકગ્રહણં ચ સાર્થકમિતિ ।
*6,70*
નનુ કુલાલાદેર્ભાવસ્ય કથં પ્રતિષેધાત્મકત્વમિત્યત આહ- અભાવેતિ ॥
... -અભાવધર્મતઃ
અભાવો ઽત્રાન્યોન્યાભાવો વિવક્ષિતઃ ।
સ ધર્મો ઽસ્યેત્યભાવધર્મા ।
તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્ ।
તત ઇતિ ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ ।
અસ્તિ ખલુ કુલાલાદેર્ભાવસ્ય ભેદાપરપર્યાય(ઃ)પ્રતિષેધાત્મકઃ અન્યોન્યાભાવો ધર્મ ઇતિ ।
વ્યાસ -(16)
નન્વિદમસઙ્ગતમ્ ।
યઃ કર્તા ધર્મી કુલાલાદિઃ ન તસ્ય પ્રતિષેધાત્મકત્વમ્, યશ્ચ પ્રતિષેધાત્મકો ઽન્યોન્યાભાવો ન તસ્ય કર્તૃત્વમિત્તય આહ- ધર્મેતિ ॥
ધર્મધર્મૈક્યતશ્ચૈવ ...
ધર્મધર્મિણોઃ કુલાલાન્યોન્યાભાવોરેકત્વતઃ ।
ચશબ્દો હેતુસમુચ્ચયે ।
અભાવધર્મતો ધર્મધર્મ્યૈક્યતશ્ચ પ્રતિષેધાત્મકત્વં ભાવસ્યાસ્તીત્યન્વયઃ ।
એવશબ્દો ભેદવ્યુદાસાર્થઃ ।
અન્યોન્યાભાવો હિ ધર્મિણાત્યન્તાભિન્નો ઽભ્યુપેયતે ।
ન ત્વયાવદ્દ્રવ્યભાવી ધર્મ ઇવ ભિન્નાભિન્નઃ ।
*6,71*
અસ્ત્વેવં પ્રતિષેધત્વસ્ય કુલાલાદૌ વ્યભિચારસ્તથાપિ કથં માત્રગ્રહણસ્ય સાર્થક્યમ્ ।
ન હ્યવિશિષ્ટવ્યભિચાર એવ વિશેષણં પ્રયોજયતિ ।
તથાત્વે વિશેષણનિયમાનુપપત્તેઃ ।
કિન્નામ વિશેષણસ્ય વ્યભિચારનિરાસૌપયિકત્વે સતિ ।
તદત્ર કથમિત્યત આહ- ન ત્વિતિ ॥
... નતુ તન્માત્રતા ભવેત્

*6,72*
કુલાલાદેઃ કર્તુર્ભાવસ્ય પ્રતિષેધત્વે ઽપિ(ધાત્મકત્વે ઽપિ)તન્માત્રતા પ્રતિષેધમાત્રતા ન ભવેત્ ।
અતો ઽસ્તિ માત્રગ્રહણસ્ય વ્યભિચારપરિહારૌપયિકત્વમ્ ।
તુશબ્દો ઽવધારણે સન્દિગ્ધવ્યભિચારપરિહારાર્થઃ ।
*6,72f.*
નન્વેવમેકં સન્ધિત્સતો ઽ(ન્યત્)પરં પ્રચ્યવતે ।
યતો વ્યર્થવિશેષણતાપરિહારે સ્વરૂપાસિદ્ધિરાપન્ના ।
તથાહિ ।
પક્ષીકૃતે અભાવે પ્રમેયત્વાદિધર્માઃ સન્તિ ન વા ।
નેતિ પક્ષે ઽપ્રમિતાશ્રયત્વાદિકં હેતોઃ ।
આદ્યે ન તાવત્તે ઽપ્યભાવાઃ વિધિપ્રત્યયવિષયત્વાત્, પ્રતિયોગ્યનિરૂપ્યત્વાચ્ચ ।
ષટ્પદાર્થાતિરિક્તત્વમભાવત્વમિતિ ચેન્ન ।
સ્વેચ્છાપરિકલ્પનાયા અનુપાદેયત્વાત્ ।
અન્યથા પઞ્ચૈવ ભાવાસ્તદતિરિક્તો ઽભાવ ઇતિ કલ્પનાયાં સમવાયાદેરપિ ભાવત્વં ન સ્યાત્ ।
તે ચ નાભાવાદ્ધર્મિણો ભિન્નાઃ ।
અન્યોન્યાભાવસમાનન્યાયત્વાત્ ।
તથાચ યથા કુલાલાદેર્વિપક્ષસ્ય વિધિનિષેધાત્મકત્વેન પ્રતિષેધમાત્રત્વાભાવસ્તથા પક્ષીકૃથાભાવસ્યાપિ (ધર્મદ્વારા વિધિરૂપસ્ય) પ્રતિષેધમાત્રત્વાભાવાત્સ્વરૂપાસિદ્ધો હેતુઃ સ્યાત્ ।
દૃષ્ટાન્તશ્ચ સાધનવિકલઃ ।
ઘટાભાવસ્યાપિ ધર્મદ્વારા વિધિરૂપસ્ય પ્રતિષેધમાત્રત્વાભાવાદિત્યત આહ- અભાવસ્ય ચેતિ ॥
અભાવસ્ય ચ ભાવો ઽપિ ધર્મો ઽથાપિ ...
પ્રથમાપિશબ્દાત્પૂર્વં યદીત્યધ્યાહાર્યમ્ ।
યદ્યપ્યભાવસ્ય પક્ષીકૃતસ્ય દૃષ્ટાન્તીકૃતસ્ય ચ ભાવઃ પ્રમેયત્વાદિધર્મો ઽસ્તિ ।
ચશબ્દાદ્ધર્મિણા અભિન્નશ્ચ ।
ભાવસ્યાભાવધર્મ ઇવેતિ વા ।
અથાપિ ન સ્વરૂપાસિદ્ધયાદિદોષ ઇતિ શેષઃ ।
*6,74*
કથમિત્યત આહ- હિ ધર્મિણ ઇતિ ॥
... હિ ધર્મિણઃ ।
તાદૃક્તવં માત્રતેહોક્તા ... ॥ મનુવ્_2,1.73બ્-ચ્ ॥
*6,75*
હિશબ્દો હેતૌ ।
તાદૃક્ત્વં પ્રતિષેધાત્મકત્વમ્ ।
માત્રતા પ્રતિષેધમાત્રતા ।
ઇહ સૂત્રે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સ્યાદયં સ્વરૂપાસિદ્ધયાદિદોષો યદ્યત્ર પ્રતિષેધમાત્રશબ્દેન કેવલપ્રતિષેધત્વં વિવક્ષિતં સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
કિન્તુ ધર્મદ્વારમન્તરેણ ધમિર્ણ એવ પ્રતિષેધત્વમ્ ।
તચ્ચ પક્ષદૃષ્ટાન્તયેરસ્ત્યેવ ।
તયોધર્ર્મદ્વારેણ વિધિત્વે ઽપિ ધર્મિણોઃ પ્રતિષેધત્વસ્યોભયસિદ્ધત્વાત્ ।
વ્યાવૃત્તં ચ વિપક્ષાત્કુલાલાદેઃ ।
તસ્ય ધર્મતો નિષેધત્વે ઽપિ ધર્મિ(ણો) વિધિત્વા)ણો ઽનિષેધત્વાદિતિ ।
નનુ કથમેતલ્લભ્યતે ।
ઉચ્યતે ।
માત્રશબ્દો હિ સાકલ્યે વર્તતે ।
નચ તત્ ક્વાપિ સમ્ભવતિ ।
પ્રતિષેધે ઽપિ વિધિસદ્ભાવસ્ય પરેણૈવોક્તત્વાત્ ।
તતઃ પ્રતિષેધમાત્રશબ્દો વિધેરપ્રાધાન્યં લક્ષયતિ,
અન્નમાત્રં ભુક્તમિતિ યથા ।
ધર્મધર્મિણોશ્ચ, અપ્રાધાન્યં ધર્મસ્ય, પ્રાધાન્યં ધર્મિણઃ ।
તેન ધર્મિણઃ પ્રતિષેધત્વં પ્રતિષેધમાત્રત્વમિતિ સિદ્ધયતિ ।
ઇચ્છાપ્રયત્નાદિરૂપાયાઃ પ્રવૃત્તેઃ કર્તૃતાપરનામિકાયાઃ વ્યાપિકા બુદ્ધિઃ અભાવાદ્વયાવૃત્તા તામપિ વ્યાવર્તયતીત્યુક્તમ્ ।
તત્રાભાવાદ્બુદ્ધિવ્યાવૃત્તિરેવ કુત ઇત્યત આહ- બુદ્ધીતિ ॥
... બુદ્ધિરાહિત્યમેવ તત્

તત્તસ્માત્પ્રતિષેધમાત્રત્વાદેવ બુદ્ધિરાહિત્યમભાવસ્ય ઘટાભાવવત્સિદ્ધયતીત્યર્થઃ ।
દ્વિવિધં હિ પ્રમેયમ્ સ્વતન્ત્રં પરતન્ત્રં ચ ।
પરતન્ત્રમપિ દ્વિવિધમ્ ભાવો ઽભાવશ્ચ ।
ભાવો ઽપિ દ્વેધા ચેતનો ઽચેતનશ્ચ ।
એવઞ્ચ યદા ભાવસ્યાપિ કસ્યચિન્ન ચૈતન્યં, કા વાર્તા તદાભાવે ચૈતન્યસ્ય ।
કશ્ચિદભાવો બુદ્ધિમાન્ કિન્ન સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
નિરુપાધિકસમ્બન્ધમનાદૃત્ય નિર્નિમિત્તાયાઃ શઙ્કાયા અતિપ્રસઙ્ગિત્વાત્ ।
"તન્મનો ઽકુરુતઽ; ઇતિ શ્રુતેરિતિ ચેન્ન ।
અન્યથાસિદ્ધત્વાત્ ।
અથ પ્રતિષેધમાત્રત્વમપિ પક્ષે નાભ્યુપેયાત્ ।
તદાસદિતિ બ્રહ્મેતિ ચ સંજ્ઞાભેદમાત્રમ્ ।
અનેકત્વાદેઃ પરેણાપિ ત્યાજ્યત્વાત્ ।
અનેકસ્વાતન્ત્ર્યે કાર્યોદયાયોગાત્ ।
નન્વિદં તત્રૈવ વક્તવ્યમ્ ।
સત્યમ્ ।
પ્રતિષેધ(ત્વ)માત્રત્વે વિદિતે તતો બુદ્ધિરાહિત્યપ્રતીતેઃ સૌલભ્યાદિહોક્તમ્ ।
ટીકાકારસ્તુ પ્રમેયત્વાદિભાવધર્માઙ્ગીકારે બુદ્ધિરપિ તથા કિન્ન સ્યાદિતિ શઙ્કાવકાશાદિહોક્તમિત્યાહુઃ ।
*6,80*
ભાવસ્યાભાવો ધર્મઃ, અભાવસ્ય ચ ભાવો ઽપિ ધર્મ ઇત્યનુપપન્નમ્ (ભાવસ્યાભાવધર્મતા, અભાવસ્ય ચ ભાવધર્મતેત્યનુપપન્નમ્) ।
ભાવાભાવયોરભાવભાવધર્મિત્વે પ્રમાણાભાવાત્ ।
સમ્બન્ધાભાવાચ્ચ ।
સમ્બદ્ધયોરેવ હિ શૌક્લયપટયોર્ધર્મધર્મિભાવો દૃષ્ટો નાસમ્બદ્ધયોર્મરુમન્દરયોઃ ।
નચ ભાવાભાવયોઃ સમ્બન્ધો ઽસ્તિ ।
સંયોગસમવાયયોર્ભાવનિયતત્વાત્ ।
વિરુદ્ધસ્વભાવત્વાચ્ચ ।
યાવવિરુદ્ધસ્વભાવૌ ગુણગુણિનૌ તાવેવ હિ ધર્મધર્મિણાવુપલબ્ધૌ ।
ન વિરુદ્ધસ્વભાવાવશ્વમહિષૌ ।
વિરુદ્ધસ્વભાવૌ ચ ભાવાભાવૌ ।
વિધિનિષેધરૂપત્વાત્ ।
અભેદાચ્ચ ।
નહિ ઘટઃ સ્વયં સ્વસ્યૈવ ધર્મો ભવતિ ।
ઉક્તં ચ ધર્મધર્મ્યૈક્યમિત્યત આહ- વિશેષ્યતૈવેતિ ॥
વિશેષ્યતૈવ ધર્મિત્વં ...

વિશેષણતૈવ ચ ધર્મત્વમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યો હિ વિશિષ્ટતે વ્યવચ્છિદ્યતે સ તસ્ય ધર્મી ।
ધર્મશ્ચાપરઃ ।
પ્રકારાન્તરસ્ય નિર્વક્તુમશક્યત્વાત્ ।
પ્રતીયતે ચ વિશેષ્યવિશેષણભાવો ભાવાભાવયોઃ ।
અન્યથા ઘટઃ પટો ન ભવતીત્યભાવઃ પ્રમેય ઇતિ ચ વ્યવહારાનુપપત્તેઃ ।
તત્કથં ભાવાભાવયોર્ન ધર્મધર્મિભાવઃ ।
પટશોક્લયયોશ્ચ ન સમ્બન્ધપ્રયુક્તો ધર્મિધર્મભાવઃ ।
નાપિ મેરુમન્દરયોસ્તદભાવઃ સમ્બન્ધાભાવપ્રયુક્તઃ ।
કિન્તુ સ્વભાવાદેવ વિશેષ્યવિશેષણત્વાતદભાવરૂપઃ ।
સમ્બદ્ધયોરપિ ઘટપટયોસ્તદભાવવત્, ભૂતલઘટાભાવયોસ્તદ્ભાવાચ્ચ ।
*6,82*
એવમેવ વિરોધિસ્વભાવાભેદાવપિ પરા(નિર)સ્તૌ ।
સગુણનિર્ગુણત્વેન નિત્યાનિત્યત્વેન વા વિરુદ્ધસ્વભાવયોરપિ ગુણગુણિનોર્ધર્મ્યાદિત્વસ્ય દર્શનાત્ ।
અદર્શનાચ્ચ પટત્વશૌક્લયયોઃ ।
દૃશ્યતે ચાભેદે ઽપિ તદ્ભાવઃ ।
અસ્તિત્વાભિધેયત્વાદીનાં ધર્માણાં પરૈર્ધર્મ્યભેદસ્યાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
ભિન્નાનામપિ તદ્ભાવો નોપલભ્યતે ।
તદેવમસમ્બદ્ધયોરપિ વિલક્ષણસ્વભાવયોરપિ ભાવાભાવયોરભેદે ઽપિ વિશેષશક્ત્યા વિશેષ્યવિશેષણતાલક્ષણો ધર્મિધર્મભાવો યુક્ત એવેતિ ।
*6,84*
યદ્યેવં ભાવાભાવયોરભાવભાવધર્મિત્વં ધર્મધર્મિણોશ્ચાભેદઃ સ્યાત્, તદા ભાવસ્યાપ્યભાવત્વેનાભાવસ્ય ચ ભાવત્વેન, ઘટાદીનાં ભાવત્વમેવ પ્રાક્પ્રધ્વંસાત્યન્તાભાવાનામભાવત્વમેવેતિ નિયમો નિર્નિબન્ધનઃ સ્યાત્ ।
નચૈવમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્ ।
સકલલોકસિદ્ધસ્ય તથાભાવાનર્હત્વાત્ ઇત્યત આહ- પ્રથમેતિ ॥
... પ્રથમપ્રતિપત્તિષુ ।
નિષેધવિધિરૂપત્વં ભાવાભાવત્વમત્ર હિ ॥ મનુવ્_2,1.74બ્-દ્ ॥
રૂપશબ્દો ધર્મિવચનઃ ।
ભાવાભાવત્વમિતિ યથાયોગં સમ્બન્ધઃ ।
અત્રૈવં સત્યપિ ।
હિશબ્દઃ પ્રસિદ્ધૌ ।
અયમર્થઃ ।
કિં ભાવાભાવનિબન્ધનં પ્રમેયરૂપમન્વિષ્યતે પ્રમાણં વા ।
આદ્યસ્યોત્તરાર્ધમુત્તરમ્ ।
યદ્યપિ ભાવાભાવાત્મકા ઘટાદયઃ પ્રાગભાવાદયશ્ચ ।
તથાપ્યત્ર પદાર્થસાર્થે યઃ પિણ્ડો વિધિધર્મિકો ઘટાદિઃ સ ભાવો, યસ્તુ નિષેધધર્મિકઃ પ્રાગભાવાદિઃ સો ઽભાવ ઇતિ વ્યવસ્થોપપદ્યતે ।
અભેદે ઽપિ ધમર્ધર્મિભાવો વિશેષશક્ત્યા સઙ્ગચ્છત ઇત્યુક્તમેવ ।
દ્વિતીયસ્ય ઉત્તરં પ્રથમપ્રતિપત્તિષ્વિતિ ।
યઃ પ્રથમં વિધિતયા પરપ્રતિક્ષેપરૂપતાં વિના પ્રતીયતે સ ઘટાદિર્ભાવઃ ।
યસ્તુ નિષેધતયા પરપ્રતિક્ષેપેણ પ્રતીયતે પ્રાગભાવાદિઃ સો ઽભાવ ઇત્યુત્તરાર્ધેનૈકવાક્યતયા યોજ્યમ્ ।
*6,87*
ઘટો હિ પ્રથમં વિધિત્વેન ધર્મિરૂપેણ પ્રતીતો ઽનન્તરં પટો ન ભવતીતિ પટનિષેધાત્મતયા પ્રતીયતે ।
પ્રાગભાવાદિરપિ
પ્રથમં નિષેધત્વેન ધર્મિસ્વરૂપેણાવગતો ઽનન્તરં પ્રમેય ઇતિ વિધિતયા પ્રતીયત ઇતિ સકલપ્રતિપત્તૃસિદ્ધમિતિ બહુવચનહિશબ્દાભ્યાં દ્યોતયતિ ।
વિષયિવિષયયોરાધારાધેયભાવમભિપ્રેત્ય સપ્તમીપ્રયોગઃ ।
કારકેષુ ગૌણમુખ્યત્વવિવક્ષાભાવસ્ય સ્થિતત્વાદિતિ ।
*6,91*
એવં પૂર્વપક્ષ્યુત્પ્રેક્ષિતપ્રમાણસમુદાયલબ્ધસ્યાર્થસ્ય પ્રમાણવિરોધો દર્શિતઃ ।
ઇદાનીમસત્કાર્યં યથા દૃષ્ટમિત્યનુમાનં વિશેષતો નિરાચિકીર્ષુસ્તત્પ્રસ્તાવનાય અસૂત્રયત્સૂત્રકારઃ ઓં અપીતૌ તદ્વત્પ્રસઙ્ગાદસમઞ્જસમિતિ ।
અસમઞ્જસમેતદ્વિશ્વસ્યાભાવકર્તૃકત્વમતમ્ ।
કુતઃ ।
અભાવસ્ય (એવ) જગત્કર્તૃત્વાઙ્ગીકારે ઽપીતૌ પ્રલયે તદ્વત્પ્રસઙ્ગાત્ અભાવવત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઈશ્વરાદેઃ સર્વસ્યા(પ્ય)ભાવાભ્યુપગમપ્રસઙ્ગાદિતિ યાવત્ ।
ન હીશ્વરાદૌ સતિ તત્પરિત્યાગેનાભાવસ્ય જગત્કર્તૃત્વમવધારયિતું શક્યમિતિ ।
નનુ નેદમનિષ્યમીશ્વરાદિકં પ્રલયે ઽસદ્ભવિતુમર્હતિ ।
ભાવત્વાત્ ઘટવદિત્યનુમાનેનેશ્વરાદેઃ સર્વસ્ય પ્રલયે ઽભાવાભ્યુપગમાદિત્યત્રોક્તં સૂત્રકૃતા"ન તુ દૃષ્ટાન્તભાવાત્ઽ; ઇતિ ।
નૈવ પ્રલયે સર્વસ્યાસત્ત્વમઙ્ગીકર્તુમુચિતમ્ ।
કસ્માત્ દૃષ્ટાન્તભાવાત્ ।
દૃષ્ટાન્ત ઇતિ તત્રાવધારિતવ્યાપ્તિમૂલમનુમાનમુચ્યતે ।
દૃષ્ટાન્તમાત્રસ્ય સાધનબાધનાનઙ્ગત્વાત્ ।
તથાચ પ્રલયે પરમેશ્વરાદિસદ્ભાવ(સ્ય) સાધકાનુમાનસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
*6,93*
કિં તદનુમાનમિત્યત આહ ભાષ્યકારઃ- સર્વનાશેષ્વપીતિ ॥
*6,94*
અપીતૌ તદ્વત્પ્રસઙ્ગાદ્ અસમઞ્જસમ્

સર્વનાશેષ્વપિ સદા શિષ્ટત્વાદ્ યસ્ય કસ્ય નુઃ ।
નાશો ઽયં વિમતો ઽપિ સ્યાન્નાશત્વાત્ કર્તૃશેષવાન્

અપિરભિવ્યાપ્તૌ ।
સર્વશબ્દો વર્તમાનમાત્રવિવક્ષયાપિ સ્યાદિત્યતઃ સદેત્યુક્તમ્ ।
તદિદં વ્યભિચારપરિહારાયાભિહિતમ્ ।
નઃ પુરુષસ્ય ।
અયમિત્યસ્યૈવ વિવરણં વિમત ઇતિ ।
અત્ર પૂર્વાર્ધેન વ્યાપ્તિરુક્તા ।
ઉત્તરાર્ધેન પ્રતિજ્ઞાહેતૂ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
મહાપ્રલયલક્ષણો નાશઃ પુરુષશેષવાન્ભવિતુમર્હતિ નાશત્વાત્ સમ્પ્રતિપન્ન(સમ્મત)નાશવદિતિ ।
અત્ર પુરુષાવશેષમાત્રં સાધ્યમ્ ।
નતુ નાશકર્તુઃ પુરુષસ્યાવશિષ્યતા ।
અત એવોક્તં યસ્ય કસ્યેતિ ।
નાશસ્ય કર્તુરકર્તુર્વેત્યર્થઃ ।
તથાપિ કર્તૃશેષવાનિતિ વદતેદમભિપ્રેતમ્ ।
પ્રલયે પુરુષસદ્ભાવમાત્રસાધને સતિ ભગ્નં તાવત્પરસ્યાનુમાનમ્ ।
યદપિ પરસ્યાભાવકર્તૃકત્વં જગતો ઽભિમતમ્ ।
તદપ્યત એવાપાસ્તમ્ ।
અવશિષ્યસ્ય પુરુષ(વિશેષ)સ્યૈવ વિશ્વકર્તૃત્વસમ્ભવે ઽભાવસ્ય તત્કલ્પનાનવકાશાત્ ।
દૃષ્ટાનુસારિણી હિ કલ્પના ।
નહિ લોકે પ્રાગુત્પત્તેઃ કુલાલાભાવયોઃ સતોરભાવો ઘટસ્ય કર્તા દૃષ્ટઃ ।
કિન્નામ કુલાલ એવેતિ ।
*6,96*
અભિપ્રાયમજાનાનઃ કર્તૃશેષવાનિત્યુક્ત્વા વિભ્રાન્તશ્ચોદયતિ"યત્ર સુન્દોપસુન્દન્યાયેનાશેષા અપિ પુરુષા નષ્ટાસ્તત્ર નાશત્વહેતોરનૈકાન્તિકતાઽ; ઇતિ, તત્રાહ- નચેતિ ॥
નચાશેષનૃનાશસ્તુ દૃષ્ટો દૃશ્યો ઽસ્તિ વા ક્વચિત્
ચશબ્દો ઽવધારણે ।
અશેષનૃનાશસ્તુ નૈવ ક્વચિદ્દૃષ્ટ ઇત્યતીતનિષેધો, દૃશ્યો વા નૈવેત્યનાગતસ્ય, નૈવાસ્તિ વા દૃશ્યમાન ઇતિ વર્તમાનસ્ય ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
અનૈકાન્તિકત્વં હિ પ્રમિતે વિપક્ષે હેતુવૃત્તૌ સત્યાં(હેતુવૃત્ત્યા) વક્તવ્યમ્ ।
નાપ્રમિતે ।
તથા સત્યનમિનમાત્રોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચાશેષપુરુષનાશઃ કાલત્રયે ઽપિ પ્રમિતઃ, યેન નાશત્વસ્ય તત્ર વ્યભિચારઃ સ્યાત્ ।
પ્રમિતત્વાઙ્ગીકારે ચ પ્રમાતુરેવોર્વરિતત્વેન વ્યાઘાતશ્ચ સ્યાત્ ।
નચ નાશકર્તુઃ પુરુષસ્યાવશિષ્યતા સાધ્યત્વેનેષ્યા ।
યેન સુન્દોપસુન્દાદિનાશઃ પ્રત્યુદાહ્રિયેત ।
કિન્તુ પુરુષ(વિ)શેષવત્ત્વમાત્રમિતિ ।
*6,97*
અનેન પ્રલયકાલઃ પુરુષવાન્કાલત્વાદિદાનીન્તનકાલવદિત્યપ્યનુમાનં સૂચિતમ્ ।
નચ તદા કાલાભાવાદાશ્રયાસિદ્ધિઃ ।
તથા સતિ તદેત્યેવ વક્તુમશક્યત્વાત્ ।
પરકીયાનુમાને ચ પ્રલયવિશેષણાનુપપત્તેઃ ।
*6,99*
યદ્યપ્યત્ર"કાલો ઽઙ્ગીક્રિયતે ન વા ।
આદ્યે તત્રૈવ ભાવત્વહેતોર્વ્યભિચારઃ ।
દ્વિતીયે પ્રલયવિશેષણાનુપપત્તિઃ ।
સકલકાર્યવિનાશવિશિષ્ટકાલસ્ય પ્રલયત્વાત્ ।
અથ કાર્યવિનાશ એવ પ્રલયસ્તથાપીશ્વરાભાવસ્ય તેન સમ્બન્ધાભાવાદીશ્વરાદિકં પ્રલયે ઽસદિતિ પ્રતિજ્ઞાર્થાનુપપત્તિઃ ।
દેશાદિદ્વારા સમ્બન્ધાભ્યુપગમે તત્રૈવ ભાવત્વસ્ય વ્યભિચારઃ ।
પ્રલયવિશેષણપરિત્યાગે તચ્છિષ્યૈરેવોહ્યતામિતિ ન સૂત્રભાષ્યકારાભ્યામભિહિતમ્ ।
સૂચિતં ચાપીતાવિતિ સૂત્રકૃતા ।
"લયે માનં ચ કિં ભવેત્ઽ; ઇતિ ભાષ્યકૃતાપિ ।
*6,100*
તદિદં જીવેશ્વરસાધારણમનુમાનમુક્તમ્ ।
ઇદાનીં પ્રલયે જીવસદ્ભાવસાધકમનુમાનમાહ- ધર્મેતિ ॥
ધર્માધર્માશ્રયત્વેન સ્વીકાર્યો ઽપિ નરો લયે

*6,100f.*
ન કેવલમુક્તાનુમાનેન ।
કિન્નામ ધર્માધર્મશ્રયત્વેનાપીતિ સમ્બન્ધઃ ।
નરો જીવાત્મા ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
પ્રલયકાલવર્તી ધર્મઃ સાશ્રયઃ ધર્મત્વાદિદાનીન્તધર્મવત્ ।
એવમધર્મમપિ પક્ષીકૃત્ય પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
નચ ધર્માધર્માશ્રયો જીવાત્મનો ઽન્યઃ સમ્ભવતિ ।
એવઞ્ચ પ્રલયે જીવાત્મસદ્ભાવાદ્ભાવમાત્રાસત્ત્વસાધનમનુપપન્નમિતિ ।
યત્રેશ્વરસદ્ભાવસાધનમિદમ્ ।
આશ્રયશબ્દસ્યાધિષ્ઠાતૃપરત્વાત્ ।
તત્રૈવં પ્રયોગઃ ।
પ્રલયકાલવર્તિનૌ ધર્માધર્મૌ કેનચિદધિષ્ઠિતૌ ।
કારણત્વે સત્યચેતનત્વાત્ ।
વાશ્યાદિવદિતિ ।
નચાતીન્દ્રિયયોર્ધર્માધર્મયોરધિષ્ઠાતૃત્વમીશ્વરાદન્યસ્યોપપદ્યતે ।
અતો ધર્માધર્માધિષ્ઠાતૃત્વેનાપિ નરઃ પરમપુરુષો લયે સ્વીકાર્ય ઇતિ ।
*6,103*
નનુ પ્રલયે ભાવમાત્રસ્યાસત્ત્વમભ્યુપગચ્છતો મમ તદા ધર્માધર્માવપિ ન સ્ત એવેત્યાશ્રયાસિદ્ધિરિતિ ।
ઇદમિહ વક્તવ્યમ્ ।
કિં ધર્માધર્મસંજ્ઞિતમદૃષ્ટમસ્તિ કાર્યમાત્રસ્ય કારણં ચ ભવતીત્યભ્યુપગમ્ય પ્રલયે તદભાવો ઽભીધીયતે, ઉત સદપિ તદકારણમિત્યભ્યુપેત્ય, અથ તદેવ નાસ્તીત્યઙ્ગીકૃત્ય ।
આદ્યં દૂષયતિ- અનાદિત્વમિતિ ॥
અનાદિત્વં વિનાદૃષ્ટં કથં સ્યાત્ કારણં ક્વચિત્
અનાદિત્વમિવાનાદિત્વં પ્રલયે સત્ત્વમિત્યર્થઃ ।
ક્વચિદિતિ સૃષ્ટિકાલે ।
યદ્યદૃષ્ટં પ્રલયે ન સ્યાત્તદાઽદિકાલીનસ્ય કાર્યસ્ય કારણં ન સ્યાત્ ।
અસતઃ કારણત્વાયોગાત્ ।
તથાચ સર્વોત્પત્તિમતાં નિમિત્તમિત્યભ્યુપગમો ભગ્ન ઇત્યથર્ઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
અધુનાતનકાર્યમદૃષ્ટકારણકં ન ત્વાદિકાલીનમિતિ મમાભ્યુપગમઃ ।
તત્કિમદૃષ્ટસ્ય પ્રલયે સદ્ભાવેનેત્યત આહ- અનાદિત્વમિતિ ॥
અનાદિત્વં વિના તત એવાદિકાલીનકાયર્કારણત્વં ચ વિનાદૃષ્ટં ક્વચિદધુનાતને ઽપિ કાર્યે કારણં કથં સ્યાત્ ।
ન કથઞ્ચિત્ ।
અધુનાતનં કાર્યમ્ અદૃષ્ટકારણકં ન, કાર્યત્વાદાદિકાલીનકાર્યવદિત્યનુમાનસમ્ભવાત્ ।
ન ચેદિદમિવ તદપ્યદૃષ્ટકાર્યમેવાઙ્ગીકાર્યમિતિ ।
યદ્વા મા ભૂદાદિકાલીનસ્ય કાર્યસ્યાદૃષ્ટં કારણમ્ ।
તથાપિ પ્રલયે તદ્ભાવો ઽઙ્ગીકરણીયઃ ।
કુતઃ ।
અનાદિત્વં પ્રલયે સત્ત્વં, વિનાદૃષ્ટં ક્વચિદિદાનીન્તને ઽપિ કાર્યે કારણં કથં સ્યાત્ ।
અન્તરાલ એવાદૃષ્ટોત્પત્ત્યયોગાદિતિ યોજ્યમ્ ।
*6,105*
નન્વદૃષ્ટસ્ય સર્વોત્પત્તિમન્નિમિત્તત્વે ઽપિ ન પ્રલયે સદ્ભાવો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
આદિકાલ એવોત્પન્નસ્યાપિ મહદાદિકારણત્વોપપત્તેરિતિ ।
ઇદમત્ર વક્તવ્યમ્ ।
તદાદિકાલે જનિમદદૃષ્ટં તતઃ પૂર્વાદૃષ્ટાદુત્પદ્યતે ન વેતિ ।
આદ્યમુપાદત્તે- પૂર્વેતિ ॥
પૂર્વાદૃષ્ટાત્ પરાદૃષ્ટં યદિ નૈવોત્તરં કુતઃ

