Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Chapter 1.4

1.4.1

NYĀYASUDHĀ:
mokṣa ityuktaparāmarśārtha itiśabdaḥ /
tuśabdo vidyāpatestu iti yojyaḥ /
hṛdi vartante /
tasmādasau viśadamavādīditi śeṣaḥ /
tata devatānadhikārādikam /
tatheti /
saṃmugdhamityarthaḥ /
asyāpyupapādanāya nityamityādipūvarvākyamanusandheyam /
vidyeśetyupasaṃhāraḥ /
ayaṃ nyāyo 'nyatrāpyanusandheya iti jñāpayitumityādaya itrata jaiminyādyā iti sadbhiriti coktamiti /
// iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā /
kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtau tṛtīyaḥ pādo 'yaṃ prathamaviṣaye paryavasitaḥ /
// iti śrīmannyāsudhāyāṃ prathamādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ //
Adhyaya 1, Pada 4
[======= JNys_1,4.I: ānumānikādhikaraṇam =======]
*4,67*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ ānumānikādhikaraṇam //
anyatraiva prasiddhaśabdasamanvayapratipādanaṃ pādārtha iti bhāṣyātpariśeṣādvā siddham /
anyatra prasiddhebhyo 'nyatraiva prasiddhānāṃ vivekaśca bhāṣya evopapādita iti nehocyate /
oṃ ānumānikamapyekeṣāmiti cenna śarīrarūpakavinyastagṛhīterdarśayati ca oṃ //
ānumānikam apy ekeṣām iti cen na śarīra-rūpaka-vinyasta-gṛhīter darśayati ca

1.4.3

NYĀYASUDHĀ:
atra"mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ'; iti vākyamudāhṛtya, avyaktaśabdaṃ paraṃ brahmaivetyupapāditam /
tatra yaduktaṃ pūrvapakṣiṇā"avyaktaṃ cetparaṃ brahma tadā tasya puruṣādavaratvaṃ prāpnoti /
naca tadyuktam /
sakalaśrutyādivirodhāt'; iti /
tatparihārārthaṃ sūtram
tadadhīnatvādarthavaditi /
tadadhīnatvād arthavat

1.4.1

tasyārthaṃ vivṛṇoti- duḥkhīti //
duḥkhibaddhāvarādyāstu tadadhīnatvahetutaḥ /
śabdā brahmaṇi vartante ... // MAnuv_1,4.1a-c //
NYĀYASUDHĀ:
avyaktagrahaṇamupalakṣaṇam /
yatra vākye sarveśvaratvavirodhi duḥkhitvādikaṃ pratīyate"jīvā eva tu duḥkhinaḥ',"yonimanye prapadyante'; ityādau, tasya sarvasyāpi samanvayo 'tra pratipādyata ityato duḥkhyādagrahaṇam /
nāvyaktādiśabdānāṃ brahmaparatve 'pyavaratvādiprāptyā sarvamānavirodho 'sti /
yataḥ svasminnavaratvādyabhāve 'pi tadvatāṃ pradhānādīnāṃ brahmādhīnatvena hetunā duḥkhī,baddhaḥ,avaraḥ, ityādyā api śabdā brahmaṇi vartanta ityaṅgīkṛtam /
etaduktaṃ bhavati /
duḥkhyādiśabdabalādeva hi duḥkhitvādiprāptiḥ /
tataśca pramāṇavirodho vācyaḥ /
naca duḥkhyādiśabdo niyamena duḥkhādisamavāyasya vācakaḥ /
kintu tadasyāstīti tatsambandhamātrasya /
sambandhaśca samavāya iva svāmyamapi bhavati /
"tatra niraniṣyo niravadyaḥ'"nāmāni sarvāṇi yamāviśanti'; iti niravakāśaśrutidvayānyathānupapattyā duḥkhādiniyantṛtvena duḥkhyādiśabdapravṛttirityaṅgīkāre kānupapattiriti /
*4,71*
bhavatvevaṃ taddhitānteṣu gatiḥ /
kṛdanteṣu baddhādiśabdeṣu rūḍheṣu cāvarādiśabdeṣu katham /
ittham /
baddhaśabdasya bandhaṃ prati karmatvaṃ pravṛttinimittam /
tadyasyāsti tatra sa śabdo vartate /
yasyāstīti ca sambandhamātramucyate /
sambandhaviśeṣe pramāṇābhāvāt /
evaṃ kārakāntaravāciṣvapi draṣṭavyam /
avarādiśabdā api avaratvādinimittādhīnapravṛttaya evameva yojyāḥ /
kiñca"prātipadikāddhātvarthaḥ'; iti ṇyantebhyaḥ pacādyaci vihite sulabhaivāvarādiśabdapravṛttiḥ /
syādeṣā vyākhyā, yatra śabdato 'varatvādipratītiḥ /
yatra punaḥ"avyaktātpuruṣaḥ para ityādāvarthādavatvādiprāptistatra katham /
nahi śabdavadupapattirvyākhyānamarhati /
ucyate /
avyaktāditi pañcamyā hi puruṣagataṃ paratvaṃ prati avyaktasyāvadhitvamastītyetāvadeva labhyate /
naca"tadasyāsti'; ityanena samavāya eva prāpnotīti niyamo 'sti /
tatsvāmitvenāpyupapatteḥ /
tataśca yadgataṃ paratvaṃ prati avadhitvaṃ tasyāvaratvamarthādāpadyatām /
paragataṃ tu yatsvāmikaṃ tasyāvaratvādikaṃ prati svāmyamevārthādāpadyata iti na kaścidvirodhaḥ /
*4,76*
syādetat /
yadyapi tadasyāstīti sambandhasāmānyaṃ duḥkhyādiśabdapravṛttinimittamucyate /
tathāpi samavāyādireva na svāmitvam /
prayogānusāritvātkṛttaddhitasamāsānām /
prayogaśca samavāyādinimitta eva dṛśyate /
na svāmitvanimittaḥ /
ata eva"tadasyāstyasminniti matub'; itītikaraṇo vivikṣitārtho nibaddhaḥ /
tasmānna tadadhīnatvahetuto duḥkhyādiśabdānāṃ brahmaṇi pravṛttiḥ ityato 'sti tadadhīnatvanimitto 'pi prayoga ityāha- rājñīti //
... rājñi yadvat parājayaḥ

1.4.2

NYĀYASUDHĀ:
bhṛtyasamavetasya parājayasya rājādhīnatvena yathā rājñi parājayaḥ parājayanimittakaḥ parājayītiśabdo vartate parājayī bhadrasena iti tathetyarthaḥ /
kiñca svāmyasambandhena matubarthāpravṛttau gomāndevadatta ityādikamapi na syāt /
*4,78*
etadeva vivṛṇoti- svātantryamiti //
svātantryaṃ tadgatatvaṃ ca śabdavṛtterhi kāraṇam
NYĀYASUDHĀ:
yasmāt pravṛttinimittānāṃ duḥkhādīnāṃ tadgatatvamiva paragateṣu svātantryamapi duḥkhyādiśabdapravṛtteḥ kāraṇam /
anuśāsanaprayogayorubhayatra sāmyāt /
tasmādduḥkhyādiśabdā api uktārthāpattibalāttadadhīnatvahetuto brahmaṇi vartanta iti sambandhaḥ /
*4,79*
astu svātantryamapi śabdapravṛttinimittam /
kiṃ tvamukhyameva /
tatra prayogasyāpracuratvāt /
prayogaprācuryāttadgatatvameva mukhyam /
tathāca duḥkhyādiśabdānāṃ jīvādiṣveva mukhyatvādbrahmaṇyamukhyatvāt"tattu samanvayāt'; ityanupapannamityata āha- svātantryamiti //
svātantryaṃ tatra mukhyaṃ syāt ...
NYĀYASUDHĀ:
tatra svātantryatadgatatvayormadhye svātantryameva mukhyaṃ śabdapravṛttinimittaṃ syāt /
natu tadgatatvamityarthaḥ /
*4,80*
svātantryamapi śabdapravṛttikāraṇamiti mukhyamiti ca krameṇa pratijñātam /
tatkrameṇaivopapipādayiṣuḥ svātantryasya kāraṇatvānabhyupagame bādakamāha- kuta iti //
... kuto rājñi jayo 'nyathā

1.4.3

NYĀYASUDHĀ:
anyathā svātantryasya śabdapravṛttikāraṇatvābhāve, rājñi jayo jayanimittako jayiśabdaḥ kutaḥ /
katham /
svadhāmopaviṣye rājñi jayaḥ kutaḥ, na kuto 'pi yataḥ, ityarthaḥ /
jayasya rājagatatvābhāvātsvātantryamapi yadi śabdapravṛttinimittaṃ na syāt tadā nimittābhāvādrājñi jayiśabdapravṛttirna syāt /
na caivam /
tasmātsvātantryamapi kāraṇamaṅgīkaraṇīyamiti /
lakṣaṇayā prayogo 'stviti cenna /
tadasyāstīti nimittasāmyāt /
anyathā vaiparītyasyāpyāpātāt /
parājayasya prakṛtatve 'pi jayagrahaṇaṃ vyāptyartham /
*4,82*
svātantryasya mukhyakāraṇatvamupapādayati- na hīti //
nahi bhṛtyasya vijayiśabdastāvat prayujyate /
yāvad rājñyanyagatve 'pi svātantryābhāsamātrataḥ

1.4.4

NYĀYASUDHĀ:
hiśabdo yasmādityarthe /
tāvadyāvaditi kriyāviśeṣaṇe /
jayasyānyagatve 'pi bhṛtyagatatve 'pi taṃ jayaṃ prati svātantryābhāsamātreṇa rājñi vijayiśabdo yāvatprayujyate tāvajjayādhikaraṇasyāpi bhṛtyasya sambandhitayā na prayujyate yasmāttasmātsvātantryaṃ tatra mukhyaṃ syāditi sambandhaḥ /
svātantryāditi vaktavye svātantryābhāsamātrata iti vacanaṃ kimutānupacaritasvātantrye paramātmanīti kaimutyadyotanārtham /
bhṛtyājñānanimittaṃ rājñi prayogaprācuryamiti cenna /
bhṛtyajñāne 'pi tadupalambhāt /
nanu prayogaprācuryaṃ na mukhyatāhetuḥ /
ajñātamukhyalākṣaṇikādiprayogeṣvapi darśanāditi cet /
satyam /
prayogaprācuryāttadgatatvameva mukhyam /
svātantryaṃ tu tadaprācuryādamukhyamiti pareṇa paryanuyukte 'siddhiranenābhidhīyate /
natu prayogaprācuryeṇa mukhyatā sādhyate /
yena vyabhicāracodanā saṅgatā syāt /
yadyapyatra prayogaprācuryasya mukhyājñānanimittatvādinānyathāsiddhirvyabhicāro vā śakyate vaktum /
tathāpi"jagadvācitvāt'; iti sūtradiśā śiṣyaireva jñātuṃ śakyata ityasiddhirevoktā /
kutastarhi mukhyatāsiddhiriti cet /
*4,86f.*
nanu yadi svāsyaṃ pravṛttinimittaṃ syāttadā bhṛtye baddhe mṛte vā, rājā baddho rājā mṛta iti prayogaḥ syāt /
na caivamasti /
tena jānīmo na svāmyaṃ pravṛttinimittamiti /
naca vācyaṃ prayoge sati nimittānusaraṇam /
natu nimittamastīti prayoga iti /
amukhyaprayogaviṣayatvādasya nyāyasya /
tatra hi nimittaṃ na sāmagrī /
kintu tadekadeśaḥ /
mukhyaprayoge tu nimittameva sāmagrī /
nahi siṃhaśabdasya śārdūle prayogābhāvavat upagorapatye 'pyaupagavaśabdaprayogābhāvo bhavatīti /
atra vaktavyam /
ko 'yaṃ prayogo nāma /
kiṃ śabdaśaktiḥ prayogamūlaṃ vyākaraṇamiti yathā /
kiṃ voccāraṇam /
nādyaḥ prasaṅgasyeṣṭatvāt /
viparyayaparyavasāne cāsiddheḥ /
dvitīye tvanyathāsiddhamāha- bhṛtyeti //
*4,87*
bhṛtyabandhādikaṃ rājñi rājño bandhādiyogyataḥ /
kāraṇaṃ saṃśayasya syāditi naiva prayujyate

1.4.5

NYĀYASUDHĀ:
rājādhīnabhṛtyabandhādikaṃ vivakṣitvā rājñi rājā baddho mṛta ityādivākyaṃ na prayujyate /
kiṃ kāraṇam /
sa prayoga saṃśayasya kāraṇaṃ syādityeva /
natu svātantryasya akāraṇatvāt /
kutaḥ saṃśayasya kāraṇam /
rājño 'pi bandhādiyogyatvāt /
idamuktaṃ bhavati /
bhavatyeva svātantryaṃ śabdapravṛttinimittaṃ, prayogabhāvastu pratibandhakanimittaḥ /
rājā baddho mṛta iti prayoge hi saṃśayo vyutpannasya syāt /
kiṃ rājādhīnasya bhṛtyasya baddhatvādinaivamucyate /
kiṃ vā rājña eva baddhatvādineti /
ākāṅkṣāsannidhiyogyatānāmubhayatra sadbhāvenārthadvayapratīteravarjanīyatvāt /
naca saṃśayo mā bhūdityevaṃ nivṛttaḥ prayogākāraṇatvaṃ svātantryasya gamayati /
nahi maṇimantrādipratibaddho 'gnirnādhākṣīditi na tatkāraṇamiti /
*4,90*
na saṃśayakāraṇatvamātraṃ prayogapratibandhakam /
vyākhyānataḥ saṃśayanivṛttisambhavāt /
yathoktam /
"vyākhyānato viśeṣapratipattinar hi sandehādalakṣaṇam'; iti /
anyathā rājā jayītyapi prayogo na syāt /
tatrāpyuktavidhayā saṃśayāvatārādityata āha- amaṅgalatavāditi //
amaṅgalatvācchabdānāṃ rājño yogādamaṅgale /
apriyatvāttu śabdasya syāt prayoganivartanam

1.4.6

NYĀYASUDHĀ:
tuśabdo 'vadhāraṇe /
śabdasyeti jātyekavacanam /
rājño bandhanādāvamaṅgale yogādyogyatāsadbhāvāt /
ākāṅkṣādeśca sphuṭatvādrājā baddha ityādipadānāṃ pākṣikarājabandhādyamaṅgalapratītijanakatvasambhavāt /
rājño 'maṅgalābhidhānasya ca rājatatpuruṣāprītihetutvādeva śabdasya prayoganivartanaṃ syāt /
ayamabhisandhiḥ /
na kevalaṃ saṃśayaprāpteḥ prayogābhāvaḥ /
kintu saṃśayanimittāprītihetukānarthaśaṅkayaiva /
na punaḥ svātantryasyākāraṇatvāditi /
tarhi rājā parājayītyapi na prayoktavyamiti cet /
bhṛtyadvāraiva rājā vijayate parājayate ceti prasiddhatayā saṃśayānutpādāt /
*4,93*
nanvasti tāvad rājā baddha ityādiprayogābhāvaḥ /
sa tu svāmyasyākāraṇatvānna bhavati /
kiṃ tūktasaṃśayapratibandhāditi kuto niśceyam /
naca vācyaṃ mā bhūdayaṃ niścayaḥ /
prayogābhāvasyānyathāsiddhiśaṅkāpi tarkānumāne śaknoti dūṣayitumiti /
vādino 'pi niścayasyāvaśyakatvāt /
anyathā svātantryanimittakasamanvayānavadhāraṇāpātādityata āha- guṇāstviti //
guṇāstu tādṛśā yatra prayujyante 'khilā api
NYĀYASUDHĀ:
tādṛśāḥ svāmyanimittakāḥ śabdāḥ /
yatra yadi /
guṇāḥ śubhābhidhāyino natu pakṣikamapyamaṅgalaṃ pratyayāyayanti /
tatra tarhi /
te akhilā api prayujyante /
yathā jitaṃ rājñetyādayaḥ /
prāptāprāptavivekenānārthaśaṅkaiva prayogābhāvakāraṇam, natu svātantryasyānimittatvamiti niścīyata iti bhāvaḥ /
ata evoktamakhilā apīti /
nacāyaṃ niyamo 'sti /
nimittasadbhāve prayogo bhavatīti /
anantānāṃ hi śabdānāṃ lakṣaṇāni vyākaraṇakārairuktāni /
naca teṣāṃ prayogo dṛśyata iti sphuṭatvānnoktam /
tadevaṃ svātantryasya śabdapravṛttihetutvaṃ mukhyatvaṃ ca siddhamityāha- pūjyeṣviti //
*4,94*
pūjyeṣveva viśeṣeṇa svātantryaṃ mukhyakāraṇam

1.4.7

NYĀYASUDHĀ:
yataḥ pūjyeṣu svāmiṣu jayiprabhṛtayaḥ śabdāḥ prayujyante /
tena jñāyate svātantryaṃ śabdapravṛttikāraṇamiti /
yataśca pūjyeṣveva viśeṣeṇa prācuryeṇa prayujyante na bhṛtyeṣu /
tena niścīyate svātantryaṃ śabdapravṛttau tadgatatvādapi mukhyaṃ kāraṇamiti /
Vyāsa -(1)
*4,97f.*
kimato yadyevamityata āha- ata iti //
tato doṣātidūratvāt saṃśayasyāpyasambhavāt /
doṣāṇāṃ viṣṇugatvasya prājñabuddhivyapekṣayā

1.4.8

svātantryārthamabhipretya doṣaśabdāśca viṣṇavi
NYĀYASUDHĀ:
yataḥ svātantryaṃ kāraṇaṃ mukhyaṃ cātaḥ svātantryārthamabhipretya duḥkhibaddhāvarādyā doṣaśabdā api viṣṇavi viṣṇau"jīvā eva tu duḥkhinaḥ'; ityādau prayujyanta iti sambandhaḥ /
satyapi nimitte yathā rājā baddha ityādiprayogābhāvastathā viṣṇurduḥkhītyādiprayogābhāvo 'pi kuto na bhavet atrāpi pākṣikasya viṣṇuvaiṣṇavabhayasya pratibandhakatvasambhavādityata uktam- doṣeti //
niraniṣyo niravadya ityādiśruterviṣṇau doṣātidūratvaniścayāt /
prājñabuddhivyapekṣayā doṣāṇāṃ viṣṇugatvasya tadviṣayasya saṃśayasyāsambhavāt /
nimittasadbhāvātpratibandhakābhāvādapītyaperarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
satyapi nimitte vaidikaprayoganivṛttirhi viṣṇuvaiṣṇavebhyo bhayātsyāt /
tatkāraṇaṃ ca tadaprītiḥ /
tatrāpi heturviṣṇoranena doṣitvamucyata iti saṃśayaḥ /
tasya ca nimittaṃ vākyasyobhayārthapratītijanakatvam /
tasyāpyubhayatra yogyatādisadbhāvaḥ /
nacāsāvasti prakṛte /
viṣṇurvaiṣṇavānāṃ parameśvaranirdoṣatāniścayavattvena yogyatādhyavasāyānupapatteḥ /
anyathā jaradgavādivākye 'pi tatprasaṅgāt /
yadyapi vākyatātparyājñe 'prītisambhavastathāpi sadabhiprāyavākyaprayoganivṛttau kimāyātamiti /
etadapyuktam- prājñabuddhivyapekṣayeti /
svasya paramavaidikatākhyāpanāya viṣṇavīti vaidikaprayogaḥ /
*4,100*
atra śrutisaṃmatimapyāha vāsudeveti /
vāsudevaśrutiścāha naiva viṣṇāvamaṅgalam

1.4.9

maṅgalāmaṅgale 'nyatra tato nāmaṅgalaṃ vadet /
svātantryāpekṣayā viṣṇau doṣo nāmaṅgaloktitaḥ

1.4.10

NYĀYASUDHĀ:
āha etamarham iti śeṣaḥ /
yato naiva viṣṇau amaṅgalaṃ duḥkhādikamasti /
tato yogyatāviraheṇārthāntarapratītyabhāvātsvātantryāpekṣayā viṣṇāvamaṅgaloktito doṣo'nartho nāsti /
tāsmādduḥkhyādiśabdā api viṣṇau vede prayujyanta iti śeṣaḥ /
anyatra tu rājādau yato maṅgalāmaṅgale saṃbhavato'to yogyatāsaṃbhavenārthāntarapratibhāsanātpākṣikānarthaśaṅkayā tatrāmaṅgalaṃ rājā baddha ityādikaṃ na vadetyarthaḥ /
ekasyaiva śabdasya kvaciddoṣapratyāyakatvenānarthahetutvaṃ kvacittadabhāva ityetaddṛṣṭāntena bodhayati bahubhuktvam iti /
bahubhuktavaṃ yathā doṣo nṛṣu naiva harau kvacit
*4,100f.*
NYĀYASUDHĀ:
yathā bahubhugdevadatta ityukte bahubhogavāniti nindyaśceti pratīyate /
asvargyaṃ cātibhojanam iti smṛteḥ /
ubhayasyāpi devadatte saṃbhavena yogyatvāt /
ata eva devadattādbhīruṇā naivaṃ prayujyate /
parameśvare tu saṃsāradharmāṇāmatyantāsaṃbhāvānna /
kintu sarvasaṃhartṛtvādikameva pratīyata iti /
tatra tatprayogaḥ /
dārṣṭāntikamāha evam iti /
evaṃ duḥkhyādiśabdāśca svātantryāpekṣayoditāḥ

1.4.11

naiva doṣā harau ...
NYĀYASUDHĀ:
doṣā doṣahetavaḥ /
prathamadṛṣṭāntasyāpi dārṣṭāntikamadhyāhāryam /
kathaṃ tarhi parameśvare duḥkhatvādivedanamanarthahetutvenocyate'sanneva sa bhavatītyādāvityata āha tadgabudhyeti /
... tadgabuddhayoktā doṣakāriṇaḥ /
tasmāt te doṣaśabdāśca tatraiva guṇavācakāḥ

1.4.9

NYĀYASUDHĀ:
duḥkhādīnāṃ tadgatatvavikṣayetyarthaḥ /
tasmāditi śrutiḥ svoktārthamupasaṃharati /
ato'vyaktādiśabdavācyaḥ paramātmeti siddham /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ ānumānikādhikaraṇam //
*4,103*
[======= JNys_1,4.II: jyotirupakramādhikaraṇam =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ jyotirupakramādhikaraṇam //
// oṃ jyotirupakramāttu tathā hyadhīyata eke oṃ //
jyotirupakramā tu tathā hy adhīyata eke

1.4.12

jyotiṣyomena svargakāmo yajeta /
vasanta vasante jyotiṣā yajetetyādikarmakāṇḍagate vākye sandehaḥ kimetat brahmaṇi samanvetyuta neti /
neti pūrvaḥ pakṣaḥ /
tathāhi /
kimatra vākyārtho brahma kiṃvā padārthaḥ /
nādyaḥ /
jyotiṣyomakatarvyatādervākyārthatayā pratīteḥ /
na dvitīyaḥ /
padāni hi amūni kiṃ rūḍhyā brahmavācīni kiṃvā yogena /
ādye 'pi kiṃ prasiddhavasantādyātmakatvena tatpadānāṃ brahmaṇi rūḍhirāśrīyate uta pṛthageva /
nādyaḥ /
teṣāṃ jaḍatvāniyatvādinā brahmaṇo 'pi dūṣaṇaprasaṅgāt /
na dvitīyaḥ /
anekārthatāsvīkārasyānyāyyatvāt /
na hīśvare vasantādiśabdānāṃ rūḍhiḥ pramāṇavatī /
naca rūḍhyā samanvayasamāśrayaṇaṣa prayojanamasti /
guṇapūrtyasiddheḥ /
nāpi yogena /
yogasya rūḍherjaghanyavṛttitvena mukhyārthatāsiddheḥ /
na caivaṃvidhaṃ yogamapi paśyāmaḥ /
yoge ca prakṛtyādivibhāgaḥ pūrvottarapadavibhāgaścāṅgīkaraṇīyaḥ /
tatra prakṛtyāderīśvaravācitvamasti na vā /
ādye yogānupapattiḥ sāmarthyābhāvāt /
dvitīye brahmaṇi sarvaśabdasamanvayānupapattiḥ /
prakṛtyāderanyaparatvāt /
kiñca sarveṣāṃ padānāṃ brahmaparatve vibhaktivaiyarthyaṃ karmānuṣṭhānavilopaśca prāpnoti /
kriyopahitarūpatvātkārakāṇāṃ kriyābhidhāyakasya cābhāvāt /
anuṣṭhāpakapramāṇāntaradarśanāt /
tasmādayuktaṃ samanvayasūtramiti /
*4,106f.*
atrocyate /
yattāvaduktaṃ kiṃ brahmaṇi vākyasyānvayaḥ kiṃvā padānāmiti /
tatra tāvatpadānāmiti brūmaḥ /
naca vṛttyasambhavaḥ /
yogasadbhāvādityabhipretya nirvakti- jātamiti //
jātamotaṃ harau yasmājjyotiḥ ṣaḥ prāṇarūpataḥ
NYĀYASUDHĀ:
jirjātam /
janerauṇādiko ḍipratyayaḥ otirotam /
avateḥ ktin /
jātaṃ jagat otaṃ praviṣyaṃ yasminnasau jyotiḥ /
prāṇarūpataśceṣyakarūpatvāt /
ṣakāraḥ prāṇa ātmā'; iti śruteḥ /
jyotiścāsau ṣaśceti jyotiṣaḥ /
tasya sambuddhirjyotiṣa /
*4,109*
āyajñetaścāyajeto ...
NYĀYASUDHĀ:
yajaterbhāve /
ghañarthe"kavidhānam'; iti kapratyayaḥ /
samprasāraṇābhāvaḥ (tu) chāndasaḥ /
yajo yajñaḥ /
athavā kartaryeva pacādyac /
tathāca āusamyak samantādvā, yajena yajñena karmaṇā yājakena puruṣeṇa vā, itaḥ prāptaḥ, āyajetaḥ /
sakalayajñabhoktā yajvabhirjñānadvārā prāpyaścetyarthaḥ /
tasya sambuddhirāyajeta /
*4,111*
... vasantiśca vasantataḥ

1.4.13

NYĀYASUDHĀ:
vasateḥ pacādyac /
vasatīti vasaḥ /
tanoterauṇādiko ḍipratyayaḥ /
tanotīti tiḥ /
"varṇāgamo varṇaviparyayaśca'; iti pūrvapadasya nakārāgamaḥ /
vasaṃścāsau tiśceti vasantiḥ /
vyāpto vartata ityarthaḥ /
tatsambuddhirvasante /
dviruktirādarārthā /
*4,112*
vigatacchādanatvāt tu gaccha ...
NYĀYASUDHĀ:
ameśchadeśca ḍo'nyatrāpi dṛśyata iti ḍapratyayaḥ /
gaṃ vigataṃ, chaṃ chādanamavidyādikaṃ yasmādasau gacchastasya sambuddhir gaccha /
'indrāgacche'tyādivyākhyānametat /
*4,115*
... bhūtakṣayaṅkaraḥ /
bhuṅkṣetyukto harir ...
NYĀYASUDHĀ:
suśabdo bhūtaśabdasyādeśaḥ kṣayaśabdasya ca kṣvaḥ pūrvapadasya makārāgamaḥ /
pṛṣṭodarādirayam /
yadvā kṣi kṣaya ityasmāt ḍvapratyayaḥ /
ayamapi sambuddhyataḥ /
*4,117*
... huṃ ca hutamasmin jagad yataḥ

1.4.14

NYĀYASUDHĀ:
juhoteradhikaraṇe makārapratyayaḥ /
kṛnmejanta ityavyayatvam /
hutaṃ svenaivāsminviṣṇau jagatpralayādau yato 'to huṃ ca asāvityarthaḥ /
karmaviśeṣānukterjagadityuktam /
*4,118*
sphuṭatvāt phaḍiti proktaḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
sphauṭavikasana ityasmātkartari kvip /
sakāralopaḥ /
ukārasyākāraḥ /
sphuṭatvātsvātmānaṃ prati vyaktatvādasaṅkucitavṛttitvāt (iti) vā /
... kavarakṣaṇa ityataḥ /
kavacaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
kavarakṣaṇa ityataḥ ityasya(smāt) dhāto rūpaṃ kavacamityetadityarthaḥ /
kavateraca ityetāvāneva pratyayaḥ /
kavati rakṣatīti kavacam /
*4,119*
... vatarte yasmāt ṣaḍguṇatvena sarvadā /
vaṣat ... // MAnuv_1,4.14c-e //
NYĀYASUDHĀ:
vṛtu vartane ḍapratyayaḥ, vartata iti vaḥ /
ṣaḍguṇātmakatvāt ṣaṭ /
vaścāsau ṣaṭ ceti vaṣaṭ /
tasya tātparyaṃ vartata ityādi /
aiśvaryavīryayaśaḥśrījñānavairāgyāṇi ṣaḍguṇāḥ /
... tadgatvatasteṣāṃ vauṣaḍ ...
NYĀYASUDHĀ:
viḥ viṣṇuḥ /
"akayapravisambhūmasakhāhā viṣṇuvācakāḥ'; iti vacanāt /
tasmin vau vartamānāḥ ṣaṭ guṇā vauṣaṭ /
saptamyā aluk /
asya tātparyārthaḥ /
teṣāṃ ṣaṇṇāṃ guṇānāṃ tadga(ta)tvato vauṣaḍiti /
*4,120*
... ityeva kathyate

1.4.15

NYĀYASUDHĀ:
nacaivaṃ bhagavannāmatvānupapattiḥ /
tadgataguṇānāmapi tadātmakatvāt /
tadidamuktam- ityeveti //
tarhi kathyata iti katham /
bhāve prayogo na karmaṇītyato na doṣaḥ /
*4,125*
svīyaṃ svīkurute yasmāt svāhetyukto janārdanaḥ
NYĀYASUDHĀ:
haraterjahātervā ḍaḥ /
dvāvapyāṅpūrvaur(vakau) svīkāre vartete /
svaṃ svabhāvataḥ svīyameva havirādi(itareṣāṃ) bhrāntyāsvavat pratītaṃ svīkuruta iti svāhaḥ /
sa cāsau aśceti svāheti sambuddhiḥ /
*4,126*
namantyasmin guṇā yasyānnama ityeva kathyate

1.4.16

NYĀYASUDHĀ:
namateradhikaraṇe 'sunpratyayaḥ /
napuṃsakaliṅgatā tu śabdānusāriṇī /
guṇā iti yogyatayā sambandhaḥ /
namanenātyantikasambandhamupalakṣayati /
athavā asmin parameśvare viṣaye guṇāḥ upasarjanabhūtā brahmādayo namanti prahvībhavantīti vyākhyeyam /
*4,127*
evaṃ yogavṛtyā padasamanvaye 'ṅgīkṛte labdhaṃ prayojanamāha- ityaśeṣeti //
ityaśeṣakriyānāmaśabdaireko janārdanaḥ /
ucyate mukhyato yasmāt padavarṇasvarādibhiḥ

1.4.17

tasmādanantaguṇatā ...
NYĀYASUDHĀ:
iti uktadiśā /
tena ca vibhaktyarthānupapattiḥ /
kriyāśabdā ākhyātapadāni /
nāmaśabdāḥ subantā(padā)ni /
"ekaḥ'; iti śabdāntaranyāyena prāptaṃ bhedamapākaroti /
abhidheyabhede hi nānantaguṇatā siddhayati /
mukhyato yogavṛttyā /
kriyānāmaśabdairityasyānuvādaḥ padavarṇasvarātmabhiriti /
na kevalaṃ padavarṇātmabhiḥ kiṃ tūdāttādisvarātmabhiśca /
nanu varṇānāmapi vācakatve vibhaktyantatve ca padatvameva /
tatkimarthaṃ pṛthaggrahaṇam /
ekānekavarṇātmakatvavivakṣayeti brūmaḥ /
anantaguṇatā siddhayatīti śeṣaḥ /
hiśabdo 'paryāyatvāditi sūcayati /
anena rūḍhimātreṇa padasamanvayāṅgīkāro niṣprayojanaḥ anantaguṇatvāsiddheriti pūrvapakṣiṇoktaṃ parihṛtamityuktaṃ bhavati /
nanu ca na nirvacanasya śakyakāraṇatvamātreṇānantaguṇatvaṃ parameśvarasya vedataḥ siddhayati /
nirvacanasya vyākhyātṛmatiparikalpitasyārthāntare 'nyathā ca sambhavāt /
anyathā śvitrī śodhanaṃ karoti ityabhiprāyeṇa prayuktasya śveto dhāvatīti vākyasya itaḥ sārameyo drutaṃ gacchatītyapi prameyaṃ prasajyetetyata uktam- śrutīti //
*4,128*
... śrutitātparyato 'sya hi
NYĀYASUDHĀ:
bhavedevam yadi vasanta ityādiśrutīnāmuktavidhinirvacanena parameśvaraguṇeṣu tātparyaṃ na syāt /
taccāstītyupapādayiṣyāma iti ca hiśabdaḥ /
yogavṛttyaṅgīkārasya prayojanāntaramāha- vijñāneti //
vijñānārthatvataḥ sarvaśabdānāṃ nāsti dūṣaṇam

1.4.18

NYĀYASUDHĀ:
vaidikānāṃ sarvaśabdānāmevaṃ yogavṛttyā vijñānārthatvato 'nantaguṇopetatayā parameśvarajñānārthatvenāṅgīkṛtatvādvasantādyātmakatayā rūḍhyaṅgīkāraprayuktaṃ yadanityatvādidūṣaṇamuktaṃ tannāstītyarthaḥ /
tadanena"jyotiḥ'; iti sūtrasya leśatastātparyamuktaṃ bhavati /
evaṃ karmakāṇḍasya brahmaṇi pratipadasamanvayapratipādanena samanvayasūtrasyānupapattiḥ parihṛtā /
idānīṃ vākyānvayapakṣāṅgīkāreṇāpi tāṃ pariharati- aṅgīkṛte 'pīti //
aṅgīkṛte 'pi naivāsti doṣo vākyasamanvaye
NYĀYASUDHĀ:
vākyasamanvaye 'ṅgīkṛte 'pi brahmaṇi vasanta ityādivākyānāṃ samanvayāṅgīkārādapi doṣaḥ samanvayasūtrānupapattirnaivāstītyarthaḥ /
anena vākyānvayasyāditi sūtrasya tātparyamuktaṃ bhavati /
*4,130f.*
nanūktamatra na vākyānāṃ brahmaṇi samanvayo ghaṭate /
sāṅgakamarparatvāvagamādāgamanāmiti tatrāha- tadarthatveneti //
tadarthatvena karmādeḥ sambhavādalpabuddhaye

1.4.19

NYĀYASUDHĀ:
taditi vijñānaṃ parāmṛśati /
alpabuddhaya iti ṣaṣṭhayarthe caturthī /
"ahalyāyai jāraḥ'; iti yathā /
na vākyānvayānupapattiriti śeṣaḥ /
yathā khalu yūpāhavanīyādivākyāni na niṣphale tāvanmātre paryavasyanti /
kintu jyotiṣyomādītikartavyatāparāṇi /
tathā sarvamapi karmakāṇḍaṃ nālpāsthiraphale paryavasyati, kintu brahmajñānārthameva /
tatpratipāditasya karmāderbrahmajñānāthartvāt /
"vividiṣanti yajñena dānena tapasānāśakena'; ityādiśruteriti bhāvaḥ /
nanu ca yaḥ karmakāṇḍasya brahmaṇi pratipadasamanvayo 'bhihitaḥ sa yukto na vā /
neti pakṣe na vyutpādanīyaḥ /
ādye kimanena vākyānvayāṅgīkāreṇetyata uktam- alpabuddhaya iti //
prapañcayiṣyate caitat /
anena"anyārtham'; ityādisūtrāṇāṃ tātparyamuktaṃ bhavati /
*4,133*
nanvalpabuddhīnāmapi pratipadānvaya eva brahmajñānaheturbha(viṣyatīti)vatīti kiṃ vākyānvayetyata āha- ka iti //
kaśchandasāṃ yogamiti śruter ...
NYĀYASUDHĀ:
"kacchandasāṃ yogamāveda dhīraḥ'; iti śrutervaidikapadayogavṛtteralpabuddhibhiraśakyajñānatvādyu(tvena)ktaṃ vākyānvayavyutpādanamiti śeṣaḥ /
nanvevaṃ tarhi yogavṛttyā pratipadasamanvayavyutpādanaṃ na kartavyam /
ko dhīraśchandasāṃ yogaṃ brahmaṇi yogavṛttim āveda na ko 'pīti niradhikārikatvaśravaṇāt /
nahi gāyamāno badhireṣu gāyatītyata āha- yogārtheti //
... yogārthatattvavit /
brahmaiko naiva cānyo 'sti ...
NYĀYASUDHĀ:
yogasyārtho yogārthaḥ /
tasya tattvaṃ yāthārthyam /
caśabdo 'rthadvayasamuccayārthaḥ /
ayamasyāḥ śruterartha iti śeṣaḥ /
etadupapādayati- ka iti //
... ka ityasyarobhayārthataḥ

1.4.23

NYĀYASUDHĀ:
"prajāpatirvai kaḥ'; iti śruteḥ kaśabdo brahmārthaḥ /
kiṃvṛttasya cākṣepe vṛttiḥ suprasiddhā /
tathā ca ka ityasyobhayārthatvādbrahmārthatve tasya yogavṛttijñāne sāmarthyakathanānnānadhikārikatvam /
ākṣepārthatve tadanyeṣāmanadhikārakathanādyukto vākyānvayābhyupagamaḥ /
nanu kathametat /
āvṛttestantradharmādvetyadoṣaḥ /
pramāṇaṃ cātrānyathānupapattiriti /
*4,135*
yadi brahmā eka eva padānāṃ yogavṛttyā 'rthasambandhaṃ veda tadā"ekasya pratibhātaṃ tu kṛtakānna viśiṣṭate'; iti nyāyātkṛtakatvaṃ śabdārthasambandhasyetyādyāpadyate /
tathā"cautpattikastu śabdasyārthena sambandhaḥ'; iti jaiminyuktaḥ śabdānāmarthairnityayogaḥ parityaktaḥ syādityata āha- tasyāpīti //
*4,136*
tasyāpi pūrvasiddhasya jñānameveti niścayāt /
nityayogo 'pi śabdānāmarthairnaiva niṣiddhayate // MAnuv_1,4.20a-d //
NYĀYASUDHĀ:
yadyapyeka eva pratipattā tathāpi tasya pūrvasiddhasyeva pūrvasthitasyaiva jñātasyaiva ca śabdārthasambandhasya pramitireva bhavati na tūtprekṣāmātram iti asyārthasya śrutyādibhyo niścayāt jaiminyuktaḥ arthaiḥ śabdānāṃ nityayogo naivāsmābhistyajyata iti yojanā /
etaduktaṃ bhavati /
syādayaṃ doṣo yadi brahmaṇaḥ śabdārthasambandhajñānamutprekṣārūpaṃ syāt /
na caivam /
kintu pūrvajanmani pratītaṃ svataḥ siddhameva sambandhamiha janmani suptaprabuddhanyāyeneśvaraprasādādavabuddhayata iti /
tathāca śrutiḥ"yo brahmāṇam'; ityevaṃjātīyakā /
ekadeśe puruṣāntarapratipattisaṃvādāccaitadevam /
tathāca smṛtiḥ /
"janmāntare śrutāstāstu'; ityādikā /
ata eva śrutiḥ"āveda'; ityāha /
etena naikādhikārikaṃ śāstramityapi parāstam /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ jyotirupakramādhikaraṇam //
*4,138*
[======= JNys_1,4.VI: prakṛtyadhikaraṇam =======]
[======= JNys_1,4.VII: etenasarvevyākhyātādhikaraṇam =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ prakṛtyadhikaraṇam //
idānīṃ"prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt'"etena sarve vyākhyātā vyākhyātāḥ'; ityadhikaraṇadvayasya saṅkṣepatastātparyamāha- strīśabdāśceti //
prakṛtiś ca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt

1.4.28

etena sarve vyākhyātā vyākhyātāḥ

1.4.20

strīśabdāśca niṣedhārthāḥ sarve 'pi brahmavācakāḥ

1.4.21

NYĀYASUDHĀ:
strīliṅgāḥ prakṛthatyādiśabdāḥ strīśabdāḥ /
niṣedhanaṃ niṣedho 'bhāvaḥ /
niṣiddhayata iti /
niṣedhaḥ asat /
tadubhayārthāḥ /
śabdā iti (ca) vartate /
*4,139*
atra na sarvāṇi sūtrāṇi vyākhyātāni /
tataḥ pratijñā vyāhanyetetyato viṣayādikathanena vyākhyātatāṃ manvānaḥ sarvādhikaraṇaviṣayapūrvapakṣasiddhāntayuktīrāha- virodhīti //
virodhisarvabāhulyakāraṇastrīniṣedhinām /
pṛthak samanvayārthāni sthānānyetāni sarvaśaḥ

1.4.22

NYĀYASUDHĀ:
yadvā atrādyena ślokenādhikara(ṇārtho)ṇopādhayaḥ kathyante /
virodhīti paramaiśvaryavirodhyarthāḥ /
sarveti uktavakṣyamāṇavyatiriktāḥ /
bāhulyeti bāhulyaviśiṣṭārthavācinaḥ /
kāraṇeti avāntarakāraṇavācinaḥ /
strīti strīliṅgāḥ /
niṣedho vācyo yeṣāmasti te niṣedhinaḥ /
athavā /
dvandvātpara inpratyayo draṣṭavyaḥ /
tathātve virodhyādayo 'rthā grāhyāḥ /
śabdānāmiti śeṣaḥ /
etāni etatpādagatāni sarvaśaḥ sthānāni adhikaraṇāni eṣāṃ śabdānāṃ samanvayaprayojanānītyukte pratyekaṃ sarvaśabdasamanvayasiddhirityapi pratīyeta /
ataḥ pṛthagityuktam /
*4,142*
sarvamānairvirodhaśca vyutpatterapyaśakyatā /
parasparavirodhaśca virodhaḥ kāryatadvatoḥ /
strīliṅgatvaṃ niṣedhaśca pūrvapakṣeṣu hetavaḥ

1.4.23

doṣātyaspṛṣṭiniyamaḥ śabdārthānekatā tathā /
bahurūpatvamīśasya vyaktayavyaktiviśeṣitā

1.4.24

utpādanaṃ svadehācca durjanāvyaktatā tathā /
itayādyā yuktayaḥ sākṣāt siddhāntasthāpakā iha

1.4.25

NYĀYASUDHĀ:
sarvetyanenaiva samākarṣādhikaraṇārtho 'pi saṅgṛhītaḥ /
tasya jyotiradhikaraṇārthākṣepaparihārārthatvāt /
"sarvamānairvirodhaśca'; ityādyartho nyāyavivaraṇādāvavagantavyaḥ /
*4,144*
evamānumānikamityādīni sūtrāṇi saṅkṣepato vyākhyāya siṃhāvalokananyāyena samākarṣādhikaraṇaṃ jyotiradhikaraṇaṃ"cānvayaḥ'; ityādinā kiñcidvivṛṇoti /
tathāhi /
samākarṣādhikaraṇe pratipādyamāno vākyānvayaḥ sūtrakārasyābhimāno na vā /
ādye vaktavyam /
prāguktapratipadānvayo yukto na veti /
neti pakṣe na vaktavyaḥ /
yuktatve tu mukhye tasminvidyamāne 'sya vaiyarthyam /
kiñca vākyānvayasya svamatatve 'nyārthaṃ tu jaiminirityādisūtreṣu jaiminyādigrahaṇaṃ vyarthaṃ syāt /
api ca pratijñāsiddherliṅgamāśmarathyaḥ utkramiṣyata evaṃ, bhāvādityauḍulomiḥ avasthiteriti kāśakṛtsna iti vākyānvayastriprakāro 'bhihitaḥ /
tasya parasparamavirodhe matabhedo na syāt /
virodhe tu kathaṃ sūtrakārābhimatatvam /
atha sūtrakārasyānabhimato vākyānvayastadā nirākaraṇasūtreṇābhāvyam /
na caitadasti /
tatkathametadityata āha- anvaya iti //
anvayaḥ sarvaśabdānāmaśakyo jñātumañjasā /
iti yallokavaimukhyaṃ jaiminyādimataṃ vadan

1.4.26

vidyādhinātho bhagavānapācakre svayaṃ prabhuḥ
NYĀYASUDHĀ:
pratipadānvaye 'bhihite hi mandādhikāriṇāṃ mokṣamāgarvaimukhyaṃ syāt /
sarvaśabdānāṃ brahmaṇi añjasā mukhyayā vṛttyā anvayastāvajjñātumaśakyaḥ /
"kaśchandasāmiti'; śruteḥ /
naca tajjñānena vinā mokṣaḥ /
nacāśakye pravṛttiryuktā /
ākāśaromanthanādau pravṛttyadarśanāt /
tathācāhuḥ /
"vyasanāni durantāni samavyayaphalāni ca /
aśakyāni ca vastūni nārabheta vicakṣaṇaḥ'; iti /
tasmādāstāmayaṃ mokṣaḥ /
śakyānuṣṭhānasādhanadharmādyarthameva pravartemahīti /
evaṃ mandalokasya mokṣamārgavaimukhyaṃ bhagavansūtrakāraḥ svayameva jaiminyādimatametaditi vadanvākyānvayapradarśanena nirākṛtavān /
anena svābhimata eva vākyānvayo 'to na nirākaraṇasūtrābhāvo doṣāya /
pratipadānvayaśca yukta eveti tadvyutpādanamupapannameva /
tathāpi pratipadamanvaye sāmarthyavaikalyena mokṣamārgādvimukhānāṃ mandādhikāriṇāmupāyāntarapradarśanena samāśvāsārthaṃ vākyānvayakathanaṃ copapannamityuktaṃ bhavati /
*4,146*
tarhi jaiminyādigrahaṇaṃ vyarthamityuktamityata āha- svaśiṣyāṇāmiti //
svaśiṣyāṇāṃ prasiddhayarthaṃ matamātmīyamaṃśataḥ

1.4.27

vijñātaṃ tairjagādātra tāratamyaṃ nṛṇāṃ vadan

1.4.10

NYĀYASUDHĀ:
jaiminyādīnāmiti śeṣaḥ /
nātra jaiminyādigrahaṇena tadīyamevaitanmatamityucyate /
kintu madīyameva matamekadeśato jaiminyādibhirvijñātamiti /
etacca teṣāṃ khyātyartham /
guruṇā ślāghitā hi śiṣyā loke khyātiṃ labhante /
nanu vākyānvayasya prakāratrayaṃ parasparaviruddhaṃ kathaṃ sūtrakārābhimataṃ syādityata āha- tāratamyamiti //
nṛṇāmalpādhikāriṇāmavasthātāratamyaṃ vadannityanenāvasthātāratamyavyavasthayā matabhedo na virodhenetyuktaṃ bhavati /
etenāṅgīkṛte 'pītyādyuktaṃ vivṛtaṃ veditavyam /
*4,147*
jyotiradhikaraṇe yogavṛttyā parameśvare 'khila(padānāṃ)śabdasamanvayo 'bhihitaḥ /
nāsau yujyate /
prakṛtyāderanyaparatvābhāve nirvacanānupapatteḥ /
nahi jātādipadānāmanyaparatvānaṅgīkāre jātamotaṃ yasminniti vyutpattiḥ sambhavati /
prakṛtyāderanyaparatve tu sarvaśabdānāṃ bhagavadvācitvamiti gataḥ pakṣaḥ /
kiñca vasanta ityādīnāṃ bhagavatparatve karmānuṣṭhānalopo lokavyavahāravilopaśca prasajyetetyuktamityata āha- teṣviti //
kalpanopadeśāc ca madhvādivadavirodhaḥ

1.4.27

teṣu teṣu padārtheṣu rūḍhiraṅgīkṛtā yataḥ

1.4.28

prayojanabahutvena tasya tasyāvirodhataḥ /
upadeśādisāmarthyād viṣṇau śaktiśca gṛhyate

1.4.29

*4,148*
NYĀYASUDHĀ:
vyutpattyupapattiḥ karmānuṣṭhānasambhavo lokavyavahārānucchedaścetyevaṃ prayojanānāṃ bahutvena kāraṇena teṣu teṣu tattacchabdavācyatayā prasiddheṣvartheṣu tattacchabdānāṃ, rūḍhirityupalakṣaṇaṃ, vṛttiraṅgīkṛtā yatastasmāttasya tasyāvirodhataḥ taṃ tamarthamaparityajya upadeśaliṅgaprakaraṇādibalena sarvaśabdānāṃ viṣṇau ca śaktirgṛhyate /
yadyapi atraitāvadeva vaktavyam /
"naiṣa doṣaḥ /
sarvaśabdānāṃ bhagavadvācināmapi prasiddhārthāntaravācakatvasyāpi svīkārāt /
jyotirādiśabdānāṃ hi jyotiṣyomādvayarthatvasyāṅgīkṛtatvānnānuṣṭhānalokavyavahāravilopaḥ /
jātamotamityavayavavṛttyā parameśvare vṛttau jātātipadānāmanyataratvamaṅgīkriyata iti vyutpattyupapattiḥ /
punastadavayavasyāpyanyaparatvamupādāya parameśvare jātapadavyutapattisambhava itrata /
tathāpi syādetadevam /
yadi śabdānāmanekārthatvaṃ syāt tadeva kuta iti śaṅkānirāsārthamidamuktamiti jñātavyam /
tathāhi /
padārthāntaravācitvaṃ tāvaduktaprayojanasiddhaye 'ṅgīkaraṇīyam /
parameśvaravācitvaṃ ca sarvaśabdānāṃ"nāmāni sarvāṇi yamāviśanti'; /
"tā vā etāḥ sarvā ṛcaḥ'; ityādyupadeśabalācchatiliṅgādisāmarthyācca tattacchabdānāmavaśyamaṅgīkaraṇīyamiti /
anena"kalpanopadeśācca madhvādivadavirodhaḥ'; iti sūtrasya tātparyamuktaṃ bhavati /
*4,150*
yadi sarvaśabdānāmubhayārthatvaṃ tarhi"viśvasmādindra uttaraḥ'"asadevedamagra āsīt'; ityādau katham /
ubhayoḥ sarvottamatvāderviruddhatvenātrobhayārthatvānupapatteḥ /
padānāmubhayārthavācitave 'pi tatra virodhaḥ, tatrānyataramātre tātparyamaṅgīkāryamiti cet /
tatrāpi kimupādeyaṃ kiṃ parityājyamiti na jñāyata ityata āha- tathāpīti //
tathāpyetadvirodhe tu tadvācitvamapodyate
NYĀYASUDHĀ:
yadyapyubhayārthāḥ śabdā iti sāmānyenoktam /
tathāpi parameśvaraparatvavirodhe 'nyaparatvamapodyate /
tuśabdo viśeṣadyotanārthaḥ /
ubhayaparatvaṃ tāvadviruddhamiti pareṇaivoktam /
anyataraparityāge ca parameśvaraparityāgo na yuktaḥ /
niścitatātparyavākyāntaravirodhāt /
ataḥ pariśeṣāditaraparityāga evocita iti /
tarhi kalpanopadeśādityādivirodhaḥ /
tatra sarvaśabdānāmubhayaparatvasyoktatvāditi cenna /
nirapavādasthale paryavasāyitvāttasyetyāha- avirodha iti //
*4,151*
avirodhe tu bahvarthā etanmūlatayā matāḥ

1.4.30

NYĀYASUDHĀ:
bahuśabdo 'nekārthaḥ /
matāḥ tatratatra sūtre 'bhimatāḥ /
nanvavirodhe 'pyubhayārthatvāṅgīkāro na yuktaḥ /
tattu samanvayādityavadhāra(ṇavirodhā)ṇaśadityata uktam- etanmūlatayeti //
eṣa parameśvaro mūlaṃ mukhyo yeṣāṃ te tathoktāsteṣāṃ bhāvastattā /
tayetītthaṃmbhūtalakṣaṇe tṛtīyā /
mukhyamarthāntaraṃ vārayitumavadhāraṇam /
na tvarthāntaramātram /
uktaprayojanavyāghātāditi bhāvaḥ /
etenanānyāyaścā(yyaṃ cā)nekārthatvamityapi samāhitam /
mukhyārthasyaikatvāt /
*4,154*
nanu purandarādiṣvapīndrādiśabdā rūḍhiyogābhyāṃ pravṛttāḥ /
rūḍhiyogau ca mukhyavṛttī kathyete /
ato 'kṣādiśabdānāmivendrādiśabdānāmubhayaṃ mukhyābhidheyaṃ yuktam /
neśvara evetyata āha- ito hīti //
ito hi rūḍhatānyeṣāmupajīvyatvamatra hi
NYĀYASUDHĀ:
satyamasti purandarādīnāmapīndrādiśabdarūḍhiviṣayatā tathāpi sā itaḥ parameśvarādeva hi yasmāt, yasmācca atra yogaviṣayatve parameśvarasyaivopajīvyatvaṃ tasmātsa eva mukhyārtho na purandarādayaḥ /
svata evānavadhikaiśvaryādimatīśvara evendrādiśabdānāṃ yogarūḍhī /
tatsannidhānāttadāyatta(tatpra)pravṛttinimittatvādeva ca purandarādiṣu /
prasiddhaṃ caitat /
yadyatsannidhānādyacchabdapratipādyaṃ tadamukhyamanyanmukhyamiti /
yathā dagdhṛśabdasyāyo 'gniśca /
na cākṣādiśabdārthānāmita(reta)rāpekṣāstīti vaiṣamyamiti /
nanvevaṃ cedīśvarasyāpyamukhyatvaṃ prasaktam /
arthāntarāpekṣayaiva tatra śabdapravṛtteḥ /
na khalu jātādiśabdānāmanyārthatāmanapekṣya jyotiṣetyādiśabdānāṃ bhagavati pravṛttiḥ sambhavatītyata āha- tatsiddhiriti /
tatsiddhistadapekṣā ca ...
NYĀYASUDHĀ:
caśabdo 'vadhāraṇe /
nāyamasti doṣaḥ /
yataḥ paramapuruṣe tattacchabdapravṛttipratītirevārthāntarāpekṣā natu pravṛttiḥ /
nahi ghaṭasya rūpaṃ pradīpāpekṣayā pratīyata ityetāvatā tadāyattaṃ bhavati /
yathānyatra śabdapravṛttireva parameśvarāpekṣā /
naivaṃ paramātmani vṛttāvitarāpekṣāṃ kāmapīkṣāmaha iti /
*4,155*
itaśca nāyaṃ doṣa ityāha- sāpekṣā ceti //
... sāpekṣā ca harīcchayā

1.4.31

NYĀYASUDHĀ:
yā parameśvare śabdānāṃ vṛttāvarthāntarāpekṣā sā ca bhagavadicchānibandhanaiva na tvananyagatikatayetyato na tasyāmukhyārthatāprāptiḥ /
na hīcchayā prakṛtyādikamupādadānasya sṛṣṭiḥ parāyattā /
nāpi paṭukaraṇā līlānimittamicchayā daṇḍamavaṣṭabhya gacchandaṇḍāyattagatirbhavatīti /
yadyevaṃ harisannidhānādinā śabdānāmanyatra vṛttistatkimayasīva dagdhṛśabdasya loke sarvaśabdānāṃ lakṣaṇaiva /
tathā sati gaṅgātīrayoraviśeṣaprasaṅgaḥ /
īkṣatyadhikaraṇoktārthasya mūle nihitaḥ kuṭhāra ityāśaṅkāṃ pariharannetanmūlatayetyādinoktamarthamupasaṃharati- tasmāditi //
tasmāt paramamukhyatvaṃ viṣṇāvanyatra mukhyatā
*4,156*
NYĀYASUDHĀ:
nāyasi dagdhṛśabdasyevendrādiśabdānāṃ purandarādiṣu lakṣaṇaiva /
rūḍherabhidhānādisiddhatvāt /
yoganimittasya ca paramaiśvaryādeḥ sadbhāvāt /
kintu parameśvaraviṣayayo rūḍhiyogayoraparādhīnatvaniraṅkuśatvābhyām, anyatra tadadhīnatvālpatvābhyāṃ, mukhyāthartāyāmevāyaṃ mukhyāmukhyavibhāgo 'bhihita iti /
tadidamuktaṃ paramamukhyatvamiti mukhyateti ca /
*4,157*
upalakṣaṇā ca gauṇī ca tisraḥ śabdasya vṛttayaḥ

1.4.32

NYĀYASUDHĀ:
gauṇī(ce)tyataḥ paramitiśabdo 'dhyāhāryaḥ /
etadeva darśayanparamamukhyādivṛttilakṣaṇānyāha- pravṛttītyādinā //
tatra paramamukhyavṛttirdvedhā /
mahāyogo mahāyogarūḍhiśceti /
mahārūḍhistu na sambhavati /
"sā yogādeva labhyate'; ityuktatvāt /
tatra mahāyogasvarūpamāha- pravṛttihetoriti //
pravṛttihetorbāhulyaṃ jñeyaṃ paramamukhyatā
NYĀYASUDHĀ:
nirvacanalabhyo 'rthaḥ pravṛttihetustasya bāhulyaṃ niravadhikatvam /
yadyapi svātantryaṃ cātra vaktavyam /
prakṛtatvāt /
tathāpyanyataramātreṇetaravyāvṛttisiddherlakṣaṇapadānāṃ ca tanmātraprayojanatvānnābhihitam /
paramamukhyateti jñeyamiti yojanā /
nanu bāhulyaṃ pravṛttihetordhamarḥ /
bahulapravṛttihetumattvaṃ cābhidheyasya /
pararamamukhyatā tu śabdadharmaḥ /
tatkathaṃ sāmānādhikaraṇyam /
naiṣa doṣaḥ /
upacaritatvāt /
niravadhikaṃ svatantraṃ vā pravṛttihetumapekṣya yā śabda(sya pra)vṛttiḥ sā paramamukhyatā mahāyogalakṣaṇā jñātavyeti tātparyārthaḥ /
*4,160*
mahāyogarūḍhisvarūpaṃ nirūpayannāha- tatreti //
tatra prayogabāhulyaṃ yadi tatparatā kimu

1.4.33

NYĀYASUDHĀ:
yatrārthe pravṛttihetoranavadhikatvaṃ tatraiva cetprayogabāhulyaṃ syāttadā tasyā vṛtteḥ paratā paramamukhyatā kimu vaktavyeti /
atrānavadhikapravṛttinimittavati yatrārthe yasya śabdasya prayogabāhulyamasti tasya tatra mahāyogarūḍhilakṣaṇā paramamukhyavṛttirityetāvadeva vaktavyam /
kaimutyakathanaṃ tu śaṅkānirāsārtham /
tathāhi /
kimatra prayogabāhulyamātraṃ lakṣaṇamutānavadhikapravṛttinimittaviśeṣitam /
nādyaḥ /
rūḍhimātratvātparamamukhyatvāyogāt /
na dvitīyaḥ /
anavadhikapravṛttinimittenaiva paramamukhyatve viśeṣavaiyarthyāt /
naca samāhāreṇa vidhāntaraṃ bhavati /
tathā sati asiddhabādhitasamāhāro 'paro hetvābhāsaḥ syāditi /
atra dvitīya evābhyupagamyate /
nacoktadoṣaḥ /
viśeṣaṇamātreṇa paramamukhyatve, viśeṣyasadbhāvena sutarāṃ tatsiddheḥ /
na hyasmābhiḥ paramamukhyatāmātrasiddhaye viśiṣṭopādānaṃ kriyate /
kintu samāhārarūpavidhāntarasiddhaye /
na cātiprasaṅgaḥ /
vaiṣamyāt /
anavadhikapravṛttinimittāpekṣaprayogabāhulyaṃ khalu vivakṣitam /
na samāhāramātram /
etadarthaṃ ca tatra pravṛttihetorbāhulye satīti yojyam /
nacaivaṃ mahāyogasyātra praveśaḥ /
atibahulaprayogābhāvasya tatra vivakṣitatvāditi /
*4,164*
atra katarā vṛttirviṣṇau /
yena paramamukhyatvaṃ viṣṇāvityuktamityata āha- ubhayamiti //
ubhayaṃ dṛśyate viṣṇau śabdānāmapi sarvaśaḥ
NYĀYASUDHĀ:
ubhayaṃ vṛttidvayaṃ, dṛśyate, pramāṇaiḥ /
sarvaśo 'pi śabdānāmityasyāyamarthaḥ /
nārāyaṇādiśabdānāṃ mahāyogarūḍhiḥ /
taditareṣāṃ mahāyoga iti /
athavā viṣṇau paramamukhyavṛttirityuktamanenopapādayati /
ubhayaṃ pravṛttihetorbāhulyaṃ ca /
yadvā /
pramitānvākhyānaṃ parīkṣakadharmo natu svecchayā 'rthakalpanam /
nacaite vṛttī kvacitpramite /
ato na nirūpaṇīye ityatredamuditam /
pramāṇāni tu vakṣyante /
nanu yogo yogarūḍhiścaite kiṃ na syātām /
kimevaṃ bhedakābhāvādāśaṅkayate athavā tadvivakṣākāraṇābhāvāt /
nādyaḥ /
tasyoktatvāt /
na dvitīyaḥ /
yaugikādīnāmapyarthānāmamukhyatāmabhidhāya viṣṇormukhyatvābhidhānasya kāraṇatvāditi /
*4,165*
mukhyavṛttirapi tredhā bhavati /
yogo rūḍhiryogarūḍhiśceti /
tatra pravṛttinimittāpekṣā vṛttiryogaḥ /
yathā kumbhakāraḥ, aupagavo, rājapuruṣa iti /
nanu naite 'pi yaugikāḥ kiṃ nāma rūḍhā eva /
kṛttaddhitasamāsakaraṇaṃ tu vyutpattimātrārtham /
yathoktam /
vṛkṣādivadamī rūḍhā ityādi /
maivam /
śabdārthavibhāgasyāvāpoddhārābhyāṃ pratītasyāpalāpe kāraṇābhāvādityādi śiṣyairevohyatāmiti matvā rūḍheḥ svarūpamāha- prayogeti //
prayogamātrabāhulyaṃ rūḍhirityabhidhīyate

1.4.34

*4,169*
NYĀYASUDHĀ:
yatrārthe yasya śabdasya prayogamātrabāhulyaṃ tatra tasya vṛttī rūḍhirityabhidhīyate mātretyavayavārthasādṛśyādisāpekṣatāvyudāsārtham /
tena paramamukhyavṛtteryogarūḍhe rūḍhopacāralakṣaṇābhyāṃ ca vyavacchedaḥ /
bāhulyamiti svarūpakathanam /
sarve'pi yaugikā /
nāsti rūḍha iti śākaṭāyanaḥ /
tadasat /
ghaṭapaṭādiśabdānāṃ bahulamupalambhāt /
te 'pyuṇādipratyayāntā yaugikā eveti cenna /
arthānugamādarśanāt /
antataḥ prakṛtipratyayayostadarthe rūḍherāśrayaṇīyatvācceti /
pravṛttinimittāpekṣo yatra bahulaprayogastatra yogarūḍhiḥ /
yathā paṅkajādiśabdānāṃ tāmarasādāviti prasiddhatvānnoktam /
virodhādvaiphalyācca yogarūḍhirayukteti kecit /
tathāhi /
avayavavṛttiryogaḥ rūḍhistvakhaṇḍavṛttiḥ /
nahyetayorekatra samāveśo yujyate /
naca yogarūḍhyaṅgīkāre kimapi prayojanamasti /
paṅkajādiśabdānāṃ sampratipannavṛttyaivopapatteriti tadayuktam /
nahi yogarūḍhayoḥ samāhāro yogarūḍhiriti brūmaḥ /
yena virodhaḥ syāt /
kiṃ nāma yathā rūḍhalakṣaṇā lakṣaṇāmātrāt rūḍhagauṇī ca gauṇīmātrātprayogaprācuryeṇa bhidyate /
tathā pravṛttinimittāpekṣitvādrūḍhimātrātprayogabāhulyena yogamātrācca bhinnā tṛtīyeyaṃ vṛttiriti /
Vyāsa -(2)
*4,173*
kiñca paṅkajādiśabdāśca kiṃ kevalaṃ rūḍhā aṅgīkaraṇīyā uta yaugikāḥ /
nādyaḥ /
avayavārthapratītivirodhāt /
saptamyāṃ janerḍa ityādyanuśāsanavirodhācca /
anenaiva nyāyena yaugikābhāvaprasaṅgācca /
na dvitīyaḥ /
bhekādiṣvapi prayogaprasaṅgāt /
gavādiśabdānāmiva vyavahāraprācuryāprācuryakṛte śaktisāmye 'pi prasiddhayaprasiddhī, iti cenna vaiṣamyāt /
gavādiśabdānā(nāṃ sampratipannavṛtyāne)manekārthatve śāstrato niścite hi prasiddhayādeḥ kāraṇāntaraṃ mārgaṇīyam /
nacaivameṣāṃ śabdānāmanekatra śaktiravadhṛtā /
*4,176*
kiñca śamidhātoḥ saṃjñāyāṃ stambakarṇayo ramijaporhastisūcakayorityādināvayavārthavyatirekeṇopādhīnapi vadatā śāstrakāreṇāṅgīkṛtaiveṣā vṛttirityalam /
*4,180*
evamavyavahitāmabhidhāvācakatvādiśabdavedyāṃ mukhyavṛttiṃ nirūpyedānīṃ vyavahitāṃ gauṇīṃ lakṣaṇāṃ cāmukhyavṛttiṃ nirūpayati- prayogeti //
prayogayuktasādṛśyaṃ sambandho vāpyamukhyataḥ /
vṛttiheturiti jñeyaḥ ... // MAnuv_1,4.34a-c //
NYĀYASUDHĀ:
sambandhaḥ prayogayuktena /
vāśabdo vyavasthitavibhāṣāyām /
apiśabdo mukhyavṛttilakṣaṇenāmukhyavṛttilakṣaṇasya samuccayārthaḥ /
amukhyata iti samāse guṇabhūtāyā api vṛtterbuddhayā pṛthakkṛtāyā viśeṣaṇam /
amukhyāyā gauṇyā lakṣaṇāyāśca vṛtteherturiti jñeya ityarthaḥ /
yasya śabdasya yatrārthe prayogaḥ sāmarthyaṃ tasya pravṛttinimittātiriktaṃ tatsādṛśyaṃ nimittīkṛtyānyatra vṛttirgauṇī /
tatsambandhaṃ nimittīkṛtya vṛttistu lakṣaṇetyuktaṃ bhavati /
kaścidāha /
gauṇī nāma vṛttirnāsti /
sādṛśyasyāpi sambandhatvena lakṣaṇāyāmantarbhūtatvāditi /
tannirākartuṃ paścāduddiṣyāpi gauṇī prathamaṃ lakṣitā /
svātantryaṃ hyevamasyā jñāpitaṃ syāt /
*4,183f.*
yadi khalu kaścid brūyāt /
lakṣaṇā nāma nāsti sambandhasyāpyekasthānatvādisādṛśyarūpatvena gauṇyamantarbhūtatvāditi /
tadā kiṃ vaktavyam /
naivaṃ laukikī pratītiriti cet /
tatkiṃ sādṛśyaṃ sambandhatvena pratiyanti laukikāḥ /
tatra gauṇī dvividhā /
rūḍhārūḍhabhedāt /
tatrādyā yathā /
mṛdgavakādau gavādiśabdasya /
dvitīyā yathā gaurvāhīka iti /
atra svārthasahacāriṇo guṇā jāḍyamāndyādayo lakṣyamāṇā gośabdasya vāhīke vṛttau nimittatāmupayāntīti kecit /
tadasat /
gauṇyā lakṣaṇāto bhedābhāvaprasaṅgāt /
gośabdasya vāhīke vṛttau lakṣyamāṇaguṇānāṃ nimittatāyāścopapattiśūnyatvāt /
lakṣyamāṇaguṇasādṛśyādguṇāntaraṃ tato guṇī lakṣyata iti tu nānubhāvikam /
svārthasahacāriguṇābhedena parārthagatā guṇā eva lakṣyanta ityapare /
tadapyasat /
guṇānāṃ bhedasya sādhayiṣyamāṇatvāt /
vāhīke vṛttau nimittābhāvācca /
tasamātsadṛśaguṇāśrayatvaṃ nimittīkṛtya parārthe vṛttirgauṇīti sādhūktam /
*4,191*
lakṣaṇāpi dvedhā /
rūḍhārūḍhabhedāt /
tatrādyā yathā /
rājāyaṃ gacchatīti /
dvitīyā yathā /
gaṅgāyāṃ ghoṣa iti /
kecidabhidheyāvinābhūtapratītirlakṣaṇocyata ityāhuḥ /
teṣāṃ mañcāḥ krośantītyādau lakṣaṇā na syāt /
syācca śabdātapratītena liṅgenānumitārthasya /
athāvinābhāvo 'tra sambandhamātram /
tathāpi lakṣitalakṣaṇāyāmavyāptiḥ /
nahi tatrābhidheyasambandhinī vṛttiḥ /
kintu lakṣitasambandhinī /
yathā prāgviruddhā idānīṃ parasparamekībhūtā iti /
paramparayāyamartho 'bhidheyasambandhīti cet /
tarhi kimanayā kliṣyakalpanayā /
prayogayuktasambandha iti yathoktamevāstu /
*4,194*
vyañjanaṃ nāmāparā vṛttirastīti cenna /
anumānatayā tasya śabdaśaktitvānaṅgīkārāt /
yathoktam /
vacanaliṅgānumā hi seti /
tātparyavṛttistu nātiricyata iti svayamevācāryo vakṣyati /
*4,205*
nanu mukhyārthānupapattiṃ tatsādṛśyaṃ prayojanaṃ cāpekṣya gauṇī pravartate /
mukhyārthānupapattitatsambandhaprayojanānyapekṣya tu lakṣaṇā /
yathoktam
"mukhyārthabādhe tadyoge rūḍhito 'tha prayojanāt /
anyārtho lakṣyate yatsā lakṣaṇāropitā kriyā'; //
iti /
tatkathaṃ sādṛśyasambandhāvevoktāvityata āha- pūrveti //
... pūrvāyoge paragrahaḥ

1.4.35

*4,209*
NYĀYASUDHĀ:
na mukhyānupapattiramukhyavṛtteḥ kāraṇam /
prayogottarakālīnatvādanupapattidaśarnasya /
kintu mukhyārthānupapattidarśanamamukhyārthagrahaṇasya hetuḥ /
ata eva hi na śabdenāpekṣyate /
nāpi prayoktrā /
kintu pratipattraiva /
śabdo hi vyutpattivaśānmukhyamevārthaṃ prathamaṃ buddhāvārohayati /
naca pratipattā taṃ sahasotsraṣṭumutsahata iti tadarthamevānupapattimapekṣate /
ato na vṛttikāraṇacintāyāmiyaṃ vācyā /
prayojanamapi na vṛttihetuḥ /
kintu sati mukhye 'smadāyatte śabdaprayoge(')kasmādamukhyaṃ prayuñjmaha iti vaktrā pratipattrā cānusandhīyate /
ato 'tra na vaktavyamiti /
atrāyogagrahaṇaṃ prayojanasyāpyupalakṣaṇam /
(yathā)ayogaḥ sārvatriko na tathā prayojanaṃ rūḍhāyāṃ gauṇyāṃ lakṣaṇāyāṃ cābhidhātulyatvenānapekṣitatvāditi viśeṣasūcanāya na svaśabdenopāttam /
nirdalatvāt /
mukhyāyoge 'mukhyagraha iti vaktavye pūrvayoge paragraha iti vacanaṃ lakṣitalakṣaṇādyanugamārtham /
nahi lakṣitalakṣaṇā mukhyāsambhavamātreṇāśrīyate /
kintu lakṣitasya api /
ata evaitadayuktaṃ mukhyārthabādha iti /
*4,211*
kiñca yathā mukhyavṛttiṣvapi svīkāre tāratamyamasti tathāmukhyavṛttiṣvapi /
kuta iti cet /
arthapratītisannikaṣarviprakarṣābhyāmiti brūmaḥ /
nanu ca sādṛśyasambandhayostaddhitamupatpādya tasyāpi lupi kṛte sarvaṃ setsyati /
kimamukhyavṛttisvīkāreṇetyato vedamuditam /
yadi gośabdasya gavi vāhīke ca gaṅgāśabdasya gaṅgāyāṃ tīre coktavidhayābhidhaiva syāttadā gogaṅgāśabdoccāraṇe gogaṅgayoḥ pūrvaṃ pratītistadayoge cānusaṃhite 'rthāntare pratītiriti na syāt /
nahi harītakyādiśabdoccāraṇe satyayaṃ pratītikramo 'sti /
kintu vṛkṣe phale ca svātantryeṇa pratīte prakaraṇādivaśenānya(tra)taraniyantraṇaṃ kriyate /
asti cāyaṃ pūrvāyoge paragrahaḥ /
tena jānīmo nobhayatroktavidhābhidheti /
*4,215*
nanvatrānupapatteratharpratītihetutve 'rthāpattirevāstu /
kiṃ śabdaśaktisamāśrayaṇena /
tathāhi /
kimāptapraṇītācchabdādasāvarthaḥ pratīyate /
anyathā vā /
nānyathā /
unmattavākyādau tadabhāvāt /
ādye tvarthāpattireva /
vakturāpteḥ pratītārthānupapatteśca virodhenārthāntarasya kalpyamānatvāt /
syādevaṃ yadi vakturāptatvaṃ niścīyeta /
tasya padasya tatra śaktyabhāve 'sambaddhabhāṣiṇi tasminnāptatvameva kathaṃ niścīyeteti /
tadarthamavaśyaṃ (śabda)śaktirāśraraṇīyeti sarvamavadātam /
etenaitadapi parihṛtam /
yadabhihitaṃ pūrvapakṣiṇā /
yogasya rūḍhito durbalatvena na parameśvarasya mukhyāthartvamiti /
mahāyogasyāvidvadrūḍhimātrātprābalyopapatteḥ /
vidvadrūḍherapyuktatvena tatsahitasya yogasya sutarāṃ tadupapatteriti /
*4,216*
yaduktam"ubhayaṃ dṛśyate viṣṇau'; iti, yacca sūcitaṃ viśiṣṭayogasya rūḍhitaḥ prābalyamiti tadupapādayati- etameveti //
etameva tathā santaṃ śatarcītyādināmabhiḥ /
ācakṣata iti hyatra santamityavadhāraṇā

1.4.36

yogasya rūḍheḥ prābalyaṃ vidvadrūḍhiṃ ca tatragām /
bahuśo darśayatyañjastātparyāt saniruktikam

1.4.37

NYĀYASUDHĀ:
"taṃ yacchataṃ varṣāṇyabhyārcattasmācchatarcinastasmācchatarcina ityācakṣata etameva santaṃ sa yadidaṃ sarvaṃ madhyato dadhe yadidaṃ kiñca tasmānmadhyamāstasmānmadhyamā ityācakṣata etameva santam'; ityādikā śrutiḥ /
saniruktikaṃ yogavṛttisāhityena /
tatragāṃ parameśvaraviṣayām /
śatarcyādiśabdopalakṣitānāṃ sarvaśabdānāṃ vidvadrūḍhiṃ darśayati /
ācakṣata ityuktatvāt /
yaccātra bahuśo 'tibahuvāraṃ darśayati tena jñāyate añjastātparyādeva natu prāsaṅgikatveneti /
kiñcātra santamiti vacanādetamevetyavadhāraṇācca laukikarūḍhito bhagavadviṣayasya yogasya prābalyaṃ darśayati śrutiḥ /
etameva paramātmānaṃ śatarcyādināmārthaṃ santam uktena yogena śatarcyādiśabdavācyamācakṣate vidvāṃsaḥ /
madhucchandaḥprabhṛtīṃstu rūḍhārthānamukhyata ityasyārthasya padadvayasāmarthyena pratīteḥ /
santamityanena hyagaṅgāṃ gaṅgetyācakṣate yathā na tathā harimiti mukhyārthatocyate /
tadupapādanārtham ācakṣata iti nirvacanaṃ ca sambaddhayate /
avadhāraṇena tvanyasya tacchabdā(mukhyār)thatvaṃ pratiṣiddhayate /
naca savarthā pratiṣedho yuktaḥ /
prāguktaprayojanavyāghātāt /
tataḥ parameśvarasamakakṣatayā vācyatvapratiṣedho jñāyate /
rūḍhārthebhyo yaugikārthasyādhikye 'bhihite tadviṣayasya viśiṣṭayogasya laukikarūḍhitaḥ prābalyaṃ siddham /
avadhāraṇeti kvacitpāṭhaḥ /
atra santamiti padaṃ avadhāraṇā ceti (pada)dvayaṃ darśayatīti yojanā /
hi yasmādevaṃ tasmāduktaṃ yuktamiti /
*4,218*
vākyāntarairapi viṣṇoḥ sarvaśabdavācyatāmupapādayati- aḥ itīti //
a iti brahma kathitaṃ tadvayākhyānānmatā tathā /
śabdānāmapi sarveṣāṃ ... // MAnuv_1,4.37a-c //
NYĀYASUDHĀ:
"aḥ iti brahma'; iti śrutāvakārasya brahmavācakatvaṃ tāvatkathitam /
anyathā itikaraṇavaiyarthyāt /
"akāro vai sarvā vāk'; iti śrutau sarveṣāmapi śabdānāmakāravyākhyānatā ca kathitā sākṣādaikyasya pratyakṣādiviruddhatvena lakṣaṇāśrayaṇasyāvaśyakatvāt /
naca vyākhyānavyākhyeyayorbhinnaviṣayatā yuktā /
tasmādetadvākyadvayaparyālocanayā sarvavāgabhidheyatvaṃ brahmaṇaḥ pratīyate /
*4,218f.*
kiñca"yadvāca omiti yacca neti yaccāsyāḥ krūraṃ yadu colbaṇiṣṇu tadviyūya kavayo 'nvavindannāmāyattā samatṛpyañchṛtedhi ityasyāṃ śrutau (ai.2-3-8) vāco vāksamūhasya madhye yat omiti padamaṅgīkāravācīti yāvat, yacca neti padaṃ pratiṣedhārthaṃ, yaccāsyā vāco madhye krūram arthataḥ kaṭhinaṃ (ca), yaccolbaṇiṣṇu śabdata kaṭhinam /
upalakṣaṇametat /
yāvadvaidikaṃ padajātaṃ tatsarvaṃ, viyūya vicārya kavayo vivekinaḥ, (nāmāyattā)nāmāyattāni nāmaprakāśyatayā nāmādhīnāni ta(tta)cchabdapravṛttinimittāni, anvavindan viditavantaḥ /
tasmiṃśca vedane 'dhiśrute paripakve iti a(tada)nantaraṃ samatṛpyan kṛtakṛtyā muktā abhūvanniti, nāmamātravidaḥ kṛtakṛtyatā tāvatkathitā /
tamevaṃ vidvāniti parameśvarajñānādeva mokṣaḥ śrūyate /
tadetadubhayānyathānupapattyā sarvāṇyapi vaidikāni nāmāni parameśvarārthānīti gamyata ityāha- nāmeti //
*4,219*
... nāmavitkṛtakṛtyatā

1.4.38

NYĀYASUDHĀ:
athānyacca sakalavaidikasaṃhitānāṃ pūrvottaravarṇānāṃ ca viṣṇunāmārtha(rūpa)tvaṃ tatpratipādakatvamabravīdvedaḥ /
tena sarve varṇāḥ sarvāśca saṃhitā viṣṇumeva pratipādayantīti jñāyata ityāha- viṣṇunāmeti //
viṣṇunāmārtharūpatvaṃ saṃhitāderathābravīt
NYĀYASUDHĀ:
kvābravīdityatastadvākyamarthataḥ paṭhati- ṇakāraṃ ceti //
ṇakāraṃ ca ṣakāraṃ ca balaceṣṭātmakaṃ vadan

1.4.39

tajjñānapūrvakatvena saṃhitādhyayanaṃ tathā
NYĀYASUDHĀ:
"ṇakāro balaṃ ṣakāraḥ prāṇa ātmā'; iti viṣṇunāmagatau ṇakāraṣakārau parameśvarabalaceṣyāpratipādakau vadan vedo 'nantaraṃ"sa yo ha etau ṇakāraṣakārāvanusaṃhitamṛco vedetyṛcāmanusaṃhitaṃ sarvasaṃhitāsu ṇakāraṣakārau yo veda ṇakāraṣakāratatsaṃhitābhiḥ pratipādyo yo 'rthaḥ sa eva sarvatra pūrvottaravarṇatatsahitābhiḥ pratipādyata iti yo ve(tti)da, iti viṣṇunāmasamānārthatājñānapūrvakatvena sarvasaṃhitādhyayanamabravīdityarthaḥ /
nanvatra ṇakāraṣakārārthapratipādakatvaṃ sarvavarṇāderucyate /
natu viṣṇunāmārthatvam /
nahi ṇakāraṣakārāveva viṣṇunāmetyata āha- upasargatvata iti //
upasargatvato vestu tācchīlyārthādunastathā

1.4.40

ṇakāraśca ṣakāraśca nāmarūpatayā matau
*4,220*
NYĀYASUDHĀ:
satyaṃ santi viṣṇunāmnayanye 'pi varṇāḥ /
tathāpi vītyasyopasargatvenottarapadārthaviśeṣakatvāt unpratyayasya tācchīlyārthatvādupasarjanatvaṃ manvānasya vedasya prādhānyāt ṇakāraśca ṣakāraśca dvāveva nāmasvarūpatayābhimatāvityadoṣaḥ /
nanūpasargāḥ kriyāyoge /
nacātra kriyā yogo 'sti /
tatkathamupasargatvam /
maivam /
ṣontakarmaṇi, ṇustutāviti dhātudvayarūpatvāṅgīkārāt /
ata eva tācchīlikapratyayotpattyupapattiḥ /
udāhṛtānāṃ śrutīnāṃ prayojanamāha- tasmāditi //
tasmāt samanvayo viṣṇau svaravarṇapadātmanaḥ

1.4.41

api vedasya kimuta vākyarūpeṇa saṅgatiḥ
NYĀYASUDHĀ:
yau purā sarvaśabdānāṃ pratipadasamanvayo vākyasamanvayaśca viṣṇāvuktau tāvatābhiḥ śrutibhiḥ siddhāvityarthaḥ /
*4,221*
upapattyapekṣāḥ śrutayaḥ prāgudāhṛtāḥ /
idānīṃ spaṣṭaṃ padavākyasamanvayapratipādinīrudāharati- ghoṣā iti //
ghoṣāḥ sarve 'pi vedāśca sarve vedāśca yat padam

1.4.42

indraṃ mitraṃ yamindraṃ ca prathamaḥ saṅkṛtistathā /
nāmadhāḥ sarvadevānāmeka ityādikā śrutiḥ

1.4.43

pramāṇamuktaviṣaye ...