જાયત ઇતિ શેષઃ ।
પરિહરતિ- નૈવેતિ ॥
એવં તર્હિ તદુત્તરમાદિકાલે જનિમદદૃષ્ટં નૈવાસ્માભિઃ પક્ષીક્રિયતે ।
કિન્તુ તત્કારણં પ્રલયકાલીનં પૂર્વાદૃષ્ટમેવેતિ કુત આશ્રયાસિદ્ધિરિતિ ।
દ્વિતીયમુપાદત્તે- પૂર્વેતિ ॥
નૈવોત્પદ્યત ઇતિ શેષઃ ।
દૂષયતિ- ઉત્તરમિતિ ॥
તર્હિ તદુત્તરમાદિકાલીનમદૃષ્ટં કુતો જાયતે ।
ન કુતશ્ચિત્ ।
સર્વોત્પત્તિમન્નિમિત્તસ્યાદૃષ્ટસ્યાભાવાદાદિકાલીનાદૃષ્ટોત્પત્તિરેવ ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
*6,105f.*
ન બ્રૂમો વયં સર્વં કાર્યમદૃષ્ટજન્યમિતિ ।
કિં તર્હ્યાદિકાલે જનિમતો મહદાદિકારણાદદૃષ્ટાદન્યદેવાતો નોક્તદોષ ઇત્યાશઙ્કામુત્થાપ્ય દૂષયતિ- પૂર્વેતિ ॥
યદિ પરાદૃષ્ટં સૃષ્ટયુપક્રમે જનિમત્પૂર્વાદૃષ્ટાન્નૈવોત્પદ્યતે ।
અપિ ત્વદૃષ્ટનિરપેક્ષમેવ ।
તર્હ્યુત્તરમહદાદિકાયર્મપિ કુતો ઽદૃષ્ટાદુત્પદ્યત ઇત્યઙ્ગીકરણીયમ્ ।
અદૃષ્ટવત્તસ્યાપ્યદૃષ્ટિનિરપેક્ષત્વસમ્ભવાત્ ।
અન્યથા કાર્યત્વાદદૃષ્ટસ્યાપ્યદૃષ્ટાપેક્ષાઙ્ગીકાર્યેતિ ।
*6,107*
અસ્તુ તર્હ્યદૃષ્ટં કારણમેવ ન ભવતીતિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ, અદૃષ્ટમેવ નાસ્તીતિ તૃતીયો વા, ઉભયસ્યાપ્યનુપલમ્ભાત્ ।
તથાચાશ્રયાસિદ્ધિરપરિહાર્યેત્યાશઙ્કયાહ- અદૃષ્ટમિતિ ॥
અદૃષ્ટં કારણં નો ચેલ્લયે માનં ચ કિં ભવેત્
યદિ પ્રત્યક્ષેણાનુપલમ્ભાદદૃષ્ટં ન સ્યાત્ ।
સદપિ વા કારણં ન સ્યાત્ ।
તદા લયે ચ કિં માનં ભવેત્ ।
પ્રલયો ઽપ્યપ્રામાણિકત્વાન્ન સ્યાત્ ।
ન હ્યસાવપિ પ્રત્યક્ષેણોપલભ્યતે ।
તથાચેશ્વરાદિકં પ્રલયે ઽસદ્ભવિતુમર્હતીત્યપ્રસિદ્ધવિશેષણઃ પક્ષઃ પરસ્યાપિ સ્યાત્ ।
*6,108*
અથ મતમ્ ।
કાલવિપ્રકર્ષાદનુપલભ(ભ્ય)માનો ઽપિ પ્રલયો ઽનુમાનસિદ્ધત્વાદઙ્ગીકરણીયઃ ।
તથાહિ ।
વિશ્વસન્તાનો ઽયં દૃશ્યસન્તાનશૂન્યૈઃ સમવાયિ(ન્તાનિ)ભિરારબ્ધઃ સન્તાનત્વાત્ આરણેયસન્તાનવત્ ।
વર્તમાનબ્રહ્માણ્ડપરમાણવઃ પૂર્વમુત્પાદિતસજાતીયસન્તાનાન્તરાઃ નિત્યત્વે સતિ તદારમ્ભકત્વાત્ પ્રદીપપરમાણુવત્ ।
સર્વે સન્તાનાઃ કદાચિત્સહોચ્છિદ્યન્તે સન્તાનત્વાત્ પ્રદીપસન્તાનવત્ ।
સર્વ એવ પરમાણવઃ કદાચિત્સમગ્રોપાદેયપ્રબન્ધશૂન્યાઃ આરમ્ભકત્વાત્ નષ્ટપવનારમ્ભકપરમાણુવત્ ।
ભૂગોલકસન્તાનઃ કદાચિત્સાકલ્યેનોચ્છિદ્યતે સન્તાનત્વાત્ દીપસન્તાનવત્ ।
ઇયં ક્રિયા સ્વાન્યાવયયિકાલીનત્વાનધિકરણકિઞ્ચિત્કાલીનક્રિયાન્યા ક્રિયાત્વાદન્યક્રિયાવદિતિ ।
એવં તર્હિ ધર્માધર્માવપિ સ્વરૂપતો વિપ્રકૃષ્ટત્વાદનુપલભ્યમાનાવપિ દેવદત્તશરીરાદિકં દેવદત્તવિશેષગુણજન્યં કાર્યત્વે સતિ દેવદત્તભોગહેતુત્વાત્ દેવદત્તપ્રયત્નજન્યસ્રગાદિવદિત્યાદ્યનુમાનેન વિચિત્રકાર્યાન્યથાનુપપત્ત્યા,"જ્યોતિષ્યોમેન સ્વર્ગકામો યજેતઽ,"યો બ્રાહ્મણાયાવગુરેત્તં શતેન યાતયા(યે)ત્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતસાધ્યસાધનભાવાન્યથાનુપપત્ત્યા વા સિદ્ધત્વાદભ્યુપગન્તવ્યાવિતિ સમં સમાધાનમ્ ।
*6,117*
અથ મન્યસે ।
નાનુમાનાદિના ધર્માદિસિદ્ધિઃ ।
તસ્યાભાસત્વાત્ ।
તથાહિ ।
દેવદત્તશરીરાદેર્દેવદત્તવિશેષગુણજન્યત્વં કિં સાક્ષાત્સાધ્યમુત પરમ્પરયા ।
નાદ્યઃ ।
ધર્માધર્મયોરપ્યારમ્ભકપ્રેરણાદિરૂપેણૈવોપયોગાઙ્ગીકારાત્ ।
દેવદત્તશરીરં ન સાક્ષાદ્દેવદત્તવિશેષગુણજન્યં શરીરત્વાદ્યજ્ઞદત્તશરીરવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષત્વાચ્ચ ।
દ્વિતીયે તુ જન્માન્તરીયપ્રયત્નારાધિતદેવતાદ્વારેણોપપત્તેરર્થાન્તરતા ।
દેવદત્તવિશેષગુણજન્યતયા વિનાપિ આકાશાદેરિવેશ્વરેચ્છયા દેવદત્તસ્ય ભોગહેતુતા સમ્ભવતીત્યપ્રયોજકતા ચ ।
કાર્યવૈચિત્ર્યં ચ દૃષ્ટકારણવૈચિત્ર્યાદેવોપપદ્યતે ।
આદિકાલીનં ચ તત્તત્પ્રાગભાવ એવ વૈચિત્ર્યાઙ્ગીકારેણ ।
સ્વગર્યાગાદેઃ સાધ્યસાધનભાવશ્રવણં ત્વસિદ્ધમેવ યોગ્યતાવિરહાત્ ।
અન્યથાખ્યાતિમાશ્રિત્યાભ્યુપગમે ઽપન્યથાસિદ્ધમ્ ।
યાગાદ્યારાધિતાવજ્ઞાતદેવતાદ્વારેણ સ્વર્ગાદ્યુપપત્તેરિતિ ।
*6,118*
એવં તર્હિ પ્રલયસાધકાનુમાનાનામ(પ્ય)ભાસત્વાન્ન તૈસ્તત્સિદ્ધિરિતિ તુલ્યમુત્તરમ્ ।
તથા હિ ।
વિમતઃ કાલો ઽવયવિયુક્તઃ કાલત્વાદિદાનીન્તનકાલવત્ ।
વિમતો બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણપૂર્વકો બ્રાહ્મણત્વાત્સમ્મતવદિત્યાદિના સત્પ્રતિપક્ષં તાવદુક્તાનુમાનજાતમ્ ।
નનુ પ્રલયકાલપક્ષીકૃતાવાશ્રયાસિદ્ધિઃ ।
અન્યથા સિદ્ધસાધનમ્ ।
એવમાદ્યબ્રાહ્મણપક્ષીકારે ઽન્યથા ચ દોષ ઇતિ ચેન્ન ।
પર્વતો ઽગ્નિમાનિત્યાદાવપ્યગ્નિમદનગ્નિમત્પક્ષદૂષણસમ્ભવેન સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
નન્વગ્નિમત્ત્વદિવ્યરિરેકેણાપ્યસ્તિ પર્વતાદેઃ સ્વરૂપં, શક્યં ચ વિશેષાન્તરેણાવધારયિતુમ્ ।
તત્કથં દોષાવકાશ ઇતિ ચેત્ ।
તત્કિમવયવિસમ્બન્ધાસમ્બન્ધૌ વિહાય કાલવિશેષસ્ય સ્વરૂપમેવ નાસ્તિ, બ્રાહ્મણવ્યક્તેર્વાઽદ્યત્વાનાદ્યત્વે વિહાય ।
અવધારણં ચ કાલાદેર્હિરણ્યગર્ભાપવર્ગોત્તરર્(ગાનન્તર)ભાવિત્વાદિના ભવિષ્યતિ ।
*6,126*
કિઞ્ચ પ્રથમપ્રયોગે વિશ્વશબ્દેન કિં બ્રહ્માણ્ડમભિપ્રેયતે સકલકાર્યાણિ વા ।
નાદ્યઃ ।
અશ્રયાસિદ્ધેઃ ।
પ્રલયમનભ્યુપગચ્છતા બ્રહ્માણ્ડસ્યાનઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
બ્રહ્માણ્ડાભાવે ઽપિ કાર્યાન્તરાવસ્થિતિસમ્ભવેન પ્રલયાસિદ્ધેશ્ચ ।
કપિકપોલાન્તર્ગતૌદુમ્બરોદરવર્તિમશકશરીરાદિવત્કાર્યાન્તરાવસ્થાનમસમ્ભાવિતમિતિ ચેન્ન ।
કુણ્ડબદરવદુપપત્તેઃ ।
કાલાગ્નિરુદ્રાદિપ્રક્રિયાયા અસિદ્ધત્વાત્ ।
દ્વિતીયે ઽપિ ન પ્રલયસિદ્ધિઃ ।
યથા હીદાનીન્તનાનાં દહનપવનસન્તાનાનાં ક્રમેણાસ્તમયે ઽપિ ન પ્રલયસ્તથા તરુગિરિશરીરાદિસન્તાનાનામપિ ક્રમારમ્ભસિદ્ધાવપ્યવયવિશૂન્યસમયા સિદ્ધેઃ ।
અથૈકદૈવેતિ વિશેષણમુપાદીયેત તદા ક્રમારબ્ધદહનપવનાદિસન્તાનૈર્વ્યભિચારઃ સ્યાત્ ।
એકદરમ્ભકહેતુસાકલ્યે સતીતિ હેતુવિશેષણે વિશેષણાસિદ્ધિઃ ।
દ્વયણુકાદિક્રમેણારમ્ભસ્વીકારેણ બાધાદિપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
એતેન દ્વિતીયાનુમાનમપિ નિરસ્તમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડાનભ્યુપગમાત્ ।
અભ્યુપગમે ઽપ્યવયવાનામાવાપોદ્ધારાભ્યામેવોત્પાદવિનાશયોરુપપત્તેઃ ।
કાર્યાન્તરાવસ્થાનોપપત્તેશ્ચ ।
તૃતીયે ઽપ્યપસિદ્ધાન્તઃ ।
ક્રમેણોચ્છેદસ્યાભ્યુપગમા(તત્વા)ત્ ।
ચતુર્થે ઽપિ પટાદિભ્યઃ પૂર્વવિનષ્ટૈસ્તન્ત્વાદિભિવ્યર્ભિચારઃ ।
પરમાણુત્વેન હેતુવિશેષણે ઽપિ દ્વયણુકાદ્યવસ્થાનસમ્ભવેન દૃષ્ટાન્તસ્ય સન્દિગ્ધસાધ્યતા ।
પઞ્ચમે ઽપિ કિં ભૂગોલકા એવ સન્તાનશબ્દેનોચ્યન્તે તદતિરિક્તો વા કશ્ચિત્ ।
આદ્યે સિદ્ધસાધનમ્ ।
અવયવાનામાવાપોદ્ધારાભ્યાં સન્તતોત્પત્તિવિનાશસિદ્ધેઃ ।
દ્વિતીયે ત્વાશ્રયાસિદ્ધિઃ ।
ષષ્ઠં ત્વાભાસસમાનયોગક્ષેમત્વાદુપેક્ષણીયમિતિ ।
*6,133f.*
અથ મા ભૂદનુમાનૈઃ પ્રલયસિદ્ધિઃ, તથાપ્યાગમૈર્ભવિષ્યતિ, તેષાં સિદ્ધાર્થે ઽપિ પ્રામાણ્યસ્ય સાધિતત્વાત્, તતો નાપ્રસિદ્ધવિશેષણતેતિ બ્રૂષે, તર્હ્યસ્માકમપિ ધર્માદિસિદ્ધિરાગમાદ્ભવિષ્યતીતિ કથમાશ્રયાસિદ્ધિરિતિ ।
એવં પ્રલયે જીવેશ્વરસદ્ભાવં સાધયતા ધર્માદિસત્ત્વમપિ સાધિતમિતિ ન પ્રલયે ભાવમાત્રાસત્ત્વસાધનં યુક્તમ્ ।
એવમ્ આદિકાર્યં પક્ષીકૃત્ય સોપાદાનત્વસાધને પ્રકૃત્યાદિસિદ્ધિરપિ દ્રષ્ટવ્યેતિ ।
*6,135*
પ્રથમસૂત્રે ઽભાવસ્ય કર્તૃત્વનિરાસાયાનુમાનમુક્તમ્ ।

ઇદાનીમિતો ઽપિ નાભાવકર્તૃકં જગત્, ચેતનકર્તૃકત્વે"દૃષ્ટાન્તભાવાત્ઽ; ઇતિ સૂત્રસ્ય વૃત્ત્યન્તરમભિપ્રેત્ય ચેતનકર્તૃકત્વે અનુમાનમાહ- ઉત્પત્તીતિ ॥
ઉત્પત્તિનાશકારી હિ બુદ્ધિમાન્ દૃશ્યતે ક્વચિત્

તદ્દૃષ્ટાન્તેન સર્વત્ર કર્તા કિં નાનુમીયતે
બુદ્ધિમાનુત્પત્તિનાશકારીતિ બુદ્ધિપૂર્વં તત્કર્તેત્યર્થઃ ।
ક્વચિત્પટાદૌ ।
સર્વત્ર વિપ્રતિપન્ને કાર્યે ।
મહદાદિકાર્ય ઇત્યેવોક્તે ઽઙ્કુરાદૌ વ્યભિચારઃ શઙ્કયેત, તદર્થં તસ્યાપિ પક્ષનિક્ષેપાર્થં સર્વત્રેત્યુક્તમ્ ।
કર્તા બુદ્ધિમાનિતિ શેષઃ ।
અન્યથાભાવકર્તૃત્વવાદિનં
પ્રતિ સિદ્ધસાધનતાપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિમાક્ષેપે ।
અનનુમાને ન કિમપિ કારણમ્ ।
દૃષ્ટાન્તાભાવેન પ્રતિપક્ષાસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
એતેન"સ્વપક્ષદોષાચ્ચઽ; ઇતિ સૂત્રમપિ વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
અયમત્ર પ્રયોગક્રમઃ ।
વિમતં કાર્યં ચેતનોત્પાદ્યં કાર્યત્વાદ્ઘટવત્ ।
ચેતનવિનાશ્યં ચ તત એવ તદ્વદેવ ।
વિમતોત્પત્તિશ્ચેતનકર્તૃકા ઉત્પત્તિત્વાત્પટોત્પત્તિવત્ ।
વિમતો વિનાશશ્ચેતનકર્તૃકો વિનાશત્વાત્સમ્મતવદિતિ ।
અત્ર વિનાશસ્ય ચેતનકર્તૃકત્વસાધનં પ્રાસઙ્ગિકમ્ ।
યદ્વા કેચિત્કારણસ્ય બીજાદેઃ પ્રધ્વંસેનાઙ્કુરાદેઃ જન્મદર્શનાત્તન્ત્વાદિનાશેન પટાદિનાશદશર્નાચ્ચ પ્રધ્વંસાભાવસ્યૈવ જગજ્જન્મવિનાશકર્તૃત્વમાસ્થિતાઃ ।
યથોક્તમ્ ।
નાનુપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાદિતિ ।
તન્મતં વાત્રાસદિત્યાદિસૂત્રૈર્નિરાકૃતમિતિ જ્ઞાપનાર્થમ્ ।
દૃષ્ટાન્તાભાવસ્તુ સ્વયમૂહનીયઃ ।
*6,138*
નન્વિદમનુમાનેનેશ્વરસ્ય જગત્કર્તૃત્વસાધનં સૂત્રકારસ્ય ઉક્તવિરુદ્ધમ્ ।
શાસ્ત્રયોનિત્વાદિતીશ્વરે ઽનુમાનપ્રામાણ્યસ્ય સ્વયમેવ નિરાકૃતત્વાદિત્યત આહ- આગમેતિ ॥
આગમાનુગૃહીતા તુ માનમ્ ...
અનુમેતિ વક્ષ્યમાણમત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
ન સર્વથાપીશ્વરે ઽનુમાનસ્ય પ્રામાણ્યં સૂત્રકૃતા નિરાકૃતમ્ ।
કિન્નામાગમાનનુગૃહીતસ્ય ।
આગમાનુગૃહીતા ત્વનુમા ઈશ્વરે માનમેવાભિમતા ।
અન્યથા વેદવાક્યાર્થે યુક્ત્યનુસન્ધાનરૂપજિજ્ઞાસા નારભેતેતિ ।
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ- એષેતિ ॥
... એષાનુમાપિતુ

આગમાનુગૃહીતેત્યનુવર્તતે ।
માનમિતિ ચ ।
એષા સમ્પ્રત્યુપન્યસ્તાપ્યનુમા"યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિઽ; ઇત્યાગમાનુગૃહીતા ।
તતો ભવતીશ્વરે માનમિતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇતિ ।
*6,140*
એવમનુમાનેનાભાવકર્તૃકત્વં વિશ્વસ્યાશઙ્કયાનુમાનેનૈવેશ્વરકર્તૃકત્વં સમર્થિતમ્ ।
તદેતન્મતાન્તરેણાક્ષિપ્ય સમાદધત્સૂત્રમ્ ઓં તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાદપ્યન્યથાનુમેયમિતિ ચેદેવમપ્યનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ઓં ઇતિ ॥
તત્રાક્ષેપસ્યાયમર્થઃ ।
નાયમનુમાનાવષ્ટમ્ભેન પૂવર્પક્ષઃ પ્રમાણેન ચ સિદ્ધાન્તો ભવતિ ।
ન ચાનુમાનં નામ પ્રમાણમસ્તિ ।
(કુતઃ) ।
અન્યથાપ્યનુમેયમ્ ।
અસત્પ્રતિપક્ષત્વં હ્યનુમાનપ્રામાણ્યવાદિભિરનુમાનાઙ્ગમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
પ્રતિરુદ્ધસ્ય કરણસ્ય ક્વાપિ ક્રિયાનિષ્પાદકત્વાદર્શનાત્ ।
અનુમાનપ્રતિપન્નં ચાન્યથાપ્યનુમેયમ્ અનુમાતું શક્યમ્ ।
કસ્માત્ ।
તર્કાપ્રતિષ્ઠાનામ્ ।
"એવમેવાનુમાતવ્યમ્, ન પુનરન્યથાઽ; ઇતિ તર્કસ્ય વ્યવસ્થાભાવાત્ ।
તથા ચોક્તમ્ ।
"ઉપાધિપ્રતિપક્ષૌ તુ ક્વ નામાતીવ દુર્વચૌઽ; ઇતિ ।
નન્વિદં વ્યધિકરણં, તર્કસ્યાપ્રતિષ્ઠિતત્વાદન્યથાનુમેયમિતિ ।
મૈવમ્ ।
એતદનેન જ્ઞાપયતિ સૂત્રકારઃ,"ન તર્કો ઽનુમાનાદ્ભિદ્યતેઽ; ઇતિ ।
અથવા તર્કસ્યાનુમાનસ્યાપ્રતિષ્ઠાનાદપ્રમાણત્વાન્નાનુમાનેન પૂર્વોત્તરપક્ષૌ યુક્તૌ ।
કથમપ્રમાણત્વાત્ ।
યતો ઽન્યથાનુમેયમિતિ યોજના ।
તત્ર સમાધાનસૂત્રં સઙ્ગમયિતુમુત્સૂત્રમેવ ભાષ્યકારસ્તાવદુત્તરમાહ- આગમેતિ ॥
તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાદ્ અપ્ય્ અન્યથાનુમેયમ્ ઇતિ ચેદ્ એવમ્ અપ્ય્ અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ

આગમાનુગ્રહાભાવે ન તર્કઃ સ્યાત્ પ્રતિષ્ઠિતઃ
આગમગ્રહણં પ્રમાણમાત્રોપલક્ષણમ્ ।
અત એવોત્તરાર્ધે ઽક્ષજમપિ સઙ્ગૃહીતમ્ ।
પ્રમાણાનુગ્રહપ્રમાણમૂલત્વશબ્દાભ્યાં પ્રતિષ્ઠિતપ્રામાણ્યપ્રમાણાન્તરાવધૃતપક્ષલિઙ્ગવ્યાપ્તિમત્ત્વં તત્સંવાદિત્વં ચોચ્યતે ।
*6,142*
તત્રાદ્યયોજનાયામસ્યાયમર્થઃ ।
યદુક્તમનુમાનસ્યાવ્યવસ્થિતત્વેન સર્વત્ર પ્રત્યનુમાનસમ્ભવ ઇતિ તદનુપપન્નમ્ ।
યતઃ પ્રમાણાનુગ્રહાભાવે તર્કો ન પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્યાત્ ।
કિન્તુ પ્રમાણમૂલસ્યૈવાસ્ય પ્રતિષ્ઠિતિઃ સ્યાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રત્યનુમાનં ભવત્કિં પ્રમાણાનુગ્રહરહિતં સ્યાત્, ઉત તન્મૂલમ્ ।
આદ્યં તુ કથં સ્વયમદૃઢભૂમિકં પરં પ્રતિરુન્ધ્યાત્ ।
નહિ ભવતિ તરક્ષોઃ પ્રતિપક્ષો હરિણશાવઃ ।
કિન્ત્વાદ્યેનૈવ પ્રમાણમૂલેન બાધ્યતે ।
દ્વિતીયં તુ સ્યાદેવ પ્રમાણમ્ ।
આદ્યં ચાપબાધેત ।
ઉભયથાપિ ન સર્વાનુમાનાપ્રામાણ્યમ્ ।
યદ તૂભયોઃ અપિ પ્રમાણમૂલત્વસન્દેહઃ તદાસ્તુ પ્રતિરોધઃ ।
કિન્તુ નૈવં સર્વત્ર ।
અવધારણાયાં તુ પૂર્વૈવ ગતિરિતિ ।
*6,144*
દ્વિતીયયોજનાયાં તુ પ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કિં પ્રમાણાનુગ્રહરહિતમનુમાનં પ્રત્યનુમાનપરાહતત્વાદપ્રમાણમ્, ઉત તન્મૂલમ્ ।
આદ્યે સમ્પ્રતિપત્તિમુત્તરમાહ- આગમેતિ ॥
(તથાપિ) નૈવં સર્વત્રેતિ ભાવઃ ।
પ્રતિષ્ઠિતઃ પ્રમાણભૂતઃ ।
દ્વિતીયે ત્વાહ- અક્ષજેતિ ॥
અક્ષજાગમમૂલસ્ય સ્યાદેવાસ્ય પ્રતિષ્ઠિતિઃ
પ્રતિષ્ઠિતઃ પ્રામાણ્યમ્ ।
તેનૈવ પ્રતિપ્રયોગસ્ય બાધિતત્વાત્ ।
ઉભયોર્વાસ્તવપ્રમાણમૂલત્વાસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ।
યસ્ત્વેતાં વ્યવસ્થામનભ્યુપગમ્ય સર્વત્રાપિ પ્રતિપક્ષસ્યાસ્ત્યવકાશ ઇતિ સર્વમનુમાનમપ્રમાણમિતિ ચ મન્યતે તસ્ય સૂત્રારૂઢમુત્તરમાહ- અન્યથેતિ ॥
અન્યથાસ્યાપ્રતિષ્ઠા ચ સ્વવાચા વ્યાહતૈવ હિ

એતેનૈવમુપપાદિતે ઽપિ યો નૈવં મન્યતે તસ્ય સ્વવચનવ્યાઘાતાદનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગ ઇતિ સૂત્રયોજના સૂચિતા ।
તથાહિ ।
સર્વમનુમાનપ્રમાણં પ્રતિપક્ષપ્રતિહતત્વાદિતિ ત્વદીયમનુમાનં પ્રતિપક્ષપરાહતં ચાપ્રમાણં ચ ભવતિ ન વા ।
આદ્યે નાનેન સર્વસ્યાપ્રામાણ્યસિદ્ધિઃ ।
દ્વિતીયે ત્વત્રૈવ બાધાદિતિ ।
અન્યથા ઉક્તવ્યવસ્થાં વિહાય, અસ્ય સર્વસ્યાપ્યનુમાનસ્ય અપ્રતિષ્ઠા અપ્રમાણતા, સ્વવાચૈવ વ્યાહતા હીતિ ।
*6,145*
અપરે તુ"ન વિલક્ષણત્વાત્ઽ; ઇત્યાદીનિ સૂત્રાણિ બ્રહ્મણો જગદુપાદાનત્વાક્ષેપસમાધાનાર્થતયા વ્યાચક્ષતે ।
તત્પ્રકૃત્યધિકરણ એવ નિરાકૃતમ્ ।
*6,149*
યચ્ચાત્ર સૂત્રે તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાદિતિ વાક્યં ભિત્ત્વા સિદ્ધાન્તતયૈવ વર્ણયન્તિ, તદ્વા અનેન સાર્ધેન શ્લોકેન નિરાચષ્ટે ।
તથાહિ તર્કસ્યાપ્રતિષ્ઠાં વદન્વક્તવ્યઃ ।
કિં પ્રમાણાનુગ્રહરહિતસ્યોત તન્મૂલસ્ય ।
આદ્યે ગૂઢાભિસન્ધિરુત્તરમાહ- આગમેતિ ॥
અયમાશયઃ ।
સત્યમેતત્ ।
તથાપિ ન સાઙ્ખયઃ સ્વતર્કસ્યાગમાદ્યનુગ્રહાભાવં મન્યતે ।
સ્વમતેનેદમુચ્યતે ચેત્પૌનરુક્ત્યમ્ ।
શાસ્ત્રયોનિત્વાત્, ઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્, આનુમાનિકમિત્યદિનાસ્યાર્થસ્યોક્તત્વાદિતિ ।
*6,149f.*
દ્વિતીયં દૂષયતિ- અક્ષજેતિ ॥
નહિ જ્ઞાનકરણસ્ય પ્રમાણગૃહીતવ્યાપ્ત્યાદિમત્ત્વેનાપ્રામાણ્યકારણવ્યભિચારાદિશઙ્કાકલઙ્કવિકલસ્ય પ્રામાણ્યં નાસ્તીતિ યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
વિપક્ષે બાધકં ચાહ- અન્યથેતિ ॥
અન્યથોક્તાનભ્યુપગમેનાસ્ય પ્રમાણમૂલસ્યાપ્યનુમાનસ્યાપ્રતિષ્ઠા સ્વવાચા વ્યાહતૈવ સૂત્રકૃતઃ સ્યાત્ ।
સ્વયમેવ હિ યુક્ત્યનુસન્ધાનરૂપાં બ્રહ્મમીમાંસામારભ્ય પ્રમાણમૂલસ્યાપિ તર્કસ્યાપ્રામાણ્યમભિદધાનઃ સૂત્રકારો ન વ્યાહતભાષી કથં સ્યાત્ ।
યદપિ વૃત્તિકારૈરુક્તમ્"એકેન તાર્કિકેણોત્પ્રેક્ષિતં તર્કમપરો દૂષયતિ, તેનોત્પ્રેક્ષિતમપ્યપરઃ, ઇત્યતઃ પુરુષમતિવૈશ્વરૂપ્યજન્મા તર્કઃ સ્યાદપ્રતિષ્ઠિતઃઽ; ઇતિ ।
તચ્ચાયુક્તમ્ ।
યતો ઽસ્યાપિ તર્કસ્ય પ્રામાણ્યે ઽપ્રામાણ્યે વા અસ્યાપ્રતિષ્ઠા ચ સ્વ(વાચા)વ્યાહતૈવેતિ નાયં વાક્યભેદો યુક્ત ઇત્યુક્ત એવ સૂત્રાર્થઃ ।
વ્યાસ -(17)
*6,152*
અત્ર સૂત્રમ્ ઓં એતેન શિષ્યા અપરિગ્રહા અપિ વ્યાખ્યાતા ઇતિ ।
તત્કેચિદ્વયાચક્ષતે ।
એતેન"નવિલક્ષણત્વાત્ઽ; ઇત્યાદિના પ્રકૃતેન શિષ્યૈઃ કેનચિદંશેન પરિગૃહીતસ્ય પ્રધાનકારણવાદસ્ય નિરાકરણેન શિષ્યૈર્મનુવ્યાસપ્રભૃતિભિઃ કેનચિદપ્યંશેનાપરિગૃહીતા યે ઽણ્વાદિકારણવાદાસ્તે ઽપિ વ્યાખ્યાતા દ્રષ્ટવ્યા ઇતિ ।
તદિદં દૂષયતિ- નચેતિ ॥
એતેન શિષ્ટાપરિગ્રહા અપિ વ્યાખ્યાતાઃ