1.4.44

NYĀYASUDHĀ:
"tā vā etāḥ sarvā ṛcaḥ sarve vedāḥ sarve ghoṣā ekaiva vyāhṛtiḥ prāṇā eva',"sarve vedā yatpadamāmananti',"indraṃ mitraṃ
varuṇamagnimāhuratho divyaḥ sa suparṇo garutmān /
ekaṃ sadviprā bahudhā vadantyagniṃ yamaṃ mātariśvānamāhuḥ',"yamindramāhurvaruṇaṃ yamāhuryaṃ mitramāhuryamu satyamāhuḥ',"sa prathamasaṃ(skṛ)kṛtirviśvakarmā sa prathamo mitro varuṇoginaḥ'; /
"yo devānāṃ nāmadhā eka eva'; ityetānivākyānyetaiḥ pratīkairupāttāni /
ādipadena"nāmāni sarvāṇi'; ityādergrahaṇam /
atrādyadvitīyāntimaśrutayaḥ samanvayadvaye pramāṇam /
anyāstu vākyānvaye /
indrādināmnāṃ parameśvaraparatve sati"indrasya nu vīryāṇi pravocam'; ityādivākyānāṃ tatparatvaṃ hi siddhayati /
*4,222*
... tadevoktamupakramāt /
iti svayaṃ bhagavatā bruvatāśeṣamanvayam // MAnuv_1,4.43b-d //
NYĀYASUDHĀ:
nanvetadarthapratipādakasūtrasyādarśanādutsūtrito 'yamarthaḥ kasmādukta ityata āha- tadeveti //
tadetadbhagavatā sūtrakāreṇa svayamuktameva notsūtritaṃ kathyate /
tathāca sūtram /
"jyotirupakramāttu tathā hyadhīyata eke'; iti /
atra jyotiriti sūtrapratīke grāhye yadupakramādityāha, tena"jyotirupakramāt'; iti pareṣāmapapāṭha eveti sūcayati /
athavātra jyotirmātragrahaṇātkathaṃ sarvaśabdapratipādanam /
jyotiḥśabdasyopalakṣaṇatvāditi vadāmaḥ /
kathamupalakṣaṇābhiprāyo 'vagamyata ityata uktam- upakramāditi bruvateti //
*4,223*
atra hi"jyotiḥ iti pratijñāya upakramāttu tathā hyadhīyata eke'; iti heturucyate /
tasya cāyamarthaḥ /
"eṣa imaṃ lokamabhyārcat ityupakramāt upakramaṃ vidhāya tā vā tā ityādyadhīyata eka iti /
tathāca yadi jyotiḥśabdamātrasamanvayo 'tra vivakṣitaḥ syāttadā tanmātropapādakaṃ kimapi vaktavyam /
sarvaśabdavācyatopapādakasyopādānaṃ kvopayujyate /
nahi viśeṣaviṣayaṃ pramāṇaṃ nāsti, yena sāmānyadvārā sādhanaṃ vidheyam /
ataḥ sarvaviṣayaṃ pramāṇamupādadānena sūtrakṛtā jyotiḥśabdo lākṣaṇiko vivakṣita iti jñāyate /
kiñca tattu samanvayāditi brahmaṇi sarvaśabdasamanvayaḥ pratijñāto na katipayaśabdasamanvaya ityupapāditam /
tadvivaraṇārthamadhyāyaśeṣasya pravṛttiriti coktam /
tatrānandamayādyadhikaraṇaiḥ prākaraṇikaśabdasamanvayaḥ pratipāditaḥ /
asmiṃśraca pāde virodhyādiśabdasamanvayaḥ /
tathāca karmakramādyabhidhāyinaḥ śabdāḥ, idaṃ ca adhikaraṇamavaśiṣyamiti pariśeṣāttatsamanvayārthametaditi jñāyata ityāśayavānāha- bruvateti //
astvatra sarvaśabdasamanvayapratijñānam /
tathāpi yo 'tra tadupa(tprati)pādanārthaṃ jātamotamityādinānvayo(nyāyo)bhihitaḥ sa na sūtrita ityato voktam- upakramāditi //
"eṣa imaṃ lokamabhyārcat'; ityupakramavākyamupādāya tathā hyadhīyata eka iti vadatā sūtrakāreṇa tadevoktaṃ yadasmābhiruktam /
upakrame sarvasyāsya darśanāt /
yathā caitattathā etameva ityādinoktamiti /
*4,224*
evaṃ saṅkṣepavistarābhyāṃ ānumānikamityādisūtrāṇi vyākhyāya pareṣāṃ vyākhyānaṃ pratyākhyāti /
tathāhi /
kecidetatpādaprameyamanyathā varṇayanti /
yaduktaṃ pradhānasyāśābdatvamīkṣaternāśabdamiti /
tadasiddham kāsucicchākhāsu pradhānasamarpaṇaparāṇāṃ śabdānāṃ śrūyamāṇatvāditi /
tadetadyābanna nirākriyate na tāvadbrahmakāraṇavāda(sya)sthairyaṃ bhavati /
ataḥ pradhānasyāśābdatvaṃ pratipādayitumayaṃ pāda ārabhyata iti /
tattāvannirācaṣṭe- na śabdavācyataiveti //
na śabdavācyataivātra pradhanasya niṣiddhayate
NYĀYASUDHĀ:
atraiva prathame 'dhyāye pradhānasya śabdavācyatā niṣiddhayata iti nopapadyate /
tathā sati samanvayalakṣaṇe 'ntarbhāvābhāvena pādasyāsaṅgatatvaprasaṅga iti bhāvaḥ /
nanūktamatra samanvayasthemne pradhānasyāśābdatvamatropapādyata iti, tathāca kathamasaṅgatiriti /
maivam /
tathā satyavirodhalakṣaṇe 'ntarbhāvaprasaṅgāt /
anyathā dvitīyā(dhyāyār)tho 'pi samanvayasthairyāyaiveti so 'pyatra vaktavyaḥ syāt /
kevalaṃ śabdavācyataivātra pradhānasya niṣidhyate iti na yujyate /
viśeṣābhāvāt /
*4,226*
kiñcātrapāde jagatkāraṇādi(vāci)śabdavācyatvaṃ pradhānasya niṣidhyate śabdavācyataiva vā /
nādyaḥ /
atrodāhṛtavākyeṣu"mahataḥ paramavyaktam',"yasminpañcapañcajanāḥ'; ityādiṣu pradhānasya jagatkāraṇatvāśravaṇāt /
kaścidāha /
"mahataḥ paramavyaktam iti paraśabdena kālaviprakṛṣṭatvamucyate, tataḥ kāraṇatvaśaṅketi /
tadayuktam /
kiṃ kālaviprakarṣa eva kāraṇatvamuta tenānumeyam /
atha sambhāvyam /
na prathamadvitīyau /
kāryakāraṇabhāvavikalayorapi parāparabhāvadarśanāt /
na tṛtīyaḥ /
sambhāvanāmātrasyeyantaṃ sūtrasandarbhaṃ prati prayojakatvāyogāt /
ajāmekāmityādau kāraṇatvaṃ pratīyata iti cet /
tatkiṃ brahmaparaṃ kariṣyate /
tejo 'bannaviṣayaṃ hi tadvayākhyātaṃ bhavatā /
tathāca laukikamābhāṇakaṃ nātivartate"vyāghreṇoraṇe nīte kā hāniḥ vṛke(ṇoraṇe)nīte ko lābhaḥ'; iti /
dvitīye tvidamupatiṣṭhate /
na śabdavācyataivātra pradhānasya niṣidhyate, prakṛtānupayogāditi /
śābdatve hi pradhānasya svarūpamātra siddhayati naca svarūpasiddhimātreṇa kācillakṣaṇakṣatiḥ /
na hyasmābhiriva pareṇa sarvaśabdasamanvayaḥ pratijñātaḥ /
nāpi pradhānaṃ niṣidhya brahma tatra niveśitam /
yenāsmadīyadiśāpyupayogaḥ syāt /
tadidamuktam /
brahmaniveśaṃ(śanaṃ) vinā pradhānasya śabdavācyataivātra niṣidhyata iti na yuktamiti /
*4,229*
kiñca pradhānasya śabdavācyatā īkṣatyadhikaraṇānantarameva niṣedhyā /
tripādīṃ atikramya atra niṣidhyata iti (na yujyate) vyavadhāna(ne) kāraṇānirūpaṇāditi /
kiñca pādapratipādyo 'rthastathāvidho bhavati, yastatpādasthasakalasūtrapratipādyaḥ /
naca atra pāde sarveṣu (api) sūtreṣu pradhānasya śabdavācyataiva niṣidhyata iti niyamo 'sti, yenāyametatpādārthaḥ syāt /
kāraṇatvenetyādau tadabhāvāt /
tatrāpi paramparayā tadeva sādhyamiti cet /
tarhi pāramparyasyātītapādārthe 'pi suvacatvāt atraiva pradhānasya śabdavācyatā niṣidhyata iti nāsti /
sa hi pādārtho yo nānyatra pratipādyata iti /
*4,233*
evaṃ sāmānyataḥ pādārthaṃ nirākṛtyedānīṃ prathamādhikaraṇavyākhyāṃ nirākaroti- na śabdavācyataiveti //
ānumānikamityādisūtraṃ yatpareṇa vyākhyātam /
ānumānikamapyanumānanirūpitaṃ pradhānamapyekeṣāṃ śākhināṃ śabdavadupalabhyate /
kāṭhake hi paṭhyate /
"mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ'; iti /
tatra ya eva, yannāmāno, yatkramakā(mā)śca, mahadavyaktapuruṣāḥ smṛti(pra)siddhāsta eveha pratyabhijñāyante /
tatrāvyaktamiti rūḍhiyogābhyāṃ pradhānamucyate /
evaṃ tasya śabdavatvādaśabdatvamanupapannamiti cet /
naitadevam /

na hyetatkāṭhakavākyaṃ pradhānaparamiti /
atra pṛcchāmaḥ /
kimatra kāṭhakagatāvyaktaśabdavācyataiva pradhānasya niṣidhyate kiṃvā kutrāpi kenāpi śabdena nocyata iti /
ādyasyottaram /
atra kāṭhake (vākye) avyaktaśabdavācyataiva pradhānasya niṣidhyata iti nopapannam /
tanmātreṇāśabdatvāsiddheḥ /
dvitīye 'pi kiṃ paramamukhyayā vṛttyā uta śabdavācyataiva niṣidhyate /
ādye tanmātramanumatameva /
sarvathā śabdavācyataivātra pradhānasya niṣidhyata iti dvitīyastu nopapadyate /
kuta ityata āha- sarveti //
sarvavedetihāseṣu purāṇeṣu ca saṅgrahāt

1.4.45

NYĀYASUDHĀ:
saṅgrahāt pradhānasyeti śeṣaḥ /
vede tāvadātharvaṇikāḥ paṭhanti"vikārajananīmajñāmaṣṭarūpāmajāṃ dhruvām /
dhyāyate 'dhyāsitā tena tanyate preryate punaḥ'; ityādi /
itihāsapurāṇe tūdāhariṣyamāṇe draṣṭavye /
nanūktamatra na hyatra smṛtiprasiddhaṃ kāraṇaṃ triguṇaṃ pradhānamucyate /
tena yadyadudāhriyate tattadvipratipannameva, ityataḥ triguṇatvādilakṣaṇopetapradhānapratipādakaṃ itihāsavākyaṃ paṭhati- sattvamiti //
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ /
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam

1.4.46

ityādivākyarūpeṇa ...
NYĀYASUDHĀ:
ādipadena"bhūmirāpo 'nalo vāyuḥ'; ityādergrahaṇam /
ityādivākyapratipādyena triguṇatvādinā rūpeṇopetasya pradhānasya saṅgrahāditi sambandhaḥ /
*4,234*
kiñca"avyaktātpuruṣaḥ paraḥ'; ityavyaktaśabdavācyaṃ na cetpradhānaṃ tarhi tadvācyaṃ vācyam /
*4,235*
nanvatra sūtrakṛtaivoktaṃ"śarīrarūpakavinyastagṛhīteḥ'; iti,"ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva ca'; iti prāgyaccharīraṃ ratharūpakatayā vinyastaṃ tadatrāvyaktaśabdena gṛhyate, prakaraṇātpariśeṣācceti /
naiva sūtrakṛdāha /
tathātve hi rūpakavinyastaśarīragṛhīterityavakṣyat /
astu vā kathañcidviśeṣaṇasya paranipātaḥ /
idaṃ tu vaktavyam /
kathamavyaktaśabdena śarīramucyata iti /
na hyeṣā rūḍhiḥ /
nāpi yogaḥ sambhavati /
śarīrasya vyaktatvāt /
nanu parihṛtametatsūtrakāreṇa(kṛtā)"sūkṣmaṃ tu tadarhatvāt'; iti /
yadyapīdaṃ śarīraṃ vyaktam, tathāpyasya yanmūlamupādānakāraṇaṃ tejo 'bannalakṣaṇaṃ bhūtasūkṣmaṃ tattāvadavyaktam /
anādestasya sūkṣmasyāvyaktatā 'rhatvāt /
kāryakāraṇaśabdāśca saṅkīryante /
"gobhiḥ śrīṇīta matsaram'; iti yatheti /
atra vaktavyam /
kimanenoktaṃ bhavatīti /
kiṃ śarīramevātrocyate, avyaktaśabdastatropacaritaḥ, śarīramūlāpādānasya tejo 'bannātmakasya bhūtasūkṣmasyānāderavyaktatvāditi, kiṃvā bhūtasūkṣmamevāvyaktaśa(bdavācyaṃ)bdam, śarīraśabdastu tatropacaritaḥ, śarīrasya tatkāryatvāditi /
pakṣadvaye 'pi doṣamāha- yatreti //
tejo 'bannātmakaṃ vāpi yadyupādānamiṣyate

1.4.47

anādyevāparādhaḥ kaḥ pradhānamiti codite
NYĀYASUDHĀ:
yatra vākye, yadi avyaktaśabdasyānyārtho neṣyate, parabrahmalakṣaṇaḥ, api tu tejo 'bannātmakaṃ śarīramūlopādānamanādi bhūtasūkṣmameveṣyate /
prathame svarūpeṇa(eva) /
dvitīye 'vyaktaśabdavācyatayā tatra tarhi tatpradhānamiti codite ko doṣo 'sti /
yena neti pratiṣiddhayate /
ayamabhisandhiḥ /
sarvathā tāvannāvyaktapadaṃ brahmaparaṃ tvayocyate, kintu bhūtasūkṣmakāryaśarīrasya bhūtasūkṣmasya vā vācakamiti /
pareṇa tu pradhānavācakamiti /
yadi vāvyaktasya kāraṇatvamabhipretaṃ tadā pakṣadvayamapi brahmavādasya pratipakṣabhūtamiti /
śarīrāṅgīkāreṇa pradhānaniraso vyarthaḥ /
kāraṇatvāvivakṣāyāṃ tu pakṣadvayasyāpyaviruddhatvātkimanenānyataraparigraheṇānyataranirākaraṇāgraheṇa viphalatvādasaṅgatatvācceti /
athavānāderupādānasya jaḍasya bhūtasūkṣmā(śabdā)bhidheyasyāṅgīkāre pradhānaṃ neti riktaṃ vacaḥ, tallakṣaṇatvātpradhānasya /
nāmni vivādāyogāditi abhiprāyaḥ /
*4,241*
nanvidamāśaṅkaya sūtrakāreṇaiva parihṛtam, tadadhīnatvādarthavaditi /
syādetadevam /
yadi vayaṃ svatantraṃ tejo 'bannātmakaṃ kāraṇam(iti) abhyupagacchāmaḥ /
naitadasti /
tasya brahmādhīnatāṅgīkārāt /
avaśyaṃ caitada(devama)ṅgīkartavyam /
arthavaddhi tat /
na hi tena vinā brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ nirvahatīti /
atrocyate /
kimanenoktaṃ bhavati /
asti pradhānamiti sampratipannam /
taddharmeṣu tu svātantryādiṣu vipratipattiriti /
evaṃ cetpradhānasya svātantryādikaṃ sāṅkhayena codanīyam /
tvayā tu pāratantryādikaṃ vyutpādanīyam /
kimanenāvyaktādiśabdānāṃ pradhānaparatānirāsaprayāsena /
na hyatra pradhānasya svātantryādikamavabhāsate /
pratyutāvyaktātpuruṣaḥ para ityavyaktasya puruṣādhīnatvaṃ pratīyate /
tadidamapyuktaṃ"pradhānamatrocyata ityevokte 'parādhaḥ kaḥ /
kintu svatantramityudite /
na caivamatrocyate'; iti /
*4,242*
camasavadaviśeṣādityādikamadhikaraṇamapi pradhānasyāśābdatvapratipāda(ka)nārthamiti vyācakṣate /
tathāhi /
"ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ (bahvīṃ prajāṃ janayantīsarūpām) /
bahvīḥ prajāḥ sṛjamānāṃ sarūpāḥ /
ajo hyeko juṣamāṇo 'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo 'nyaḥ'; ityasminmantre pradhānasya pratipādanātkathaṃ tadaśabdamiti /
atrocyate /
yathā hi"arvāgbilaścamasaḥ'; ityasminmantre svātantryeṇa"ayaṃ nāmāsau camasaḥ'; iti na śakyate nirūpayitum, viśeṣābhāvāt /
ūrdhvabudhnatvāderyathākathañcitsarvatra yojayituṃ śakyatvāt /
tathā"ajāmekām'; ityatrāpi pradhānapratipādanaṃ na śakyāvadhāraṇam, viśeṣābhāvāditi /
tadidamanupapannam /
"gauranādyantavatī sā janitrī bhūtabhāvinī /
sitāsitā ca raktā ca sarvakāmadughā vibhoḥ'; //
ityadiśrutisamākhyayā nirṇayopapatteḥ /
kiñca na tāvadatra ajāśabdena rūḍhārthatvācchāgī svīkartumucitā, vidyāprakaraṇatvāt /
nāpi paraṃ brahma, lohitāditvāsambhavāt /
bhogyatvānupapatteśca /
ata eva na jīvo 'pi, bhoktṛtayā pṛthagabhidhānāt /
nāpyanyatkiñcidacetanam, ajananānupapatteḥ /
ataḥ prakṛrivājā, janmābhāvāt /
lohitaśuklakṛṣṇā ca rajaḥsattvatamorūpatvāt /
prasiddhaṃ ca raja ādīnāṃ lohitāditvamāgameṣu /
tadanuṣaktaśca jīvaḥsaṃsarati /
asaṃsaktastu mucyata ityetadapi suprasiddham /
na cedevam, mantrasya nirviṣayatvāpattiriti /
*4,245*
nanu na mantrasya nirviṣayatvamāpadyate /
yataḥsūtrakṛdevāha jyotirupakrameti /
atra mantre pratipāditājā jyotirupakramā tejo 'bannarūpā /
kutaḥ /
"yadagner(lo)rohitaṃ rūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasya'; iti lohitādirūpavattayā tejo 'bannānyadhīyate hyeke /
tatsamākhyayātra(trāpi) tejo 'bannātmaivājā pratipattavyā /
tasyāścaturvidhabhūtagrāmopādānabhūtāyā bahuprajājananītvaṃ jaḍatvena bhogyatvaṃ ca upapannamiti /
atra dūṣaṇamāha- ajāmiti //
ajāmekāmiti prāha śrutiretāṃ yadā tadā /
ko doṣaḥ ... // MAnuv_1,4.47c-e //
NYĀYASUDHĀ:
yadyatra mantre pariṇāmi jaḍaṃ tejobannalakṣaṇaṃ pratipādyamaṅgīkriyate /
tarhyajāmekāmiti śrutiretāṃ prakṛtiṃ prāheti pakṣo yadā tadā ko doṣo 'sti /
na ko 'pīti /
*4,246*
nanu kathaṃ nāsti /
īkṣaternāśabdamityuktāśabdatāsiddhervidyamānatvāditi cet (na) tasyāsmābhiranyathāvyākhyātatvādityāśayenoktam- sarvatheti //
... sarvathaivāsti pariṇāmi jaḍaṃ yadi

1.4.48

NYĀYASUDHĀ:
aparihārya ityarthaḥ /
idamatrākūtam /
jagatkāraṇatvena khalvatrājā pratīyate /
sā brahmavādinā brahmatayā samarthanīyā /
tejo 'bannātma(ka)tayā tu samarthane pradhānarūpāpi kuto nāṅgīkaraṇīyā /
lakṣaṇātivyāptestulyatvāditi /
tejo 'bannānyapi parameśvarādhīnāni /
ato tatrātivyāptiriti na cet /
evaṃ tarhi kiṃ mantrasya prakṛtiparatvanirākaraṇena /
kintu prakṛtiparatvamaṅgīkṛtyaiva"yo yonimadhitiṣṭhatyekaḥ'; ityādivākyabaleneśvarādhīnatvamevopapādanīyam /
*4,247*
kiñca tejo 'bannādiṣu na tāvadajāśabdo rūḍhaḥ /
nāpi yaugikaḥ /
tattejo 'sṛjatetyādiśruterajananāsambhavāt /
naca strīliṅgatvamupapadyate /
nāpyekavacanam /
trivṛtkaraṇāditi cenna /
atha manyeta tejo 'bannāpādānaṃ jaḍamanādidravyaṃ kimapyekamasti /
tatkāryatvādupacārādajādiśabdopapattiriti /
tarhi tadevātra pratipādyamastu, śabdānāṃ mukhyavṛttilābhāt /
astviti cettarhi prakṛtiratra pratipādyeti vadatā pūrvapakṣiṇā kimaparāddham /
tallakṣaṇatvātprakṛteḥ /
nāmamātre vivādāyogācca, tadidamuktamajāmekāmiti /
*4,249*
nanvatrottaramuktaṃ kalpanopadeśāditi /
yathā (hi) madhuvidyādāvādityādīnāṃ madhvāditvena kalpanā kriyate, evamatrāpi tejo 'bannānāmajādikalpanopadeśādavirodha iti /
etadayuktam /
kalpanāyāḥ prayojanābhāvāt /
nahīdaṃ pāmara(jana)manorañjanārthaṃ kāvyam /
ata eva dṛṣṭānto 'pi nirastaḥ /
kaścijjyotirupakrametyetadanyathā vyācaṣṭe /
jyotirbrahma /
tadupakramā tatkāraṇaiveyamajā na svatantreti /
tasya prathamasūtraṃ vyartham /
anenaiva caritārthatvāt /
kiñca tadadhīnatvādi(tyane)naiva pradhānasya jyotirupakramatvaṃ pratipāditam /
pratipādanīyaṃ ca sāṅkhayaparīkṣāyāmapi /
asyāḥ śruteḥ pradhānaparatve('pi) na doṣa ityayuktaṃ"tattu samanvayāt'; ityavadhāraṇānupapatteriti cet na, tejo 'bannaparatve 'pi tadanistārāt /
*4,354*
astu parasyaivam /
bhavatāṃ tu kathaṃ na doṣa ityata āha- asmākamiti //
asmākaṃ paramamukhyārtho bhagavāneka eva tu /
mukhyamātratayā rūḍhaṃ sarvamabhyupagamyate

1.4.49

sarveṣāmapi śabdānāṃ gauṇyādyaṃ tadayogataḥ

1.4.50

NYĀYASUDHĀ:
asmākaṃ tu mate tattu samanvayādityavadhāraṇasyāyamarthaḥ sarveṣāmapi śabdānāṃ bhagavāneka eva paramamukhyārtho nānya iti /
ato rūḍhaṃ, yasya śabdasya yadarthatayā prasiddhaṃ, tadapi sarvaṃ tanmukhyārthamātratayābhyupagamyate /
mukhyāyoge gauṇādyapi /
evaṃ cājādiśabdāḥ paramamukhyayā vṛttyā parabrahmaparā mukhyamātratayā pradhānasyāpi pratipādakā ityaṅgīkāre kānupapattiriti /
nanvevaṃ tarhi sautramavadhāraṇaṃ kimiti paramamukhyārthāntaravyāvṛttyarthaṃ vyākhyāyate /
vācyāntaramātravyāvṛttyarthaṃ kuto na vyākhyātavyam /
na coktaprayojanānupapattiḥ /
amukhyayā vṛttyā saṅketamātreṇa vā tadupapatteriti cenna /
sūtrakāreṇaiva granthāntare vaidikānāṃ śabdānāmuktavidhānekārthatvasyābhyupagatatvādityāha- arthadvayamiti //
tadeva paṭhati- kāryāṇāmiti //
kāryāṇāṃ kāraṇaṃ pūrvaṃ vacasāṃ vācyamuttamam /
yogānāṃ paramāṃ siddhiṃ paramaṃ te padaṃ viduḥ

1.4.51

iti ...

1.4.52

NYĀYASUDHĀ:
vacasāṃ vaidikānāmuttamaṃ vācyam /
tadapekṣayānyānyamukhyavācyāni /
kuta etat /
yogānāṃ yogavṛttīnāṃ paramāṃ siddhim /
siddhayantyasminniti siddhiḥ /
indrādayastvaparamasiddhayaḥ /
etadapi kutaḥ /
kāryāṇāṃ mahadādīnāṃ pūrvaṃ mukhyaṃ kāraṇam /
prakṛtyādīni tvamukhyakāraṇāni /
padaṃ svarūpam /
tasmātparamaṃ viduḥ /
yadyapi rūḍhiravilambenārthapratyāyakatāmātreṇabalavatī /
tathāpi viśeṣajñānahetutvādyoga eva balīyāniti matvā sa eva gṛhītaḥ /
tatra sākṣādarthadvayasyānuktatve 'pyuttamaṃ vācyamiti viśeṣaṇādvācyāntarasadbhāvo 'vagamyate /
ata eva prāgabhipretyetyuktam /
*4,256*
vaidikānāṃ śabdānāmubhayārthatve pramāṇāntaramāha- buddhāviti //
... buddhau samārohādubhayoryogarūḍhayoḥ /
tyāge ca kāraṇābhāvādubhayārthatvamiṣyate // MAnuv_1,4.51a-d //
NYĀYASUDHĀ:
yoga iti yogavṛttiviṣayaḥ parameśvaraḥ /
rūḍhaḥ prasiddhaḥ prakṛtyādiḥ /
ayamarthaḥ /
asti tāvadviditapadapadārthasaṅgateradhigataśābdanyāyasyājādiśabdaśravaṇe brahmaṇa iva pradhānasyāpi buddhāvārohaḥ, dhiyāṃ ca (tu) svata eva prāmāṇyam /
aprāmāṇyaṃ tu bādhakādhīnamityupapāditaṃ prathamasūtre /
nacātrārthadvayayābhyupagame bādhakamasti /
yena buddhāvārūḍhamapi tyajyeta /
ato nirapavādapratītibalātsarveṣāmapi śabdānāmubhayārthatvameṣyavyamiti /
etadeva vivṛṇoti- viparīteti //
viparītapramābhāve pūrvārohastu kāraṇam /
sā bhaved yatra sa vyarthaḥ pūrvāroho bhramo yathā // MAnuv_1,4.52a-d //
NYĀYASUDHĀ:
kāraṇaṃ svīkārasyeti śeṣaḥ /
sā viparītapramā /
sa svīkārakāraṇatvenokto 'pi pūrvārohaḥ, vyarthaḥ, svīkārakāraṇaṃ na bhavati /
bhramo yatheti /
prasiddhaśuktirajatādiviparyayo yathetyarthaḥ /
yadvā /
ajādipadāni dvayarthāni bādhakavidhurāyāṃ buddhau tathā rūḍhatvāditi pratijñāhetū kathitau /
anenānvayavyatirekābhyāṃ vyāptimācaṣṭe /
tatra pūrvārdhe yathā stambhādipratyaya iti dṛṣṭāntoktirapi draṣṭavyā /
nanvatrājāyāḥ kāraṇatvamucyate /
tacca brahmalakṣaṇatvenoktamityato bādhakād buddhāvārūḍhamapi pradhānaṃ tyājyamiti cenna /
nimittamātratvasya brahmalakṣaṇatvena jagadupādānatvasya pradhāne 'pi sattvādaya tadarthatvopapatterityāśayavānupasaṃharati- ata iti //
ato jagadupādānaṃ pradhānaṃ vakti sā śrutiḥ

1.4.53

NYĀYASUDHĀ:
Vyāsa -(3)
saṅkhayopasaṅgrahāt'; ityetadapi pradhānasyāśa(śā)bdatvapratipādanārthatayā vayācakṣate (śāṃ.bhā) /
tathāhi /
"yasminpañcapañcajanā iti pañcasaṅkhayāviṣayāparā pañcasaṅkhayā śrūyate /
pañcaśabdadvayadaśarnāt /
na ete pañcapañcakāḥ pañcaviṃśatiḥ sampadyate /
tathāca śrutiprasiddhayā pañcaviṃśatisaṅkhayayā teṣāṃ smṛtiprasiddhānāṃ pañcaviṃśatitattvānāmupasaṅgrahātprāptaṃ śrutimattvaṃ pradhānādīnāṃ ityatrocyate /
na saṅkhayopasaṅgrahādapi pradhānādīnāṃ śrutimattvapratayāśā kartavyā /
kasmāt /
nānābhāvāt /
nānā hyetāni pañcaviṃśatitattvāni naiṣāṃ pañcaśaḥ pañcaśaḥ sādhāraṇo dharmo 'sti /
yena pañcaviṃśaterantarāle pañca pañca saṅkhayā niveśeran /
na hyekaṃ nibandhanamantareṇa nānābhūteṣu dvitvādikāḥ saṅkhayā niviśante /
atirekācca /
atireko hi bhavatyātmākāśābhyāṃ pañcaviṃśatisaṅkhayāyāḥ /
ātmano hi pañcaviṃśatāvantarbhāve yasminnityadhikaraṇatvoktivirodhaḥ /
ākāśasyāpi pṛthaguktivirodhaḥ /
kiṃ pañcaviṃśatitattvaprakriyā sarvathāprāmāṇikītyabhiprāyaḥ /
utaitadvākyaṃ tatparaṃ na bhavatīti /
pakṣadvayamapyanupapannamityāha- yattaditi //
*4,262*
yattat triguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam /
pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuraviśeṣaṃ viśeṣavat

1.4.54

NYĀYASUDHĀ:
sadasātmakaṃ kāryakāraṇātmakam /
aviśeṣatvādakāryatvātpradhānaṃ viśeṣavattvātkāryatvātprakṛtiṃ prāhuḥ /
viśeṣavadityasya vivaraṇam- pañcabhiriti //
pañcabhiḥ pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā /
etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ

1.4.55

iti bhāgavate prāha vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ
NYĀYASUDHĀ:
pañcabhiḥ mahābhūtaiḥ pañcabhistanmātrābhiḥ caturbhirmahadahaṅkāramanobuddhibhiḥ daśabhirindriyaiśca brahma pūritam /
"etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ pradhānakāryaṃ viduḥ iti sūtrakṛtaiva granthāntare pañcaviṃśatitattvānāṃ pratipāditatvānna tāvadādyaḥ kalpaḥ /
anuvādo 'yamiti cet /
kiṃ pramitasyota kalpitasya /
ādya tatpramāṇaireva siddhistattvānām /
na dvitīyaḥ vaiyarthyāt /
dūṣaṇārthamiti cenna /
tadabhāvāt /
nahi granthāntare anuvādo granthāntare dūṣaṇamiti sambhavati /
na dvitīyaḥ /
virodhābhāvāt /
*4,269*
yaduktaṃ nānābhāvāditi tadasat /
sūtrakārasyāpi saṅgrāhakābhāvena pañcabhirityādyuktyanupapattiprasaṅgāt /
atha tatra bhūtatvāditi saṅgrāhakāṇi santi iti cet tarhi tānyeva bhūtatvatanmātratvajñānendriyasvakarmendriyatvataditaratvāni (ca)śrutāvapi santīti samānam /
na cāyamasti niyamo 'ntarāle saṅgrāhakeṇa vinā na saṅkhayāniveśo 'stīti /
"pañca sapta ca varṣāṇi na vavarṣa śatakratuḥ',"vratametadanuṣṭheyaṃ varṣāṇi nava pañca ca'; ityādau vyabhicārāt /
yadapyatirekācceti /
tadapyasat /
pātañjalairīśvarasyāṅgīkṛtatvāt /
ākāśaścetyākāśādyā iti vyākhyānopapatteḥ /
*4,272*
kiñcedaṃ vākyaṃ pañcaviṃśatitattvasiddhaye sāṅkhayena svaśāstre gṛhītatvādvā śaṅkitaṃ sambhāvitatvādvā /
na dvāvapi sambhavataḥ /
pañca pañcajanā ityasya pañcaviṃśatyapratyāyakatvāt /
pañcajanā itayasya samāsatve hi dvitīyaḥ pañcaśabdo na tāvatpañcaśabdena sambaddhayate /
viśeṣaṇasyāpesarjanena sambandhāyogāt /
nāpi janaśabdena /
pañcajanāḥ katītyākāṅkṣānudayena viśeṣaṇāyogāt /
asamāsatve 'pi na tāvatpañcaśabdena sambandhaḥ /
ekārthayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvānupapatteḥ /
nāpi janaśabdena /
nirākāṅkṣatvāt /
kathañcidākāṅkṣāyāmapi daśatvasya prāpteḥ /
*4,279*
nanu pañcajanā iti samāhāradviguḥ /
tasya pañceti viśeṣaṇe pañcaviṃśatiḥ sampadyate /
yathā pañcapañca(pha)pūlyaṃ ityukte pañcaviṃśatipūlyolabhyanta iti /
maivam /
tathā sati puṃliṅgānupapatterityalam /
kāraṇatvenetyādisūtrāṇāmapavyākhyānaṃ sphuṭadūṣaṇamiti na dūṣitam /
*4,283*
prakṛtiścetyetada(tya)dhikaraṇaṃ brahmaṇo jagadupādānatāpratipādanārthamiti vyācakṣate /
tathāhi /
janmādyasya yata iti jagatkāraṇaṃ brahmetyuktam /
tatra saṃśayaḥ kimupādānatvenota nimittatveneti /
"sa īkṣāṃcakre sa prāṇamasṛjata'; itīkṣāpūrvakakartṛtvaśravaṇādinā kevalaṃ nimittatvenaiveti prāpte 'bhidhīyate"prakṛtiśca patijñādṛṣṭāntānuparodhāt'; /
na kevalaṃ nimittakāraṇameva brahma /
kintu prakṛtiḥ upādānaṃ ca /
kutaḥ, pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt /
evaṃ hi pratijñādṛṣṭāntau noparudhyete /
"yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati'; iti brahmavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñātam /
taccopādānatva evopapadyate /
kāryasyopādānāvyatirekāt /
nahi nimittakāraṇāvyatirekaḥ kāryasyāsti /
takṣṇaḥ prāsādavyatirekadarśanāt /
dṛṣṭāntāśca"yathā somyaikena mṛtpiṇḍena'; ityādaya upādānagocarā āmnāyante /
"yato vā imāni bhūtāni'; iti pañcamī copādānatvaṃ gamayatīti /
janikartuḥ prakṛtiriti viśeṣasmaraṇāt /
"abhidhyopadeśācca'"so 'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya'; ityabhidhānapūrvakabuhabhavanopadeśācca nimittatvamupādānatvaṃ ca gamyate /
"sākṣāccobhayāmnānāt'; /
itaścopādānaṃ brahma /
"sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante ākāśaṃ pratyastaṃ yanti'; iti sākṣādbrahmaiva kāraṇamupādāyobhayoḥ prabhavapralayayorāmnānāt /
yaddhi yasmātprabhavati yasmiṃśca līyate tattasyopādānaṃ prasiddham /
yathā vrīhyādīnāṃ pṛthivī(ti) /
pratyastamayaśca nopādānādanyatra kāryasya dṛṣṭaḥ /
"ātmakṛteḥ pariṇāmāt'; tadātmānaṃ svayamakurutetyātmanaḥ karmatvakartṛtvaśravaṇā(vyapadeśā)ccopādanaṃ brahma /
kathaṃ punaḥ pūrvasiddhasya kriyamāṇatvam /
pariṇāmāt /
pūrvasiddho 'pyātmā vikārātmanā viśeṣeṇātmānaṃ pariṇāmayāmāseti hyupapannam /
pariṇāmāditi vā pṛthak sūtram /
sacca tyaccābhavadityādinā brahmaṇa eva vikārātmanā pariṇāmaḥ sāmānādhikaraṇyenāmnāyate /
ataścopādānaṃ brahma /
"yoniśca hi gīyate /
'"yadbhūtayonim'; iti yoniśca brahma gīyate /
yoniśabdaścopādānavacanaḥ samadhigato loke /
ataścopādānaṃ brahmeti /
*4,284*
tadetannirākaroti- naceti //
naca prakṛtiśabdena brahmopādānamucyate

1.4.56

*4,288*
NYĀYASUDHĀ:
kuto nocyata iti cet /
pramāṇāntarāviruddho hi sūtrārtho varṇanīyaḥ /
upādānatvaṃ ca brahmaṇaḥ śrutyādiviruddham /
pariṇāmikāraṇaṃ hyupādānamucyate /
yathā ghaṭarucakādīnāṃ mṛtsuvarṇādi /
brahmaṇaśca svarūpāntarāpattilakṣaṇo vikārāparaparyāyaḥ pariṇāmo niṣiddhayate śrutyādāviti kathaṃ sūtrārthatayā vaktuṃ śakyata ityāha- avikāra iti //
*4,289*
avikāraḥ sadā śuddho nitya ātmā sadā hariḥ /
sadaikarūpavijñānabala ānandarūpakaḥ

1.4.57

nirvikāro 'kṣaraḥ śuddho nirātaṅko 'jaro 'maraḥ /
aviśvo viśvakartājo yaḥ paraḥ so 'bhidhīyate

1.4.58

nirvikāramanaupamyaṃ sadaikarasamakṣayam /
brahmeti paramātmeti yaṃ vidurvaidikā janāḥ

1.4.59

iti śrutipurāṇoktayā na vikārī janārdanaḥ
NYĀYASUDHĀ:
sadāśabdadvayasyāvikāraḥ śuddha ityābhyāṃ sambandhaḥ /
vikāro dvedhā bhavati /
dharmiṇo dharmasya ceti /
tatrāvikāraḥsadetyādyasya niṣedhaḥ /
sadaikarūpeti dvitīyasya /
ekarūpe nirvikāre vijñānabale yasyāsau tathoktaḥ /
upamāviṣaya aupamyam /
na aupamyam anaupamyam /
ekarasaṃ svagatabhedavarjitam /
pradhānānandātmakaṃ vā /
na vikārīti gamyata iti śeṣaḥ /
*4,290*
yuktiviruddhaṃ ca brahmaṇo vikāritvamiti vaktuṃ vikāraprakārāṃstāvadāha- parādhīneti //
parādhīnaviśeṣāptiranivartyānyathābhavaḥ

1.4.60

kṣīrādivad vikāraḥ syān ...
*4,291*
NYĀYASUDHĀ:
vikārastāvad dvividho bhavati /
viśeṣāptirviśeṣiparivatar(vṛtti)śceti /
tatra viśeṣāptirnāma dharmiṇastadavasthye sati dharmamātraparivṛttiḥ /
viśeṣiparivartavṛttistu dharmisvarapūsyaiva pariṇāmaḥ /
dvividho 'pyayaṃ parādhīno bhavati /
pratyekaṃ ca dvedhā /
anivartyo 'nyathābhāvo nivartyaśceti /
atraikaikaprakārānuktiḥ sphuṭatvāditi jñātavyam /
anyathā vākyasyāsāmañjasyaṃ syāt /
kṣīrādivaditi caturṇāmudāharaṇam /
kṣīrādīnāmiva dadhitvādyāpattirityarthaḥ /
*4,292*
tatrānivartyaviśeṣāptiryathā /
śyāmasya phalasya pītatvāpattiḥ /
tatra hi dharmiṇastādavasthyaṃ pītatve 'pi phalavyavahārānivṛtteḥ /
kevalaṃ śyāmatvāpagamena pītatvamutpannaṃ saurātapādivaśānna nirnimittam /
naca punarnivartate /
nivartyaviśeṣāptiryathā /
kuṇḍalādyākārasya suvarṇasya kaṭakāditvāpattiḥ /
atrāpi hi dharmiṇastādavasthyam /
kaṭaka(kādi0tvāpanne 'pi suvarṇavyavahāradarśanāt /
paraṃ kuṇḍalatvāpāyena svarṇakārādyadhīnakaṭakabhāvo jātaḥ /
nivartyaścāsau /
punaḥ kuṇḍalīkartuṃ śakyatvāt /
*4,293*
anivartyo viśeṣiparivarto yathā /
kṣīrasya dadhibhāvaḥ /
atra hi na dhamirṇastādavasthyam /
dadhitvāpattau kṣīravyavahārānupalambhāt /
kintu dharmibhūtaṃ kṣīrameva ātañcanādivaśāddadhibhūtam /
naca dadhibhāvanivṛttyā kṣīraṃ bhavati /
nivartyo dharmiparivarto yathā /
śulbasya tāratvam /
atrāpi na dharmiṇastādavasthyajñ /
tāratāyāṃ śulbavyavahārānupalabdheḥ /
kiṃ nāmauṣadhya(dhā)dhīnatayā śulbameva tāraṃ saṃvṛttam /
prabalauṣadhibalāttāratānivṛttyā śulbaṃ ca sampadyate /
naca pañcamī vidhā dṛṣṭā, (sambhāvitā) śrutā veti /
*4,294*
kimato yadyevaṃbhūto vikāra ityata āha- naiveti //
... naiva sa syāddhareḥ kvacit
NYĀYASUDHĀ:
kvaciditi nimittasaptamī /
ayamāśayaḥ /
sakalo 'pi khalu vikāraḥ parādhīno bhavatīti nidarśitam /
nacaivamevāsau kvāpi dṛṣṭaḥ /
tathātve vā sarvadā syāt /
naca brahmaṇo vikāranimittaṃ kiñcidasti /
"sadeva somya'; iti prāk sṛṣṭevarstvantaraniṣedhāt /
naca kālādikamapi pareṇa pralaye 'bhyupagatam /
abhyupagame 'pi parādhīnatā'patteśca /
astu jaḍeṣu parādhīno vikāraḥ /
cetanaṃ brahma tu svecchayaiva jagādākāreṇa vikriyate /
"tadātmānaṃ svayamakuruta'; ityādiśruteriti cenna /
prekṣāvatastasya nānāvidhānārtharūpaprapañcībhavanecchāyā evānupapatteḥ /
na hyunmatto 'pyātmano 'nartharūpatāmicchati /
dūre prekṣāvān /
naca prapañcasyānartharūpatāṃ na jānāti brahma /
asarvajñatāpātāt /
nāyaṃ prapañco brahmaṇo 'nartharūpa iti cenna /
duḥkhādirūpeṇa pariṇatasya na duḥkhādirūpatā ityasya vyāhatatvāt /
nahi vivartavādināmiva kalpito 'yaṃ prapañco bhavatām /
satyatvābhyupagamāt /
duḥkhādimattvamaniṣyam, natu tadrūpatetyabhiprāya iti cenna, tathā sati sukharūpasyeṣṭatvamapi na syāt /
tataśca na mokṣāya pravarteta /
*4,296*
kiñca brahmaṇo 'narthābhāve kasyā(yama)nartha iti vaktavyam /
jīvasya ceti cet /
sa kiṃ brahmaṇo bhinno 'bhinno vā /
nādyaḥ /
apasiddhāntāt /
dvitīye kathaṃ brahmaṇo nānarthaḥ /
bhinnābhinna iti cet(na) abhedenānarthaprasaṅgāt /
nirākariṣyate cāyaṃ pakṣaḥ"ata eva copam'; iti /
apica, cetanasyāpi vikriyā dṛṣṭādṛṣṭakāraṇāyattā dṛṣṭeti kathaṃ brahmaṇaḥ svecchāmātreṇa syāt /
sarvaśaktitvāditi cet(na) anarthībhavataḥ sarvaśaktitvānupapatteḥ /
na tarkāvaseyaṃ brahma yena dṛṣṭāntānuguṇyavaiguṇyacintātropayujyate /
kiṃ nāma śrutimātrasiddham /
śrutiścānyānapekṣameva prapañcā(ta)pattimācaṣṭa iti cenna /
tathā sati vicāraśāsnānavatāraprasaṅgāt /
yuktaścāyaṃ tarkāgocaratvavādo yatra śrutīnāmavigānaṃ syāt /
na caivamatretyuktam /
ato na sāmānyato vikāritvaṃ brahmaṇo yujyate /
nāpi viśeṣataḥ /
*4,298*
tathāhi /
na tāvadapracyutasvarūpasyaiva brahmaṇo 'yamākārapariṇāmaḥ prapañca iti yuktam /
asthūlatvādiśrutivirodhāt /
svarūpāpekṣayā tadupapattiriti cet (na) svarūpa eva sthūlatvādijananāt /
nahi kuṇḍalatvānapagamena kaṭakatvaṃ suvarṇasya bhavati /
svabhāvāpekṣayāstviti cenna /
kālabhedena sthūlatvādibhāvābhāvavataḥ"ayaṃ svabhāvaḥ, ayaṃ (na) tvasvabhāvaḥ'; iti vivekāyogāt /
nahi brahmaṇaḥ kāraṇāntarātprapacatāpattiṃ manyase yena sā na svabhāvaḥ syāt /
prapañcakāratāyāścānivartyatve pralayaśrutivyākopaḥ syāt /
niṣprapañcabrahmabhāvāpattilakṣaṇamokṣābhāvaprasaṅgaśca /
ekadeśapariṇāmastu nirākariṣyate /
nāpi svarūpapracyutyā prapañcarūpatā'pattiḥ sthitisamaye brahmābhāvaprasaṅgena brahmajñānasya nirālambanatvāpātāt /
tasyāścānivartyatve na kadāpi brahmaṇo 'stitvamityeṣā dik /
*4,302*
atra kaścit andhānugatāndha iva prakṛtiścetyādīni sūtrāṇi brahmaṇo jagadupādānatāpratipādakatayā vyākhyāyoktadūṣaṇagaṇādbhītaḥ sūtratātparyamāha"paramasūkṣmācidrūpapradhānaśarīraṃ brahma"yo 'vyakte tiṣṭhanyasyāvyaktaṃ śarīram'; ityādiśrutisiddham /
tathāca brahmādhiṣṭhitaṃ brahmātmakaṃ pradhānaṃ jagadupādānamiti brahmaiva jagadupādānatayā('ṅgīkri)gīyate /
ato noktadoṣaḥ''; iti /
taṃ pratyāha- upādānatvameveti //
apādānatvamevāsya yadyupādānateṣyate

1.4.61

aṅgīkṛtaṃ tat pitṛvan ...
NYĀYASUDHĀ:
evaṃ hi vadatā pituriva putrajanmani jagadutpattau brahmaṇo 'pāyāvadhitvalakṣaṇamapādānatvamiṣyaṃ syāt /
sarvathā nirvikārasya brahmaṇo vikāripradhānaśarīrakasya tadadhiṣṭhātṛtvenāpādānatayoditatvāt /
evaṃbhūtaṃ copādānatvam (brahmaṇaḥ) asmābhirapyaṅgīkṛtameveti nātrāsmākaṃ pradveṣaḥ /
*4,303*
nanūpādānatvaṃ cedbrahmaṇo 'ṅgīkṛtaṃ kathaṃ tarhi tannirākaraṇamityata āha- na tviti //
... natu viśvātmanā bhavaḥ
NYĀYASUDHĀ:
śuddhacaitanyasyaiva brahmaṇo viśvātmanā bhavo bhāskarādyabhyupagato nāsmābhira(ṅgīkriya)bhyupagamyate /
atastannirākaraṇamupapannami(meve)ti /
atrāyamabhisandhiḥ /
yadyapi paravyutpāditaṃ jagadupādānatvaṃ brahmaṇo nāsmākamarthato virodhi /
tathāpi naiteṣāṃ sūtrāṇāmarthaḥ /
tathāhi /
kimatrāsya vyutpādanasya prayojanam /
na tāvadbhāskarasyeva nimittopādānabhedanirākaraṇam /
pradhānasyopādānatayāṅgīkṛtatvāt /
vikārivastvadhiṣṭhātṛtvameva mukhyamupādānatvamiti cenna /
lokavirodhāt /
lokavyavahārānusāreṇa hi parīkṣakairlakṣaṇaṃ kāryam /
natu svābhiprāyānusāreṇa lokavyavahāro niyantavyaḥ /
loke ca vikriyāvadupādāna(mu)mityucyate /
atha pātañjalāḥ pradhānasyaiva svātantryeṇa jagadupādānatvam īśvarasya tu tadanugrāhakatvameveti manyante /
tannirāsārthaṃ brahmaśarīratayā brahmātmakameva pradhānam /
tadīyamupādānatvamapi brahmaṇa evetyatra vyutpādyata iti brūṣe /
tadānavasaraduḥsthatvam, asya samayapāde kartavyatvāt /
kariṣyate ca"anyatrābhāvāt'; iti /
tasmānnedaṃ sūtratātparyamiti /
*4,304*
pitṛtvādityuktaṃ dṛṣṭāntamamṛṣṭamāṇo brahmapariṇāmavādī vadati"pitā putrasyopādānamevāto nāyaṃ dṛṣṭānto yuktaḥ'; iti, tatrāha- na ceti //
na corṇanābhijanitṛmātṛṇāṃ ca vikāritā

1.4.62

NYĀYASUDHĀ:
ādyaścaśabdo 'vadhāraṇe /
dvitīyaḥ paroktānuvāda(kaḥ) /
janitṛśabdaṃ prayuñjānaḥ svagranthasya mantratulyatāṃ (darśa)sūcayati bhagavānācāryaḥ /
janitā mantra iti smaraṇāt /
atra prakṛtatvātpitṛmātragrahaṇe prāpte yadūrṇanābhimātṛgrahaṇaṃ tenaitadapi nirākṛtaṃ bhavati /
yadbrahmapariṇā(mi)mavādinoktaṃ,"brahmaṇo jagatkāraṇatve"yathorṇanābhiḥ sṛjate(gṛhṇate ca)'"pitāhamasya jagato matā'; ityūrṇanābhyādidṛṣṭāntopādānādupādānatvameva vivakṣitam /
ūrṇanābhyādīnāṃ tantvādikaṃ pratyupādānatvāt'; iti /
yacca"yoniśca hi gīyate'; ityatroktam /
"yadyapi yoniśabdo"yoniṣṭha indra niṣade akāri'; ityādau sthānādyarthaḥ pratīyate /
tathāpi yathorṇanābhiriti vakṣyamāṇadṛṣṭāntabalādupādānavācīti niścīyata iti'; ( / ) udāhariṣyamāṇaṃ brahmatarkavacanamapi vyākhyātaṃ bhavati /
*4,306*
kuto neti cet /
atra pitrādīnāṃ putrādīnāṃ ca cetanācetanasamāhārarūpatvāccatvāraḥ pakṣāḥ sambhavanti /
pitrādicetanaṃ prati vopādānaṃ, putrādyacetanaṃ prati vā, pitrādyacetanaḥ putrādicetanaṃ prati vā, putrādyacetanaṃ prati veti /
tatrādyaṃ pakṣatrayaṃ tāvannopapadyata ityatra hetumāha- cetanatvāditi //
cetanatvāt tadannaṃ hi kāryarūpatayā bhavet
NYĀYASUDHĀ:
ādye dvayoścetanatvāt /
uttarayoranyatarasya /
caturthaṃ tvaṅgīkaroti tadannaṃ hīti /
tairūrṇanābhyādibhirupabhuktamannaṃ tatpariṇatāstaccharīradhātava iti yāvat /
tantvādikāryarūpatayā pariṇataṃ bhavedityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
pitrādidṛṣṭāntānāmayaṃ khalu niṣkṛṣṭo 'rthaḥ /
yatpitrādyupabhuktamannaṃ taccharīrī(ra)bhūtaṃ putrādigatācetanāṃśopādānaṃ bhavatīti /
pakṣāntarasyāsambhāvitatvāt /
nacāyamasmākamaniṣyaḥ /
mahāpralaye parameśvareṇa nigīrṇaṃ mahadādikāryaṃ taccharīrarūpakapradhānatāṃ gacchati /
tacca pradhānaṃ punarmahadādikāryopādānaṃ bhavatītyaṅgīkārāditi /
etenorṇanābhyādīnāṃ na vikāritvaṃ(tā)cennirupādānā tantvādyutpattiḥ prasajyata ityapi nirastam /
*4,307*
evaṃ śrutipurāṇayuktibhirbrahmaṇo nirvikāratvāvagamānna jagadupādānakāraṇatvaṃ kintu nimittatvamevetyuktam /
adhunā śrutismṛti(purāṇayukti)bhirnimittatvasyaivoktatvādapītyāha- apādānatayeti //
apādānatayā viśvakartṛtvaṃ buddhipūrvakam

1.4.63

uktaṃ bhāllaviśākhāyāṃ brahmatarke ca sādaram
*4,308*
NYĀYASUDHĀ:
viśvakartṛtvamityevetyukte kulālādīnāmiva taṭasthakartṛtvaṃ pratīyate /
tannivṛttyatharmapādānatayetyuktam /
apādānatvami(tyevo)kte parasya nāniṣyam /
upādānasyāpyapādānaviśeṣatvenāpādānatvāpādānatvayoravirodhāt /
apādānaviśeṣavivakṣāyāṃ ca parṇapatane vṛkṣasyevāvadhitvamātraṃ pratīyate /
ato viśvakartṛtvamityuktam /
tathāpi buddhipūrvakamiti vyartham /
karturbuddhimatvaniyamāditi /
maivam /
aśeṣaviśeṣajñānasya vivakṣitatvāt /
etaduktaṃ bhavati /
sakalakāryakriyākārakaphalaviṣayabuddhayādimānīśvaro bāhyena rūpeṇānugṛhṇannāntareṇa pradhānādīnāṃ pariṇāmādiśaktīḥ prerayan svaśarīrarūpakapradhānādipariṇāmabhūtamahadādikāryāpagame 'vadhirbhavatīti /
sādaratvaṃ darśayiṣyāmaḥ /
tadeva vākyadvayaṃ krameṇa paṭhati- icchāmātrāditi //
icchāmātrāt prabhoḥ sṛṣṭiravikārasya sarvadā

1.4.64

svabhāvo 'yamanantasya rajo yenābhavajjagat /
svadehādicchayā viśvaṃ bhuktapūrvaṃ janārdanaḥ

1.4.65

sasarja mātāpitṛvadūrṇanābhivadeva vā
NYĀYASUDHĀ:
natu pariṇāmitayeti mātrārthaḥ /
tatra heturavikārasyeti /
kiṃ prayojanāddeśenetyata uktam- svabhāva iti //
upādānābhāvātkathamityata uktam- raja iti //
yena preritaṃ rajaḥśabdopalakṣitaṃ guṇatrayātmakaṃ pradhānaṃ jagadabhavat /
atropapādanenādaraḥ pratīyate /
svadehātsaccidānandādyātmakāvadadheḥ /
athavā svadehātpradhānādupādānāt /
bhuktapūrvaṃ pūrvakalpe (bhuktena) saṃhṛtena sadṛśam /
bhuktapūrvaṃ sūkṣmabhāvasthopādānakamiti vā /
evaśabdena natu mṛdādivadityāha /
vāśabdo dṛṣṭāntasamuccaye /
svadehāditi bhuktapūrvamiti ca vivṛṇoti- pradhānamiti //
pradhānaṃ pariṇāmyeśo nirvikāraḥ svayaṃ sadā

1.4.66

NYĀYASUDHĀ:
evaśabdoktasyopapādanaṃ nirvikāra iti /
atrāpi pūrvavadādaro gamyate /
*4,310*
prāk cetanatvādityanena trayaḥ prayogāḥsūcitāḥ /
pitāputrau nopādānopādeyabhūtau cetanatvāddevadattayajñadattavat /
putrādyacetano, na pitrādicetanopādānakaḥ, acetanatvāt ghaṭavat /
putrādicetano na pitrādyacetanepādānakaḥ, cetanatvādbrahmava(hmādiva)diti /
sarvatra pakṣadharmatāyāśca niścitatvāt /
dvitīye tāvadvayāptimupapādayati- na cetanavikāraḥ syāditi //
na cetanavikāraḥ syād yatra kvāpi hyacetanam
*4,311*
NYĀYASUDHĀ:
yadi khalu yatra kvāpi deśe kāle vācetanaṃ cetanavikāro dṛṣṭaḥ syāttadaivaṃ vyāptirbhajyeta /
nacaivamityarthaḥ /
mahadādijagat brahmakāryamupalabdhamiti cenna /
adyāpyasiddheḥ /
uktavakṣyamāṇapramāṇairnirākṛtatvāt(ca) /
tṛtīye vyāptimupapādayati- nācetaneti //
nācetanavikāro 'pi cetanaḥ syāt kadācana

1.4.67

NYĀYASUDHĀ:
vyākhyānaṃ pūrvavat /
evaṃ na cetanavikāraścetano 'pyupalabdha ityādye 'pi vyāptirupapādanīyā /
*4,312*
athavā mahadādikaṃ na cetanavikāraḥ, acetanatvādghaṭavaditi yuktyantaraviruddhaṃ ca brahmaṇo jagadupādānatvamiti cetasi nidhāyāsya vyāptimupapādayati- na cetaneti //
nanu ghaṭādayo 'pi brahmavikārā iti cenna /
mṛdādivikāratvasya pramitatvāt /
paramparayeti cet /
evaṃ tarhi na svayaṃ cetanavikārāḥ /
kintu tatkāraṇānītyuktaṃ syāt /
tathāca kathaṃ na dṛṣṭāntatā /
tarhi tatkāraṇeṣu vyabhicāra iti cenna /
teṣāmeva pakṣatvāt /
sukhaduḥkhādiṣvanaikāntikatvamiti cenna /
teṣāmantaḥkaraṇavikāratvābhyupagamāt /
etenaitadapi pratyuktam /
jagat, abhinnanimittopādānam prekṣāpūrvajanitakāryatvātsukhādivaditi /
ghaṭādiṣu vyabhicāra(rācca)śca /
teṣāmapi pakṣīkaraṇe pramāṇabādhaḥ syāt /
nanvacetanamapi jagaccetanavikāraścettadā ko doṣaḥ syāt /
evaṃ tarhi cetano 'pyacetanavikāraḥ syāt /
na caitadastītyāha- nācetaneti //
ayamabhisandhiḥ /
yadi mahadādikaṃ brahmaṇo vikāraḥ syāttarhitatsvarūpānugatimatprasajyeta /
kārye kāraṇasvarūpānugamadarśanāt /
ghaṭādayo mṛdvikārā mṛdanugatimanto dṛṣṭāḥ /
na caitadasti /
tasmānna mahādādi(ḥ) brahmavikāraḥ /
yadi punaḥ kāraṇasvarūpānugamamantareṇa vikārivikārabhāvo 'bhyupagamyate tadā cetano 'pyacetanavikāraḥ kiṃ nābhyupagantavyaḥ /
nacaivamaṅgīkṛtaṃ pareṇa /
tathāhi sati"eka ātmanaḥ śarīre bhāvāt'; ityatra parasya bhūtacatuṣyayapariṇāma evāyaṃ cetanavānkāya iti vadantaṃ cārvākaṃ prati bhūteṣvavidyamānaṃ caitanyaṃ kathaṃ kārye syāditi parihāro madirādravye madaśaktivatsyāditi punaśca cārvākeṇa codite madiropādāne 'pi sūkṣmarūpamadaśaktivyutpādanaṃ ca vyāhataṃ syāditi /
*4,315*
yadvā brahmajagatī nopādānopādeyabhāvavatī vilakṣaṇatvāddevadattaghaṭavat /
nanu vilakṣaṇānāmapi mṛdghaṭādīnāmupādānopādeyabhāvo dṛśyata iti cenna /
cetanācetanarūpavailakṣaṇyasya vivakṣitatvāt /
*4,316*
anumānāntaraṃ vaktuṃ vyāptiniścayāya vyatirekavyāptiṃ tāvadāha ceti /
nacānyasyānyarūpatvaṃ vikṛtatve 'pi dṛśyate
NYĀYASUDHĀ:
api ceti yuktisamuccaye /
vikṛti(ta)tve vikṛtidaśāyāmanyasyānyarūpatvamanyavikāratvaṃ na dṛśyate /
vikāravikāriṇāvanyonyamanyatayā kvāpi nopalabdhāviti yāvat /
atra dṛṣṭāntamāha- neti //
na kṣīrādanyatā dadhnaḥ kenacid dṛśyate kvacit

1.4.68

NYĀYASUDHĀ:
yasya kṣīrasya vikāro yaddadhi tasmātkṣīrādanyatā tasya dadhnaḥ kenāpi kvāpi na dṛśyata ityarthaḥ /
evamanyatādarśanasya siddhā vikāravikāribhāvādvayāvṛttiḥ /
tataḥ kimityata āha- sarvajñāditi //
sarvajñād brahmaṇo 'nyatvaṃ jagato hyanubhūyate
NYĀYASUDHĀ:
hiśabdo yasmādityarthe /
tasmānna tayorvikāravikāribhāva iti śeṣaḥ /
ayamatra prayogaḥ /
jagat brahmavikāro na bhavati
tato 'nyatvenopalabhyamānatvāt /
yo yato 'nyatvenopalabhyate na sa tadvikāro yathā ghaṭaḥ paṭasya /
yaśca yadvikāro nāsau tato 'nyatvenopalabhyate, yathā dadhi kṣīrāditi /
*4,317*
yadvā jagadbrahmaṇī nānyonyavikāravikāriṇī /
anyonyamanyatvenopalabhyamānatvāt /
ghaṭapaṭavaditi prayogaḥ /
nacāyamasiddho hetuḥ, yaḥ savarjña iti brahmaṇaḥ sarvajñatvaśravaṇāt /
jñānakāryasya sarvathāpyanupalambhena jagato jñānābhāvānumānāt /
viruddhadharmādhikaraṇayoścānyonyamanyatvopalambhaniyamāditi bhāvenoktam- sarvajñāditi //
nanu vikāravikāriṇorbhedābhyupagamāt kathamayaṃ heturiti cenna, bhedenaivopalambhasya hetutvāt /
tatkiṃ tvadabhyupagamamātreṇa ghaṭapaṭayorabhedaḥ, utopalambhāt /
nādyaḥ, madabhyupagamena śuddhabhedasyaiva grāhyatvāt /
na dvitīyaḥ /
asiddheḥ /
abhedānupalambho vā hetutvena vivakṣitaḥ /
*4,318*
nanvayamasiddho hetuḥ /
jagat brahmaṇābhinnaṃ sattvādbrahmavadityanumānenābhedopalambhāditi ce(t)nna /
kharvaṃ svarṇenābhinnaṃ, sattvātsvaṇarvadityābhāsamānayogakṣematvādityāha- abheda iti //
abhedaḥ sattvamātreṇa syād kharvasvaṇayorapi

1.4.69

NYĀYASUDHĀ:
yadi jagadbrahmaṇoḥ sādhyeta tarhīti śeṣaḥ /
kharvam ayaḥ kharparaṃ vā /
nanvidamiṣyameva /
kharvasuvarṇayorabhedasya mayāṅgīkṛtatvāditi cenna /
abhedaśabdena bhedābhāvasya vivakṣitatvāt /
atra pramāṇavirodha iti cet /
jagat brahmaṇo 'tyantaṃ bhidyate tatsvarūpānugama(ti)śūnyatvāditi, tvadanumānasyāpi, pramāṇavirodha itrata samaṃ samādhānam /
atyantabhedo mama na kvāpītyaprasiddhaviśeṣaṇateti cenna /
mokṣābhāvaprasaṅgāt /
tathāhi /
jñānena nivṛttakarmaṇā ca mokṣo 'bhyupeyase /
ta(cca)tra jñānamajñānamapi bhavati /
nivṛttaṃ karma pravṛttamapi bhavatīti kathaṃ mokṣasādhanaṃ syāt /
jñānatvādinā tadbhāve 'jñānāderapi (tadbhāvaḥ) tathātvaṃ syāt /
jñānādikaṃ jñānādisvarūpeṇātyantābhinnam ajñānādisvarūpeṇa(tu)bhinnābhinnamato na kāryasaṅkara iti cet /
tathāpyajñānādyabhedena svakāryasya kartavyatvāt /
evaṃ mokṣo 'pi saṃsārābhinna ityamokṣaḥsyāt /
mokṣātmatā(nā)sadbhāvena mokṣatve saṃsāro 'pi tathā syāt /
yadi vā(cā)yamabhedo 'nupalabhyamāno 'rthakriyāsu nopayujyate, tadā vyasanitayaivābhyupagantavyaḥ syāditi /
*4,320*
brahmasvarūpānugatiśūnyatvānna tatpariṇāmo 'yaṃ prapañca ityuktam /
tatra kiṃ sarvasvarūpānugatiśūnyatābhipretā, uta kiñcidanugamaśūnyatā /
nādyaḥ /
sarvānugamābhāve 'pi ghaṭādīnāṃ mṛdādivikāratvadaśarnāt /
na dvitīyaḥ, sattvānugamena vikāravikāribhāvopapatterityata āha- abheda iti //
abhedo vikāravikāribhāvaḥ /
*4,322*
nanu na suvarṇagataṃ sattvaṃ kharve 'nugatam /
tatkathaṃ(ayaṃ)prasaṅgaḥ /
tatkiṃ brahmasattvameva viyadādīnām /
addheti cenna, pramāṇābhāvāt /
"prāṇā vai satyaṃ teṣāmeva satyam'; ityādiśruteḥ prāṇasatyatvasya brahmādhīnatārthatvopapatteḥ /
brahmaṇa eva sāmānyasattā viyadādāvanugateti cettarhi kathaṃ na svarṇasattā kharve 'nugatā /
*4,323*
atha manyase kāraṇameva kāryātmanā bhavatīti pariṇāmavādināṃ matam /
tataśca kāraṇaṃ yatsvabhāvāvyabhicāri tadanugamaḥ kārye 'vaśyābhyupagantavyaḥ /
anyathā kāraṇameva kāryātmanā bhavatīti riktaṃ vacaḥ syāt /
avyabhicaritasvabhāvānanugame kāraṇasyaivānanugamaprāpteḥ /
naca sanmātrasvabhāvaṃ suvarṇam /
yena kharvaṃ tadvikāraḥ syāt /
kintu tadavyabhicārisuvarṇatvādyanugame satīti /
evaṃ tarhi jagadapi kathaṃ brahmapariṇāmaḥ syāt /
nahi sanmātrasvabhāvaṃ brahma /
kintu vijñānamānandaṃ brahmetyādiśrutyā vijñānādīnāmapi tadavyabhicārisvabhāvatvāvagamāt /
naca vijñānānandādyanugamaḥ prapañce 'stīti samam /
nanu ca kṣīrāvyabhicārisvabhāvamādhuryānugatividhuraṃ dadhi tadvikāro dṛṣṭamiti cenna /
satkāryavādabhaṅgaprasaṅgāt /
kiñca kṣīrakāryaṃ dadhīti niścaye na mādhuryaṃ kṣīrasvabhāva iti kalpyate /
mādhuryasya kṣīrasvabhāvatāniścaye vā kṣīravināśe tatkāraṇasya dadhyupādānatvaṃ kalpyata sati na doṣaḥ /
api cāgamairanumānaiśca brahmaṇo nirvikāratve siddhe sati apracyutasvarūpasvabhāvasyaiva (brahmaṇo) jagadupādānatvaṃ yo manyate taṃ pratyetau prasaṅgaviparyayāvuktāviti ko virodhaḥ /
etena pradhānasya jagadupādanatve 'pyayaṃ samāno doṣa iti nirastam /
*4,328*
atha matam /
dvirūpaṃ brahmābhyupagamyate anantānandacidātmakaṃ sadātmakaṃ ceti /
tatrādyena rūpeṇa nimittam /
dvitīyenopādānam /
ato na kaścidukto doṣaḥ /
tathāhi /
yattāvaduktaṃ nirvikāratvaṃ taccicchaktiviṣayatvācchatyāderadūṣaṇam /
nimittakāraṇena cicchaktikena prakṛtipradhānādyabhidhānaṃ sacchaktikaṃ brahma pariṇamatītyaṅgīkāre na yuktivirodho 'pi sadātmakasya jagadupādānatvāccaitanyādyananugame 'pi na doṣaḥ /
sadanugamasya vidyamānatvāt /
anyatvadarśanaṃ ca na viruddhayate sarvajñāt, tannimittameva nopādānam /
yaccopādānaṃ sadrūpaṃ tasmādbhedenopalabhyata ityāśaṅkayāha- bhogeneti //
bhāgena pariṇāmaśced bhāgayorbheda eva hi
NYĀYASUDHĀ:
yadi brahmaṇaḥ pariṇāmaḥ cidbhāgena nirvikāratvamaṅgīkriyate, tadā vaktavyam, tayorbhogayorabhedo bhedābhedau vā /
na tāvadabhedaḥ dvayorapi pariṇāmitvādiprāptyā bhāgādvayakalpanāvaiyarthyāt /
nāpi bhedābhedau, abhedena saṅkaraprasaṅgāt /
bhedo 'bhedakāryaṃ niruṇaddhīti cet /
kiṃ tarhyaprayojakenābhedena, tasmādbhāgayoratyantabheda evāṅgīkaraṇīyaḥ /
*4,329*
tataḥ kimityata āha- yo bhāga iti //
yo bhāgo na vikārī syāt sa evāsmākamīśvaraḥ

1.4.70

NYĀYASUDHĀ:
parasparamatyantābhinne dve vastunī /
tatraikaṃ nirvikāraṃ jagannimittameva /
aparaṃ tu pariṇāmi jagadupādānatamevetyaṅgīkāre neśvarasya kevalanimittatvavādināmasmākaṃ kaścidvivādaḥ /
nirvikārasya jagannimittasyāsmābhirīśvaratvena, pariṇāmino jagadupādānasya pradhānatvena svīkṛtatvāt /
vivādābhāvācca prakṛtiśceti(tyādi)sūtrāṇāmanārambha eveti /
atra yo bhāga iti parābhyupagamenoktam /
svamatena tu yadvastviti jñātavyam /
nahi bhāgina vinā bhāgaḥ sambhavati /
nāpi vikāryavikāriṇoḥ kaścidbhāgī vidyate /
*4,331*
nanvasti vivādaviṣayaḥ /
nimittopādānabhedavādinā nimittasyaiva brahmatvamabhyupagamyate /
mayā tu sadanantānandacitāṃ samudāyasyeti tadarthamadhikaraṇārambha iti cet /
kimidaṃ brahmatvam /
(kiṃ) brahmanāmavatvamuta jagatkāraṇatvādilakṣaṇārtha(vat)tvam /
ādyaṃ dūṣayati- bhinnānāmiti //
bhinnānāṃ samudāyasya nāma brahmeti ced bhavet
NYĀYASUDHĀ:
tadbhavedityabhyupagamamāha /
tataścāyamarthaḥ /
yadyarthe na vivādo 'sti tadānārambhaṇīyamevādhikaraṇam /
śabdamātre pareṇa vivādākaraṇāt /
karaṇe 'pyaśabdaśāstratvāditi /
*4,332*
dvitīye 'pi vivektavyam /
kiṃ parasparaṃ bhinnāḥ saccidānandādyāḥ pratyekaṃ brahmāṇi /
uta te na brahmāṇi kintu tatsamudāya eveti /
nādyaḥ /
ekamevādvitīyamityādiśrutivirodhāt /
dvitīye 'pi tatsamudāyo nāma kiṃ tadupādānakaṃ dravyāntaraṃ saṅkhayā vā saṃyogo vā /
sarvatrāpi doṣamāha- brahmeti /
brahmopādānatā na syāt tadā viśvasya hi kvacit

1.4.71

*4,332f.*
NYĀYASUDHĀ:
tadeti /
manasi sthitānāṃ vikalpitānāṃ pakṣāṇāṃ (vā)aṅgīkāre /
kvacitpakṣe /
hiśabdenānupapatteḥ prasiddhatāmāha /
atra hi brahmopādānasya vā tadguṇino vā jagadupādānatvaṃ prāptamiti viśvasya brahmopādānakatā na syāt /
na hyupādānaguṇigatāḥ śaktayaḥ kāryadravye guṇe vā sambhavanti /
tadupādānatvāderasambhavāt /
athavā brahmaṇaḥ kāryatvādguṇatvācca na viśvopādānatvaṃ sambhavatīti vyākhyeyam /
atra brahmopādānatetyupalakṣaṇam /
brahmanimittakatā ca na yuktetyapi draṣṭavyam /
*4,335*
syādetat /
kālātyayāpadiṣyametadanumānajātam /
"yato vā imāni bhūtāni jāyante'"ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ'"janmādyasya yataḥ'; itayādivirodhāt /
"janikartuḥ prakṛtiḥ'; iti prakṛtāvupādānalakṣaṇāyāṃ hi pañcamī vidhīyate /
tathā caivodāhṛtam /
"śṛṅgāccharo jāyate, gomayād vṛściko jāyate'; iti /
prasiddhaścātropādānopādeyabhāva iti /
tadidamasaṅgatam /
pañcamībalātkilopādānatvaṃ siṣādhayiṣitam /
nacedaṃ sūtramupādāne pañcamyā vidhāyakam /
atha matam /
apādāne tāvatpañcamī vihitā /
apādāne pañcamīti /
upādānaṃ cāpādānaviśeṣaḥ /
janikartuḥ prakṛtiriti smaraṇāt /
tato 'pādāne vihitā pañcamyupādāne 'pi bhaviṣyati /
nacaivaṃ sati pañcamyā niyamenopādānatvāsiddhiḥ /
viśeṣasmaraṇasya grāhyatvādityata āha- śṛṅgāditi /
*4,336*
śṛṅgāccharo 'vilomabhyo dūrvā gomayatastathā /
vṛścikaścetyevamādyeṣvapādānatvamiṣyate

1.4.72

NYĀYASUDHĀ:
tathāśabdo dvitīyodāharaṇena sambaddhayate /
evamādyeṣūdāharaṇeṣu śṛṅgādīnāṃ śarādīnpratyapādānatvamiṣyate /
pañcamyarthatayeti śeṣaḥ /
upalakṣaṇaṃ caitat /
sūtre cetyapi jñātavyam /
etaduktaṃ bhavati /
bhevedevaṃ kathañcidyadi sūtra(sya)tadudāharaṇānāṃ(ca) paraparikalpito 'rtho bhavet /
na caivam /
kiṃ nāma janikartuḥ prakṛtirityanenedamucyate /
janeḥ karturjāyamānasya yā prakṛtirupādānasaṃsṛṣṭamapāyāvadhibhūtaṃ dravyaṃ tatkārakamapādānasaṃjñaṃ bhavatīti /
udāharaṇeṣvapi yacchṛṅgādīnāṃ śarādīnpratyapāyāvadhitvameva pañcamīpratipādyamiti /
*4,339*
etadeva prapañcayati- upādāneti //
upādānaikadeśatvaṃ yadyapyatra pradṛśyate /
apyapādānataivātra dṛṣṭānto brahmaṇo bhavet