ન ચ શિષ્યાગૃહીતત્વં નિરીશાદીશવાદિનઃ
*6,152f.*
આસ્તાં તાવદભ્યધિકાશઙ્કાપ્રકારઃ, પરિહારાતિદેશપ્રકારશ્ચ ।
યત્તાવદુક્તમ્"સાઙ્ખયાદપિ વૈશેષિકાદેરતિશયેન શિષ્યાગૃહીતત્વમ્ઽ; તદતિ(તીવ)વિરુદ્ધમ્ ।
સાઙ્ખયસ્ય નિરીશ્વરત્વાત્ ।
વૈશેષિકાદેસ્તુ સેશ્વરત્વાત્ ।
વૈપરીત્યસ્યૈવોચિતત્વાત્ ।
ઇહ હિ બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વે વિપ્રતિપત્તયો નિરસ્યન્તે ।
તત્ર સાઙ્ખયો બ્રહ્મૈવ નાભ્યુપૈતિ ।
કુતસ્તદીયં જગત્કારણત્વમિત્યતિશયેન વેદાન્તવાદવિરોધિત્વાચ્છિષ્યાપરિગૃહીતઃ ।
વૈશેષિકાદિસ્તુ, બ્રહ્મ તસ્ય જગન્નિમિત્તત્વં ચાઙ્ગીકૃત્યોપાદાનતામાત્રં નાઙ્ગીકુરુત ઇતીષદ્વિરોધિત્વાત્ ઈષચ્છિષ્યાપરિગૃહીત ઇતિ યુક્તમ્ ।
સત્કાર્યવાદિત્વાદિકં તુ પ્રકૃતાસઙ્ગતમેવ ।
અન્યથા યાગીયહિંસાનિષેધાદિના વિપરિવર્તઃ સ્યાત્ ।
અથ વેદસંવાદબાહુલ્યાબાહુલ્યપ્રયુક્તમિદમ્ ।
મૈવમ્ ।
(તન્ન ।
તત્ત્વાનાં) પ્રતિપાદ્યાનામપરિસઙ્ખયાતત્વાદિતિ ।
*6,153*
કિં તર્હ્યસ્ય સૂત્રસ્યાભિધેયમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અર્થાવશિષ્ટજીવાદિકર્તૃતાત્ર નિષિધ્યતે

અર્થાન્તરસ્ય નિરાકૃતત્વાદિત્યર્થઃ ।
અપવ્યાખ્યાનનિરાકરણસ્ય સ્વવ્યાખ્યાનદાર્ઢ્યાથર્ત્વાન્નાસઙ્ગતમિતિ સૂચયિતુમત ઇત્યુક્તમ્ ।
અવશિષ્યા નિરાકૃતાયા અભાવકર્તૃતાયાઃ, જીવાદિકર્તૃતા, જગત ઇતિ શેષઃ ।
અનેન નિરાકૃતાદવશિષ્યા વેદાપરિગૃહીતા જીવપ્રધાનાસત્કાલસ્વભાવાદિવાદા નિરાકૃતા ઇતિ વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
તત્ર શિષ્યા ઇત્યેવોક્તે બ્રહ્મકારણવાદો ઽપિ પ્રાપ્નોતિ ।
તદર્થમપરિગ્રહા ઇત્યુક્તમ્ ।
તન્માત્રે તૂક્તે અભાવકર્તૃત્વવાદો ઽપિ ગૃહ્યેત ।
તથાચ પુનરુક્તિરતિદેશાનુપપત્તિશ્ચ સ્યાત્ ।
અતઃ શિષ્યા ઇત્યુક્તમ્ ।
અભ્યધિકાશઙ્કાસદ્ભાવસૂચનેન સૂત્રારમ્ભોપપાદનાર્થં ચ શિષ્યાઃ શિષ્યતયા પ્રતીતાઃ, નતુ તત એવ નિરાકૃતતયેતિ ।
*6,158*
નનુ જીવાદીત્યાસિદગ્રહણેનાસત્કર્તૃકત્વં ગૃહીતમ્ ।
તસ્ય"અસદિતિ ચેત્ઽ; ઇત્યાદિના નિરસ્તત્વેન પૌનરુક્ત્યાદિપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ- તન્મન ઇતિ ॥
તન્મનો ઽકુરુતેત્યાદેરસતો મનસો જનિઃ ।
નિવારિતા તુ પૂર્વત્ર હ્યકસ્માદિતિ તદ્વિના

અસતો વિશ્વજનનમાશઙ્કયાત્ર નિષિદ્ધયતે
*6,159*
ઇત્યાદેઃ પ્રમાણાત્ ।
આશઙ્કિતેતિ શેષઃ ।
આદિપદેનોક્તયુક્તિર્ગૃહ્યતે ।
અસતઃ અભાવસ્ય ।
મનસ ઇતિ ।
જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નેભ્યઃ જનિઃ ।
જગત ઇતિ શેષઃ ।
પૂર્વત્ર ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
તચ્ચ પ્રતિષેધમાત્રત્વાદિત્યાદિના સ્ફુટમવગમ્યત ઇતિ હિશબ્દઃ ।
અકસ્માદ્ધીદમાવિરાસીદિત્યાદિશ્રુત્યા ।
તત્ મનો, વિના ।
અસતઃ શૂન્યાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પૂવર્મભાવસ્ય જગત્કારણત્વં નિરાકૃતમિદાનીં તુ શૂન્યસ્ય ।
કિઞ્ચ પૂર્વં કર્તૃત્વેનાધુના કર્તૃતાં વિનૈવેતિ ન પૌનરુક્ત્યાદીતિ ।
યદ્વા ભાષ્યદિશા નિષ્કારણૈવાત્ર જગજ્જનિરાશઙ્કિતેતિ ન પૌનરુક્ત્યાદિકમ્ ।
અત્ર શઙ્કાપ્રાપકપ્રમાણોપન્યાસસ્તુ અસ્યૈવ પ્રમેયભેદસ્યોપપાદનાર્થમ્ ।
એતેનાભ્યધિકા શઙ્કાપિ સૂચિતા ।
તથાહિ ।
મા ભૂદભાવકર્તૃકં જગત્, તથાપિ જીવાદિભ્યો જનિમદ્ભવિષ્યતિ ।
"જીવાદ્ભવન્તિ ભૂતાનિઽ,"પ્રધાનાદિદમુત્પન્નમ્ઽ,"અકસ્માદ્ધીદમાવિરાસીદ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુત્યનુગૃહીતેભ્યો ઘટદધિકણ્ટતૈક્ષ્ણાદિદૃષ્ટાન્તેભ્યઃ ।
નહિ જીવાદીનાં પ્રતિષેધમાત્રત્વમસ્તિ, યેનોક્તયુક્તિવિરોધઃ સ્યાત્ ।
અસત્ત્વાચેતનત્વાદેરુપલક્ષણમેતદિતિ ચેત્ ।
કિમત્રાસદાદેઃ કારણત્વમાત્રં નેત્યુચ્યતે, કિંવા કર્તૃત્વમ્ ।
નાદ્યઃ ।
ઉક્તદૃષ્ટાન્તેષુ વ્યભિચારાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
કર્તૃત્વસ્યાસ્માભિરનઙ્ગીકૃતત્વાદિતિ ।
અત એવાત્ર સર્વત્ર કર્તૃશબ્દઃ કારણત્વમાત્રપરો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
*6,165*
નન્વત્ર જીવાદેર્વિશ્વકારણત્વમાત્રં શઙ્કયતે, તસ્યૈવ વા ।
આદ્યે ન સિદ્ધાન્તવિરોધઃ ।
જીવસ્ય હ્યદૃષ્ટાધારતયા નિમિત્તત્વં પ્રધાનસ્ય ચોપાદાનત્વમઙ્ગીકૃતમેવ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પ્રાપકાભાવાત્ ।
કાર્યસ્ય સકર્તૃકત્વનિયમદર્શનાચ્ચેત્યત આહ- પ્રાપકમિતિ ॥
પ્રાપકં વાક્યમાત્રં તુ ...
દ્વિતીય એવાશઙ્કયતે ।
તસ્ય ચ પ્રાપકં"ન જીવાત્કારણં પરમ્ઽ,"ન હ્યન્યત્કારણં મતમ્ઽ; ઇત્યાદિવાક્યમ્ ।
નચ લોકવિરોધઃ ।
વાક્યમાત્રસિદ્ધે ઽર્થે તત્પ્રતિપન્નમેવ ગૃહ્યતે નતુ લોકો ઽનુગમ્યત ઇતિ પૂર્વપક્ષી મન્યત ઇતિ ।
નનુ ચ પ્રધાનકારણત્વાદિમતાનિ દ્વિતીયપાદે નિરાકરિષ્યતે ।
તેષામત્રાપિ નિરાકરણે પુનરુક્તિદોષઃ સ્યાદિત્યતો વાઽહ- પ્રાપકમિતિ ॥
અત્ર શઙ્કાપ્રાપકં વાક્યમાત્રં નતુ સમય ઇત્યર્થઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
અત્ર શ્રુત્યનુગૃહીતાભિર્યુક્તિભિઃ પ્રાપ્તં પ્રધાનાદિકારણત્વં નિરાક્રિયતે ।
ઉત્તરં(રત્ર) તુ તુ સાઙ્ખયાદિસમયપ્રાપ્તમ્ ।
અતો ઽપિ નોક્તદોષ ઇતિ ।
નન્વેવં તર્હ્યેતેનેત્યતિદેશઃ કથમ્ ।
ઉક્તપરિહારસ્ય પૂર્વપક્ષિણા પરિહૃતત્વાદિત્યત આહ- પરિહાર ઇતિ ॥
... પરિહારો વિશેષિતઃ

યદ્યપિ પ્રતિષેધમાત્રત્વં પ્રધાનાદિષ્વસિદ્ધમ્ ।
અચેતનત્વાદિકં ચ કારણત્વમાત્રવાદે અનૈકાન્તિકમ્ ।
તથાપિ પૂર્વપક્ષાણાં યુક્તિવિરુદ્ધત્વં યત્પ્રતિષેધમાત્રત્વાત્ દૃષ્ટાન્તભાવાદિતિ સામાન્યતઃ સૂચિતમ્, યચ્ચ સ્વપક્ષદોષાચ્ચેત્યપ્રામાણિકત્વં, સ પરિહારો ઽત્રાપ્યવિશેષિતઃ સમાનઃ, ઇત્યતિદેશો યુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
*6,167*
નનુ કથં જગતો જીવકર્તૃત્વાદિવાદસ્ય યુક્તિવિરુદ્ધત્વમિત્યત આહ- ક્વચિદિતિ ॥
ક્વચિજ્જીવાકૃતં દૃષ્ટ્વા ચેતનાદેવ ચાકૃતમ્ ।
તદ્વદેવાનુમાન્યત્ર વસ્તુત્વાત્ ક્રિયતે શ્રુતેઃ

ક્વચિત્ દેશાદૌ ।
યદ્વા ક્વચિત્ જીવાદૌ ।
અકૃતમિતિ ચ ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ ।
કારણત્વમાત્રમત્ર પૂર્વપક્ષો ન કર્તૃત્વમિત્યતો ઽચેતનાદિતિ પઞ્ચમીપ્રયોગઃ ।
અચેતનાદકૃતં ચ દૃષ્ટ્વા ।
એવશબ્દેન દૃષ્ટાન્તાનામસન્દિગ્ધસાધ્યતામાહ ।
અનુમા અનુમિતિઃ ।
અન્યથા વસ્તુત્વસ્યૈવાનુમાનત્વાત્પઞ્ચમી ન સ્યાત્ ।
જીવાકૃતત્વાદેરિતિ શેષઃ ।
અન્યત્ર મહદાદૌ ।
અત્રૈતે પ્રયોગાઃ ।
મહદાદિકાર્યં ન જીવકૃતં વસ્તુત્વાજ્જીવવત્, વિમતં ન પ્રધાનકાર્યં વસ્તુત્વાત્પ્રધાનવત્, વિમતં નાસત્કાર્યં વસ્તુત્વાદ્ઘટવદિતિ ।
યદ્યપિ જીવસ્ય નિમિત્તત્વેન પ્રધાનસ્યોપાદાનત્વેન જગત્કારણત્વમઙ્ગીકૃતમેવ તથાપિ સ્વાતન્ત્ર્યાભાવાભિપ્રાયેણેદં વચનમિતિ ન વિરોધઃ ।
*6,168*
નન્વેવં સત્યતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
વિમતમશ્વરકૃતં ન ભવતિ વસ્તુત્વાદીશ્વરવત્ ઇત્યપિ પ્રયોક્તું શક્યત્વાદિત્યત આહ- શ્રુતેરિતિ ॥
"સ ઇદં સર્વમસૃજતઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેર્મહદાદેરીશ્વરકૃતત્વાવધારણાદતિપ્રસઙ્ગાનુમાનસ્ય બાધિતત્વેનાપ્રામાણ્યમિતિ ।
સમં તર્હીદં ભવદનુમાનેષુ ।
જીવાદ્ભવન્તિ ભૂતાનીત્યાદિશ્રુતેરિત્યત આહ- શ્રુતેરિતિ ॥
ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ ।
જીવાદિશબ્દાનાં બ્રહ્મશ્રુતિત્વાદ્બ્રહ્મનામત્વાન્ન શ્રુતિવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
તત્કુત ઇત્યત આહ- શ્રુતેરિતિ ॥
"નામાનિ સર્વાણિ યમાવિશન્તિઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
શેષં ભાષ્યે ।
નનુ જીવાદિકારણ(ક)ત્વે ઽપિ ઘટાદિદૃષ્ટાન્તાવષ્ટમ્ભેનાનુમાનસમ્ભવાત્કથમપ્રામાણિકત્વમિત્યત આહ- શ્રુતેરિતિ ॥
"નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ કર્તાઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેર્બાધિતવિષયત્વાત્ દૃષ્ટાન્તાનાં સાધ્યવૈકલ્યાચ્ચ નાનુમાનાનાં પ્રામાણ્યમ્ ।
એતેનાસ્મદનુમાને ઽકાર્યત્વમુપાધિરિત્યપિ નિરસ્તઃ(મ્) ।
(સ્વાતન્ત્ર્યેણ) જીવાદ્યકૃતે ઽપિ ઘટાદાવકાર્યત્વાભાવાત્ ।
પ્રતિપક્ષે બાધાદિદોષાનુષઙ્ગાચ્ચેતિ સર્વં સુસ્થમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અસદધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_2,1.વ્: ભોક્ત્રધિકરણમ્ =======]
*6,170*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ભોક્ત્રધિકરણમ્ ।
॥ ઓં ભોક્ત્રાપત્તેરવિભાગશ્ચેત્સ્યાલ્લોકવત્ ઓં ॥
અતીતાધિકરણે બ્રહ્મણો જગજ્જન્માદિકારણત્વે શ્રુતિસંવાદિત્વેન પ્રબલયા યુક્ત્યા વિરોધઃ પરિહૃતઃ ।
ઇદાનીં તુ શ્રુતિસિદ્ધ(લિઙ્ગ)ત્વેન પ્રબલયા યુક્ત્યા વિરોધઃ પરિહ્રિયતે ।
તથાહિ ।
ન બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વં વાસ્તવં સમ્ભવતિ ।
અસર્વકારણેન મુક્તે(ક્તજીવે)નાત્યન્તાભિન્નત્વાત્ ।
નહિ યો યેનાત્યન્તાભિન્નઃ સ તદ્વિરુદ્ધસ્વભાવો વસ્તુત ઇતિ ક્વચિદુપલબ્ધમ્ ।
નચ મુક્તસ્યાસર્વકારણત્વમસિદ્ધમ્, (સર્વકારણત્વસ્ય) સંસારે ઽનુપલમ્ભાત્ ।
સંસારે પ્રતીયમાનસ્ય કસ્યચિદાકારસ્યૈવાપગમો હિ મોક્ષો નતુ અપૂર્વાકારોત્પાદઃ, અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચાનન્દાદેરિવ વિદ્યમાનસ્યૈવાવિદ્યયા તિરોહિતત્વાત્સર્વકારણત્વસ્યાનુપલમ્ભ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
આનન્દાદેઃ પરમપ્રેમાસ્પદત્વાદિના ઈષદુપલબ્ધેશ્ચ ।
નચ બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વશ્રવણાત્સવર્થાનુપલભ્યમાનમપિ જગત્કારણત્વં સંસારે કલ્પ્યમિતિ યુક્તમ્ ।
શ્રુતેઃ કાલ્પનિકજગત્કારણત્વાનુવાદિત્વેનાપિ સાવકાશત્વાત્ ।
નચ તથાભૂતમેવ લક્ષણમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્ ।
અનઙ્ગીકારાત્ ।
કાલ્પનિકસ્ય જગત્કારણત્વસ્ય પ્રધાનાદિષ્વપિ સમ્ભવેનાતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
સ્યાદેતત્ ।
મુક્તસ્ય બ્રહ્મણૈક્યમેવાસિદ્ધમિતિ ।
મૈવમ્ ।
"કર્માણિ વિજ્ઞાનમયશ્ચ આત્મા પરે ઽવ્યયે સર્વ એકીભવન્તિઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધત્વાદિતિ ।
તદિદમુક્તં સૂત્રકૃતા ભોક્તુર્જીવસ્ય મોક્ષે બ્રહ્મત્વાપત્તિશ્રવણાત્તયોરવિભાગો ભેદાભાવઃ ।
તતશ્ચ ન બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વં વાસ્તવં યુક્તમિતિ ।
*6,171*
એવં પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
ભવેદેતદખિલં યદિ મુક્તસ્ય બ્રહ્મણાભેદ એવ પ્રામાણિકઃ સ્યાત્ ।
નચૈતદસ્તિ ।
શ્રૌતસ્ત્વેકીભાવપ્રયોગઃ સ્યાલ્લોકવત્ ।
યથા લોકે ઉદકે ઉદકસ્યૈકીભાવવ્યવહારઃ સ્થાનૈક્યનિબન્ધનઃ ।
યથા વા પ્રાગ્વિભિન્ના બ્રાહ્મણાઃ સામ્પ્રતમેકીભૂતા ઇતિ મત્યૈક્યનિબન્ધનઃ ।
તથા પ્રાગ્વિભિન્નસ્થાના ભિન્નમતયશ્ચ જીવા મુક્તૌ બ્રહ્મણા એકીભવન્તિ ।
એકસ્થાના એકમતયશ્ચ ભવન્તીત્યુપપદ્યતે ।
તસ્માદસિદ્ધેનાસિદ્ધસાધનમેતદિતિ ।
તદેતદયુક્તમ્ ।
મુખ્યાર્થે બાધકાભાવાત્ ।
વિના બાધકેન જઘન્યવૃત્ત્યાશ્રયણે ચાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઇત્યતો મુખ્યાર્થે બાધકયુક્તિવ્યુત્પાદનપરત્વેનાપિ સ્યાલ્લોકવદિતિ સૂત્રખણ્ડં વ્યાચષ્ટે- નાન્યદિતિ ॥
ભોક્ત્રાપત્તેર્ અવિભાગશ્ ચેત્ સ્યાલ્ લોકવત્

નાન્યદન્યત્વમાપન્નં ક્વચિદ્ દૃષ્ટં કથઞ્ચન ।
અતો જીવસ્ય ન બ્રહ્મભાવઃ સ્યાદ્ધિ કદાચન

*6,176*
અત્ર મુખ્યમેવાર્થમઙ્ગીકુર્વાણઃ પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કિં પ્રાગભિન્નસ્યૈવ જીવસ્ય મુક્તૌ બ્રહ્મણૈક્યમનેનોચ્યતે, ઉત ભિન્નસ્ય, અથ(વા) ભિન્નાભિન્નસ્ય ।
નાદ્યઃ, અભૂતતદ્ભાવાર્થસ્યૈકીભવન્તીતિ ચ્વિપ્રત્યયસ્યૈવ અનુપપત્તેઃ ।
અત એવ ન તૃતીયઃ ।
ઐક્યસ્ય પ્રાક્ સિદ્ધત્વાત્ ।
ભેદનિવૃત્ત્યર્થત્વે તુ ગૌણાર્થત્વાપત્તેઃ ।
દ્વિતીયનિરાકરણેન નિરસ્તત્વાત્ (ચ) ।
દ્વિતીયે ત્વિદમુપતિષ્ઠતે, નાન્યદિતિ ।
હિશબ્દો હેતૌ ।
યતો લોકે અન્યત્ વસ્તુ, અન્યત્વં વસ્ત્વન્તરેણાભેદમાપન્નમ્, ક્વચિત્કાલે, કથઞ્ચનોપાયેન, ન દૃષ્ટમ્ ।
અતસ્તદ્દૃષ્ટાન્તેન જીવસ્યાપિ કદાચન મુક્તાવપિ બ્રહ્મભાવો બ્રહ્મત્વં ન સ્યાત્ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
જીવો ન કાલાન્તરે ઽપિ બ્રહ્મણૈક્યમાપત્સ્યતે ।
પ્રાક્ તતો ઽત્યન્તભિન્નત્વાત્ ।
યઃ કદાચિદ્યતો ઽત્યન્તં ભિદ્યતે નાસૌ કદાચિત્તદૈક્યમાપદ્યતે ।
યથા ઘટઃ પટેનેતિ ।
અથવા જીવબ્રહ્મણોઃ ભેદઃ, સતોર્ભેદિનોર્ન નિવૃત્તિમાન્, ભેદત્વાત્સ્તમ્ભકુમ્ભાદિભેદવદિતિ ।
આગમબાધિતમેતદિતિ ચેન્ન ।
આગમાનાં મુખ્યાર્થતાસમ્ભવે ઽનુમાનબાધકત્વં, બાધિતે ચાનુમાને તેષાં મુખ્યાર્થતેતિ પરસ્પરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
સત્પ્રતિપક્ષત્વાચ્ચ ।
તથાહિ શ્રુતિઃ ।
યથોદકમિત્યાદિકા ।
પ્રલ્હાદો ઽપિ"પરમાત્માત્મનોર્યોગઃ પરમાર્થ ઇતીષ્યતે(તામ્) ।
મિથ્યૈતદન્યદ્દ્રવ્યં હિ નૈતિ તદ્દ્રવ્યતાં યતઃઽ; ઇતિ ।
*6,182*
અથ મતમ્ ।
નાયમસ્તિ યુક્તિવિરોધઃ ।
પ્રાગપ્યભિન્ન એવ બ્રહ્મણા જીવ ઇત્યઙ્ગીકારાત્ ।
નચ ચ્વિપ્રત્યયાનુપપત્તિઃ ।
પ્રતીત્યપેક્ષયા તદુપપત્તેઃ ।
પ્રાગ્વિભિન્નતયા દૃષ્ટો ઽયં જીવો બ્રહ્મણઃ ।
અથેદાનીં મુક્તાવભિન્નતયા દૃશ્યતે, ઇત્યત એકીભવન્તીત્યુચ્યત ઇતિ ।
અત્રેદં વક્તવ્યમ્ ।
કિં પ્રાક્તની જીવબ્રહ્મણોર્ભેદદૃષ્ટિર્ભ્રાન્તિરુત પ્રમેતિ ।
નાદ્યઃ ।
બાધકાભાવાત્ ।
શ્રુતયસ્ત્વદ્યાપ્યવ્યવસ્થિતાર્થા ન બાધકતામશ્નુવતે ।
દ્વિતીયે ત્વાહ- ક્વચિદિતિ ।
ક્વચિદ્ ભિન્નતયા દૃષ્ટં તદભિન્નતયા કથમ્ ।
દૃશ્યેન્નો દૃષ્ટપૂર્વં હિ તાદૃશં ન ચ દૃશ્યતે

ક્વચિત્કાલે યદ્વસ્તુ યતો ભિન્નતયા પ્રમિતં તત્ કાલાન્તરે ઽપિ કથં તદભિન્નતયા પ્રતી(મી)યેત, ન કથઞ્ચિદિત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત આહ- નો દૃષ્ટપૂર્વં હીતિ ॥
તાદૃશં પ્રાગ્ભિન્નતયા પ્રમિતં કાલાન્તરે ઽભિન્નતયા પ્રમીયમાણમ્ ।
અયમિહ પ્રયોગઃ ।
જીવો ન કદાચિદ્બ્રહ્માભિન્નતયા પ્રમાવિષયઃ ।
તતો ઽત્યન્તભિન્નતયા પ્રમિતત્વાત્ ।
યદેવં તદેવં યથા ઘટઃ પટાદ્ભિન્નતયેતિ ।
યસ્તુ ક્વચિદપિ ભેદપ્રમાં ન મન્યતે, તં પ્રત્યારોપિતભેદમેકં વસ્તુ વ્યતિરેકોદાહરણં વાચ્યમ્ ।
એવઞ્ચ પ્રતીતિમુપાદાયાપિ ન ચ્વિપ્રત્યયોપપત્તિઃ ।
એતદર્થત્વેનાપિ સ્યાલ્લોકવદિતિ યોજ્યમ્ ।
તદેવં ગ્રાવપ્લવનાદિશ્રુતિવત્ ઉપપત્તિવિરુદ્ધત્વેન શ્રુતેર્મુખ્યાર્થાસમ્ભવાદમુખ્યાર્થ એવ સ્વીકરણીયે પરકીયહેતોરસિદ્ધત્વાન્ન બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વે યુક્તિવિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
*6,184*
કેચિદિદં સૂત્રમન્યથા વ્યાચક્ષતે ।
પૂર્વં કિલ ચેતનાચેતનાત્મકસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્મોપાદનત્વેન બ્રહ્માનન્યત્વમુક્તમ્ ।
તદાક્ષિપ્ય સમાધાતુમિદં સૂત્રમ્ ।
તથાહિ ।
યદિ ચેતનાચેતનાત્મકસ્ય જગતો બ્રહ્માનન્યત્વં સ્યાત્તદા ચેતનો ભોક્તા ભોગ્યશ્ચાચેતના વિષયા ઇત્યયં વિભાગો ન સ્યાત્ ।
કુતઃ ।
ભોગ્યસ્યાપિ ભોક્તૃત્વાપત્તેઃ ।
ભોક્તુરપિ ભોગ્યત્વાપત્તેઃ ।
ભવિતવ્યં ચાનેન વિભાગેન ।
પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધત્વાદિતિ ચેત્ ।
સ્યાલ્લોકવત્ ।
યથા લોકે સમુદ્રાત્મનામપિ ફેનતરઙ્ગાદીનાં નેતરેતરભાવાપત્ત્યા વિભાગભઙ્ગઃ, યથા વા મહાકાશાત્મનામપિ ઘટમઠાદ્યાકાશાનાં, તથા પ્રકૃતે ઽપિ સ્યાદિતિ ।
તદિદં દૂષયતિ- ભોક્તૃત્વેતિ ॥
ભોક્તૃત્વાપત્તિત ઇતિ યન્મતં તત્ કુતો હરિઃ ।
ભોક્ત્રાપત્તેરિતિ પ્રાહ ... ॥ મનુવ્_2,1.87અ-ચ્ ॥
યત્ યદિ ભોક્ત્રાપત્તેરિત્યત્ર ભોક્ત્રત્વાપત્તેરિતિ વ્યાખ્યાનં સૂત્રકારસ્યાપિ(ભિ)મતં સ્યાત્ તત્ તર્હિ કુતો હરિઃ સૂત્રકૃત્ ભોક્ત્રાપત્તેરિતિ (પ્ર)આહ ।
ભોક્તૃત્વાપત્તેરિત્યેવ બ્રૂયાત્ ।
નચૈવમબ્રવીત્ ।
તતો નાયમભિપ્રાયઃ સૂત્રકારસ્યેતિ ।
યદ્યપ્યત્ર પરેષામસ્માકં ચાધ્યાહારસામ્યમ્ ।
તથાપિ ભાવપ્રત્યયાભાવઃ પરસ્યાધિકઃ ।
*6,186*
યે તુ વ્યાચક્ષતે"ચિદચિદ્વસ્તુશરીરત્વે બ્રહ્મણો જીવવત્સુખદુઃખાદિભોક્તૃત્વાપત્તેર્જીવબ્રહ્મસ્વભાવવિભાગો ન સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
યથા કાન્તારે નિપતિતસ્ય(સ્યાપિ) નૃપસ્ય ન દંશમશકાદ્યુપદ્રવસ્તથાત્રાપિ સ્યાત્ઽ; ઇતિ ।
તેષામપ્યયં શબ્દદોષઃ સમાનઃ ।
નનુ ભાવપ્રધાના નિર્દેશાસ્તત્ર તત્ર બહુલમુપલભ્યન્તે ।
તત્કથમયં દોષો ઽભિધીયતે ।
અયમભિસન્ધિર્ભાષ્યકારસ્ય ।
પ્રતિપાદ્યે વ્યવસ્થિતે તદ્બલાચ્છાબ્દી ગૌણતા કથઞ્ચિદનુસર્તવ્યા ।
નચાસ્ય સૂત્રસ્યેદં પ્રતિપાદ્યં વ્યવસ્થિતમ્ ।
જગદુપાદાનત્વસ્ય પ્રાગનુક્તત્વેનાનુક્તોપાલમ્ભપ્રસઙ્ગાત્ ।
જગચ્છરીરત્વસ્યાન્તર્યામ્યધિકરણે પ્રસક્તે ઽપિ સમ્ભોગપ્રાપ્તિરિત્યનેનૈવ પરિહૃતત્વાત્ ।
તત્ર જીવશરીરગતત્વેન (પ્રસ(ક્તં)કતભોક્તૃત્વમપાસ્તમ્ ।
અત્ર તુ જગચ્છરીરત્વેનેતિ ચેન્ન ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોર્ન્યાયાવિશેષે સૂત્રારમ્ભાનુપપત્તેઃ ।
અતો નિર્નિમિત્તઃ શાબ્દદોષો ઽપિ નાનુસરણાર્હ ઇતિ ।
યદ્વૈતદર્થપ્રતિપાદનાય કથં ચેત્યાદ્યુત્તરવાક્યમત્રાપિ સંયોજ્ય વ્યાખ્યેયમિત્યુક્ત એવ સૂત્રાર્થ ઇતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ભોક્ત્રધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_2,1.વિ: આરમ્ભણાધિકરણમ્ =======]
અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં આરમ્ભણાધિકરણમ્ ।
*6,188*
॥ ઓં તદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ ઓં ॥
પ્રાક્ પ્રમાણમૂલત્વતત્સંવાદિત્વાભ્યાં પ્રબલયા યુક્ત્યા ઉક્તે(ક્તાર્)થે
વિરોધો નિરા(સ્તઃ)કૃતઃ ।
બાહુલ્યલક્ષણબલવદ્યુક્તિવિરોધપરિહારાય ઇદમધિકરણમારભ્યતે ।
તદિદં બ્રહ્મપરિણામવાદી વ્યાચષ્ટે"અનન્તરાધિકરણે ભોગ્યવર્ગસ્ય પરિણામતઃસિદ્ધપ્રાતિસ્વિકરૂપભેદાનપહ્નવેન લોકસિદ્ધ(દ્ધં)કારણાભેદમઙ્ગીકૃત્ય સાઙ્ખયસિદ્ધાન્તેન શાસ્ત્રતો ભોક્તૃવર્ગસ્ય સ્વાભાવિકરૂપબ્રહ્માવિભાગે ભોગ્યસ્યાપિ બ્રહ્મૈક્યવદ્ભોક્તૃત્વાપત્તિમાશઙ્કય અનૈકાન્તિકત્વેન નિરાસો(વિ)ઽભિહિતઃ ।
સમ્પ્રતિ વૈશેષિકાદિમતેન સ્વરૂપકાર્યવ્યપદેશાદિભેદેન કાર્યસ્ય કારણાત્મ(ક)ત્વાસિદ્ધયા પ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્માદ્વૈતમ્ આક્ષિપ્ય સમાધીયતે ।
તથાહિ ।
તદનન્યત્વં તેન બ્રહ્મણા અનન્યત્વં, કાર્યસ્ય ।
કુતઃ? આરમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ"યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેન વિજ્ઞાતેન સર્વં મૃણ્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽ; ઇત્યદિશબ્દાત્ ।
"આદિઽગ્રહણાત્"ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ઽ,"યદયમાત્માઽ,"સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽ; ઇત્યાદિતાદાત્મ્યાવેદકશ્રુતિપરિગ્રહઃઽ; ઇતિ ।
વિવર્તવાદી તુ વ્યાખ્યાતિ"અભ્યુપગમ્ય ચેમં વ્યાવહારિકં ભોક્તૃભોગ્યલક્ષણં વિભાગમ્,"સ્યાલ્લોકવત્ઽ; ઇતિ પરિહારો ઽભિહિતઃ ।
ન ત્વયં વિભાગઃ પારમાર્થિકો ઽસ્તિ ।
યસ્માત્ તદનન્યત્વં કારણાદ્બ્રહ્મણઃ કાર્યસ્યાકાશાદેઃ પરમાર્થતો ઽનન્યત્વં વ્યતિરેકેણાભાવઃ, અવગમ્યતે ।
કુતઃ? આરમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃઽ; ઇતિ ।
*6,193*
તત્રાદ્યં વ્યાખ્યાનં તાવન્નિરાકરોતિ- કથં ચેતિ ॥
તદનન્યત્વમ્ આરમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ

... કથં ચ તદનન્યતા

કથમિત્યાક્ષેપે ।
ચશબ્દઃ પૂર્વસૂત્રાપવ્યાખ્યાનાક્ષેપેણાસ્ય સમુચ્ચયાર્થઃ ।
જગત ઇતિ વક્ષ્યમાણમત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
"અત્ર પ્રતિપાદ્યા સ્યાત્ઽ; ઇતિ શેષઃ ।
*6,194*
અયમાશયઃ ।
યો હિ બ્રહ્મોપાદાનતાં જગતો ઽભ્યુપગમ્યાપિ તદન્યતાં મન્યતે સો ઽત્ર પૂર્વપક્ષીકરણીયઃ ।
નચ વૈશેષિકાદિસ્તથેતિ પ્રાપ્ત્યભાવાન્ન તદનન્યત્વોક્તેરવસરો ઽસ્તિ ।
બ્રહ્મોપાદાનતામનઙ્ગીકુર્વાણં પ્રતિ તુ સૈવ સમર્થનીયા ।
નતુ તદનન્યતા ।
તદધીનસિદ્ધિત્વાદસ્યાઃ ।
અથ બ્રહ્મોપાદાનતાપ્યત્ર સમર્થ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તથા સતિ પ્રકૃત્યધિકરણવૈયર્થ્યાપત્તેઃ ।
પ્રકૃત્યધિકરણન્યાયેનો(યો)પપાદિ(તં)તમભ્યુપેત્યાપિ તદન્યતાં મન્યમાનો ઽત્ર પૂર્વપક્ષીતિ ચેત્ ।
ન ।
કિમિદં બ્રહ્મોપાદાનત્વં બ્રહ્મસમવાયિત્વં વા, બ્રહ્મપરિણામત્વં વા, યત્પરેણાઙ્ગીકારિતમ્ ।
નાદ્યઃ (કલ્પઃ) તસ્યાનન્યત્વવિરોધાત્ ।
સમવાયસ્ય નિરાકરિષ્યમાણત્વાચ્ચ ।
દ્વિતીયે પ્રયત્નવૈયર્થ્યમેવ ।
નહિ કો ઽપિ પરિણામવાદમઙ્ગીકૃત્ય કાયર્કારણયોરત્યન્તભેદમઙ્ગીકુરુતે, યં પ્રતીદમારભ્યેત ઇતિ ।
*6,195f.*
યદ્વા કથં ચ તદનન્યતા જગતો વક્તું શક્યતે ।
અનન્યત્વં હિ ભેદાભાવઃ ।
અત્યન્તાભેદ ઇતિ યાવત્ ।
ભેદાભેદૌ ચ પરેણાઙ્ગીકૃતૌ ।
અતસ્તાદાત્મ્યમિતિ વક્તવ્યં સ્યાત્ ।
નૈષ દોષઃ, યાવતા કાર્યસ્ય કારણેનાભેદ એવ, કારણસ્ય તુ કાર્યાદ્ભેદ એવ, ઇત્યેવં ભેદાભેદાવઙ્ગીકૃતાવિતિ ચેન્ન ।
યદિ બ્રહ્મ જગતો ઽન્યદેવ તદા કથં ચ તદનન્યત્વં(તા) જગતઃ સ્યાત્ ।
નહિ યદ્યતો ઽત્યન્તભિન્નં તત્તેનાત્યન્તાભિન્નમિતિ સમ્ભવતિ, અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
*6,196*
અથવા કથં ચ તદનન્યતા પ્રતિજ્ઞાતું યુક્તા ।
પ્રમાણાભાવાદિતિ શેષઃ ।
નનુ ચારમ્ભણશબ્દાદિભ્ય ઇત્યુક્તત્વાત્કથં પ્રમાણાભાવ ઇતિ ચેત્ ।
અત્ર વક્તવ્યમ્ ।
આરમ્ભણશબ્દસ્તાવત્કિં સાક્ષાજ્જગતો બ્રહ્માનન્યત્વમાચક્ષીત, ઉત વિકારસ્ય વિકાર્યનન્યત્વમ્ ।
આદ્યે કથં ચ તદનન્યતા જગતોસ્યાર્થઃ સ્યાત્ ।
યથા સોમ્યેતિ મૃત્પિણ્ડાદેઃ પ્રકૃતત્વાદિત્યુત્તરમ્ ।
દ્વિતીયે ભવતુ નામ વિકારસ્ય વિકાર્યનન્યત્વમ્, જગતસ્તુ કથં તદનન્યતેતિ ।
*6,197*
(નનુ) વિકારસ્ય વિકાર્યનન્યત્વે તેનોક્તે ઽપિ જગતો બ્રહ્માનન્યત્વં સિદ્ધયત્યેવ ।
તસ્યાપિ તદ્વિકારત્વાદિત્યત આહ- જગતસ્ત્વિતિ ॥
જગતસ્ત્વવિકારત્વ ઉક્તન્યાયેન સાધિતે
અવિકારત્વે બ્રહ્મવિકારત્વાભાવે ।
ઉક્તન્યાયેન"નચ પ્રકૃતિઃઽ; ઇત્યાદિનેતિ શેષઃ ।
સાધિતે સતિ કથં ચ તદનન્યતેત્યન્વયઃ ।
યદ્વા જગત ઇતિ પૂર્વેણૈવ સમ્બદ્ધયતે ।
અવિકારત્વે બ્રહ્મણ ઇતિ શેષઃ ।
ન વિદ્યતે વિકારો યસ્યેત્યવિકારમ્ ।
તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં, તસ્મિન્ ।
*6,198*
નન્વત્રારમ્ભણશ(બ્દશ)બ્દેન"ઉત તમાદેશમપ્રાક્ષ્ય(ક્ષઃ)ઽ; ઇત્યાદ્યા શ્રુતિરુપલક્ષ્યતે, તત્તાત્પર્યપર્યાલોચનાયાં ચ જગતો બ્રહ્મવિકારત્વં તદનન્ત્યવં ચાવગમ્યતે ઇતિ ચેન્ન ।
મહાવાક્યાવાન્તરવાક્યોપક્રમત્વપ્રધાનવાચિત્વાદ્યભાવેનાસ્ય શ્રુત્યુપલક્ષણયોપાદાને નિમિત્તાભાવાત્ ।
અભ્યુપેત્યાપ્યુપલક્ષણત્વમાહ- અવિકારત્વ ઇતિ ॥
વિકરાત્વાદન્યસ્મિન્સાદૃશ્યાદૌ શ્રુત્યર્થતયોક્તન્યાયેન સાધિતે સતિ શ્રુતિતાત્પર્યપર્યાલોચનયા ચ કથં તદનન્યતા સિદ્ધયેદિતિ ।
*6,201*
યદપ્યુક્તમાદિપદગૃહીતાદૈતદાત્મ્યમિદં સર્વમિત્યાદિવાક્યાત્તદનન્યત્વસિદ્ધિરિતિ તદપ્યસત્ ।
આદિપદેન વાક્યાન્તરગ્રહણસ્યાનુપપત્તેઃ ।
તથા સત્યેતેષામપિ શબ્દત્વેનારમ્ભણાદિશબ્દેભ્ય ઇતિ પ્રયોગપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસ્તુ વા કથઞ્ચિદાદિપદોપાત્તતા(ત્વં)તેષાં વાક્યાનામ્ ।
તથાપિ નૈતેભ્યસ્તદનન્યતા સિદ્ધયતિ ।
ઉપપત્તિવિરુદ્ધત્વાદિત્યાશયેન પૃચ્છતિ- કથં ચેતિ ॥
યા સૂત્રકૃતા પ્રતિજ્ઞાતા શ્રુતિભિશ્ચ પ્રતિપાદિતા સા જગતસ્તદનન્યતા કથં કિંપ્રકારા ।
"કિં પિકઃ કોકિલઃઽ; ઇતિવદેકત્વલક્ષણા કિંવા મૃદ્ઘટ ઇતિવદ્વિકાર(રિ)વિકારિ(ર)ત્વલક્ષણેતિ પ્રશ્નાર્થઃ ।
આદ્યમાક્ષિપતિ- કથં ચેતિ ॥
એકત્વલક્ષણા જગતસ્તદનન્યતા તુ કથં સૂત્રકૃતા પ્રતિજ્ઞાયેત ।
કથં ચ શ્રુતિભિઃ પ્રતિપાદ્યેત ન કથઞ્ચિદિત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુમાહ- અવિકારત્વ ઇતિ ॥
બ્રહ્મણો ઽવિકારત્વ ઉક્તન્યાયેન સાધિતે સતિ જગતસ્તુ વિકારાત્મકત્વે પ્રત્યક્ષાદિપ્રમિતે સતિ વિરુદ્ધધર્માધિકરણત્વાદિતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયમાક્ષિપતિ- કથં ચેતિ ॥
વિકારિવિકારત્વરૂપ ઇતિ શેષઃ ।
આક્ષેપે યુક્તિમાહ- જગતસ્ત્વિતિ ॥
વ્યાખ્યાનં પૂર્વવત્ ।
*6,203*
નન્વેવમુપપત્તિવિરુદ્ધાપિ જગતો બ્રહ્માનન્યતાઙ્ગીકરણીયા ।
અન્યથૈતદાત્મ્યમિદં સર્વમિત્યાદિશ્રુતીનામપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ- કથં ચેતિ ॥
અવિકારિત્વે ઽપિ વિકારત્વાદન્યસ્મિંસ્તદધીનત્વાદૌ શ્રુત્યર્થે"સ્વાતન્ત્ર્યે ચ વિશિષ્ટત્વેઽ; ઇત્યુક્તન્યાયેન સાધિતે સતિ કથં તદનન્યતાઙ્ગીકર્તુમુચિતા ।
સાવકાશશ્રુતિપ્રતીતો ઽપ્યર્થો નિરવકાશોપપત્તિવિરોધાત્ત્યાજ્ય એવ ।
યથોક્તમભિમાન્યધિકરણ ઇતિ ભાવઃ ।
*6,203f.*
અપરમપિ વ્યાખ્યાનં દૂષયતિ- કથં ચેતિ ॥
(ઇતિ) પ્રાહેત્યનુવર્તતે ।
યદ્યત્ર કાર્યમાત્રપ્રપઞ્ચસ્યાનૃતત્વં સૂત્રકૃતો ઽભિમતં સ્યાત્ ।
તદાનૃતત્વમિત્યેવ બ્રૂયાત્ ।
તદનન્યત્વમિતિ કથં પ્રાહ ।
નહિ બ્રહ્માનન્યત્વશબ્દો ઽનૃતત્વાવાચી ।
તથા સતિ બ્રહ્મણો ઽપ્યનૃતત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
*6,204*
નનુ ચ તદનન્યત્વં તદ્વયતિરેકેણાભાવ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
સત્યમ્ ।
ન તથાપ્યનૃતત્વલાભઃ ।
તદ્વયતિરેકેણ નાસ્તીત્યુક્તે તદાત્મનાસ્તીતિ લભ્યતે ।
ન પુનઃ સર્વથાપ્યનૃતત્વમ્ ।
અન્યથા બ્રહ્માતિરેકેણાસતો જીવચૈતન્યસ્યાપિ સર્વથાનૃતત્વં સ્યાત્ ।
પ્રસિદ્ધં ચૈતત્ ।
યદ્વિશિષ્ટ(વિષયઃ)પ્રતિષેધો વિશેષણમુપસઙ્ક્રામતીતિ ।
સત્યમ્ ।
તથાપિ બ્રહ્મવિવર્તતાજ્ઞાપનાયૈવમુક્તમિતિ ચેત્(ન) ।
તથા સતિ તત્રારોપિત(ત્વ)મિતિ વક્તવ્યત્વાત્ ।
નહિ શુક્તિકાશકલે કલધૌતમારોપિતમિતિ વક્તવ્યે તતોનન્યદિતિ પ્રયુઞ્જ(જ્ય)તે ।
અથ બ્રહ્મસત્તયૈવેદં સત્, નાપરા સત્તાસ્યાસ્તીતિ જ્ઞાપનમેતસ્ય પ્રયોજનમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ પરમાર્થસદેવેદમિત્યાયાતમિતિ કથમનૃતત્વમ્ ।
અથ યેયં પ્રપઞ્ચે સત્તાવગમ્યતે સાધિષ્ઠાનબ્રહ્મગતૈવારોપિતેત્યનેન જ્ઞાપ્યત ઇતિ ચેત્ ।
તત્મિન્યથાખ્યાતિવાદિવદનિર્વચનીયખ્યાતિવાદિનો ઽપ્યારોપિતાકારસ્યાન્યત્ર પારમાર્થ્યમાવશ્યકમ્ ।
તથાત્વે ચાકાશત્વાદિકમપિ બ્રહ્મણિ પારમાર્થિકમઙ્ગીકાર્યં(રણીયં) સ્યાત્ ।
રજતત્વાદિકં ચ શુક્તિકાયામિતિ ।
*6,206*
યદ્વા સ્યાલ્લોકવદિતિ ભોક્તૃભોગ્યપ્રપઞ્ચસ્ય સત્યતામભિધાયેદાનીં કથં ચ તદનન્યતેતિ તદ્વિરુદ્ધમનૃતત્વં પ્રાહેતિ યોજના ।
નનુ સૂત્રકારઃ પરમાર્થાભિપ્રાયેણ તદનન્યત્વમિત્યાહ ।
વ્યવહારાભિપ્રાયેણ તુ સ્યાલ્લોકવદિતિ ।
તત્કુતો વિરોધ સતિ ચેન્ન ।
પ્રતારકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્યથા પ્રત્યાચક્ષીત ।
અપ્રત્યાખ્યાયૈવ કાર્યપ્રપઞ્ચં, પરિણામપ્રક્રિયામાશ્રયતિ, સગુણેષૂપાસનેષૂપયોક્ષ્યત ઇ(તી)તિ ચેત્ ।
કિં સગુણોપાસનવિષયપ્રયોજને પ્રકૃતવિષયપ્રયોજનાનુકૂલે, ઉત તદ્વિરુદ્ધે, અથોદાસીને ।
નાદ્યઃ ।

ભેદવિષયત્વાત્, સાંસારિકફલત્વાચ્ચ ।
ભેદવાસના હિ સુદૃઢા તામેવોપોદ્બલયેત્ ।
અત એવ ન તૃતીયો ઽપિ ।
ન દ્વિતીયઃ
અનાપ્તત્વાપરિહારાદિતિ ।
*6,208*
અથવાઽસ્તાં તાવદિયં ગ્રન્થાર્જવચિન્તા ।
કથં ચ તદનન્યતાનૃતત્વલક્ષણા જગતો યુક્તા સ્યાત્ ।
ન કથઞ્ચિદિતિ યોજ્યમ્ ।
અત્ર હેતુમાહ- જગત ઇતિ ॥
અવિકારિત્વ બ્રહ્મવિવર્તત્વાભાવે ।
યચ્ચાવિકૃતમિત્યાદ્યુક્તન્યાયેન ।
એવં પ્રમાણાભાવપરત્વેનાપિ પૂર્વવદ્વયાખ્યેયમિતિ ।
*6,209*
એવં તર્હિ કો ઽસ્યાર્થ ઇત્યત આહ- સ્વતન્ત્રેતિ ॥
સ્વતન્ત્રકારણાન્યત્વં તેન હ્યત્ર નિષિદ્ધયતે

*6,209f.*
યત એવં જગતો બ્રહ્માનન્યત્વમનેકવિધમપિ નાત્ર પ્રતિપાદ્યં, તેનેત્યર્થઃ ।
અનેનાપવ્યાખ્યાનનિરાકરણં સ્વવ્યાખ્યાનદૃઢીકરણાર્થત્વાન્નાસઙ્ગતમિતિ સ્મારયતિ ।
કર્ત્રનધીનસત્તાશક્ત્યાદિમત્કારણાન્તરતવ્યપેક્ષા ખલુ ઘટાદિસૃષ્ટિર્દૃષ્ટા ।
તતો, મહદાદિસૃષ્ટિરપિ કર્તૃવ્યતિરિક્તસ્વતન્ત્રકારણસવ્યપેક્ષા સૃષ્ટિત્વાદ્ઘટસૃષ્ટિવત્, મહદાદિકં વા કર્તૃવ્યતિરિક્તસ્વતન્ત્રકારણાયત્તો સાપેક્ષોત્પત્તિકં કાયર્ત્વાદ્ઘટવત્, પ્રકૃત્યાદિકં વા સ્વતન્ત્રં કારણત્વાન્મૃદાદિવત્, ઈશ્વરો વા સ્વતન્ત્રકારણસવ્ય(ણાન્તરસા)પેક્ષઃ કર્તૃત્વાત્કુલાલ(લાદિ)વદિતિ યુક્તિવિરુદ્ધત્વાજ્જન્માદિસૂત્રે ઽભિપ્રેતં યત્પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સ્વાતન્ત્ર્યં તન્નોપપદ્યતે ।
નચ શ્રુતિવિરોધઃ ।
શ્રુતીનાં બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વમાત્રપરત્વાત્ ।
સ્વતન્ત્રકારણાન્તરનિરાસે શ્રુતેરભાવાત્ ।
ભાવે ઽપ્યપૌરુષેયતયા શ્રુતિપ્રાબલ્યવદ્બાહુલ્યેન યુક્તિપ્રાબલ્યસ્યાપિ સમ્ભવાત્, સત્પ્રતિપક્ષતયા શ્રુ(ત્ય)ત્યાભિપ્રેતાવધારણાનુપપત્તેરિત્યેવં પ્રાપ્તમ્ ।
સ્વતન્ત્રકારણાન્યત્વં બ્રહ્મણો ઽન્યસ્ય સ્વતન્ત્રકારણત્વમિતિ યાવત્ ।
અત્ર અધિકરણે ।
તદનન્યત્વમિત્યનેન નિષિદ્ધયતે ।
મહદાદિસૃષ્ટૌ યત્સ્વતન્ત્રકારણં તસ્ય તદનન્યત્વમિતિ ।
*6,210*
યદ્યત્ર સ્વતન્ત્રકારણાભાવ ઇત્યેવ બ્રૂયાત્, તદા બ્રહ્મણો ઽપિ સ્વાતન્ત્ર્યં પ્રતિષિદ્ધં સ્યાત્ ।
તદનન્યત્વં સ્વતન્ત્રકારણસ્યેત્યુક્તે હિ સ્વતન્ત્રકારણં તદેવ નાન્યદિતિ લભ્યતે ।
તદુપપાદનાય યત્"આરમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃઽ; ઇતિ સ્વપક્ષે પ્રમાણમુક્તમ્, યશ્ચ"ભાવે ચોપલબ્ધેઃઽ; ઇતિ વિપક્ષે પ્રમાણાભાવસ્તદુભયં હિશબ્દેન સૂચયતિ ।
*6,212f.*
નન્વારમ્ભણાદ્યાક્ષેપશબ્દાદિભ્ય ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
સત્યમ્ ।
લક્ષિતલક્ષણયૈષ એવાર્થઃ પ્રતિપાદ્યત ઇત્યદોષઃ ।
તથાપિ"કિંસ્વિદાસીદધિષ્ઠાનમ્ઽ; ઇતિ (ઋ.સં.10-81-2) શ્રૌતનિર્દેશાનુસારેણાધિષ્ઠાનસ્યોપાદાનમુચિતમિતિ ચેન્ન ।
શાબ્દાદપ્યર્થપ્રાધાન્યસ્ય બલવત્ત્વાત્ ।
સાધકતમં કરણમિતિ વચના(સ્મરણા)ત્ ।
નનુ ચ સ્વતન્ત્રકારણસ્ય બ્રહ્માનન્યત્વં પ્રતિજ્ઞાય કારણાન્તરાભાવે પ્રમાણોપન્યાસો ઽસઙ્ગતઃ ।
મૈવમ્ ।
અસ્ત્યત્રાભિપ્રાયઃ ।
વક્ષ્યતે (હિ) ચ બ્રહ્માતિરિક્તપ્રકૃત્યાદિકારણસદ્ભાવઃ ।
આરમ્ભણશબ્દાદિભ્યસ્તદભાવો ઽવગમ્યતે ।
તતોર્થાત્સ્વતન્ત્રકારણાન્તરભાવે ચ પ્રમાણૈરુપલબ્ધેઃ પ્રસઙ્ગ ઇતિ વદન્પ્રમાણાભાવમાહ ।
એવં મન્યતે ।
શુષ્કાભ્યો બહુયુક્તિભ્યો ઽપિ શ્રુત્યનુગૃહીતાનાં બહ્વીનાં યુક્તીનાં પ્રાબલ્યાત્તદ્વિરુદ્ધાનાં પૂર્વપક્ષયુક્તીનામપ્રામાણ્યમિતિ ।
*6,215*
સ્યાદેતત્ ।
અદ્ભયઃ સમ્ભૂત ઇત્યાદિવચનાત્કથં બ્રહ્માતિરિક્તસ્ય સ્વતન્ત્રકારણસ્યાનુપલબ્ધિઃ ।
નચાત્ર ન સ્વાતન્ત્ર્યં શ્રૂયત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
પારતન્ત્ર્યાનુક્તૌ સ્વાતન્ત્ર્યસ્ય લોકાનુરોધાદેવ સિદ્ધેરિતિ ।
એતત્પરિહારાય સૂત્રમ્ ઓં સત્ત્વાચ્ચાવરસ્યેતિ ઓં ॥
તસ્યા(યમર્)થઃ ।
સ્યાદયં દોષો યદિ વયં બ્રહ્માતિરિક્તં કારણમેવ નાસ્તીતિ વદામઃ ।
ન ચૈવમ્ ।
અવરસ્ય તદધીનસ્ય પ્રકૃત્યાદેઃ કારણસ્ય સત્ત્વાદિતિ ।
તદિદં પરિહારાય ન પર્યાપ્તમ્ ।
યાવતા પૂર્વપક્ષિણા પારતન્ત્ર્યાનુક્તૌ સ્વાતન્ત્ર્યમેવ સેત્યસ્યતીત્યુક્તમ્ ।
અન્યથા પૂર્વપક્ષસ્ય નિર્દલત્વાપત્તેઃ, ઇત્યતઃ પ્રકૃત્યાદેઃ કારણજાતસ્યેશ્વરાધીનસત્તાકત્વ પ્રમાણં દર્શયન્સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- દ્રવ્યમિતિ ॥
સત્ત્વાચ્ ચાપરસ્ય

અસદ્વ્યપદેશાન્ નેતિ ચેન્ ન ધર્માન્તરેણ વાક્યશેષાત્

દ્રવ્યં કર્મ ચ કાલશ્ચ સ્વભાવશ્ચેતના ધૃતિઃ ।
યત્પ્રસાદાદિમે સન્તિ ન સન્તિ યદુપેક્ષયા ।
ઇતિ શ્રુતેસ્તદ્વશસ્ય ભાવો ... ॥ મનુવ્_2,1.89અ-f ॥
ચેતનાઃ જીવાઃ ।
ધૃતિઃ ચિત્પ્રકૃતિઃ,"ધારકત્વાત્ઽ; ઇતિ શ્રુતેઃ ।
પ્રકૃત્યાદેસ્તદ્વશસ્ય ભાવઃ અઙ્ગીક્રિયતે ।
અતો ઽદ્ભયઃ સમ્ભૂત ઇત્યત્રાપિ સ્વાતન્ત્ર્યાસિદ્ધેર્નાનુપલબ્ધિર્યુક્તેત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ આરમ્ભણશબ્દાદેરદ્ભયઃ સમ્ભૂત ઇતિ શ્રુતેશ્ચ પરસ્પરવિરેધાદર્થાપત્ત્યૈવૈષો ઽર્થો લભ્યતે ।
તથાપિ મન્દાપેક્ષયા સ્પષ્ટશ્રુત્યુદાહરણમ્ ।
*6,217*
યદ્વા સ્વતન્ત્રકારણાન્યત્વં નિષિદ્ધયત ઇત્યનેન પરતન્ત્રકાણાન્તરસદ્ભાવઃ સૂચિતઃ ।
અન્યથા કારણાન્યત્વમિત્યેવ સ્યા(બ્રૂયા)ત્ ।
(સ) પરતન્ત્રકારણસદ્ભાવઃ કૃત ઇત્યત આહ- દ્રવ્યમિતિ ॥
ભાવો ગમ્યત ઇતિ શેષઃ ।
અત્ર તદ્વશત્વં વિધેયમ્ ।
કારરસદ્ભાવસ્ય પરેણાપ્યઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
॥ ઓં અસદ્વયપદેશાન્નેતિ ચેન્ન ધર્માન્તરેણ વાક્યશેષાત્ ઓં ॥
ઇતિ સૂત્રમ્ ।
તત્ર આક્ષેપસ્યાયમર્થઃ ।
"નાસદાસીન્નોસદાસીત્તદાનીમ્ઽ; ઇતિ મહાપ્રલયે મૂર્તામૂર્તાદેરશેષસ્યાસત્ત્વવ્યપદેશાત્કારણોપલબ્ધિપરિચોદના, તસ્યેશ્વરવશસ્યાઙ્ગીકારેણ સમાધાનં ચ નોપપદ્યતે ।
નચાયં પક્ષઃ"અસદિતિ ચેત્ઽ; ઇત્યાદિનૈવ નિરાકૃતઃ ।
તત્રેશ્વરસ્યાપ્યનઙ્ગીકારાત્ ।
ઇહ પુનરીશ્વરમઙ્ગીકૃત્ય કારણાન્તરનિરાકરણાત્ ।
નચ"અદ્ભયઃ સમ્ભૂતઃઽ; ઇત્યાદિવિરોધઃ ।
અત્ર મહાપ્રલયે કારણાન્તરસદ્ભાવસ્યાશ્રવણાત્ ।
ઈશ્વરાતિરિક્તકર્તૃકાસુ સૃષ્ટિષ્વબાદિકારણસદ્ભાવપરત્વાચ્ચ ।
એવઞ્ચારમ્ભણશબ્દાદયો ઽપિ સમઞ્જસા ભવન્તીતિ ।
(અત્ર) નેતિ સિદ્ધાન્તાંશં વ્યાચષ્ટે- દ્રવ્યમિતિ ॥
ન મહાપ્રલયે કારણાન્તરસ્યાભાવો વાચ્યઃ ।
કિન્તુ તદ્વશસ્ય ભાવ એવ ।
તસ્ય તદ્વશત્વં કુત ઇતિ ચેત્ ।
દ્રવ્યમિતિ
શ્રુતેરિતિ ।
વ્યાસ -(18)
*6,219*
નનુ"નાસદાસીત્ઽ; ઇતિ સર્વસ્યાસત્ત્વવ્યપદેશાત્કથં નેત્યત ઉક્તં"ધર્માન્તરેણઽ; ઇતિ ।
તદ્વયાચષ્ટે- તદ્વશસ્યેતિ ॥
સાવધારણં ચેદમ્ ।
તદ્વશસ્યૈવ ભાવઃ પ્રલયે, ન સ્વતન્ત્રસ્ય ।
તતઃ સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણધર્મવિશેષાભિપ્રાયેણાસત્ત્વવ્યપદેશો યુજ્યતે ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
યથોક્તં ભાષ્યે ।
યત્ખલુ પરતન્ત્રમવ્યક્તં કાર્યાનભિમુખં તદસદિતિ વ્યપદિશ્યતે ।
*6,221*
કુતઃ શ્રુતેઃ મુખ્યાર્થપરિત્યાગેનામુખ્યાર્થો ઽઙ્ગીક્રિયતે ।
"તમ આસીત્ઽ; ઇત્યાદિવાક્યશેષાત્ ।
નચ તમો બ્રહ્મ,"આનીદવાતમ્ઽ; ઇતિ તસ્ય પૃથગવસ્થાનોક્તેઃ ।
નચાનન્તપ્રકાશસ્ય તમસ્ત્વમુપપદ્યતે ।
કિન્તુ પ્રકૃતેરેવ, આચ્છાદકત્વાદેરિતિ ।
*6,222f.*
નનુ ચ પ્રલયે ઽવસ્થિતં ચેત્પ્રકૃત્યાદિ તસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યાદિધર્માભાવઃ કુતઃ, યેનૈવં વ્યાખ્યાયત ઇતિ ચેત્ ।
વાક્યોપક્રમતચ્છેષયોર્વિરોધાદર્થાપત્ત્યૈવેતિ બ્રૂમઃ ।
શ્રૂયતે ચ સ્પષ્ટમિત્યાશયવાન્વાક્યશેષાદિત્યેતત્પ્રકારાન્તરેણ વ્યાચષ્ટે- ન પર ઇતિ ॥
*6,223*
... ન પર ઇત્યતઃ

"તસ્માદ્ધાન્યત્ર પરઃ કિઞ્ચ નાસઽ; ઇત્યતો વાક્યશેષાત્પ્રકૃત્યાદીનાં પ્રલયે સ્વાતન્ત્ર્યાદ્યભાવો ઽવગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઇહ હિ તસ્માદ્બ્રહ્મણો ઽન્યત્પ્રકૃત્યાદિકં પરઃ પરં સ્વાતન્ત્ર્યાદિધર્મોપેતં નાસેતિ તત્સદ્ભાવાભ્યુપગમેન પરત્વં નિષિદ્ધયતે ।
અન્યથા પરશબ્દવૈયર્થ્યાદિતિ ।
*6,224*
સ્યાદેતત્ ।
કારણાન્તરસદ્ભાવમભ્યુપગમ્ય તસ્યેશ્વરાધીનતાં વદતા સિદ્ધાન્તિનેદં વક્તવ્યમ્ ।
કિમીશ્વરઃ પ્રકૃત્યાદિભિર્વિનાપિ કદાચિત્સૃષ્ટયાદિકં કરોત્યુત તૈરેવેતિ નિયમઃ ।
આદ્યે તેષાં કથં કારણત્વમનિયતત્વાત્ ।
અન્યથા રાસભસ્યાપિ ઘ(પ)ટકારણતાપત્તેઃ ।
દ્વિતીયે તુ કથં તત્પરિત્યાગેન કદાપ્યકુર્વાણસ્યેશ્વરસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ।
કથં ચ નિયમેનાપેક્ષણીયાનાં તેષાં પારતન્ત્ર્યમ્ ।
એવં પૃકૃત્યૈવ મહાન્તં મહતૈવાહઙ્કારમિત્યાદિનિયમં કદાચિદપહાય સૃજતિ ઉતાનેન નિયમેનૈવ ।
આદ્યે ત્વનિયતત્વેનાકારણત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયે પુનરીશ્વરાદેઃ સ્વાતન્ત્ર્યાદ્યનુપપત્તિઃ ।
તથા પ્રકૃત્યાદિકમુપાદાનીકૃત્ય કાલાદિકં નિમિત્તીકૃત્ય સૃજતીતિ નિયમે વ્યત્યાસે ચોક્તદોષાનુષઙ્ગઃ ।
*6,225*
અતો યુક્તિબાધિતત્વાદસ્યાર્થસ્ય કારણાન્તરનિરપેક્ષ એવ ભગવન્ત્સૃષ્ટયાદિકં કરાતીત્યેવ જ્યાયઃ ।
એવઞ્ચ નિરર્ગલમૈશ્વર્યમસ્ય સમર્થિતં સ્યાત્ ।
નચ પ્રમાણબાધઃ ।
અદ્ભયઃ સમ્ભૂતઃ પૃથિવ્યૈ રસાચ્ચેત્યાદેરનીશ્વરકર્તૃકાવાન્તરસૃષ્ટિવિષયત્વસ્યોક્તત્વાત્ ।
તમ આસીદિત્યાદૌ તમઃપ્રભૃતીનાં પ્રલયે સત્ત્વશ્રવણે ઽપીશ્વરકર્તૃકાયાં સૃષ્ટૌ કારણત્વાશ્રવણાદિત્યાશઙ્કાપનોદનાર્થં સૂત્રમ્- ॥
ઓં યુક્તેઃ શબ્દાન્તરાચ્ચ ઓં ॥
ઇતિ ।
અસ્યાયમર્થઃ ।
નોક્તયુક્તિવિરોધેન ભગવતઃ કારણાન્તરવિધુરત્વમુરરીકર્તવ્યમ્ ।
કારણાન્તરસદ્ભાવાભ્યુપગમે ઽપિ પ્રકૃત્યાદેઃ કારણત્વસ્યેશ્વરાદિસ્વાતન્ત્ર્યાદિકસ્ય ચ યુક્તેઃ ।
નચૈવં તર્હિ વિનિગમને કારણાભાવ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
અદ્ભયઃ સમ્ભૂતો હિરણ્યગર્ભ ઇત્યાદિશબ્દાન્તરાત્ ।
પૂર્વોદાહૃતશબ્દવિલક્ષણશબ્દઃ શબ્દાન્તરમ્ ।
તેનેદમુક્તં ભવતિ ।
યદ્યપિ પ્રાગુદાહૃતાઃ શબ્દાઃ કથઞ્ચિદન્યથા નેતુ શક્યન્તે ।
તથાપ્યયં ન તથા ।
અત્રેશ્વરકર્તૃકાયામેવ સૃષ્ટૌ કારણાન્તરસદ્ભાવશ્રવણાત્ ।
નહિ હિરણ્યગર્ભસૃષ્ટિરનીશ્વરકર્તૃકા ।
તસ્યૈવ પ્રથમજત્વાદિતિ ।
*6,227*
અત્ર યુક્તેરિતિ યા સ્વપક્ષે કારણત્વાદેર્ઘટનોક્તા સા કથમિત્યપેક્ષાયામાહ શક્તો ઽપીતિ ।
યુક્તેઃ શબ્દાન્તરાચ્ ચ

શક્તો ઽપિ હ્યન્યથાકર્તું સ્વેચ્છાનિયમતો હરિઃ ।
કારણૈર્નિયતૈરેવ કરોતીદં જગત્ સદા

અન્યથા, કારણૈર્વિના, કર્તું શક્તો ઽપિ હરિઃ કારણાન્તરાણ્યુપાદાયૈવ કરિષ્યામીતિ સ્વેચ્છાનિયમતઃ કારણૈરેવેદં જગત્સદા સૃજતિ ।
એવમન્યથા, પ્રકૃત્યાહઙ્કારમહઙ્કારેણ મહાન્તમિતિ એવમ્ તથા પ્રકૃતિં નિમિત્તીકૃત્ય કાલાદિકં ચોપાદાનીકૃત્ય કર્તું શક્તો ઽપ્યેતેનૈવેદમેતદુપાદાનીકૃત્યૈવેદં સ્રક્ષ્યામીતિ સ્વેચ્છાનિયમતો નિયતૈઃ કૢપ્તૈરેવ, તથા નિયતૈઃ સ્વનિયતસત્તાશક્ત્યાદિમદ્ભિરેવ કારણૈરિદં જગત્સદા કરોતીતિ યોજના ।
*6,228*
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યદુક્તમીશ્વરસ્ય કારણોપાદાનાદિનિયમો ઽસ્તિ ન વેતિ ।
તત્રાસ્તીતિ બ્રૂમઃ ।
તથાચ પ્રકૃત્યાદીનાં કારણત્વં યુક્તમ્ ।
સચ નિયમો ન કુલાલાદેરિવ તાન્યપહાય વ્યત્યસ્ય વા અકરણે શક્ત્યભાવનિબન્ધનઃ ।
યેન તસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યમ્ તેષાં ચ પારતન્ત્ર્યં ન સ્યાત્ ।
કિન્નામ સ્વેચ્છાયત્ત એવ ।
તતઃ સ્વાતન્ત્ર્યાદિકમપિ યુક્તમ્ ।
નચ તાનિ સ્વાધીનસત્તાશક્ત્યાદિમન્તિ, યેનૈશ્વર્યં નિરર્ગલં ન સ્યાત્ ।
કિન્તુ ભગવત્યેવ તદીયં સત્તાદિકમાયતતે ।
તતસ્તત્સાચિવ્યમતિશયેનૈશ્વર્યસ્ય દ્યોતકમેવ ।
યથોક્તમ્"સાધનાનાં સાધનત્વં યદાઽત્માધીનમિષ્યતે ।
તદા સાધનસમ્પત્તિરૈશ્વર્યદ્યોતિકા ભવેત્ઽ; ઇતિ ।
નનુ શક્તસ્યાપીશ્વરસ્ય તન્નિયમાનુસરણેચ્છા કુત ઇતિ ચેત્ ।
કિં કારણં પૃચ્છસ્યુત જ્ઞાપકમ્ ।
આદ્યે સ્વભાવો ઽયમિતિ બ્રૂમઃ (વદામઃ) ।
દ્વિતીયે તુ શ્રુતિપ્રસિદ્ધેરિતિ ।
તદિદમુક્તં હિશબ્દેન ।
શ્રુતિં ચોદાહરિષ્યતિ ।
અનેન શબ્દાન્તરાચ્ચેતિ સૂત્રં પ્રકારાન્તરેણ વ્યાખ્યાતં જ્ઞાતવ્યમ્ ।
શબ્દાન્તરં ચ શબ્દવિશેષો, વિવક્ષિતાર્થપ્રતિપાદકઃ શબ્દ ઇતિ યાવત્ ।
"પટવચ્ચઽ,"યથા પ્રાણાદિઃઽ; ઇતિ સૂત્રે, ભાષ્ય એવ વ્યક્તે ।
*6,229*
અન્યે પુનરન્યથૈતાનિ સૂત્રાણિ વર્ણયન્તિ ।
તથાહિ ।
ભાવે ચોપલબ્ધેઃ ।
મૃદાદેઃ કારણસ્ય ભાવ એવ ઘટાદેઃ કાર્યસ્યોપલબ્ધેશ્ચાનન્યત્વં કારણાત્કાયર્સ્ય ।
નહિ યદ્યતો ભિન્નં તત્તદ્ભાવ એવોપલભ્યતે ।
ન હ્યશ્વો ગોતો ઽન્યો ગોર્ભાવ એવોપલભ્યતે ।
કિઞ્ચ, ભાવે તિલાદૌ કારણે, તૈલાદ્યુપલભ્યતે ।
કાર્યે ચ ભાવે કુણ્ડલાદૌ સુવર્ણાદિકમ્ ।
અતશ્ચ તદભેદસિદ્ધિઃ ।
સત્વાચ્ચાવરસ્ય ।
અવરકાલીનસ્ય કાયર્સ્ય પ્રાગુત્પત્તેઃ"સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ; ઇતિ સત્ત્વાવધારરાચ્ચાનન્યત્વં કારણાત્કાર્યસ્ય ।
*6,230*
અસદ્વયપદેશાન્નેતિ ચેન્ન ધર્માન્તરેણ વાક્યશેષાત્ ।
"અસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ,"અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽ; ઇતિ પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્યાસત્ત્વવ્યપદેશાન્નેતિ ચેન્ન ।
ભવેદેતદ્યદિ કાર્યસ્વરૂપાભિપ્રાયેણાયં વ્યપદેશઃ સ્યાત્કિન્તુ વ્યક્તત્વલક્ષણધર્માન્તરાભિપ્રાયેણ ।
કુતઃ ।
વાક્યશેષાત્ ।
અસદેવેદમગ્ર આસીત્ ઇત્યસચ્છબ્દેનોપક્રમે નિર્દિષ્યં પુનસ્તત્સદાસીદિતિ વાક્યશેષે નિર્દિશતિ ।
અસદ્વેત્યત્રાપિ"તદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽ; ઇતિ ।
તેન જ્ઞાયતે નાસત્કાર્યં ધર્માન્તરેણૈવાસત્ત્વવ્યપદેશ ઇતિ ।
યુક્તેઃ શબ્દાન્તરાચ્ચ ।
યુક્તેશ્ચ કાયર્સ્ય પ્રાગુત્પત્તેઃ સત્ત્વં કારણાદનન્યત્વં ચ ગમ્યતે ।
શબ્દાન્તરાચ્ચ ।
યુક્તિસ્તાવદસદકારણાદિત્યાદિકા સાઙ્ખયોક્તા ।
વૃત્તિવિકલ્પાનુપપત્ત્યાદિકા ચ સૌગતોક્તા ।
શબ્દાન્તરં ચાસદ્વયપદેશાદન્યઃ"સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ; ઇત્યાદિસદ્વયપદેશઃ ।
પટવચ્ચ ।
સંવેષ્યિતપ્રસારિતપટન્યાયેનેદં કારણાત્કાર્યસ્યાનન્યત્વં પ્રાગુત્પત્તેઃ સત્ત્વં ચ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
*6,238*
અત્ર સૂત્રાક્ષરાણામાર્જવાનાર્જવાદિચિન્તા શિષ્યૈરેવ ક્રિયતામિત્યાશયવાન્ યદુક્તં કારણાત્કાર્યસ્યાનન્યત્વં તત્તાવન્નિરાકરિષ્યન્ કિમનેન પ્રબન્ધેન નિમિત્તકારણાનન્યત્વં કાર્યસ્યોપપાદિતમ્, ઉતોપાદાનકારણાનન્યત્વમિતિ વિકલ્પં ચેતસિ નિધાયાદ્યં નિરાકરોતિ- નિત્યભેદ ઇતિ ॥
નિત્યભેદો નિમિત્તેન હ્ય્ ...
નિત્યશબ્દો નિયમાર્થઃ ।
ભેદ એવેતિ ।
કાર્યસ્યેતિ શેષઃ ।
હીતિ સર્વપ્રમાણપ્રસિદ્ધિં સૂચયતિ ।
તથાચ સર્વમિદં બાધિતવિષયમિતિ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પ્રકૃતાનુપયોગાત્ ।
*6,240*
વિયદાદિપ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્માનન્યત્વમુપપાદયિતું ખલ્વસ્યોપન્યાસઃ ।
તદ્યદિ નામ ઉપાદાનાનન્યત્વં કાર્યસ્ય તદા કિમાયાતં પ્રકૃતે ।
નહિ બ્રહ્મ પ્રપઞ્ચોપાદાનમિત્યેતદુક્તપ્રાયમિતિ મન્વાનો દૂષણાન્તરમાહ- ઉપાદાનેનેતિ ॥
... ઉપાદાનેન તુ દ્વયમ્
હીત્યનુવર્ત્યતે ।
ઉપાદાનેન કાર્યસ્ય દ્વયં ભેદાભેદૌ પ્રમિતૌ ।
તતો ઽસ્મિન્નપિ પક્ષે બાધિતવિષયત્વમિતિ ।
*6,241*
કથં કાર્યં કારણેન ભિન્નાભિન્નં પ્રમિતમિત્યત આહ- અસદિતિ ॥
અસદ્ યત્ કાર્યરૂપેણ કારણાત્મતયાસ્તિ હિ

યત્ ઘટાદિકં મૃદાદિકારણાત્મતયા પ્રાગુત્પત્તેરસ્તીતિ પ્રમિતં પરેણાઙ્ગીકૃતં ચ તદેવ પૃથુબુધ્નોદરાકારાદિના કાર્યરૂપેર પ્રાગુત્પત્તેરસત્ હિ યસ્માત્તસ્માદુપાદાનેન ભિન્નાભિન્નમિતિ નિશ્ચીયતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પરો હિ ઘટાદેઃ કાર્યસ્ય પ્રાગુત્પત્તેઃ સત્ત્વમભ્યુપગચ્છતિ ।
તત્કિં પૃથગેવોત મૃદાદિકારણાત્મતયેતિ વક્તવ્યમ્ ।
નાદ્યઃ ।
અનભ્યુપગમાત્ ।
અનુપલબ્ધેશ્ચ ।
દ્વિતીયે તુ કાર્યસ્યોપાદાનાભેદસ્તાવદઙ્ગીકૃતઃ ।
ન ચાત્યન્તાભેદઃ ।
ઘટાદેઃ કાર્યાકારેણ પ્રાગુત્પત્તેરસત્ત્વાત્ ।
યદા હિ ઘટાદિકં મૃદાદિનાત્યન્તાભિન્નં સ્યાત્ ।
તદા પ્રાગુત્પત્તેર્ઘટાદિરૂપેણ સત્સ્યાત્ ।
મૃદાદેસ્તદા સત્ત્વાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
તેન જાનીમો ઘટાદિકં મૃદાદિના ભિન્નાભિન્નમિતિ ।
અત્યન્તાસત્કાર્યવાદિનં પ્રતિ ભેદાભેદસમર્થનં વિરોધપરિહારશ્ચોત્તરત્ર વિધાસ્યત ઇતિ ।
*6,243*
યચ્ચ કાર્યસ્ય પ્રાગુત્પત્તેઃ સત્ત્વમુક્તં તદપિ નોપપન્નમિત્યાહ- અસદિતિ ॥
યત્ ઘટાદિકં પ્રાગુત્પત્તેરસ્તીત્યાવયોઃ સમ્મતમ્ ।
તદેવ તદાસચ્ચ યસ્માત્તસ્માત્સદેવેતિ સત્કાર્યવાદો ઽનુપપન્ન એવ ।
તસ્યૈવ તદૈવ તત્રૈવ સત્ત્વમસત્ત્વં ચ વિરુદ્ધમિતિ ચેન્ન ।
રૂપભેદેન અવિરોધાત્ ઇત્યાશયેનોક્તં કારણાત્મતયા કાર્યરૂપેણેતિ ।
નન્વેવં સતિ કિઞ્ચિત્સદેવ કિઞ્ચિત્ અસદેવ સદસત્તુ ન કિમપિ સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્ ।
તયોરપિ રૂપયોરત્યન્તભેદાભાવાદિતિ ।
*6,244*
સ્યાદેતદુક્તં યદ્યસત્ત્વં પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્ય સ્યાત્તદેવ કુતઃ ।
તથા ચાત્યન્તાભિન્નં કાર્યમુપાદાનેનેત્યતો વિપક્ષે બાધકપ્રદર્શનેન કાર્યસ્ય પ્રાગુત્પત્તેરસત્ત્વમુપાદાનાદ્ભેદં ચોપપાદયતિ- અનવસ્થેતિ ॥
અનવસ્થાન્યથા હિ સ્યાત્ સર્વત્રોત્પત્તિનાશયોઃ
અન્યથા કાર્યસ્ય પ્રાગુત્પત્તેરાત્યન્તિકે સત્ત્વે કારણેનાત્યન્તાભેદે ચાઙ્ગીકૃતે સર્વત્રોત્પત્તિનાશયોરનવસ્થા અવ્યવસ્થા સ્યાત્ ।
યથા હિ ।
પટસ્તન્ત્વાત્મકઃ પ્રાગપિ સન્નેવ ।
તથા તન્તવો ઽપિ સ્વકારણાત્મકાઃ સન્ત એવેત્યનેન ક્રમેણ સર્વસ્ય મૂલકારણાત્મકત્વેનાત્યન્તિકં સત્ત્વં સ્યાત્ ।
નચ મૂલકારણમુત્પદ્યતે વિનશ્યતિ ચેતિ પટાદીનામપ્યુત્પત્તિવિનાશૌ ન સ્યાતામ્ ।
તથાચ પટાદય ઉત્પત્તિવિનાશવન્ત આત્માદયસ્તદ્રહિતા ઇતિ લોકવેદપ્રસિદ્ધોત્પવિનાશવ્યવસ્થા ન સ્યાદિતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
પટાદીનામુત્પત્તિવિનાશાભાવે તત્કારકવ્યાપારવૈકલ્યં સ્યાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*6,246*
યદ્વોત્પત્તિનાશશબ્દાભ્યાં સત્ત્વમસત્ત્વં ચોપલક્ષ્યતે ।
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
યદિ પટસ્તન્ત્વાત્મકઃ પ્રાગુત્પત્તેરપિ સન્નેવ તદા(તદા)ઽપ્યુપલભ્યેત તન્તુવત્ ।
યદિ ચાનુપલભ્યમાનો ઽપિ સન્નભ્યુપેયતે, તદા સર્વત્રોત્પત્તિનાશયોસ્સદસત્ત્વયોરનવસ્થા સ્યાત્ ।
ઉપલભ્યમાનં ઘટાદિકમસ્ત્યનુપલભ્યમાનં ખરવિષાણાદિકં નાસ્તીતિ સર્વજનસમ્મતા વ્યવસ્થા ન સ્યાત્ ।
*6,247*
અથવોત્પત્તિવિનાશશબ્દાભ્યાં તદુપપાદનસ્યોપલક્ષણમ્ ।
તથા ચૈવં યોજના આસ્તાં તાવદન્યત્ ।
સત્કાર્યવાદે સર્વત્ર શિષ્યં પ્રતિવાદિનં વા પ્રતિ ઉત્પત્તિનાશયોર્નાસદુત્પદ્યતે ન સદ્વિનશ્યતીત્યેવંરૂપોપપાદનસ્યાપ્યનવસ્થાવસ્થાનાભાવઃ સ્યાત્ ।
તથાહિ ।
ઇદમુપપાદનં કિમર્થમિતિ વાચ્યમ્ ।
શિષ્યાદેર્વિદ્યોત્પત્તયે ઽવિદ્યાનાશાય વાદ જલ્પાદૌ તુ ખ્યાત્યાદ્યુત્પાદાયેતિ ચેત્ ।
તદ્વિદ્યાદિકં સચ્ચેન્નોત્પાદ્યમ્, સત્ત્વાદાત્મવત્ ।
અસચ્ચેન્નોત્પાદયિતું શક્યમ્, અન્યથા સત્કાર્યવાદભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવમવિદ્યા સતી ચેન્ન વિનાશ્યા ।
અન્યથાપસિદ્ધાન્તાપત્તેઃ ।
અસતી ચેત્(નિતરાં) ન તારમ્ ।
નિત્યનિવૃત્તત્વાત્ ।
તતઃ સર્વથા પ્રતિપાદનાસમ્ભવ એવેતિ ।
*6,248*
યદિ વોત્પત્તિવિનાશયોરિતિ વિરુદ્ધધર્મોપલક્ષણમ્ ।
તથાહિ ।
યદિ કાર્યમુપાદાનાત્મકમેવ સદેવ ચ પ્રાગુત્પત્તેઃ સ્યાત્ ।
તદોત્પત્તિવિનાશાદિધર્માણામનવસ્થા સ્યાત્ ।
તન્તવઃ પ્રાગેવ સન્તો નેદાનીમુત્પદ્યન્તે ।
પટસ્તૂત્પદ્યતે ।
તન્તુષ્વવિનષ્ટેષ્વેવ પટો વિનશ્યતિ ।
તન્તવો બહવઃ પટસ્ત્વેકઃ ।
એવમાકારાભિધાનબુદ્ધિકાર્યભેદો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
સૈષા વ્યવસ્થા ન સ્યાદિતિ ।
*6,249*
નન્વેતત્સકલમપિ પટવચ્ચ, યથા પ્રાણાદિરિતિ વ્યક્ત્યવ્યક્ત્યવષ્ટમ્ભેન પરિહૃતમ્ ।
તથાહિ ।
વ્યક્ત્યપેક્ષયોત્પત્તિઃ પટાદીનામવ્યક્ત્યપેક્ષયા ચ વિનાશો યુજ્યતે ।
વ્યક્ત્યવ્યક્ત્યર્થમેવ ચ કારકાણ્યુપયુજ્યન્તે ।
વ્યક્ત્યવ્યક્તિભ્યામેવોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી ભવતઃ ।
અત એવ પ્રતિપાદનં સઙ્ગચ્છતે ।
વ્યક્તાવ્યક્તરૂપેણૈવ વિરુદ્ધધર્મા વ્યવતિષ્ઠન્તે ।
યથા હિ સંવેષ્યિતઃ પટો ન સ્ફુટં પટ ઇતિ પ્રતીયતે ।
ન પ્રાવ્રિયતે ન શીતમપનુદતિ ।
ન બહુદેશવ્યાપી ભવતિ ।
પ્રસારિતસ્તુ સ્ફુટપ્રતીત્યાદિમાન્ ।
ન ચૈતાવતા ભેદઃ ।
નાપિ પ્રસારિતઃ પ્રાગસત્ ।
યથા ચ પ્રાણાયામેન નિરુદ્ધઃ શારીરો વાયુર્જીવનમાત્રં કરોતિ નોત્ક્ષેપણાદિ ।
નિરોધાપગમે ત્વાસાદિતવ્યક્તિસ્તદપિ કરોતિ ।
ન તાવન્માત્રેણ ભિદ્યતે ।
પ્રાગસન્વા ।
તથૈવૈતદપિ વ્યક્ત્યવ્યક્તિભ્યાં સમઞ્જસમિતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ ।
કેયં પટસ્ય પ્રાગુત્પત્તેરૂર્ધ્વં ચ વિનાશાદવ્યક્તિર્મધ્યે ચ વ્યક્તિઃ ।
અનુપલબ્ધિરવ્યક્તિરુપલબ્ધિર્વ્યક્તિરિતિ ચેત્તત્રાહ- અનવસ્થેતિ ॥
યદ્યુપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી એવોત્પત્તિવિનાશૌ ।
તદા સર્વત્રોત્પત્તિનાશયોરનવસ્થા સ્યાત્ ।
યદ્યદોપલબ્ધં તત્તદૈવોત્પન્નમ્ અનુપલબ્ધં ચ વિનષ્ટમિતિ સ્યાદિતિ યાવત્ ।
કિઞ્ચ પ્રાગુત્પત્તેસ્સત્ત્વે પટસ્ય કસ્માન્નોપલબ્ધિઃ કથં ચોર્ધ્વમુપલબ્ધિરિતિ પ્રશ્નસ્ય ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિ(અનુપલબ્ધ્યુપલબ્ધિ)ભ્યામેવેતિ પરિહારં વદન્દેવાનાંપ્રિયઃ શ્લાઘનીયપ્રજ્ઞઃ સ્યાત્ ।
અપિ ચ પ્રાગૂર્ધ્વં ચ તન્તૂપલબ્ધૌ કથં તન્માત્રસ્ય સતઃ પટસ્યાનુપલબ્ધિઃ ।
અન્યથા તન્તૂનામપિ સા સ્યાત્ ।
*6,251*
અથ પટધર્માવેવ વ્યક્ત્યવ્યક્તી ।
તદા તાવપિ તન્તૂનાં વિદ્યેતે ન વા ।
ન ચેન્ન કાર્યકારણયેરત્યન્તાભેદઃ ।
વિદ્યેતે ચેત્તત્રાહ- અનવસ્થેતિ ॥
ઉત્પત્તિનાશવ્યવહારહેતૂવ્યક્ત્યવ્યક્તી યદિ તન્તુષ્વપિ વિદ્યેતે તદા સર્વત્રોત્પત્તિનાશયોરનવસ્થા સ્યાત્ ।
તન્તવો નોત્પન્ના ન નષ્ટાઃ ।
કિન્તુ પટ એવેત્યુત્પત્તિવિનાશવ્યવસ્થા ન સ્યાદિતિ ।
*6,252*
કિઞ્ચેયમભિવ્યક્તિરુત્પત્ત્યાદિવ્યવહારકારણતયોપાદીયતે ।
સા કિં ચક્રચીવરાદિભિઃ પ્રાગસત્યેવોત્પદ્યતે મુદ્ગરાભિઘાતાદિના ચ નશ્યતિ, ઉત પ્રાગપિ સત્યેવાવિનાશિની ચ ।
એવમવ્યક્તિરપિ કિં પ્રાગસતી મુદ્ગરાભિઘાતાદિનોત્પદ્યતે ।
કિંવા પ્રાગપિ સતી ।
ઉભયત્રાદ્યૌ દૂષયતિ- અનવસ્થેતિ ॥
વ્યક્ત્યવ્યક્ત્યોરુત્પત્તિનાશવત્ત્વે સર્વત્રોત્પત્તિનાશયોરનવસ્થા વ્યવસ્થાભાવઃ સ્યાત્ ।
ન કિઞ્ચિદસદુત્પદ્યતે ન કિઞ્ચિત્સદ્વિનશ્યતીતિ સિદ્ધાન્તવિરોધઃ(હાનિઃ) સ્યાદિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયૌ દૂષયતિ- અનવસ્થેતિ ॥
વ્યક્ત્યવ્યક્ત્યોઃ સદા સત્ત્વે સર્વત્રોત્પત્તિનાશયોરનવસ્થાવ્યવસ્થિતિઃ સ્યાત્ ।
તથાહિ ।
એતાવન્તં કાલમનુત્પન્નો ઘટ ઇદાનીમુત્પન્ન ઇતિ તાવન્ન સ્યાત્ ।
ઉત્પત્તિવ્યવહારહેતોરભિવ્યક્તેઃ પ્રાગપિ સત્ત્વાત્ ।
તથા મુદ્ગરાભિઘાતાદ્યુત્તરકાલમપિ ઘટસત્ત્વવ્યવહારઃ સ્યાત્ ।