1.4.73

NYĀYASUDHĀ:
yadyapyatra śṛṅgādau śarādyupādānabhūtaikadeśavattvaṃ pratīyate /
tathāpi yātrāpādānatā apāyāvadhitvalakṣaṇāsti saiva brahmaṇo dṛṣṭānto bhavet /
pañcamyarthatāyāmudāharaṇaṃ bhavet na tūpādānatetyarthaḥ /
ayamabhiprāyaḥ /
śṛṅgādikaṃ hyekadeśena śarādīnpratyupādānamekadeśena cāpāyāvadhitayā kārakaṃ bhavati /
tasminnasatyekadeśāntarasyopādānatānupapatteḥ /
mudgamāṣādayo hi yadyapi tuṣāntarāvasthitenaivāṃśenāṅkuropādānam /
tathāpi na tuṣavikālānāmuptā(maṃśā)nāmaṅkurajanakatāsti /
tatrāvadhibhāga evāpādānaṃ pañcamīvācyaśca /
taddṛṣṭāntena brahmaṇo 'pi pañcamībalādupādānapradhānasaṃsṛṣṭāvadhitvameva bhavati /
na tūpādānatvamiti /
nanu kathaṃ tarhi prakṛtermahānmato 'haṅkāra ityādiprayogaḥ /
tatrāpi pariṇatabhāgasaṃsṛṣṭasya apariṇatabhāgasya avadhibhūtasya pañcamīviṣayatvamiti vadāmaḥ /
yatra sarvasyāpi pariṇāmastatrakatham /
na prayoktavyaiva tatra pañcamī /
nahi kṣīrāddadhi jātimiti prayuñjate /
kintu kṣīrameva dadhi jātamiti /
yatra kvacitprayogo dṛśyate sa gauṇo vā sūtrasyārthāntarakalpanāmūlo veti /
Vyāsa -(4)
*4,341*
atha manyeta /
śṛṅgameva śaropādānam /
natu kecidavayavā upādānaṃ kecittadavadhaya iti vibhāgaḥ /
tathā sati śṛṅgāccharo jāyata iti prayogānupapatteḥ /
yadi ceyaṃ pañcamyupādāne yadi vāvadhau tathāpi śṛṅgāvayavāditi vaktavyam /
naca tarhi avadhitvamevāstu iti vācyam /
nirupādānotpattiprasaṅgāt /
ataḥ śṛṅgasyaivopādanatvāttatra pañcamīśravaṇādupādāne pañcamīti /
tatrāha- na hīti //
na hy upādānataivātra ...
NYĀYASUDHĀ:
atra śṛṅgādāvupādānate(taiye)ti na vaktavyam /
apariṇatabhāgasya śarāṅkurāderatyantabhinnasya pramitatvāt /
anyathedamasyopādānamidaṃ neti vyavasthānupapatteriti hiśabdārthaḥ /
kathaṃ tarhi śṛṅgāditi prayoga ityata āha- bāhyāvayaveti //
*4,342*
... bāhyāvayavagauravāt
NYĀYASUDHĀ:
bāhyāḥ śarākāreṇa pariṇatebhyo 'nye ye 'vadhibhūtāvayavāsteṣāṃ gauravādbahutvāt /
etaduktaṃ bhavati /
katipayāvayaveṣu pariṇateṣuca bahūnāmavaśiṣṭatvena śṛṅgāntarotpattyā śṛṅgabuddhimātrotpattyā vā śṛṅgaśabdopapattiriti /
*4,343*
nanu kutaḥ sūtrāderarthāntarakalpanā /
śabdārthavirodhāditi brūmaḥ /
upādīyate kāryamanena svarūpatayā svīkriyata ityupādānam /
apādīyate parityajyate kāryamanenetyapādānam iti sphuṭo vipratiṣedhaḥ /
kiñca bhāṣyakāreṇāyamapi yogaḥ śakyo 'vaktumiti pratyācakṣāṇenāyameva sūtrārthaḥ sūcitaḥ /
yadi tarhi janikartuḥ prakṛtiriti sūtramupādānasyāpādānasaṃjñā vidadhyāt /
kathaṃ tarhi dhruvamapāye 'pādānamityanenaiva gatārthatāmāha /
na hyapādānasyāpāye dhruvatvamiti /
tasmāducapādānasaṃsṛṣṭasyaivāvadhibhāgasyāpādānasaṃjñāyāmanena vihitāyāṃ bhāṣyakārīyaṃ dūṣaṇaṃ sambadhyate /
tathā sūtraṃ samādadhānairapi tasyaivāyaṃ prapañca ityuktam /
anyathā prāgavadherapādānasaṃjñoktā /
atra tūpādānasya /
na hyavadhirupādānamityeko 'thar ityavakṣyan /
atasteṣāmapi saṃmato 'yamartha iti gamyate /
*4,346*
astu vopādāne 'pi pañcamī /
tathāpi (yata iti) pañcamībalādupādānatvaniścayo nopapadyate /
anekārthatvāt /
viśeṣasmaraṇādityuktamiti cet /
kimidaṃ viśeṣasmaraṇāt /
janidhātugrahaṇeneti cet /
tarhyātmana ākāśaḥ sambhūta ityādīnāmanudāharaṇīyatvaṃ syāt /
kutaśca yata iti pañcamītyavadhṛtam /
taseḥ sārvavibhaktikatvāt /
ātmana ākāśa satyanenaikārthatvāditi cenna, tasyāḥ pañcamyāṃ"bhuvaḥ prabhavaḥ'; iti viśeṣāvi(vakṣi)hitābhivyaktyavadhitārthatvāt /
tathā caivodāhṛtam /
himavato gaṅgā prabhavati prathamamupalabhyata ityathar ityāstāṃ vistaraḥ /
*4,359*
athavā yaduktaṃ na brahmavikāro viśvaṃ tato bhedenopalambhāditi /
tadasat /
śarādiṣu vyabhicārāt /
śarādayo hi śṛṅgādayo hi śṛṅgādyupādānāstatā bhedenopādānāstato bhedenopalabhyanta ityato gūḍhābhisandhirāha- śṛṅgāditi //
evamādyeṣu sthaleṣu śarādīnprati śṛṅgādīnāma(pya)pāyāvadhitvalakṣaṇamapādānatvameveṣyate /
na punarupādānatvam /
ato vipakṣatvābhāvādbhedenopalambho na tatra sādhyaṃ vyabhicaratīti /
nanu kathamucyate śṛṅgādīnāṃ śarādīnprati nopādānatvamiti /
tathā satyupādānāntarānupalambhāccharādīnāṃ nirupādanotpattiḥ prasajyetetyato 'bhisandhimudghāṭayati- upādāneti //
*4,360*
śṛṅgāderuktarūpāpādānatve 'pi naca śarādīnāṃ nirupādānatvoktiprasaṅgaḥ /
katipayānāṃ śṛṅgādyavayavānāṃ śarādyupādānatvābhyupagamāt /
nacaivamanaikāntyatādavasthyam /
yadyapyatra śṛṅgādau śarādyupādānaikadeśatvaṃ pra(tī)dṛśyate /
tathāpyatra śṛṅgādau yasyaikadeśasyoktasya rūpāpādānatā sa eva brahmaṇo dṛṣṭānto bhavet /
tata eva śarādīnāṃ bhedopalambhāt /
na tūpādānabhāgaḥ /
tatastadabhāvāt /
etaduktaṃ bhavati /
śṛṅgāderavayavā hi keciccharādīnāmupādānabhūtāḥ kecinnimittabhūtāḥ /
tatra ye nimittabhūtāsteṣu hetuvṛttāvapi nānaikāntyam /
teṣāṃ sapakṣapraviṣṭatvāt /
ye tūpādānabhūtāsteṣāṃ vipakṣapraveśe 'pi na tatra hetuvṛttiriti kuto 'naikāntyamiti /
yastu vaiyātyānmanyate /
nātrāpādānatāsti /
kintūpādānatvameva kevalam /
tathā cānaikāntikatvamiti /
sa praṣṭavyaḥ /
kimatrāvinaṣṭa eva śṛṅgāvayavyupādānamityabhiprāyaḥ, kiṃ vā śṛṅge 'vinaṣṭe tadavayavāḥ sarve 'pīti, uta naṣṭe śṛṅge tadavayavāḥ sarve 'pīti /
nādya ityāha- nahīti //
atra śṛṅge /
tathātve suvarṇavacchare śṛṅgasyāpi pratītiprasaṅgāditi hiśabdārthaḥ /
na dvitīya ityāha- nahīti //
avinaṣṭṛṅgeṣu tadavayaveṣu sarveṣu śarādyupādānataiveti na yuktam /
tathā sati śṛṅgaśarayoḥ samānadeśatāprasaṅgāditi hiśabdena sūcayati /
na tṛtīya ityāha- nahīti //
atra sarveṣvapi śṛṅgāvayaveṣu śṛṅganāśottaraṃ śarādyupādānataiveti na yujyate /
ato nānaikāntyamiti hiśabdaḥ /
kuto na yujyata ityata āha- bāhyeti //
kāryādbāhyānāmapariṇatānāmavayavānāmupalambhāt /
apariṇatasyāpyupādānatve 'tiprasaṅgāt /
*4,363*
nanu śṛṅgaṃ cennaṣṭaṃ kathaṃ tarhi śarotpattyanantaramapi śṛṅgapratyayaprayogāvityato gauravādityuktam /
samādhānaṃ pūrvavat /
mā bhūdbhedopalambhasyātra vyabhicāraḥ /
tathāpi yaduktaṃ nācetanavikāraścetana iti tadatra vyabhicarati /
acetanādgomayādeḥ cetanasya vṛścikāderjananadarśanādityata āha- naceti //
na cācetanatas tatra cetanasya samudbhavaḥ

1.4.74

NYĀYASUDHĀ:
tatra gomayādervṛścikādijanmani /
nanvanādiścetana iti pūrvābhyastāhārābhilāṣādinā prasiddham /
anyathā pūrvakarmābhāve janmano 'pyasambhavāt /
madhye kathañcitsambhave 'pyādisarge sarvathā(api) anupapatteḥ /
tatkathaṃ nirdalamidamāśaṅkitam /
satyam /
tathāpi pareṇa svagranthe niveśitatvāt /
acetanāccetanasya janmābhāve gomayād vṛściko jāyata ityādivyavahāravirodha ityata āha- upādānatayeti //
upādānatayā ...
NYĀYASUDHĀ:
pūrveṇaiva sambandhaḥ /
na vayaṃ kāraṇatvamātraṃ niṣedhāmo yena vyavahāravirodhaḥ syāt /
kintūpādānatayā /
tasyaiva prakṛtatvāt /
*4,366*
yadi gomayādikaṃ vṛścikādikaṃ prati nopādānam, kiṃrūpaṃ tarhi kāraṇam /
yena vyavahāropapattiriti pṛcchati- kiṃ tarhīti //
uttaramāha- apādānamiti //
... kiṃ tarhyapādānaṃ hyacetanam /
kāryadehagatasyāsya cetanasya pradṛśyate

1.4.75

NYĀYASUDHĀ:
asya vṛścikādiśabdābhidheyasya /
pradṛśyate hīti tato nirgatatvopalambhādityarthaḥ /
nanvekadeśenāpādānatvamabhyupagatamiti /
satyam /
taccharīrāpekṣayetyuktam- kāryadehagatasyeti //
gomayādyupādānakadehagatasyetyarthaḥ /
ayamatra samuccayārthaḥ /
vṛścikādiśabdena dvayamucyate dehaścetanaśca /
tatra gomayādyacetanamacetanasya dehasyotpattāvekadeśenopādānamekadeśenāpādānaṃ ca bhavati /
cetanasya tu prādurbhāvalakṣaṇe janane nimittameva /
devahetutvāt /
tatraiva cāsya prādurbhāvāt /
ata evāsyeti pratyakṣavannirdeśaḥ kṛtaḥ /
apagamane tu avadhitvenāpādānameva /
ato noktaniyamabhaṅga iti /
*4,367*
evaṃ brahmaṇo jagadupādānatvābhāve pramāṇānyabhidhāya paropanyāstāni pramāṇāni nirākariṣyan kramasyāprayojakatvapariṇāmāditi sūtrārthatayoktāṃ śrutiṃ tāvannirācaṣṭe- sacceti //
*4,368*
sacca tyaccābhavaditi nāsya viśvatvamucyate
NYĀYASUDHĀ:
"sacca tyaccābhavat niruktaṃ cāniruktaṃ ca nilayanaṃ cānilayanaṃ ca vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca satyamabhavat'; ityasyāṃ śrutāvasya brahmaṇaḥ sattyadādiśabdābhidheyamūrtāmūrtārāśidvayātmakaviśvabhāva ucyata iti nāsti /
kuto netyata āha- tatsṛṣṭveti //
tat sṛṣṭveti giraivāsya pūrvaṃ viśvasya siddhitaḥ

1.4.76

NYĀYASUDHĀ:
"sa idaṃ sarvamasṛjata /
yadidaṃ kiñca /
tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat /
tadanupraviśya /
sacca tyaccābhavat'; iti vacanena brahmaṇaḥ sattyadādibhavanātpūrvamevāsya mūrtāmūrtarūpasya viśvasyotpatteravagatatvāt /
etaduktaṃ bhavati /
nedaṃ sattyadādibhavanaṃ viśvo(syośva)tpādānāt /
viśvotpattyuttarakālīnatvāt /
yā kriyā yaduttarakālīnā, nāsāvasau /
yathā bhuktvā caratītyuktaṃ caraṇaṃ na pūrvakālīnaṃ bhojanamiti /
anupapannārthaṃ cānyathā vākyamāpadyeta /
nahi mṛtsuvarṇādikaṃ ghaṭarucakādi sṛṣṭvā tadanupraviśya tadbhavati /
yadvā viśvaṃ sattyadādiśabdārthatayātra na vivakṣitam tadbhavanātpūrvakālīnotpattikatvādbhojanavadityādi prayoktavyam /
*4,370*
kastarhi śrutyartha ityata āha- sattvāditi //
sattvāt tatervaidikatvāt samyag vaktumaśakyataḥ /
āśrayatvāt svāśrayatvājjñānatvād durvidatvataḥ

1.4.77

sattateryātanāccaiva hyaprāptatvācca durjanaiḥ /
nityāsādhuguṇavyāptiyantṛrūpatvataḥ sadā /
jagadgatena rūpeṇa brahmaiva hi tathocyate

1.4.78

NYĀYASUDHĀ:
jagadbhāvaṃ vinā sattvādidharmayogena brahmaiva tathā sattyadādikamucyate /
tarhi tadanupraviśyetyasyānvayo nāsti /
nahi brahmaṇaḥ sattvādidharmayoge sadādiśabdavācyatve vā jagatpraveśasyopayogo 'sti /
nāpi tataḥ pūrvakālīnatā /
kiñcaivaṃ sati prasiddhivirodhaḥ sattyadādiśabdānāṃ"dve vā va brahmaṇo rūpe'; ityādau mūrtāmūrtavācitayā prasiddhatvāt ityato jagadgatena rūpeṇetyuktam /
yadyapyananyāpekṣayā sarvadā sattvādidharmayogaḥ sadādiśabdavācyatā ca brahmaṇaḥ /
tathāpi tattadvastugatarūpeṇaiva tattacchabdavācyatvamityasti vyavasthā /
tathāca mūrtāmūrtajagadgatena rūpeṇa brahmasadādiśabdavācyamityataḥ tadanupraviśyeti sambaddhayate /
parameśvarasannidhānādeva mūrtāmūrtāderapi sadādiśabdavācyatā copapadyata iti /
*4,372*
sattvāduttamatvātsat /
tatervyāptestyat /
tanu vistāra ityasmāḍḍyatpratyayaḥ /
vaidikatvānniruktam /
niścayenoktaṃ hi niruktam /
nahi vedādṛte 'nyena brahma niścayena vaktuṃ śakyate /
samyagvastumaśakyatvato 'niruktam /
yadyapi niścayenoktaṃ na bhavatītyaniruktam /
tathāpi niruktamityanena virodhātsamyak kātsnaryena vaktumaśakyatvata ityuktam /
nanu vedetarapramāṇenāniruktamiti kuto na vyākhyāyate /
na /
prakṛtaparityāgaprasaṅgāt /
vedena niruktamiti (hi) prakṛtam /
kiñcokteḥ śabdadharmatvātpratyakṣānumānābhyāmaniruktamityayuktam /
smṛtīnāmapi vedātmakatvena virodhatādavasthyam /
mahimādhikyaṃ cātra labhyata iti /
jagadāśrayatvānnilayanam /
niścitamayante pravartante 'sminniti /
ro la iti yogavibhāgāllatvam /
nipūrvasya lī(ṅ)śleṣaṇa ityasya vādhikaraṇe lyuṭi kṛte rūpametat /
svāśrayatvādanilayanam /
na vidyate svātiriktaṃ nilayanaṃ yasyeti /
jñānatvādviśeṣajñānarūpatvādvijñānam /
durvidatvato durjñeyatvādavijñānam /
na vidyate vijñānaṃ sakalaviśeṣāvagāhijīvajñānaṃ yadviṣaya iti /
sattateḥ samyagvyāpteryātānādyatanaṃ prati hetutvācca satyam /
tanoteḥ ḍvipratyaye takāramātraṃ rūpam /
tena sacchabdasya bahuvrīhiḥ /
yatī prayatna ityasyāntarṇītaṇyarthasya ḍapratyaye (yamiti) rūpam /
tataḥ karmadhārayaḥ /
"ayasmāyadīni chandasi'; iti bhasaṃjñāśrayaṇājjaśtvābhāvaḥ /
durjanairaprāpyatvādevānṛtañca /
natu mithyātvāt /
yadyapi ṛtaṃ prāptaṃ netyanṛtam /
tathāpi"brahmavidāpnoti param'; ityādiśrutivirodhaparihārāya durjanairityuktam /
hiśabdo brahmaṇo mithyātvābhāve prasiddhiṃ dyotayati /
nityasādhuguṇavyāptiyantṛrūpatvataḥ satyam /
atra nityatvata ityekaṃ vyākhyānam /
nityasatyaśabdayoraikāthyarsya vakṣyamāṇatvāt /
sat sādhuguṇāḥ"sadbhāve sādhubhāve ca'; iti /
vacanāt teṣāṃ vyāptirbāhulyaṃ takāreṇoktam /
pūrvavattanoterbhāve ḍvipratyayaḥ /
tasya yantṛrūpatvādyam /
yama uparama iti dhātoḥ (ityato) ḍaḥ /
bhakteṣu sādhuguṇabāhulyaprerakatvāditi yāvat /
abhavaditi vacanādbrahmaṇaḥ sattvādikaṃ sādīti śaṅkānirāsāyoktam- sadeti //
pratyekaṃ cāsya sambandhaḥ /
*4,386*
tarhi kathamabhavaditi prayoga ityata āha- vyaktiriti //
vyaktiruktaguṇānāṃ hi puruṣāpekṣayā nṛṇām /
bhavedabhavadityādyaḥ prayogaścātra yujyate

1.4.79

NYĀYASUDHĀ:
uktaguṇānāṃ sadādiśabdokta(ktānāṃ)dharmāṇāṃ vyaktiḥ pratītiḥ /
nṛṇāmupadeṣyṛpuruṣāpekṣayā sṛṣṭau satyāveva bhavet hi yasmā(dasmā)tkāraṇāt /
atra ca nityaguṇe 'pi brahmaṇi sadādikamabhavaditiprayogo yujyate /
tataścāyaṃ śrutyarthaḥ sampadyate /
tat brahma mūrtāmūrtātmakaṃ viśvaṃ sṛṣṭvā tatprerakatvena nānārūpaistadeva viśvaṃ praviśya prāk sṛṣṭerupadeṣyṝṇāmupadeśyānāṃ ca śarīrendriyavatāmabhāvādapratītaguṇakaṃ sat athedānīmupadeṣyṝṇāmupadeśyānāṃ ca śaṇīrendriyavattve sati pratītasattvādiguṇamabhavaditi /
tadanena pārameśvarī sṛṣṭiryogyānāṃ svaguṇajñānārthetyuktaṃ bhavati /
yathoktam /
"so 'yaṃ vihāra iha me tanubhṛtsvabhāvasambhūtaye bhavati bhūtikṛdeva bhūtyāḥ'; iti /
*4,387*
brahmapariṇāmanirākaraṇamupasaṃharati- tasmāditi //
tasmādaśeṣakartaiko nirvikāro ramāpatiḥ
NYĀYASUDHĀ:
nirvikāra evāśeṣakarteti sambandhaḥ /
dvibhāgaṃ brahmeti yannirākṛtaṃ tasyopasaṃhāra eka iti /
pariṇāmānupapattāvuktayukteranuvādo vā /
ato na brahmopādānatvaṃ prakṛtyadhikaraṇārtha iti (sambandhaḥ) śeṣaḥ /
kastarhi tadartha ityata āha- śabdairiti //
śabdaiḥ prakṛtirityādyaiḥ strīliṅgairabhidhīyate

1.4.80

NYĀYASUDHĀ:
ityarthosyeti śeṣaḥ /
anenāpavyākhyānanirākaraṇasya svavyākhyānadārḍhyārthatvāt nāsaṅgatirityapi sūcitam /
*4,388*
nanu vaktavyārthasyāvaśiṣṭatvātkathamupasaṃhāraḥ kriyate /
tathāhi /
pratijñādṛṣṭāntānuparodhādityuktaṃ tāvaddūṣaṇīyam /
satyam /
vivartanirākaraṇena nirākariṣyate /
tarhyabhidhyopadeśāccetyatroktaṃ"bahu syāṃ prajāyeya'; iti vākyaṃ dūṣaṇīyamiti cenna /
asyāpi sacca tyacca'; iti vākyavyākhyānanyāyenaiva vyākhyātatvādityāha- bahu syāmiti //
bahu syāmiti tasyaiva hyuktamārgeṇa yujyate
NYĀYASUDHĀ:
tasyaiva nirvikārasyaiva /
uktamārgeṇetyasya (eva)vivaraṇaṃ tattadgatena rūpeṇeti //
tattadgatena rūpeṇa ...
NYĀYASUDHĀ:
tattadanantapadārthaprerakānantarūpairbahu syāmiti so 'kāmayatetyasyāḥ śruterartha ityarthaḥ /
evaṃ tarhi"sa idaṃ sarvamasṛjata'; ityuttaravākyamasaṅgataṃ syāt /
na hyanyārthaṃ saṅkalpamabhidhāyānyakriyābhidhānaṃ saṅgacchate /
nahīśvaro 'svatantro 'satyakāmo vetyata āha- tadarthamiti //
... tadarthaṃ hyasṛjajjagat

1.4.81

*4,389*
NYĀYASUDHĀ:
tattatpadārthaniyāmakabahusvarūpatvakāmanānantaraṃ niyamyāpekṣatvāt niyāmakatvasya, tadarthaṃ niyāmakabahusvarūpatvārthaṃ, niyamyaṃ jagattāvadasṛjat, tato niyāmakabahusvarūpo bhūtvā, tadevānuprāviśaditi, vākyayojanopapatteḥ kātrāsaṅgatirityarthaḥ /
anenaiva"tadātmānaṃ svayamakuruteti'; śrutirvyākhyātā veditavyā /
na hyatrātmānaṃ prapañcātmanākuruteti śrūyate /
ubhayāmnānaṃ ca ūrṇanābhidṛṣṭāntāktyaiva nirastam /
nahyūrṇanābherutpadyamānasya, tasminneva līyamānasya ca, tantorūrṇanābhirupādānam /
kintu tadupabhuktamannamevetyuktam /
yoniścetyetatprāgeva nirastamiti yukta evopasaṃhāra iti /
*4,390*
apavyākhyānānantaraṃ dūṣayitumanuvadati- yacceti //
*4,391*
yaccāvikṛtamevaitad brahma viśvātmanā mṛṣā /
dṛśyate mandadṛṣṭayaiva sa sarga iti kathyate

1.4.82

NYĀYASUDHĀ:
brahma viśvātmanā dṛśyata iti yat, sa sarga iti kathyata ityetāvatpariṇāmavāde 'pi samam /
ata uktamavikṛtameveti /
avikṛtatvaṃ kuta ityata uktamekamiti /
advitīyam /
niravayavaṃ cetyarthaḥ /
tathāhi /
kiṃ brahmaṇaḥ svata eva viśvākārapariṇāmaḥ /
kiṃ vā parataḥ /
nādyaḥ, kvāpyadarśanāt /
yadapi kṣīravaddhītyudāhṛtam /
tat kālādervidyamānatvādayuktam /
svecchayaiveti cenna /
prayojanābhāvāt /
svabhāvo 'yamiti cenna /
prekṣāvattvahāneḥ /
na dvitīyaḥ /
advitīyatvāt /
naca niravayavaṃ kvāpi pariṇataṃ dṛṣṭam /
ākāśaṃ saṃyogādimadupalabdhamiti cenna /
dravyākāraṇapariṇāmasya prakṛtatvāt /
paramāṇvādayastu svarūpeṇaiva na siddhā iti /
*4,394*
avikṛtamevānyadanyātmanā dṛśyata ityasambhavi ityata uktam- mṛṣeti //
mṛṣāśabdena viśvasya brahmatādātmyasya taddarśanasya cānirvacanīyatocyate /
yathā rajjuravikṛtaiva mṛṣā bhujaṅgādyākāreṇābhāsate tathaiveti /
tarhi viśvopādānamanyadvaktavyamityata uktaṃ mandadṛṣṭayaiveti /
mandā bhavati dṛṣṭiryayā sā mandadṛṣṭistayā māyayetyarthaḥ /
athavāsambhavaparihārārthamuktaṃ mandadṛṣṭayaiveti /
mandā cāsau dṛṣṭiśca mandadṛṣṭirbhrāntistayetyarthaḥ /
bhrānterapi yāthārthyādviśva(sya)satyatāpattirityata uktam- mṛṣeti //
tadetanmithyāprapañcāropādhiṣṭhānatvameva brahmaṇaḥ prakṛtiścetyādinā kathyata iti /
*4,399*
etaduktaṃ bhavati /
prakṛtiścetyādisūtrairuktarītyā brahmaṇo jagadupādānatvamucyate /
upādānatvaṃ ca na pariṇāmitayā /
api tarhi avidyāpariṇāmamṛṣāviśvabhramādhiṣṭhānatvenaiva /
ato noktadoṣa iti /
*4,400*
dūṣayitumupakramate- kathyata iti //
yad brahma vivartavādinā kathyate, tasya dūṣaṇaṃ kathyata, ityāvṛttyā yojanīyam /
tacca neti nañanuvṛttirvā kartavyā /
kuto netyato vikalpena pṛcchati- seti //
sā mandadṛṣṭistasyaiva brahmaṇaḥ kiṃ tato 'nyagā
NYĀYASUDHĀ:
viśvasya brahmavivartatve nirākartavye mandadṛṣṭayāśrayapraśno 'nupapanna ityata uktam- seti //
ekasya tacvāpracyutasya pūvarviparītāsatyānekarūpāvabhāsalakṣaṇavivartatayā, tadupādānatayā, coktetyarthaḥ /
mandadṛṣṭāvāśrayānirūpaṇādinā nirākṛtāyāṃ sarvamidaṃ nirākṛtaṃ bhavatīti bhāvaḥ /
tasyaiva, yadavaṣṭambho viśvo vivarta, ityarthaḥ /
tato 'nyagā jīvagatetyarthaḥ /
kiṃśabdasyobhayataḥ sambandhaḥ /
*4,402*
māyāvādino hi kecit brahmaiva svāvidyayā jagadākāreṇa vivartate svapnādivaditi manyante /
bimbasthānīyaṃ brahma māyāśaktimat kāraṇaṃ, jīvāśca pratyekamavidyānubaddhāḥ, ityapare /
māyāvidyāpratibimbitaṃ brahma jagatkāraṇam, viruddhaṃ ca brahmābhūtatvālambanaṃ jīvāścāvidyānubaddhā ityanye /
jīvā eva svāvidyayā pratyekaṃ prapañcākāreṇa brahma vibhrāmyanti, sādṛśyācca prapañcaikatāvabhāsaḥ anekāvagatadvitīyacandravat, svarūpāpekṣayā ca brahma jagatkāraṇamityeke /
tatrāvāntarabhedamavivakṣitvā dvedhaiva vikalpitam /
iha jīvagetyanuktvā tato 'nyageti vadatā sa jīvaḥ kiṃ brahmaṇo 'nyo('nanyo vā) na vā ityapi vikalpaḥ sūcitaḥ /
tatra dvitīyaḥ prathame praviśatīti taṃ dūṣayati- brahmaṇaścediti //
brahmaṇaścet kva sārvajñyam ...
*4,403*
NYĀYASUDHĀ:
yadi brahmaṇo vi(śva)bhramastadā bhramasya viśeṣājñānapūrvakatvāttadapi brahmaṇo 'ṅgīkaraṇīyam /
tathāca tasya sārvajñyaṃ na syāt /
yadi ca na brahmaṇi sārvajñyaṃ, tarhi kva tatsyāt /
na tāvajjīve, anubhavavirodhāt /
nāpi jaḍe, jñānamātrāsambhavāt /
tathāca"yaḥ sarvajñaḥ'; ityādiśrutivaiyarthyaṃ syāt /
nanu sārvajñyamapi brahmaṇo bhrāntyaiveti cenna /
yādṛśatādṛśasyāpi viśeṣajñānavirodhitvāt /
anyathā śuktijñānavato 'pi tadajñānaṃ na viruddhayateti bhramānucchedaprasaṅgaḥ /
upalakṣaṇaṃ caitat /
brahmaṇo viśeṣābhāvāttadanavabhāsanimitto bhramo nopapadyate /
svarūpaṃ tu svaprakāśatayā siddham /
asiddhatve vā(ca) sutarāṃ vibhramānupapattiḥ /
adhiṣṭhānānupalambhādityapi draṣṭavyam /
dvitīyasyādyaṃ dūṣayati- anyagā cediti //
... anyagā cet svato 'nyatā

1.4.83

NYĀYASUDHĀ:
yadi brahmavyatiriktajīvāśrayā viśvabhrāntiraṅgīkriyate tadā bhrāntyāśrayasya bhrāntikalpitatvāyogāt jīvabrahmaṇoranyatā svābhāvikītyāpannam /
tataścāpasiddhānta iti /
*4,408*
nanvastu jīvabrahmabhedo vāstavaḥ /
anātmaprapañco 'stu bhrāntikalpito brahmaṇītyata āha- neti //
nādehayogino dṛṣṭiriti tat kāraṇaṃ svataḥ
NYĀYASUDHĀ:
yadyapi naivaṃ māyāvādino manyante /
tathāpi sūtrārthanirākaraṇāya pravṛttasya tatraivānupapattivyutpādanaṃ ślāghyamityārambhaḥ /
na kevalaṃ brahmavyatiriktānāṃ jīvānāmakalpitatvam /
kintu dehayogarahitasyendriyābhāvātatpadārthadarśanaṃ na sambhavatītyato hetoḥ āropakāraṇamindriyaṃ tadāśrayo dehaśca kalpanāṃ vinaivāstītyaṅgīkaraṇīyam /
nahi sukhādivadrajatādivadvāsya prapañcasya sākṣimātrasiddhatvaṃ paro manyate dehendriyāṇāmapyutpattimatvāt /
tatkāraṇaṃ ca svata ityaṅgīkaraṇīyam /
*4,410*
astu brahmavyatiriktānāṃ jīvānāṃ sakāraṇānāṃ tadīyadehendriyāṇāṃ cābhrāntikalpitatvam /
draṣṭṛtvena darśanakaraṇatvena tadāśrayatvena tatkāraṇatvena ca bhrānteḥ pūrvabhāvitvāt /
tadatiriktāstu prapañco 'stu bhrāntikalpita ityata āha- dehina iti //
dehinaḥ kāraṇayutā dehāśca yadi na bhramāt

1.4.84

kiṃ bhrāntikalpitaṃ tatra ...
NYĀYASUDHĀ:
kāraṇaśabdena jñānakāraṇānāmindriyāṇāṃ dehendriyakāraṇānāṃ ca grahaṇam /
siddhā iti śeṣaḥ /
kiṃ ākṣepe /
tatra tarhi prapañce brahmaṇīti vā /
anantajīvasakāraṇadehendriyātiriktasya prapañcasyābhāvāt /
viṣayāṇāmapi dehendriyanirvāhārthatvāditi bhāvaḥ /
tathāca na kevalamapasiddhāntaḥ /
prakṛtiścetyādisūtrāṇāṃ nirviṣayatvāpattiśca syāditi śeṣaḥ /
*4,411*
nanu anyagā cetsvato 'nyatā ityuktam /
jīvabrahmabhedasyāpi bhrāntisiddhatvāt /
bhrāntyā brahmaṇo bhinnasya bāhyādhyātmikārthabhrama iti hi manyata ityata āha- bhedo 'pīti //
... bhedo 'pi bhramajo yadi
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ prapañcaḥ, kintu jīvabrahmaṇorbhedo 'pi yadi bhramajo bhramasiddhaḥ aṅgīkriyate /
tadā anyonyāśrayatā syāditi sambandhaḥ /
atrānyonyāśrayatāśabdena cakrakamucyate tasyāpi bahuṣvanyonyāśrayatvāt /
kathamanyonyāśrayatā ityata uktam- bhrānteriti //
bhrānterajñānamūlatvāt tasya bhedavyapekṣayā

1.4.85

NYĀYASUDHĀ:
bhrānterjīvabrahmabhedahetorbhāvarūpājñānakāraṇatvāt /
tasyājñānasya ca bhedasāpekṣatvāt /
ajñānamanāditvātkathaṃ bhedavyapekṣayā syādityata uktam- nājñāneti //
nājñānakalpakaṃ kiñcidanyonyāśrayatā yataḥ
NYĀYASUDHĀ:
yato brahmavyatiriktajīvādṛte nājñānakalpakaṃ kiñcidasti /
*4,412*
etaduktaṃ bhavati /
jīvabrahma(ṇoḥ)bhedo yayā bhrāntyā siddhaḥ, sā tāvadajñānāpekṣā /
bhrānteḥ svarūpato viṣayaścājñānakāryatvāṅgīkārāt /
yadyapi bhedaviṣayā bhrāntiḥ sākṣicaitanyam /
tathāpi tasyāsaṅgasyāropitārthasaṃsṛṣṭarūpaṃ(patā) nājñānena vinotpadyate /
taccājñānaṃ bhedasāpekṣam /
anāditve 'pi bhrāntikalpitatvasyāṅgīkṛtatvāt /
anyathā satyatāpātāt /
bhrānteḥ (ca) jīvāśritatvasyāṅgīkṛtatvāt /
bhedakalpanayā vinā ca jīvasyābhāvāt /
na cāvidyāropo brahmaṇyeveti yuktam /
sarvasyāpi tadāśrayatvopapattau ardhajaratīyānupapatteḥ /
ato bhramajñānajīvabhedānāmanyasāpekṣatvāccakrakamiti /
athavā bhedasya bhrāntikalpitatve bhrānteśca bhedasāpekṣatvādanyonyāśrayatvamanenoktam /
vyutpādanārthamevājñānaṃ madhye niveśitamiti draṣṭavyam /
anena jīvājñānavādo(pakṣo)'pi nirastaḥ /
itaretarāśrayādidoṣasāmyāt /
bījāṅkuravadadoṣa iti cenna /
vaiṣamyāt /
vyaktibhedena hi tatrādoṣatvam /
naca jīvāvidyavyaktibhedo 'stīti /
*4,415*
yaduktaṃ nādehayogina ityādi tadanupapannam /
dehāderapi bhrāntikalpitatvāt /
naca tatra kāraṇābhāvaḥ pūrvadehādervidyamānatvāt /
nacaivamanavasthā, anāditvāditi /
maivam /
ādisarge dehādidarśanānupapatteḥ /
na hyayaṃ sākṣimātrasiddho 'rtha ityuktam /
kiñca syādayamanavasthāparihāraḥ, yadi pūrvapūrvatarādidehāderapi bhrāntisiddhatvaṃ pramitaṃ syāt /
anyathaivaṃ, sarvatrānavasthāparihāraḥ prasajyeta /
nacātra pramāṇaṃ asti /
nanu kathaṃ nāsti,"neha nānā'; ityādiśrutervidyamānatvāditi etadāha(ityata āha)- bhramatve tviti //
bhramatve tviyamuktiśca tadantaḥpatanānnahi

1.4.86

*4,416*
NYĀYASUDHĀ:
yadvā sarvo 'pyayaṃ prasaṅgo viparyayapayarvasānahīnatvādābhāsa eva /
neha nānetyādiśrutyā sarvasyāpi viyadādeḥ prapañcasya bhrāntikalpitatvābhidhānāt ityāśaṅkayedamuditam /
upapattyaviruddho hi vedārtho grāhyaḥ /
anyathā andho maṇimavindat ityāderapi grahaṇaprasaṅgāt /
vicāraśāsnānārambhaprasaṅgācca /
neha nānetyādivākyaṃ copapattiviruddham /
tathāhi /
yadi viyadādikaṃ sarvaṃ bhramasiddhaṃ syāt tadā tadantaḥpātitvādiyaṃ śrutiśca tathā syāt /
bhramāropitaṃ viyadādikaṃ sarvaṃ bhramasiddhaṃ syāt tadā tadantaḥpātitvādiyaṃ śrutiśca tathā syāt /
bhramāropitaṃ cāsaditi śruterapyasattvānnārthadhīhetutvamiti /
bhramaśabdaḥ jñāne arthe ca pareṣāṃ prasiddha iti bhramatva ityuktam /
yadyapyayamarthaḥ prathamasūtre varṇitaḥ tathāpi tatrādhyātmikaḥ prasaṅgaḥ (prapañco) atra tu bāhyaṣavaṣaya iti bhedaḥ /
adhikavivakṣayā coktasya punaruktiriti /
*4,419*
nanu sarvo 'pyayaṃ prapañco bhrāntisiddho 'pi vyāvahāriko bhavatyeva /
atastadantaḥpatitā śrutirapi vyāvahārikatvādarthaheturbhaviṣyatītyata āha- vyāvahārikateti //
vyāvahārikatā cāsya syādabādhyatva eva hi
NYĀYASUDHĀ:
castvarthaḥ /
syādapyevaṃ yadi prapañcasya vyāvahārikatā tāvat (tava) śakyāṅgīkārā syāt /
na caivam /
yato 'sya prapañcasya vyāvahārikatā tu abādhyatva eva syāt /
etaduktaṃ bhavati /
yadi prapañco vyāvahāriko 'ṅgīkriyeta, tarhyabādhyo 'pyaṅgīkartavyaḥ prasajyeta /
naca tathāṅgīkriyate bhavatā /
ato na vyāvahārikāpyaṅgīkartumucita iti /
satyatvāṅgīkārāpādane tviṣyāpādanaṃ syāt /
pareṇāpi kathañcitsatyatvasyāpyaṅgīkṛtatvāt /
ato 'bādhyatva evetyuktam /
nanu śaktirajatāderbādhyasyāpyabhijñābhivadanarūpavyavahāraviṣayatvādvayāptihīno 'yaṃ tarka ityata āha- bādhyamiti //
bādhyaṃ nārthakriyākāri ...
*4,420*
NYĀYASUDHĀ:
satyaṃ bādhyaṃ śuktirajatādikam, abhijñādikaṃ vyavahāraviṣaya iti /
tathāpyarthakriyākāri na bhavati /
nahi tena rajatocitā valayanirmāṇādyarthakriyājāyamānā dṛṣṭā /
arthakriyākāritvalakṣaṇameva vyāvahārikatvamiha prakṛtam /
nābhijñādiviṣayatvam /
śruterarthadhījanakatvopanyastatvāt /
ato na tarkasyāṅgavaikalyamiti /
nanu bādhyatvaṃ śuktikādyadhiṣṭhānasya dharmaḥ /
"vijñātasyānyathā'; ityuktatvāt /
śuktikādikaṃ cārthakriyākārīti kathamucyate bādhyaṃ nārthakriyākārīti /
maivam /
niṣedhyatvalakṣaṇabādhyatvasya parābhyupagatasyātrāśrayaṇāt /
*4,421*
nanu tathāpyasatyasya svāpnakāminīsambhogādeḥ caramadhātuvisargādyarthakriyākāritvadarśanāt vyāptivikalastarka ityata āha- na ceti //
... naca svapno 'pi no mṛṣā

1.4.87

NYĀYASUDHĀ:
svapna iti svapnāvasthopalabdho 'rthaḥ /
no 'smākaṃ bādarāyaṇīyānāṃ mate /
tarhi mama matena vyāptibhaṅgo 'stu mayā mṛṣātvenāṅgīkṛtatvāt iti cenna, bādarāyaṇīyena tathāṅgīkartumaśakyatvāt /
nanu kathaṃ bādarāyaṇasya na mṛṣā svapna ityata āha- vāsaneti //
vāsanājanitatvena tasyāpyaṅgīkṛtatvataḥ
NYĀYASUDHĀ:
tasya svapnasyāpi māyāmātramiti vadatā sūtrakāreṇa vāsanājanitatvenāṅgīkṛtatvāt idaṃ jñāyate, yat na tasya svapno mṛṣābhimata iti /
nahi kaścidavidyamānasya kāraṇaṃ nirūpayet /
kiñca śrutyanusārī hi sūtrakārasya siddhāntaḥ syāt /
śrutyā ca svāpnārthasya kartāraṃ vadantyā satyatvamevābhipretamiti na mṛṣātvaṃ sūtrakṛto 'bhimatamityāha- sa hīti //
*4,422*
sa hi karteti vākyācca ...
NYĀYASUDHĀ:
nanu kathaṃ svapno na mṛṣā /
"māyāmātram'; iti sūtrakṛtaiva tanmithyātvasya vakṣyamāṇatvādityato vāha- vāsaneti //
na māyāmātrapadena svapnasya mṛṣātvamabhimatam, kintu vāsanājanitatvam, ato na mṛṣetyarthaḥ /
yathā caitattathā upapādayiṣyate /
tasyāgāminaḥ sūtrasya vāsanājanitatvapratipādakatvena asmābhiraṅgīkṛtatvāditi vā yojyam /
na kevalaṃ vakṣyamāṇopapattivaśāt mṛṣātvaṃ na sūtrārthaḥ /
kintu śrutivaśāccetyāha- sa hīti //
*4,423*
yadvā svāpnārtho na tāvadanādinityaḥ, paścāt adṛṣṭayādivirodhāt /
nāpi sādivināśī, upādānanimittayoranirūpaṇāt /
naca prakārāntaraṃ sambhavati /
tatkathaṃ na mṛṣetyata āha- vāsaneti //
nopādānābhāva iti śeṣaḥ /
"na mṛṣā'; iti pūrveṇa vā sambandhaḥ /
evam upādānaṃ nirūpya nimittamupapādayati- sahīti //
nimittaṃ ceśvaro jñāyate, iti śeṣaḥ /
"na mṛṣā'; iti pūrveṇaiva vā anvayaḥ /
*4,424*
nanu kathaṃ tarhi"svapnamāyāsarūpā'; ityādau svapnasya bhrāntitvoktirityata āha- jāgratvamiti //
... jāgrattvamiti hi bhramaḥ