તદ્ધેતોરભિવ્યક્તેરવિનષ્ટત્વાત્ ।
તથેદાનીમેવ નષ્ટો ઘટ ઇત્યપિ ન સ્યાત્ ।
વિનાશવ્યવહારકારણાનભિવ્યક્તેઃ પ્રાગપિ સત્ત્વાદિતિ ।
કારકવ્યાપારવૈફલ્યતાદવસ્થ્યં સ્ફુટમેવ ।
*6,253*
અથૈતદ્દોષપરિહારાય વ્યક્ત્યવ્યક્ત્યોરપિ વ્યક્ત્યવ્યક્તી સ્વીક્રિયેતે, તદા તયોરપ્યુક્તવિકલ્પદોષાનુષઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
અથ તત્રાપિ વ્યક્ત્યવ્યક્ત્યન્તરાઙ્ગીકારસ્તદાનવસ્થા સ્યાદિત્યાહ- અનવસ્થેતિ ॥
ઉત્પત્તિનાશયોરિતિ વિષયસપ્તમી ।
સન્ત્વનન્તા વ્યક્તયો ઽવ્યક્તયશ્ચ ।
મૂલક્ષયાભાવાન્નાનવસ્થા દોષ ઇત્યત આહ- અનવસ્થેતિ ॥
અન્યથાનવચ્છિન્નવ્યક્ત્યવ્યક્તિપરમ્પરાઙ્ગીકારે સવર્ત્ર ઘટાદાવુત્પત્તિનાશયોરનવસ્થાનવકૢપ્તિઃ સ્યાત્ ।
ઉત્તરોત્તરવ્યક્ત્યવ્યક્તિસિદ્ધૌ હિ પૂર્વપૂર્વવ્યક્ત્યવ્યક્તીનામુત્પત્તિનાશવ્યવહારનિદાનત્વમ્ ।
તતઃ પ્રયોજનપરિક્ષયહેતુત્વાદનવસ્થા દૂષણમેવ ।
*6,255*
નન્વિદં ભવતામપિ સમાનમ્ ।
પ્રાગસતઃ સત્તાસમવાયો હિ જનિરિષ્યતે ।
સત્તાસમવાયાહ ચ સદા સન્તાવિતિ પ્રાગ્વિનાશોત્તરમપિ જનિઃ સ્યાત્ ।
વિનાશશ્ચ ન સ્યાદિત્યત આહ- અનવસ્થેતિ ॥
ઇયં સર્વત્રોત્પત્તિવિનાશયોરનવસ્થાવ્યવસ્થિતિઃ અન્યથા સમવાયસ્ય જનિત્વાઙ્ગીકૃતાવેવ હિ સ્યાત્ ।
નાસ્મન્મતે ।
પ્રકારાન્તરેણ જનેર્વક્ષ્યમાણત્વાદિતિ ।
નનુ જનિઃ કિં પ્રાક્ સતી ઉત કારકવ્યાપારજન્યા ।
આદ્યે પ્રાગુક્ત એવ દોષઃ ।
દ્વિતીયે જનેર્જનિરપિ તથેત્યનવસ્થા ।
એવં વિનાશોપીત્યત આહ- અનવસ્થેતિ ॥
સર્વત્રોત્પત્તિનાશયોરિયમુક્તાનવસ્થા ।
અન્યથા ઘટજનેરન્યા જનેર્જનિરિત્યઙ્ગીકાર એવ સ્યાત્ ।
ન ત્વેવમઙ્ગીક્રિયતે ।
અપિ તર્હિ ઘટજન્મૈવ જન્મનો જન્મેતિ ।
યથાઽહુઃ"યથા જનેર્જનિર્નાન્યા તસ્યા વસ્તુજનિર્જનિઃઽ; ઇતિ ।
ઘટો જાયતે ઘટજન્મ જાયત ઇત્યનયોરેકાર્થતૈવ હિ લૌકિકપરીક્ષકસમ્મતા ।
નચ વ્યક્ત્યવ્યક્ત્યોરપ્યેવમઙ્ગીકર્તુમુચિતમ્ ।
જન્મવિનાશાવુપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી વા વિહાય વ્યક્ત્યવ્યક્ત્યોરેવાપ્રામાણિકત્વાદિતિ ।
*6,257*
નનુ યદ્યસદુત્પદ્યેત સચ્ચ વિનશ્યેત તદા સર્વત્રોત્પત્તિનાશયોરનવસ્થૈવ સ્યાત્ ।
એવં સતિ હિ (ખર)શશવિષાણમપ્યુત્પદ્યેત ।
આત્મા ચ નશ્યેદિત્યત આહ- અનવસ્થેતિ ॥
અન્યથા કારણશક્ત્યનાદરણે હીમુત્પત્તિવિનાશયોરનવસ્થા સ્યાત્ ।
નચૈવં કિન્તુ યસ્યોત્પત્તિકારણમસ્તિ તદસદપ્યુત્પદ્યતે ।
યસ્ય ચ વિનાશકારણં વિદ્યતે તત્સદપિ નિરુદ્ધયતે ।
નચ ખરવિષાણજન્મન્યાત્મવિનાશે વા કારણમસ્તીતિ તયોર્જનનવિનાશાભાવઃ ।
કારણસ્વભાવાનનુગમે તુ સત્કાર્યવાદિનો ઽપ્યતિપ્રસઙ્ગ એવેતિ ।
અથવા સ્યાદિયમનવસ્થા યદ્યત્યન્તાસદેવોત્પદ્યતે સન્માત્રં વિનશ્યતીતિ બ્રૂમઃ ।
સદસદેવોત્પદ્યત ઇતિ ચોક્તં વિનાશકારણવદેવ ચ વિનશ્યતીતિ ।
*6,258*
યચ્ચોક્તં ભાવે ચોપલબ્ધેરિતિ સૂત્રાર્થત્વેન, તદ્વયાપ્યવ્યાપકભાવેનૈવોપપન્નં નાત્યન્તાભેદસાધકમ્ ।
અથ કારણોપરક્તબુદ્ધિઃ સામાનાધિકરણ્યબુદ્ધિર્વાત્રાભિમતેતિ મતમ્ ।
સાપિ અભેદમાત્રેણ ચરિતાર્થા નાત્યન્તાભેદસાધનાયાલમ્ ।
કિઞ્ચૈતદ્યુક્તેશ્ચેત્યનેનૈવ શક્યસઙ્ગ્રહં ન પુનરભિધાતવ્યમ્ ।
અથાનેન પ્રત્યક્ષમુપન્યસ્યતે તદપિ નાત્યન્તાભેદસાધકમ્ ।
અત એવ ભાવાચ્ચોપલબ્ધેરિતિ સૂત્રવિપરિણામો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
સત્ત્વાચ્ચાવસ્યેતિ યુક્તિશ્ચેદ્યુક્તેશ્ચેત્યેતેનૈવ ગતાર્થતા ।
શ્રુતિશ્ચેચ્છબ્દાન્તરાચ્ચેત્યનેન ।
અસદ્વયપદેશાદિતિ તુ પરિચોદનૈવાસઙ્ગતા ।
પરમાર્થતો બ્રહ્મકારણતાપરત્વેનાપાતતસ્તુ શૂન્યસ્યાભાવસ્ય વા કારણભાવપ્રતિપાદકતાપ્રતિભાસેન કાર્યાસત્ત્વસ્ય શ્રુતાવપ્રતીતેઃ ।
યુક્તેરિત્યુક્તયુક્તિં તૂત્તરત્રાપાકરિષ્યામઃ ।
શબ્દાન્તરં ત્વાચાર્યેણૈવાન્યત્રાન્યથૈવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
પટે પ્રાણાદૌ ચ નાત્યન્તાનુપસઞ્જાતવિશેષત્વમિત્યનુદાહરણમેવેત્યલં પ્રપઞ્ચેન ।
*6,264*
યદુક્તં શક્તો ઽપિ હીતિ યચ્ચ નિત્યભેદ ઇત્રત તદુભયં શ્રુત્યાપિ સાધયતિ- શક્તો ઽપીતિ ॥
શક્તો ઽપિ ભગવાન્ વિષ્ણુરકર્તું કર્તુમન્યથા

સ્વભિન્નં કારણાભિન્નભિન્નં વિશ્વં કરોત્યજઃ ।
ઇતિ શ્રુતેરવસિત ઉક્તાર્થો ઽયમશેષતઃ

અકર્તું શક્તો ઽપિ કરોતિ ।
અન્યથા વિના કારણૈસ્તદ્વયત્યાસેન ચ કર્તું શક્તો ઽપિ નિયતૈઃ કારણૈઃ કરોતીચ્છયેતિ યોજ્યમ્ ।
સ્વસ્માન્નિમિત્તકારણાદ્ભિન્નમ્ ।
ઉપાદાનકારણેનાભિન્નં ભિન્નં ચ ।
સંસારિણો હિ વિષ્યિગૃહીતા ઇવેશ્વરપ્રેરિતા અનિષ્યમપિ ધારકપ્રયત્નેનાકૃત્વા ન સ્થાતુમીશતે ।
નચ ભગવાંસ્તથેત્યકર્તું શક્તો ઽપીત્યુક્તમ્ ।
અશેષતઃ પ્રાગિદાનીં ચોક્તો ન તુ સન્નિહિત એવેત્યર્થઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં આરમ્ભણાધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_2,1.વિઇ: ઇતરવ્યપદેશાધિકરણમ્ =======]
*6,265*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ઇતરવ્યપદેશાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં ઇતરવ્યપદેશાદ્ધિતાકરણાદિદોષપ્રસક્તિઃ ઓં ॥
અસ્મિન્નધિકરણે જીવકર્તૃત્વપક્ષઃ શ્રુતિપ્રાપ્તો વિસ્તરાન્નિરાક્રિયત ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
અત્ર વક્તવ્યમ્ ।
કિમત્ર જીવસ્ય સર્વથા કર્તૃત્વં નિરાક્રિયતે ।
ઉતેશ્વરાધીનં તદઙ્ગીકૃત્ય સ્વાતન્ત્ર્યમાત્રમ્ ।
નાદ્યઃ ।
તથા સતિ કર્તા શાસ્ત્રાથર્વત્ત્વાદિત્યાદિવક્ષ્યમાણવિરોધાપત્તેઃ ।
સ્વતઃકર્તૃત્વાનુપપત્તિરિત્યાદિવિશેષણવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
હિતકરણાદિદોષપ્રસક્તિરિત્યાદિસૂત્રાણાં સ્વાતન્ત્ર્યનિરાકરણપરત્વેન શક્યયોજનત્વે ઽપિ
કૃત્સ્નપ્રસક્તિર્નિરવયવત્વશબ્દકોષો વેત્યસ્ય સૂત્રસ્યાશક્યવ્યાખ્યાનત્વાત્ ।
ઇદં હિ સૂત્રં સર્વથા કર્તૃત્વં નિરાકુર્વદુપલભ્યતે ।
તથાહિ ।
કર્તૃત્વં કૃત્સ્નૈકદેશાભ્યાં વ્યાપ્તમ્ ।
તત્ર કૃત્સ્નપ્રસક્તાવનુભવવિરોધઃ ।
એકદેશાઙ્ગીકારે ચ"અથ યઃ સ જીવઃ સ નિત્યો નિરવયવઃઽ; ઇત્યનંશત્વશ્રુતિવ્યાકોપઃ સ્યાત્ ।
નહિ સામર્થ્યાપરપર્યાયં પ્રયત્નાદિરૂપં કર્તૃત્વમસ્માકં જીવાદ્ભિન્નમ્ ।
યેન તસ્ય વિચિત્રત્વે ઽપિ જીવસ્ય નિરંશત્વં ન વ્યાહન્યેત ।
તતો વ્યાપકનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્યં કર્તૃત્વમપિ વિચિત્રત્વે ઽપિ જીવસ્ય નિરંશત્વં ન વ્યાહન્યેત ।
તતો વ્યાપકનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્યં કર્તૃત્વમપિ નિવર્તત ઇતિ ખલ્વસ્ય(ત્ર) તાત્પર્યં પ્રતીયતે ।
પ્રસઙ્ગસ્ય વિપર્યયે પર્યવસાનાવશ્યમ્ભાવાત્ ।
અથ જીવકર્તૃત્વસ્યેશ્વરાધીનતાનઙ્ગીકાર એવૈતો પ્રસઙ્ગાવુક્તૌ ન કર્તૃત્વમાત્રે ।
તથા ચેશ્વરાધીનત્વમેવ વિપર્યયવર્યવસાનલભ્યં ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન ।
સ્યાદપ્યેવં યદિ જીવકર્તૃત્વસ્યેશ્વરાધીનત્વાઙ્ગીકારેણેમૌ પ્રસઙ્ગૌ શક્યસમાધાનૌ સ્યાતામ્ ।
નચૈવં પરાધીનેનાપિ ખલ્વનેન કૃત્સ્નેન વા કર્તવ્યમેકદેશેન વા ।
તૃતીયપ્રકારાભાવાત્ ।
ભાવે વા તેનૈવાપરાધીનત્વે ઽપિ કર્તૃત્વોપપત્તેઃ ।
*6,265f.*
અતો વિપર્યયાપર્યવસાનાન્નૈવં વ્યાખ્યાનં યુક્તમિતિ કર્તૃત્વાભાવ એવ તાત્પર્યમ્ ।
તથાચ વક્ષ્યમાણવિરોધઃ ।
અથ વસ્તુતો નાસ્ત્યેવ જીવસ્ય કર્તૃત્વમ્, આભિમાનિકં તુ તદિત્યવિરોધઃ ।
મૈવમ્ ।
વિહારોપદેશાદિત્યાદિના વાસ્તવસ્યૈવ તસ્ય સાધયિષ્યમાણત્વાત્ ।
*6,266*
અતો દુર્ઘટમેતદધિકરણમિત્યતો દ્વિતીયપક્ષમઙ્ગીકૃત્ય પ્રસઙ્ગૌ જીવકર્તૃત્વસ્યેશ્વરાધીનતાનઙ્ગીકારવિષયૌ વ્યાકરિષ્યન્નાદૌ તાવદીશ્વરાધીનતાઙ્ગીકારે પ્રસઙ્ગનિવૃત્તિપ્રકારમાગમવાક્યોદાહરણેન દર્શયતિ- અનંશસ્યાપીતિ ॥
ઇતરવ્યપદેશાદ્ ધિતાકરણાદિદોષપ્રસક્તિઃ

અનંશસ્યાપિ જીવસ્ય કિઞ્ચિત્ સામર્થ્યયોજનામ્ ।
કાર્યેષુ યઃ કરોત્યદ્ધા નમસ્તસ્મૈ સ્વયમ્ભુવે

કિઞ્ચિત્સામર્થ્યયોજનાં કાર્યાનુરૂપસામર્થ્યપ્રયોગાત્ ।
સ્વયમ્ભુવે સ્વતન્ત્રાય ।
ઇતિ વચનાદવસિતો ઽયમભિપ્રેતઃ અર્થ ઇત્યનુવર્તતે ।
તતશ્ચૈતદુક્તં ભવતિ ।
યદિ જીવઃ પરમેશ્વરાધીનતયા કર્તાઙ્ગીક્રિયતે ।
તદોપપદ્યતે એવ તસ્ય કર્તૃત્વમ્ ।
પ્રસઙ્ગયોઃ સમાધાતું શક્યત્વાત્ ।
અનંશત્વસ્યાભ્યુપગમેન હિ ન નિરવયવત્વશબ્દકોષઃ ।
અનંશસ્યાપિ પરમેશ્વરાચિન્ત્યશક્તિવશેન કાર્યાનુરૂપસામર્થ્યપ્રયોગસમ્ભવાન્ન કૃત્સ્નપ્રસક્તિરિતિ ।
એતચચાનુપદં સ્ફુટીભવિષ્યતિ ।
*6,271*
એવમુપોદ્ઘાતપ્રક્રિયયા વિપર્યયપર્યવસાનોપપત્તિમુક્ત્વેદાનીં વિવક્ષિતાર્થે સૂત્રં યોજયતિ- યદીતિ ॥
યદિ ભાગેન કાર્યેષુ જીવશક્તિં ન યોજયેત્ ।
હરિસ્તદા હિ સર્વત્ર કૃત્સ્નયત્નોંઽશિતાપિ વા

ભાગેન કાર્યાનુગુણાંશેન ।
અત્ર યદીશ્વરાધીનતયા કર્તા ન સ્યાદિતિ વક્તવ્યે યદિ ભાગેનેત્યાદિવચનં પ્રસઙ્ગસ્ફુટીકરણાર્થમ્ ।
ઈશ્વરાધીનત્વપ્રકારપ્રપઞ્ચનાર્થં ચ ।
સર્વત્ર તૃણાદાનાદાવપિ કૃત્સ્નયત્નોંઽશિતાપિ વા પ્રસજ્યેત ।
તથા ચાનુભવશ્રુતિવિરોધઃ ।
તસ્માત્પરમેશ્વરાધીન એવ જીવઃ કર્તેતિ શેષઃ ।
ન ચોપાધિકૃતાંશકલ્પનયા કર્તૃત્વસ્યાવિદ્યકત્વેન (વો)ચોપપત્તિઃ ।
અનંશસ્યાપીત્યાદિપ્રમાણસિદ્ધોપપન્નોપપાદકપરિત્યાગેનાપ્રામાણિકાનુપપન્નસ્વીકારસ્યાયુક્તત્વાત્ ।
*6,272f.*
નનુ જીવશક્ત્યૈવેદં ઘટતામ્ ।
મૈવમ્ ।
તસ્યાઘટિતઘટકાચિન્ત્યશક્ત્યભાવાત્ ।
ભાવે વા હિતાકરણાદિદોષપ્રસક્તિઃ ।
ન હ્યત્રાધિકરણે પૂર્વપક્ષિણા મહદાદિસકલકાર્યકર્તૃત્વં જીવસ્યાશઙ્કિતમ્ ।
કિન્તુ ઘટાદિકર્તૃત્વમ્ ।
તત્તાવદનુભવસિદ્ધત્વાત્કુલાલાદીનાં ન ત્યક્તું શક્યમ્ ।
તત્રેશ્વરસ્યાપિ કર્તૃત્વાઙ્ગીકારે કલ્પાગૌરવં સ્યાદિત્યતો નેશ્વરસ્ય સર્વકર્તૃત્વમિતિ ।
તથાચ કથમચિન્ત્યશક્તિપ્રસક્તિઃ ।
*6,276f.*
નનુ ચ વ્યતિરેકો ગન્ધવદિતિ જીવાનામનેકરૂપતાં સૂત્રકાર એવ વક્ષ્યતિ ।
ઉત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનામિત્યણુત્વં ચ ।
ન ચાણોર્યુગપદનેકરૂપત્વં વિના સાંશતયોપપદ્યત ઇતિ સાંશતાપિ તત એવ સિદ્ધા ।
તત્કથમત્ર નિરવયવત્વશબ્દકોપો વેત્યવાદીદિતિ ગૂઢાભિસન્ધેરાશઙ્કામવિદિતાભિપ્રાયૈવ પરિહરતિ- અંશિનો હીત્યાદિના ॥
સાર્ધેન શ્લોકદ્વયેન ।
*6,277*
અંશિનો હિ પટાદ્યા યે ભિન્નૈરેવ પરસ્પરમ્ ।
અંશૈરંશિન ઉચ્યન્તે નૈવમેવ હિ ચેતનાઃ

અતો ઽનંશિન ઇત્યેવ શ્રુતિરેતેષુ વર્તતે ।
અપ્યનેકસ્વરૂપેષુ વિશેષાદેવ કેવલમ્

બહુસ્વરૂપતાખ્યા તુ તેષ્વસ્ત્યેવ હિ સાંશતા
તત્ર બહુસ્વરૂપતાખ્યેત્યનેન વક્ષ્યમાણમભ્યુપૈતિ ।
બહ્વિત્યનેકત્વોપલક્ષણમ્ ।
બહુસ્વરૂપતયા ખ્યાયત ઇતિ બહુસ્વરૂપતાખ્યા ।
તુશબ્દઃ શ્રુતિનિષેધ્યાયા વૈશિષ્યયદ્યોતકઃ ।
તેષુ ચેતનેષુ ।
હિશબ્દઃ પ્રમાણપ્રસિદ્ધિં દ્યોતયતિ ।
અત એવાસ્ત્યેવેત્યવધારણમ્ ।
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
અસ્ત્યેવ વક્ષ્યમાણાનેકસ્વરૂપતાણુત્વં ચ તદન્યથાનુપપત્તિસિદ્ધા સાંશતા ચ ।
પ્રામાણિકસ્ય ત્યક્તુમશક્યત્વાદિતિ ।
તર્હિ કથમત્ર તદ્વિરુદ્ધમુક્તમિત્યત ઉક્તમ્- અંશિન ઇત્યાદિ ॥
આદ્યો હિશબ્દઃ પ્રમાણપ્રસિદ્ધૌ દ્વિતીયો યસ્માદિત્યર્થે ।
યે પટાદ્યા અંશિનઃ પ્રસિદ્ધાસ્તે પરસ્પરં ભિન્નૈરેવાંશૈરંશિના ચ વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ ભિન્નાભિન્નૈરેવ ન ત્વત્યન્તાભિન્નૈઃ તન્ત્વાદિભિરંશૈરંશિન ઉચ્યન્તે ।
ચેતનાસ્ત્વેવમેવ પટાદિવદુક્તરૂપૈરંશૈરંશિનો ન ભવન્તિ ।
કિન્તુ પરસ્પરમંશિના ચાત્યન્તાભિન્નૈઃ ।
યસ્માદેવમતઃ પ્રસિદ્ધાંશિવૈધર્મ્યાદેવાનેકસ્વરૂપેષુ તત એવ સાંશેષ્વપ્યેતેષુ ચેતનેષ્વનંશિન ઇતિ શ્રુતિર્વર્તતે ।
નતુ સર્વથાંશરાહિત્યાભિપ્રાયેણ ।
અતો ન વિરોધ ઇતિ ।
નનુ યદિ ભેદો નાસ્તિ કથં તર્હ્યનેકત્વં તસ્યાભેદવ્યાપ્તત્વાત્ ।
કથં ચાંશિત્વમ્ ।
મત્વર્થસ્ય ભેદેન વિનાનુપપત્તેરિત્યત ઉક્તં વિશેષાદેવેતિ ।
ભેદાભાવે ઽપિ કેવલં તત્પ્રતિનિધેર્વિશેષાદેવાનેકસ્વરૂપેષ્વિતિ યોજના ।
યદ્વા"અપ્યનેકસ્વરૂપેષુઽ; ઇત્યનેનૈવ વક્ષ્યમાણમઙ્ગીકૃત્યાંશિન ઇત્યાદિના વિરોધઃ પરિહૃતઃ ।
તત્ર ભેદાભાવે કથમનેકત્વમંશિત્વં ચેત્યાશઙ્કાં
વિશેષાદેવેત્યાદિપાદત્રયેણ પરિહરતિ ।
કેવલમેવ ભેદેન વિનૈવ તેષુ બહુસ્વરૂપતા તયા ખ્યાયમાના સાંશતા ચાસ્તિ ।
કથમ્ ।
વિશેષાદેવેતિ ।
કુત એતત્કલ્પ્યતે ।
શ્રુતિદ્વયવિરોધાદેવેતિ હિશબ્દેનાહ ।
અત્ર જીવસ્યેતિ પ્રકૃતે ઽપિ યચ્ચેતના ઇતિ સામાન્યેનોક્તમ્ ।
તેન ચેતનમાત્રે ઽપ્યયં ન્યાય ઇતિ સૂચયતિ ।
અથવા યદ્યંશિનો જીવાસ્તર્હિ પટાદિવદેવ સ્યુરિત્યસ્યાચેતનત્વમુપાધિમનેન દ્યોતયતિ ।
*6,281*
નન્વેવં તર્હિ કિં જીવકર્તૃત્વસ્યેશ્વરાધીનત્વકલ્પનયા ।
તદભાવે ઽપિ સ્વતો બહુરૂપત્વસદ્ભાવેનૈકદેશતઃ ક્રિયોપપત્તૌ કૃત્સ્નપ્રસક્તેરભાવાત્ ।
વિભિન્નાંશાભાવેન નિરવયવત્વશબ્દકોપસ્યાપિ પરિહારાત્ ।
એતદતિરિક્તસ્ય ચેશ્વરકૃત્યસ્યાદર્શનાદિતિ પૂર્વપક્ષિણા સ્વાભિસન્ધાવુદ્ઘાટિતે સત્યાહ- બહુત્વેનેતિ ॥
બહુત્વેનાવિનાભાવાદ્ ભિન્નતા નિયમાદ્ ભવેત્

યદિ નૈવં નિયમકૃદ્ ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ
યદિ ભગવાન્પુરુષોત્તમ એવં ન નિયમકૃદ્બહુત્વે ઽપિ ભેદો જીવેષુ મા ભૂદિતિ વ્યવસ્થાયાઃ કર્તા ન સ્યાત્ ।
તદા બહુત્વેન હેતુના જીવેષ્વપિ ભિન્નતા ભવેત્ ।
બહુત્વસઙ્ખયાયા ભિન્નત્વેનાવિનાભાવલક્ષણાન્નિયમાત્ ।
યથોક્તમ્- તદનુવિધાનાત્પૃથક્ત્વમ્ઽ; ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પરમેશ્વરાનપેક્ષસ્ય જીવસ્ય કર્તૃત્વાઙ્ગીકારે ન સર્વથોક્તપ્રસઙ્ગદ્વયપરિહારઃ ।
તથાહિ ।
કૃત્સ્નપ્રસક્તિસ્તાવત્કથં પરિહરણીયા ।
બહુત્વસદ્ભાવેનેતિ ચેત્ ।
તર્હિ બહુત્વસ્ય લોકે ભેદાવિનાભૂતત્વેન જીવસ્ય બહુત્વે ભિન્નત્વમપ્યાપદ્યેત ।
તથાચ દુરાત્મા નિરવયવત્વશબ્દકોપો દુષ્પરિહારઃ ।
અથ તત્પરિહારાર્થં ભેદો નેષ્યતે ।
તદા વ્યાપકનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્યનિવૃત્તેરાવશ્યકત્વાદ્બહુત્વસઙ્ખયાપિ ત્યાજ્યા સ્યાત્ ।
તથા ચ પુનઃ સૈવ કૃત્યા કૃત્સ્નપ્રસક્તિરાસ્કન્દેત ।
અથ જડેષ્વેવ યત્ર બહુત્વં તત્ર ભેદ ઇતિ નિયમો ન ચેતનેષ્વિતિ ચેત્ ।
કુત એતત્ ।
તથ દર્શનાદિતિ ચેન્ન ।
યતઃ કારકપ્રશ્નો ઽયં ન પ્રમાણપ્રશ્નઃ ।
સ્વભાવો ઽયં પદાર્થાનામિતિ ચેન્ન ।
અનીશ્વરવાદપાદપ્રસારિકાપાતાત્ ।
કિઞ્ચ વિરુદ્ધશ્ચ સ્વભાવશ્ચેતિ કથમ્ ।
નહિ સ્વયમેવ સ્વેન સદ્વિતીય ઇતિ યુક્તમ્ ।
પ્રમિતત્વાન્ન વિરોધ ઇતિ તુ પ્રત્યુક્તમ્ ।
ચૈતન્યસામર્થ્યાદિદં ઘટત ઇતિ ચેત્ ।
ધૂમવાનપિ કશ્ચિન્નિરગ્નિકો ઘટતામ્ ।
અથ વિશેષશક્ત્યેદમુપપદ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ઘટે ઽપ્યુપપદ્યતામ્ ।
નહિ તત્ર વિશેષો નાસ્તિ ।
વિશેષવૈચિત્ર્યાન્નેતિ ચેત્ ।
તદેવ કુતઃ ।
તસ્માદ્ભગવાનેવ સ્વરૂપસ્વભાવવિશેષાણાં નિયામકશ્ચૈતન્યમવચ્છેદકં વિધાય વિશેષં નિમિત્તીકૃત્ય વિરુદ્ધે અપ્યભેદબહુત્વે સમાવેશ્યાભેદેન નિરવયવત્વશબ્દકોપમપાસ્ય બહુત્વેન કૃત્સ્નપ્રસક્તિં ન્યક્કૃત્ય કાર્યાનુરૂપં સામર્થ્યાવિશેષં (નિ)યોજયઞ્જીવેન કારયતીત્યઙ્ગીકર્તવ્યમિતિ ।
નન્વેતત્સર્વં જીવસામર્થ્યાદિનાશક્યસમ્પાદનં કથં ભગવાનપિ સમ્પાદયેદિત્યત આહ- તસ્ય ત્વિતિ ॥
*6,282*
તસ્ય ત્વશેષશક્તિત્વાદ્ યુજ્યતે સવર્મેવ ચ

તદેવમસ્ય સૂત્રસ્યૈવં તાત્પર્યવ્યાખ્યાને ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ઇતરવ્યપદેશાધિકરણમ્ ॥
વ્યાસ -(19)
[======= જ્ન્ય્સ્_2,1.વિઇઇ: શબ્દમૂલત્વાધિકરણમ્ =======]
*6,287*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં શબ્દમૂલત્વાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં શ્રુતેસ્તુ શબ્દમૂલત્વાત્ ઓં ॥
નન્વીશ્વરસ્યાપિ કર્તૃત્વં ન યુજ્યતે ।
જીવવત્કૃત્સ્નપ્રસક્તેઃ ।
નહિ બ્રહ્માણ્ડપિપીલિકા(ણ્ડ)નિર્માણે સમં સામર્થ્યં પ્રયુઞ્જાનઃ પ્રેક્ષાવાન્ભવતિ ।
ગત્યન્તરાભાવાન્ન દોષ ઇતિ ચેન્ન ।
ઈશ્વરત્વવ્યાઘાતાત્ ।
અથૈતત્પરિહારાથર્મેકદેશેન પ્રવૃત્તિરઙ્ગીક્રિયતે તદા"નેહ નાનાઽ; ઇત્યાદિનિરવયવત્વશબ્દકાષઃ સ્યાત્ ।
શરીરેન્દ્રિયાદિવિકલત્વાચ્ચ ન કર્તૃત્વમ્ ।
નહિ કશ્ચિચ્છરીરાદિવિકલઃ કર્તોપલબ્ધઃ ।
ભૂમ્યાદ્યાધારવિધુરત્વાચ્ચ ।
એવં દૌર્ઘટ્યે ઽપિ યદિ કર્તૃત્વમીશ્વરસ્ય સ્યાત્તદા જીવસ્યાપિ કિન્ન સ્યાત્ ।
વિશેષાદર્શનાત્ ।
એવઞ્ચ સર્વકર્તૃત્વં દૂરનિરસ્તમિત્યયં પૂર્વપક્ષો ઽત્રાધિકરણે નિરસ્યતે ।
તસ્ય તાત્પર્યમાહ- તસ્ય ત્વિતિ ॥
શ્રુતેસ્ તુ શબ્દમૂલત્વાત્

તસ્ય ત્વશેષશક્તિત્વાદ્ યુજ્યતે સવર્મેવ ચ

*6,288f.*
તુશબ્દો જીવાદ્વિશેષં દ્યોતયતિ ।
ચશબ્દો હેતુસમુચ્ચયે ।
ઈશ્વરસ્યલૌકિકત્વશ્રુતેરાગમૈકાગમ્યત્વેન યુક્તિવિરોધાનવકાશાત્ ।
વિચિત્રશક્તિઃ પુરુષઃઽ,"સર્વૈર્યુક્તા શક્તિભિર્દેવતા સાઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિભિર્વિચિત્રાશેષશક્તિત્વાવગમાચ્ચ ।
સર્વં ભિન્નાંશરહિતસ્યાપિ કાર્યેષુ કૃત્સ્નપ્રસક્ત્યભાવઃ, સ્વરૂપાંશબાહુલ્યે ઽપિ ભેદાભાવઃ, અંશતઃ કાર્યકરણે ઽપિ નિરવયવત્વશબ્દકોપાભાવઃ, દેહાદિરહિતસ્યાપિ કર્તૃત્વનિર્વાહ ઇત્યાદિ યુજ્યત ઇતિ ।
નનુ દુર્ઘટમપિ જીવકર્તૃત્વમીશ્વરશક્ત્યા ઘટત ઇત્યતીતાધિકરણે ઽભિહિતમ્ ।
તથાચ કથમત્ર પૂર્વપક્ષાવકાશઃ ।
યો હિ પરત્ર પ્રમિતં ઘટયિતુમીષ્યે સઃ સ્વસ્મિન્ન ઈષ્યે ઇત્યસમ્ભાવિતમ્ ।
ઉચ્યતે ।
નૈષોર્થઃ સૂત્રકૃતાતીતાધિકરણે ઽભિહિતઃ ।
કિન્ત્વાગામિનમર્થં મનસિ નિધાય જીવકર્તૃત્વવાદનિરાસ એવ વિહિતઃ ।
ભાષ્યકારેણ તુ શિષ્યહિતૈષિણા વક્ષ્યમાણમપ્યર્થમાકૃષ્ટ પૂર્વોત્તરવિરોધઃ પરિહૃત ઇતિ ।
*6,290*
પરિણામવાદિનો વિવર્તવાદિનશ્ચ બ્રહ્મણો જગદુપાદાનત્વં કૃત્સ્નપ્રસક્તિરિત્યનેનાક્ષિપ્ય શ્રુતેસ્ત્વિત્યાદિના સમાધીયત ઇતિ વ્યાચક્ષતે ।
તથાહિ ।
ન બ્રહ્મ જગદુપાદાનમ્ ।
યતસ્તથાત્વે કૃત્સ્નસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ કાર્યાકારતાપ્રસક્તિઃ સ્યાત્ ।
સ્થિતૌ ચ બ્રહ્માભાવે તદ્દર્શનોપદેશાનર્થક્યાદિ સ્યાત્ ।
અથૈતદ્દોષપરિજિહીર્ષયા બ્રહ્મ એકદેશેન પરિણમતે એકદેશેન ચાવતિષ્ઠત ઇત્યુચ્યતે તદા"નિષ્કલં શાન્તમ્ઽ; ઇત્યાદિનિરવયવત્વશબ્દકોપઃ સ્યાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
નાયં દોષઃ ।
"તદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેર્બ્રહ્મણો જગદુપાદાનત્વસ્ય કૃત્સ્નપરિણામાભાવસ્ય ચાવગમાત્ ।
શબ્દમૂલત્વેન યુક્તિવિરોધાનવકાશાચ્ચ ।
અપિ ચ સર્વશક્ત્યુપેતા ચ પરદેવતા શ્રૂયતે ।
"સર્વકર્મા સર્વકામઃઽ; ઇત્યાદિ ।
તતો નિરવયવસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ કૃત્સ્નપ્રસક્ત્યભાવેનૈવ જગદુપાદાનત્વમુપપન્નમિત્યાદિ ।
તદેતદ્વયાખ્યાનમનુપપન્નમ્ ।
એવં સતિ એષાં સૂત્રાણામેતદધ્યાયાન્તર્ભાવલક્ષણસઙ્ગત્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્કથમિત્યત આહ- વિરોધ ઇતિ ॥
*6,291*
વિરોધઃ સર્વવૈશિષ્ટયે યો દ્વિતીયે નિરસ્યતે ।
નારાયણસ્ય ત્વધ્યાયે ... ॥ મનુવ્_2,1.100અ-ચ્ ॥
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
પરબ્રહ્મણા નારાયણસ્ય સર્વસ્માચ્ચેતનાદચેતનાચ્ચ વૈશિષ્યયે વૈલક્ષણ્યે
પરમોત્કૃષ્ટત્વે ઽત્યન્તવ્યાવૃત્તત્વે ચ યો યુક્ત્યાદિવિરોધઃ સ એવાત્ર દ્વિતીયે ઽધ્યાયે નિરસ્યતે ।
સકલજગદુપાદનત્વેન સર્વાત્મકત્વં તુ ન સર્વવૈશિષ્યયમ્ ।
નાપિ તદુપયુક્તમ્ ।
પ્રત્યુત વિરુદ્ધમેવ ।
તત્કથં તત્ર વિરોધપરિહારો ઽત્રાન્તર્ભાવમાસાદયેત્ ।
નનુ જગદુપાદાનત્વાદેવ સર્વવૈશિષ્યયં બ્રહ્મણઃ ।
નહિ જગજ્જગદુપાદાનમિતિ ચેત્ ।
તત્કિમુપાદાનોપાદેયયોર્ભેદં મન્યસે ।
તથાચ તદનન્યત્વમિત્યુક્તવિરોધઃ ।
જગત્ બ્રહ્મણો ન ભિદ્યતે બ્રહ્મ તુ જગતો ભિદ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઉક્તોત્તરત્વાત્ ।
*6,293*
પ્રાગ્બ્રહ્મોપાદાનત્વસ્યાનુક્તત્વાત્કૃત્સ્નપ્રસક્ત્યાદિપરિચોદનૈવાનવકાશા ।
પરિણામપ્રતિપાદકશ્રુતેરભાવેન ગગનાદિપ્રપઞ્ચાત્મકસ્ય તદસમ્ભવિશબ્દમૂલત્વસર્વશક્તિત્વાદ્યસમ્ભવેન ચ સમાધાનમપ્યયુક્તમ્ ।
વિવર્તવાદે તુ સર્વથાપિ નૈષા શઙ્કાવકાશમશ્નુતે ।
શુક્ત્યાદિકમિવ રજતાદ્યારોપસ્ય બ્રહ્માવિદ્યકપ્રપઞ્ચારોપસ્યાધિષ્ઠાનમિતિ સ્પષ્ટમારમ્ભણાધિકરણે ઽભિહિતમ્ ।
તત્ર કથં કૃત્સ્નૈકદેશવિચારઃ ।
ઉક્તાનવછાનાચ્છઙ્ગેતિ ચેત્ ।
તર્હ્યુક્તં સ્મરેતિ વક્તવ્યમ્ ।
સ્પષ્ટં ચારોપિતત્વં પ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્મણ્યુપપાદનીયમ્ ।
શ્રુતેસ્ત્વિત્યાદેસ્તુ કા સઙ્ગતિઃ ।
*6,295*
કશ્ચિત્પરિહારાદર્શનસમ્ભ્રાન્તચિત્ત આહ ।
અવિદ્યાસંવલિતં ખલુ બ્રહ્મ જગદુપાદાનમ્ ।
તત્રાવિદ્યોપાદાનત્વસ્યાયમાક્ષેપઃ પરિહારશ્ચેતિ ।
તદતીવ મન્દમ્ ।
ન હ્યવિદ્યાયા ઉપાદાનત્વમપિ વાસ્તવમ્ ।
તસ્યાવિચારિતરમણીયતયૈવ શઙ્કાવિષયત્વાત્ ।
કિઞ્ચ કૃત્સ્નપ્રસક્તિઃ સાવયવત્વં ચાવિદ્યાયાં કિં કરિષ્યતિ ।
સમાધાનં તુ સર્વથાપ્યસઙ્ગતમેવ ।
એતેન વિકરણત્વાદિત્યાક્ષેપપરિહારાવપ્યસઙ્ગતૌ વેદિતવ્યૌ ।
નહિ ભ્રમાધિષ્ઠાનતા શરીરાદિકમપેક્ષતે ।
ઈશ્વરવિષયં તદિતિ ચેન્ન ।
તસ્ય કિરણત્વાભાવેનાક્ષેપાનુદયાદિત્યાદિકં સ્વયમેવ શિષ્યૈરવગન્તવ્યમિત્યસઙ્ગતિરેવાચાર્યેણોક્તા ।
*6,296*
સ્યાદેવમસઙ્ગતિર્યદિ બ્રહ્મણઃ સર્વવૈશિષ્યયે વિરોધપરિહારો ઽધ્યાહાયર્ઃ સ્યાત્તદેવ કુત ઇત્યત આહ- તદન્ય ઇતિ ।
... તદન્યે તત્રતત્રગાઃ

*6,296f.*
તસ્માત્સર્વવૈશિષ્યયવિષયાદન્યે વિરોધાસ્તત્ર તત્રૈવાધિકરણેષુ ગતાઃ પરિહૃતાઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અવિરોધલક્ષણો દ્વિતીયો ઽધ્યાય ઇતિ તાવત્સમ્મતમ્ ।
ન ચાનુક્તે ઽર્થે વિરોધપરિહારઃ સઙ્ગત ઇતિ પ્રથમાધ્યાયાર્થે ઽવિરોધો દ્વિતીયસ્યાર્થઃ ।
પ્રથમે ચાદિસૂત્રેણ શાસ્ત્રીયવિષયપ્રયોજનપ્રદર્શનમુખેન બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાઃ કતર્વ્યત્વમુક્તમ્ ।
તચ્ચતુરધ્યાયીપરિસમાપ્યં નૈકત્ર પર્યવસ્યતિ ।
તતઃ કિં તદ્બ્રહ્મ ।
કિં જીવો ઽથ જડમિતિ સ્વરૂપજિજ્ઞાસાયાં શૃઙ્ગગ્રાહિકયા પ્રદર્શયિતુમશક્યત્વાત્ ।
દ્વિતીયસૂત્રે સર્વતો વૈલક્ષણ્યપ્રદર્શનેન સર્વોત્કૃષ્ટં સર્વસ્માદ્વયાવૃત્તં ચેતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
સજાતીયવિજાતીયાસમ્ભાવિતધર્મસ્ય લક્ષણત્વાત્ ।
સકલેતરવ્યાવૃત્તેશ્ચ તત્પ્રયોજનત્વાત્ ।
તૃતીયસૂત્રે શાસ્ત્રં તત્ર પ્રમાણમભિધાય તસ્યોત્તરપ્રબન્ધેન સામાન્યતો વિશેષતશ્ચ સકલજીવજડવ્યાવૃત્તવસ્તુવિષયતા સમર્થિતા ।
એવંચ દ્વયે વિરોધઃ પરિહરણીયા ભવન્તિ ।
દ્વિતીયસૂત્રસિદ્ધસર્વવૈશિષ્યયવિષયાઃ શાસ્ત્રસમન્વયવિષયાશ્ચ ।
તત્ર દ્વિતીયા વિકારશબ્દાદિત્યાદિના તત્ર તત્રૈવાધિકરણે પરિહૃતા ઇતિ પરિશેષાત્સર્વવૈશિષ્યયવિષયવિરોધપરિહાર એવ દ્વિતીયાર્થ ઇતિ જ્ઞાયત ઇતિ ।
*6,299*
નનુ ચ શ્રુતીનાં પરસ્પરવિરોધો ઽપિ દ્વિતીયે ઽધ્યાયે ન વિયદશ્રુતેરિત્યાદિના પરિહૃતઃ ।
તત્કથમુચ્યતે બ્રહ્મણઃ સર્વવૈશિષ્યયે વિરોધો દ્વિતીયે નિરસ્યત ઇતિ તત્રાહ- સૃષ્ટીતિ ॥
સૃષ્ટિસંહારવાક્યાનાં જીવરૂપાભિધાયિનામ્ ।
અપ્યન્યોન્યાવિરોધસ્તુ દ્વિતીયાધ્યાયગોચરઃ

જીવરૂપાભિધાયિનાં વાક્યાનામ્ ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
પ્રાણાદિવિષયાણાં ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સૃષ્ટયાદિવિશેષણમુપપત્તિસૂચનાર્થમ્ ।
તુશબ્દો વિશેષાર્થઃ ।
યો દ્વિતીયાધ્યાયગોચરો વાક્યાનામન્યોન્યવિરોધઃ સો ઽપિ પારમેશ્વરસર્વવૈશિષ્યયવિરોધપરિહાર એવ ।
કિન્તુ પ્રથમદ્વિતીયપાદયોઃ સાક્ષત્તૃતીયચતુર્થયોસ્તુ વ્યવધાનેનેતિ વિશેષઃ ।
તથાહિ ।
શ્રુતીનાં પરસ્પરવિરોધપરિહારઃ કિં તત્પ્રામાણ્યનિર્ણયમાત્રફલઃ કિં વા પ્રમેયનિર્ણયફલઃ ।
નાદ્યઃ ।
મીમાંસાયા ન્યાયશાસ્ત્રત્વાપત્તેઃ ।
કિઞ્ચૈવં સતિ વિયદાદિસૃષ્ટયાદિવિષયવાક્યવિરોધપરિહાર એવ કસ્માત્ક્રિયતે ।
ઉદિતહોમાદિવાક્યાનામપિ ન્યાયદર્શન ઇવોપાદાનોપપત્તેઃ ।
આકાશવાય્વાદિક્રમશ્ચાત્ર નાત્યન્તમુપયુજ્યતે ।
દ્વિતીયે ઽપિ કિં સૃષ્ટયાદિકમેવ પ્રમેયમુત તદઙ્ગિભૂતમન્યત્ ।
નાદ્યઃ ।
તસ્ય સ્વરૂપતો ઽપ્રયોજનત્વાત્ ।
પ્રથમાપ્રતિપાદ્યત્વમ્ ।
અન્યથા પુનરુદિતહોમાદિવાક્યવિરોધપરિહારો ઽપિ કાર્યઃ સ્યાત્ ।
*6,300*
સૃષ્ટયાદિવિષયનિષ્કર્ષો ઽપિ નિર્હેતુકઃ ।
અતો દ્વિતીય એવ પરિશિષ્યતે ।
નચાન્યદસ્તિ સૃષ્ટયાદિપ્રમેયસ્યાઙ્ગિ પ્રથમોક્તં દ્વિતીયસૂત્રાભિહિતાદ્બ્રહ્મણઃ સર્વવૈશિષ્યયાત્ ।
અતો યુક્તમુક્તમ્ ।
તદેવં પરોક્તસૂત્રાર્થસ્ય દ્વિતીયાધ્યાયાન્તર્ભાવલક્ષણસઙ્ગત્યભાવાદ્વિરોધાચ્ચોક્ત એવ સૂત્રાર્થ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
*6,302*
અત્રેશ્વરસ્ય શરીરેન્દ્રિયાદિકરણરહિતત્વાત્કર્તૃત્વં નોપપદ્યતે ઇત્યાક્ષેપસમાધાનાર્થં સૂત્રમ્ ॥
ઓં વિકરણત્વાન્નેતિ ચેત્તદુક્તમ્ ઓં ॥
ઇતિ ।
એતદનારમ્ભણીયમ્ ।
પુનરુક્તત્વાત્ ।
શ્રુતેસ્તુ શબ્દમૂલત્વાત્, તાત્મનિ ચૈવં વિચિત્રાશ્ચ હિ, સર્વોપેતા ચ તદ્દર્શનાદિતિ સૂત્રૈરેવાલૌકિકત્વશબ્દૈકસમધિગમ્યત્વવિચિત્રાનન્તશક્તિત્વાદિયુક્તિભિઃ સર્વસ્યાપિ દૌર્ઘટ્યસ્ય પરિહૃતત્વાત્ ।
યો હિ સાક્ષાત્કારકાધિષ્ઠાનસ્ય નેષ્યે સ શરીરવ્યવધાનમપેક્ષતે ।
યસ્ય ચાગન્તુકં જ્ઞાનં સ તદર્થમિન્દ્રિયાણિ ।
યશ્ચ ગુરુશરીરો નાવસ્થાતું શક્નોતિ સ ક્ષિત્યાદિકમાધારમ્ ।
ભગવાંસ્તુ સર્વશક્તિઃ સર્વજ્ઞઃ કિમર્થપપેક્ષતેતિ ।
નચ કાચિદભ્યધિકા શઙ્કાસ્તિ યેન પુનરારમ્ભઃ સ્યાદિત્યત આહ- માનેતિ ॥
વિકરણત્વાન્ નેતિ ચેત્ તદ્ ઉક્તમ્

માનમેયવિશેષેણ પુનરુક્તિર્ન જાયતે

યથા અત એવ પ્રાણ ઇત્યાદૌ માનૈક્યે ઽપિ મેયવિશેષણ ન પુનરુક્તિદોષસ્તથાત્ર મેયૈક્યે ઽપિ માનવિશેષણ ન પુનરુક્તિદોષઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
કિમુક્તાર્થોક્તિમાત્રં દોષઃ ।
કિં વોક્તાનતિરિક્તોક્તિઃ ।
નાદ્યઃ ।
ઉક્તપરિહારાતિદેશોક્તેરપિ દોષત્વાનુષઙ્ગાત્ ।
દ્વિતીયસ્તુ પ્રકૃતે ન સિદ્ધઃ ।
પ્રમેયૈક્યે ઽપિ પ્રમાણભેદસ્ય સત્ત્વાત્ ।
ઇહ હિ ચિદાનન્દાદ્યાત્મકદિવ્યમઙ્ગલવિગ્રહવતો મહાપુરુષસ્ય પ્રાકૃતશરીરાદ્યભાવે ઽપિ સકલકાર્યકર્તૃત્વમપાણિપાદ ઇત્યાદિશ્રુતિમાશ્રિત્યોક્તમિતિ ।
યદ્વા માનમેયયોર્વિશેષેણેતિ યોજ્યમ્ ।
તથા ચાયમથર્ઃ ।
પૂર્વસૂત્રૈઃ સામાન્યવિષયપ્રમાણાન્યાશ્રિત્ય સામાન્યત એવ સર્વાનુપપત્તિપરિહારો વિહિતઃ ।
ઇહ તુ વિશેષવિષયેણૈવ પ્રમાણેન વિશેષાનુપપત્તિપરિહારઃ ક્રિયત ઇતિ કથં પુનરુક્તિદોષાવકાશ ઇતિ ।
તથાપ્યાક્ષેપો નોપપદ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
વિશેષજિજ્ઞાસયોપપત્તેરિતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં શબ્દમૂલત્વાધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_2,1.ઇx: નપ્રયોજનાધિકરણમ્ =======]
*6,304*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં નપ્રયોજનાધિકરણમ્ ॥
*6,304f.*
॥ ઓં ન પ્રયોજનવત્ત્વાત્ ઓં ॥
ઓં લોકવત્તુ લીલાકૈવલ્યમ્ ઓં ।
યત્પ્રયોજનાર્થં સૃષ્ટયાદિસ્તદૂનત્વાદપૂર્ણતેત્યાક્ષેપપરિહારાયેદમધિકરણમારભ્યતે ।
તદેતદનુપપન્નમિત્યાભાતિ ।
તથાહિ ।
યદ્યત્ર કર્તૃત્વેન પ્રયોજનવત્ત્વં પ્રસાધ્યાપૂર્ણત્વસાધનં પૂર્વપક્ષિણો વિવક્ષિતં સ્યાત્તદા પ્રથમસૂત્રમયુક્તં સ્યાત્ ।
અપૂર્ણતાસાધકં પ્રતિ પ્રયોજનવત્ત્વહેતોરસિદ્ધત્વાત્ ।
અથ કર્તા ચેત્પ્રયોજનવાન્સ્યાત્ તથા ચાપૂર્ણઃ સ્યાદિત્યાપાદનં વિવક્ષિતમ્ ।
તદા વ્યર્થમેવેદં સૂત્રમ્ ।
ન ચાપૂર્ણસ્તતો ન પ્રયોજનવાનિતિ પરેણૈવાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
અન્યથા વિપર્યયાપર્યવસાનાત્ ।
લોકવત્તુ લીલાકૈવલ્યમિતિ દ્વિતીયસૂત્રં તુ પક્ષદ્વયે ઽપ્યયુક્તમ્ ।
સાધનાપાદનદૂષણસ્યાનુદ્ભાવનાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
ઈશ્વરસ્ય સૃષ્ટયાદિના પ્રયોજનમસ્તિ ન વા ।
આદ્યે ઽપૂર્ણત્વં પ્રસજ્યેત ।
દ્વિતીયે તુ કર્તૃત્વાનુપપત્તિઃ તસ્ય પ્રયોજનવ્યાપ્તત્વાદિત્યુભયથાપીશ્વરસ્ય જગત્સૃષ્ટયાદિકર્તૃત્વાનુપપત્તિરિત્યત્ર પૂર્વપક્ષિણો વિવક્ષિતમ્ ।
તત્ર પ્રથમસૂત્રેણ પ્રયોજનાભાવપક્ષં સયુક્તિકમુપાદત્તે ।
તત્રોક્તદોષપરિહારાર્થં દ્વિતીયં સૂત્રમ્ ।
યદ્વા કર્તૃત્વેન પ્રયોજનસ્ય તેન ચાપૂર્ણત્વસ્ય ઇદં સ ધનં વિવક્ષિતમુતાપાદનમિતિ સિદ્ધાન્તી વિકલ્પ્યાદ્યમાદ્યેન નિરાચષ્ટે ।
ન કર્તૃત્વેન પ્રયોજનવત્ત્વં સાધ્યમ્ ।
કૃતકૃત્યત્વેન પ્રયોજનાભાવસ્યૈવ નિશ્ચિતત્વાત્ ।
નચાસિદ્ધો હેતુઃ ।
અથૈષ એવ પરમ આનન્દો નિરનિષ્યો નિરવદ્ય ઇતિ શ્રુતેઃ ।
પ્રયોજનવત્ત્વેનાપૂર્ણતાનુમાનં તુ ગર્ભસ્રાવેણૈવ ગ(લિ)તમિતિ ।
આદ્યસ્ય દૂષણાન્તરં વદન્દ્વિતીયં દ્વિતીયેન નિરાકરોતીતિ ।
*6,308*
નનૂક્તમત્ર લોકવદિતિ સૂત્રેણ સાધનસ્યાપાદનસ્ય વા ન કિઞ્ચિદ્દૂષણમુદ્ભાવ્યત ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
બાધાદેરુદ્ભાવનાદિત્યાશયવાન્દ્વિતીયસૂત્રસ્ય તાત્પર્યમાહ- સદેતિ ॥
ન પ્રયોજનવત્ત્વાત્

લોકવત્ તુ લીલાકૈવલ્યમ્

સદા પ્રવૃત્તિરીશસ્ય સ્વભાવાદેવ કેવલમ્

*6,309*
યથા લોકે જ્વલનપવનાદીનાં તથેશસ્યાપિ સદા સૃષ્ટયાદૌ કેવલં પ્રયોજનેન વિના સ્વભાવાદેવ પ્રવૃત્તિઃ પ્રમિતેતિ શેષઃ ।
તદનેનેશ્વરસ્ય પ્રવૃત્ત્યા પ્રયોજનસાધનમનૈકાન્તિકં બાધિતવિષયં ચ ।
પ્રસઙ્ગસ્તુ વ્યપ્તિવિકલો વિપર્યયાપર્યવસાયી ચેત્યુક્તં ભવતિ ।
અથ મન્યેત ।
ચેતનપ્રવૃત્તિઃ ન પ્રયોજનેન વિના દૃષ્ટા ।
અતો નાનૈકાન્ત્યાદીતિ ।
તદપિ નાસ્તિ ।
મત્તસ્ય સુખોદ્રેકાદેવ નૃત્તગાનાદિપ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
*6,310*
નનુ ચ પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિર્ન પ્રયોજનોદ્દેશેન વિનોપલબ્ધા ઇયં ચ પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિઃ ।
અતઃ પ્રયોજનોદ્દેશવતી સ્યાદિતિ સાધ્યમાપાદ્યં ચેત્યત આહ- અઙ્ગેતિ ॥
અઙ્ગચેષ્યા યથા પુંસઃ કાશ્ચિદુદ્દેશવર્જિતાઃ
કાશ્ચિદ્વયાખ્યાનાદાવઙ્ગુલિચાલનાદિકાઃ ।
ઉદ્દેશવર્જિતાઃ પ્રયોજનોદ્દેશવર્જિતાઃ ।
તથા ઈશસ્યાપિ પ્રવૃત્તિરિતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ।
તથાપ્યનૈકાન્ત્યાદ્યનિસ્તાર ઇતિ ભાવઃ ।
*6,311*
યદુક્તમીશ્વરસ્ય પ્રવૃત્તિઃ પ્રયોજનેન વિના સ્વભાવાદેવ પ્રમિતેતિ ।
તત્પ્રમાણમિદાનીમાહ- દેવસ્યેતિ ॥
દેવસ્યૈષ સ્વભાવો ઽયમિત્યાહ શ્રુતિરઞ્જસા

"દેવસ્યૈષ સ્વભાવો ઽયમાપ્તકામસ્ય કા સ્પૃહાઽ; ઇતિ શ્રુતિરઞ્જસા સ્ફુટમુક્તમર્થમાહ ।
દેવસ્યાયં સૃષ્ટયાદિવિષય એષઃ ઇચ્છા ।
તત્પૂર્વિકા પ્રવૃત્તિરિતિ યાવત્ ।
સ્વભાવ એવ ।
ન પ્રયોજનાય ।
કુતઃ આપ્તકામસ્ય પ્રયોજનસ્પૃહાસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
*6,312*
કેચિદિદં સૂત્રમન્યથા વ્યાચક્ષતે ।
યથા લોકે સપ્તદ્વીપાં મેદિનીમધિતિષ્ઠતઃ સમ્પૂણર્શૌર્યવીર્યપરાક્રમસ્યાપિ મહારાજસ્ય કેવલલીલૈકપ્રયોજનાઃ કન્દુકાદ્યારમ્ભા દૃશ્યન્તે ।
તથૈવ પરસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ સ્વસઙ્કલ્પમાત્રાવકૢપ્તજગજ્જન્મસ્થિતિધ્વંસાદેર્લીલૈવ પ્રયોજનમિતિ તદેતન્નિરાકરોતિ- ક્રીડામિતિ ॥
ક્રીડાં પ્રયોજનં કૃત્વા સૃષ્ટિઃ શ્રુતિવિરોધિની
"ભોગાર્થં સૃષ્ટિરિત્યન્યે ક્રીડાથર્મિતિ ચાપરેઽ; ઇતિ ક્રીડાપ્રયોજનાં ભગવતઃ સૃષ્ટયાદિપ્રવૃત્તિં વદતઃ પૂર્વપક્ષીકૃત્ય દેવસ્યૈવ સ્વભાવો ઽયમિતિ સયુક્તિકં પ્રયોજનલેશાભાવઃ શ્રુત્યા સિદ્ધાન્તિતઃ ।
અતઃ શ્રુતિવિરુદ્ધત્વાદપવ્યાખ્યાનમેવૈતત્ ।
સૂત્રાક્ષરાનનુગુણં ચૈતદ્વયાખ્યાનમિત્યાહ- ઇતીતિ ॥
ઇતિ કેવલલીલૈવ નિર્ણીતા પ્રભુણા સ્વયમ્

*6,312f.*
યત એવં"ક્રીડાં પ્રયોજનં કૃત્વા સૃષ્ટિઃ શ્રુતિવિરોધિનીઽ; ઇતિ તસ્માત્ શ્રુત્યનુસારિણા પ્રભુણા સ્વયં સાક્ષાત્સૃષ્ટં કેવલલીલૈવ સૃષ્ટયાદિપ્રવૃત્તિર્નિર્ણીતા લીલાકૈવલ્યમિતિ ।
નતુ લીલાર્થેતિ તતો ઽપ્યયુક્તમિદં વ્યાખ્યાનમિતિ ।
યદ્વા પૂર્વવાક્યોક્તો હેતુઃ, અયં સાધ્યનિર્દેશઃ ।
યસ્માલ્લીલાં પ્રયોજનં કૃત્વા સૃષ્ટિઃ શ્રુતિવિરોધિની તસ્માદેતત્સૂત્રે કેવલલીલૈવ સૂત્રકૃતા નિર્ણીતા વ્યાખ્યાતા ન પુનર્લીલાર્થેતિ ।
*6,313*
કિઞ્ચ કર્તૃત્વેન પ્રયોજનવત્તાં સાધયન્નાપાદયન્વા પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કિં પ્રયોજનં સ્વસમ્બન્ધિ વિવક્ષિતમ્, ઉત પરસમ્બન્ધિ, અથ સાધારણમ્ ।
આદ્યે સાધને ઽનૈકાન્ત્યમ્ ।
આપાદને વ્યાપ્ત્યભાવઃ ।
વિપર્યયપર્યવસાને વ્યભિચાર એવ ।
દૃશ્યન્તે હિ કૃપાલવઃ સ્વપ્રયોજનમનુદ્દિશ્ય પરપ્રયોજનાર્થમેવ પ્રવર્તમાનાઃ ।
નચાદૃષ્ટાર્થમિતિ વાચ્યમ્ ।
પશૂનાં પશુપ્રાયાણાં ચાપત્યપાલનાદૌ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
નચ પ્રયોજનોદ્દેશિતા કૃપાલુતા ચેતિ સમ્ભવતિ ।
દ્વિતીયે ઽપ્યનૈકાન્ત્યાદિકમેવ ।
સ્વપ્રયોજનાર્થં પ્રવૃત્તેર્બહુલમુપલમ્ભાત્ ।
ભગવતો ઽપિ સ્વપ્રયોજનાભાવે ઽપિ પરપ્રયોજનોદ્દેશિતાઙ્ગીકારેણ ક્રમેણ સિદ્ધસાધનેષ્યાપાદનાસિદ્ધત્વપ્રસઙ્ગ(ઙ્ગા)શ્ચ ।
અત એવ ન તૃતીયો ઽપિ ।
અત એવ (યેન) કેનચિત્કર્તૃત્વ(ત્વે)વિશેષણં, પ્રવૃત્તિસ્વભાવત્વે સદા પ્રવર્તેતેત્યતિપ્રસઞ્જનં ચ પ્રત્યુક્તમ્ ।
*6,314*
સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદીશ્વરપ્રવૃત્તૌ પરપ્રયોજનોદ્દેશઃ સ્યાન્ન ચાસાવઙ્ગીકર્તુમુચિતઃ ।
કા સ્પૃહા ન કાપીતિ શ્રુત્યા નેતિ સૂત્રકારેણ ચ સર્વથા પ્રયોજનોદ્દેશસ્ય નિવારિતત્વાદિત્યત આહ- આત્મેતિ ॥
આત્મપ્રયોજનાર્થાય સ્પૃહાં શ્રુતિરવારયત્
શ્રુતિરિતિ સૂત્રકૃતો ઽપ્યુપલક્ષણમ્ ।
પરપ્રયોજનાર્થતાં ત્વઙ્ગીકુરુત એવેતિ શેષઃ ।
*6,324*
કુત એતદવગમ્યત ઇત્યત આહ- નેતિ ॥
*6,325*
ન પ્રયોજનવત્ત્વેનેત્યત આહ જગદ્ગુરુઃ