1.4.88

NYĀYASUDHĀ:
itiśabda ādyarthe, ullekhārthe vā /
jāgradahamasmīti draṣṭuryajjāgrattvaṃ, yaccaitatpadārthānāṃ jāgra(ddṛśā dṛśādṛṣṭapadārthaiḥ aikyaṃ, bāhyamṛdādijanyatvaṃ vā, evamādipratibhāso bhramaḥ /
bādhyatvāditi hiśabdārthaḥ /
tadapekṣayā śrutyādivacanānīti bhāvaḥ /
*4,425*
nanu ca rajjau sarpabhrame, asatyasyāpi sarpasya sarpocitabhayakampādyarthakriyākāritvaṃ dṛśyate, tathā sarpe samāropitāyāḥ kusumamālāyāḥ santoṣakāritā upalabhyate, ato vyāptibhaṅgastarkasyetyata āha- sarpeti //
sarpabhramādāvapi hi jñānamastyeva tādṛśam
NYĀYASUDHĀ:
"nā bhūdatra sarpaḥ'; itivat"na sarpajñānamabhūt'; iti bādhakānudayāt /
abhūdevetyanuvṛtteśca /
bhramatvasya viṣayavaiparītyamātreṇopapatteriti hiśabdārthaḥ /
ki(mato)ntato yadi jñānamastyevetyata āha- tadeveti //
tadevārthakriyākāri ...
NYĀYASUDHĀ:
evaśabdena sarpādikaṃ vyāvataryati /
satyapi sarpādau asati ca jñāne, bhayakampādyanutpatteḥ /
sati ca (tasmin) tadutpatterjñānakāryameva bhayakampādikaṃ na sarpakāryam /
tatkāryaṃ tu abhisarpaṇadaṃśanādikam /
maraṇamapi dhātuvyākulatānimittakam /
sā ca viṣadravyeṇeva bhayādināpi bhavatīti na bādhyasya(syāpi) sarpāderarthakriyākāritvam /
*4,427*
nanu kiṃ jñānamātraṃ bhayādijanakaṃ kiṃvā viṣayāvacchinnam /
nādyaḥ /
ghaṭajñānasyāpi jñānatvena tadāpatteḥ /
dvitīye na tāvadviṣayo rajjvādiḥ /
rajjuriyamityādi jñānasyāpi bhayādihetutāpātāt /
sarpādiścedviśeṣaṇatayā tasyāpi bhayādihetutvaṃ prāptam /
*4,428*
atra kaścidāha /
nāyaṃ doṣaḥ, jñānavyāvartakatayopayuktasya sarpāderviṣayasya jñānajanyārthakriyāyāmapraveśāt /
nahi kurūṇāṃ kṣetre vasati, gurūṇāṃ ṭīkāṃ paṭhati ityādau viśeṣaṇasyāpi kārakatvamasti /
kintvatiprasaktayoḥ kṣetraṭīkayorvyāvṛttimātreṇa caritārthatvamiti /
tadasat /
evamapi bādhyasya sarpādervyāvartakatvasyāvaśyābhyupagamanīyatvāt /
vyāvṛttibuddhijanakatvaṃ hi vyāvartakatvam /
tatrāpi jñānābhyupagamena parihāre vyāvartakopādānena prasaṅgatādavasthyamiti /
tatrāha- tādṛśamiti //
yādṛśaṃ satyasarpollekhi jñānaṃ, tādṛśamityarthaḥ /
satyasarpajñānaṃ tāvadghaṭādijñānādvayāvṛttamanubhūyate /
vyāvṛttiśca vyāvartaka(dharma)yogakṛtā sarvatropalabdhā /
naca viṣayo vyāvartakaḥ, tasyātaddharmatvāt /
sambaddhaṃ hi vyāvartakaṃ bhavati /
anyathātiprasaṅgāt /
viṣayasambandho vyāvartako 'stviti cenna /
tasya saṃyogādirūpasyābhāvāt /
ataḥ kaścijjñānagata eva dharmo 'bhyupagantavyaḥ /
kiñca vilakṣaṇasamāgrījanmanorjñānayoryathā parokṣatvāparokṣatvarūpo viśeṣaḥ viṣayopādhinā vinābhyupagamyate, evamaparokṣajñāne 'pi kathaṃ svagato viśeṣo nāṅgīkaraṇīyaḥ /
api ca sarpajñānasya vilakṣaṇārthakriyā na svagatenātiśayena vinopapadyate /
nahi
devadattasambandhitāmātreṇa kalamabījaṃ kalamabījāntarakāryavilakṣaṇaṃ kāryamupajanayati /
sa cāyaṃ viśeṣaḥ satyasarpajñāne samīcīnayā sāmagṣā jātaḥ, mithyāsarpajñāne tvasamīcīnayā iti na kaścidviśeṣaḥ /
ato viṣayāntarbhāvamantareṇa svagatenaiva viśeṣeṇa sarpādijñānasya bhayādijanakatvānna sarpasya kiñcitkaratvamiti /
tadevaṃ yatrātharkriyā niścitā na tatra mithyātvam, yatra tu mithyātvaṃ na tatrārthakriyeti na tarkamūlavyāpteḥ kvāpi bhaṅgaḥ, ityupasaṃharati- taditi //
Vyāsa -(5)
... tat sadevārthakārakam

1.4.89

*4,433*
NYĀYASUDHĀ:
nanvarthakriyākāritvaṃ yathā vipakṣānmithyābhūtādvayāvṛttam evaṃ sapakṣādbrahmaṇo 'pi vyāvṛttatvādasādhāraṇam /
naca jñānasya satyasyārthakriyokteti vācyam, tasyāpi prapañcāntarbhāvena vipratipannatvādityata āha- brahma tviti //
brahma tvarthakriyākāri parataḥ svata eva vā /
aṅgīkṛtaṃ hi tenaiva ... // MAnuv_1,4.89a-c //
NYĀYASUDHĀ:
tena māyāvādinaiva brahma prapañcādapyatiśayenārthakriyākāryamaṅgīkṛtameva hi janmādisūtre jagatkāraṇatvenoktatvāt /
ataḥ sapakṣapraveśitvānnāsādhāraṇyaṃ mantavyam /
nanu mayāṅgīkriyamāṇaṃ brahmaṇo 'rthakriyākāritvaṃ ca na svābhāvikam /
kintu parata eva /
māyāyāṃ tadāpa(yattami)tata ityaṅgīkārāt /
ataḥ kathamāpādakasya sapakṣapraveśa ityata āha- parata iti //
aṅgīkṛtaṃ tāvadarthakriyākāritvaṃ brahmaṇaḥ, tatsvataḥ parato vāstu kimanena prakṛtānupayuktena /
nahi svato 'rthakriyākāritvamāpādakatvenāsmābhirabhihitam, pareṇa vā prastāvitam /
anyathā sāmānyataḥ prayuktasya dhūmāderviśeṣākāreṇa sapakṣāpraveśitayāsādhāraṇya(ṇa)sya vaktuṃ śakyatvena tadbhaṅgaḥ syāt /
*4,435*
syādetat /
brahmaṇo'rthakriyākāritvaṃ parata ityasya nāyamarthaḥ dāruyantrasyeva parādhīnam iti, nāpi kulālasyeva prayojanādyapekṣamiti; kintu gagane malinateva niṣkriyā eva brahmaṇi māyāsambandhādarthakriyā(di) avabhāsata iti /
na caivaṃvidhena sapakṣapraveśo bhavatyāpādakasyetyata āha paratastva iti /
... paratastve naca pramā

1.4.90

NYĀYASUDHĀ:
brahmaṇo'rthakriyākāritvasyeti śeṣaḥ /
paratastve nirūpitarūpe /
pramā pramāṇam /
*4,436*
ayamatrāśayaḥ /
brahmaṇo jagannirmāṇādyarthakriyā pratītā na vā /
na cetkathaṃ lakṣaṇatvenocyate /
kasya ca māyāmayatvamaṅgīkriyate /
pratītatve 'pi na tāvatpratyakṣānumānābhyām /
tadagocaratvāt /
ataḥ śrutyaiveti vaktavyam /
tathāca kathaṃ māyikatvam /
tatkiṃ śrutipratītaṃ sarvameva satyam /
addhā /
bādhakābhāve tu tathaiva /
nacaivaṃ brahmaṇo 'rthakriyāyāḥ paratastve pramāṇamasti yadbādhakaṃ bhavet /
bādhakābhāvamātreṇa kathaṃ satyārthatvamiti cet /
prāmāṇyasya svatastvāditi brūmaḥ /
paratastve ca prāmāṇyasyānavasthāpātena na pramā niścīyeta /
santi"niṣphalaṃ niṣkriyam'; ityādiśrutayo bādhikā iti cet /
evaṃ śrutibalena parastve 'rthakriyāyāḥ svīkṛte tadabhidhātrī"sa idaṃ sarvamasṛjata'; ityādiśrutirna pramā syāt /
pratipāditārthamithyātvātiriktasyāprāmāṇyasyābhāvāt /
kiñcāviśeṣāt"niṣkalaṃ niṣkriyam'; iti śrutiretacchativirodhātparatastve na prameti kiṃ na syāt /
anyaduttaratra vakṣyāma iti /
*4,439*
nanvastvabādhyamevārthakriyākāri prapañcamapyabādhyamaṅgīkaromi /
ātyantikābādhyatvābhāve 'pi prāgbrahmātmaikyajñānādabādhyatvāt /
atastadantargatā śrutirapyamukhyasatyatvātsādhikā bhaviṣyatītyata āha- amukhyeti //
amukhyasatyamānasya sādhakatve sadā'vayoḥ /
na hi sampratipattiḥ syādatastiṣṭhatu sā pramā

1.4.91

NYĀYASUDHĀ:
sadā itya(nena)sya prameyasya prāgevopapāditatvamityācaṣṭe /
tataśca punaruktidoṣaḥ parihṛto bhavati /
tiṣṭhatu na vaktavyeti yāvat /
sā pramā brahmajñānabādhyaṃ pramāṇamityarthaḥ /
yasmātsā śrutirapramā tasmāttiṣṭhatviti vā /
prapañcamithyātvaṃ hi tadatharḥ /
na cāsau brahmasvarūpam /
sopādhikatvāt /
tato 'sya bādhyatvamāvaśyakam /
bādhyārthaṃ cāpramāṇamiti prasiddhameva /
bādhyārthatve 'pi prāgbrahmajñānādabādhyārthatvena prāmāṇyamastvityata uktam- amukhyeti //
satyamabādhyārtham /
nahi kālavilambena bādhitārthaṃ pramāṇaṃ bhavatīti vakṣyāmaḥ /
astvevaṃ svarūpato viṣayataścāsatyatvātsādhakatvena vipratipannā śrutiḥ, tathāpi prapañcamithyātvasādhanāya tadupanyāsaḥ kuto na kāryaḥ ityata āha- na hīti //
na hi vipratipannena śakyaṃ sādhayituṃ kvacit

1.4.92

NYĀYASUDHĀ:
tathātve svarūpāsiddhakālātītayorapyupanyāsaḥ syāt /
āropamātrasya tatrāpi sulabhatvāditi bhāvaḥ /
*4,441*
syādetat /
āstāmiyaṃ pramāṇasadasattvacintā /
pramāṇenaiva prameyasiddheḥ /
anyathā bhavatāmapi prapañcamithyātvanirākaraṇe tatsatyatvasādhane ca pramāṇābhāvena kathābhāvaprasaṅgāt /
yuṣmābhirupanyasyamānaṃ pramāṇaṃ satyamasatyaṃ vā syāt /
na tāvatsatyaṃ māṃ prati vaktumucitam mayā satyasya sādhakatvānaṅgīkārāt, yatsatyaṃ na tatra kriyā'veśaḥ yatra ca kriyā'veśo na tatsatyamiti /
naca vācyaṃ sākṣiṇaḥ satyasya sādhakatvaṃ tvayāṅgīkṛtamiti /
kathaccitsukhādau tasya śakyopanyāsatve 'pi bāhyaprapañce tadayogāt /
bāhyapramāṇaviṣayo hyasau /
anyathāndhabadhirādyabhāvaprasaṅgāt /
sa eva cātra prakṛta iti /
nāpyasatyaṃ bhavadbhiranaṅgīkṛtatvādityata āha- sādhakatvamiti //
*4,442*
sādhakatvaṃ tu satyasya sākṣiṇo hyāvayordvayoḥ /
samyak sampratipannaṃ tanna vivatarmamataṃ bhavet // MAnuv_1,4.91c-f //
NYĀYASUDHĀ:
satyasya tviti sambandhaḥ /
samyagiti mukhyata eva, na tvadhikaraṇasiddhāntatvena /
hiśabdaḥ, sarvaṃ vastu jñātatayājñātatayā vā sākṣicaitanyasya viṣaya evetyāditatprasiddhidyotakaḥ /
tadityavyayam /
tena sākṣiṇā /
viśvavivartamataṃ na bhavet /
nirākurma iti yāvat /
upalakṣaṇaṃ caitat /
viśvasya satyatāmapi tenaiva sādhayāma ityapi draṣṭavyam /
tathāca vakṣyate /
*4,444*
na kāpi pramāṇaprameyādivyavasthā mayāṅgīkṛtā /
kintu parakīyarītyaiva sarvamucyate /
tatkathaṃ kimapyanaṅgīkurvāṇaṃ māṃ prati sākṣiṇaḥ sādhakatvaṃ tvayāṅgīkṛtamityucyata ityata āha- yadīti //
yadi nāṅgīkṛtaṃ kiñcidanaṅgīkṛtatāpi hi /
nāṅgīkṛteti mūkaḥ syāditi nāsmadvivāditā

1.4.93

NYĀYASUDHĀ:
na vidyate 'ṅgīkṛtamaṅgīkāro yasyetyanaṅgīkṛtaḥ /
tasya bhāvo 'naṅgīkṛtatā /
anaṅgīkāritvamityarthaḥ /
itiśabdadvayaṃ hetau /
yadi paro brūyānmayā kiñcinnāṅgīkṛtamiti /
tadāsau vaktavyaḥ /
sarvathānaṅgīkṛtatvam ātmanastvayāṅgīkṛtaṃ na vā /
ādye('pi) kiñcidapi nāṅgīkṛtamiti pakṣahāneḥ ātmano 'naṅgīkartṛtāpi nāṅgīkṛteti dvitīya evāṅgīkaraṇīyaḥ /
tathāca asau mūkaḥ syāt /
aṅgīkārānaṅgīkārodāsīnasya mṛtakasyeva vākyapravṛtterayuktatvāt /
tathāca maunamavalambamānasya nāsmatprativāditeti kimatra vaktavyam /
satyametat /
vastutastu vayaṃ sarvato nivṛttāḥ svataḥ siddhe cidātmani brahmatatve kevale bhāramavalambya caritārthāḥ sukhamāsmahe /
ye tu svaparikalpitasādhanadūṣaṇādivyavasthayā vicāramavatārya tattvaṃ nirṇetumicchanti tānprati brūmo na sādhvīyaṃ bhavatāṃ vicāravyavastheti /
maivam /
evamapi parakīyavicāravyavasthiterasādhutvasyāvaśyamaṅgīkaraṇīyatvāt /
anyathā tadvyutpādanaṃ vyarthaṃ syāt /
atha tanmātramaṅgīkṛtya pramāṇādivyavasthā nāṅgīkṛteti manyase /
tanna /
pramāṇādinā vinā paravyavasthāyā asādhutvasya vyutpādayitumaśakyatvāt /
bhavatkalpitavyavasthaiva vyāhatatvādasādhvī bhavadvayavastheti brūmo na punaratra kimapi pramāṇamaṅgīkurma iti cenna, yatsvābhyupagatavyavasthāviruddhaṃ tadasādhvityasyāpi pramāṇasyāṅgīkartavyatvāt /
etadapi pareṇābhyupagatamevāśrīyata iti cet na /
kiṃ parakīyavyavasthāyā asādhutvasvayamavabuddhaya paraṃ prati bodhyate 'navabuddhayaiva vā /
dvitīye vipralambhakatvaṃ syāt /
vijigīṣukathāyāmevameveta cet na /
śiṣyasyāpi boddhayatvāt /
ādye 'smādanyasmādvā pramāṇātsvayaṃ boddhavyam /
tatkathaṃ pramāṇādyanaṅgīkartṛtvam /
pramitikaraṇatvādinopādānasyaiva pramāṇādyaṅgīkāritvāt /
tasmāt sattvāsattvā(satyatvāsatyatvā)bhyupagamodāsīnaiḥ pramāṇādikamaṅgīkṛtyocyata iti vaktavyam /
tacca prāgeva nirastamiti /
*4,448*
evaṃ viśvasya brahmavivartatvaṃ nirākṛtya tatsa(ttā)tyatāyāṃ pramāṇamāha- viśvamiti //
viśvaṃ satyaṃ yacciketa praghānvasya yathārthataḥ /
ityādiśrutayaḥ sarvā viśvasatyatvavācakāḥ

1.4.94

*4,448f.*
NYĀYASUDHĀ:
yathārthata ityanena"kavirmanīṣī'; iti śrutimupādatte /
vyāvahārikasatyatāparāḥ śrutaya iti cenna /
"tatsatyam'; ityasyā api tathātvaprasaṅgāt /
śrutyantaravirodhāditi cedatrāpi"asadevedam'; iti śrutivirodhāt /
apuruṣārthatvānna prapañcasatyatāyāṃ tātparyamiti cenna /
satyajagannirmātṛtvādipārameśvaramāhātmyajñānasyaiva puruṣārthahetu(prayojana)tvāt /
niṣprapañcātmajñānasādhyādvitīyatāpattirupapuruṣārthaviruddhaṃ prapañcasatyatvamiti cet tarhi brahmasatyatvamapi śūnyaparibhāvanālabhyaśūnyatāpattilakṣaṇamokṣaviruddhamiti samānam /
tat pramāṇānanuguṇamiti cet /
samametadapīti vakṣyāmaḥ /
anumānamapi prapañcasatyatāyāmatharkriyākāritvaṃ draṣṭavyam /
prāguktatarkopapādanenaiva asyopapāditvāditi /
*4,452*
evamāgamānumānābhyāṃ siddhe viśvasatyatve pratyakṣamapyāha- satyatvamiti //
satyatvaṃ gaganādeśca sākṣipratyakṣasādhitam
NYĀYASUDHĀ:
caśabdaḥ pramāṇasamuccaye /
na kevalamāntarasya sukhādeḥ kintu bāhyasya gaganādeśceti vā /
tatrāpi kālagaganadigādayaḥ sākṣātsākṣisiddhasatyatvāḥ /
stambhakumbhādayastu vakṣyamāṇena prakāreṇeti jñāpayituṃ gaganāderityuktam /
anyathā viśvasya prakṛtatvāttadevātrānuvartiṣyate kimanena /
sākṣītyevokte sākṣiṇo 'prāmāṇyāt prāmāṇye vā pramāṇatritvabhaṅgāt na viśvasatyatvaṃ pramitamiti śaṅkā syāt /
tannivṛttyarthaṃ pratyakṣetyuktam /
tathāca vakṣyate /
pratyakṣetyevokte atīndriyārthasatyatāyāṃ na pramāṇamuktaṃ syāt /
naca sākṣirā vinā bāhyapratyakṣamātreṇaindriyakāṇāmapi satyatā siddhayatītyataḥ sākṣītyuktam /
ubhayavādisiddhaṃ pramāṇamasmatpakṣe 'stītyuktenaiva asyārthasya labdhatvātsādhitamityāha /
tathāpi tadupapādanāya punurupanyāsaḥ /
*4,455*
kecidiha vihaṅgamaḥ patatīti cakṣurvyāpārānantaraṃ pratibhāsanādākāśādeḥ(dīnāṃ) cākṣuṣatāmāsthiṣata /
tadanupapannam /
rūparahitadravyatvena cākṣuṣatāsāmagrīvaikalyāt /
anyathā'tmapavanayorapi tatprasaṅgāt /
kathaṃ tarhyeṣa pratibhāsa iti cet /
sākṣisiddhākāśādisambandhitayeti brūmaḥ /
dṛṣṭo hi pramāṇāntaropanītenāpi surabhi candanamityādiviśiṣṭapratyayaḥ /
pareṣāṃ ca iha bhūtale ghaṭābhāva iti /
*4,459*
apara āha /
ālokamaṇḍalamāśrityāyaṃ pratyaya iti /
tadasat /
ihāloka ityapi pratyayadarśanāt /
so 'pi tadavayānāśrityeti cenna /
laukikānāmavayavāśrayatayāvayavibuddherabhāvāt /
nahi te hastādiṣu śarīramiti vyavaharanti /
kintu tadātmakatayaiva /
kiñcaivamapi nehāloka itīhālokatryaṇukamiti ca pratyayo duḥsampādaḥ /
pramāṇāntopanītāvayavamāśrityeti cet /
evaṃ tarhi tathābhūtamākāśādikamevāśritya"iha pakṣī'; ityādipratyayaḥ kuto na samarthanīyaḥ /
tathāca laukikānubhavo 'pyanusṛtaḥ syāt /
tathāpyanumānavedyamākāśamastviti cenna /
liṅgābhāvāt /
*4,462*
atha matam /
"śabdastāvatpratyakṣasiddhaḥ /
sa ca guṇaḥ sāmānyavattve satyasmādādibāhyaikendriyagrāhyatvādrūpavat iti /
guṇatvāt dravyāśritastadvadeva'; iti sāmānyato dravyasiddheḥ (dravyasiddhau) (dravye siddhe)"śabdo na sparśavadviśeṣaguṇaḥ pratyakṣatve satyakāraṇaguṇapūrvakatvāt, ayāvaddravyabhāvitvāt /
sukhādivat /
sparśava(dviśeṣaguṇa)tve tadanupalambhaprasaṅgaḥ /
śabdo hi śrotreṇa prāpto vā gṛhyate 'prāpto vā /
aprāptagrahaṇe 'tiprasaṅgaḥ /
prāptistu śabdaśravasorna sambhavati /
sā hi na tāvacchrotrasya gamanena sambhavati /
tasyāmūtarsya gatyabhā(terasambha)vāt /
nāpi śabdasyāgamanena /
sa hi na tāvacchaṅkhādikamāśrayaṃ parityajyāgantumalam /
guṇatvāt /
nāpi śaṅkhādyāgamanena śrotra(sya)pratyāsattiḥ /
tadanupalambhāt /
naca śabdāntarotpādaparamparayā /
guṇasya svāśraye svāśrayāśrite vā guṇe 'samavāyikāraṇatvāt /
naca śaṅkhaśravasormadhye śaṅkho vā tadārabdhadravyaṃ vāsti /
tasmācchaṅkhādinimittānyapahāyāśrayāntare vartamāno vīcītaraṅganyāyena karṇaśaṣkulī(ga)mantamākāśadeśamāpanna upalabhyate nānyatheti sthitam /
nāpyātmaguṇaḥ /
bāhyendriyapratyakṣatvādātmāntaragrāhyatvādātmanyasamavāyāt ahaṅkāreṇa vibhaktasya grahaṇādūpādivat /
na vikkālamanasāṃ (guṇaḥ), pratyakṣatvādviśeṣaguṇatvācca'; iti prasaktapratiṣedhe pariśeṣādebhyo 'tiriktaṃ dravyaṃ siddhayati /
tadākāśamiti /
tadayaṃ pramāṇārthaḥ /
śabdo 'ṣyadravyātiriktadravyāśritaḥ /
tadvṛttau bādhakopapannatve sati guṇatvādrūpatvāditi /
tadidamayuktaṃ jātibadhirāṇāmākāśa(śādi)pratibhāsānupapattiprasaṅgāt /
tataścehāloko nāstīti pratītirna syāt /
mūrtāvakāśena teṣāmākāśānumānamiti cenna /
mūrtāntarābhāvenānyathāsiddhatvāt /
martābhāvasyādhikaraṇena bhāvyamiti cet /
satyam /
tathāpi tasyāpratītāvāśrayāsiddheḥ /
pratītau ca sādhikaraṇasyaiva pratītatvādanumānānavakāśaḥ /
*4,471*
kiñca śabdo varṇātmā vā pakṣo dhvanirūpo vā /
nādyaḥ /
tasya guṇatvāsiddheḥ /
na coktānumānāttatsiddhiḥ /
ghaṭādīnāmekendriyagrāhyatvābhāve 'pi ātmanastathātvavad dravyasyaiva sato bāhyaikendriyagrāhyatve 'pi virodhābhāvāt /
yadi (śabdo) dravyaṃ syāt bāhyendriyagrāhyo na syāt /
niravayavadravyasya bāhyendriyāgrāhyatvena pratibandhāditi cet(na) /
niravayavasyāpīndriyagrāhyatvavadbāhyendriyagrāhyatve('pi) bādhakābhāvena pratibandhāniścayāt /
dvitīye tvāśrayadravyasiddhāvapi nākāśasiddhiḥ /
pṛthivyādiguṇatvopapatteḥ /
pratyakṣatve satyakāraṇaguṇapūrvakatvāyāvaddravyabhāvitvayoḥ piṭharapākapakṣe tadgatarūpādinā vyabhicārāt /
pratyakṣatve satīti ca kimarthaṃ vaktavyam /
pārthivaparamāṇurūpādi(vyāvṛttya)parihārārthamiti cet, kutastatpariharaṇīyam /
pramitatvāditi cet /
tarhi śabdasyāpi śaṅkhādyāśrayatayā pramitatvādvayāptigrahaṇasamaye tadvayavacchedārthaṃ (api) viśeṣaṇamupādeyameva /
naca sparśavadviśeṣaguṇatve bādhakaṃ paśyāmaḥ /
anupalabdhistu na prasajyate /
cakṣuṣa iva śrotrasya gatyā sannikarṣopapatteḥ /
amūrtasya tadanupapattistu ākāśasiddhayuttarakālīnaiva /
śrotrasya cakṣuṣa iva gatvāgrāhitve śabde diksaṃśayo na syāditi cet /
agatvāgrāhitve diṅniścayo 'pi na syāt /
saṃśayādapi niścayo mahīyān (garīyān) /
śaṅkhādyavayavāgamanena vā sannikarṣopapattiḥ /
na coktadoṣaḥ /
ghrāṇagandhasannikarṣatulyayogakṣematvāt /
*4,477*
kiñca vāyuguṇatve hetudvayamasiddham /
tarkaścānupapannaḥ /
naivaṃ yuktam /
śrotrasya praatiniyatārthagrāhakatvena bahirindriyatvāt /
bahirindriyasya grāhyasajātīyaviśeṣaguṇavattvaniyamāt /
śabdasya vāyavīyatve śrotrasyāpi tathātvaprasaṅgāditi cenna /

"pratiniyatārthagrāhakaḥ'; śabdasyendriyāntarāgrāhyagrāhakārthatve manasi vyabhicārāt /
indriyāntarāgrāhyasyaiva grāhakamityabhiprāye sattādigrāhakatvenāsiddhiḥ /
bahirindriyatve 'pi na grāhyasajātīyaviśeṣaguṇavattvaniyamaḥ /
snehagrāhake cakṣuṣi vyabhicārāt /
śrotrasya vāyavīyatve 'pi na bādhakaṃ paśyāmaḥ /
sāmagrībhedena pratiniyatārthatvopapatteḥ /
ghrāṇādīnāmapyevamekaprakṛtitvaṃ syāditi cet /
astu /
bādha(ka)sadbhāve tu tata evānyā gatirbhaviṣyati /
śabdo na vāyavīyaḥ viśeṣaguṇatve sati tvagindriyāvedyatvādgandhavaditi cenna /
vipakṣe bādhakābhāvāt /
anyathā pākajarūpādayo 'pi na pārthivāḥ, ghrāṇāvedyatvāt śabdavadi(ti)tyapi syāt /
*4,482*
kiñcātmaguṇaḥ kasmānna syāt /
dharmādīnāmapratyakṣatve'pi sukhādīnāṃ pratyakṣatvavadasya bāhyendriyapratyakṣatvopapatteḥ /
anyathā pratyakṣatvonāṣṭadravyātitiktaguṇo'pi na syāt /
tatsiddhau bādhaḥ /
asiddhāvaprasiddhaviśeṣaṇateti cenna pariśeṣānumāne'pi sāmyāt /
ātmāntaragrāhyatvasya ca ko'rthaḥ /
akenapratipattṛsādhāraṇatvamiti cenna sandhigdhāsiddheḥ /
santānānumānena mūlapratyabhijñānannaiṣa doṣa iti cettarhi sukhādīnāmapyanumānenānekapratipattṛsādhāraṇye(ṇatve)nānaikāntikatvaṃ syāt /
ātmasamavetasyaiva vīcītaraṅganyāyena mūlapratyabhijñānopapattau vipakṣe bādhakābhāvāc ca /
*4,485f.*
apara āha /
grāhakasthatvenāgrahaṇamātmāntaragrāhyamiti /
tadasiddham /
ātmanyasamavāyāttatsiddhiriti cenna /
tasyāpyasiddheḥ /
ahaṅkāreṇa vibhaktasya grahaṇāttatsiddhiriti cenna /
pāde me sukhaṃ śirasi me duḥkhaṃ mano me duḥkhitamiti darśanātsukhādiṣu vyabhicārāt /
grahaṇaṃ pramitiriti cenna /
sandigdhāsiddhatvāt /
kālādiguṇo vā kiṃ na syāt /
pratyakṣatvāditi cenna /
sparśasyāpi pratyakṣatvena avāyavīyatvaprasaṅgāt /
kālādīnāṃ viśeṣaguṇavattve bādhakābhāvāt /
tadvirahitatayaiva tatsi(ddhiri)ddherneti cenna /
anyathā tatsiddhervakṣyamāṇatvāt /
*4,487*
kiñcātra sarvatra sāhacaryadarśane saṅkoca eva dravyāntarakalpanāyā laghīyān /
pariśeṣānumānaṃ tvaṣṭadravyātiriktadravyāprasiddhaviśeṣaṇam /
prasiddhau cānumānavaiyarthyam /
aṣṭadravyātiriktāśrita ityeva sādhane guṇādivṛttisāmānyādapi vyāvṛttatvenāsādhāraṇatā syāt /
śabdāśrayaḥ itarebhyo bhidyate śabdāśrayatvāt vyatirekeṇa pṛthivīvat iti prayoga iti cet(na) /
pṛthivyādipratiyogikānekabhedānāṃ pratyekaṃ sādhane 'bādīnāṃ sapakṣatvena tatrāvṛtterasādhāraṇyāt /
samuditasādhane puranaprasiddhaviśeṣaṇatvāt /
abhāvasya sādhyatvādabhāvābhāvasya ca bhāvatvena pratiyogyanapekṣatayā vyāptigrahaṇasambhavānna doṣa iti cenna /
tathāpi pratiṣedhamukhena pratīteranivāraṇāt /
śabdāśrayo netarebhyo bhidyate prameyatvādghaṭavaditi satpratipakṣatvācca /
sarvapratiyogikaikabhedasādhane tu pramāṇabādhaścādhikaḥ /
pratiyogibhedena bhedabhedasyāpi darśanāditi /
*4,492*
astu vā śabdaguṇakākāśasiddhiranumānāt /
tathāpyavyākṛtākāśasiddhiḥ sākṣiṇaiva /
tatsādhakaliṅgābhāvāt /
ākāśadvaitaṃ ca viyadadhikaraṇe vakṣyate /
jātibadhirāṇāmapyākāśapratīternāgamo 'pi tatra pramāṇamiti sākṣisiddhameva gaganam /
tadbhāgā eva diśo na dravyāntaramiti tāsāmapi sākṣivedya(siddha)taiva /
anyatsvāvasare vakṣyāmaḥ /
*4,493*
(nanu) astu gaganādikaṃ sākṣisiddham /
na tāvatā tasya traikālikabādhavaidhuryalakṣaṇaṃ sattvaṃ siddhayati, pratītasyāpi śuktirajatādeḥ bādhadarśanāt, ityata āha- sākṣisiddhasyeti //
sākṣisiddhasya na kvāpi bādhyatvaṃ tadadoṣataḥ

1.4.95

*4,494*
NYĀYASUDHĀ:
kvāpi kāle tasya sākṣiṇaḥ adoṣatvāt /
autsagirkaṃ hi pratyayānāṃ prāmāṇyam /
aprāmāṇyaṃ tu doṣāpavādāt /
naca sākṣijñānaṃ doṣajanyam, tasya anāditvāt /
evamevāyathārthatve muktāvapi (tathātva)tathāprasaṅgāt /
avidyādoṣasaṃsargāt sākṣiṇaḥ bādhyārthapratibhāsa(si)tvam iti cenna, avidyāsambandhasya tvanmate anupapatteḥ uktatvāt /
asmābhirapi avidyāyāḥ kāryāntarasyaiva abhyupagatatvāt iti /
*4,496*
nanu tarhīdamāpannam /
gaganādisvarūpaṃ sākṣisiddham /
kālatrayābādhyatvaṃ tu tasya sākṣiprāmāṇyagrāhakeṇeti /
prāmāṇyasyāpi abādhyaviṣayatānatirekāt /
tathāca"satyatvaṃ gaganādeśca, ityayuktamityata āha- sarveti //
savarkāleṣvabādhyatvaṃ sākṣiṇaiva pratīyate
NYĀYASUDHĀ:
abādhyatvaṃ gaganādīnāmiti śeṣaḥ /
sākṣiṇa eva hi sākṣiprāmāṇyagrāhakatvasya vakṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ /
yadvā gaganādisvarūpaṃ sākṣisiddham, tasya traikālikābādhyatvaṃ tu tatprāmāṇyagrahaṇadvārā siddhayatītyuktam /
idānīṃ sākṣiṇastraikālikābādhyārthagocaratvasya vakṣyamāṇatvātsārvakālikabādhābhāvaviśiṣṭatayaiva gaganādigrāhakatvamastītyāha- sarvakāleṣviti //
*4,497*
nanu kāla eva kutaḥ siddhaḥ /
yena sarvakāleṣvabādhyatvaṃ sākṣiṇā pratīyata ityata āha- kālo hīti //
kālo hi sākṣipratyakṣaḥ suṣuptau ca pratītitaḥ

1.4.96

NYĀYASUDHĀ:
suṣuptau hīndriyāṇāmuparatatvānna bāhyapratyakṣānumānāgamānāṃ tatra pravṛttiḥ /
asti tadāpi kālapratibhāsaḥ /
etāvantaṃ kālaṃ sukhamahamasvāpsamiti suṣuptyutthitasya parāmarśadarśanāt na hyananubhūtasya parāmarśo yujyate, atiprasaṅgāt /
ataḥ pariśeṣātsākṣivedya eveti gamyate /
*4,498*
atrāyaṃ prayogaḥ /
kālaḥ bāhyapratyakṣādyatiriktapramāṇavedyaḥ, asatsvapi teṣu pratīyamānatvāt, yadyasminniti pratīyate tattato 'riktapramāṇavedyam /
yathāsati cakṣuṣi pratīyamāno gandhastadatiriktaghrāṇavedya iti /
*4,499*
syādetadevam /
yadi su(ṣu)ptāvanubhūyamānasyāyaṃ parāmarśo bhavet /
naitadasti /
kintu tadaivātītaṃ suṣuptikālamanubhūya tadātano duḥkhābhāvo 'numīyata ityata āha- atīteti //
atītānāgatau kālāvapi nāsākṣigocarau
NYĀYASUDHĀ:
utthitasya kiṃ sākṣiṇātītakālānubhavamabhyupagamya sukhaparāmarśo nirākriyate uta pramāṇāntareṇa /
ādye siddhaṃ naḥ samīhitam, pareṇāpi kālasya sākṣivedyatayā aṅgīkṛtatvāt /
dvitīye tvidamupatiṣṭhate /
asākṣigocarau sākṣītarapramāṇaviṣayau /
athavā sauṣuptikapratītibalādastu vartamānakālasya sākṣivedyatvam /
atītānāgatakālayostu sākṣivedyatvābhāvātkathaṃ traikālikābādhyabhāvaḥ sākṣiṇā prapañcasya siddhayatītyata āha- atīteti //
apipadena sākṣipratītāviti samākṛṣṭate /
kuta ityata āha- neti //
sākṣītarapramāṇagocarau /
pratīyate ca /
tasmātsākṣigocarāvityarthaḥ /
*4,501*
tatkathametaditi cet (na) /
na tāvatpatyakṣavedyaḥ kāla ityuktam /
jātibadhirāṇāmapi pratibhāsanāt nāgamavedyo 'pi /
anumānamapi, kālameva pakṣīkṛtya pravartate 'nyadvā /
nādya ityāha- pakṣīkartumiti //
pakṣīkartumaśakyatvānnānumā tatra vartate

1.4.97

NYĀYASUDHĀ:
kālasyāsiddhau āśrayāsiddhayā, siddhau siddhasādhanatvena pakṣīkartumaśakyatva(tvāt)m /
dvitīye 'pyetadevottaram /
pakṣīkartumaśakyatvādityupalakṣaṇam /
vyāptismaraṇapakṣadharmatājñānayorayogādityapi draṣṭavyam /
kālapratītimantareṇeti śeṣaḥ /
*4,503*
tadeva prapañcayati- tadetaditi //
tadetaditi sarvaṃ ca dṛśyaṃ vā smṛtigocaram /
sākṣisiddhena kālena khacitaṃ hyeva vartate

1.4.98

tasmānna taṃ vinā kiñcit smartuṃ draṣṭumathāpi vā /
śakyaṃ ... // MAnuv_1,4.98a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yasmāttaditi smṛtigocarametaditi dṛśyaṃ vā sarvamapi sākṣisiddhena kālena khacitaṃ sambaddhameva vartate /
tasmāttaṃ kālaṃ vinā kālapratibhāsaṃ vinā kiñcidvayāptyādikaṃ smartuṃ vā dharmyādikaṃ draṣṭumiti vā na śakyamityarthaḥ /
idamuktaṃ bhavati /
anubhūtavyāptikasya puṃso 'nubhūyamāne smaryamāṇe vā dharmiṇi vyāpyadharmasyānubhavāt smaraṇādvā prāganubhūtāṃ vyāptiṃ smṛtavato vyāptasya pakṣe 'nusandhānamanumānam /
tacca vyāpakasambandhapramitilakṣaṇānumitikāraṇam /
smṛtyanubhavarūpāśca sarvāḥ pratītayo na kevalamarthamavagāhante /
api tu kālakalitameva /
taditi hi smṛtirutpadyate /
na punā rūpamityeva tattā ca pūrvakālasambandhitaiva /
evamanubhavo 'pi cakṣurādijanyastāvat etaditi jāyate /
anumānādijanyo 'pyabhūditi vā bhavatīti vā bhaviṣyatīti vodeti /
etattvādikaṃ ca na vartamānādikālasambandhitvātiriktaṃ kiñcit /
etacca sarvānubhavasiddhatvānnāpalāpamarhati /
na caivaṃ sati kālasya cākṣuṣatvādiprasaṅgaḥ /
sākṣisiddhaviśeṣaṇaviśiṣṭapratyayopapatteḥ /
tathāca vyāptyādiviṣayā api pratītayo na kālāviśiṣṭaṃ svārthaṃ gocacayituṃ śaknuvanti /
tāsāmapīdaṃ tadityevamākāreṇaivotpatteriti /
*4,504*
tataḥ kimityata āha- taditi //
... tannityasiddherhi nānumāvasaro bhavet

1.4.99

NYĀYASUDHĀ:
tasya kālasya nityasiddhervyāptyādigrahaṇa eva sākṣiṇā siddhatvānna kālānumānasyāvasaro bhavet aniścite hyarthe nyāsyāvasaraḥ /
niścitaviṣayaṃ tu siddhasādhanatvāt pareṣāmāśrayāsiddham asmākaṃ tvasaṅgatamiti /
*4,505*
evaṃ kālaviṣayāṇi sarvānumānāni sāmānyato nirākṛtya viśeṣato nirākaroti- tadetaditi //
tathāhi /
kālaḥ parāparavyatikarayaugapadyāyaugapadyacirakṣipratyayaliṅga iti pareṣāṃ bhāṣyam /
tadevaṃ kecidvayācakṣate /
asti tāvatsthavire paro 'yamiti pratyayaḥ /
yūni cāpara iti /
so 'yaṃ dikkṛtaparāparapratyayavilakṣaṇatvāt parāparavyatikarapratyayaḥ /
tathā yugapadāgatau ayugapadāgatau cireṇāgataḥ kṣipramāgataḥ iti pratyayāḥ /
(ta) ete ṣaṭpratyayāḥ kālasya liṅgāni /
katham /
sthavirādiviṣayeṣu jāyamānānāmeṣāṃ kālamantareṇa viṣayānavakḷpteḥ /
nahi dravyādikamevaiṣāmālambanam /
tatpratyayavilakṣaṇatvāditi /
etadayuktam /
tathāhi /
taditi paramiti etadaparamiti /
yugapadādīnāmupalakṣaṇametat /
dṛśyaṃ vā smṛtigocaraṃ (vā) pratīyamānamiti yāvat /
tatsarvaṃ sākṣisiddhena kālena khacitameva vartate /
tasmāttannityasiddheḥ nānumānāvasaro bhavet /
tasmādityasyaiva vivaraṇaṃ na taṃ vineti /
na śakyaṃ hīti sambandhaḥ /
*4,506*
etaduktaṃ bhavati /
parāparādi(viṣayāḥ)pratyayāstāvat kālaviśiṣṭapiṇḍaviṣayāḥ iti pareṇaivoktam /
tathāca liṅgapratītāveva liṅginaḥ kālasya sphuraṇātkathaṃ tena tadanumānam /
nahi daṇḍijñānena daṇḍo 'numīyate /
*4,508*
atha viśiṣṭajñānatvādidaṃ viśeṣaṇajñānapūrvakam /
viśeṣaṇaṃ ca na kālātiriktamastītyanumīyate /
tarhi nedaṃ kālānumānam /
kintu jñānānumānam /
tacca siddhasādhanam /
sākṣisiddhakālaviśiṣṭapratyayābhyupagamāditi /
*4,509*
atha balīpalitakārkaśyādinā kālasambandhe 'numite, vipratipannaṃ prati parāparādipratyayānāṃ kāryatvena nimittānumānamidaṃ bhāṣyamiti /
maivam /
śarīrāvasthayā hi tasya kālasambandho 'numīyate, yatkiñciddravyasambandho vā /
ādye kimasmādanumānātprākkālaḥ siddho 'thavā neti vācyam /
ādye tannityasiddhestasya kālasya prāganumānānnityena sākṣiṇā siddheḥ /
dvitīye cāprasiddhaviśeṣaṇatvānnānumānāvasaro bhavet /
kiñca valīpalitā(kārkaśya)diśarīrāvasthā kāraṇatvena kālānumāne tannityasiddhestasya kālasambandhasya nityaṃ sarvadā valīpalitādivaidhuryadaśāyāmapi siddhernitye paramāṇāvapi siddherbādhitaviṣayatvena nānumānāvasaro bhavet /
atha bahukālasambandho 'numīyate /
tanna /
bahutvaṃ hi kālasya kiṃ paramāṇūnāmiva sahaiva, uta kriyāṇāmiva pūrvāparabhā(vitve)vena /
nādyaḥ /
tatsambandhasyāpi nityasiddheḥ netaraḥ (nottaraḥ) tasya kālasya nityasiddheḥ /
nityatayāṅgīkṛtatvāt /
na dvitīyaḥ /
tasya nityasiddheḥ siddhasādhanatvāt /
atha pariśeṣāditaraniṣedhaḥ kariṣyata iti cenna /
pariśeṣāvadhāraṇānupapatteriti /
*4,515f.*
anye tu vyācakṣate /
bahutaraṇiparispandāntaritajanmatvaṃ paratvam /
alpatarasaurasañcārāntaritajanmatvaṃ cāparatvam /
ekatapanapracāraviśiṣṭatvaṃ yaugapadyam /
anekatadviśiṣṭatvamayaugapadyam /
bahukriyāviśiṣṭatvaṃ ciratvam /
katipayakriyāviśiṣṭatvaṃ kṣipratvam /
tatpratyayaiḥ kālo 'numīyate /
taraṇiparispandā hi padārthasārthe viśiṣṭapratyayotpattau svapratyāsattimapekṣante /
svarasato 'pratyāsannatve sati viśiṣṭavyavahārajanakatvāt /
candanasaurabhavat /
paramparasambandhinaśca sākṣātsambandhavirahe sati sambandhitvāt /
paṭasaṃsṛṣṭa(sambandhi)nīlimavat /
ataḥ piṇḍatapanaparispandayoḥ saṃyuktasaṃyogisamavāyātmani paramparāsambandhe yaddravyaṃ nimittaṃ sa kāla iti /
*4,520*
etadapyasat /
ghaṭaśūnyaṃ bhūtalamityādivatsvabhāvapratyāsattyaiva viśiṣṭapratyayopapatteḥ /
anyathā abhāve parāparayaugapadyādipratyayānupapattiprasaṅgāt /
dṛśyate ca yugapadutpannāvabhāvāvityādipratyayaḥ /
atra sambandhe bādhakābhāvānnaivamiti cenna /
anyasamavetatvasyaiva bādhakatvāt /
upanāyakadravyāntarakalpanayā tadupapattiriti cet /
tarhi bhūtalaghaṭābhāvayostṛtīyasambandhakalpanayopapattau bādhakābhāvāt /
svārasikasambandhenaiva viśiṣṭapratyayopapattau kimapratīyamānasambandhakalpanayā iti cet /
tarhi tathaiva parāparādiviśiṣṭapratyayotpattau kimapratīyamānadravyakalpanayeti samānam /
tadidamuktam teṣāṃ viśiṣṭapratyayānāṃ nityasiddherdravyāntarakalpānāṃ vinā svabhāvādeva siddheḥ dravyāntarānumānāvasaro na bhavediti /
tadanena svarasato 'pratyāsannatve satīti viśeṣaṇāsiddhiḥ /
viśiṣṭavyavahārajanakatvamātrasya cānaikāntyamuktaṃ bhavati /
*4,524*
nanu viṣama upanyāsaḥ /
bhūtalābhāvayorasti sānnidhyam /
tena sambandhābhāve 'pi bhaviṣyati viśiṣṭavyavahāraḥ /
darśanasya durapahnavatvāt /
sambandhāntarakalpanasya ca vyarthatvāt /
naca taraṇiparispandānāṃ piṇḍasānnidhyamasti /
tato bhavitavyaṃ madhye dravyāntareṇeti /
maivam /
vināpi sānnidhyena ghaṭajñānamiti viśiṣṭapratyayadarśanāt /
kiñcābhāvasyāpi na bhūtalasānnidhyaṃ parapakṣe kimapi paśyāmaḥ /
astu vā tapanaparispandānāṃ piṇḍaṃ pratyupanāyakaṃ dravyāntaram /
tacca pṛthivyādikaṃ kiṃ na syāt /
tapanapiṇḍābhyāmasaṃsargānneti cenna /
ekaikasyāvyāpakatve 'pi bahūnāṃ saṃyuktasaṃyogabhūyastvena kriyopanāyakatvopapatteḥ /
naca taraṇipiṇḍāntakāle tāni na santyanupalambhāditi vācyam /
sūkṣmāṇāṃ kalpanīyatvāt /
naca vinigamanāyāṃ kāraṇābhāvaḥ /
saṃśaye 'pi pariśeṣāvadhāraṇānupapatteḥ /
dharmikalpanāto dharmakalpanasya laghīyastvāt /
ākāśo vā kiṃ na syāt /
na syāt /
viśeṣaguṇavattvātpṛthivyādivaditi cenna /
viśeṣaṇaguṇavato 'pi nīladravyasya paṭe nīlimopasaṅkrāmakatvadarśanāt /
sūryagatyupanāyakatvaṃ ca dravyasvarūpaṃ vā atīndriyaśaktirvā sahakāriśaktirvā /
nādyaḥ /
dravyamātre prasaṅgāt /
na dvitīyaḥ /
anabhyupagamāt /
tṛtīye('pi) kiṃ tadvayāpakatvaṃ vā, viśeṣaguṇaviraho veti va(vive)ktavyam /
Vyāsa -(6)
*4,528*
vayaṃ tu brūmaḥ /
vyāpakatvameva taditi /
anyathā manaso 'pi tatprasaṅgāt /
vyāpakatvasya prayojakatāyāmātmano 'pi tatprasaṅga iti cenna /
tadvayāpakatvābhāvasya vakṣyamāṇatvāt /
vyāpakatve 'pyaniṣyābhāvāt /
kriyopanāyakatvaṃ khalvāntarālikasya dravyasya nobhayasaṃyogātiriktaṃ kiñcit /
tadekasyevānekeṣāmapi samānam /
yadyākāśaṃ(ḥ) svasambandhenānyagataṃ dharmam anyatra saṅkrāmayet, tadā sarvaṃ sarvatra saṅkrāmayet aviśeṣāditi cenna /
niyatopasaṅkrāmakatvasyaiva kalpanīyatvāt /
gurvī hi dharmamātrakalpanāto dharmikalpanā /
anyathā kāle 'pi samānaḥ prasaṅgaḥ /
*4,530*

tatsiddhayasiddhibhyāmanavasaraduḥsthatvamiti cenna /
bhāvānavabodhāt /
viśiṣṭapratyayadarśanānantaraṃ bahavaḥ pakṣāḥ prāpnuvanti /
kimayaṃ svarasambandhanibandhanaḥ kiṃ vā atiriktasambandhādhīna iti /
dvitīye 'pi kiṃ sākṣātsambandho 'tra nimittamuta dravyāntarakṛta iti /
uttaratrāpa taddravyaṃ prasiddheṣvanyatamaṃ vā bhavatvanyadveti /
sarvatra bādhakāni paryālocayanprasiddhadravyeṣu yadbādhakaṃ paśyettadaprasiddhe 'pi kalpyamāne kathaṃ nānusandadhyāt /
anusandadhānaśca tatsvābhāvyena parihāraṃ cintayankalpanāgauravavyasanamapahāya laghīyāṃsameva pakṣaṃ na kathaṃ(vā) rocayata ityasyārthasya vivakṣitatvāt /
para(pra)siddhatvena prasaṅgasya na doṣa ityasyāpyayamevābhiprāyaḥ /
*4,534*
kiñcāyaṃ prasaṅgo vastutaḥ sādhuḥ athābhāsaḥ /
nādyaḥ /
kālapratītyuttarakālaṃ vyāptibhaṅgāt /
dvitīye kathamākāśasya kriyopanāyakatvaṃ tyājayet /
anyathā jātinirākaraṇamapi na syāditi /
astu vā'kāśasya viśeṣaguṇavataḥ kriyopanāyakatvābhāvaḥ diśastu syāt viśeṣaguṇaśūnyatvāt vyāpakatvācca /
tasyāḥ saṃyogopanāyakatvena siddhatvānneti cenna /
ubhayopanāyakatve 'pi bādhakābhāvāt /
sahakāribhedena ca vyavasthitāvyavasthitapratītijanakatvaṃ kalpyatāṃ lāghavādeva /
anyathā kāle 'pi bhedakalpanāprasaṅgāditi /
tadidamuktam /
tasya viśiṣṭapratyayasya nityena niyatena prasiddhenaiva pṛthivyādinā siddhernāprasiddhe dravye 'numānāvasaro bhavediti /
*4,538*
anye tu paramparaśabdābhyāṃ paratvāparatve guṇau yuvasthavirapiṇḍa(vartinau)gatau ācakṣate /
tau asamavāyikāraṇasaṃyogāśrayatayā nimittakāraṇāpekṣābuddhisampādakatayā vā kālamanumāpayata iti /
tadapyuktanyāyena nirastamiti /
*4,542*
kiñca parāparādipratyayānāṃ sūryagatayo vā parā(tvā)paratve vā yadyālambanaṃ tadā astu kālānumānam /
na caitadasti /
kālabhedānāmeva viśeṣaṇatayā pratīteḥ /
tathāhi /
paro 'yamityādi prayuktavantaḥ ko 'syārtha iti pṛṣṭāḥ laukikāḥ parīkṣikāśca bahukālīna(no 'yamityādi) iti vyācakṣāṇā dṛśyante /
tatra kālasvarūpaṃ sākṣisiddham /
tadbahutvādi ca kvacitsākṣiṇā kvacidanumānādinā ca jñāyata iti /
etadapyuktam tadetaditi ślokābhyām /
anayaiva diśā diśo 'pi parāparapratyayādiliṅgatvaṃ nirākartavyam /
*4,544*
ta(me)detaṃ cirantanaṃ panthānamarocayamānā navīnāstu dikkālayoranyathānumānamāhuḥ /
vivādādhyāsitaṃ kāryaṃ viśeṣaguṇarahitadravyābhyāṃ janyate kāryatvāt antaḥkaraṇadvayasaṃyogavaditi /
(e)tada(pya)yuktam /
sādhye bahuvacanaprayoge(kṣepe)'tiprasaṅgāt /
naca dṛṣṭāntābhāvaḥ /
antaḥkaraṇagatabahutvasya sattvāt /
na cāntaḥkaraṇadvayasaṃyoge pramāṇamasti, mano manasā saṃyujyate mūrtatvāccharīravaditi ca ākālike vidyadādau sandigdhavyabhicāram /
*4,547*
apara āha /
paramamahatparimāṇaṃ dravyacatuṣyayavṛtti parimāṇatvādaṇutvavaditi /
atra yadyākāśātma(gata)parimāṇapakṣīkārastadā siddhasādhanam ātmanāṃ bahutvāt /
ātmatvenaikyamupādāya prayoge 'pi bādhaḥ /
parimāṇadvayasya dravyacatuṣyayavṛttitvāyogāt /
ekaikadravyavṛtti khalu parimāṇam /
ata eva na kālādigatasya pakṣīkāraḥ /
āśrayāsiddhiścādhikā /
*4,548*
paramamahatparimāṇasāmānyaṃ viśeṣaguṇaśūnyadravyādhikaraṇānekavyaktivṛtti parimāṇatāratamyaviśrāntiviṣayajātitvāt aṇuparimāṇavṛttijātivat iti cānupapannam /
paramamahatparimāṇasāmānyaṃ hi parimāṇatvaṃ vā tadavāntarajātirvā /
ādye manaḥsiddhayāpyasya sambhavenārthāntaratā /
sāmānyasyāpyanekavṛttitāyā nirākariṣyamāṇatvena bādhāśrayāsiddhī ca /
na dvitīyaḥ /
tasyāḥ (tasya) nirākariṣyamāṇatvāt /
varṇasiddhayā arthāntaratvācca /
anekapadasthāne bahupadaprakṣepe atiprasaṅgācca /
astu kālasya diśaśca bahutvam, ātmavadupasaṅgrāhakaikyena dravyāṇāṃ navatvopapattiriti cettarhi diśā kālena vā sādhyaparyavasānā(sambhavā)dubhayasādhakatvamasya na syāt /
mā bhūditi cenna /
anekapadavaiyarthyāt /
anyatarasādhane 'nyatareṇārthāntaratāprasaṅgāt /
hetudṛṣṭāntayoścānupapattirvakṣyata ityalaṃ pallavena /
*4,554*
gaganādeḥsakalaprapañcasya traikālikābādhyatvaṃ sākṣisiddhamityuktamarthamupasaṃharanvivṛṇoti- ata iti //
ato 'doṣapratītasya satyatvaṃ sākṣiṇā matam
NYĀYASUDHĀ:
na vidyate doṣaḥ kāraṇaṃ yasya jñānasya tena pratītasya viṣayīkṛtasyādoṣeṇa pratyakṣādinā vā pratītasya gaganādeḥ prapañcasya satyatvaṃ traikālikābādhyatvaṃ sākṣiṇā mataṃ siddham /
prāmāṇyagrahaṇādineti śeṣaḥ /
*4,555f.*
ayama(trā)bhiprāyaḥ /
ākāśakāladigātmamanāṃsi sukhādayaśca sākṣātsākṣisiddhāḥ /
taditare tu padārthā yathāsvam(yathāyatham) indriyaliṅgaśabdagamyāḥ /
jñānaṃ ca bhāvābhāvalakṣaṇaṃ svaviṣayaṃ sattvenaivāvagāhate, nāsattvena, nāpyudāsīnena rūpeṇa /
nacaivaṃ ghaṭo 'sti ghaṭo nāstītipratyayānupapattiḥ paunaruktyādvayāghātācceti yuktam /
ghaṭo 'stīti deśakālaviśeṣasambandhisattāviṣayatvāt, kvacidviparītākāṅkṣāvyavacchedāthartvāt, kvāpi vyākhyānavyākhyeyabhāvāt /
nāstītyasya ca deśakālaviśeṣasambandhisattāpratiṣedhaparatvāt /
nahi satā sakaladeśakālasatā bhavitavyamiti niyāmakamasti /
jñānagataṃ ca yāthārthyalakṣaṇaṃ prāmāṇyaṃ jñānagrāhakeṇaiva gṛhyate /
jñānagrāhakaśca sākṣītyavivādaṃ vādiprativādinoḥ /
tathāca sākṣiṇā jñānaprāmāṇyaṃ gṛhṇatā tadviṣayasya sakalaprapañcasya traikālikābādhyatvalakṣaṇaṃ satyatvameva gṛhītaṃ bhavati /
yadi hi jñānagocarasya nityasya vā anityasya vā sarvagatasya vā asarvagatasya vā arthasya svadeśakālaprakāropādhāvasattvā'vedanalakṣaṇo bādhaḥ syāt, ko 'rthastadā jñānaprāmāṇyaṃ sākṣiṇā pramitamityasyeti /
yadi tarhi jñānasvarūpagrāhakaḥ sākṣī tatprāmāṇyamapi gṛhṇanprapañcasatyatāṃ niścinuyāt, śuktirajatādijñānasvarūpagrāhako 'pi sa eveti tatprāmāṇyamapi gṛhṇan śuktirajatādikamapi satyaṃ vyavasthāpayet /
naca śuktirajatādijñānānāṃ prāmāṇyameva nāsti, kiṃ sākṣiṇā gṛhyatām iti yuktam, prapañcagocarāṇāmapi jñānānāṃ prāmāṇyābhāvātkiṃ sākṣirā gṛhyata ityapi vaktuṃ śakyatvāt /
tasmātsākṣiṇā prapañcasatyatāsiddhimabhilaṣatā jñānagrāhakasya sākṣiṇaḥ prāmāṇyagrāhakatvaṃ svabhāva iti vaktavyam /
tathā cokto 'tiprasaṅga ityata uktam- adoṣeti //
*4,562*
ayamarthaḥ /
na sākṣī jñānaṃ gṛhṇanpramāṇamevaitaditi gṛhṇāti /
kintarhya(tva)doṣaṃ cetpramāṇaṃ sadoṣamapramāṇamiti
vyavasthayā /
yadā tvarthitvena prāmāṇyaṃ nirdidhārayiṣitaṃ tadā sajātīyavijātīyasaṃvādavisaṃvādabhāvābhāvalakṣaṇayā parīkṣayā doṣabhāvaṃ niścitya
prāmāṇyamavadhārayati doṣadaśarne tvaprāmāṇyam /

prapañcapratīteśca prayatnenānviṣyāpi doṣamapaśyanprāmāṇyamevāvadhārayatīvati tatsatyatvaṃ sākṣisiddham /
nacaivam śuktirajatādīnām /
doṣāpratītidaśāyāṃ prāmāṇyānavadhāraṇāt, tatpratītau tvaprāmāṇyaniścayāt /
nanu śuktirajatādijñānasyāpi prāmāṇyaṃ nirdhāryata eva /
kathamanyathā niḥśaṅkā pravṛttiriti cet /
satyam /
nāsau sākṣirūpāvadhāraṇā /
api tu mānasīti vakṣyāmaḥ /
manasaśca doṣasaṃsargasambhavena na tāvatā prāmāṇyasiddhiriti /
*4,564*
nanu yadi parīkṣāsahakṛtaḥsākṣī jñānaprāmāṇyaṃ gṛhṇīyāt tadānavasthā syāt /
parīkṣāpi hi svayaṃ pramāṇatvenāvadhṛtā paraprāmāṇyāvadhāraṇāyālam /
nānyathā /
tathāca tatrāpi parīkṣāntaramavataraṇīyamiti /
kiñca sākṣiṇo 'pyanavadhṛtapramāṇabhāvasya svayaṃ duḥsthasya na paraprāmāṇyāvadhāraṇasamārthyamiti tatprāmāṇyāvadhāraṇāya parīkṣāntarāpekṣā grāhakāntarāpekṣā cetyanavasthaivetyata āha- parīkṣādeśceti //
parīkṣādeśca satyatvaṃ tena hyeva mataṃ bhavet

1.4.100

NYĀYASUDHĀ:
ādipadena sākṣī gṛhyate /
castvarthaḥ /
satyatvaṃ yathārthatvam /
tena sākṣiṇaiva kevalena na tu parīkṣāyuktena(sahakṛtena) /
hiśabdo 'syārthasyānubhavasiddhatvaṃ dyotayati /
tasmānnānavastheti hetau vā /
*4,566*
etaduktaṃ bhavati /
doṣābhāvāvadhāraṇārthaṃ nyāyānusandhānaṃ hi khalu parīkṣā /
sandigdhaścārtho nyāyaviṣayaḥ /
sandehaścobhayakoṭiprāpakasadbhāve bhavati /
evañca yatra yatra doṣasambhāvanayā tatsandehastatra tatraiva parīkṣāpekṣā nānyatra /
naca sarvatra doṣasandeho 'sti /
sākṣisiddhe 'rthe tatprāptyabhāvāt /
ato na tāvatparīkṣānavasthā /
tathāhi /
astyatra purataḥ pānīyamiti vākyaṃ śrutavato bhavati sandehaḥ kimidaṃ viparyayādimūlamuta neti /
puruṣavacasāmubhayathā darśanāt /
tata evārthe sandihānaḥ pratyāsīdan rūpaviśeṣādinānuminoti pānīyametaditi /
tatrāpi bhavati saṃśayaḥ /
kimidamanumānamutābhāsam(sa) iti /
vyāptyādigrāhiṇāṃ yāthārthyāyāthārthyopalambhāt /
pratyāsannaścodakābhyavahārānantaraṃ rasaviśeṣāṇānumāyāpi pūrvavatsandigdhe /
pītodakastūdanyādinimittaduḥkhābhāvaṃ sukhaṃ cānubhavanna tatra saṃśete /
sukhādau tadabhāve ca sākṣisiddhe kadāpyanyathābhāvādyanupalambhāt /
naca pratītatvasāmānyena tatrāpi saṃśayaḥ /
viśeṣaniṣṭhasya niścāyakasya sadbhāvāt /
anyathā saṃśayānucchedena vyavahārābhāvaprasaṅgāt /
saṃśayābhāve ca na tatpūrvikā parīkṣeti kuto 'navasthā /
ata eva sākṣaprāmāṇyāvadhāraṇe parīkṣānavasthāpi parihṛtā /
grāhakānavasthā tu nāstyeva /
sākṣiṇaḥ svaprakāśatvena svaprāmāṇyagrāhakatvāt /
*4,568f.*
etāvānatra viśeṣaḥ /
indriyaliṅgaśabdajanyeṣu jñāneṣvanādau saṃsāre dvayīṃ gatimanusandadhatsākṣī na sahasaiva pramāṇametaditi niścetuṃ śaknoti /
kintu dāṣābhāvaniścayadvāraiva /
doṣābhāvaṃ ca na svayam(eva) avadhārayitumīṣye /
(api) kiṃ tu parīkṣāsahakṛta eva /
parīkṣāyāṃ cendriyaliṅgaśabdajāyāṃ pūrvanyāyena parīkṣāntaramanusarati yāvatsākṣātsvaviṣaye sukhādāvavatarati /
naca svātmanyanena kadāpyanyathābhāvo 'vagata iti sandehābhāvātparīkṣānusaraṇānnivartate /
nahi jñānasvarūpaṃ prāmāṇyaṃ ca viṣayīkartuṃ svamahimnaiva śaknoti /
tasya tu mānasyā doṣaśaṅkayā prāmāṇyagrahaṇaśaktiḥ pratibaddhā /
ato vyavasthaiva tatspṛśati /
na tvavadhāraṇasyeṣye /
parīkṣayā ca pratibandhe 'pagate nijayaiva śaktyā prāmāṇyamavadhārayati /
nacāsya vyutpādanasyāprāmāṇye 'pi samatvāttasyāpi svato grahaṇamiti vācyam /
vaiṣamyāt /
prāmāṇyāvadhāraṇe hi parīkṣāyāḥ pratibandhakanivartakatvamātraṃ śakyate 'vadhārayitum /
pratibandhakarahite sākṣiprāmāṇyagrahe tadanapekṣaṇāt /
sahakāritve hi sarvatra tadapekṣā syāt /
tathā cānavasthetyuktam /
anyathā kāraṇatvaṃ vyāhanyeta /
na cāprāmāṇyaṃ kvāpi parīkṣānapekṣeṇa sākṣiṇā niścitacaram /
yena pratibandhakanivartakatvaṃ tasyāḥ pratīmaḥ /
kintu sārvatrikatvātkāraṇatvameva /
pratibandhakasya sārvatrikatvādanyathāsiddhaṃ sārvatrikatvamiti cenna /
pratibandhakanivṛttāvaprāmāṇyaga(he)haṇe ca parīkṣāyāḥ kāraṇatvopapatteḥ /
evaṃ sati gauravamiti cenna /
viśeṣāvadhāraṇāyā aśakyatvasyaiva kalpakābhāvāt /
tathāpi parīkṣānvayavyatirekānuvidhāyi(yaka)tvasyānyathāsiddhiḥ śaṅkayata iti cet (na) /
pratibandhakasya sārvatrikatāyāḥ kvāpyadarśanenānyathāsiddhiśaṅkānirāsāt /
anyathā sarvatra sahakāriṇāṃ tathātvaṃ syāt /
yadi jñānagrāhakātiriktasya yathākathamapi praveśātprāmāṇyasya paratastvamiti matam, tadā sākṣiṇa eva svataḥprāmāṇyamanyasya parata ityaṅgīkāre 'pi na kaścidvirodha iti saṅkṣepaḥ /
vistarastu svayam(eva)ācāryeṇa vakṣyate /
*4,573*
atha matam /
sākṣī pratyakṣādīnāṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇannapi katipayakālakatipayapuruṣasambandhibandhivaidhuryarūpameva /
na punarasya kadācitkutrāpi kenāpi svārthavyabhicāro na bhaviṣyatītyevaṃrūpam /
tatkathaṃ tenātyantikabādhābhāvalakṣaṇaṃ satyatvaṃ viśvasya
siddhayedityata āha- anyatheti //
anyathā śrutiyuktayādipramāṇaiśca sahaiva tu /
akasmād vinivṛttiśca kiṃ viśvasya na śaṅkayate

1.4.101

NYĀYASUDHĀ:
sākṣiṇaḥ sarvathā bādhavaidhurvalakṣaṇaprāmāṇyāgrāhakatve viśvasya pūrṇasya brahmaṇo 'pi prapañcavadvinivṛttiḥ kiṃ kasmānna śaṅkayate /
nivartakābhāvādityata uktam- akasmāditi //
nanu ca"satyaṃ jñānam'"tatsatyam'; ityādiśrutyā, brahma na nivṛttimat ajñānatatkāryātiriktatvāt ityādyanumānena, niradhiṣṭhānakasyāsākṣikasya bhramasya, niravadhikasya bādhasya cādarśanātprapañcāropādyanyathānupapattyā, brahmaṇaḥsatyatāvagamāttannetyata uktam- śrutīti //
eteṣāmapi pramāṇānāṃ pratyakṣādīnāmiva vinivṛttiḥ śaṅkayatāmityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
"prapañcaviṣayāṇāṃ pratyakṣādipramāṇānāṃ nātyantikaṃ prāmāṇyaṃ sākṣī gṛhṇāti /
kintu tātkālikameva'; iti vadanvaktavyaḥ /
sākṣiṇaḥ kimātyantikaprāmāṇyagrahaṇe śaktirastyuta nāsti /
ādye kathaṃ prapañcaviṣayāṇāṃ pratyakṣādīnāṃ prāmāṇyamātyantikaṃ na gṛhṇīyāt /
dvitīye brahmaṇaḥ satyatāpratipādakānāṃ śrutyādīnāmapi nātyantikaṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇīyāt /
tathāca na brahmaṇo 'bādhyatvamātyantikaṃ siddhayet /
tataśca sādhakabādhakapramāṇābhāvāttasyāpi bādhaḥ śaṅkayeta /
evaṃca tajjñānamapi na tattvajñānamiti na tadarthaḥ prayatnaḥ syāt /
atha kvacicchaktiḥ kvacinneti brūyāttadā niyāmakaṃ vācyamiti /
*4,574*
nanu yadi brahma bādhārhaṃ syāttarhīyatā kālena kuto na nivṛttam /
tasmāditaḥpūrvaṃ bādharahitatvānnottaratrāpi bādhaḥ śaṅkayata iti cenna /
uktottaratvāt /
asyā apyupapatteḥ sākṣigrāhyapramāṇabhāvāyā ātyantikaprāmāṇyāsiddheḥ /
anyathā prapañcagrāhiṇāṃ pratyakṣādīnāmapi tathātvasyānivāraṇāt /
vyavasthāpakābhāvāt /
dūṣaṇāntaramāha- itaḥpūrvamiti //
itaḥ pūrvaṃ tathābhāvād yadi no saṃsṛtergatiḥ
NYĀYASUDHĀ:
tathābhāvāt nivṛttyabhāvāt /
yadi brahmaṇo nivṛttinar śaṅkayata iti sambandhaḥ /
tarhītyadhyāhāraḥ /
gatirnivṛttiḥ syāditi śeṣaḥ /
ayamāśayaḥ /
itaḥpūrvamanivṛttatvāditi kiṃ brahmaṇo nivṛttyabhāve sambhāvanoktatānumānam /
nādyaḥ /
sambhāvanāyā api saṃśayarūpatvena śaṅkānivāraṇāsāmarthyāt /
na dvitīyaḥ /
tathā sati saṃsṛteravidyāyā nivṛttyabhāvaprasaṅgāt /
na hītaḥprāṅmūlāvidyā nivṛttā /
anyathā tasyāmeva vyabhicāraḥsyāditi /
kiñca śuktirajatādikaṃ prāganivṛttameva nivartate /
nivṛttasya nivṛttyayogāt /
ato viruddhatā ca /
*4,578*
anyathetyādyanyathā vyākhyāyate /
anyathā sākṣiṇaḥ prapañcagrāhakapratyakṣādyātyantikaprāmāṇyāgrāhakatve, viśvasya viyadāderuttarakṣaṇa eva nivṛttirvināśaḥ kiṃ na śaṅkayate /
tathāca sarvapravṛttivilayaḥ syāt /
parameśvarasañjihīrṣādyabhāvādityata uktam- akasmāditi //
(anu-1117 pṛṣṭhe draṣṭavyam / ) nanvīśvarecchayaiva śrutismṛtītihāsapurāṇāni prapañcapralayaṃ pratipādayanti, viśvavināśo na nirhetuko vināśatvātpaṭanāśavadityanumānamapi /
tatkathamevaṃ śaṅkayata ityata uktam- śrutīti //
pramāṇānāṃ nivṛttirnāmātyantikaprāmāṇyābhāvaḥ /
tātparyaṃ pūvarvat /
nanu prāgito na prapañca(vi)layo 'kasmādabhūt /
tatkathamuttaratrāpi śaṅkayeta ityata (uktam) āha- itaḥ pūrvamiti //
kimatra yatpūrvaṃ nābhūttaduttaratrāpi na bhaviṣyatīti vyāptiḥ, kiṃvā yatpūrvaṃ na nirhetukaṃ vinaṣṭaṃ na taduttaratrāpi tathā vināśavaditi, yadvā yannirhetukaṃ na tadbhaviṣyatīti vyāptiḥ, pūrvoktistu tadupapādanāyeti /
nādyaḥ /
saṃsṛteravidyāyā nivṛttyabhāvaprasaṅgāt /
na dvitīyaḥ /
saṃsāranivṛttiprasaṅgāt /
tathāhi /
vidyā saṃsāranivṛttihetuḥ /
sāpyavidyātmakatvātsaṃsṛtireva /
naca tasyā nivartakāntaramasti /
tathācākasmātkimapi na nivartata ityaṅgīkāre no saṃsṛtergatiḥ /
vidyā svayameva svanivṛttiheturavidyāmātravirodhitvāditi cenna /
evaṃ tarhi prapañco 'pyuttarakṣaṇe (svayameva) nivartiṣyata iti śaṅkā syāt /
ata eva na tṛtīyo 'pīti /
*4,581*
uktamevārthaṃ vivṛṇoti- vākyeti //
vākyānumāditaścet syāt tatprāmāṇyaṃ ca sākṣitaḥ

1.4.102

NYĀYASUDHĀ:
athavā no saṃsṛtergatirityuktam /
saṃsāragateḥ śrutyādisiddhatvāt /
tadasiddhayā ca hetorviśeṣaṇādityata āha- vākyeti //
brahmaṇo 'pi nivṛttyāśaṅkāyāmāpāditāyāṃ yadi paro vākyānumādito nivṛttyabhāvaniścayaḥ syāditi brūyāt, yadi vā ākasmikottarakṣaṇe pralayaśaṅkāpādane vākyānumāditaḥ parameśvarecchādinaiva syāditi manyeta, yadi ca vākyānumāditaḥ saṃsāranivṛttiḥ syāditi vadet, tadā tasya vākyādeḥ prāmāṇyaṃ kena niścitamiti vaktavyam /
sākṣītareṇetyaṅgīkāre jñānasya sākṣivedyatvena parataḥ prāmāṇyagrahāpatteḥ sākṣiṇaiveti vaktavyam /
*4,583*
tataḥ kimiti cet /
sākṣī kiṃ brahmasatyatvādipratipādakānāṃ vākyādīnāṃ prāmāṇyaṃ tātkālikameva gṛhṇāti kiṃvā'tyantikam /
ādye na tena brahmābādhyatvādisiddhiriti noktaśaṅkānivṛttiḥ /
dvitīye tvāha- tatprāmāṇyamiti //
tatprāmāṇyaṃ yathā sākṣī sthāpayatyevameva hi /
sarvakāleṣvapi sthairyād vyabhicāramapohya ca

1.4.103

evamakṣajamānatvasiddhāṃ viśvasya satyatām /
kimiti sthāpayennāyaṃ ... // MAnuv_1,4.103a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yathāśabdasyātrottaratra ca sambandhaḥ /
tasya brahmasatyatvādipratipādakavākyādeḥ prāmāṇyaṃ yathā sākṣī vartamānakālīnaṃ sthāpayati gṛhṇāti /
evameva sarvakāleṣvapi sthairyeṇa gṛhṇāti /
hiśabdaḥ paraprasiddhidyotakaḥ /
sthairyameva vivṛṇoti /
vyabhicāraṃ bādham apohya nirākṛtyaiveti /
na kevalaṃ brahmasatyatvatvādivākyādiprāmāṇyaṃ sākṣī tātkālikaṃ gṛhṇāti kintvātyantikamevetyarthaḥ /
*4,584*
athavā yathāśabdasyottareṇaiva sambandhaḥ /
sthāpayatyāntikameva gṛhṇātītyarthaḥ /
asyaiva vivaraṇamevameveti /
itiśabdo 'dhyāhāryaḥ /
sarvakāleṣvapīdamevameva na kadāpi viṣayāpahāralakṣaṇaṃ bādhamāpnotīti vyabhicāramapohya tata eva sthairyeṇa gṛhṇātīti /
yadvaivaṃśabdaḥ samuccaye /
sākṣī brahmādiviṣayavākyādiprāmāṇyaṃ sthāpayatyātyantikaṃ gṛhṇāti /
ata eva tadviṣayamapi brahmādikaṃ sarvakāleṣvapi sthairyādatiśayena vyabhicāramapohyaiva sthāpayatīti /
prāmāṇyā(tyantikatvā)ntargatatvādviṣayābādhyatāyā iti hiśabdātharḥ /
evamiti dārṣyāntikoktiḥ /
ayaṃ sākṣī yadi tatsatyamityādipramāṇaprāmāṇyamātyantikaṃ gṛhṇan tadviṣayasya brahmādestraikālikābādhyatvaṃ vyavasthāpayettarhi tathaiva viśvaviṣayasyākṣajādijñānasyātyantikaṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇan tadantargatāṃ viśvasyābādhyatāmapi sthāpaye(deva)t aviśeṣāditi samudāyārthaḥ /
*4,586*
nanu gṛhṇātvātyantikaṃ prāmāṇyamakṣajādīnāṃ sākṣī /
tasya tathātvaṃ tu kutaḥ /
tataśca na viśvasatyatāsiddhirityata āha- nirdoṣeti //
... nirdoṣajñānaśaktitaḥ

1.4.104

NYĀYASUDHĀ:
sākṣiṇo nirdoṣajñānarūpatvaśaktyā tathātvamapi siddhayati /
anyathā brahmasatyatvādyapi na siddhayet /
yadvā tatsatyamityāderātyantikaṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇāti sākṣī, viśvaviṣayasyākṣajādestu tātkālikameveti kiṃ na syādityata āha- nirdoṣeti //
ayamarthaḥ /
tatsatyamityādijñānasyātyantikaṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇāti sākṣītyatra kiṃ nimittam /
jñānaṃ gṛhṇan tasya nirdoṣatāyāṃ prāmāṇyamapi gṛhṇātīti sākṣiṇaḥ svabhāvo 'yamiti cet /
kathaṃ tarhyakṣajāderapi ātyantikaṃ prāmāṇyaṃ na gṛhṇīyāt /
tasyāpi nirdoṣajñānarūpa(tva)śaktisadbhāvāditi /
athavā kiṃ sākṣī kutrāpi prāmāṇyamātyantikaṃ grahītuṃ na śaknoti /
kiṃvā kvacicchaktaḥ kvacidaśaktaḥ /
ādyasyottaram- anyathetyādi /
dvitīyasyottaram- vākyeti //
*4,587*
syādetadevaṃ yadyakṣajādijñānaṃ nirdoṣaṃ syāt /
na caivam /
avidyākṛtaprapañcaviṣayatvāt śuktirajatādijñānavat /
nanvavidyā kimāśriteti cet /
jīvāśriteti brūmaḥ /
nanvatrāpi dūṣaṇamuktam"svato 'nyatā'; iti /
naitadasti /
tadbhedasyāpyāvidyakatvāt /
naca cakrakādidoṣaḥ /
prapañca(viśva)sya jīvājñānakṛtatvena śrutyādisiddhatvāt /
pramite cārthe tarkāṇāmavakāśābhāvāt /
naca kalpyābhāvadoṣaḥ /
viśvasyaikājñānakṛtatvāṅgīkārāt /
tadatiriktajīvajaḍaprapañcasya kalpyatvopapatteḥ /
ekajīvavādo hi māyāvādināṃ paraṃ hṛdayam /
bahujīvavādastu mandānāmābhimukhyāyāvatārita ityata āha- eketi //
ekajñānakṛtaṃ viśvamiti yaccoṣyate mṛṣā /
bahujñānakṛtaṃ viśvamiti tasyottaraṃ bhavet

1.4.105

NYĀYASUDHĀ:
ucyate brahmavivartavādibhiḥ, mṛṣā pramāṇena vinā /
etaduktaṃ bhavati /
syādapīdaṃ kathañcit /
yadi viśvasyaikajīvājñānakalpitatvaṃ syāt /
na caitadasti /
pramāṇābhāvāt /
śrutyāderanupadameva samyagvyākhyāsyamānatvāt /
bahūnāmīśvarasya tatpreritānāṃ brahmādīnāṃ ca jñānecchāprayatnairnimittatve śrutyādipramāṇasadbhāvena tadviruddhatvācceti /
*4,591*
kiñcaikajīvājñānaparikalpitaṃ jīvajaḍātmakaṃ samastamiti vadanpraṣṭavyaḥ kimasāveko jīvastvam utānya iti /
anyaścettadajñānakalpitasya tava bandhamokṣābhāvādvayarthaṃ pārivrājyādikamā(mityā)padyeta /
ādye 'pi prativādipramukhānjīvānpaśyasi na vā /
prathame 'pi (kiṃ) santītyuta na santīti /
ādyaṃ dūṣayati- parasyeti //
parasya satyatāṃ jānannapi yaḥ svātmataskaraḥ /
paro nāstīti vadati ... // MAnuv_1,4.105a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yaḥ parasya prativādyādeḥ satyatāṃ jānannapi paro nāstīti vadati /
sa svātmataskara iti yojanā /
svātmānamiva paramapi satyatayā paśyato 'hameka eva satyo madajñānakalpitāḥ sarve jīvā jaḍāśceti vacanaṃ svānubhavaviruddhamityarthaḥ /
nahi tvadajñānaparikalpitaṃ samastamityatra balavatpramāṇamasti /
yena darśanamapi bādhyeta /
nahi sattvena pratīyamānasyāpi gandharvanagarāderasattvamevāṅgīkriyate /
kintu balavatpramāṇabādhāt /
anyathā prativādyajñānakalpitastvamiti kathaṃ na syāḥ /
tathā cāniścayena na mokṣārthā pravṛttiḥ syāditi /
*4,592*
dvitīyatṛtīyau nirācaṣṭe- kimiti //
... kimityunmattavad vadet

1.4.106

NYĀYASUDHĀ:
yadi paraḥ prativādyādijīvānna paśyati, paśyanvā na santīti paśyati, tadā kimityunmattavadvavadet /
na kathāyāṃ praviśet /
na śāstraṃ viracayedvayākuryādvā /
anyathonmattavannāyaṃ laukiko nāpi parīkṣaka ityupekṣaṇīyaḥ syāt /
kuto na vadet /
yena vadantunmattapadavīmāsādayedityata āha- parābhāva iti //
*4,593*
parābhāve hi vāg vyarthā ...