યતઃ પરપ્રયોજનમઙ્ગીકૃત્યાત્મપ્રયોજનાર્થતામેવ નેતિ ન્યવારયત્ ।
અત એવ હિ પ્રયોજનવત્ત્વાદિતિ તત્ર હેતુમાહ- અન્યથા નૈતં બ્રૂયાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદિ નેતિ સૌત્રીપ્રતિજ્ઞા સ્વપરપ્રયોજનવિષયા સ્યાત્ તદા પ્રયોજનવત્ત્વાદિતિ હેતુરનૈકાન્તિકઃ સ્યાત્ ।
સ્વયં વ્યાપારસાધ્યપ્રયોજનવતો ઽપિ પરપ્રયોજનોદ્દેશેન વ્યાપારદર્શનાત્ ।
સ્વપ્રયોજનમાત્રવિષયત્વે તુ નાયં દોષઃ ।
યો ઽવાપ્તયત્પ્રયોજનઃ સ સ્વાર્થં ન તદુદ્દિશતીતિ વ્યાપ્તેરનવદ્યત્વાત્ ।
અતઃ પ્રયોજનવત્ત્વાદિતિ હેતું બ્રહ્મણઃ સૂત્રકૃદાત્મપ્રયોજનોદ્દેશમેવ નેતિ નિવારિતવાન્ ।
ન પરપ્રયોજનોદ્દેશમપિ ।
તથાત્વે તદ્વયાપ્તમેવ કમપિ હેતું બ્રૂયાત્ ।
સ્વપ્રયોજનનિષેધં કુર્વાણો વિશેષનિષેધસ્ય શેષાભ્યનુજ્ઞાજ્ઞાપકત્વાત્પરપ્રયોજનસ્પૃહામભ્યુપૈતીતિ (મનુજાનાતીત્યપિ) જ્ઞાયત ઇતિ ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
શ્રુતિરપ્યાપ્તકામસ્યેતિ હેતુગર્ભવિશેષણં પ્રયુઞ્જાનાઽત્મપ્રયોજનસ્પૃહામેવાક્ષિપતિ પરપ્રયોજનસ્પૃહામભ્યુપૈતીતિ જ્ઞાયત ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*6,326*
ઇહ હિ બુદ્ધિરેવેશ્વરસ્યાવ્યાહતા ક્રિયાશક્તિઃ, તથૈવ સર્વસ્યોપપત્તૌ કિમિચ્છાપ્રયત્નકલ્પનયા ।
યદ્વા પ્રયત્નઃ કર્તત્વમ્ ।
તસ્યૈવાખ્યાતાર્થતયા નિર્ણીતત્વાત્ ।
સ ચ દ્વેધા બુદ્ધિમપેક્ષતે ।
ઉત્પત્ત્યર્થં વિષયનિયમાર્થં ચ ।
તત્રેશ્વરપ્રયત્નો યદ્યપિ નિત્યત્વાન્નોત્પત્તાવપેક્ષતે બુદ્ધિમ્ ।
તથાપિ વિષયનિયમાર્થં તામપેક્ષત એવ ।
ન હિ નિર્વિષય એવાસૌ ।
વ્યર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ સ્વભાવત એવાર્થપ્રવણઃ ।
બુદ્ધિત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
બુદ્ધિરેવ હિ સ્વભાવતો ઽર્થપ્રવણા ।
અતો જ્ઞાનપ્રયત્નાભ્યામેવ સર્વનિર્વાહાન્નેશ્વરસ્યેચ્છાસ્તિ ।
ન ચેચ્છયા પ્રયત્નસ્ય વિષયનિયમઃ ।
તસ્યા અપિ સ્વતો વિષયપ્રવણતાભાવાત્ ।
તદર્થં બુદ્ધયઙ્ગીકારે તયૈવ પ્રયત્નસ્ય વિષયનિયમોપપત્તેઃ કિમન્તર્ગડુનેચ્છયેતિ મન્વા(ન્યમા)નાઃ કેચિત્,"કા સ્પૃહાઽ; ઇત્રત શ્રુતિર્નેશ્વરસ્ય પ્રયોજનેચ્છામાત્રનિષેધપરા, કિન્ત્વિચ્છાલક્ષણં ગુણમેવ નિષેધતીતિ વ્યાચક્ષતે ।
તન્નિરાકરોતિ- ઇચ્છામાત્રમિતિ ॥
*6,327*
ઇચ્છામાત્રં પ્રભોઃ સૃષ્ટિરિતિ સૃષ્ટૌ વિનિશ્ચિતાઃ ।
ઇતિ પ્રશંસયા ... ॥ મનુવ્_2,1.106અ-ચ્ ॥
કા સ્પૃહેતિ શ્રુત્યા નેશ્વરસ્યેચ્છામાત્રં નિષિ(ષે)ધ્યતે ।
કુતઃ ।
ઇચ્છાવત્ત્વસ્ય પ્રમાણતઃ સિદ્ધત્વાત્ ।
તથાહિ ।
"વિભૂતિં પ્રસવં ત્વન્યે મન્યન્તે સૃષ્ટિચિન્તકાઃ ।
સ્વપ્નમાયાસરૂપેતિ સૃષ્ટિરન્યૈર્વિકલ્પિતા ।
કાલાત્પ્રસૂતિં ભૂતાનાં મન્યન્તે કાલચિન્તકાઃઽ; ઇતિ પરિણામવાદં વિવર્તવાદં કાલાદિનિમિત્તવાદં ચાન્યમતત્વેનોક્ત્વેચ્છામાત્રમિતિ શ્રુત્યા સ્વમતમુચ્યતે ।
યે સૃષ્ટિવિષયે વિશિષ્ટનિશ્ચયવન્તસ્તે, પ્રભોરિચ્છામાત્રાધીના સૃષ્ટિર્ન બ્રહ્મપરિણામો નચ તદ્વિવર્તો નાપિ કાલાદિનિમિત્તેતિ મન્યન્ત ઇતિ ।
અનયા પ્રભોરિચ્છામાત્રાયત્તતાં સૃષ્ટેર્મન્યમાનાનાં વિનિશ્ચિતા ઇતિ પ્રશંસયા તસ્યેચ્છાવત્ત્વમવગમ્યતે ।
યદીશ્વરસ્યેચ્છા ન સ્યાત્ તદા તદાયત્તતાં સૃષ્ટેર્મન્યમાના વિપયર્સ્તાઃ સ્યુઃ ।
વિશિષ્ટનિશ્ચયવન્ત ઇત્યેષા પ્રશંસાનુપપન્ના સ્યાત્ ।
નચ પ્રશંસાત્વાદેવાર્થાસિદ્ધિઃ ।
પૂર્વોત્તરપક્ષાવધારણપ્રસઙ્ગે પ્રશંસાનુપપન્ના સ્યાત્ ।
નચ પ્રશંસાત્વાદેવાર્થાસિદ્ધિઃ ।
પૂર્વોત્તરપક્ષાવધારણપ્રસઙ્ગે પ્રશંસાયા અપિ યાથાર્થ્યાવશ્યમ્ભાવાત્ ।
અન્યથા પરિણામાદિવાદા અપિ પ્રશંસ્યેરન્ ।
*6,330*
... કામશ્રુતિભ્યશ્ચૈવ ...
ન કેવલં શ્રુતાર્થાનુપપત્ત્યા ।
અપિ તર્હિ"કામસ્તદગ્રે સમર્વતાધિઽ,"સો ઽકામયતઽ; ઇત્યાદિભ્યો ભગવતઃ કામપ્રતિપાદકશ્રુતિભ્યશ્ચેચ્છાવગમ્યતે ।
એવશબ્દઃ શ્રુતીનામર્થાપત્તિતઃ પ્રાબલ્યસૂચકઃ ।
ઇચ્છાકામશબ્દયોર્જ્ઞાનપ્રયત્નોપલક્ષણત્વસ્ય સમ્ભવાન્નાર્થાપત્તિશ્રુતિભ્યામિચ્છાસિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
મુખ્યે બાધકાભાવાત્ ।
*6,331*
... યુક્તિતઃ
મા વા સૈત્સીદિચ્છા ઽર્થાપત્તિશ્રુતિભ્યાં યુક્તિતસ્તાવત્સેત્સ્યતિ ।
તથાહિ ।
ઈશ્વર ઇચ્છાવાન્ આત્મત્વાત્ યજ્ઞદત્તવત્ ।
નચ મુક્તાદૌ વ્યભિચારઃ ।
તત્રાપિ તસ્યાઃ સાધયિષ્યમાણત્વાત્ ।
જ્ઞાનવત્ત્વાત્, પ્રયત્નવત્ત્વાત્, કર્તૃત્વાદ્વા ।
ઈશ્વરજ્ઞાનં વેચ્છાસમાનાશ્રયં જ્ઞાનત્વાદસ્મદાદિજ્ઞાનવત્ ।
એવં તત્પ્રયત્નમપિ પક્ષીકૃત્ય પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
યદ્વા ક્ષિત્યાદિકમિચ્છાવજ્જન્યં કાર્યત્વાદ્ઘટવત્ ।
નન્વેવં દુઃખાદિકમપિ સાધયિતું શક્યમિતિ ચેત્તત્કિમતિપ્રસઙ્ગભીરુણા ક્ષિત્યાદેર્બુદ્ધિમત્કારણકત્વાનુમાનમપિ ત્યક્ષ્યતે ।
દુઃખાદિસાધને બાધો ઽસ્તિ ન બુદ્ધિસાધન ઇતિ ચેત્ ।
સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
*6,333*
મહાતાત્પર્યયુક્તેશ્ચ ...
નન્વીશ્વરસ્ય ઇચ્છાભાવે બાધકાભાવાદપ્રયોજકત્વમનુમાનાનામિતિ ।
મૈવમ્ ।
મહાતાત્પર્યયુક્તેશ્ચ ।
યદીશ્વરસ્ય ઇચ્છા ન સ્યાત્ તદા તસ્મિન્સર્વવેદાનાં (વેદાન્તાનાં) મહાતાત્પર્યં ન સ્યાદિતિ બાધકસદ્ભાવાત્ ।
ઇચ્છા નિષ્પ્રયોજનેતિ ચેત્ ।
સ્યાદેવં યદિ પ્રયોજનમનુરુધ્ય કલ્પ્યતે ।
અન્યતઃ સિદ્ધે ઽર્થે કિં પ્રયોજનગવેષણયા ।
... નેચ્છામાત્રં નિષિદ્ધયતે

*6,333f.*
કિઞ્ચૈવં સતિ બુદ્ધિરપિ નાઙ્ગીકરણીયા ।
સ્વરૂપસામર્થ્યેનૈવેશ્વરસ્ય કર્તૃત્વોપપત્તેઃ ।
લોકવૈરૂપ્યમિતિ ચેત્ ।
તત્કિમુદાસીનસ્ય બોદ્ધુઃ કર્તૃત્વમુપલબ્ધં લોકે, યેનાનિચ્છતો ઽપિ તદીશ્વરસ્યાઙ્ગીક્રિયતે ।
પ્રયત્નવત એવ વા કર્તૃત્વં ભવિષ્યતિ ।
તસ્ય વિષયનિયમાર્થં બુદ્ધિરેષ્યવ્યેતિ ચેન્ન ।
બુદ્ધિવત્સ્વતો વિષયપ્રવણતોપપત્તેઃ ।
તથાત્વે બુદ્ધિતો ભેદો ન સ્યાદિતિ ચેન્ન બુદ્ધિત્વાદિનૈવ તદુપપત્તેઃ ।
અન્યથા પરોપાધિકવિષયપ્રવણત્વયોરિચ્છાપ્રયત્નયોરપિ ભેદા ન સ્યાત્ ।
વિષયનિયમાર્થમિતિ ચ કો ઽર્થઃ ।
કિં વિષયવિશેષસમ્બદ્ધતયોત્પાદા(નાર્)થમ્, ઉતોત્પન્નસ્ય સ્થિતસ્યૈવ વા તત્સમ્બન્ધાર્થમ્, અથ તજ્જ્ઞાનાર્થમ્ ।
નાદ્યઃ ।
અનાદિત્વાત્ ।
સાદિત્વે ઽપિ ક(કા)રણસાપેક્ષ(ત)યા બુદ્ધેરપિ પરતો વિષયપ્રવણતાપત્તેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પૌર્વાપર્યોભાવાત્ ।
નહિ પ્રયત્નઃ ઉત્પાદ્ય સ્થિત્વા વા પશ્ચાદ્વિષયેણ સમ્બદ્ધયતે ।
ન તૃતીયઃ ।
સ્વરૂપગ્રાહકપ્રમાણેનૈકતદ્ગ્રહણાત્ ।
બુદ્ધેરપિ પરાપેક્ષાપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ ।
*6,348f.*
મહાતાત્પર્યયુક્તેશ્ચેતિ યદુક્તં તદસત્ ।
યદીશ્વરો નેચ્છાવાન્સ્યાત્તદા શ્રુતિમહાતાત્પર્યવિષયો ન સ્યાદિત્યત્ર વ્યાપ્ત્યભાવાત્ ।
ઇચ્છારહિતસ્યાપિ ધર્માદેસ્તત્તચ્છાસ્ત્રમહાતાત્પર્યવિષયત્વદર્શનાત્ ।
આપાદ્યસ્યાનિષ્ટત્વાભાવાચ્ચેત્યત ઉક્તં વિવૃણોતિ- મોક્ષાર્થા ઇતિ ॥
*6,349*
મોક્ષાર્થાઃ શ્રુતયો યસ્માત્ સ ચ તસ્ય પ્રસાદતઃ ।
ઉન્નિનીષતિવાક્યાચ્ચ લોકદૃષ્ટાનુસારતઃ

ઇચ્છાંનિમિત્તકો યસ્માત્ તદભાવે કુતઃ શ્રુતિઃ ।
મહાતાત્પર્યરહિતા પ્રમાણત્વં ગમિષ્યતિ

યસ્માત્કારણાત્સર્વા અપિ શ્રુતયો મોક્ષાર્થાઃ મોક્ષપ્રયોજનાસ્તસ્માત્તદભાવે પરમેશ્વરસ્યેચ્છાભાવે તત એવ મોક્ષાર્થતાભાવે શ્રુતિસ્તત્ર મહાતાત્પર્યરહિતા સ્યાત્ ।
તથાચ કથં પ્રમાણત્વં ગમિષ્યતીતિ યોજના ।
મોક્ષાર્થત્વે કિમીશ્વરસ્યેચ્છયેત્યત ઉક્તમ્- સ ચેતિ ॥
સ ચ મોક્ષસ્તસ્ય ઈશ્વરસ્ય પ્રસાદતો યસ્માત્તસ્માત્તદભાવ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તથાપીશ્વરસ્ય પ્રસાદેન ભાવ્યં કિમિચ્છયેત્યત પ્રસાદત ઇત્યેતદ્વયાખ્યાતમ્- ઇચ્છાનિમિત્તક ઇતિ ॥
ઈશ્વરજ્ઞાનાદેવ મોક્ષસિદ્ધેઃ કિં તત્પ્રસાદેનેત્યત ઉક્તમ્- લોકેતિ ॥
વિમતો બન્ધમોક્ષઃ પ્રભુપ્રસાદસાધ્યો મોક્ષત્વાત્ શૃઙ્ખલામોક્ષવત્ ઇત્યાદિલોકદૃષ્ટવ્યાપ્ત્યુપેતાનુમાનાનુસારતઃ ઇત્યથર્ઃ ।
ન કેવલમનુમાનાત્કિન્ત્વાગમાદપીત્યુક્તં- ઉન્નિનીષતીતિ ॥
"એષ હ્યેષ સાધુકર્મ કારયતિ તં, યમેભ્યો લોકેભ્ય ઉન્નિનીષતેઽ; ઇતિ વાક્યાચ્ચ ।
અત્ર કર્મેત્યુપલક્ષણમ્ ।
ઉન્નિનીષતે ઊર્ધ્વં નેતુમિચ્છતિ ।
યદ્વા પ્રસાદશબ્દેનેચ્છોચ્યતે ઇત્યત ઇદં વાક્યં (વાક્યમેતત્) જ્ઞાપકમ્ ।
લોકદૃષ્ટા(દૃષ્ટ)નુસારત ઇત્યેતદપ્યસ્યૈવ અર્થસ્ય જ્ઞાપકમુક્તમ્ ।
શ્રુતય ઇત્યુપક્રમ્ય શ્રુતિરિત્યેકવચનં કૈમુત્યાર્થમ્ ।
એકમપિ વાક્યં ન તત્ર મહાતાત્પર્યવત્સ્યાત્ ।
કિમુત સર્વાઃ શ્રુતય ઇતિ ।
*6,351*
એતદુક્તં ભવતિ ।
શાસ્ત્રં હિ સાધ્યસાધનભાવવદ્વિષયપ્રયોજનવત્તયા વ્યાપ્તમ્ ।
તત્ર શ્રુતીનાં મોક્ષ એવ પ્રયોજનમ્ ।
"તેષાં દુઃખપ્રહાણાય શ્રુતિરેષા પ્રવર્તતેઽ; ઇતિ વચનાત્ ।
મોક્ષાદન્યત્રાત્યન્તિકદુઃખપ્રહાણાયોગાત્ ।
સ્વર્ગાદિપ્રયોજનં ભવદપ્યવાન્તરમેવ ન પ્રધાનમ્ ।
વિષયસ્તુ પરમેશ્વર એવ ।
"સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિઽ; ઇત્યાદિવચનાત્ ।
ધર્માદિકં ત્વવાન્તરપ્રતિપાદ્યમ્ ।
અભિપ્રેતપ્રયોજનસાધનં ચ વિષયતામશ્નુતે ।
નચ ધર્માદિકં મોક્ષસાધનમ્ ।
"પુણ્યચિતો લોકઃ ક્ષીયતેઽ; ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અતો ભગવત્યેવ મોક્ષસાધનત્વાત્સવર્શ્રુતીનાં મહાતાત્પર્યમ્ ।
નચાવ્યાપૃતાત્સાધનાત્ફલસિદ્ધિઃ ।
વ્યાપારશ્ચ પ્રસાદ એવ ।
નતુ શ્રુતિજનિતં તજ્જ્ઞાન સાક્ષાત્કારો વા ।
"યસ્ય પ્રસાદાત્ઽ; ઇત્યાદિવાક્યાદુક્તાનુમાનાચ્ચ ।
જ્ઞાનં તુ પ્રસાદસાધનમિતિ ન સમ્બન્ધાનુપપત્તિઃ ।
પ્રસાદો નામેચ્છાવિશેષઃ ।
તથા સતિ"ઉન્નિનીષતેઽ"તદિચ્છયા યતો હ્યસ્ય બન્ધમોક્ષૌ પ્રતિષ્ઠિતૌઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિભિઃ"યસ્ય પ્રસાદાત્ઽ; ઇતિ શ્રુતેરૈકાર્થ્યલાભાત્ ।
પ્રસન્નો ઽસ્મીતિ પ્રતીતૌ પરોપચિકીર્ષાયા એવ સ્ફુરણાત્ ।
તથાચ યદીશ્વરો નેચ્છાવાંસ્તદા ન પ્રસિદેદ્ઘટવત્ ।
સામાન્યાભાવે વિશેષાભાવનિયમાત્ ।
પ્રસાદરહિતશ્ચ ન મોક્ષસાધનં સ્યાત્ ।
યદ્યત્ર વિવક્ષિતાવાન્તરવ્યાપારરહિતં ન તત્તત્ર સાધનમિતિ વ્યાપ્તેઃ ।
મોક્ષં પ્રત્યસાધનં ચ ન મોક્ષશાસ્ત્રમહાતાત્પર્યવિષયઃ સ્યાત્ ।
તથાચ મોક્ષપ્રયોજનતા શ્રુતીનાં હીયેત ।
નચ વિષયાન્તરં પ્રયોજનાન્તરં ચાસ્તીતિ વિષયપ્રયોજનશૂન્યત્વાદપ્રામાણ્યમેવાપદ્યેત ।
નચ તદપૌરુષેયતાયાનાશઙ્કિતદોષસ્ય વાક્યસ્યોપપદ્યતે ।
અતો ઽવશ્યમુક્તેન ક્રમેણેચ્છાવત્ત્વં ભગવતો ઽઙ્ગીકરણીયમિતિ ।
*6,355f.*
નનુ વિષયાભાવે સ્યાદપ્રામાણ્યમ્ ।
ફલાભાવે તુ કથમપ્રામાણ્યાપાદનમ્ ।
નહિ ફલવત્ત્વં પ્રામાણ્યમ્ ।
કિન્તુ યાથાર્થ્યમેવેત્યુક્તમ્ ।
નાપિ પ્રામાણ્યસ્ય વ્યાપકમ્ ।
તૃણાદિદર્શનસ્ય પ્રયોજનાભાવે ઽપિ પ્રામાણ્યાભ્યુપગમાદિત્યત આહ- યાથાર્થ્યમેવેતિ ॥
*6,356*
યાથાર્થ્યમેવ માનત્વમપિ વાક્યં પ્રયોજકમ્ ।
માનત્વમેતિ ... ॥ મનુવ્_2,1.109અ-ચ્ ॥
યદ્યપિ યાથાર્થ્યમેવ માનત્વં ન ફલવત્ત્વમ્ ।
નાપિ તેન વ્યાપ્તમ્ ।
તથાપિ વાક્યં પ્રયોજકમેવ માનત્વમેતીતિ યુક્તમાપાદનમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રામાણ્યમાત્રસ્ય પ્રયોજનવત્ત્વેન વ્યાપ્ત્યભાવે ઽપિ તદ્વિશેષસ્ય વાક્યપ્રામાણ્યસ્યાસ્ત્યેવ ।
પદાનામિષ્યસાધન એવ ગૃહીતસઙ્ગતિકત્વાત્ ।
પદસઙ્ગતિગ્રહણસવ્યપેક્ષસ્યૈવ વાક્યસ્ય બોધકત્વાત્ ।
ફલસ્ય વિષયવિશેષે વાક્યપ્રામાણ્યનિર્ણયહેતુત્વાચ્ચ ।
અતો વ્યાપકાભાવે વ્યાપ્યવાક્યપ્રામાણ્યાભાવાપાદનમુપપન્નમેવેતિ ।
*6,357*
નનુ ચ મહાતાત્પર્યગોચરસ્ય વિષયસ્ય પરમપ્રયોજનસ્ય ચાભાવે ઽપ્યવાન્તરવિષયેણ ધર્માદિનાપ્રધાનપ્રયોજનેન ચ સ્વર્ગાદિના વિષયપ્રયોજનવતી શ્રુતિઃ પ્રમાણં ભવિષ્યતિ ઇત્યત આહ- તત્રાપીતિ ॥
... તત્રાપિ યત્ સમ્પૂર્ણપ્રયોજનમ્

વાક્યે ઽપિ નિર્ધારણે સપ્તમી ।
પ્રયોજનવત્ત્વે ઽપીતિ વા ।
યત્ વાક્યં સમ્પૂર્ણપ્રયોજનં મહાપ્રયોજનમ્ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
પ્રધાનવિષયં ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદિતિ શ્રવણાત્તદિતિ લભ્યતે ।
સમ્પૂર્ણપ્રયોજનમિતિ ચાવર્તનીયમ્ ।
માનત્વમેતીત્યનુવર્તનીયમ્ ।
તથા ચાયમર્થઃ ।
નાવાન્તરવિષયપ્રયોજનાભ્યાં વાક્યસ્ય પ્રામાણ્યં સમ્ભવતિ ।
કિન્નામ યદ્વાક્યં યન્મ(હા)હત્પ્રયોજનમુદ્દિશ્ય યં પ્રધાનં વિષયં પ્રતિપાદયિતું પ્રવૃત્તં તત્તાભ્યાં(એવ) પ્રયોજનવિષટાભ્યામુપેતં પ્રામાણ્યમશ્નુતે ।
તદભાવે ઽવાન્તરપ્રયોજનાદેરપ્યસિદ્ધેઃ ।
સિદ્ધૌ વા વા તસ્યૈવ પ્રાધાન્યપ્રાપ્તેઃ ।
વેદવાક્યં ચ મોક્ષોદ્દેશેન મહાતત્પર્યોપેતમિત્યુક્તમ્ ।
તત્તયોરેવ વિષયપ્રયોજનયોરુપપત્તૌ પ્રમાણં સ્યાન્નાન્યથેતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ન પ્રયોજનાધિકરણમ્ ॥
વ્યાસ -(20)
[======= જ્ન્ય્સ્_2,1.x: વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યાધિકરણમ્ =======]
*6,359*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાત્તથા હિ દર્શયતિ ઓં ॥
પ્રાણિનાં વિવિધાન્દેહેન્દ્રિય(યાદિ)વિષયાંસ્તત્ફલં ચ સુખદુઃખલક્ષણમુત્પાદયન્નીશ્વરઃ કિં તદીયં ધર્માધર્મરૂપં કર્માપેક્ષતે ન વા ।
આદ્યે તસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યપ્રચ્યુતિઃ ।
દ્વિતીયે નિર્નિમિત્તં કાંશ્ચિત્સુખયન્વિષમઃ સ્યાત્ ।
કાંશ્ચિદ્દુઃખયન્નિર્ઘૃણઃ સ્યાત્ ।
ઇત્યુભયથા ન તસ્ય સર્વકર્તૃત્વમિત્યેષ(વ) પૂર્વપક્ષો ઽત્રાધિકરણે નિરાક્રિયતે ।
તત્ર તાવદાદ્યેન સૂત્રેણ કર્માદિસાપેક્ષસ્ય કર્તૃત્વમભ્યુપેત્ય વૈષમ્યનૈર્ઘણ્યે પરિહૃતે ।
અપેક્ષણીયં કર્માદિ ઈશ્વરાયત્તં ન વા ।
નેતિ પક્ષે સર્વકારણત્વહાનિઃ ।
આદ્યે નિર્નિમિત્તં વિષમાણાં કર્મણાં કારયિતુર્વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે સ્યાતામિત્યાક્ષિપ્ય કર્માદીનામનાદિતા(ત્વા)ભ્યુપગમેન સમાધાનમુક્તં"ન કર્માવિભાગાદિતિ ચેન્નાનાદિત્વાત્ઽ; ઇતિ સૂત્રેણ ।
એવં તર્હિ કર્માદિસાપેક્ષસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં ન સ્યાદિત્યાશઙ્કયોક્તમુપપદ્યતે ચેતિ ।
કર્માદ્યપેક્ષસ્યાપિ તસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યમુપપદ્યતે ।
કર્માદિસત્તાદેરપિ તદધીનત્વસ્યારમ્ભણાધિકરણે સમર્થિતત્વાત્ ।
નહિ સ્વાધીનસત્તાદિકમપેક્ષમાણસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યપ્રચ્યુતિર્યુક્તેતિ ।
એવં(ચ) તર્હિ તદપેક્ષા નામાનપેક્ષૈવ ।
તથાચ પુનર્વૈષમ્યાદ્યાપત્તિરિત્યાશઙ્કયોક્તમ્- ઉપલભ્યતે ચેતિ ॥
ઉપલભ્યતે હી(ચે)શ્વરસ્યેદૃશં વૈષમ્યં નિર્ઘૃણત્વં ચ પ્રમાણૈઃ ।
અતો નેદમનિષ્યમિતિ ।
તદિદમયુક્તમ્ ।
વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે હિ વસ્તુતો દૂષણે ન વા ।
આદ્યે કથમન્તતો ઽપ્યઙ્ગીક્રિયેતે ।
દ્વિતીયે પ્રથમમેવાઙ્ગીકાર્યે ।
કિં સાપેક્ષતાપક્ષં કક્ષીકૃત્ય તત્ર દૂષણપરિહારક્લેશેન ।
તથાચ બકબન્ધ(ક)રીતિરિત્યતો ઽભિપ્રાયમાહ- વૈષમ્યમિતિ ।
*6,360*
વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાત્ તથા હિ દર્શયતિ

વૈષમ્યં ચૈવ નૈર્ઘૃણ્યં વેદાપ્રામાણ્યકારણમ્ ।
નાઙ્ગીકાર્યમતો ઽન્યત્તુ ન વૈષમ્યાદિનામકમ્

દ્વિવિધં ખલ્વિદં વૈષમ્યં નિર્ઘૃણત્વં ચ ।
એકં (ધ)કર્માદ્યનપેક્ષતાપ્રયુક્તમ્ ।
અપરં તુ સાપેક્ષત્વે ઽપિ કર્માદિસત્તાદેરપીશ્વરાધીનત્વપ્રયુક્તમ્ ।
તત્રાદ્યં વેદાપ્રામાણ્યકારણત્વેન દૂષણત્વાત્ નેશ્વરસ્યાઙ્ગીકર્તુમુચિતમ્ ।
વેદો હિ ધર્મં સુખસાધનમધર્મં ચ દુઃખસાધનમાહ ।
તત્ર યદીશ્વરો ધર્માધર્માનપેક્ષ્ય વિષમો નિર્ઘૃણશ્ચ સ્યાત્ તદા વેદોદિતં ધર્માધર્મયોઃ સુખદુઃખસાધનત્વમસત્સ્યાત્ ।
તથાચ તસ્ય કથં પ્રામાણ્યં સ્યાત્ ।
અતઃ સૂત્રકારેણ કર્માદિસાપેક્ષતાપક્ષમુરરીકૃત્ય તત્પરિહૃતમ્ ।
અતો ઽન્યત્તુ દ્વિતીયં વૈષમ્યં નૈર્ઘૃણ્યં ચ ન વૈષમ્યાદિનામકં દૂષણરૂપં ન ભવતીતિ યાવત્ ।
તથાહિ વૈષમ્યાદિકં તાવન્ન સ્વરૂપેણ દોષઃ કિન્તુ દોષહેતુતયા ।
ન ચેદં વેદાપ્રામાણ્યકારણમ્ ।
કર્માદિસાપેક્ષત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
નાપિ જીવાનામિવેશ્વરસ્ય પ્રત્યવાયહેતુઃ ।
તદભાવાત્ ।
અતો ઽદૂષણત્વાદઙ્ગીકૃતં સૂત્રકૃતેતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
તથાચ ભાગ્યમ્ ।
"નચ પુનર્વૈષમ્યાદ્યાપાતેન દોષઃઽ; ઇતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યાધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_2,1.xઇ: સર્વધર્મોપપત્ત્યધિકરણમ્ =======]
*6,366*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં સર્વધર્મોપપત્ત્યધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં સર્વધર્મોપપત્તેશ્ચ ઓં ॥
સર્વે ચેતના અપૂર્ણગુણા દોષિણશ્ચ દૃષ્ટાસ્તદ્દૃષ્ટાન્તેન ચેતનત્વાદીશ્વરસ્યાપિ સમાસવ્યાસાભ્યામપરિપૂણર્ગુણત્વં દોષિત્વં ચ સ્યાદિતિ પૂર્વપક્ષો ઽત્રાધિકરણે નિરસ્યતે ।
તદિદમસ્પષ્ટં ભાષ્યે ।
ચશબ્દસમુચ્ચિતાયાઃ શ્રુતેરેવોદાહૃતત્વાત્ ।
યુક્તેરવ્યુત્પાદનાત્ ।
તતઃ સ્પષ્ટં યદધીના ઇતિ ॥
સર્વધર્મોપપત્તેશ્ ચ

યદધીના ગુણાશ્ચૈવ દોષા અપિ હિ સર્વશઃ ।
ગુણાસ્તસ્ય કથં ન સ્યુઃ સ્યુર્દેષાશ્ચ કથં પુનઃ

ચાપિશબ્દાવન્યોન્યસમુચ્ચયે ।
એવશબ્દસ્ય યદધીના એવેત્યન્વયઃ ।
હિશબ્દઃ સર્વસ્ય ભગવદધીનતાયાં શ્રુત્યાદિપ્રસિદ્ધિં દ્યોતયતિ ।
કથમિત્યાક્ષેપે ।
દ્વેધા હિ વસ્તુ ન પ્રાપ્યતે ।
તત્ર સ્વાતન્ત્ર્યાભાવાદ્વા પ્રેપ્સાભાવાદ્વા ।
દ્વેધા ચ ન હીયતે ।
સ્વાતન્ત્ર્યાભાવાદ્વા જિહાસાભાવાદ્વા ।
અસ્તિ તાવદીશ્વરસ્ય સર્વત્ર સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ।
અસ્તિ ચ મયા સર્વદાઽનન્દાદિગુણવતા દુઃખાદિદોષવર્જિતેન ભાવ્યમિતીચ્છા, પ્રેક્ષાવત્ત્વાત્ ।
અતઃ કથં તસ્યાનન્દાદિગુણપૂર્ણત્વં દુઃખાદિસર્વદોષદૂરત્વં ન ભવતિ ।
અત્રૈતે પ્રયોગાઃ ।
ઈશ્વરઃ સકલગુણપૂર્ણઃ સર્વદોષદૂરશ્ચ, સ્વતન્ત્રત્વાત્ ।
વ્યતિરેકેણ યજ્ઞદત્તવત્ ।
ઈશ્વરો વિપ્રતિપન્નગુણવાન્, તત્ર પ્રેપ્સાવત્ત્વે સતિ સ્વતન્ત્રત્વાત્ ।
યો યત્ર પ્રેપ્સાવત્વે સતિ સ્વતન્ત્રઃ સ તદ્વાન્ યથા સમ્પ્રતિપન્નઃ ।
ઈશ્વરો ન વિમતદોષવાન્, તજ્જિહાસુત્વે સતિ સ્વતન્ત્રત્વાત્ ।
યો યત્ર જિહાસાવત્ત્વે સતિ સ્વતન્ત્રઃ સ તદભાવવાન્ ।
યથા સમ્મત ઇતિ ।
*6,368*
સર્વધર્માપપત્તેસ્તદ્ વાક્યૈરપિ હિ તાદૃશૈઃ ।
નિર્દોષાશેષગુણકો નિર્ણીતો ભગવાન્ હરિઃ