1.4.107

NYĀYASUDHĀ:
vācaḥ parabodhanārthatvāt /
parābhāve ca tadvaiyarthyādvayarthyāṃ vācaṃ na prayuñjīta /
prayuñjānaśca kathamunmatto na syāditi /
satyaṃ parābhāve vacanamanarthakam /
mayāpi kimapi nocyata ityata āha- yadīti //
... yadi naivocyate tadā /
kaśāvetrādikaṃ tasya taskarasyottaraṃ vadet // MAnuv_1,4.106b-d //
NYĀYASUDHĀ:
mayā kimapi kadāpi naivocyata iti yadyucyate tadā svakriyāvirodhiśraḥ sakalalokāvagatārthāpalāpinastasya taskarasyaiva daṇḍa evocito na pratyuttaram /
paramārthato nocyata ityucyata iti cet /
tatkiṃ pratīyogyabhāve niścite vyavahārato 'pi vadantaḥ prekṣāvanto bhavanti, yenedamucyeteti /
*4,594*
prāk prapañcamithyātvasiddhaye parodāhṛtānāṃ śrutīnāṃ bāhyopapattivirodhaḥ (pratipā)vyutpāditaḥ /
idānīmāntarānupapattipradarśanapūrvakaṃ tāsāmaviruddhārthavyākhyānārthamuttaro granthaḥ /
athavā sarvaśrutisādhāraṇānupapattiḥ prāk prapañcitā /
idānīmasādhāraṇānupapattirvyutpādyate /
tatra tāvatprapañco yadi vidyetetyādivākyadvayaṃ paṭhitvā parābhimate 'rthe 'nupapattimāha- prapañca iti //
prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ /
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ

1.4.108

vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit /
upadeśādayaṃ vādo 'jñāte dvaitaṃ na vidyate

1.4.109

ityatra yadiśabdau ca nivarteteti ca dvayam /
viśvasya satyatāmāhur ... // MAnuv_1,4.109a-c //
NYĀYASUDHĀ:
nanvatra sūtragṛhītatayā pareṇopāttānāṃ śrutīnāmanupapattyādikaṃ prathamatā vaktavyam /
satyam /
tathāpyekajīvājñānaparikalpitatve samastasya, na pramāṇamastītyanantaramevoktam /
asyāṃ ca tadāpātataḥ pratīyate /
"anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabuddhayate'; ityuktatvāt /
ata ubhayānuguṇyādasyāḥ prathamaprāptiḥ /
ityatra ślokadvaye yadiśabdadvayaṃ nivarteteti liṅprayogadvayaṃ ca /
upalakṣaṇaṃ caitat /
vidyetetyapi grāhyam /
tathā kenaciditi /
satyatāmityupalakṣaṇam /
anāditāṃ ceti grāhyam /
āhurityavagamayantītyarthaḥ /
tathāca viśvamithyātvaparatayā vyākhyāne tadanupapattiriti śeṣaḥ /
yadyatra prapañcamithyātvamabhi(saṃ)dhitsitaṃ syāttadā yo 'yaṃ prapañco vidyata iva dṛśyate sa nivartiṣyate /
ajñānena kalpito vikalpo vinivartiṣyata iti vaktavyam /
yadyādyāstuśabdā vigatārthā viruddhārthāśca /
tatprayoge hi prasaṅgadvayaparametadvākyadvayamiti vijñāyate /
yadi parvato niragniko bhavet tarhi nirdhūmo 'pi syāditi yathā /
*4,597*
prasaṅgasya ca viparyaye paryavasānādanivṛttyādikameva vākyasāmarthyāllabhyata iti parakīyamarthamapākurvataiva śrutitātparyaṃ sūcitam /
tatspaṣṭīkurvanvidyetetyasyārthaṃ tāvadāha- vidyeteti //
... vidyetotpattimeva ca

1.4.110

NYĀYASUDHĀ:
ityetacchabdarūpamutpattimevāha /
natu sattāmiti prakṛtyarthakathanam /
caśabdena nivarteteti vināśamāha /
natu bādhamiti samuccinoti /
vidyaterutapattyarthatvaṃ kuta ityata āha- videti //
vidotpattāviti hyasmād dhātor ...
NYĀYASUDHĀ:
vidotpattāviti hyasmāddhātoḥ /
dhātordhātuvyākhyānādityarthaḥ /
vidyaterutpattyarthatvaṃ pratyetavyamiti pūrveṇa sambandhaḥ /
dhātoriti ṣaṣṭhayantaṃ vā /
tasya vyākhyānāditi śeṣaḥ /
mandānāmaprasiddhamapīdaṃ dhātuvyākhyānaṃ bahujñānāṃ prasiddhameveti hiśabda(bdārthaḥ)ḥ /
tathāpyutpavireveti kutaḥ, sattātra kuto netyata āha- utpattireveti //
... utpattireva hi /
nivṛttivyāptiyuk prāyaḥ prapañco bhedapañcakaḥ // MAnuv_1,4.110b-d //
NYĀYASUDHĀ:
atra hi prapañco yadi vidyeta tarhi nivarteteti yadiśabdādibalātprasaṅgo 'yamiti jñāyate /
prasaṅgaśca vyāptimūlaḥ /
vyāpyāṅgīkāre 'niṣyavyāpakaprasañjanaṃ tarka iti tallakṣaṇāt /
tathāca vidyetetyāpādakatayoktasyārthasya nivartetetyāpādyatayoktayā nivṛttyā vyāptiravaśyambhāvinī /
utpattireva nivṛttivyāptik(ktā) /
na sattā /
asmākaṃ vyabhicāritvāt parasya viruddhatvāt /
ataḥ pratīyamānānvayayogyatābhāvānna sattā vidyaterarthaḥ /
kintūtpattireva tadyogyatvāditi /
pradhvaṃsavyudāsātha prāya ityaktam /
utpattirnivṛttiyugityayaṃ prāyo bāhulyamityarthaḥ /
tathāca bhāvatve satītyāpādakaviśeṣaṇaṃ vivakṣitamityuktaṃ bhavati /
etenālpajñānāṃ dhātuvyākhyāne vipratipattiriti nirastā veditavyā /
*4,598*
nanūtpattirnāma kāraṇāyattasattālābhaḥ /
nacābhāve sattāstītyabhāvasya prasaktyabhāvātprāya iti vyartham /
maivam /
keyaṃ sattā nāmānugatarūpā vā svarūpameva vā nādyaḥ /
tasyā ghaṭādāvapyabhāvasya vakṣyamāṇatvāt /
na dvitīyaḥ /
abhāve tadbhāvasyāstyabhāvo 'sti ca dhvaṃsa ityādau vakṣyamāṇatvāditi /
*4,602*
nanvasminnapi vyākhyāne nānvayayogyatāsti /
tarkasya vyāptiriva viparyaye paryavasānamavaśyambhāvi /
tathāca prapañco yadyutpadyeta tarhi vinaśyeta /
naca vinaśyati /
tasmānnotpadyata iti vaktavyam /
na caitadyuktam /
kṣityādeḥ prapañcasyotpattivināśayoḥ pramāṇadṛṣṭatvāt /
ata eva tarkāṅgabhūtamāpādyasyāniṣṭatvaṃ ca nopapadyata ityataḥ prapañcaśabdamanyathā vyācaṣṭe- prapañca iti //
... prapañco bhedapañcakaḥ

1.4.111

NYĀYASUDHĀ:
nāyaṃ prapañcaśabdo viśvavistāravācī /
yenoktadoṣaḥ syāt /
kintu pañcānāṃ vargaḥ pañcaḥ /
pañcaśatau varge veti vāśabdena pañcaśabdasyāpi nipātanāṅgīkārāt /
prakṛṣṭaḥ pañcaḥ prapañcaḥ /
prakṛṣṭatā ca mokṣāṅgajñānatayā bhavati /
sā ca bhedasambandhina eva pañcakasyopapannā /
"vailakṣaṇyaṃ tayorjñātvā mucyate baddhayate 'nyathā'; ityādeḥ /
ataḥ prapañco bhedapañcakaḥ /
saca jīveśvaraprakṛtyādinityasvarūpabhūto 'nādinitya eveti noktadoṣaḥ /
ṭīkākārastu manyate /
bhedo nāmānyonyābhāvaḥ /
sa cānyonyatādātmyāpattyaiva nivartanīyaḥ /
pratiyogyāpa(gyutpa)tterevābhāvavipattitvasya prāgabhāve dṛṣṭatvāt /
naca kadāpi padārthānāmanyonyaṃ tādātmyamastītyanityānāmapi bhedo nitya eveti /
anye 'pyāhuḥ /
"nitye ca trayāṇāṃ siddhiḥ'; iti /
Vyāsa -(7)
*4,607*
prapañcaśabdobhedapañcakavācītyetatkuta iti cet /
paroktānupapattereveti brūmaḥ /
samānārthāyāḥ śruteścetyāha- jīveti //
jīveśvarabhidā caiva jaḍeśvarabhidā tathā /
jīvabhedo mithaścaiva jaḍajīvabhidā tathā /
mithaśca jaḍabhedo yaḥ prapañco bhedapañcakaḥ

1.4.112

so 'yaṃ satyo hyanādiśca ...
NYĀYASUDHĀ:
atra caśabdāstathāśabdau cānyonyasamuccaye /
evaśabdāvabhedasāhityavyavacchedārthau /
eṣa bhedapañcakaḥ prapañca uktaḥ /
prapañco yadi vidyetetyādāvityarthaḥ /
so 'yaṃ satyo hyanādiścetyanena atrāpi pratijñādvayaṃ bahireva kartavyamiti jñāyate /
tatrānāditvānaṅgīkāre bādhakaṃ sādiścediti /
... sādiścennāśamāpnuyāt
*4,608*
NYĀYASUDHĀ:
anena prathamaślokasya pūrvārdho vyākhyāto bhavati /
satyatvābhāve bādhakaṃ svayamūhanīyamityabhipretya tadupasaṃhṛtam- dvaitamiti //
dvaitaṃ na vidyata iti tasmādajñānināṃ matam

1.4.113

iti śruter ...
NYĀYASUDHĀ:
tenājñāta ityuktārthaṃ bhavati /
śrutyantareṇāvyākhyātatvānmāyāmātramityetadvayācaṣṭe- matamiti //
... mitaṃ trātaṃ māyākhyaharividyayā
NYĀYASUDHĀ:
māṅ māne traiṅ pālana ityābhyāṃ ghaña'rthe kavidhānamiti karmaṇi kapratyaye mātramiti bhavati /
dhātudvayādapyekaḥ pratyayaḥ adibhūbhyāṃ ḍutac adbhutamityādau dṛṣṭaḥ /
"viṣṇoḥ prajñaptirevaikā śabdairevābhidhīyate'; ityato māyākhyaharividyayetyupapannam /
*4,618*
advaitaṃ paramārthata ityetadvayākhyāti- uttamo 'rtha iti //
uttamo 'rtho haristvekastadanyanmadhyamādhyamam

1.4.114

NYĀYASUDHĀ:
tasyopapādanam- tadanyaditi //
yatastasmāddhareranyatkiñcinmadhyamaṃ kiñcidadhamaṃ tasmāduttamo 'rtho harirevaika iti /
"vikalpo vinivarteta'; ityetatprapañcasatyatāyāṃ sphuṭamiti na vyākṛtam /
iyamatra yojanā /
"anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabuddhayate /
ajamanidramasvapnamadvaitaṃ buddhayate tadā'; //
iti
pūrvaśloke 'nādimāyayā parameśvaraprajñayā tadicchayā vā jīvajātasya prakṛtyādijaḍāvṛtajñānatvalakṣaṇaṃ suptatvaṃ tayaiva parameśvarāditattvaviṣayaparokṣajñānalakṣaṇaṃ prabodhamabhidhāya aparokṣajñānamapyuktam /
tena jīveśvarayorjaḍeśvarayorjīvajaḍayośca bhedāḥ pratipāditā /
prabhoricchayā nigaḍādinā puruṣe baddhe mukte vā bheda(traya)darśanāt /
*4,620*
prāk"prabhavaḥsarvabhāvānām'; iti bhāvaśabdoktānāṃ jīvānāṃ mitho bhedo 'pyuktaḥ /
tata evāvaraṇānāṃ jaḍānāmapi mitho bhedo 'rthāllabhyate /
teṣāṃ ca pañcānāmapi bhedānām"anādimāyayā'"ajamanidram'; ityādiviśeṣaṇasāmarthyādinānāditvamapi labdham /
tadetatpañcabhedasya satyatvamanāditvaṃ copapādayitumidaṃ ślokadvayam /
tatra tāvadanāditvaṃ vipakṣe bādhakapradarśanenopapādayati- prapañca iti //
yadi ca jaḍajīvabhedo nivarteta tadā jīvānāṃ jaḍatvāpattyā mokṣaśāstravaiyarthyamityādirūpeṇa nivartetetyasyāniṣṭatvaṃ draṣṭavyam /
na saṃśaya itrata vyāptenirścāyakamāha /
evaṃ bhedapañcakasyānāditāmupapādya satyatāyāṃ pramāṇamāha- māyāmātramiti //
yasmādidaṃ prapañcaśabdoktaṃ dvaitamuktarītyā māyāmātraṃ tasmātsatyam /
na hyavidyamānamīśvaraprajñāviṣayo bhavati /
bhrāntitvaprasaṅgāt /
nāpyavidyamānaṃ kenāpi rakṣyate /
atra dvayorbhāvo dvitā /
tadīyo vargo dvaitam /
sāmānye napuṃsakam /
prapañcasambandhastu prakaraṇāllabhyata iti jñātavyam /
tarhyadvaitaḥsarvabhāvānāmityādi kathamuktamityata āha- advaitamiti //
yadidaṃ parameśvarasyādvaitatvaṃ(ca) viśeṣaṇamuktaṃ na tat dvitīyavasturāhityābhiprāyeṇa /
kintu paramārthataḥ /
lyablopanimittā pañcamī /
uktamamarthamabhipretyeti /
saptamyarthe vā tasiḥ /
uttamārthaviṣaya iti /
bhedasatyatānaṅgīkāre bādhakaṃ cāha- vikalpa iti //
vikalpaḥ prakṛto bhedo yadi kenacidajñānādinā kalpitaḥ syāttarhi candrabhedavannivarteta /
bādhyeta /
naca bādhyate /
tasmānna kalpitaḥ /
kintu satya eveti /
upasaṃharati- upadeśāditi //
tadevamupadeśācchatyādyanusāritvāt ayameva satāṃ vādaḥ /
yo bhedasatyatvādiviṣayaḥ /
dvaitaṃ na vidyata iti tu tattve 'jñāte sati bhavati /
ato durvāda iti /
*4,625f.*
adhunā pariṇāmavādinā vivartavādinā ca pratijñādṛṣṭā tānuparodhāditi sūtrārthatayā gṛhītām"uta tamādeśamaprākṣa'; ityādikāṃ śrutiṃ vyākhyāti /
tatra pariṇāmavādino vyākhyānam"uta tamādeśamaprākṣaḥ, yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātam'; itrata jagato brahmapariṇāmatayā tato 'nantvābhiprāyeṇa tadvijñānena sarvavijñānaṃ pratijñātam /
tatra sarvasya brahmopādānatāmajānatā upādānopādeyayorapi bhedaṃ manyamānena śvetaketunā anyajñāne satyanyajñānasya kvāpyadarśanāt /
"kathaṃ nu bhagavaḥ sa ādeśo bhavati'; iti codite jagato brahmopādānatayā tadananyatvamupadekṣyan laukikapratītisiddhaṃ kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ, tajjñānena tajjñānaṃ ca darśayati-"yathā somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt /
vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam /
yathā somyaikena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ vijñātaṃ syāt /
vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ lohamaṇirityeva satyam yathā /
somyaikena nakhanikṛntanena sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syāt /
vācā'rambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ kārṣṇāyasamityeva satyam'; iti /
yathaikamṛtpiṇḍādipariṇāmānāṃ ghaṭādīnāṃ tadananyayā tajjñānena jñātateti dṛṣṭāntatrayārthaḥ /
ananyatve kathaṃ kāryatvamityāśaṅkaya vyavahārārthamityāha- vācā'rambhaṇamiti /
vāceti ṣaṣṭhayarthe tṛtīyā /
vāggrahaṇaṃ samastendriyavyavahāropalakṣaṇam /
vikāro 'bhidheyo ghaṭādiḥ, nāmadheyaṃ tadabhidhānamiti kumbhādervācyasya tadvācakānāṃ ca svarūpakāryavyapadeśādibhedātparasparaṃ bhedo vāstava ityuktam /
etairhetubhiḥ parasparaṃ bhedaścetkāraṇādapi taireva bheda iti pūrvapakṣaṃ niṣeddhumāha- mṛttiketyeva satyamiti //
itiśabdaḥ prakāravacanaḥ /
yatprakāreṇa yatsattayā mṛttikā satī tatprakāreṇaiva mṛṇmayaṃ satyam /
nāśvamahiṣādivannairapekṣyeṇeti /
*4,626*
vivartavādī tu vyācaṣṭe /
ekavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñāya dṛṣṭāntākāṅkṣāyāmucyate- yathā somyeti //
etaduktaṃ bhavati /
ekena mṛtpiṇḍena paramārthato mṛdātmanā vijñātena sarvaṃ mṛṇmayaṃ ghaṭādikaṃ mṛdātmakatvāviśeṣādvijñātaṃ bhavet /
yato vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam /
vācā kevalamastītyārabhyate /
vikāro ghaṭaḥ śarāva udañcanaṃ ceti /
natu vastuvṛttena vikāro nāma kaścidasti /
nāmadheyamātraṃ hyetadanṛtam /
mṛttiketyeva satyamityeṣa brahmaṇo dṛṣṭānta āmnāta iti /
*4,630*
tatraikavijñānena sarvavijñānapratijñānaṃ mṛtpiṇḍādidṛṣṭāntāśca vikāravivartābhiprāyā itye(vaṃ)tat na tāvadvākyātpratīyate /
kintu vācārambhaṇamityupapādakavākyabalāditi vaktavyam /
atastadeva prathamaṃ vyākuvarnvācārambhaṇaśabdārthamāha- vācārabdhamiti //
vācārabdhaṃ tu sāṅketyaṃ nāma syād ...
NYĀYASUDHĀ:
nanvārambhaṇaśabdo lyuḍantaḥ /
lyuṭ ca bhāve karaṇādhikaraṇayośca vihito na karmaṇi naca"kṛtyalluṭo bahulam'; iti karmaṇi lyuṭ /
prabalaniyāmakamantareṇa bahulagrahaṇasya karmaṇi vyākhyātumaśakyatvāt /
"na cārabhyasyārambhaṇamiti yujyate śabdaḥ'; iti svavacanavirodhācca /
tatkathamārabdha iti vyākhyānamiti /
maivam /
bhāva evārambhaṇaśabdasyāṅgīkārāt /
vācā vāgindriyeṇārambhaṇamutpādanaṃ yasyeti tṛtīyāyā aluk /
"ṭāpaṃ cāpi halantānāṃ yathā vācā niśā diśā'; iti vacanāt, vācayā'rambhaṇaṃ yasyeti vā bahuvrīhirayam /
tasyārthakathanaṃ vācākhyamiti /
tuśabdo 'vadhāraṇārtha uttaratra sambaddhayate /
vācārambhaṇaśabdādeva vikāratvalābhādvikāra iti punaruktaṃ syādatastātparyamāha- sāṅketyeti //
vācārambhaṇaśabdena sāṅketikaṃ nāmaiva vācyaṃ syāt /
avayavārthakathanaṃ tu vaiśadyārthameva /
yathā caṣṭe 'neneti cakṣuriti nirvacanalabhyeti darśanakāraṇatve cakṣuṣā paśyatīti noktārthatā /
tasyāṃ daśāyāmavayavārthasyāvivakṣitatvāt /
tathāca vācārambhaṇaśabdo 'pi sāṅketikaparyāya iti /
*4,634*
... vikṛtaṃ bahu
NYĀYASUDHĀ:
vikāraśabdārthamāha- vikṛtamiti //
anena vikriyata iti vikāra iti karmaṇi ghañityuktaṃ bhavati /
vikṛtatvopapādakamarthāntaraṃ cāha- vahniti //

vividhaḥ mṛttiketyeva satyamityasyārthamāha- tviti //
nityaṃ tu nāmadheyaṃ yanmṛttiketyādi vaidikam

1.4.115

NYĀYASUDHĀ:
satyaśabdārtho nityamiti //
tuśabdo 'vadhāraṇe /
ādiśabdena lohamaṇyādergraḍaṇam /
yanmṛttiketyādi saṃskṛtaṃ nāmadheyam tadeva nityamiti sambandhaḥ /
vaidikamiti tadupapādanam /
*4,635*
tataścaivaṃ yojanā /
vācārambhaṇaṃ sāṅketikaṃ nāmadheyaṃ vikāra utpattimat /
tata evānityam /
kutaḥ /
bahuvidhatvāt /
puruṣecchānusāreṇāneka(vidha)prakāratvāt /
mṛttiketyādināmadheyaṃ vaidikatvānnityamanādi ceti /
naca vācārambhaṇaṃ vikāra iti liṅgavaiṣamyadoṣaḥ /
nāmadheyavikāraśabdayorniyataliṅgatvāt /
vācārambhaṇaśabdasya ca nāmadheyaviśeṣaṇatvāt /
viśeṣaṇānāṃ ca viśeṣyanighnatvāt /
ata eva sāṅketyamityeva vaktavye sāṅketyanāmetyavocat /
yadā tu vācā yasyārambhaṇaṃ tannāmadheyaṃ vikāro janimaditi, vācā nāmnāmārambhaṇaṃ vividhākāraḥ, ākārākāriṇorabhedāt /
vikāritvādutpattivināśavaditi yāvaditi vā granthāntaroktā yojanā, tadā(tu) liṅgavyatyāsaśaṅkaiva nāstīti /
*4,638f.*
nanu ca sāṅketikānāmanāmutpattivināśavattvaṃ saṃskṛtanāmnāmanādinityatvaṃ kimarthamatrocyate /
paramaprakṛte brahmavijñānena sarvavijñāne 'vāntaraprakṛte 'smākamivadṛṣṭānte (vo)copayogābhāvāt /
ato 'saṅgatatvānnāyaṃ śrutyartha iti /
maivam /
yadyapi parasyeva nedaṃ dṛṣṭāntopapādakam /
tathāpi brahmajñānena sarvavijñāne dṛṣṭāntāntaratayopayokṣyate /
yathā tena tadvijñātaṃ syāditi, prakṛtānuvṛtterityāśayavānāha- prādhānyāditi //
*4,639*
prādhānyāt tatparijñānāt prākṛtājño 'pi pūruṣaḥ /
vidvānityucyate sadbhirevaṃ nityaparātmavit

1.4.116

NYĀYASUDHĀ:
idamuktaṃ bhavati /
kṛtakatvādanityatvācca parāpekṣatvena sāṅketikaṃ nāmāpradhānam /
anādinityatvātparānapekṣatvena saṃskṛtaṃ pradhānam /
tatra yathā prādhānyātsaṃskṛtajñānamātreṇa sāṅketikaṃ jñānaṃ bhavati /
tajjñānena yatphalaṃ vidvadvayavahāragocaratvādikaṃ tadbhavatīti yāvat /
evamanityatvādināpradhānasya devatākarmādimiśrasya sakalasyāpi jagato jñānena yatphalaṃ tatsamastamapi nityatvādinā pradhānasya paramātmano jñānāllabhyate /
tatphale 'ntarbhavatīti /
atra prākṛtājño 'pītyanena phalāpekṣayedamiti sūcitaṃ (bhavati) /
evaṃ tarhyekavijñānena sarvavijñānamamukhyaṃ syāditi cet /
satyam /
nahi pareṇāpi tanmukhyaṃ vyākhyātuṃ śakyam /
tathā sati dṛṣṭamṛdaḥ puruṣasya ghaṭaśarāvādisaṃsthānaviśeṣādijijñāsābhāvaprasaṅgāt /
pāmarā na hi vidvāniti vadanti, ataḥ sadbhirityuktam /
evaṃ nityaparātmaviditi vākyasyoktānusāreṇa śeṣo jñātavyaḥ /
*4,641*
nanu satyaśabdaḥ kathaṃ nityārthaḥ /
rūḍheryogasya cābhāvādityato yogaṃ tāvaddarśayati- sadātanamiti //
sadātanaṃ satyamiti nityamevocyate budhaiḥ
*4,642*
NYĀYASUDHĀ:
satyamitītyāvartanīyam /
sadātanaṃ satyamiti nirvacanena satyamiti padena nityamucyata eva /
na tūpacaryata iti /
budhairvaiyākaraṇairiti nirvacanamūlaṃ sūcayati /
sadāśabdāttatra bhava ityarthe"avyayāttyap'; iti tyappratyaye kṛte"sarvasya so 'nyatarasyāṃ diḥ'; ityatra yogavibhāgātsadāśabdasya so 'nyatarasyāṃ bhavati /
sadāśabdādbhavārthe taddhitā iti ḍyapratyayo votpādyaḥ /
dakārasya ca takāraḥ /
*4,643*
idānīṃ rūḍhimapi darśayati- prayogaśceti //
prayogaścottaratrāsti ...
*4,644*
NYĀYASUDHĀ:
uttaratrāṣyame prapāṭha(ghaṭṭa)ke satyaśabdasya nityatva eva prayogaścāstīti sambandhaḥ /
tameva prayogaṃ darśayituṃ"yadainaṃ jarāvāpnoti pradhvaṃsate vā kiṃ tato '(syāti)vaśiṣyata iti sa brūyānnāsya jarayaitajjīyarte na vadhenāsya hanyate etatsatyaṃ brahmapuram'; iti vākyamarthataḥ paṭhati- jareti //
... jarā yadyenamāpnuyāt

1.4.117

dehaḥ pradhvaṃsate vāyaṃ kiṃ tato 'syātiśiṣyate /
hanyate na vadhenāyaṃ jarayā ca na jīryati

1.4.118

etat satyaṃ brahmapuramiti nityatva eva hi
NYĀYASUDHĀ:
yadainaṃ dehaṃ jarāvāpnoti pradhvaṃsate vāyaṃ dehaḥ, (tadā)tatastadasya dehasyāntargataḥ paramātmā dahyamānagehāntargatagaganavatkimatiśiṣyate kiṃvā paṭādivannaśyatīti pṛṣṭe, nāsya dehasya jarayāyaṃ paramātmā jīryate, asya vadhena na hanyate, kintvetadbrahma pūrṇatvātpuraṃ satyaṃ nityamiti parihāro 'bhidhīyate /
itiśabdasya pūrveṇānvayaḥ /
atrāpi satyaśabdaḥ kuto nityārtha ityata āha- nityatva eva hīti //
*4,644f.*
atra satyaśabdo nityārthaścetsaṅgacchate /
vināśasya prakṛtatvāt /
tathyārthatāyāmasaṅgatiḥ /
anṛtatāyā aprastutatvāditi hiśabdārthaḥ /
etadeva spaṣṭīkartumetatsatyaṃ brahmapuramityetāvati paṭhitavye pūrvavākyamapi paṭhitam /
pūrveṇaiva sambandhaḥ /
brahmaṇo jarāvadhayorabhāve satyatvaṃ hetutvenocyata iti cet /
na /
tvayā brahmavyatirikta(sya)satyasyānabhyupaga(me)tatvenānvayābhāvāt /
jarādyupetānāṃ dehānāmasatyatvāsyāsiddheḥ asatyānāṃ ca śuktirajatādīnāṃ jarādyabhāvena vyatirekasyāpyabhāvāt /
nanu tathāpi vācārambhaṇavākyaṃ trivāraṃ kasmātpaṭhyate /
śabdāntaraṃ dṛṣṭāntīkartumiti brūmaḥ /
tarhi ṣaḍete dṛṣṭāntāḥ syuḥ /
evamaivaitat /
tathā sati saṃskṛtaśabdadṛṣṭāntatrayamekatraiva vaktavyam /
maivam /
tattadabhidheyaprasaṅgāyattasya tadabhidhānasya tadaiva vaktavyatvāt /
tathāpi pratiśabdaṃ dṛṣṭāntīkaraṇe 'paryavasānaprasakterupalakṣaṇatve caikenāpi kṛtatvācchabdatrayopādānamanupapannamiti cenna /
mṛtpiṇḍādidṛṣṭāntatrayopādāne 'pyasya samānatvāt /
gahane prameye trayopādānaṃ na doṣāya /
kintu buddhivaiśadyahetutayā guṇayaiveti cet /
samaṃ prakṛte 'pīti //
*4,646*
evaṃ svamatena vācārambhaṇamityādivākyaṃ vyākhyāya vivartavāda(di)vyākhyāne doṣamāha- vācārambhaṇamiti //
vācārambhaṇamityukte mithyetyaśrutakalpanam

1.4.119

NYĀYASUDHĀ:
uktam- uktiḥ śabda iti yāvat /
vācārambhaṇamiti śabde mithyetivyākhyāyamāne satīti śeṣaḥ /
tathāhi /
kiṃ rūḍhimāśritya vācārambhaṇamityasya mithyeti vyākhyānaṃ kriyate /
kiṃvā yogam /
ādye rūḍhijñāpakapramāṇābhāvādaśrutakalpanam /
athārabhyata ityārambhaṇamiti dvitīyaḥ /
tathāpi kṛdyoge ṣaṣṭhayāṃ prāptāyāṃ tṛtīyāṅgīkāre 'śrutakalpanam /
lyuṭaḥ karmaṇi vidhānābhāvāccāśrutakalpanameva /
asminnapi pakṣe mithyātvasyālābhādaśrutakalpanam /
vācārabhyatvamātreṇa tathātve brahmaṇo 'pi tatprasaṅgāt /
vācā kevalamārabhyate vikāro na tu vastuvṛttenāstīti vyākhyāne mithyātvaṃ labhyata iti cenna /
yataḥ śrutyā vācārambhaṇamityevokte kevalaśabdaprakṣepeṇa mithyeti vyākhyāne 'śrutakalpanameveti /
*4,648*
dūṣaṇāntaramāha- punaruktiriti //
punaruktirnāmadheyam ...
*4,648f.*
NYĀYASUDHĀ:
itiśabdo 'trādhyahāryaḥ /
āgāmino vā kākākṣinyāyenobhayatra sambandhaḥ /
nāmadheyamityetannāmadheyamātraṃ hyetadanṛtamiti pareṇa vyākhyātam /
tasya vācārambhaṇamityanenaiva gatārthatvānnāmadheyamiti punaruktiḥ syāt /
atha vikāro nāmadheyaṃ ca dvayamapi vācārambhaṇamiti vyākhyānaṃ, tathāpi vikāraśabdenaivābhidheyābhidhānayorgrahaṇasambhavānnāmadhayemiti punaruktireveti /
tannāmarūpābhyāṃ vyākriyata ityādiśruteḥ /
*4,649*
doṣāntaramāha- itītyasyeti //
... itītyasya nirarthatā
*4,649f.*
NYĀYASUDHĀ:
mṛttikāyāḥ satyatvaṃ hi parasya vivakṣitam /
tatra mṛttikaiva satyeti vakta(vyam)vye itiśabdastu nirarthaka eva /
sa hi kvacitpadārthaviparyāsakṛt, kvaciddhetau, kvāpyevamityarthe, kutracidādiśabdārthe, kvacitprakārārthe, kvacitparisamāptau /
na cātrai(te)vamādiṣvanyatamenārthenārthavān /
asmākaṃ tu"śabdādarthe sampratyayaḥ'; iti mṛttikārthe prāpte tatparihāreṇa śabdasvarūpagrahaṇārthaṃ tadupapattiḥ /
pariṇāmavādino 'pi kṛdyoge tṛtīyāyā aṅgīkṛtatvāt lyuṭaḥ karmaṇi vyākhyātatvādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyamityeteṣāṃ padānāmanvayābhāvena padāntarādhyāhārasyeṣṭatvādaśrutakalpanam, nāmadheyasyāpi vikāragrahaṇena grahaṇasambhavātpunaruktiḥ, itiśabdasya nirarthakatā ceti sphuṭatvānnoktam /
*4,651*
nanu tenetiśabdaḥ prakāravacana ityuktam /
tatkathaṃ nirarthakatā /
ucyate /
kāryakāraṇayorbhedaśaṅkānirāsārthaṃ hīdamucyate /
tatra yatsattayā mṛttikā satī tayaiva mṛṇmayaṃ satyamiti vyācakṣāṇena vaktavyam, keyaṃ sattā vivakṣiteti /
svarūpasattā cetsādhyāviśiṣṭatā /
yo hi kāryakāraṇayorbhedaṃ manyate, sa kathaṃ kāraṇasvarūpeṇaiva kāryaṃ svarūpavadityaṅgīkuryāt /
atha sāmānyasattā /
sānaikāntikī /
nahi mahiṣasattayā sannaśvo mahiṣānna bhidyate /
atha mṛttikāsattādhīnasattākaṃ mṛṇmayamiti vivakṣitamiti, tathāpi kulālādisattādhīnasattākamapi bhavatītyanaikāntyameva /
viruddhaṃ ca(cai)tat /
yadyadadhīnaṃ tadeva taditi /
ato vivakṣitasādhanānupayogitvāditiśabdasya tanmate 'pi nirarthakataiveti /
*4,652*
idānīṃ yathā somyetyādīni dṛṣṭāntavākyāni svamatena vyākariṣyanparakīyavyākhyāyāṃ tāvaddoṣamāha- eka iti //
ekaḥ piṇḍo maṇiśceti padavaiyathyarmeva ca

1.4.120

vikāratvavivakṣāyāṃ ...
*4,652f.*
NYĀYASUDHĀ:
padasamuccaye prathamaścaśabdaḥ /
itiśabdasya pratyekaṃ sambandhaḥ /
vaiyarthyaṃ vigatārthatvaṃ viruddhārthatvaṃ ca /
evaśabdena vaiyarthyasyāparihāryatāmāha /
caśabdasya vivartavivakṣāyāṃ cetyarthaḥ /
jagato brahmavikāratvena tadāropitatvena caikavijñānena sarvavijñāne vivakṣite mṛdā vijñātayā mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt /
lohena vijñātena lohamayaṃ vijñātaṃ syāt /
kṛṣṇāyasā vijñātena kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syādityetāvatā pūrṇatvāttrayāṇāmekaśabdānāṃ piṇḍamaṇinakhanikṛntanaśabdānāṃ sarvaśabdānāṃ ca vigatāthartvaṃ syāt /
sarvamṛṇmayādīnāmekamṛtpiṇḍādivikāratvābhāvādviruddhārthatā ca syāt /
āropitatvaṃ tvekasyāpi mṛṇmayasyaikasminmṛtpiṇḍe nāsti /
kutaḥ sarvasya /
yuktyā samathyarta iti cet /
tarhi vivādapadatvena dṛṣṭāntatānupapattiḥ /
"laukikaparīkṣakāṇāṃ yasminnarthe buddhisāmyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ'; iti hi nyāyavidaḥ /
kintu ghaṭādīnāmabādhitapratyakṣādisiddhatvena yuktirevābhāsabhūteti paramāṇupuñjavādanirāse vakṣyate /
āropitatve 'pi naikasminsarvamityekādipadānāṃ vaiyarthyameva /
nanvakeneti paramākāraṇasyaikatvaṃ piṇḍeneti kāryābhimukhyaṃ sarvamiti kāryanānātvaṃ vivakṣitam /
ataḥ kathaṃ vaiyarthyamiti /
maivam /
dārṣyāntikavākye tadvivakṣāyāmatra vaiyarthyāparihārāt /
*4,655*
api cādyayordṛṣṭāntayoḥ kāryakāraṇabhāvamātramasti /
kintvekādipadavaiyarthyameva /
idantu sarvathā nopapadyate, yathā somyaikena nakhanikṛntaneneti /
nakhanikṛntanasyāntyāvayavitvena kārṣṇāyasāntaraṃ prati kāraṇatvasyaivāsambhavāt /
kimvekasya sarvaṃ pratītyāha- naceti //
... nacaikanakhakṛntanam /
sarvakārṣṇāyasaṃ ca syād ...
NYĀYASUDHĀ:
sarvaṃ ceti dvitīyacaśabdasambandhaḥ /
yadyatra dṛṣṭāntatraye na vikāravivartavivakṣā kiṃ tarhi vivakṣitamityata āha- ata iti //
... ataḥ sādṛśya eva ca

1.4.121

vivakṣātra tu nityatve prādhānye coktavartmanā
*4,655f.*
NYĀYASUDHĀ:
arthāntarasya dūṣitatvādityarthaḥ /
caśabdāvitarotarasamuccaye /
tuśabdena nityatvaṃ viśinaṣṭi /
nityatvaṃ prādhānyopapādakameva na tu svatantramekavijñānena sarvavijñānasyeti /
mṛtpiṇḍādidṛṣṭāntatrayaṃ sādṛśyaviṣayam /
vācārambhaṇamityādi tu prādhānyaviṣayamiti vivektavyam /
vācārambhaṇadṛṣṭāntasya pūrvameva vyākhyātatvātkiṃ punarvacaneneti cenna /
buddhayārohārthamuktasyāpyanuktena sahaikena vākyenoktisambhavādityāśayenoktam- ukteti //
sādṛśyādekavijñānena sarvavijñānamācāryeṇānyatra vyutpāditamatrānusandheyam /
tathā mṛtpiṇḍādidṛṣṭāntānāmavāntarabhedo 'pīti /
*4,657f.*
nanvasminnapi pakṣe"sadeva somyedamagra āsīt'; ityāderuttaragranthasya saṅgatyabhāvo doṣaḥ /
asmākaṃ tu kāryakāraṇabhāvādiprapañcārthatvena astyupayoga ityata āha- prādhānyeti //
prādhānyapratipattyarthaṃ sṛṣṭayādeścaiva vistaraḥ

1.4.122

NYĀYASUDHĀ:
ādipadena pralaye 'vasthānaṃ trivṛtkaraṇaṃ jīvarūpeṇa praveśanamityādikaṃ gṛhyate /
prādhānyādbrahmajñānena sarvajñānasya phalaṃ bhavatītyukte, kutastasya prādhānyamityāśaṅkāyāṃ, tatpratipattyarthaṃ sṛṣṭayādeḥ pratipādaka eva granthavistaraḥ pravṛtto 'taḥ kathamasaṅgatiriti /
caśabdo 'vadhāraṇe /
na tūpādānatvādipratipattyarthamiti /
na hyupādanāṃ prekṣāpūrvaṃ kāryaṃ karoti /
nāpyadhiṣṭhānamadhyastam /
eṣa ceti vā sambandhaḥ /
tena"apāgādagneragnitvam'; ityādyapi parasya brahmaṇaḥ prādhānyapratipattyarthamevetyuktaṃ bhavati /
tathācoktaṃ bhāṣye /
*4,659*
vivartamatanirākaraṇamupasaṃharati- tasmāditi //
tasmāt kenāpi mārgeṇa na vivartamataṃ bhavet
NYĀYASUDHĀ:
kenāpi mārgeṇeti //
brahmāvidyāpekṣayā vā, jīvāvidyāpakṣeṇa vā, ekajīvamatena vā, anekajīvamatena vā, svapakṣasādhanena vā, parapakṣanirāsena vā, yuktiparyālocanayā vā, śrutiparyālocanayā vā, vicāritamiti śeṣaḥ /
na bhavet upapannamityadhyāhāraḥ /
tataḥ kimityata āha- taditi //
tadasaṅkhayātadoṣetaṃ heyameva śubhārthibhiḥ

1.4.123

NYĀYASUDHĀ:
tat vivartamatam /
tasmādita vā /
tasyaiva vivaraṇaṃ asaṅkhayātadoṣetaṃ yasmāditi /
heyameva tat /
natu taduktarītyā sūtrārtho grāhyaḥ /
etena paramatanirākaraṇasyāsaṅgatirapi nirastā veditavyā /
yadyuktātiriktadoṣāḥ santi /
tarhi dūṣaṇābhidhānāya pravṛttairvaktavyāḥ /
kimuparameṇetyata āha- asaṅkhayatveneti //
*4,660*
asaṅkhayatvena doṣāṇāṃ granthādhikyabhayādapi /
uparamyate ... // MAnuv_1,4.123a-c //
NYĀYASUDHĀ:
doṣāṇāmatibahutvena kāṃściduktvā keṣāñcidupalakṣaṇe(ṇatve)naivoparantavyam /
upalakṣaṇaṃ caitāvatāpi bhavatītyuparamyata iti /
sarve 'pi vaktavyāḥ, kimupalakṣaṇatvenetyata uktam- grantheti //
granthādhikye hi śrotṝṇāṃ pravṛttirna syāt /
tathāca kṛtamapyakṛtaṃ syāditi bhayādapītyarthaḥ /
yadi nopādānatayā vibhramādhiṣṭhānatayā vā, brahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ, kīdṛśaṃ tarhi janmādisūtre 'bhitihamityata āha- tata iti //
... tato viṣṇuricchāpūrvakamaśramaḥ /
karoti pitṛvad viśvaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
pariṇāmādivādasya nirastatvādityarthaḥ /
pitṛvadicchāpūrvakamiti katṛtvena nimittatvamabhipraiti /
vicitrānekakāryakartṛtve śramādidoṣāḥ prasajyanta ityata uktam- aśrama iti //
taduktamantaryāmyadhikaraṇe /
yadvāśrama ityenenedamabhipraiti /
"adhikaṃ tu bhedanirdeśāt'; ityādinā brahmaṇaḥ śramādirnirasiṣyate /
nacāpādānādeḥ śramādiprasaktirasti /
ato 'pi kartṛtvamevābhipretaṃ sūtrakārasyeti /
evamasminnadhyāye parabrahmaṇi nārāyaṇe pratipāditasya sakalaśrutisamanvayasya phalaṃ janmādisūtroditalakṣaṇasiddhimupasaṃharati- pūrṇeti //
... pūrṇaśeṣaguṇātmakaḥ

Original text: Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc