ન્યાયસુધા · અધ્યાય 1.4

ન્યાયસુધા:
મોક્ષ ઇત્યુક્તપરામર્શાર્થ ઇતિશબ્દઃ ।
તુશબ્દો વિદ્યાપતેસ્તુ ઇતિ યોજ્યઃ ।
હૃદિ વર્તન્તે ।
તસ્માદસૌ વિશદમવાદીદિતિ શેષઃ ।
તત દેવતાનધિકારાદિકમ્ ।
તથેતિ ।
સંમુગ્ધમિત્યર્થઃ ।
અસ્યાપ્યુપપાદનાય નિત્યમિત્યાદિપૂવર્વાક્યમનુસન્ધેયમ્ ।
વિદ્યેશેત્યુપસંહારઃ ।
અયં ન્યાયો ઽન્યત્રાપ્યનુસન્ધેય ઇતિ જ્ઞાપયિતુમિત્યાદય ઇત્રત જૈમિન્યાદ્યા ઇતિ સદ્ભિરિતિ ચોક્તમિતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમત્પૂર્ણપ્રમતિભગવત્પાદસુકૃતેરનુવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રગુણજયતીર્થાખ્યયતિના ।
કૃતાયાં ટીકાયાં વિષમપદવાક્યાર્થવિવૃતૌ તૃતીયઃ પાદો ઽયં પ્રથમવિષયે પર્યવસિતઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાસુધાયાં પ્રથમાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
અધ્યય 1, પદ 4
[======= જ્ન્ય્સ્_1,4.ઇ: આનુમાનિકાધિકરણમ્ =======]
*4,67*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં આનુમાનિકાધિકરણમ્ ॥
અન્યત્રૈવ પ્રસિદ્ધશબ્દસમન્વયપ્રતિપાદનં પાદાર્થ ઇતિ ભાષ્યાત્પરિશેષાદ્વા સિદ્ધમ્ ।
અન્યત્ર પ્રસિદ્ધેભ્યો ઽન્યત્રૈવ પ્રસિદ્ધાનાં વિવેકશ્ચ ભાષ્ય એવોપપાદિત ઇતિ નેહોચ્યતે ।
ઓં આનુમાનિકમપ્યેકેષામિતિ ચેન્ન શરીરરૂપકવિન્યસ્તગૃહીતેર્દર્શયતિ ચ ઓં ॥
આનુમાનિકમ્ અપ્ય્ એકેષામ્ ઇતિ ચેન્ ન શરીર-રૂપક-વિન્યસ્ત-ગૃહીતેર્ દર્શયતિ ચ

ન્યાયસુધા:
અત્ર"મહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃઽ; ઇતિ વાક્યમુદાહૃત્ય, અવ્યક્તશબ્દં પરં બ્રહ્મૈવેત્યુપપાદિતમ્ ।
તત્ર યદુક્તં પૂર્વપક્ષિણા"અવ્યક્તં ચેત્પરં બ્રહ્મ તદા તસ્ય પુરુષાદવરત્વં પ્રાપ્નોતિ ।
નચ તદ્યુક્તમ્ ।
સકલશ્રુત્યાદિવિરોધાત્ઽ; ઇતિ ।
તત્પરિહારાર્થં સૂત્રમ્
તદધીનત્વાદર્થવદિતિ ।
તદધીનત્વાદ્ અર્થવત્

તસ્યાર્થં વિવૃણોતિ- દુઃખીતિ ॥
દુઃખિબદ્ધાવરાદ્યાસ્તુ તદધીનત્વહેતુતઃ ।
શબ્દા બ્રહ્મણિ વર્તન્તે ... ॥ મનુવ્_1,4.1અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અવ્યક્તગ્રહણમુપલક્ષણમ્ ।
યત્ર વાક્યે સર્વેશ્વરત્વવિરોધિ દુઃખિત્વાદિકં પ્રતીયતે"જીવા એવ તુ દુઃખિનઃઽ,"યોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તેઽ; ઇત્યાદૌ, તસ્ય સર્વસ્યાપિ સમન્વયો ઽત્ર પ્રતિપાદ્યત ઇત્યતો દુઃખ્યાદગ્રહણમ્ ।
નાવ્યક્તાદિશબ્દાનાં બ્રહ્મપરત્વે ઽપ્યવરત્વાદિપ્રાપ્ત્યા સર્વમાનવિરોધો ઽસ્તિ ।
યતઃ સ્વસ્મિન્નવરત્વાદ્યભાવે ઽપિ તદ્વતાં પ્રધાનાદીનાં બ્રહ્માધીનત્વેન હેતુના દુઃખી,બદ્ધઃ,અવરઃ, ઇત્યાદ્યા અપિ શબ્દા બ્રહ્મણિ વર્તન્ત ઇત્યઙ્ગીકૃતમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
દુઃખ્યાદિશબ્દબલાદેવ હિ દુઃખિત્વાદિપ્રાપ્તિઃ ।
તતશ્ચ પ્રમાણવિરોધો વાચ્યઃ ।
નચ દુઃખ્યાદિશબ્દો નિયમેન દુઃખાદિસમવાયસ્ય વાચકઃ ।
કિન્તુ તદસ્યાસ્તીતિ તત્સમ્બન્ધમાત્રસ્ય ।
સમ્બન્ધશ્ચ સમવાય ઇવ સ્વામ્યમપિ ભવતિ ।
"તત્ર નિરનિષ્યો નિરવદ્યઃઽ"નામાનિ સર્વાણિ યમાવિશન્તિઽ; ઇતિ નિરવકાશશ્રુતિદ્વયાન્યથાનુપપત્ત્યા દુઃખાદિનિયન્તૃત્વેન દુઃખ્યાદિશબ્દપ્રવૃત્તિરિત્યઙ્ગીકારે કાનુપપત્તિરિતિ ।
*4,71*
ભવત્વેવં તદ્ધિતાન્તેષુ ગતિઃ ।
કૃદન્તેષુ બદ્ધાદિશબ્દેષુ રૂઢેષુ ચાવરાદિશબ્દેષુ કથમ્ ।
ઇત્થમ્ ।
બદ્ધશબ્દસ્ય બન્ધં પ્રતિ કર્મત્વં પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
તદ્યસ્યાસ્તિ તત્ર સ શબ્દો વર્તતે ।
યસ્યાસ્તીતિ ચ સમ્બન્ધમાત્રમુચ્યતે ।
સમ્બન્ધવિશેષે પ્રમાણાભાવાત્ ।
એવં કારકાન્તરવાચિષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અવરાદિશબ્દા અપિ અવરત્વાદિનિમિત્તાધીનપ્રવૃત્તય એવમેવ યોજ્યાઃ ।
કિઞ્ચ"પ્રાતિપદિકાદ્ધાત્વર્થઃઽ; ઇતિ ણ્યન્તેભ્યઃ પચાદ્યચિ વિહિતે સુલભૈવાવરાદિશબ્દપ્રવૃત્તિઃ ।
સ્યાદેષા વ્યાખ્યા, યત્ર શબ્દતો ઽવરત્વાદિપ્રતીતિઃ ।
યત્ર પુનઃ"અવ્યક્તાત્પુરુષઃ પર ઇત્યાદાવર્થાદવત્વાદિપ્રાપ્તિસ્તત્ર કથમ્ ।
નહિ શબ્દવદુપપત્તિર્વ્યાખ્યાનમર્હતિ ।
ઉચ્યતે ।
અવ્યક્તાદિતિ પઞ્ચમ્યા હિ પુરુષગતં પરત્વં પ્રતિ અવ્યક્તસ્યાવધિત્વમસ્તીત્યેતાવદેવ લભ્યતે ।
નચ"તદસ્યાસ્તિઽ; ઇત્યનેન સમવાય એવ પ્રાપ્નોતીતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
તત્સ્વામિત્વેનાપ્યુપપત્તેઃ ।
તતશ્ચ યદ્ગતં પરત્વં પ્રતિ અવધિત્વં તસ્યાવરત્વમર્થાદાપદ્યતામ્ ।
પરગતં તુ યત્સ્વામિકં તસ્યાવરત્વાદિકં પ્રતિ સ્વામ્યમેવાર્થાદાપદ્યત ઇતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
*4,76*
સ્યાદેતત્ ।
યદ્યપિ તદસ્યાસ્તીતિ સમ્બન્ધસામાન્યં દુઃખ્યાદિશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમુચ્યતે ।
તથાપિ સમવાયાદિરેવ ન સ્વામિત્વમ્ ।
પ્રયોગાનુસારિત્વાત્કૃત્તદ્ધિતસમાસાનામ્ ।
પ્રયોગશ્ચ સમવાયાદિનિમિત્ત એવ દૃશ્યતે ।
ન સ્વામિત્વનિમિત્તઃ ।
અત એવ"તદસ્યાસ્ત્યસ્મિન્નિતિ મતુબ્ઽ; ઇતીતિકરણો વિવિક્ષિતાર્થો નિબદ્ધઃ ।
તસ્માન્ન તદધીનત્વહેતુતો દુઃખ્યાદિશબ્દાનાં બ્રહ્મણિ પ્રવૃત્તિઃ ઇત્યતો ઽસ્તિ તદધીનત્વનિમિત્તો ઽપિ પ્રયોગ ઇત્યાહ- રાજ્ઞીતિ ॥
... રાજ્ઞિ યદ્વત્ પરાજયઃ

ન્યાયસુધા:
ભૃત્યસમવેતસ્ય પરાજયસ્ય રાજાધીનત્વેન યથા રાજ્ઞિ પરાજયઃ પરાજયનિમિત્તકઃ પરાજયીતિશબ્દો વર્તતે પરાજયી ભદ્રસેન ઇતિ તથેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સ્વામ્યસમ્બન્ધેન મતુબર્થાપ્રવૃત્તૌ ગોમાન્દેવદત્ત ઇત્યાદિકમપિ ન સ્યાત્ ।
*4,78*
એતદેવ વિવૃણોતિ- સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ ॥
સ્વાતન્ત્ર્યં તદ્ગતત્વં ચ શબ્દવૃત્તેર્હિ કારણમ્
ન્યાયસુધા:
યસ્માત્ પ્રવૃત્તિનિમિત્તાનાં દુઃખાદીનાં તદ્ગતત્વમિવ પરગતેષુ સ્વાતન્ત્ર્યમપિ દુઃખ્યાદિશબ્દપ્રવૃત્તેઃ કારણમ્ ।
અનુશાસનપ્રયોગયોરુભયત્ર સામ્યાત્ ।
તસ્માદ્દુઃખ્યાદિશબ્દા અપિ ઉક્તાર્થાપત્તિબલાત્તદધીનત્વહેતુતો બ્રહ્મણિ વર્તન્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
*4,79*
અસ્તુ સ્વાતન્ત્ર્યમપિ શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
કિં ત્વમુખ્યમેવ ।
તત્ર પ્રયોગસ્યાપ્રચુરત્વાત્ ।
પ્રયોગપ્રાચુર્યાત્તદ્ગતત્વમેવ મુખ્યમ્ ।
તથાચ દુઃખ્યાદિશબ્દાનાં જીવાદિષ્વેવ મુખ્યત્વાદ્બ્રહ્મણ્યમુખ્યત્વાત્"તત્તુ સમન્વયાત્ઽ; ઇત્યનુપપન્નમિત્યત આહ- સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ ॥
સ્વાતન્ત્ર્યં તત્ર મુખ્યં સ્યાત્ ...
ન્યાયસુધા:
તત્ર સ્વાતન્ત્ર્યતદ્ગતત્વયોર્મધ્યે સ્વાતન્ત્ર્યમેવ મુખ્યં શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં સ્યાત્ ।
નતુ તદ્ગતત્વમિત્યર્થઃ ।
*4,80*
સ્વાતન્ત્ર્યમપિ શબ્દપ્રવૃત્તિકારણમિતિ મુખ્યમિતિ ચ ક્રમેણ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
તત્ક્રમેણૈવોપપિપાદયિષુઃ સ્વાતન્ત્ર્યસ્ય કારણત્વાનભ્યુપગમે બાદકમાહ- કુત ઇતિ ॥
... કુતો રાજ્ઞિ જયો ઽન્યથા

ન્યાયસુધા:
અન્યથા સ્વાતન્ત્ર્યસ્ય શબ્દપ્રવૃત્તિકારણત્વાભાવે, રાજ્ઞિ જયો જયનિમિત્તકો જયિશબ્દઃ કુતઃ ।
કથમ્ ।
સ્વધામોપવિષ્યે રાજ્ઞિ જયઃ કુતઃ, ન કુતો ઽપિ યતઃ, ઇત્યર્થઃ ।
જયસ્ય રાજગતત્વાભાવાત્સ્વાતન્ત્ર્યમપિ યદિ શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં ન સ્યાત્ તદા નિમિત્તાભાવાદ્રાજ્ઞિ જયિશબ્દપ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
તસ્માત્સ્વાતન્ત્ર્યમપિ કારણમઙ્ગીકરણીયમિતિ ।
લક્ષણયા પ્રયોગો ઽસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
તદસ્યાસ્તીતિ નિમિત્તસામ્યાત્ ।
અન્યથા વૈપરીત્યસ્યાપ્યાપાતાત્ ।
પરાજયસ્ય પ્રકૃતત્વે ઽપિ જયગ્રહણં વ્યાપ્ત્યર્થમ્ ।
*4,82*
સ્વાતન્ત્ર્યસ્ય મુખ્યકારણત્વમુપપાદયતિ- ન હીતિ ॥
નહિ ભૃત્યસ્ય વિજયિશબ્દસ્તાવત્ પ્રયુજ્યતે ।
યાવદ્ રાજ્ઞ્યન્યગત્વે ઽપિ સ્વાતન્ત્ર્યાભાસમાત્રતઃ

ન્યાયસુધા:
હિશબ્દો યસ્માદિત્યર્થે ।
તાવદ્યાવદિતિ ક્રિયાવિશેષણે ।
જયસ્યાન્યગત્વે ઽપિ ભૃત્યગતત્વે ઽપિ તં જયં પ્રતિ સ્વાતન્ત્ર્યાભાસમાત્રેણ રાજ્ઞિ વિજયિશબ્દો યાવત્પ્રયુજ્યતે તાવજ્જયાધિકરણસ્યાપિ ભૃત્યસ્ય સમ્બન્ધિતયા ન પ્રયુજ્યતે યસ્માત્તસ્માત્સ્વાતન્ત્ર્યં તત્ર મુખ્યં સ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યાદિતિ વક્તવ્યે સ્વાતન્ત્ર્યાભાસમાત્રત ઇતિ વચનં કિમુતાનુપચરિતસ્વાતન્ત્ર્યે પરમાત્મનીતિ કૈમુત્યદ્યોતનાર્થમ્ ।
ભૃત્યાજ્ઞાનનિમિત્તં રાજ્ઞિ પ્રયોગપ્રાચુર્યમિતિ ચેન્ન ।
ભૃત્યજ્ઞાને ઽપિ તદુપલમ્ભાત્ ।
નનુ પ્રયોગપ્રાચુર્યં ન મુખ્યતાહેતુઃ ।
અજ્ઞાતમુખ્યલાક્ષણિકાદિપ્રયોગેષ્વપિ દર્શનાદિતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
પ્રયોગપ્રાચુર્યાત્તદ્ગતત્વમેવ મુખ્યમ્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં તુ તદપ્રાચુર્યાદમુખ્યમિતિ પરેણ પર્યનુયુક્તે ઽસિદ્ધિરનેનાભિધીયતે ।
નતુ પ્રયોગપ્રાચુર્યેણ મુખ્યતા સાધ્યતે ।
યેન વ્યભિચારચોદના સઙ્ગતા સ્યાત્ ।
યદ્યપ્યત્ર પ્રયોગપ્રાચુર્યસ્ય મુખ્યાજ્ઞાનનિમિત્તત્વાદિનાન્યથાસિદ્ધિર્વ્યભિચારો વા શક્યતે વક્તુમ્ ।
તથાપિ"જગદ્વાચિત્વાત્ઽ; ઇતિ સૂત્રદિશા શિષ્યૈરેવ જ્ઞાતું શક્યત ઇત્યસિદ્ધિરેવોક્તા ।
કુતસ્તર્હિ મુખ્યતાસિદ્ધિરિતિ ચેત્ ।
*4,86f.*
નનુ યદિ સ્વાસ્યં પ્રવૃત્તિનિમિત્તં સ્યાત્તદા ભૃત્યે બદ્ધે મૃતે વા, રાજા બદ્ધો રાજા મૃત ઇતિ પ્રયોગઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમસ્તિ ।
તેન જાનીમો ન સ્વામ્યં પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિતિ ।
નચ વાચ્યં પ્રયોગે સતિ નિમિત્તાનુસરણમ્ ।
નતુ નિમિત્તમસ્તીતિ પ્રયોગ ઇતિ ।
અમુખ્યપ્રયોગવિષયત્વાદસ્ય ન્યાયસ્ય ।
તત્ર હિ નિમિત્તં ન સામગ્રી ।
કિન્તુ તદેકદેશઃ ।
મુખ્યપ્રયોગે તુ નિમિત્તમેવ સામગ્રી ।
નહિ સિંહશબ્દસ્ય શાર્દૂલે પ્રયોગાભાવવત્ ઉપગોરપત્યે ઽપ્યૌપગવશબ્દપ્રયોગાભાવો ભવતીતિ ।
અત્ર વક્તવ્યમ્ ।
કો ઽયં પ્રયોગો નામ ।
કિં શબ્દશક્તિઃ પ્રયોગમૂલં વ્યાકરણમિતિ યથા ।
કિં વોચ્ચારણમ્ ।
નાદ્યઃ પ્રસઙ્ગસ્યેષ્ટત્વાત્ ।
વિપર્યયપર્યવસાને ચાસિદ્ધેઃ ।
દ્વિતીયે ત્વન્યથાસિદ્ધમાહ- ભૃત્યેતિ ॥
*4,87*
ભૃત્યબન્ધાદિકં રાજ્ઞિ રાજ્ઞો બન્ધાદિયોગ્યતઃ ।
કારણં સંશયસ્ય સ્યાદિતિ નૈવ પ્રયુજ્યતે

ન્યાયસુધા:
રાજાધીનભૃત્યબન્ધાદિકં વિવક્ષિત્વા રાજ્ઞિ રાજા બદ્ધો મૃત ઇત્યાદિવાક્યં ન પ્રયુજ્યતે ।
કિં કારણમ્ ।
સ પ્રયોગ સંશયસ્ય કારણં સ્યાદિત્યેવ ।
નતુ સ્વાતન્ત્ર્યસ્ય અકારણત્વાત્ ।
કુતઃ સંશયસ્ય કારણમ્ ।
રાજ્ઞો ઽપિ બન્ધાદિયોગ્યત્વાત્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
ભવત્યેવ સ્વાતન્ત્ર્યં શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં, પ્રયોગભાવસ્તુ પ્રતિબન્ધકનિમિત્તઃ ।
રાજા બદ્ધો મૃત ઇતિ પ્રયોગે હિ સંશયો વ્યુત્પન્નસ્ય સ્યાત્ ।
કિં રાજાધીનસ્ય ભૃત્યસ્ય બદ્ધત્વાદિનૈવમુચ્યતે ।
કિં વા રાજ્ઞ એવ બદ્ધત્વાદિનેતિ ।
આકાઙ્ક્ષાસન્નિધિયોગ્યતાનામુભયત્ર સદ્ભાવેનાર્થદ્વયપ્રતીતેરવર્જનીયત્વાત્ ।
નચ સંશયો મા ભૂદિત્યેવં નિવૃત્તઃ પ્રયોગાકારણત્વં સ્વાતન્ત્ર્યસ્ય ગમયતિ ।
નહિ મણિમન્ત્રાદિપ્રતિબદ્ધો ઽગ્નિર્નાધાક્ષીદિતિ ન તત્કારણમિતિ ।
*4,90*
ન સંશયકારણત્વમાત્રં પ્રયોગપ્રતિબન્ધકમ્ ।
વ્યાખ્યાનતઃ સંશયનિવૃત્તિસમ્ભવાત્ ।
યથોક્તમ્ ।
"વ્યાખ્યાનતો વિશેષપ્રતિપત્તિનર્ હિ સન્દેહાદલક્ષણમ્ઽ; ઇતિ ।
અન્યથા રાજા જયીત્યપિ પ્રયોગો ન સ્યાત્ ।
તત્રાપ્યુક્તવિધયા સંશયાવતારાદિત્યત આહ- અમઙ્ગલતવાદિતિ ॥
અમઙ્ગલત્વાચ્છબ્દાનાં રાજ્ઞો યોગાદમઙ્ગલે ।
અપ્રિયત્વાત્તુ શબ્દસ્ય સ્યાત્ પ્રયોગનિવર્તનમ્

ન્યાયસુધા:
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
શબ્દસ્યેતિ જાત્યેકવચનમ્ ।
રાજ્ઞો બન્ધનાદાવમઙ્ગલે યોગાદ્યોગ્યતાસદ્ભાવાત્ ।
આકાઙ્ક્ષાદેશ્ચ સ્ફુટત્વાદ્રાજા બદ્ધ ઇત્યાદિપદાનાં પાક્ષિકરાજબન્ધાદ્યમઙ્ગલપ્રતીતિજનકત્વસમ્ભવાત્ ।
રાજ્ઞો ઽમઙ્ગલાભિધાનસ્ય ચ રાજતત્પુરુષાપ્રીતિહેતુત્વાદેવ શબ્દસ્ય પ્રયોગનિવર્તનં સ્યાત્ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
ન કેવલં સંશયપ્રાપ્તેઃ પ્રયોગાભાવઃ ।
કિન્તુ સંશયનિમિત્તાપ્રીતિહેતુકાનર્થશઙ્કયૈવ ।
ન પુનઃ સ્વાતન્ત્ર્યસ્યાકારણત્વાદિતિ ।
તર્હિ રાજા પરાજયીત્યપિ ન પ્રયોક્તવ્યમિતિ ચેત્ ।
ભૃત્યદ્વારૈવ રાજા વિજયતે પરાજયતે ચેતિ પ્રસિદ્ધતયા સંશયાનુત્પાદાત્ ।
*4,93*
નન્વસ્તિ તાવદ્ રાજા બદ્ધ ઇત્યાદિપ્રયોગાભાવઃ ।
સ તુ સ્વામ્યસ્યાકારણત્વાન્ન ભવતિ ।
કિં તૂક્તસંશયપ્રતિબન્ધાદિતિ કુતો નિશ્ચેયમ્ ।
નચ વાચ્યં મા ભૂદયં નિશ્ચયઃ ।
પ્રયોગાભાવસ્યાન્યથાસિદ્ધિશઙ્કાપિ તર્કાનુમાને શક્નોતિ દૂષયિતુમિતિ ।
વાદિનો ઽપિ નિશ્ચયસ્યાવશ્યકત્વાત્ ।
અન્યથા સ્વાતન્ત્ર્યનિમિત્તકસમન્વયાનવધારણાપાતાદિત્યત આહ- ગુણાસ્ત્વિતિ ॥
ગુણાસ્તુ તાદૃશા યત્ર પ્રયુજ્યન્તે ઽખિલા અપિ
ન્યાયસુધા:
તાદૃશાઃ સ્વામ્યનિમિત્તકાઃ શબ્દાઃ ।
યત્ર યદિ ।
ગુણાઃ શુભાભિધાયિનો નતુ પક્ષિકમપ્યમઙ્ગલં પ્રત્યયાયયન્તિ ।
તત્ર તર્હિ ।
તે અખિલા અપિ પ્રયુજ્યન્તે ।
યથા જિતં રાજ્ઞેત્યાદયઃ ।
પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિવેકેનાનાર્થશઙ્કૈવ પ્રયોગાભાવકારણમ્, નતુ સ્વાતન્ત્ર્યસ્યાનિમિત્તત્વમિતિ નિશ્ચીયત ઇતિ ભાવઃ ।
અત એવોક્તમખિલા અપીતિ ।
નચાયં નિયમો ઽસ્તિ ।
નિમિત્તસદ્ભાવે પ્રયોગો ભવતીતિ ।
અનન્તાનાં હિ શબ્દાનાં લક્ષણાનિ વ્યાકરણકારૈરુક્તાનિ ।
નચ તેષાં પ્રયોગો દૃશ્યત ઇતિ સ્ફુટત્વાન્નોક્તમ્ ।
તદેવં સ્વાતન્ત્ર્યસ્ય શબ્દપ્રવૃત્તિહેતુત્વં મુખ્યત્વં ચ સિદ્ધમિત્યાહ- પૂજ્યેષ્વિતિ ॥
*4,94*
પૂજ્યેષ્વેવ વિશેષેણ સ્વાતન્ત્ર્યં મુખ્યકારણમ્

ન્યાયસુધા:
યતઃ પૂજ્યેષુ સ્વામિષુ જયિપ્રભૃતયઃ શબ્દાઃ પ્રયુજ્યન્તે ।
તેન જ્ઞાયતે સ્વાતન્ત્ર્યં શબ્દપ્રવૃત્તિકારણમિતિ ।
યતશ્ચ પૂજ્યેષ્વેવ વિશેષેણ પ્રાચુર્યેણ પ્રયુજ્યન્તે ન ભૃત્યેષુ ।
તેન નિશ્ચીયતે સ્વાતન્ત્ર્યં શબ્દપ્રવૃત્તૌ તદ્ગતત્વાદપિ મુખ્યં કારણમિતિ ।
વ્યાસ -(1)
*4,97f.*
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
તતો દોષાતિદૂરત્વાત્ સંશયસ્યાપ્યસમ્ભવાત્ ।
દોષાણાં વિષ્ણુગત્વસ્ય પ્રાજ્ઞબુદ્ધિવ્યપેક્ષયા

સ્વાતન્ત્ર્યાર્થમભિપ્રેત્ય દોષશબ્દાશ્ચ વિષ્ણવિ
ન્યાયસુધા:
યતઃ સ્વાતન્ત્ર્યં કારણં મુખ્યં ચાતઃ સ્વાતન્ત્ર્યાર્થમભિપ્રેત્ય દુઃખિબદ્ધાવરાદ્યા દોષશબ્દા અપિ વિષ્ણવિ વિષ્ણૌ"જીવા એવ તુ દુઃખિનઃઽ; ઇત્યાદૌ પ્રયુજ્યન્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
સત્યપિ નિમિત્તે યથા રાજા બદ્ધ ઇત્યાદિપ્રયોગાભાવસ્તથા વિષ્ણુર્દુઃખીત્યાદિપ્રયોગાભાવો ઽપિ કુતો ન ભવેત્ અત્રાપિ પાક્ષિકસ્ય વિષ્ણુવૈષ્ણવભયસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વસમ્ભવાદિત્યત ઉક્તમ્- દોષેતિ ॥
નિરનિષ્યો નિરવદ્ય ઇત્યાદિશ્રુતેર્વિષ્ણૌ દોષાતિદૂરત્વનિશ્ચયાત્ ।
પ્રાજ્ઞબુદ્ધિવ્યપેક્ષયા દોષાણાં વિષ્ણુગત્વસ્ય તદ્વિષયસ્ય સંશયસ્યાસમ્ભવાત્ ।
નિમિત્તસદ્ભાવાત્પ્રતિબન્ધકાભાવાદપીત્યપેરર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સત્યપિ નિમિત્તે વૈદિકપ્રયોગનિવૃત્તિર્હિ વિષ્ણુવૈષ્ણવેભ્યો ભયાત્સ્યાત્ ।
તત્કારણં ચ તદપ્રીતિઃ ।
તત્રાપિ હેતુર્વિષ્ણોરનેન દોષિત્વમુચ્યત ઇતિ સંશયઃ ।
તસ્ય ચ નિમિત્તં વાક્યસ્યોભયાર્થપ્રતીતિજનકત્વમ્ ।
તસ્યાપ્યુભયત્ર યોગ્યતાદિસદ્ભાવઃ ।
નચાસાવસ્તિ પ્રકૃતે ।
વિષ્ણુર્વૈષ્ણવાનાં પરમેશ્વરનિર્દોષતાનિશ્ચયવત્ત્વેન યોગ્યતાધ્યવસાયાનુપપત્તેઃ ।
અન્યથા જરદ્ગવાદિવાક્યે ઽપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
યદ્યપિ વાક્યતાત્પર્યાજ્ઞે ઽપ્રીતિસમ્ભવસ્તથાપિ સદભિપ્રાયવાક્યપ્રયોગનિવૃત્તૌ કિમાયાતમિતિ ।
એતદપ્યુક્તમ્- પ્રાજ્ઞબુદ્ધિવ્યપેક્ષયેતિ ।
સ્વસ્ય પરમવૈદિકતાખ્યાપનાય વિષ્ણવીતિ વૈદિકપ્રયોગઃ ।
*4,100*
અત્ર શ્રુતિસંમતિમપ્યાહ વાસુદેવેતિ ।
વાસુદેવશ્રુતિશ્ચાહ નૈવ વિષ્ણાવમઙ્ગલમ્

મઙ્ગલામઙ્ગલે ઽન્યત્ર તતો નામઙ્ગલં વદેત્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યાપેક્ષયા વિષ્ણૌ દોષો નામઙ્ગલોક્તિતઃ

ન્યાયસુધા:
આહ એતમર્હમ્ ઇતિ શેષઃ ।
યતો નૈવ વિષ્ણૌ અમઙ્ગલં દુઃખાદિકમસ્તિ ।
તતો યોગ્યતાવિરહેણાર્થાન્તરપ્રતીત્યભાવાત્સ્વાતન્ત્ર્યાપેક્ષયા વિષ્ણાવમઙ્ગલોક્તિતો દોષોઽનર્થો નાસ્તિ ।
તાસ્માદ્દુઃખ્યાદિશબ્દા અપિ વિષ્ણૌ વેદે પ્રયુજ્યન્ત ઇતિ શેષઃ ।
અન્યત્ર તુ રાજાદૌ યતો મઙ્ગલામઙ્ગલે સંભવતોઽતો યોગ્યતાસંભવેનાર્થાન્તરપ્રતિભાસનાત્પાક્ષિકાનર્થશઙ્કયા તત્રામઙ્ગલં રાજા બદ્ધ ઇત્યાદિકં ન વદેત્યર્થઃ ।
એકસ્યૈવ શબ્દસ્ય ક્વચિદ્દોષપ્રત્યાયકત્વેનાનર્થહેતુત્વં ક્વચિત્તદભાવ ઇત્યેતદ્દૃષ્ટાન્તેન બોધયતિ બહુભુક્ત્વમ્ ઇતિ ।
બહુભુક્તવં યથા દોષો નૃષુ નૈવ હરૌ ક્વચિત્
*4,100f.*
ન્યાયસુધા:
યથા બહુભુગ્દેવદત્ત ઇત્યુક્તે બહુભોગવાનિતિ નિન્દ્યશ્ચેતિ પ્રતીયતે ।
અસ્વર્ગ્યં ચાતિભોજનમ્ ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
ઉભયસ્યાપિ દેવદત્તે સંભવેન યોગ્યત્વાત્ ।
અત એવ દેવદત્તાદ્ભીરુણા નૈવં પ્રયુજ્યતે ।
પરમેશ્વરે તુ સંસારધર્માણામત્યન્તાસંભાવાન્ન ।
કિન્તુ સર્વસંહર્તૃત્વાદિકમેવ પ્રતીયત ઇતિ ।
તત્ર તત્પ્રયોગઃ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકમાહ એવમ્ ઇતિ ।
એવં દુઃખ્યાદિશબ્દાશ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યાપેક્ષયોદિતાઃ

નૈવ દોષા હરૌ ...
ન્યાયસુધા:
દોષા દોષહેતવઃ ।
પ્રથમદૃષ્ટાન્તસ્યાપિ દાર્ષ્ટાન્તિકમધ્યાહાર્યમ્ ।
કથં તર્હિ પરમેશ્વરે દુઃખત્વાદિવેદનમનર્થહેતુત્વેનોચ્યતેઽસન્નેવ સ ભવતીત્યાદાવિત્યત આહ તદ્ગબુધ્યેતિ ।
... તદ્ગબુદ્ધયોક્તા દોષકારિણઃ ।
તસ્માત્ તે દોષશબ્દાશ્ચ તત્રૈવ ગુણવાચકાઃ

ન્યાયસુધા:
દુઃખાદીનાં તદ્ગતત્વવિક્ષયેત્યર્થઃ ।
તસ્માદિતિ શ્રુતિઃ સ્વોક્તાર્થમુપસંહરતિ ।
અતોઽવ્યક્તાદિશબ્દવાચ્યઃ પરમાત્મેતિ સિદ્ધમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં આનુમાનિકાધિકરણમ્ ॥
*4,103*
[======= જ્ન્ય્સ્_1,4.ઇઇ: જ્યોતિરુપક્રમાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં જ્યોતિરુપક્રમાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં જ્યોતિરુપક્રમાત્તુ તથા હ્યધીયત એકે ઓં ॥
જ્યોતિરુપક્રમા તુ તથા હ્ય્ અધીયત એકે

જ્યોતિષ્યોમેન સ્વર્ગકામો યજેત ।
વસન્ત વસન્તે જ્યોતિષા યજેતેત્યાદિકર્મકાણ્ડગતે વાક્યે સન્દેહઃ કિમેતત્ બ્રહ્મણિ સમન્વેત્યુત નેતિ ।
નેતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
તથાહિ ।
કિમત્ર વાક્યાર્થો બ્રહ્મ કિંવા પદાર્થઃ ।
નાદ્યઃ ।
જ્યોતિષ્યોમકતર્વ્યતાદેર્વાક્યાર્થતયા પ્રતીતેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પદાનિ હિ અમૂનિ કિં રૂઢ્યા બ્રહ્મવાચીનિ કિંવા યોગેન ।
આદ્યે ઽપિ કિં પ્રસિદ્ધવસન્તાદ્યાત્મકત્વેન તત્પદાનાં બ્રહ્મણિ રૂઢિરાશ્રીયતે ઉત પૃથગેવ ।
નાદ્યઃ ।
તેષાં જડત્વાનિયત્વાદિના બ્રહ્મણો ઽપિ દૂષણપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનેકાર્થતાસ્વીકારસ્યાન્યાય્યત્વાત્ ।
ન હીશ્વરે વસન્તાદિશબ્દાનાં રૂઢિઃ પ્રમાણવતી ।
નચ રૂઢ્યા સમન્વયસમાશ્રયણષ પ્રયોજનમસ્તિ ।
ગુણપૂર્ત્યસિદ્ધેઃ ।
નાપિ યોગેન ।
યોગસ્ય રૂઢેર્જઘન્યવૃત્તિત્વેન મુખ્યાર્થતાસિદ્ધેઃ ।
ન ચૈવંવિધં યોગમપિ પશ્યામઃ ।
યોગે ચ પ્રકૃત્યાદિવિભાગઃ પૂર્વોત્તરપદવિભાગશ્ચાઙ્ગીકરણીયઃ ।
તત્ર પ્રકૃત્યાદેરીશ્વરવાચિત્વમસ્તિ ન વા ।
આદ્યે યોગાનુપપત્તિઃ સામર્થ્યાભાવાત્ ।
દ્વિતીયે બ્રહ્મણિ સર્વશબ્દસમન્વયાનુપપત્તિઃ ।
પ્રકૃત્યાદેરન્યપરત્વાત્ ।
કિઞ્ચ સર્વેષાં પદાનાં બ્રહ્મપરત્વે વિભક્તિવૈયર્થ્યં કર્માનુષ્ઠાનવિલોપશ્ચ પ્રાપ્નોતિ ।
ક્રિયોપહિતરૂપત્વાત્કારકાણાં ક્રિયાભિધાયકસ્ય ચાભાવાત્ ।
અનુષ્ઠાપકપ્રમાણાન્તરદર્શનાત્ ।
તસ્માદયુક્તં સમન્વયસૂત્રમિતિ ।
*4,106f.*
અત્રોચ્યતે ।
યત્તાવદુક્તં કિં બ્રહ્મણિ વાક્યસ્યાન્વયઃ કિંવા પદાનામિતિ ।
તત્ર તાવત્પદાનામિતિ બ્રૂમઃ ।
નચ વૃત્ત્યસમ્ભવઃ ।
યોગસદ્ભાવાદિત્યભિપ્રેત્ય નિર્વક્તિ- જાતમિતિ ॥
જાતમોતં હરૌ યસ્માજ્જ્યોતિઃ ષઃ પ્રાણરૂપતઃ
ન્યાયસુધા:
જિર્જાતમ્ ।
જનેરૌણાદિકો ડિપ્રત્યયઃ ઓતિરોતમ્ ।
અવતેઃ ક્તિન્ ।
જાતં જગત્ ઓતં પ્રવિષ્યં યસ્મિન્નસૌ જ્યોતિઃ ।
પ્રાણરૂપતશ્ચેષ્યકરૂપત્વાત્ ।
ષકારઃ પ્રાણ આત્માઽ; ઇતિ શ્રુતેઃ ।
જ્યોતિશ્ચાસૌ ષશ્ચેતિ જ્યોતિષઃ ।
તસ્ય સમ્બુદ્ધિર્જ્યોતિષ ।
*4,109*
આયજ્ઞેતશ્ચાયજેતો ...
ન્યાયસુધા:
યજતેર્ભાવે ।
ઘઞર્થે"કવિધાનમ્ઽ; ઇતિ કપ્રત્યયઃ ।
સમ્પ્રસારણાભાવઃ (તુ) છાન્દસઃ ।
યજો યજ્ઞઃ ।
અથવા કર્તર્યેવ પચાદ્યચ્ ।
તથાચ આઉસમ્યક્ સમન્તાદ્વા, યજેન યજ્ઞેન કર્મણા યાજકેન પુરુષેણ વા, ઇતઃ પ્રાપ્તઃ, આયજેતઃ ।
સકલયજ્ઞભોક્તા યજ્વભિર્જ્ઞાનદ્વારા પ્રાપ્યશ્ચેત્યર્થઃ ।
તસ્ય સમ્બુદ્ધિરાયજેત ।
*4,111*
... વસન્તિશ્ચ વસન્તતઃ

ન્યાયસુધા:
વસતેઃ પચાદ્યચ્ ।
વસતીતિ વસઃ ।
તનોતેરૌણાદિકો ડિપ્રત્યયઃ ।
તનોતીતિ તિઃ ।
"વર્ણાગમો વર્ણવિપર્યયશ્ચઽ; ઇતિ પૂર્વપદસ્ય નકારાગમઃ ।
વસંશ્ચાસૌ તિશ્ચેતિ વસન્તિઃ ।
વ્યાપ્તો વર્તત ઇત્યર્થઃ ।
તત્સમ્બુદ્ધિર્વસન્તે ।
દ્વિરુક્તિરાદરાર્થા ।
*4,112*
વિગતચ્છાદનત્વાત્ તુ ગચ્છ ...
ન્યાયસુધા:
અમેશ્છદેશ્ચ ડોઽન્યત્રાપિ દૃશ્યત ઇતિ ડપ્રત્યયઃ ।
ગં વિગતં, છં છાદનમવિદ્યાદિકં યસ્માદસૌ ગચ્છસ્તસ્ય સમ્બુદ્ધિર્ ગચ્છ ।
ઽઇન્દ્રાગચ્છેઽત્યાદિવ્યાખ્યાનમેતત્ ।
*4,115*
... ભૂતક્ષયઙ્કરઃ ।
ભુઙ્ક્ષેત્યુક્તો હરિર્ ...
ન્યાયસુધા:
સુશબ્દો ભૂતશબ્દસ્યાદેશઃ ક્ષયશબ્દસ્ય ચ ક્ષ્વઃ પૂર્વપદસ્ય મકારાગમઃ ।
પૃષ્ટોદરાદિરયમ્ ।
યદ્વા ક્ષિ ક્ષય ઇત્યસ્માત્ ડ્વપ્રત્યયઃ ।
અયમપિ સમ્બુદ્ધ્યતઃ ।
*4,117*
... હું ચ હુતમસ્મિન્ જગદ્ યતઃ

ન્યાયસુધા:
જુહોતેરધિકરણે મકારપ્રત્યયઃ ।
કૃન્મેજન્ત ઇત્યવ્યયત્વમ્ ।
હુતં સ્વેનૈવાસ્મિન્વિષ્ણૌ જગત્પ્રલયાદૌ યતો ઽતો હું ચ અસાવિત્યર્થઃ ।
કર્મવિશેષાનુક્તેર્જગદિત્યુક્તમ્ ।
*4,118*
સ્ફુટત્વાત્ ફડિતિ પ્રોક્તઃ ...
ન્યાયસુધા:
સ્ફૌટવિકસન ઇત્યસ્માત્કર્તરિ ક્વિપ્ ।
સકારલોપઃ ।
ઉકારસ્યાકારઃ ।
સ્ફુટત્વાત્સ્વાત્માનં પ્રતિ વ્યક્તત્વાદસઙ્કુચિતવૃત્તિત્વાત્ (ઇતિ) વા ।
... કવરક્ષણ ઇત્યતઃ ।
કવચં ...
ન્યાયસુધા:
કવરક્ષણ ઇત્યતઃ ઇત્યસ્ય(સ્માત્) ધાતો રૂપં કવચમિત્યેતદિત્યર્થઃ ।
કવતેરચ ઇત્યેતાવાનેવ પ્રત્યયઃ ।
કવતિ રક્ષતીતિ કવચમ્ ।
*4,119*
... વતર્તે યસ્માત્ ષડ્ગુણત્વેન સર્વદા ।
વષત્ ... ॥ મનુવ્_1,4.14ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
વૃતુ વર્તને ડપ્રત્યયઃ, વર્તત ઇતિ વઃ ।
ષડ્ગુણાત્મકત્વાત્ ષટ્ ।
વશ્ચાસૌ ષટ્ ચેતિ વષટ્ ।
તસ્ય તાત્પર્યં વર્તત ઇત્યાદિ ।
ઐશ્વર્યવીર્યયશઃશ્રીજ્ઞાનવૈરાગ્યાણિ ષડ્ગુણાઃ ।
... તદ્ગત્વતસ્તેષાં વૌષડ્ ...
ન્યાયસુધા:
વિઃ વિષ્ણુઃ ।
"અકયપ્રવિસમ્ભૂમસખાહા વિષ્ણુવાચકાઃઽ; ઇતિ વચનાત્ ।
તસ્મિન્ વૌ વર્તમાનાઃ ષટ્ ગુણા વૌષટ્ ।
સપ્તમ્યા અલુક્ ।
અસ્ય તાત્પર્યાર્થઃ ।
તેષાં ષણ્ણાં ગુણાનાં તદ્ગ(ત)ત્વતો વૌષડિતિ ।
*4,120*
... ઇત્યેવ કથ્યતે

ન્યાયસુધા:
નચૈવં ભગવન્નામત્વાનુપપત્તિઃ ।
તદ્ગતગુણાનામપિ તદાત્મકત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- ઇત્યેવેતિ ॥
તર્હિ કથ્યત ઇતિ કથમ્ ।
ભાવે પ્રયોગો ન કર્મણીત્યતો ન દોષઃ ।
*4,125*
સ્વીયં સ્વીકુરુતે યસ્માત્ સ્વાહેત્યુક્તો જનાર્દનઃ
ન્યાયસુધા:
હરતેર્જહાતેર્વા ડઃ ।
દ્વાવપ્યાઙ્પૂર્વૌર્(વકૌ) સ્વીકારે વર્તેતે ।
સ્વં સ્વભાવતઃ સ્વીયમેવ હવિરાદિ(ઇતરેષાં) ભ્રાન્ત્યાસ્વવત્ પ્રતીતં સ્વીકુરુત ઇતિ સ્વાહઃ ।
સ ચાસૌ અશ્ચેતિ સ્વાહેતિ સમ્બુદ્ધિઃ ।
*4,126*
નમન્ત્યસ્મિન્ ગુણા યસ્યાન્નમ ઇત્યેવ કથ્યતે

ન્યાયસુધા:
નમતેરધિકરણે ઽસુન્પ્રત્યયઃ ।
નપુંસકલિઙ્ગતા તુ શબ્દાનુસારિણી ।
ગુણા ઇતિ યોગ્યતયા સમ્બન્ધઃ ।
નમનેનાત્યન્તિકસમ્બન્ધમુપલક્ષયતિ ।
અથવા અસ્મિન્ પરમેશ્વરે વિષયે ગુણાઃ ઉપસર્જનભૂતા બ્રહ્માદયો નમન્તિ પ્રહ્વીભવન્તીતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
*4,127*
એવં યોગવૃત્યા પદસમન્વયે ઽઙ્ગીકૃતે લબ્ધં પ્રયોજનમાહ- ઇત્યશેષેતિ ॥
ઇત્યશેષક્રિયાનામશબ્દૈરેકો જનાર્દનઃ ।
ઉચ્યતે મુખ્યતો યસ્માત્ પદવર્ણસ્વરાદિભિઃ

તસ્માદનન્તગુણતા ...
ન્યાયસુધા:
ઇતિ ઉક્તદિશા ।
તેન ચ વિભક્ત્યર્થાનુપપત્તિઃ ।
ક્રિયાશબ્દા આખ્યાતપદાનિ ।
નામશબ્દાઃ સુબન્તા(પદા)નિ ।
"એકઃઽ; ઇતિ શબ્દાન્તરન્યાયેન પ્રાપ્તં ભેદમપાકરોતિ ।
અભિધેયભેદે હિ નાનન્તગુણતા સિદ્ધયતિ ।
મુખ્યતો યોગવૃત્ત્યા ।
ક્રિયાનામશબ્દૈરિત્યસ્યાનુવાદઃ પદવર્ણસ્વરાત્મભિરિતિ ।
ન કેવલં પદવર્ણાત્મભિઃ કિં તૂદાત્તાદિસ્વરાત્મભિશ્ચ ।
નનુ વર્ણાનામપિ વાચકત્વે વિભક્ત્યન્તત્વે ચ પદત્વમેવ ।
તત્કિમર્થં પૃથગ્ગ્રહણમ્ ।
એકાનેકવર્ણાત્મકત્વવિવક્ષયેતિ બ્રૂમઃ ।
અનન્તગુણતા સિદ્ધયતીતિ શેષઃ ।
હિશબ્દો ઽપર્યાયત્વાદિતિ સૂચયતિ ।
અનેન રૂઢિમાત્રેણ પદસમન્વયાઙ્ગીકારો નિષ્પ્રયોજનઃ અનન્તગુણત્વાસિદ્ધેરિતિ પૂર્વપક્ષિણોક્તં પરિહૃતમિત્યુક્તં ભવતિ ।
નનુ ચ ન નિર્વચનસ્ય શક્યકારણત્વમાત્રેણાનન્તગુણત્વં પરમેશ્વરસ્ય વેદતઃ સિદ્ધયતિ ।
નિર્વચનસ્ય વ્યાખ્યાતૃમતિપરિકલ્પિતસ્યાર્થાન્તરે ઽન્યથા ચ સમ્ભવાત્ ।
અન્યથા શ્વિત્રી શોધનં કરોતિ ઇત્યભિપ્રાયેણ પ્રયુક્તસ્ય શ્વેતો ધાવતીતિ વાક્યસ્ય ઇતઃ સારમેયો દ્રુતં ગચ્છતીત્યપિ પ્રમેયં પ્રસજ્યેતેત્યત ઉક્તમ્- શ્રુતીતિ ॥
*4,128*
... શ્રુતિતાત્પર્યતો ઽસ્ય હિ
ન્યાયસુધા:
ભવેદેવમ્ યદિ વસન્ત ઇત્યાદિશ્રુતીનામુક્તવિધિનિર્વચનેન પરમેશ્વરગુણેષુ તાત્પર્યં ન સ્યાત્ ।
તચ્ચાસ્તીત્યુપપાદયિષ્યામ ઇતિ ચ હિશબ્દઃ ।
યોગવૃત્ત્યઙ્ગીકારસ્ય પ્રયોજનાન્તરમાહ- વિજ્ઞાનેતિ ॥
વિજ્ઞાનાર્થત્વતઃ સર્વશબ્દાનાં નાસ્તિ દૂષણમ્

ન્યાયસુધા:
વૈદિકાનાં સર્વશબ્દાનામેવં યોગવૃત્ત્યા વિજ્ઞાનાર્થત્વતો ઽનન્તગુણોપેતતયા પરમેશ્વરજ્ઞાનાર્થત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાદ્વસન્તાદ્યાત્મકતયા રૂઢ્યઙ્ગીકારપ્રયુક્તં યદનિત્યત્વાદિદૂષણમુક્તં તન્નાસ્તીત્યર્થઃ ।
તદનેન"જ્યોતિઃઽ; ઇતિ સૂત્રસ્ય લેશતસ્તાત્પર્યમુક્તં ભવતિ ।
એવં કર્મકાણ્ડસ્ય બ્રહ્મણિ પ્રતિપદસમન્વયપ્રતિપાદનેન સમન્વયસૂત્રસ્યાનુપપત્તિઃ પરિહૃતા ।
ઇદાનીં વાક્યાન્વયપક્ષાઙ્ગીકારેણાપિ તાં પરિહરતિ- અઙ્ગીકૃતે ઽપીતિ ॥
અઙ્ગીકૃતે ઽપિ નૈવાસ્તિ દોષો વાક્યસમન્વયે
ન્યાયસુધા:
વાક્યસમન્વયે ઽઙ્ગીકૃતે ઽપિ બ્રહ્મણિ વસન્ત ઇત્યાદિવાક્યાનાં સમન્વયાઙ્ગીકારાદપિ દોષઃ સમન્વયસૂત્રાનુપપત્તિર્નૈવાસ્તીત્યર્થઃ ।
અનેન વાક્યાન્વયસ્યાદિતિ સૂત્રસ્ય તાત્પર્યમુક્તં ભવતિ ।
*4,130f.*
નનૂક્તમત્ર ન વાક્યાનાં બ્રહ્મણિ સમન્વયો ઘટતે ।
સાઙ્ગકમર્પરત્વાવગમાદાગમનામિતિ તત્રાહ- તદર્થત્વેનેતિ ॥
તદર્થત્વેન કર્માદેઃ સમ્ભવાદલ્પબુદ્ધયે

ન્યાયસુધા:
તદિતિ વિજ્ઞાનં પરામૃશતિ ।
અલ્પબુદ્ધય ઇતિ ષષ્ઠયર્થે ચતુર્થી ।
"અહલ્યાયૈ જારઃઽ; ઇતિ યથા ।
ન વાક્યાન્વયાનુપપત્તિરિતિ શેષઃ ।
યથા ખલુ યૂપાહવનીયાદિવાક્યાનિ ન નિષ્ફલે તાવન્માત્રે પર્યવસ્યન્તિ ।
કિન્તુ જ્યોતિષ્યોમાદીતિકર્તવ્યતાપરાણિ ।
તથા સર્વમપિ કર્મકાણ્ડં નાલ્પાસ્થિરફલે પર્યવસ્યતિ, કિન્તુ બ્રહ્મજ્ઞાનાર્થમેવ ।
તત્પ્રતિપાદિતસ્ય કર્માદેર્બ્રહ્મજ્ઞાનાથર્ત્વાત્ ।
"વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશકેનઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેરિતિ ભાવઃ ।
નનુ ચ યઃ કર્મકાણ્ડસ્ય બ્રહ્મણિ પ્રતિપદસમન્વયો ઽભિહિતઃ સ યુક્તો ન વા ।
નેતિ પક્ષે ન વ્યુત્પાદનીયઃ ।
આદ્યે કિમનેન વાક્યાન્વયાઙ્ગીકારેણેત્યત ઉક્તમ્- અલ્પબુદ્ધય ઇતિ ॥
પ્રપઞ્ચયિષ્યતે ચૈતત્ ।
અનેન"અન્યાર્થમ્ઽ; ઇત્યાદિસૂત્રાણાં તાત્પર્યમુક્તં ભવતિ ।
*4,133*
નન્વલ્પબુદ્ધીનામપિ પ્રતિપદાન્વય એવ બ્રહ્મજ્ઞાનહેતુર્ભ(વિષ્યતીતિ)વતીતિ કિં વાક્યાન્વયેત્યત આહ- ક ઇતિ ॥
કશ્છન્દસાં યોગમિતિ શ્રુતેર્ ...
ન્યાયસુધા:
"કચ્છન્દસાં યોગમાવેદ ધીરઃઽ; ઇતિ શ્રુતેર્વૈદિકપદયોગવૃત્તેરલ્પબુદ્ધિભિરશક્યજ્ઞાનત્વાદ્યુ(ત્વેન)ક્તં વાક્યાન્વયવ્યુત્પાદનમિતિ શેષઃ ।
નન્વેવં તર્હિ યોગવૃત્ત્યા પ્રતિપદસમન્વયવ્યુત્પાદનં ન કર્તવ્યમ્ ।
કો ધીરશ્છન્દસાં યોગં બ્રહ્મણિ યોગવૃત્તિમ્ આવેદ ન કો ઽપીતિ નિરધિકારિકત્વશ્રવણાત્ ।
નહિ ગાયમાનો બધિરેષુ ગાયતીત્યત આહ- યોગાર્થેતિ ॥
... યોગાર્થતત્ત્વવિત્ ।
બ્રહ્મૈકો નૈવ ચાન્યો ઽસ્તિ ...
ન્યાયસુધા:
યોગસ્યાર્થો યોગાર્થઃ ।
તસ્ય તત્ત્વં યાથાર્થ્યમ્ ।
ચશબ્દો ઽર્થદ્વયસમુચ્ચયાર્થઃ ।
અયમસ્યાઃ શ્રુતેરર્થ ઇતિ શેષઃ ।
એતદુપપાદયતિ- ક ઇતિ ॥
... ક ઇત્યસ્યરોભયાર્થતઃ

ન્યાયસુધા:
"પ્રજાપતિર્વૈ કઃઽ; ઇતિ શ્રુતેઃ કશબ્દો બ્રહ્માર્થઃ ।
કિંવૃત્તસ્ય ચાક્ષેપે વૃત્તિઃ સુપ્રસિદ્ધા ।
તથા ચ ક ઇત્યસ્યોભયાર્થત્વાદ્બ્રહ્માર્થત્વે તસ્ય યોગવૃત્તિજ્ઞાને સામર્થ્યકથનાન્નાનધિકારિકત્વમ્ ।
આક્ષેપાર્થત્વે તદન્યેષામનધિકારકથનાદ્યુક્તો વાક્યાન્વયાભ્યુપગમઃ ।
નનુ કથમેતત્ ।
આવૃત્તેસ્તન્ત્રધર્માદ્વેત્યદોષઃ ।
પ્રમાણં ચાત્રાન્યથાનુપપત્તિરિતિ ।
*4,135*
યદિ બ્રહ્મા એક એવ પદાનાં યોગવૃત્ત્યા ઽર્થસમ્બન્ધં વેદ તદા"એકસ્ય પ્રતિભાતં તુ કૃતકાન્ન વિશિષ્ટતેઽ; ઇતિ ન્યાયાત્કૃતકત્વં શબ્દાર્થસમ્બન્ધસ્યેત્યાદ્યાપદ્યતે ।
તથા"ચૌત્પત્તિકસ્તુ શબ્દસ્યાર્થેન સમ્બન્ધઃઽ; ઇતિ જૈમિન્યુક્તઃ શબ્દાનામર્થૈર્નિત્યયોગઃ પરિત્યક્તઃ સ્યાદિત્યત આહ- તસ્યાપીતિ ॥
*4,136*
તસ્યાપિ પૂર્વસિદ્ધસ્ય જ્ઞાનમેવેતિ નિશ્ચયાત્ ।
નિત્યયોગો ઽપિ શબ્દાનામર્થૈર્નૈવ નિષિદ્ધયતે ॥ મનુવ્_1,4.20અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદ્યપ્યેક એવ પ્રતિપત્તા તથાપિ તસ્ય પૂર્વસિદ્ધસ્યેવ પૂર્વસ્થિતસ્યૈવ જ્ઞાતસ્યૈવ ચ શબ્દાર્થસમ્બન્ધસ્ય પ્રમિતિરેવ ભવતિ ન તૂત્પ્રેક્ષામાત્રમ્ ઇતિ અસ્યાર્થસ્ય શ્રુત્યાદિભ્યો નિશ્ચયાત્ જૈમિન્યુક્તઃ અર્થૈઃ શબ્દાનાં નિત્યયોગો નૈવાસ્માભિસ્ત્યજ્યત ઇતિ યોજના ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સ્યાદયં દોષો યદિ બ્રહ્મણઃ શબ્દાર્થસમ્બન્ધજ્ઞાનમુત્પ્રેક્ષારૂપં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
કિન્તુ પૂર્વજન્મનિ પ્રતીતં સ્વતઃ સિદ્ધમેવ સમ્બન્ધમિહ જન્મનિ સુપ્તપ્રબુદ્ધન્યાયેનેશ્વરપ્રસાદાદવબુદ્ધયત ઇતિ ।
તથાચ શ્રુતિઃ"યો બ્રહ્માણમ્ઽ; ઇત્યેવંજાતીયકા ।
એકદેશે પુરુષાન્તરપ્રતિપત્તિસંવાદાચ્ચૈતદેવમ્ ।
તથાચ સ્મૃતિઃ ।
"જન્માન્તરે શ્રુતાસ્તાસ્તુઽ; ઇત્યાદિકા ।
અત એવ શ્રુતિઃ"આવેદઽ; ઇત્યાહ ।
એતેન નૈકાધિકારિકં શાસ્ત્રમિત્યપિ પરાસ્તમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં જ્યોતિરુપક્રમાધિકરણમ્ ॥
*4,138*
[======= જ્ન્ય્સ્_1,4.વિ: પ્રકૃત્યધિકરણમ્ =======]
[======= જ્ન્ય્સ્_1,4.વિઇ: એતેનસર્વેવ્યાખ્યાતાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં પ્રકૃત્યધિકરણમ્ ॥
ઇદાનીં"પ્રકૃતિશ્ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્ઽ"એતેન સર્વે વ્યાખ્યાતા વ્યાખ્યાતાઃઽ; ઇત્યધિકરણદ્વયસ્ય સઙ્ક્ષેપતસ્તાત્પર્યમાહ- સ્ત્રીશબ્દાશ્ચેતિ ॥
પ્રકૃતિશ્ ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્

એતેન સર્વે વ્યાખ્યાતા વ્યાખ્યાતાઃ

સ્ત્રીશબ્દાશ્ચ નિષેધાર્થાઃ સર્વે ઽપિ બ્રહ્મવાચકાઃ

ન્યાયસુધા:
સ્ત્રીલિઙ્ગાઃ પ્રકૃથત્યાદિશબ્દાઃ સ્ત્રીશબ્દાઃ ।
નિષેધનં નિષેધો ઽભાવઃ ।
નિષિદ્ધયત ઇતિ ।
નિષેધઃ અસત્ ।
તદુભયાર્થાઃ ।
શબ્દા ઇતિ (ચ) વર્તતે ।
*4,139*
અત્ર ન સર્વાણિ સૂત્રાણિ વ્યાખ્યાતાનિ ।
તતઃ પ્રતિજ્ઞા વ્યાહન્યેતેત્યતો વિષયાદિકથનેન વ્યાખ્યાતતાં મન્વાનઃ સર્વાધિકરણવિષયપૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તયુક્તીરાહ- વિરોધીતિ ॥
વિરોધિસર્વબાહુલ્યકારણસ્ત્રીનિષેધિનામ્ ।
પૃથક્ સમન્વયાર્થાનિ સ્થાનાન્યેતાનિ સર્વશઃ

ન્યાયસુધા:
યદ્વા અત્રાદ્યેન શ્લોકેનાધિકર(ણાર્થો)ણોપાધયઃ કથ્યન્તે ।
વિરોધીતિ પરમૈશ્વર્યવિરોધ્યર્થાઃ ।
સર્વેતિ ઉક્તવક્ષ્યમાણવ્યતિરિક્તાઃ ।
બાહુલ્યેતિ બાહુલ્યવિશિષ્ટાર્થવાચિનઃ ।
કારણેતિ અવાન્તરકારણવાચિનઃ ।
સ્ત્રીતિ સ્ત્રીલિઙ્ગાઃ ।
નિષેધો વાચ્યો યેષામસ્તિ તે નિષેધિનઃ ।
અથવા ।
દ્વન્દ્વાત્પર ઇન્પ્રત્યયો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તથાત્વે વિરોધ્યાદયો ઽર્થા ગ્રાહ્યાઃ ।
શબ્દાનામિતિ શેષઃ ।
એતાનિ એતત્પાદગતાનિ સર્વશઃ સ્થાનાનિ અધિકરણાનિ એષાં શબ્દાનાં સમન્વયપ્રયોજનાનીત્યુક્તે પ્રત્યેકં સર્વશબ્દસમન્વયસિદ્ધિરિત્યપિ પ્રતીયેત ।
અતઃ પૃથગિત્યુક્તમ્ ।
*4,142*
સર્વમાનૈર્વિરોધશ્ચ વ્યુત્પત્તેરપ્યશક્યતા ।
પરસ્પરવિરોધશ્ચ વિરોધઃ કાર્યતદ્વતોઃ ।
સ્ત્રીલિઙ્ગત્વં નિષેધશ્ચ પૂર્વપક્ષેષુ હેતવઃ

દોષાત્યસ્પૃષ્ટિનિયમઃ શબ્દાર્થાનેકતા તથા ।
બહુરૂપત્વમીશસ્ય વ્યક્તયવ્યક્તિવિશેષિતા

ઉત્પાદનં સ્વદેહાચ્ચ દુર્જનાવ્યક્તતા તથા ।
ઇતયાદ્યા યુક્તયઃ સાક્ષાત્ સિદ્ધાન્તસ્થાપકા ઇહ

ન્યાયસુધા:
સર્વેત્યનેનૈવ સમાકર્ષાધિકરણાર્થો ઽપિ સઙ્ગૃહીતઃ ।
તસ્ય જ્યોતિરધિકરણાર્થાક્ષેપપરિહારાર્થત્વાત્ ।
"સર્વમાનૈર્વિરોધશ્ચઽ; ઇત્યાદ્યર્થો ન્યાયવિવરણાદાવવગન્તવ્યઃ ।
*4,144*
એવમાનુમાનિકમિત્યાદીનિ સૂત્રાણિ સઙ્ક્ષેપતો વ્યાખ્યાય સિંહાવલોકનન્યાયેન સમાકર્ષાધિકરણં જ્યોતિરધિકરણં"ચાન્વયઃઽ; ઇત્યાદિના કિઞ્ચિદ્વિવૃણોતિ ।
તથાહિ ।
સમાકર્ષાધિકરણે પ્રતિપાદ્યમાનો વાક્યાન્વયઃ સૂત્રકારસ્યાભિમાનો ન વા ।
આદ્યે વક્તવ્યમ્ ।
પ્રાગુક્તપ્રતિપદાન્વયો યુક્તો ન વેતિ ।
નેતિ પક્ષે ન વક્તવ્યઃ ।
યુક્તત્વે તુ મુખ્યે તસ્મિન્વિદ્યમાને ઽસ્ય વૈયર્થ્યમ્ ।
કિઞ્ચ વાક્યાન્વયસ્ય સ્વમતત્વે ઽન્યાર્થં તુ જૈમિનિરિત્યાદિસૂત્રેષુ જૈમિન્યાદિગ્રહણં વ્યર્થં સ્યાત્ ।
અપિ ચ પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધેર્લિઙ્ગમાશ્મરથ્યઃ ઉત્ક્રમિષ્યત એવં, ભાવાદિત્યૌડુલોમિઃ અવસ્થિતેરિતિ કાશકૃત્સ્ન ઇતિ વાક્યાન્વયસ્ત્રિપ્રકારો ઽભિહિતઃ ।
તસ્ય પરસ્પરમવિરોધે મતભેદો ન સ્યાત્ ।
વિરોધે તુ કથં સૂત્રકારાભિમતત્વમ્ ।
અથ સૂત્રકારસ્યાનભિમતો વાક્યાન્વયસ્તદા નિરાકરણસૂત્રેણાભાવ્યમ્ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
તત્કથમેતદિત્યત આહ- અન્વય ઇતિ ॥
અન્વયઃ સર્વશબ્દાનામશક્યો જ્ઞાતુમઞ્જસા ।
ઇતિ યલ્લોકવૈમુખ્યં જૈમિન્યાદિમતં વદન્

વિદ્યાધિનાથો ભગવાનપાચક્રે સ્વયં પ્રભુઃ
ન્યાયસુધા:
પ્રતિપદાન્વયે ઽભિહિતે હિ મન્દાધિકારિણાં મોક્ષમાગર્વૈમુખ્યં સ્યાત્ ।
સર્વશબ્દાનાં બ્રહ્મણિ અઞ્જસા મુખ્યયા વૃત્ત્યા અન્વયસ્તાવજ્જ્ઞાતુમશક્યઃ ।
"કશ્છન્દસામિતિઽ; શ્રુતેઃ ।
નચ તજ્જ્ઞાનેન વિના મોક્ષઃ ।
નચાશક્યે પ્રવૃત્તિર્યુક્તા ।
આકાશરોમન્થનાદૌ પ્રવૃત્ત્યદર્શનાત્ ।
તથાચાહુઃ ।
"વ્યસનાનિ દુરન્તાનિ સમવ્યયફલાનિ ચ ।
અશક્યાનિ ચ વસ્તૂનિ નારભેત વિચક્ષણઃઽ; ઇતિ ।
તસ્માદાસ્તામયં મોક્ષઃ ।
શક્યાનુષ્ઠાનસાધનધર્માદ્યર્થમેવ પ્રવર્તેમહીતિ ।
એવં મન્દલોકસ્ય મોક્ષમાર્ગવૈમુખ્યં ભગવન્સૂત્રકારઃ સ્વયમેવ જૈમિન્યાદિમતમેતદિતિ વદન્વાક્યાન્વયપ્રદર્શનેન નિરાકૃતવાન્ ।
અનેન સ્વાભિમત એવ વાક્યાન્વયો ઽતો ન નિરાકરણસૂત્રાભાવો દોષાય ।
પ્રતિપદાન્વયશ્ચ યુક્ત એવેતિ તદ્વ્યુત્પાદનમુપપન્નમેવ ।
તથાપિ પ્રતિપદમન્વયે સામર્થ્યવૈકલ્યેન મોક્ષમાર્ગાદ્વિમુખાનાં મન્દાધિકારિણામુપાયાન્તરપ્રદર્શનેન સમાશ્વાસાર્થં વાક્યાન્વયકથનં ચોપપન્નમિત્યુક્તં ભવતિ ।
*4,146*
તર્હિ જૈમિન્યાદિગ્રહણં વ્યર્થમિત્યુક્તમિત્યત આહ- સ્વશિષ્યાણામિતિ ॥
સ્વશિષ્યાણાં પ્રસિદ્ધયર્થં મતમાત્મીયમંશતઃ

વિજ્ઞાતં તૈર્જગાદાત્ર તારતમ્યં નૃણાં વદન્

ન્યાયસુધા:
જૈમિન્યાદીનામિતિ શેષઃ ।
નાત્ર જૈમિન્યાદિગ્રહણેન તદીયમેવૈતન્મતમિત્યુચ્યતે ।
કિન્તુ મદીયમેવ મતમેકદેશતો જૈમિન્યાદિભિર્વિજ્ઞાતમિતિ ।
એતચ્ચ તેષાં ખ્યાત્યર્થમ્ ।
ગુરુણા શ્લાઘિતા હિ શિષ્યા લોકે ખ્યાતિં લભન્તે ।
નનુ વાક્યાન્વયસ્ય પ્રકારત્રયં પરસ્પરવિરુદ્ધં કથં સૂત્રકારાભિમતં સ્યાદિત્યત આહ- તારતમ્યમિતિ ॥
નૃણામલ્પાધિકારિણામવસ્થાતારતમ્યં વદન્નિત્યનેનાવસ્થાતારતમ્યવ્યવસ્થયા મતભેદો ન વિરોધેનેત્યુક્તં ભવતિ ।
એતેનાઙ્ગીકૃતે ઽપીત્યાદ્યુક્તં વિવૃતં વેદિતવ્યમ્ ।
*4,147*
જ્યોતિરધિકરણે યોગવૃત્ત્યા પરમેશ્વરે ઽખિલ(પદાનાં)શબ્દસમન્વયો ઽભિહિતઃ ।
નાસૌ યુજ્યતે ।
પ્રકૃત્યાદેરન્યપરત્વાભાવે નિર્વચનાનુપપત્તેઃ ।
નહિ જાતાદિપદાનામન્યપરત્વાનઙ્ગીકારે જાતમોતં યસ્મિન્નિતિ વ્યુત્પત્તિઃ સમ્ભવતિ ।
પ્રકૃત્યાદેરન્યપરત્વે તુ સર્વશબ્દાનાં ભગવદ્વાચિત્વમિતિ ગતઃ પક્ષઃ ।
કિઞ્ચ વસન્ત ઇત્યાદીનાં ભગવત્પરત્વે કર્માનુષ્ઠાનલોપો લોકવ્યવહારવિલોપશ્ચ પ્રસજ્યેતેત્યુક્તમિત્યત આહ- તેષ્વિતિ ॥
કલ્પનોપદેશાચ્ ચ મધ્વાદિવદવિરોધઃ

તેષુ તેષુ પદાર્થેષુ રૂઢિરઙ્ગીકૃતા યતઃ

પ્રયોજનબહુત્વેન તસ્ય તસ્યાવિરોધતઃ ।
ઉપદેશાદિસામર્થ્યાદ્ વિષ્ણૌ શક્તિશ્ચ ગૃહ્યતે

*4,148*
ન્યાયસુધા:
વ્યુત્પત્ત્યુપપત્તિઃ કર્માનુષ્ઠાનસમ્ભવો લોકવ્યવહારાનુચ્છેદશ્ચેત્યેવં પ્રયોજનાનાં બહુત્વેન કારણેન તેષુ તેષુ તત્તચ્છબ્દવાચ્યતયા પ્રસિદ્ધેષ્વર્થેષુ તત્તચ્છબ્દાનાં, રૂઢિરિત્યુપલક્ષણં, વૃત્તિરઙ્ગીકૃતા યતસ્તસ્માત્તસ્ય તસ્યાવિરોધતઃ તં તમર્થમપરિત્યજ્ય ઉપદેશલિઙ્ગપ્રકરણાદિબલેન સર્વશબ્દાનાં વિષ્ણૌ ચ શક્તિર્ગૃહ્યતે ।
યદ્યપિ અત્રૈતાવદેવ વક્તવ્યમ્ ।
"નૈષ દોષઃ ।
સર્વશબ્દાનાં ભગવદ્વાચિનામપિ પ્રસિદ્ધાર્થાન્તરવાચકત્વસ્યાપિ સ્વીકારાત્ ।
જ્યોતિરાદિશબ્દાનાં હિ જ્યોતિષ્યોમાદ્વયર્થત્વસ્યાઙ્ગીકૃતત્વાન્નાનુષ્ઠાનલોકવ્યવહારવિલોપઃ ।
જાતમોતમિત્યવયવવૃત્ત્યા પરમેશ્વરે વૃત્તૌ જાતાતિપદાનામન્યતરત્વમઙ્ગીક્રિયત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યુપપત્તિઃ ।
પુનસ્તદવયવસ્યાપ્યન્યપરત્વમુપાદાય પરમેશ્વરે જાતપદવ્યુતપત્તિસમ્ભવ ઇત્રત ।
તથાપિ સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદિ શબ્દાનામનેકાર્થત્વં સ્યાત્ તદેવ કુત ઇતિ શઙ્કાનિરાસાર્થમિદમુક્તમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
તથાહિ ।
પદાર્થાન્તરવાચિત્વં તાવદુક્તપ્રયોજનસિદ્ધયે ઽઙ્ગીકરણીયમ્ ।
પરમેશ્વરવાચિત્વં ચ સર્વશબ્દાનાં"નામાનિ સર્વાણિ યમાવિશન્તિઽ; ।
"તા વા એતાઃ સર્વા ઋચઃઽ; ઇત્યાદ્યુપદેશબલાચ્છતિલિઙ્ગાદિસામર્થ્યાચ્ચ તત્તચ્છબ્દાનામવશ્યમઙ્ગીકરણીયમિતિ ।
અનેન"કલ્પનોપદેશાચ્ચ મધ્વાદિવદવિરોધઃઽ; ઇતિ સૂત્રસ્ય તાત્પર્યમુક્તં ભવતિ ।
*4,150*
યદિ સર્વશબ્દાનામુભયાર્થત્વં તર્હિ"વિશ્વસ્માદિન્દ્ર ઉત્તરઃઽ"અસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ; ઇત્યાદૌ કથમ્ ।
ઉભયોઃ સર્વોત્તમત્વાદેર્વિરુદ્ધત્વેનાત્રોભયાર્થત્વાનુપપત્તેઃ ।
પદાનામુભયાર્થવાચિતવે ઽપિ તત્ર વિરોધઃ, તત્રાન્યતરમાત્રે તાત્પર્યમઙ્ગીકાર્યમિતિ ચેત્ ।
તત્રાપિ કિમુપાદેયં કિં પરિત્યાજ્યમિતિ ન જ્ઞાયત ઇત્યત આહ- તથાપીતિ ॥
તથાપ્યેતદ્વિરોધે તુ તદ્વાચિત્વમપોદ્યતે
ન્યાયસુધા:
યદ્યપ્યુભયાર્થાઃ શબ્દા ઇતિ સામાન્યેનોક્તમ્ ।
તથાપિ પરમેશ્વરપરત્વવિરોધે ઽન્યપરત્વમપોદ્યતે ।
તુશબ્દો વિશેષદ્યોતનાર્થઃ ।
ઉભયપરત્વં તાવદ્વિરુદ્ધમિતિ પરેણૈવોક્તમ્ ।
અન્યતરપરિત્યાગે ચ પરમેશ્વરપરિત્યાગો ન યુક્તઃ ।
નિશ્ચિતતાત્પર્યવાક્યાન્તરવિરોધાત્ ।
અતઃ પરિશેષાદિતરપરિત્યાગ એવોચિત ઇતિ ।
તર્હિ કલ્પનોપદેશાદિત્યાદિવિરોધઃ ।
તત્ર સર્વશબ્દાનામુભયપરત્વસ્યોક્તત્વાદિતિ ચેન્ન ।
નિરપવાદસ્થલે પર્યવસાયિત્વાત્તસ્યેત્યાહ- અવિરોધ ઇતિ ॥
*4,151*
અવિરોધે તુ બહ્વર્થા એતન્મૂલતયા મતાઃ

ન્યાયસુધા:
બહુશબ્દો ઽનેકાર્થઃ ।
મતાઃ તત્રતત્ર સૂત્રે ઽભિમતાઃ ।
નન્વવિરોધે ઽપ્યુભયાર્થત્વાઙ્ગીકારો ન યુક્તઃ ।
તત્તુ સમન્વયાદિત્યવધાર(ણવિરોધા)ણશદિત્યત ઉક્તમ્- એતન્મૂલતયેતિ ॥
એષ પરમેશ્વરો મૂલં મુખ્યો યેષાં તે તથોક્તાસ્તેષાં ભાવસ્તત્તા ।
તયેતીત્થંમ્ભૂતલક્ષણે તૃતીયા ।
મુખ્યમર્થાન્તરં વારયિતુમવધારણમ્ ।
ન ત્વર્થાન્તરમાત્રમ્ ।
ઉક્તપ્રયોજનવ્યાઘાતાદિતિ ભાવઃ ।
એતેનનાન્યાયશ્ચા(ય્યં ચા)નેકાર્થત્વમિત્યપિ સમાહિતમ્ ।
મુખ્યાર્થસ્યૈકત્વાત્ ।
*4,154*
નનુ પુરન્દરાદિષ્વપીન્દ્રાદિશબ્દા રૂઢિયોગાભ્યાં પ્રવૃત્તાઃ ।
રૂઢિયોગૌ ચ મુખ્યવૃત્તી કથ્યેતે ।
અતો ઽક્ષાદિશબ્દાનામિવેન્દ્રાદિશબ્દાનામુભયં મુખ્યાભિધેયં યુક્તમ્ ।
નેશ્વર એવેત્યત આહ- ઇતો હીતિ ॥
ઇતો હિ રૂઢતાન્યેષામુપજીવ્યત્વમત્ર હિ
ન્યાયસુધા:
સત્યમસ્તિ પુરન્દરાદીનામપીન્દ્રાદિશબ્દરૂઢિવિષયતા તથાપિ સા ઇતઃ પરમેશ્વરાદેવ હિ યસ્માત્, યસ્માચ્ચ અત્ર યોગવિષયત્વે પરમેશ્વરસ્યૈવોપજીવ્યત્વં તસ્માત્સ એવ મુખ્યાર્થો ન પુરન્દરાદયઃ ।
સ્વત એવાનવધિકૈશ્વર્યાદિમતીશ્વર એવેન્દ્રાદિશબ્દાનાં યોગરૂઢી ।
તત્સન્નિધાનાત્તદાયત્ત(તત્પ્ર)પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વાદેવ ચ પુરન્દરાદિષુ ।
પ્રસિદ્ધં ચૈતત્ ।
યદ્યત્સન્નિધાનાદ્યચ્છબ્દપ્રતિપાદ્યં તદમુખ્યમન્યન્મુખ્યમિતિ ।
યથા દગ્ધૃશબ્દસ્યાયો ઽગ્નિશ્ચ ।
ન ચાક્ષાદિશબ્દાર્થાનામિત(રેત)રાપેક્ષાસ્તીતિ વૈષમ્યમિતિ ।
નન્વેવં ચેદીશ્વરસ્યાપ્યમુખ્યત્વં પ્રસક્તમ્ ।
અર્થાન્તરાપેક્ષયૈવ તત્ર શબ્દપ્રવૃત્તેઃ ।
ન ખલુ જાતાદિશબ્દાનામન્યાર્થતામનપેક્ષ્ય જ્યોતિષેત્યાદિશબ્દાનાં ભગવતિ પ્રવૃત્તિઃ સમ્ભવતીત્યત આહ- તત્સિદ્ધિરિતિ ।
તત્સિદ્ધિસ્તદપેક્ષા ચ ...
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો ઽવધારણે ।
નાયમસ્તિ દોષઃ ।
યતઃ પરમપુરુષે તત્તચ્છબ્દપ્રવૃત્તિપ્રતીતિરેવાર્થાન્તરાપેક્ષા નતુ પ્રવૃત્તિઃ ।
નહિ ઘટસ્ય રૂપં પ્રદીપાપેક્ષયા પ્રતીયત ઇત્યેતાવતા તદાયત્તં ભવતિ ।
યથાન્યત્ર શબ્દપ્રવૃત્તિરેવ પરમેશ્વરાપેક્ષા ।
નૈવં પરમાત્મનિ વૃત્તાવિતરાપેક્ષાં કામપીક્ષામહ ઇતિ ।
*4,155*
ઇતશ્ચ નાયં દોષ ઇત્યાહ- સાપેક્ષા ચેતિ ॥
... સાપેક્ષા ચ હરીચ્છયા

ન્યાયસુધા:
યા પરમેશ્વરે શબ્દાનાં વૃત્તાવર્થાન્તરાપેક્ષા સા ચ ભગવદિચ્છાનિબન્ધનૈવ ન ત્વનન્યગતિકતયેત્યતો ન તસ્યામુખ્યાર્થતાપ્રાપ્તિઃ ।
ન હીચ્છયા પ્રકૃત્યાદિકમુપાદદાનસ્ય સૃષ્ટિઃ પરાયત્તા ।
નાપિ પટુકરણા લીલાનિમિત્તમિચ્છયા દણ્ડમવષ્ટભ્ય ગચ્છન્દણ્ડાયત્તગતિર્ભવતીતિ ।
યદ્યેવં હરિસન્નિધાનાદિના શબ્દાનામન્યત્ર વૃત્તિસ્તત્કિમયસીવ દગ્ધૃશબ્દસ્ય લોકે સર્વશબ્દાનાં લક્ષણૈવ ।
તથા સતિ ગઙ્ગાતીરયોરવિશેષપ્રસઙ્ગઃ ।
ઈક્ષત્યધિકરણોક્તાર્થસ્ય મૂલે નિહિતઃ કુઠાર ઇત્યાશઙ્કાં પરિહરન્નેતન્મૂલતયેત્યાદિનોક્તમર્થમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માત્ પરમમુખ્યત્વં વિષ્ણાવન્યત્ર મુખ્યતા
*4,156*
ન્યાયસુધા:
નાયસિ દગ્ધૃશબ્દસ્યેવેન્દ્રાદિશબ્દાનાં પુરન્દરાદિષુ લક્ષણૈવ ।
રૂઢેરભિધાનાદિસિદ્ધત્વાત્ ।
યોગનિમિત્તસ્ય ચ પરમૈશ્વર્યાદેઃ સદ્ભાવાત્ ।
કિન્તુ પરમેશ્વરવિષયયો રૂઢિયોગયોરપરાધીનત્વનિરઙ્કુશત્વાભ્યામ્, અન્યત્ર તદધીનત્વાલ્પત્વાભ્યાં, મુખ્યાથર્તાયામેવાયં મુખ્યામુખ્યવિભાગો ઽભિહિત ઇતિ ।
તદિદમુક્તં પરમમુખ્યત્વમિતિ મુખ્યતેતિ ચ ।
*4,157*
ઉપલક્ષણા ચ ગૌણી ચ તિસ્રઃ શબ્દસ્ય વૃત્તયઃ

ન્યાયસુધા:
ગૌણી(ચે)ત્યતઃ પરમિતિશબ્દો ઽધ્યાહાર્યઃ ।
એતદેવ દર્શયન્પરમમુખ્યાદિવૃત્તિલક્ષણાન્યાહ- પ્રવૃત્તીત્યાદિના ॥
તત્ર પરમમુખ્યવૃત્તિર્દ્વેધા ।
મહાયોગો મહાયોગરૂઢિશ્ચેતિ ।
મહારૂઢિસ્તુ ન સમ્ભવતિ ।
"સા યોગાદેવ લભ્યતેઽ; ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
તત્ર મહાયોગસ્વરૂપમાહ- પ્રવૃત્તિહેતોરિતિ ॥
પ્રવૃત્તિહેતોર્બાહુલ્યં જ્ઞેયં પરમમુખ્યતા
ન્યાયસુધા:
નિર્વચનલભ્યો ઽર્થઃ પ્રવૃત્તિહેતુસ્તસ્ય બાહુલ્યં નિરવધિકત્વમ્ ।
યદ્યપિ સ્વાતન્ત્ર્યં ચાત્ર વક્તવ્યમ્ ।
પ્રકૃતત્વાત્ ।
તથાપ્યન્યતરમાત્રેણેતરવ્યાવૃત્તિસિદ્ધેર્લક્ષણપદાનાં ચ તન્માત્રપ્રયોજનત્વાન્નાભિહિતમ્ ।
પરમમુખ્યતેતિ જ્ઞેયમિતિ યોજના ।
નનુ બાહુલ્યં પ્રવૃત્તિહેતોર્ધમર્ઃ ।
બહુલપ્રવૃત્તિહેતુમત્ત્વં ચાભિધેયસ્ય ।
પરરમમુખ્યતા તુ શબ્દધર્મઃ ।
તત્કથં સામાનાધિકરણ્યમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
ઉપચરિતત્વાત્ ।
નિરવધિકં સ્વતન્ત્રં વા પ્રવૃત્તિહેતુમપેક્ષ્ય યા શબ્દ(સ્ય પ્ર)વૃત્તિઃ સા પરમમુખ્યતા મહાયોગલક્ષણા જ્ઞાતવ્યેતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
*4,160*
મહાયોગરૂઢિસ્વરૂપં નિરૂપયન્નાહ- તત્રેતિ ॥
તત્ર પ્રયોગબાહુલ્યં યદિ તત્પરતા કિમુ

ન્યાયસુધા:
યત્રાર્થે પ્રવૃત્તિહેતોરનવધિકત્વં તત્રૈવ ચેત્પ્રયોગબાહુલ્યં સ્યાત્તદા તસ્યા વૃત્તેઃ પરતા પરમમુખ્યતા કિમુ વક્તવ્યેતિ ।
અત્રાનવધિકપ્રવૃત્તિનિમિત્તવતિ યત્રાર્થે યસ્ય શબ્દસ્ય પ્રયોગબાહુલ્યમસ્તિ તસ્ય તત્ર મહાયોગરૂઢિલક્ષણા પરમમુખ્યવૃત્તિરિત્યેતાવદેવ વક્તવ્યમ્ ।
કૈમુત્યકથનં તુ શઙ્કાનિરાસાર્થમ્ ।
તથાહિ ।
કિમત્ર પ્રયોગબાહુલ્યમાત્રં લક્ષણમુતાનવધિકપ્રવૃત્તિનિમિત્તવિશેષિતમ્ ।
નાદ્યઃ ।
રૂઢિમાત્રત્વાત્પરમમુખ્યત્વાયોગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનવધિકપ્રવૃત્તિનિમિત્તેનૈવ પરમમુખ્યત્વે વિશેષવૈયર્થ્યાત્ ।
નચ સમાહારેણ વિધાન્તરં ભવતિ ।
તથા સતિ અસિદ્ધબાધિતસમાહારો ઽપરો હેત્વાભાસઃ સ્યાદિતિ ।
અત્ર દ્વિતીય એવાભ્યુપગમ્યતે ।
નચોક્તદોષઃ ।
વિશેષણમાત્રેણ પરમમુખ્યત્વે, વિશેષ્યસદ્ભાવેન સુતરાં તત્સિદ્ધેઃ ।
ન હ્યસ્માભિઃ પરમમુખ્યતામાત્રસિદ્ધયે વિશિષ્ટોપાદાનં ક્રિયતે ।
કિન્તુ સમાહારરૂપવિધાન્તરસિદ્ધયે ।
ન ચાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
વૈષમ્યાત્ ।
અનવધિકપ્રવૃત્તિનિમિત્તાપેક્ષપ્રયોગબાહુલ્યં ખલુ વિવક્ષિતમ્ ।
ન સમાહારમાત્રમ્ ।
એતદર્થં ચ તત્ર પ્રવૃત્તિહેતોર્બાહુલ્યે સતીતિ યોજ્યમ્ ।
નચૈવં મહાયોગસ્યાત્ર પ્રવેશઃ ।
અતિબહુલપ્રયોગાભાવસ્ય તત્ર વિવક્ષિતત્વાદિતિ ।
*4,164*
અત્ર કતરા વૃત્તિર્વિષ્ણૌ ।
યેન પરમમુખ્યત્વં વિષ્ણાવિત્યુક્તમિત્યત આહ- ઉભયમિતિ ॥
ઉભયં દૃશ્યતે વિષ્ણૌ શબ્દાનામપિ સર્વશઃ
ન્યાયસુધા:
ઉભયં વૃત્તિદ્વયં, દૃશ્યતે, પ્રમાણૈઃ ।
સર્વશો ઽપિ શબ્દાનામિત્યસ્યાયમર્થઃ ।
નારાયણાદિશબ્દાનાં મહાયોગરૂઢિઃ ।
તદિતરેષાં મહાયોગ ઇતિ ।
અથવા વિષ્ણૌ પરમમુખ્યવૃત્તિરિત્યુક્તમનેનોપપાદયતિ ।
ઉભયં પ્રવૃત્તિહેતોર્બાહુલ્યં ચ ।
યદ્વા ।
પ્રમિતાન્વાખ્યાનં પરીક્ષકધર્મો નતુ સ્વેચ્છયા ઽર્થકલ્પનમ્ ।
નચૈતે વૃત્તી ક્વચિત્પ્રમિતે ।
અતો ન નિરૂપણીયે ઇત્યત્રેદમુદિતમ્ ।
પ્રમાણાનિ તુ વક્ષ્યન્તે ।
નનુ યોગો યોગરૂઢિશ્ચૈતે કિં ન સ્યાતામ્ ।
કિમેવં ભેદકાભાવાદાશઙ્કયતે અથવા તદ્વિવક્ષાકારણાભાવાત્ ।
નાદ્યઃ ।
તસ્યોક્તત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
યૌગિકાદીનામપ્યર્થાનામમુખ્યતામભિધાય વિષ્ણોર્મુખ્યત્વાભિધાનસ્ય કારણત્વાદિતિ ।
*4,165*
મુખ્યવૃત્તિરપિ ત્રેધા ભવતિ ।
યોગો રૂઢિર્યોગરૂઢિશ્ચેતિ ।
તત્ર પ્રવૃત્તિનિમિત્તાપેક્ષા વૃત્તિર્યોગઃ ।
યથા કુમ્ભકારઃ, ઔપગવો, રાજપુરુષ ઇતિ ।
નનુ નૈતે ઽપિ યૌગિકાઃ કિં નામ રૂઢા એવ ।
કૃત્તદ્ધિતસમાસકરણં તુ વ્યુત્પત્તિમાત્રાર્થમ્ ।
યથોક્તમ્ ।
વૃક્ષાદિવદમી રૂઢા ઇત્યાદિ ।
મૈવમ્ ।
શબ્દાર્થવિભાગસ્યાવાપોદ્ધારાભ્યાં પ્રતીતસ્યાપલાપે કારણાભાવાદિત્યાદિ શિષ્યૈરેવોહ્યતામિતિ મત્વા રૂઢેઃ સ્વરૂપમાહ- પ્રયોગેતિ ॥
પ્રયોગમાત્રબાહુલ્યં રૂઢિરિત્યભિધીયતે

*4,169*
ન્યાયસુધા:
યત્રાર્થે યસ્ય શબ્દસ્ય પ્રયોગમાત્રબાહુલ્યં તત્ર તસ્ય વૃત્તી રૂઢિરિત્યભિધીયતે માત્રેત્યવયવાર્થસાદૃશ્યાદિસાપેક્ષતાવ્યુદાસાર્થમ્ ।
તેન પરમમુખ્યવૃત્તેર્યોગરૂઢે રૂઢોપચારલક્ષણાભ્યાં ચ વ્યવચ્છેદઃ ।
બાહુલ્યમિતિ સ્વરૂપકથનમ્ ।
સર્વેઽપિ યૌગિકા ।
નાસ્તિ રૂઢ ઇતિ શાકટાયનઃ ।
તદસત્ ।
ઘટપટાદિશબ્દાનાં બહુલમુપલમ્ભાત્ ।
તે ઽપ્યુણાદિપ્રત્યયાન્તા યૌગિકા એવેતિ ચેન્ન ।
અર્થાનુગમાદર્શનાત્ ।
અન્તતઃ પ્રકૃતિપ્રત્યયયોસ્તદર્થે રૂઢેરાશ્રયણીયત્વાચ્ચેતિ ।
પ્રવૃત્તિનિમિત્તાપેક્ષો યત્ર બહુલપ્રયોગસ્તત્ર યોગરૂઢિઃ ।
યથા પઙ્કજાદિશબ્દાનાં તામરસાદાવિતિ પ્રસિદ્ધત્વાન્નોક્તમ્ ।
વિરોધાદ્વૈફલ્યાચ્ચ યોગરૂઢિરયુક્તેતિ કેચિત્ ।
તથાહિ ।
અવયવવૃત્તિર્યોગઃ રૂઢિસ્ત્વખણ્ડવૃત્તિઃ ।
નહ્યેતયોરેકત્ર સમાવેશો યુજ્યતે ।
નચ યોગરૂઢ્યઙ્ગીકારે કિમપિ પ્રયોજનમસ્તિ ।
પઙ્કજાદિશબ્દાનાં સમ્પ્રતિપન્નવૃત્ત્યૈવોપપત્તેરિતિ તદયુક્તમ્ ।
નહિ યોગરૂઢયોઃ સમાહારો યોગરૂઢિરિતિ બ્રૂમઃ ।
યેન વિરોધઃ સ્યાત્ ।
કિં નામ યથા રૂઢલક્ષણા લક્ષણામાત્રાત્ રૂઢગૌણી ચ ગૌણીમાત્રાત્પ્રયોગપ્રાચુર્યેણ ભિદ્યતે ।
તથા પ્રવૃત્તિનિમિત્તાપેક્ષિત્વાદ્રૂઢિમાત્રાત્પ્રયોગબાહુલ્યેન યોગમાત્રાચ્ચ ભિન્ના તૃતીયેયં વૃત્તિરિતિ ।
વ્યાસ -(2)
*4,173*
કિઞ્ચ પઙ્કજાદિશબ્દાશ્ચ કિં કેવલં રૂઢા અઙ્ગીકરણીયા ઉત યૌગિકાઃ ।
નાદ્યઃ ।
અવયવાર્થપ્રતીતિવિરોધાત્ ।
સપ્તમ્યાં જનેર્ડ ઇત્યાદ્યનુશાસનવિરોધાચ્ચ ।
અનેનૈવ ન્યાયેન યૌગિકાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ભેકાદિષ્વપિ પ્રયોગપ્રસઙ્ગાત્ ।
ગવાદિશબ્દાનામિવ વ્યવહારપ્રાચુર્યાપ્રાચુર્યકૃતે શક્તિસામ્યે ઽપિ પ્રસિદ્ધયપ્રસિદ્ધી, ઇતિ ચેન્ન વૈષમ્યાત્ ।
ગવાદિશબ્દાના(નાં સમ્પ્રતિપન્નવૃત્યાને)મનેકાર્થત્વે શાસ્ત્રતો નિશ્ચિતે હિ પ્રસિદ્ધયાદેઃ કારણાન્તરં માર્ગણીયમ્ ।
નચૈવમેષાં શબ્દાનામનેકત્ર શક્તિરવધૃતા ।
*4,176*
કિઞ્ચ શમિધાતોઃ સંજ્ઞાયાં સ્તમ્બકર્ણયો રમિજપોર્હસ્તિસૂચકયોરિત્યાદિનાવયવાર્થવ્યતિરેકેણોપાધીનપિ વદતા શાસ્ત્રકારેણાઙ્ગીકૃતૈવેષા વૃત્તિરિત્યલમ્ ।
*4,180*
એવમવ્યવહિતામભિધાવાચકત્વાદિશબ્દવેદ્યાં મુખ્યવૃત્તિં નિરૂપ્યેદાનીં વ્યવહિતાં ગૌણીં લક્ષણાં ચામુખ્યવૃત્તિં નિરૂપયતિ- પ્રયોગેતિ ॥
પ્રયોગયુક્તસાદૃશ્યં સમ્બન્ધો વાપ્યમુખ્યતઃ ।
વૃત્તિહેતુરિતિ જ્ઞેયઃ ... ॥ મનુવ્_1,4.34અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સમ્બન્ધઃ પ્રયોગયુક્તેન ।
વાશબ્દો વ્યવસ્થિતવિભાષાયામ્ ।
અપિશબ્દો મુખ્યવૃત્તિલક્ષણેનામુખ્યવૃત્તિલક્ષણસ્ય સમુચ્ચયાર્થઃ ।
અમુખ્યત ઇતિ સમાસે ગુણભૂતાયા અપિ વૃત્તેર્બુદ્ધયા પૃથક્કૃતાયા વિશેષણમ્ ।
અમુખ્યાયા ગૌણ્યા લક્ષણાયાશ્ચ વૃત્તેહેર્તુરિતિ જ્ઞેય ઇત્યર્થઃ ।
યસ્ય શબ્દસ્ય યત્રાર્થે પ્રયોગઃ સામર્થ્યં તસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તાતિરિક્તં તત્સાદૃશ્યં નિમિત્તીકૃત્યાન્યત્ર વૃત્તિર્ગૌણી ।
તત્સમ્બન્ધં નિમિત્તીકૃત્ય વૃત્તિસ્તુ લક્ષણેત્યુક્તં ભવતિ ।
કશ્ચિદાહ ।
ગૌણી નામ વૃત્તિર્નાસ્તિ ।
સાદૃશ્યસ્યાપિ સમ્બન્ધત્વેન લક્ષણાયામન્તર્ભૂતત્વાદિતિ ।
તન્નિરાકર્તું પશ્ચાદુદ્દિષ્યાપિ ગૌણી પ્રથમં લક્ષિતા ।
સ્વાતન્ત્ર્યં હ્યેવમસ્યા જ્ઞાપિતં સ્યાત્ ।
*4,183f.*
યદિ ખલુ કશ્ચિદ્ બ્રૂયાત્ ।
લક્ષણા નામ નાસ્તિ સમ્બન્ધસ્યાપ્યેકસ્થાનત્વાદિસાદૃશ્યરૂપત્વેન ગૌણ્યમન્તર્ભૂતત્વાદિતિ ।
તદા કિં વક્તવ્યમ્ ।
નૈવં લૌકિકી પ્રતીતિરિતિ ચેત્ ।
તત્કિં સાદૃશ્યં સમ્બન્ધત્વેન પ્રતિયન્તિ લૌકિકાઃ ।
તત્ર ગૌણી દ્વિવિધા ।
રૂઢારૂઢભેદાત્ ।
તત્રાદ્યા યથા ।
મૃદ્ગવકાદૌ ગવાદિશબ્દસ્ય ।
દ્વિતીયા યથા ગૌર્વાહીક ઇતિ ।
અત્ર સ્વાર્થસહચારિણો ગુણા જાડ્યમાન્દ્યાદયો લક્ષ્યમાણા ગોશબ્દસ્ય વાહીકે વૃત્તૌ નિમિત્તતામુપયાન્તીતિ કેચિત્ ।
તદસત્ ।
ગૌણ્યા લક્ષણાતો ભેદાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ગોશબ્દસ્ય વાહીકે વૃત્તૌ લક્ષ્યમાણગુણાનાં નિમિત્તતાયાશ્ચોપપત્તિશૂન્યત્વાત્ ।
લક્ષ્યમાણગુણસાદૃશ્યાદ્ગુણાન્તરં તતો ગુણી લક્ષ્યત ઇતિ તુ નાનુભાવિકમ્ ।
સ્વાર્થસહચારિગુણાભેદેન પરાર્થગતા ગુણા એવ લક્ષ્યન્ત ઇત્યપરે ।
તદપ્યસત્ ।
ગુણાનાં ભેદસ્ય સાધયિષ્યમાણત્વાત્ ।
વાહીકે વૃત્તૌ નિમિત્તાભાવાચ્ચ ।
તસમાત્સદૃશગુણાશ્રયત્વં નિમિત્તીકૃત્ય પરાર્થે વૃત્તિર્ગૌણીતિ સાધૂક્તમ્ ।
*4,191*
લક્ષણાપિ દ્વેધા ।
રૂઢારૂઢભેદાત્ ।
તત્રાદ્યા યથા ।
રાજાયં ગચ્છતીતિ ।
દ્વિતીયા યથા ।
ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇતિ ।
કેચિદભિધેયાવિનાભૂતપ્રતીતિર્લક્ષણોચ્યત ઇત્યાહુઃ ।
તેષાં મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીત્યાદૌ લક્ષણા ન સ્યાત્ ।
સ્યાચ્ચ શબ્દાતપ્રતીતેન લિઙ્ગેનાનુમિતાર્થસ્ય ।
અથાવિનાભાવો ઽત્ર સમ્બન્ધમાત્રમ્ ।
તથાપિ લક્ષિતલક્ષણાયામવ્યાપ્તિઃ ।
નહિ તત્રાભિધેયસમ્બન્ધિની વૃત્તિઃ ।
કિન્તુ લક્ષિતસમ્બન્ધિની ।
યથા પ્રાગ્વિરુદ્ધા ઇદાનીં પરસ્પરમેકીભૂતા ઇતિ ।
પરમ્પરયાયમર્થો ઽભિધેયસમ્બન્ધીતિ ચેત્ ।
તર્હિ કિમનયા ક્લિષ્યકલ્પનયા ।
પ્રયોગયુક્તસમ્બન્ધ ઇતિ યથોક્તમેવાસ્તુ ।
*4,194*
વ્યઞ્જનં નામાપરા વૃત્તિરસ્તીતિ ચેન્ન ।
અનુમાનતયા તસ્ય શબ્દશક્તિત્વાનઙ્ગીકારાત્ ।
યથોક્તમ્ ।
વચનલિઙ્ગાનુમા હિ સેતિ ।
તાત્પર્યવૃત્તિસ્તુ નાતિરિચ્યત ઇતિ સ્વયમેવાચાર્યો વક્ષ્યતિ ।
*4,205*
નનુ મુખ્યાર્થાનુપપત્તિં તત્સાદૃશ્યં પ્રયોજનં ચાપેક્ષ્ય ગૌણી પ્રવર્તતે ।
મુખ્યાર્થાનુપપત્તિતત્સમ્બન્ધપ્રયોજનાન્યપેક્ષ્ય તુ લક્ષણા ।
યથોક્તમ્
"મુખ્યાર્થબાધે તદ્યોગે રૂઢિતો ઽથ પ્રયોજનાત્ ।
અન્યાર્થો લક્ષ્યતે યત્સા લક્ષણારોપિતા ક્રિયાઽ; ॥
ઇતિ ।
તત્કથં સાદૃશ્યસમ્બન્ધાવેવોક્તાવિત્યત આહ- પૂર્વેતિ ॥
... પૂર્વાયોગે પરગ્રહઃ

*4,209*
ન્યાયસુધા:
ન મુખ્યાનુપપત્તિરમુખ્યવૃત્તેઃ કારણમ્ ।
પ્રયોગોત્તરકાલીનત્વાદનુપપત્તિદશર્નસ્ય ।
કિન્તુ મુખ્યાર્થાનુપપત્તિદર્શનમમુખ્યાર્થગ્રહણસ્ય હેતુઃ ।
અત એવ હિ ન શબ્દેનાપેક્ષ્યતે ।
નાપિ પ્રયોક્ત્રા ।
કિન્તુ પ્રતિપત્ત્રૈવ ।
શબ્દો હિ વ્યુત્પત્તિવશાન્મુખ્યમેવાર્થં પ્રથમં બુદ્ધાવારોહયતિ ।
નચ પ્રતિપત્તા તં સહસોત્સ્રષ્ટુમુત્સહત ઇતિ તદર્થમેવાનુપપત્તિમપેક્ષતે ।
અતો ન વૃત્તિકારણચિન્તાયામિયં વાચ્યા ।
પ્રયોજનમપિ ન વૃત્તિહેતુઃ ।
કિન્તુ સતિ મુખ્યે ઽસ્મદાયત્તે શબ્દપ્રયોગે(ઽ)કસ્માદમુખ્યં પ્રયુઞ્જ્મહ ઇતિ વક્ત્રા પ્રતિપત્ત્રા ચાનુસન્ધીયતે ।
અતો ઽત્ર ન વક્તવ્યમિતિ ।
અત્રાયોગગ્રહણં પ્રયોજનસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
(યથા)અયોગઃ સાર્વત્રિકો ન તથા પ્રયોજનં રૂઢાયાં ગૌણ્યાં લક્ષણાયાં ચાભિધાતુલ્યત્વેનાનપેક્ષિતત્વાદિતિ વિશેષસૂચનાય ન સ્વશબ્દેનોપાત્તમ્ ।
નિર્દલત્વાત્ ।
મુખ્યાયોગે ઽમુખ્યગ્રહ ઇતિ વક્તવ્યે પૂર્વયોગે પરગ્રહ ઇતિ વચનં લક્ષિતલક્ષણાદ્યનુગમાર્થમ્ ।
નહિ લક્ષિતલક્ષણા મુખ્યાસમ્ભવમાત્રેણાશ્રીયતે ।
કિન્તુ લક્ષિતસ્ય અપિ ।
અત એવૈતદયુક્તં મુખ્યાર્થબાધ ઇતિ ।
*4,211*
કિઞ્ચ યથા મુખ્યવૃત્તિષ્વપિ સ્વીકારે તારતમ્યમસ્તિ તથામુખ્યવૃત્તિષ્વપિ ।
કુત ઇતિ ચેત્ ।
અર્થપ્રતીતિસન્નિકષર્વિપ્રકર્ષાભ્યામિતિ બ્રૂમઃ ।
નનુ ચ સાદૃશ્યસમ્બન્ધયોસ્તદ્ધિતમુપત્પાદ્ય તસ્યાપિ લુપિ કૃતે સર્વં સેત્સ્યતિ ।
કિમમુખ્યવૃત્તિસ્વીકારેણેત્યતો વેદમુદિતમ્ ।
યદિ ગોશબ્દસ્ય ગવિ વાહીકે ચ ગઙ્ગાશબ્દસ્ય ગઙ્ગાયાં તીરે ચોક્તવિધયાભિધૈવ સ્યાત્તદા ગોગઙ્ગાશબ્દોચ્ચારણે ગોગઙ્ગયોઃ પૂર્વં પ્રતીતિસ્તદયોગે ચાનુસંહિતે ઽર્થાન્તરે પ્રતીતિરિતિ ન સ્યાત્ ।
નહિ હરીતક્યાદિશબ્દોચ્ચારણે સત્યયં પ્રતીતિક્રમો ઽસ્તિ ।
કિન્તુ વૃક્ષે ફલે ચ સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રતીતે પ્રકરણાદિવશેનાન્ય(ત્ર)તરનિયન્ત્રણં ક્રિયતે ।
અસ્તિ ચાયં પૂર્વાયોગે પરગ્રહઃ ।
તેન જાનીમો નોભયત્રોક્તવિધાભિધેતિ ।
*4,215*
નન્વત્રાનુપપત્તેરથર્પ્રતીતિહેતુત્વે ઽર્થાપત્તિરેવાસ્તુ ।
કિં શબ્દશક્તિસમાશ્રયણેન ।
તથાહિ ।
કિમાપ્તપ્રણીતાચ્છબ્દાદસાવર્થઃ પ્રતીયતે ।
અન્યથા વા ।
નાન્યથા ।
ઉન્મત્તવાક્યાદૌ તદભાવાત્ ।
આદ્યે ત્વર્થાપત્તિરેવ ।
વક્તુરાપ્તેઃ પ્રતીતાર્થાનુપપત્તેશ્ચ વિરોધેનાર્થાન્તરસ્ય કલ્પ્યમાનત્વાત્ ।
સ્યાદેવં યદિ વક્તુરાપ્તત્વં નિશ્ચીયેત ।
તસ્ય પદસ્ય તત્ર શક્ત્યભાવે ઽસમ્બદ્ધભાષિણિ તસ્મિન્નાપ્તત્વમેવ કથં નિશ્ચીયેતેતિ ।
તદર્થમવશ્યં (શબ્દ)શક્તિરાશ્રરણીયેતિ સર્વમવદાતમ્ ।
એતેનૈતદપિ પરિહૃતમ્ ।
યદભિહિતં પૂર્વપક્ષિણા ।
યોગસ્ય રૂઢિતો દુર્બલત્વેન ન પરમેશ્વરસ્ય મુખ્યાથર્ત્વમિતિ ।
મહાયોગસ્યાવિદ્વદ્રૂઢિમાત્રાત્પ્રાબલ્યોપપત્તેઃ ।
વિદ્વદ્રૂઢેરપ્યુક્તત્વેન તત્સહિતસ્ય યોગસ્ય સુતરાં તદુપપત્તેરિતિ ।
*4,216*
યદુક્તમ્"ઉભયં દૃશ્યતે વિષ્ણૌઽ; ઇતિ, યચ્ચ સૂચિતં વિશિષ્ટયોગસ્ય રૂઢિતઃ પ્રાબલ્યમિતિ તદુપપાદયતિ- એતમેવેતિ ॥
એતમેવ તથા સન્તં શતર્ચીત્યાદિનામભિઃ ।
આચક્ષત ઇતિ હ્યત્ર સન્તમિત્યવધારણા

યોગસ્ય રૂઢેઃ પ્રાબલ્યં વિદ્વદ્રૂઢિં ચ તત્રગામ્ ।
બહુશો દર્શયત્યઞ્જસ્તાત્પર્યાત્ સનિરુક્તિકમ્

ન્યાયસુધા:
"તં યચ્છતં વર્ષાણ્યભ્યાર્ચત્તસ્માચ્છતર્ચિનસ્તસ્માચ્છતર્ચિન ઇત્યાચક્ષત એતમેવ સન્તં સ યદિદં સર્વં મધ્યતો દધે યદિદં કિઞ્ચ તસ્માન્મધ્યમાસ્તસ્માન્મધ્યમા ઇત્યાચક્ષત એતમેવ સન્તમ્ઽ; ઇત્યાદિકા શ્રુતિઃ ।
સનિરુક્તિકં યોગવૃત્તિસાહિત્યેન ।
તત્રગાં પરમેશ્વરવિષયામ્ ।
શતર્ચ્યાદિશબ્દોપલક્ષિતાનાં સર્વશબ્દાનાં વિદ્વદ્રૂઢિં દર્શયતિ ।
આચક્ષત ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
યચ્ચાત્ર બહુશો ઽતિબહુવારં દર્શયતિ તેન જ્ઞાયતે અઞ્જસ્તાત્પર્યાદેવ નતુ પ્રાસઙ્ગિકત્વેનેતિ ।
કિઞ્ચાત્ર સન્તમિતિ વચનાદેતમેવેત્યવધારણાચ્ચ લૌકિકરૂઢિતો ભગવદ્વિષયસ્ય યોગસ્ય પ્રાબલ્યં દર્શયતિ શ્રુતિઃ ।
એતમેવ પરમાત્માનં શતર્ચ્યાદિનામાર્થં સન્તમ્ ઉક્તેન યોગેન શતર્ચ્યાદિશબ્દવાચ્યમાચક્ષતે વિદ્વાંસઃ ।
મધુચ્છન્દઃપ્રભૃતીંસ્તુ રૂઢાર્થાનમુખ્યત ઇત્યસ્યાર્થસ્ય પદદ્વયસામર્થ્યેન પ્રતીતેઃ ।
સન્તમિત્યનેન હ્યગઙ્ગાં ગઙ્ગેત્યાચક્ષતે યથા ન તથા હરિમિતિ મુખ્યાર્થતોચ્યતે ।
તદુપપાદનાર્થમ્ આચક્ષત ઇતિ નિર્વચનં ચ સમ્બદ્ધયતે ।
અવધારણેન ત્વન્યસ્ય તચ્છબ્દા(મુખ્યાર્)થત્વં પ્રતિષિદ્ધયતે ।
નચ સવર્થા પ્રતિષેધો યુક્તઃ ।
પ્રાગુક્તપ્રયોજનવ્યાઘાતાત્ ।
તતઃ પરમેશ્વરસમકક્ષતયા વાચ્યત્વપ્રતિષેધો જ્ઞાયતે ।
રૂઢાર્થેભ્યો યૌગિકાર્થસ્યાધિક્યે ઽભિહિતે તદ્વિષયસ્ય વિશિષ્ટયોગસ્ય લૌકિકરૂઢિતઃ પ્રાબલ્યં સિદ્ધમ્ ।
અવધારણેતિ ક્વચિત્પાઠઃ ।
અત્ર સન્તમિતિ પદં અવધારણા ચેતિ (પદ)દ્વયં દર્શયતીતિ યોજના ।
હિ યસ્માદેવં તસ્માદુક્તં યુક્તમિતિ ।
*4,218*
વાક્યાન્તરૈરપિ વિષ્ણોઃ સર્વશબ્દવાચ્યતામુપપાદયતિ- અઃ ઇતીતિ ॥
અ ઇતિ બ્રહ્મ કથિતં તદ્વયાખ્યાનાન્મતા તથા ।
શબ્દાનામપિ સર્વેષાં ... ॥ મનુવ્_1,4.37અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
"અઃ ઇતિ બ્રહ્મઽ; ઇતિ શ્રુતાવકારસ્ય બ્રહ્મવાચકત્વં તાવત્કથિતમ્ ।
અન્યથા ઇતિકરણવૈયર્થ્યાત્ ।
"અકારો વૈ સર્વા વાક્ઽ; ઇતિ શ્રુતૌ સર્વેષામપિ શબ્દાનામકારવ્યાખ્યાનતા ચ કથિતા સાક્ષાદૈક્યસ્ય પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધત્વેન લક્ષણાશ્રયણસ્યાવશ્યકત્વાત્ ।
નચ વ્યાખ્યાનવ્યાખ્યેયયોર્ભિન્નવિષયતા યુક્તા ।
તસ્માદેતદ્વાક્યદ્વયપર્યાલોચનયા સર્વવાગભિધેયત્વં બ્રહ્મણઃ પ્રતીયતે ।
*4,218f.*
કિઞ્ચ"યદ્વાચ ઓમિતિ યચ્ચ નેતિ યચ્ચાસ્યાઃ ક્રૂરં યદુ ચોલ્બણિષ્ણુ તદ્વિયૂય કવયો ઽન્વવિન્દન્નામાયત્તા સમતૃપ્યઞ્છૃતેધિ ઇત્યસ્યાં શ્રુતૌ (ઐ.2-3-8) વાચો વાક્સમૂહસ્ય મધ્યે યત્ ઓમિતિ પદમઙ્ગીકારવાચીતિ યાવત્, યચ્ચ નેતિ પદં પ્રતિષેધાર્થં, યચ્ચાસ્યા વાચો મધ્યે ક્રૂરમ્ અર્થતઃ કઠિનં (ચ), યચ્ચોલ્બણિષ્ણુ શબ્દત કઠિનમ્ ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
યાવદ્વૈદિકં પદજાતં તત્સર્વં, વિયૂય વિચાર્ય કવયો વિવેકિનઃ, (નામાયત્તા)નામાયત્તાનિ નામપ્રકાશ્યતયા નામાધીનાનિ ત(ત્ત)ચ્છબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તાનિ, અન્વવિન્દન્ વિદિતવન્તઃ ।
તસ્મિંશ્ચ વેદને ઽધિશ્રુતે પરિપક્વે ઇતિ અ(તદ)નન્તરં સમતૃપ્યન્ કૃતકૃત્યા મુક્તા અભૂવન્નિતિ, નામમાત્રવિદઃ કૃતકૃત્યતા તાવત્કથિતા ।
તમેવં વિદ્વાનિતિ પરમેશ્વરજ્ઞાનાદેવ મોક્ષઃ શ્રૂયતે ।
તદેતદુભયાન્યથાનુપપત્ત્યા સર્વાણ્યપિ વૈદિકાનિ નામાનિ પરમેશ્વરાર્થાનીતિ ગમ્યત ઇત્યાહ- નામેતિ ॥
*4,219*
... નામવિત્કૃતકૃત્યતા

ન્યાયસુધા:
અથાન્યચ્ચ સકલવૈદિકસંહિતાનાં પૂર્વોત્તરવર્ણાનાં ચ વિષ્ણુનામાર્થ(રૂપ)ત્વં તત્પ્રતિપાદકત્વમબ્રવીદ્વેદઃ ।
તેન સર્વે વર્ણાઃ સર્વાશ્ચ સંહિતા વિષ્ણુમેવ પ્રતિપાદયન્તીતિ જ્ઞાયત ઇત્યાહ- વિષ્ણુનામેતિ ॥
વિષ્ણુનામાર્થરૂપત્વં સંહિતાદેરથાબ્રવીત્
ન્યાયસુધા:
ક્વાબ્રવીદિત્યતસ્તદ્વાક્યમર્થતઃ પઠતિ- ણકારં ચેતિ ॥
ણકારં ચ ષકારં ચ બલચેષ્ટાત્મકં વદન્

તજ્જ્ઞાનપૂર્વકત્વેન સંહિતાધ્યયનં તથા
ન્યાયસુધા:
"ણકારો બલં ષકારઃ પ્રાણ આત્માઽ; ઇતિ વિષ્ણુનામગતૌ ણકારષકારૌ પરમેશ્વરબલચેષ્યાપ્રતિપાદકૌ વદન્ વેદો ઽનન્તરં"સ યો હ એતૌ ણકારષકારાવનુસંહિતમૃચો વેદેત્યૃચામનુસંહિતં સર્વસંહિતાસુ ણકારષકારૌ યો વેદ ણકારષકારતત્સંહિતાભિઃ પ્રતિપાદ્યો યો ઽર્થઃ સ એવ સર્વત્ર પૂર્વોત્તરવર્ણતત્સહિતાભિઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ યો વે(ત્તિ)દ, ઇતિ વિષ્ણુનામસમાનાર્થતાજ્ઞાનપૂર્વકત્વેન સર્વસંહિતાધ્યયનમબ્રવીદિત્યર્થઃ ।
નન્વત્ર ણકારષકારાર્થપ્રતિપાદકત્વં સર્વવર્ણાદેરુચ્યતે ।
નતુ વિષ્ણુનામાર્થત્વમ્ ।
નહિ ણકારષકારાવેવ વિષ્ણુનામેત્યત આહ- ઉપસર્ગત્વત ઇતિ ॥
ઉપસર્ગત્વતો વેસ્તુ તાચ્છીલ્યાર્થાદુનસ્તથા

ણકારશ્ચ ષકારશ્ચ નામરૂપતયા મતૌ
*4,220*
ન્યાયસુધા:
સત્યં સન્તિ વિષ્ણુનામ્નયન્યે ઽપિ વર્ણાઃ ।
તથાપિ વીત્યસ્યોપસર્ગત્વેનોત્તરપદાર્થવિશેષકત્વાત્ ઉન્પ્રત્યયસ્ય તાચ્છીલ્યાર્થત્વાદુપસર્જનત્વં મન્વાનસ્ય વેદસ્ય પ્રાધાન્યાત્ ણકારશ્ચ ષકારશ્ચ દ્વાવેવ નામસ્વરૂપતયાભિમતાવિત્યદોષઃ ।
નનૂપસર્ગાઃ ક્રિયાયોગે ।
નચાત્ર ક્રિયા યોગો ઽસ્તિ ।
તત્કથમુપસર્ગત્વમ્ ।
મૈવમ્ ।
ષોન્તકર્મણિ, ણુસ્તુતાવિતિ ધાતુદ્વયરૂપત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
અત એવ તાચ્છીલિકપ્રત્યયોત્પત્ત્યુપપત્તિઃ ।
ઉદાહૃતાનાં શ્રુતીનાં પ્રયોજનમાહ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માત્ સમન્વયો વિષ્ણૌ સ્વરવર્ણપદાત્મનઃ

અપિ વેદસ્ય કિમુત વાક્યરૂપેણ સઙ્ગતિઃ
ન્યાયસુધા:
યૌ પુરા સર્વશબ્દાનાં પ્રતિપદસમન્વયો વાક્યસમન્વયશ્ચ વિષ્ણાવુક્તૌ તાવતાભિઃ શ્રુતિભિઃ સિદ્ધાવિત્યર્થઃ ।
*4,221*
ઉપપત્ત્યપેક્ષાઃ શ્રુતયઃ પ્રાગુદાહૃતાઃ ।
ઇદાનીં સ્પષ્ટં પદવાક્યસમન્વયપ્રતિપાદિનીરુદાહરતિ- ઘોષા ઇતિ ॥
ઘોષાઃ સર્વે ઽપિ વેદાશ્ચ સર્વે વેદાશ્ચ યત્ પદમ્

ઇન્દ્રં મિત્રં યમિન્દ્રં ચ પ્રથમઃ સઙ્કૃતિસ્તથા ।
નામધાઃ સર્વદેવાનામેક ઇત્યાદિકા શ્રુતિઃ

પ્રમાણમુક્તવિષયે ...

ન્યાયસુધા:
"તા વા એતાઃ સર્વા ઋચઃ સર્વે વેદાઃ સર્વે ઘોષા એકૈવ વ્યાહૃતિઃ પ્રાણા એવઽ,"સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિઽ,"ઇન્દ્રં મિત્રં
વરુણમગ્નિમાહુરથો દિવ્યઃ સ સુપર્ણો ગરુત્માન્ ।
એકં સદ્વિપ્રા બહુધા વદન્ત્યગ્નિં યમં માતરિશ્વાનમાહુઃઽ,"યમિન્દ્રમાહુર્વરુણં યમાહુર્યં મિત્રમાહુર્યમુ સત્યમાહુઃઽ,"સ પ્રથમસં(સ્કૃ)કૃતિર્વિશ્વકર્મા સ પ્રથમો મિત્રો વરુણોગિનઃઽ; ।
"યો દેવાનાં નામધા એક એવઽ; ઇત્યેતાનિવાક્યાન્યેતૈઃ પ્રતીકૈરુપાત્તાનિ ।
આદિપદેન"નામાનિ સર્વાણિઽ; ઇત્યાદેર્ગ્રહણમ્ ।
અત્રાદ્યદ્વિતીયાન્તિમશ્રુતયઃ સમન્વયદ્વયે પ્રમાણમ્ ।
અન્યાસ્તુ વાક્યાન્વયે ।
ઇન્દ્રાદિનામ્નાં પરમેશ્વરપરત્વે સતિ"ઇન્દ્રસ્ય નુ વીર્યાણિ પ્રવોચમ્ઽ; ઇત્યાદિવાક્યાનાં તત્પરત્વં હિ સિદ્ધયતિ ।
*4,222*
... તદેવોક્તમુપક્રમાત્ ।
ઇતિ સ્વયં ભગવતા બ્રુવતાશેષમન્વયમ્ ॥ મનુવ્_1,4.43બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
નન્વેતદર્થપ્રતિપાદકસૂત્રસ્યાદર્શનાદુત્સૂત્રિતો ઽયમર્થઃ કસ્માદુક્ત ઇત્યત આહ- તદેવેતિ ॥
તદેતદ્ભગવતા સૂત્રકારેણ સ્વયમુક્તમેવ નોત્સૂત્રિતં કથ્યતે ।
તથાચ સૂત્રમ્ ।
"જ્યોતિરુપક્રમાત્તુ તથા હ્યધીયત એકેઽ; ઇતિ ।
અત્ર જ્યોતિરિતિ સૂત્રપ્રતીકે ગ્રાહ્યે યદુપક્રમાદિત્યાહ, તેન"જ્યોતિરુપક્રમાત્ઽ; ઇતિ પરેષામપપાઠ એવેતિ સૂચયતિ ।
અથવાત્ર જ્યોતિર્માત્રગ્રહણાત્કથં સર્વશબ્દપ્રતિપાદનમ્ ।
જ્યોતિઃશબ્દસ્યોપલક્ષણત્વાદિતિ વદામઃ ।
કથમુપલક્ષણાભિપ્રાયો ઽવગમ્યત ઇત્યત ઉક્તમ્- ઉપક્રમાદિતિ બ્રુવતેતિ ॥
*4,223*
અત્ર હિ"જ્યોતિઃ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય ઉપક્રમાત્તુ તથા હ્યધીયત એકેઽ; ઇતિ હેતુરુચ્યતે ।
તસ્ય ચાયમર્થઃ ।
"એષ ઇમં લોકમભ્યાર્ચત્ ઇત્યુપક્રમાત્ ઉપક્રમં વિધાય તા વા તા ઇત્યાદ્યધીયત એક ઇતિ ।
તથાચ યદિ જ્યોતિઃશબ્દમાત્રસમન્વયો ઽત્ર વિવક્ષિતઃ સ્યાત્તદા તન્માત્રોપપાદકં કિમપિ વક્તવ્યમ્ ।
સર્વશબ્દવાચ્યતોપપાદકસ્યોપાદાનં ક્વોપયુજ્યતે ।
નહિ વિશેષવિષયં પ્રમાણં નાસ્તિ, યેન સામાન્યદ્વારા સાધનં વિધેયમ્ ।
અતઃ સર્વવિષયં પ્રમાણમુપાદદાનેન સૂત્રકૃતા જ્યોતિઃશબ્દો લાક્ષણિકો વિવક્ષિત ઇતિ જ્ઞાયતે ।
કિઞ્ચ તત્તુ સમન્વયાદિતિ બ્રહ્મણિ સર્વશબ્દસમન્વયઃ પ્રતિજ્ઞાતો ન કતિપયશબ્દસમન્વય ઇત્યુપપાદિતમ્ ।
તદ્વિવરણાર્થમધ્યાયશેષસ્ય પ્રવૃત્તિરિતિ ચોક્તમ્ ।
તત્રાનન્દમયાદ્યધિકરણૈઃ પ્રાકરણિકશબ્દસમન્વયઃ પ્રતિપાદિતઃ ।
અસ્મિંશ્રચ પાદે વિરોધ્યાદિશબ્દસમન્વયઃ ।
તથાચ કર્મક્રમાદ્યભિધાયિનઃ શબ્દાઃ, ઇદં ચ અધિકરણમવશિષ્યમિતિ પરિશેષાત્તત્સમન્વયાર્થમેતદિતિ જ્ઞાયત ઇત્યાશયવાનાહ- બ્રુવતેતિ ॥
અસ્ત્વત્ર સર્વશબ્દસમન્વયપ્રતિજ્ઞાનમ્ ।
તથાપિ યો ઽત્ર તદુપ(ત્પ્રતિ)પાદનાર્થં જાતમોતમિત્યાદિનાન્વયો(ન્યાયો)ભિહિતઃ સ ન સૂત્રિત ઇત્યતો વોક્તમ્- ઉપક્રમાદિતિ ॥
"એષ ઇમં લોકમભ્યાર્ચત્ઽ; ઇત્યુપક્રમવાક્યમુપાદાય તથા હ્યધીયત એક ઇતિ વદતા સૂત્રકારેણ તદેવોક્તં યદસ્માભિરુક્તમ્ ।
ઉપક્રમે સર્વસ્યાસ્ય દર્શનાત્ ।
યથા ચૈતત્તથા એતમેવ ઇત્યાદિનોક્તમિતિ ।
*4,224*
એવં સઙ્ક્ષેપવિસ્તરાભ્યાં આનુમાનિકમિત્યાદિસૂત્રાણિ વ્યાખ્યાય પરેષાં વ્યાખ્યાનં પ્રત્યાખ્યાતિ ।
તથાહિ ।
કેચિદેતત્પાદપ્રમેયમન્યથા વર્ણયન્તિ ।
યદુક્તં પ્રધાનસ્યાશાબ્દત્વમીક્ષતેર્નાશબ્દમિતિ ।
તદસિદ્ધમ્ કાસુચિચ્છાખાસુ પ્રધાનસમર્પણપરાણાં શબ્દાનાં શ્રૂયમાણત્વાદિતિ ।
તદેતદ્યાબન્ન નિરાક્રિયતે ન તાવદ્બ્રહ્મકારણવાદ(સ્ય)સ્થૈર્યં ભવતિ ।
અતઃ પ્રધાનસ્યાશાબ્દત્વં પ્રતિપાદયિતુમયં પાદ આરભ્યત ઇતિ ।
તત્તાવન્નિરાચષ્ટે- ન શબ્દવાચ્યતૈવેતિ ॥
ન શબ્દવાચ્યતૈવાત્ર પ્રધનસ્ય નિષિદ્ધયતે
ન્યાયસુધા:
અત્રૈવ પ્રથમે ઽધ્યાયે પ્રધાનસ્ય શબ્દવાચ્યતા નિષિદ્ધયત ઇતિ નોપપદ્યતે ।
તથા સતિ સમન્વયલક્ષણે ઽન્તર્ભાવાભાવેન પાદસ્યાસઙ્ગતત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ ।
નનૂક્તમત્ર સમન્વયસ્થેમ્ને પ્રધાનસ્યાશાબ્દત્વમત્રોપપાદ્યત ઇતિ, તથાચ કથમસઙ્ગતિરિતિ ।
મૈવમ્ ।
તથા સત્યવિરોધલક્ષણે ઽન્તર્ભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્યથા દ્વિતીયા(ધ્યાયાર્)થો ઽપિ સમન્વયસ્થૈર્યાયૈવેતિ સો ઽપ્યત્ર વક્તવ્યઃ સ્યાત્ ।
કેવલં શબ્દવાચ્યતૈવાત્ર પ્રધાનસ્ય નિષિધ્યતે ઇતિ ન યુજ્યતે ।
વિશેષાભાવાત્ ।
*4,226*
કિઞ્ચાત્રપાદે જગત્કારણાદિ(વાચિ)શબ્દવાચ્યત્વં પ્રધાનસ્ય નિષિધ્યતે શબ્દવાચ્યતૈવ વા ।
નાદ્યઃ ।
અત્રોદાહૃતવાક્યેષુ"મહતઃ પરમવ્યક્તમ્ઽ,"યસ્મિન્પઞ્ચપઞ્ચજનાઃઽ; ઇત્યાદિષુ પ્રધાનસ્ય જગત્કારણત્વાશ્રવણાત્ ।
કશ્ચિદાહ ।
"મહતઃ પરમવ્યક્તમ્ ઇતિ પરશબ્દેન કાલવિપ્રકૃષ્ટત્વમુચ્યતે, તતઃ કારણત્વશઙ્કેતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
કિં કાલવિપ્રકર્ષ એવ કારણત્વમુત તેનાનુમેયમ્ ।
અથ સમ્ભાવ્યમ્ ।
ન પ્રથમદ્વિતીયૌ ।
કાર્યકારણભાવવિકલયોરપિ પરાપરભાવદર્શનાત્ ।
ન તૃતીયઃ ।
સમ્ભાવનામાત્રસ્યેયન્તં સૂત્રસન્દર્ભં પ્રતિ પ્રયોજકત્વાયોગાત્ ।
અજામેકામિત્યાદૌ કારણત્વં પ્રતીયત ઇતિ ચેત્ ।
તત્કિં બ્રહ્મપરં કરિષ્યતે ।
તેજો ઽબન્નવિષયં હિ તદ્વયાખ્યાતં ભવતા ।
તથાચ લૌકિકમાભાણકં નાતિવર્તતે"વ્યાઘ્રેણોરણે નીતે કા હાનિઃ વૃકે(ણોરણે)નીતે કો લાભઃઽ; ઇતિ ।
દ્વિતીયે ત્વિદમુપતિષ્ઠતે ।
ન શબ્દવાચ્યતૈવાત્ર પ્રધાનસ્ય નિષિધ્યતે, પ્રકૃતાનુપયોગાદિતિ ।
શાબ્દત્વે હિ પ્રધાનસ્ય સ્વરૂપમાત્ર સિદ્ધયતિ નચ સ્વરૂપસિદ્ધિમાત્રેણ કાચિલ્લક્ષણક્ષતિઃ ।
ન હ્યસ્માભિરિવ પરેણ સર્વશબ્દસમન્વયઃ પ્રતિજ્ઞાતઃ ।
નાપિ પ્રધાનં નિષિધ્ય બ્રહ્મ તત્ર નિવેશિતમ્ ।
યેનાસ્મદીયદિશાપ્યુપયોગઃ સ્યાત્ ।
તદિદમુક્તમ્ ।
બ્રહ્મનિવેશં(શનં) વિના પ્રધાનસ્ય શબ્દવાચ્યતૈવાત્ર નિષિધ્યત ઇતિ ન યુક્તમિતિ ।
*4,229*
કિઞ્ચ પ્રધાનસ્ય શબ્દવાચ્યતા ઈક્ષત્યધિકરણાનન્તરમેવ નિષેધ્યા ।
ત્રિપાદીં અતિક્રમ્ય અત્ર નિષિધ્યત ઇતિ (ન યુજ્યતે) વ્યવધાન(ને) કારણાનિરૂપણાદિતિ ।
કિઞ્ચ પાદપ્રતિપાદ્યો ઽર્થસ્તથાવિધો ભવતિ, યસ્તત્પાદસ્થસકલસૂત્રપ્રતિપાદ્યઃ ।
નચ અત્ર પાદે સર્વેષુ (અપિ) સૂત્રેષુ પ્રધાનસ્ય શબ્દવાચ્યતૈવ નિષિધ્યત ઇતિ નિયમો ઽસ્તિ, યેનાયમેતત્પાદાર્થઃ સ્યાત્ ।
કારણત્વેનેત્યાદૌ તદભાવાત્ ।
તત્રાપિ પરમ્પરયા તદેવ સાધ્યમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ પારમ્પર્યસ્યાતીતપાદાર્થે ઽપિ સુવચત્વાત્ અત્રૈવ પ્રધાનસ્ય શબ્દવાચ્યતા નિષિધ્યત ઇતિ નાસ્તિ ।
સ હિ પાદાર્થો યો નાન્યત્ર પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ।
*4,233*
એવં સામાન્યતઃ પાદાર્થં નિરાકૃત્યેદાનીં પ્રથમાધિકરણવ્યાખ્યાં નિરાકરોતિ- ન શબ્દવાચ્યતૈવેતિ ॥
આનુમાનિકમિત્યાદિસૂત્રં યત્પરેણ વ્યાખ્યાતમ્ ।
આનુમાનિકમપ્યનુમાનનિરૂપિતં પ્રધાનમપ્યેકેષાં શાખિનાં શબ્દવદુપલભ્યતે ।
કાઠકે હિ પઠ્યતે ।
"મહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃઽ; ઇતિ ।
તત્ર ય એવ, યન્નામાનો, યત્ક્રમકા(મા)શ્ચ, મહદવ્યક્તપુરુષાઃ સ્મૃતિ(પ્ર)સિદ્ધાસ્ત એવેહ પ્રત્યભિજ્ઞાયન્તે ।
તત્રાવ્યક્તમિતિ રૂઢિયોગાભ્યાં પ્રધાનમુચ્યતે ।
એવં તસ્ય શબ્દવત્વાદશબ્દત્વમનુપપન્નમિતિ ચેત્ ।
નૈતદેવમ્ ।

ન હ્યેતત્કાઠકવાક્યં પ્રધાનપરમિતિ ।
અત્ર પૃચ્છામઃ ।
કિમત્ર કાઠકગતાવ્યક્તશબ્દવાચ્યતૈવ પ્રધાનસ્ય નિષિધ્યતે કિંવા કુત્રાપિ કેનાપિ શબ્દેન નોચ્યત ઇતિ ।
આદ્યસ્યોત્તરમ્ ।
અત્ર કાઠકે (વાક્યે) અવ્યક્તશબ્દવાચ્યતૈવ પ્રધાનસ્ય નિષિધ્યત ઇતિ નોપપન્નમ્ ।
તન્માત્રેણાશબ્દત્વાસિદ્ધેઃ ।
દ્વિતીયે ઽપિ કિં પરમમુખ્યયા વૃત્ત્યા ઉત શબ્દવાચ્યતૈવ નિષિધ્યતે ।
આદ્યે તન્માત્રમનુમતમેવ ।
સર્વથા શબ્દવાચ્યતૈવાત્ર પ્રધાનસ્ય નિષિધ્યત ઇતિ દ્વિતીયસ્તુ નોપપદ્યતે ।
કુત ઇત્યત આહ- સર્વેતિ ॥
સર્વવેદેતિહાસેષુ પુરાણેષુ ચ સઙ્ગ્રહાત્

ન્યાયસુધા:
સઙ્ગ્રહાત્ પ્રધાનસ્યેતિ શેષઃ ।
વેદે તાવદાથર્વણિકાઃ પઠન્તિ"વિકારજનનીમજ્ઞામષ્ટરૂપામજાં ધ્રુવામ્ ।
ધ્યાયતે ઽધ્યાસિતા તેન તન્યતે પ્રેર્યતે પુનઃઽ; ઇત્યાદિ ।
ઇતિહાસપુરાણે તૂદાહરિષ્યમાણે દ્રષ્ટવ્યે ।
નનૂક્તમત્ર ન હ્યત્ર સ્મૃતિપ્રસિદ્ધં કારણં ત્રિગુણં પ્રધાનમુચ્યતે ।
તેન યદ્યદુદાહ્રિયતે તત્તદ્વિપ્રતિપન્નમેવ, ઇત્યતઃ ત્રિગુણત્વાદિલક્ષણોપેતપ્રધાનપ્રતિપાદકં ઇતિહાસવાક્યં પઠતિ- સત્ત્વમિતિ ॥
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસમ્ભવાઃ ।
નિબધ્નન્તિ મહાબાહો દેહે દેહિનમવ્યયમ્

ઇત્યાદિવાક્યરૂપેણ ...
ન્યાયસુધા:
આદિપદેન"ભૂમિરાપો ઽનલો વાયુઃઽ; ઇત્યાદેર્ગ્રહણમ્ ।
ઇત્યાદિવાક્યપ્રતિપાદ્યેન ત્રિગુણત્વાદિના રૂપેણોપેતસ્ય પ્રધાનસ્ય સઙ્ગ્રહાદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
*4,234*
કિઞ્ચ"અવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃઽ; ઇત્યવ્યક્તશબ્દવાચ્યં ન ચેત્પ્રધાનં તર્હિ તદ્વાચ્યં વાચ્યમ્ ।
*4,235*
નન્વત્ર સૂત્રકૃતૈવોક્તં"શરીરરૂપકવિન્યસ્તગૃહીતેઃઽ; ઇતિ,"આત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમેવ ચઽ; ઇતિ પ્રાગ્યચ્છરીરં રથરૂપકતયા વિન્યસ્તં તદત્રાવ્યક્તશબ્દેન ગૃહ્યતે, પ્રકરણાત્પરિશેષાચ્ચેતિ ।
નૈવ સૂત્રકૃદાહ ।
તથાત્વે હિ રૂપકવિન્યસ્તશરીરગૃહીતેરિત્યવક્ષ્યત્ ।
અસ્તુ વા કથઞ્ચિદ્વિશેષણસ્ય પરનિપાતઃ ।
ઇદં તુ વક્તવ્યમ્ ।
કથમવ્યક્તશબ્દેન શરીરમુચ્યત ઇતિ ।
ન હ્યેષા રૂઢિઃ ।
નાપિ યોગઃ સમ્ભવતિ ।
શરીરસ્ય વ્યક્તત્વાત્ ।
નનુ પરિહૃતમેતત્સૂત્રકારેણ(કૃતા)"સૂક્ષ્મં તુ તદર્હત્વાત્ઽ; ઇતિ ।
યદ્યપીદં શરીરં વ્યક્તમ્, તથાપ્યસ્ય યન્મૂલમુપાદાનકારણં તેજો ઽબન્નલક્ષણં ભૂતસૂક્ષ્મં તત્તાવદવ્યક્તમ્ ।
અનાદેસ્તસ્ય સૂક્ષ્મસ્યાવ્યક્તતા ઽર્હત્વાત્ ।
કાર્યકારણશબ્દાશ્ચ સઙ્કીર્યન્તે ।
"ગોભિઃ શ્રીણીત મત્સરમ્ઽ; ઇતિ યથેતિ ।
અત્ર વક્તવ્યમ્ ।
કિમનેનોક્તં ભવતીતિ ।
કિં શરીરમેવાત્રોચ્યતે, અવ્યક્તશબ્દસ્તત્રોપચરિતઃ, શરીરમૂલાપાદાનસ્ય તેજો ઽબન્નાત્મકસ્ય ભૂતસૂક્ષ્મસ્યાનાદેરવ્યક્તત્વાદિતિ, કિંવા ભૂતસૂક્ષ્મમેવાવ્યક્તશ(બ્દવાચ્યં)બ્દમ્, શરીરશબ્દસ્તુ તત્રોપચરિતઃ, શરીરસ્ય તત્કાર્યત્વાદિતિ ।
પક્ષદ્વયે ઽપિ દોષમાહ- યત્રેતિ ॥
તેજો ઽબન્નાત્મકં વાપિ યદ્યુપાદાનમિષ્યતે

અનાદ્યેવાપરાધઃ કઃ પ્રધાનમિતિ ચોદિતે
ન્યાયસુધા:
યત્ર વાક્યે, યદિ અવ્યક્તશબ્દસ્યાન્યાર્થો નેષ્યતે, પરબ્રહ્મલક્ષણઃ, અપિ તુ તેજો ઽબન્નાત્મકં શરીરમૂલોપાદાનમનાદિ ભૂતસૂક્ષ્મમેવેષ્યતે ।
પ્રથમે સ્વરૂપેણ(એવ) ।
દ્વિતીયે ઽવ્યક્તશબ્દવાચ્યતયા તત્ર તર્હિ તત્પ્રધાનમિતિ ચોદિતે કો દોષો ઽસ્તિ ।
યેન નેતિ પ્રતિષિદ્ધયતે ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
સર્વથા તાવન્નાવ્યક્તપદં બ્રહ્મપરં ત્વયોચ્યતે, કિન્તુ ભૂતસૂક્ષ્મકાર્યશરીરસ્ય ભૂતસૂક્ષ્મસ્ય વા વાચકમિતિ ।
પરેણ તુ પ્રધાનવાચકમિતિ ।
યદિ વાવ્યક્તસ્ય કારણત્વમભિપ્રેતં તદા પક્ષદ્વયમપિ બ્રહ્મવાદસ્ય પ્રતિપક્ષભૂતમિતિ ।
શરીરાઙ્ગીકારેણ પ્રધાનનિરસો વ્યર્થઃ ।
કારણત્વાવિવક્ષાયાં તુ પક્ષદ્વયસ્યાપ્યવિરુદ્ધત્વાત્કિમનેનાન્યતરપરિગ્રહેણાન્યતરનિરાકરણાગ્રહેણ વિફલત્વાદસઙ્ગતત્વાચ્ચેતિ ।
અથવાનાદેરુપાદાનસ્ય જડસ્ય ભૂતસૂક્ષ્મા(શબ્દા)ભિધેયસ્યાઙ્ગીકારે પ્રધાનં નેતિ રિક્તં વચઃ, તલ્લક્ષણત્વાત્પ્રધાનસ્ય ।
નામ્નિ વિવાદાયોગાદિતિ અભિપ્રાયઃ ।
*4,241*
નન્વિદમાશઙ્કય સૂત્રકારેણૈવ પરિહૃતમ્, તદધીનત્વાદર્થવદિતિ ।
સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદિ વયં સ્વતન્ત્રં તેજો ઽબન્નાત્મકં કારણમ્(ઇતિ) અભ્યુપગચ્છામઃ ।
નૈતદસ્તિ ।
તસ્ય બ્રહ્માધીનતાઙ્ગીકારાત્ ।
અવશ્યં ચૈતદ(દેવમ)ઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
અર્થવદ્ધિ તત્ ।
ન હિ તેન વિના બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વં નિર્વહતીતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
કિમનેનોક્તં ભવતિ ।
અસ્તિ પ્રધાનમિતિ સમ્પ્રતિપન્નમ્ ।
તદ્ધર્મેષુ તુ સ્વાતન્ત્ર્યાદિષુ વિપ્રતિપત્તિરિતિ ।
એવં ચેત્પ્રધાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યાદિકં સાઙ્ખયેન ચોદનીયમ્ ।
ત્વયા તુ પારતન્ત્ર્યાદિકં વ્યુત્પાદનીયમ્ ।
કિમનેનાવ્યક્તાદિશબ્દાનાં પ્રધાનપરતાનિરાસપ્રયાસેન ।
ન હ્યત્ર પ્રધાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યાદિકમવભાસતે ।
પ્રત્યુતાવ્યક્તાત્પુરુષઃ પર ઇત્યવ્યક્તસ્ય પુરુષાધીનત્વં પ્રતીયતે ।
તદિદમપ્યુક્તં"પ્રધાનમત્રોચ્યત ઇત્યેવોક્તે ઽપરાધઃ કઃ ।
કિન્તુ સ્વતન્ત્રમિત્યુદિતે ।
ન ચૈવમત્રોચ્યતેઽ; ઇતિ ।
*4,242*
ચમસવદવિશેષાદિત્યાદિકમધિકરણમપિ પ્રધાનસ્યાશાબ્દત્વપ્રતિપાદ(ક)નાર્થમિતિ વ્યાચક્ષતે ।
તથાહિ ।
"અજામેકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં (બહ્વીં પ્રજાં જનયન્તીસરૂપામ્) ।
બહ્વીઃ પ્રજાઃ સૃજમાનાં સરૂપાઃ ।
અજો હ્યેકો જુષમાણો ઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્તભોગામજો ઽન્યઃઽ; ઇત્યસ્મિન્મન્ત્રે પ્રધાનસ્ય પ્રતિપાદનાત્કથં તદશબ્દમિતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
યથા હિ"અર્વાગ્બિલશ્ચમસઃઽ; ઇત્યસ્મિન્મન્ત્રે સ્વાતન્ત્ર્યેણ"અયં નામાસૌ ચમસઃઽ; ઇતિ ન શક્યતે નિરૂપયિતુમ્, વિશેષાભાવાત્ ।
ઊર્ધ્વબુધ્નત્વાદેર્યથાકથઞ્ચિત્સર્વત્ર યોજયિતું શક્યત્વાત્ ।
તથા"અજામેકામ્ઽ; ઇત્યત્રાપિ પ્રધાનપ્રતિપાદનં ન શક્યાવધારણમ્, વિશેષાભાવાદિતિ ।
તદિદમનુપપન્નમ્ ।
"ગૌરનાદ્યન્તવતી સા જનિત્રી ભૂતભાવિની ।
સિતાસિતા ચ રક્તા ચ સર્વકામદુઘા વિભોઃઽ; ॥
ઇત્યદિશ્રુતિસમાખ્યયા નિર્ણયોપપત્તેઃ ।
કિઞ્ચ ન તાવદત્ર અજાશબ્દેન રૂઢાર્થત્વાચ્છાગી સ્વીકર્તુમુચિતા, વિદ્યાપ્રકરણત્વાત્ ।
નાપિ પરં બ્રહ્મ, લોહિતાદિત્વાસમ્ભવાત્ ।
ભોગ્યત્વાનુપપત્તેશ્ચ ।
અત એવ ન જીવો ઽપિ, ભોક્તૃતયા પૃથગભિધાનાત્ ।
નાપ્યન્યત્કિઞ્ચિદચેતનમ્, અજનનાનુપપત્તેઃ ।
અતઃ પ્રકૃરિવાજા, જન્માભાવાત્ ।
લોહિતશુક્લકૃષ્ણા ચ રજઃસત્ત્વતમોરૂપત્વાત્ ।
પ્રસિદ્ધં ચ રજ આદીનાં લોહિતાદિત્વમાગમેષુ ।
તદનુષક્તશ્ચ જીવઃસંસરતિ ।
અસંસક્તસ્તુ મુચ્યત ઇત્યેતદપિ સુપ્રસિદ્ધમ્ ।
ન ચેદેવમ્, મન્ત્રસ્ય નિર્વિષયત્વાપત્તિરિતિ ।
*4,245*
નનુ ન મન્ત્રસ્ય નિર્વિષયત્વમાપદ્યતે ।
યતઃસૂત્રકૃદેવાહ જ્યોતિરુપક્રમેતિ ।
અત્ર મન્ત્રે પ્રતિપાદિતાજા જ્યોતિરુપક્રમા તેજો ઽબન્નરૂપા ।
કુતઃ ।
"યદગ્નેર્(લો)રોહિતં રૂપં તેજસસ્તદ્રૂપં યચ્છુક્લં તદપાં યત્કૃષ્ણં તદન્નસ્યઽ; ઇતિ લોહિતાદિરૂપવત્તયા તેજો ઽબન્નાન્યધીયતે હ્યેકે ।
તત્સમાખ્યયાત્ર(ત્રાપિ) તેજો ઽબન્નાત્મૈવાજા પ્રતિપત્તવ્યા ।
તસ્યાશ્ચતુર્વિધભૂતગ્રામોપાદાનભૂતાયા બહુપ્રજાજનનીત્વં જડત્વેન ભોગ્યત્વં ચ ઉપપન્નમિતિ ।
અત્ર દૂષણમાહ- અજામિતિ ॥
અજામેકામિતિ પ્રાહ શ્રુતિરેતાં યદા તદા ।
કો દોષઃ ... ॥ મનુવ્_1,4.47ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
યદ્યત્ર મન્ત્રે પરિણામિ જડં તેજોબન્નલક્ષણં પ્રતિપાદ્યમઙ્ગીક્રિયતે ।
તર્હ્યજામેકામિતિ શ્રુતિરેતાં પ્રકૃતિં પ્રાહેતિ પક્ષો યદા તદા કો દોષો ઽસ્તિ ।
ન કો ઽપીતિ ।
*4,246*
નનુ કથં નાસ્તિ ।
ઈક્ષતેર્નાશબ્દમિત્યુક્તાશબ્દતાસિદ્ધેર્વિદ્યમાનત્વાદિતિ ચેત્ (ન) તસ્યાસ્માભિરન્યથાવ્યાખ્યાતત્વાદિત્યાશયેનોક્તમ્- સર્વથેતિ ॥
... સર્વથૈવાસ્તિ પરિણામિ જડં યદિ

ન્યાયસુધા:
અપરિહાર્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઇદમત્રાકૂતમ્ ।
જગત્કારણત્વેન ખલ્વત્રાજા પ્રતીયતે ।
સા બ્રહ્મવાદિના બ્રહ્મતયા સમર્થનીયા ।
તેજો ઽબન્નાત્મ(ક)તયા તુ સમર્થને પ્રધાનરૂપાપિ કુતો નાઙ્ગીકરણીયા ।
લક્ષણાતિવ્યાપ્તેસ્તુલ્યત્વાદિતિ ।
તેજો ઽબન્નાન્યપિ પરમેશ્વરાધીનાનિ ।
અતો તત્રાતિવ્યાપ્તિરિતિ ન ચેત્ ।
એવં તર્હિ કિં મન્ત્રસ્ય પ્રકૃતિપરત્વનિરાકરણેન ।
કિન્તુ પ્રકૃતિપરત્વમઙ્ગીકૃત્યૈવ"યો યોનિમધિતિષ્ઠત્યેકઃઽ; ઇત્યાદિવાક્યબલેનેશ્વરાધીનત્વમેવોપપાદનીયમ્ ।
*4,247*
કિઞ્ચ તેજો ઽબન્નાદિષુ ન તાવદજાશબ્દો રૂઢઃ ।
નાપિ યૌગિકઃ ।
તત્તેજો ઽસૃજતેત્યાદિશ્રુતેરજનનાસમ્ભવાત્ ।
નચ સ્ત્રીલિઙ્ગત્વમુપપદ્યતે ।
નાપ્યેકવચનમ્ ।
ત્રિવૃત્કરણાદિતિ ચેન્ન ।
અથ મન્યેત તેજો ઽબન્નાપાદાનં જડમનાદિદ્રવ્યં કિમપ્યેકમસ્તિ ।
તત્કાર્યત્વાદુપચારાદજાદિશબ્દોપપત્તિરિતિ ।
તર્હિ તદેવાત્ર પ્રતિપાદ્યમસ્તુ, શબ્દાનાં મુખ્યવૃત્તિલાભાત્ ।
અસ્ત્વિતિ ચેત્તર્હિ પ્રકૃતિરત્ર પ્રતિપાદ્યેતિ વદતા પૂર્વપક્ષિણા કિમપરાદ્ધમ્ ।
તલ્લક્ષણત્વાત્પ્રકૃતેઃ ।
નામમાત્રે વિવાદાયોગાચ્ચ, તદિદમુક્તમજામેકામિતિ ।
*4,249*
નન્વત્રોત્તરમુક્તં કલ્પનોપદેશાદિતિ ।
યથા (હિ) મધુવિદ્યાદાવાદિત્યાદીનાં મધ્વાદિત્વેન કલ્પના ક્રિયતે, એવમત્રાપિ તેજો ઽબન્નાનામજાદિકલ્પનોપદેશાદવિરોધ ઇતિ ।
એતદયુક્તમ્ ।
કલ્પનાયાઃ પ્રયોજનાભાવાત્ ।
નહીદં પામર(જન)મનોરઞ્જનાર્થં કાવ્યમ્ ।
અત એવ દૃષ્ટાન્તો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
કશ્ચિજ્જ્યોતિરુપક્રમેત્યેતદન્યથા વ્યાચષ્ટે ।
જ્યોતિર્બ્રહ્મ ।
તદુપક્રમા તત્કારણૈવેયમજા ન સ્વતન્ત્રેતિ ।
તસ્ય પ્રથમસૂત્રં વ્યર્થમ્ ।
અનેનૈવ ચરિતાર્થત્વાત્ ।
કિઞ્ચ તદધીનત્વાદિ(ત્યને)નૈવ પ્રધાનસ્ય જ્યોતિરુપક્રમત્વં પ્રતિપાદિતમ્ ।
પ્રતિપાદનીયં ચ સાઙ્ખયપરીક્ષાયામપિ ।
અસ્યાઃ શ્રુતેઃ પ્રધાનપરત્વે(ઽપિ) ન દોષ ઇત્યયુક્તં"તત્તુ સમન્વયાત્ઽ; ઇત્યવધારણાનુપપત્તેરિતિ ચેત્ ન, તેજો ઽબન્નપરત્વે ઽપિ તદનિસ્તારાત્ ।
*4,354*
અસ્તુ પરસ્યૈવમ્ ।
ભવતાં તુ કથં ન દોષ ઇત્યત આહ- અસ્માકમિતિ ॥
અસ્માકં પરમમુખ્યાર્થો ભગવાનેક એવ તુ ।
મુખ્યમાત્રતયા રૂઢં સર્વમભ્યુપગમ્યતે

સર્વેષામપિ શબ્દાનાં ગૌણ્યાદ્યં તદયોગતઃ

ન્યાયસુધા:
અસ્માકં તુ મતે તત્તુ સમન્વયાદિત્યવધારણસ્યાયમર્થઃ સર્વેષામપિ શબ્દાનાં ભગવાનેક એવ પરમમુખ્યાર્થો નાન્ય ઇતિ ।
અતો રૂઢં, યસ્ય શબ્દસ્ય યદર્થતયા પ્રસિદ્ધં, તદપિ સર્વં તન્મુખ્યાર્થમાત્રતયાભ્યુપગમ્યતે ।
મુખ્યાયોગે ગૌણાદ્યપિ ।
એવં ચાજાદિશબ્દાઃ પરમમુખ્યયા વૃત્ત્યા પરબ્રહ્મપરા મુખ્યમાત્રતયા પ્રધાનસ્યાપિ પ્રતિપાદકા ઇત્યઙ્ગીકારે કાનુપપત્તિરિતિ ।
નન્વેવં તર્હિ સૌત્રમવધારણં કિમિતિ પરમમુખ્યાર્થાન્તરવ્યાવૃત્ત્યર્થં વ્યાખ્યાયતે ।
વાચ્યાન્તરમાત્રવ્યાવૃત્ત્યર્થં કુતો ન વ્યાખ્યાતવ્યમ્ ।
ન ચોક્તપ્રયોજનાનુપપત્તિઃ ।
અમુખ્યયા વૃત્ત્યા સઙ્કેતમાત્રેણ વા તદુપપત્તેરિતિ ચેન્ન ।
સૂત્રકારેણૈવ ગ્રન્થાન્તરે વૈદિકાનાં શબ્દાનામુક્તવિધાનેકાર્થત્વસ્યાભ્યુપગતત્વાદિત્યાહ- અર્થદ્વયમિતિ ॥
તદેવ પઠતિ- કાર્યાણામિતિ ॥
કાર્યાણાં કારણં પૂર્વં વચસાં વાચ્યમુત્તમમ્ ।
યોગાનાં પરમાં સિદ્ધિં પરમં તે પદં વિદુઃ

ઇતિ ...

ન્યાયસુધા:
વચસાં વૈદિકાનામુત્તમં વાચ્યમ્ ।
તદપેક્ષયાન્યાન્યમુખ્યવાચ્યાનિ ।
કુત એતત્ ।
યોગાનાં યોગવૃત્તીનાં પરમાં સિદ્ધિમ્ ।
સિદ્ધયન્ત્યસ્મિન્નિતિ સિદ્ધિઃ ।
ઇન્દ્રાદયસ્ત્વપરમસિદ્ધયઃ ।
એતદપિ કુતઃ ।
કાર્યાણાં મહદાદીનાં પૂર્વં મુખ્યં કારણમ્ ।
પ્રકૃત્યાદીનિ ત્વમુખ્યકારણાનિ ।
પદં સ્વરૂપમ્ ।
તસ્માત્પરમં વિદુઃ ।
યદ્યપિ રૂઢિરવિલમ્બેનાર્થપ્રત્યાયકતામાત્રેણબલવતી ।
તથાપિ વિશેષજ્ઞાનહેતુત્વાદ્યોગ એવ બલીયાનિતિ મત્વા સ એવ ગૃહીતઃ ।
તત્ર સાક્ષાદર્થદ્વયસ્યાનુક્તત્વે ઽપ્યુત્તમં વાચ્યમિતિ વિશેષણાદ્વાચ્યાન્તરસદ્ભાવો ઽવગમ્યતે ।
અત એવ પ્રાગભિપ્રેત્યેત્યુક્તમ્ ।
*4,256*
વૈદિકાનાં શબ્દાનામુભયાર્થત્વે પ્રમાણાન્તરમાહ- બુદ્ધાવિતિ ॥
... બુદ્ધૌ સમારોહાદુભયોર્યોગરૂઢયોઃ ।
ત્યાગે ચ કારણાભાવાદુભયાર્થત્વમિષ્યતે ॥ મનુવ્_1,4.51અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યોગ ઇતિ યોગવૃત્તિવિષયઃ પરમેશ્વરઃ ।
રૂઢઃ પ્રસિદ્ધઃ પ્રકૃત્યાદિઃ ।
અયમર્થઃ ।
અસ્તિ તાવદ્વિદિતપદપદાર્થસઙ્ગતેરધિગતશાબ્દન્યાયસ્યાજાદિશબ્દશ્રવણે બ્રહ્મણ ઇવ પ્રધાનસ્યાપિ બુદ્ધાવારોહઃ, ધિયાં ચ (તુ) સ્વત એવ પ્રામાણ્યમ્ ।
અપ્રામાણ્યં તુ બાધકાધીનમિત્યુપપાદિતં પ્રથમસૂત્રે ।
નચાત્રાર્થદ્વયયાભ્યુપગમે બાધકમસ્તિ ।
યેન બુદ્ધાવારૂઢમપિ ત્યજ્યેત ।
અતો નિરપવાદપ્રતીતિબલાત્સર્વેષામપિ શબ્દાનામુભયાર્થત્વમેષ્યવ્યમિતિ ।
એતદેવ વિવૃણોતિ- વિપરીતેતિ ॥
વિપરીતપ્રમાભાવે પૂર્વારોહસ્તુ કારણમ્ ।
સા ભવેદ્ યત્ર સ વ્યર્થઃ પૂર્વારોહો ભ્રમો યથા ॥ મનુવ્_1,4.52અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
કારણં સ્વીકારસ્યેતિ શેષઃ ।
સા વિપરીતપ્રમા ।
સ સ્વીકારકારણત્વેનોક્તો ઽપિ પૂર્વારોહઃ, વ્યર્થઃ, સ્વીકારકારણં ન ભવતિ ।
ભ્રમો યથેતિ ।
પ્રસિદ્ધશુક્તિરજતાદિવિપર્યયો યથેત્યર્થઃ ।
યદ્વા ।
અજાદિપદાનિ દ્વયર્થાનિ બાધકવિધુરાયાં બુદ્ધૌ તથા રૂઢત્વાદિતિ પ્રતિજ્ઞાહેતૂ કથિતૌ ।
અનેનાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વ્યાપ્તિમાચષ્ટે ।
તત્ર પૂર્વાર્ધે યથા સ્તમ્ભાદિપ્રત્યય ઇતિ દૃષ્ટાન્તોક્તિરપિ દ્રષ્ટવ્યા ।
નન્વત્રાજાયાઃ કારણત્વમુચ્યતે ।
તચ્ચ બ્રહ્મલક્ષણત્વેનોક્તમિત્યતો બાધકાદ્ બુદ્ધાવારૂઢમપિ પ્રધાનં ત્યાજ્યમિતિ ચેન્ન ।
નિમિત્તમાત્રત્વસ્ય બ્રહ્મલક્ષણત્વેન જગદુપાદાનત્વસ્ય પ્રધાને ઽપિ સત્ત્વાદય તદર્થત્વોપપત્તેરિત્યાશયવાનુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતો જગદુપાદાનં પ્રધાનં વક્તિ સા શ્રુતિઃ

ન્યાયસુધા:
વ્યાસ -(3)
સઙ્ખયોપસઙ્ગ્રહાત્ઽ; ઇત્યેતદપિ પ્રધાનસ્યાશ(શા)બ્દત્વપ્રતિપાદનાર્થતયા વયાચક્ષતે (શાં.ભા) ।
તથાહિ ।
"યસ્મિન્પઞ્ચપઞ્ચજના ઇતિ પઞ્ચસઙ્ખયાવિષયાપરા પઞ્ચસઙ્ખયા શ્રૂયતે ।
પઞ્ચશબ્દદ્વયદશર્નાત્ ।
ન એતે પઞ્ચપઞ્ચકાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ સમ્પદ્યતે ।
તથાચ શ્રુતિપ્રસિદ્ધયા પઞ્ચવિંશતિસઙ્ખયયા તેષાં સ્મૃતિપ્રસિદ્ધાનાં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનામુપસઙ્ગ્રહાત્પ્રાપ્તં શ્રુતિમત્ત્વં પ્રધાનાદીનાં ઇત્યત્રોચ્યતે ।
ન સઙ્ખયોપસઙ્ગ્રહાદપિ પ્રધાનાદીનાં શ્રુતિમત્ત્વપ્રતયાશા કર્તવ્યા ।
કસ્માત્ ।
નાનાભાવાત્ ।
નાના હ્યેતાનિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ નૈષાં પઞ્ચશઃ પઞ્ચશઃ સાધારણો ધર્મો ઽસ્તિ ।
યેન પઞ્ચવિંશતેરન્તરાલે પઞ્ચ પઞ્ચ સઙ્ખયા નિવેશેરન્ ।
ન હ્યેકં નિબન્ધનમન્તરેણ નાનાભૂતેષુ દ્વિત્વાદિકાઃ સઙ્ખયા નિવિશન્તે ।
અતિરેકાચ્ચ ।
અતિરેકો હિ ભવત્યાત્માકાશાભ્યાં પઞ્ચવિંશતિસઙ્ખયાયાઃ ।
આત્મનો હિ પઞ્ચવિંશતાવન્તર્ભાવે યસ્મિન્નિત્યધિકરણત્વોક્તિવિરોધઃ ।
આકાશસ્યાપિ પૃથગુક્તિવિરોધઃ ।
કિં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વપ્રક્રિયા સર્વથાપ્રામાણિકીત્યભિપ્રાયઃ ।
ઉતૈતદ્વાક્યં તત્પરં ન ભવતીતિ ।
પક્ષદ્વયમપ્યનુપપન્નમિત્યાહ- યત્તદિતિ ॥
*4,262*
યત્તત્ ત્રિગુણમવ્યક્તં નિત્યં સદસદાત્મકમ્ ।
પ્રધાનં પ્રકૃતિં પ્રાહુરવિશેષં વિશેષવત્

ન્યાયસુધા:
સદસાત્મકં કાર્યકારણાત્મકમ્ ।
અવિશેષત્વાદકાર્યત્વાત્પ્રધાનં વિશેષવત્ત્વાત્કાર્યત્વાત્પ્રકૃતિં પ્રાહુઃ ।
વિશેષવદિત્યસ્ય વિવરણમ્- પઞ્ચભિરિતિ ॥
પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિર્બ્રહ્મ ચતુર્ભિર્દશભિસ્તથા ।
એતચ્ચતુર્વિંશતિકં ગણં પ્રાધાનિકં વિદુઃ

ઇતિ ભાગવતે પ્રાહ વિદ્યાધીશઃ સ્વયં પ્રભુઃ
ન્યાયસુધા:
પઞ્ચભિઃ મહાભૂતૈઃ પઞ્ચભિસ્તન્માત્રાભિઃ ચતુર્ભિર્મહદહઙ્કારમનોબુદ્ધિભિઃ દશભિરિન્દ્રિયૈશ્ચ બ્રહ્મ પૂરિતમ્ ।
"એતચ્ચતુર્વિંશતિકં ગણં પ્રધાનકાર્યં વિદુઃ ઇતિ સૂત્રકૃતૈવ ગ્રન્થાન્તરે પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનાં પ્રતિપાદિતત્વાન્ન તાવદાદ્યઃ કલ્પઃ ।
અનુવાદો ઽયમિતિ ચેત્ ।
કિં પ્રમિતસ્યોત કલ્પિતસ્ય ।
આદ્ય તત્પ્રમાણૈરેવ સિદ્ધિસ્તત્ત્વાનામ્ ।
ન દ્વિતીયઃ વૈયર્થ્યાત્ ।
દૂષણાર્થમિતિ ચેન્ન ।
તદભાવાત્ ।
નહિ ગ્રન્થાન્તરે અનુવાદો ગ્રન્થાન્તરે દૂષણમિતિ સમ્ભવતિ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
વિરોધાભાવાત્ ।
*4,269*
યદુક્તં નાનાભાવાદિતિ તદસત્ ।
સૂત્રકારસ્યાપિ સઙ્ગ્રાહકાભાવેન પઞ્ચભિરિત્યાદ્યુક્ત્યનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથ તત્ર ભૂતત્વાદિતિ સઙ્ગ્રાહકાણિ સન્તિ ઇતિ ચેત્ તર્હિ તાન્યેવ ભૂતત્વતન્માત્રત્વજ્ઞાનેન્દ્રિયસ્વકર્મેન્દ્રિયત્વતદિતરત્વાનિ (ચ)શ્રુતાવપિ સન્તીતિ સમાનમ્ ।
ન ચાયમસ્તિ નિયમો ઽન્તરાલે સઙ્ગ્રાહકેણ વિના ન સઙ્ખયાનિવેશો ઽસ્તીતિ ।
"પઞ્ચ સપ્ત ચ વર્ષાણિ ન વવર્ષ શતક્રતુઃઽ,"વ્રતમેતદનુષ્ઠેયં વર્ષાણિ નવ પઞ્ચ ચઽ; ઇત્યાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
યદપ્યતિરેકાચ્ચેતિ ।
તદપ્યસત્ ।
પાતઞ્જલૈરીશ્વરસ્યાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
આકાશશ્ચેત્યાકાશાદ્યા ઇતિ વ્યાખ્યાનોપપત્તેઃ ।
*4,272*
કિઞ્ચેદં વાક્યં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વસિદ્ધયે સાઙ્ખયેન સ્વશાસ્ત્રે ગૃહીતત્વાદ્વા શઙ્કિતં સમ્ભાવિતત્વાદ્વા ।
ન દ્વાવપિ સમ્ભવતઃ ।
પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇત્યસ્ય પઞ્ચવિંશત્યપ્રત્યાયકત્વાત્ ।
પઞ્ચજના ઇતયસ્ય સમાસત્વે હિ દ્વિતીયઃ પઞ્ચશબ્દો ન તાવત્પઞ્ચશબ્દેન સમ્બદ્ધયતે ।
વિશેષણસ્યાપેસર્જનેન સમ્બન્ધાયોગાત્ ।
નાપિ જનશબ્દેન ।
પઞ્ચજનાઃ કતીત્યાકાઙ્ક્ષાનુદયેન વિશેષણાયોગાત્ ।
અસમાસત્વે ઽપિ ન તાવત્પઞ્ચશબ્દેન સમ્બન્ધઃ ।
એકાર્થયોર્વિશેષણવિશેષ્યભાવાનુપપત્તેઃ ।
નાપિ જનશબ્દેન ।
નિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્ ।
કથઞ્ચિદાકાઙ્ક્ષાયામપિ દશત્વસ્ય પ્રાપ્તેઃ ।
*4,279*
નનુ પઞ્ચજના ઇતિ સમાહારદ્વિગુઃ ।
તસ્ય પઞ્ચેતિ વિશેષણે પઞ્ચવિંશતિઃ સમ્પદ્યતે ।
યથા પઞ્ચપઞ્ચ(ફ)પૂલ્યં ઇત્યુક્તે પઞ્ચવિંશતિપૂલ્યોલભ્યન્ત ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
તથા સતિ પુંલિઙ્ગાનુપપત્તેરિત્યલમ્ ।
કારણત્વેનેત્યાદિસૂત્રાણામપવ્યાખ્યાનં સ્ફુટદૂષણમિતિ ન દૂષિતમ્ ।
*4,283*
પ્રકૃતિશ્ચેત્યેતદ(ત્ય)ધિકરણં બ્રહ્મણો જગદુપાદાનતાપ્રતિપાદનાર્થમિતિ વ્યાચક્ષતે ।
તથાહિ ।
જન્માદ્યસ્ય યત ઇતિ જગત્કારણં બ્રહ્મેત્યુક્તમ્ ।
તત્ર સંશયઃ કિમુપાદાનત્વેનોત નિમિત્તત્વેનેતિ ।
"સ ઈક્ષાંચક્રે સ પ્રાણમસૃજતઽ; ઇતીક્ષાપૂર્વકકર્તૃત્વશ્રવણાદિના કેવલં નિમિત્તત્વેનૈવેતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે"પ્રકૃતિશ્ચ પતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્ઽ; ।
ન કેવલં નિમિત્તકારણમેવ બ્રહ્મ ।
કિન્તુ પ્રકૃતિઃ ઉપાદાનં ચ ।
કુતઃ, પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્ ।
એવં હિ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તૌ નોપરુધ્યેતે ।
"યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિઽ; ઇતિ બ્રહ્મવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
તચ્ચોપાદાનત્વ એવોપપદ્યતે ।
કાર્યસ્યોપાદાનાવ્યતિરેકાત્ ।
નહિ નિમિત્તકારણાવ્યતિરેકઃ કાર્યસ્યાસ્તિ ।
તક્ષ્ણઃ પ્રાસાદવ્યતિરેકદર્શનાત્ ।
દૃષ્ટાન્તાશ્ચ"યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેનઽ; ઇત્યાદય ઉપાદાનગોચરા આમ્નાયન્તે ।
"યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિઽ; ઇતિ પઞ્ચમી ચોપાદાનત્વં ગમયતીતિ ।
જનિકર્તુઃ પ્રકૃતિરિતિ વિશેષસ્મરણાત્ ।
"અભિધ્યોપદેશાચ્ચઽ"સો ઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયઽ; ઇત્યભિધાનપૂર્વકબુહભવનોપદેશાચ્ચ નિમિત્તત્વમુપાદાનત્વં ચ ગમ્યતે ।
"સાક્ષાચ્ચોભયામ્નાનાત્ઽ; ।
ઇતશ્ચોપાદાનં બ્રહ્મ ।
"સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તે આકાશં પ્રત્યસ્તં યન્તિઽ; ઇતિ સાક્ષાદ્બ્રહ્મૈવ કારણમુપાદાયોભયોઃ પ્રભવપ્રલયયોરામ્નાનાત્ ।
યદ્ધિ યસ્માત્પ્રભવતિ યસ્મિંશ્ચ લીયતે તત્તસ્યોપાદાનં પ્રસિદ્ધમ્ ।
યથા વ્રીહ્યાદીનાં પૃથિવી(તિ) ।
પ્રત્યસ્તમયશ્ચ નોપાદાનાદન્યત્ર કાર્યસ્ય દૃષ્ટઃ ।
"આત્મકૃતેઃ પરિણામાત્ઽ; તદાત્માનં સ્વયમકુરુતેત્યાત્મનઃ કર્મત્વકર્તૃત્વશ્રવણા(વ્યપદેશા)ચ્ચોપાદનં બ્રહ્મ ।
કથં પુનઃ પૂર્વસિદ્ધસ્ય ક્રિયમાણત્વમ્ ।
પરિણામાત્ ।
પૂર્વસિદ્ધો ઽપ્યાત્મા વિકારાત્મના વિશેષેણાત્માનં પરિણામયામાસેતિ હ્યુપપન્નમ્ ।
પરિણામાદિતિ વા પૃથક્ સૂત્રમ્ ।
સચ્ચ ત્યચ્ચાભવદિત્યાદિના બ્રહ્મણ એવ વિકારાત્મના પરિણામઃ સામાનાધિકરણ્યેનામ્નાયતે ।
અતશ્ચોપાદાનં બ્રહ્મ ।
"યોનિશ્ચ હિ ગીયતે ।
ઽ"યદ્ભૂતયોનિમ્ઽ; ઇતિ યોનિશ્ચ બ્રહ્મ ગીયતે ।
યોનિશબ્દશ્ચોપાદાનવચનઃ સમધિગતો લોકે ।
અતશ્ચોપાદાનં બ્રહ્મેતિ ।
*4,284*
તદેતન્નિરાકરોતિ- નચેતિ ॥
નચ પ્રકૃતિશબ્દેન બ્રહ્મોપાદાનમુચ્યતે

*4,288*
ન્યાયસુધા:
કુતો નોચ્યત ઇતિ ચેત્ ।
પ્રમાણાન્તરાવિરુદ્ધો હિ સૂત્રાર્થો વર્ણનીયઃ ।
ઉપાદાનત્વં ચ બ્રહ્મણઃ શ્રુત્યાદિવિરુદ્ધમ્ ।
પરિણામિકારણં હ્યુપાદાનમુચ્યતે ।
યથા ઘટરુચકાદીનાં મૃત્સુવર્ણાદિ ।
બ્રહ્મણશ્ચ સ્વરૂપાન્તરાપત્તિલક્ષણો વિકારાપરપર્યાયઃ પરિણામો નિષિદ્ધયતે શ્રુત્યાદાવિતિ કથં સૂત્રાર્થતયા વક્તું શક્યત ઇત્યાહ- અવિકાર ઇતિ ॥
*4,289*
અવિકારઃ સદા શુદ્ધો નિત્ય આત્મા સદા હરિઃ ।
સદૈકરૂપવિજ્ઞાનબલ આનન્દરૂપકઃ

નિર્વિકારો ઽક્ષરઃ શુદ્ધો નિરાતઙ્કો ઽજરો ઽમરઃ ।
અવિશ્વો વિશ્વકર્તાજો યઃ પરઃ સો ઽભિધીયતે

નિર્વિકારમનૌપમ્યં સદૈકરસમક્ષયમ્ ।
બ્રહ્મેતિ પરમાત્મેતિ યં વિદુર્વૈદિકા જનાઃ

ઇતિ શ્રુતિપુરાણોક્તયા ન વિકારી જનાર્દનઃ
ન્યાયસુધા:
સદાશબ્દદ્વયસ્યાવિકારઃ શુદ્ધ ઇત્યાભ્યાં સમ્બન્ધઃ ।
વિકારો દ્વેધા ભવતિ ।
ધર્મિણો ધર્મસ્ય ચેતિ ।
તત્રાવિકારઃસદેત્યાદ્યસ્ય નિષેધઃ ।
સદૈકરૂપેતિ દ્વિતીયસ્ય ।
એકરૂપે નિર્વિકારે વિજ્ઞાનબલે યસ્યાસૌ તથોક્તઃ ।
ઉપમાવિષય ઔપમ્યમ્ ।
ન ઔપમ્યમ્ અનૌપમ્યમ્ ।
એકરસં સ્વગતભેદવર્જિતમ્ ।
પ્રધાનાનન્દાત્મકં વા ।
ન વિકારીતિ ગમ્યત ઇતિ શેષઃ ।
*4,290*
યુક્તિવિરુદ્ધં ચ બ્રહ્મણો વિકારિત્વમિતિ વક્તું વિકારપ્રકારાંસ્તાવદાહ- પરાધીનેતિ ॥
પરાધીનવિશેષાપ્તિરનિવર્ત્યાન્યથાભવઃ

ક્ષીરાદિવદ્ વિકારઃ સ્યાન્ ...
*4,291*
ન્યાયસુધા:
વિકારસ્તાવદ્ દ્વિવિધો ભવતિ ।
વિશેષાપ્તિર્વિશેષિપરિવતર્(વૃત્તિ)શ્ચેતિ ।
તત્ર વિશેષાપ્તિર્નામ ધર્મિણસ્તદવસ્થ્યે સતિ ધર્મમાત્રપરિવૃત્તિઃ ।
વિશેષિપરિવર્તવૃત્તિસ્તુ ધર્મિસ્વરપૂસ્યૈવ પરિણામઃ ।
દ્વિવિધો ઽપ્યયં પરાધીનો ભવતિ ।
પ્રત્યેકં ચ દ્વેધા ।
અનિવર્ત્યો ઽન્યથાભાવો નિવર્ત્યશ્ચેતિ ।
અત્રૈકૈકપ્રકારાનુક્તિઃ સ્ફુટત્વાદિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
અન્યથા વાક્યસ્યાસામઞ્જસ્યં સ્યાત્ ।
ક્ષીરાદિવદિતિ ચતુર્ણામુદાહરણમ્ ।
ક્ષીરાદીનામિવ દધિત્વાદ્યાપત્તિરિત્યર્થઃ ।
*4,292*
તત્રાનિવર્ત્યવિશેષાપ્તિર્યથા ।
શ્યામસ્ય ફલસ્ય પીતત્વાપત્તિઃ ।
તત્ર હિ ધર્મિણસ્તાદવસ્થ્યં પીતત્વે ઽપિ ફલવ્યવહારાનિવૃત્તેઃ ।
કેવલં શ્યામત્વાપગમેન પીતત્વમુત્પન્નં સૌરાતપાદિવશાન્ન નિર્નિમિત્તમ્ ।
નચ પુનર્નિવર્તતે ।
નિવર્ત્યવિશેષાપ્તિર્યથા ।
કુણ્ડલાદ્યાકારસ્ય સુવર્ણસ્ય કટકાદિત્વાપત્તિઃ ।
અત્રાપિ હિ ધર્મિણસ્તાદવસ્થ્યમ્ ।
કટક(કાદિ0ત્વાપન્ને ઽપિ સુવર્ણવ્યવહારદર્શનાત્ ।
પરં કુણ્ડલત્વાપાયેન સ્વર્ણકારાદ્યધીનકટકભાવો જાતઃ ।
નિવર્ત્યશ્ચાસૌ ।
પુનઃ કુણ્ડલીકર્તું શક્યત્વાત્ ।
*4,293*
અનિવર્ત્યો વિશેષિપરિવર્તો યથા ।
ક્ષીરસ્ય દધિભાવઃ ।
અત્ર હિ ન ધમિર્ણસ્તાદવસ્થ્યમ્ ।
દધિત્વાપત્તૌ ક્ષીરવ્યવહારાનુપલમ્ભાત્ ।
કિન્તુ ધર્મિભૂતં ક્ષીરમેવ આતઞ્ચનાદિવશાદ્દધિભૂતમ્ ।
નચ દધિભાવનિવૃત્ત્યા ક્ષીરં ભવતિ ।
નિવર્ત્યો ધર્મિપરિવર્તો યથા ।
શુલ્બસ્ય તારત્વમ્ ।
અત્રાપિ ન ધર્મિણસ્તાદવસ્થ્યજ્ઞ્ ।
તારતાયાં શુલ્બવ્યવહારાનુપલબ્ધેઃ ।
કિં નામૌષધ્ય(ધા)ધીનતયા શુલ્બમેવ તારં સંવૃત્તમ્ ।
પ્રબલૌષધિબલાત્તારતાનિવૃત્ત્યા શુલ્બં ચ સમ્પદ્યતે ।
નચ પઞ્ચમી વિધા દૃષ્ટા, (સમ્ભાવિતા) શ્રુતા વેતિ ।
*4,294*
કિમતો યદ્યેવંભૂતો વિકાર ઇત્યત આહ- નૈવેતિ ॥
... નૈવ સ સ્યાદ્ધરેઃ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
ક્વચિદિતિ નિમિત્તસપ્તમી ।
અયમાશયઃ ।
સકલો ઽપિ ખલુ વિકારઃ પરાધીનો ભવતીતિ નિદર્શિતમ્ ।
નચૈવમેવાસૌ ક્વાપિ દૃષ્ટઃ ।
તથાત્વે વા સર્વદા સ્યાત્ ।
નચ બ્રહ્મણો વિકારનિમિત્તં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
"સદેવ સોમ્યઽ; ઇતિ પ્રાક્ સૃષ્ટેવર્સ્ત્વન્તરનિષેધાત્ ।
નચ કાલાદિકમપિ પરેણ પ્રલયે ઽભ્યુપગતમ્ ।
અભ્યુપગમે ઽપિ પરાધીનતાઽપત્તેશ્ચ ।
અસ્તુ જડેષુ પરાધીનો વિકારઃ ।
ચેતનં બ્રહ્મ તુ સ્વેચ્છયૈવ જગાદાકારેણ વિક્રિયતે ।
"તદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેરિતિ ચેન્ન ।
પ્રેક્ષાવતસ્તસ્ય નાનાવિધાનાર્થરૂપપ્રપઞ્ચીભવનેચ્છાયા એવાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યુન્મત્તો ઽપ્યાત્મનો ઽનર્થરૂપતામિચ્છતિ ।
દૂરે પ્રેક્ષાવાન્ ।
નચ પ્રપઞ્ચસ્યાનર્થરૂપતાં ન જાનાતિ બ્રહ્મ ।
અસર્વજ્ઞતાપાતાત્ ।
નાયં પ્રપઞ્ચો બ્રહ્મણો ઽનર્થરૂપ ઇતિ ચેન્ન ।
દુઃખાદિરૂપેણ પરિણતસ્ય ન દુઃખાદિરૂપતા ઇત્યસ્ય વ્યાહતત્વાત્ ।
નહિ વિવર્તવાદિનામિવ કલ્પિતો ઽયં પ્રપઞ્ચો ભવતામ્ ।
સત્યત્વાભ્યુપગમાત્ ।
દુઃખાદિમત્ત્વમનિષ્યમ્, નતુ તદ્રૂપતેત્યભિપ્રાય ઇતિ ચેન્ન, તથા સતિ સુખરૂપસ્યેષ્ટત્વમપિ ન સ્યાત્ ।
તતશ્ચ ન મોક્ષાય પ્રવર્તેત ।
*4,296*
કિઞ્ચ બ્રહ્મણો ઽનર્થાભાવે કસ્યા(યમ)નર્થ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
જીવસ્ય ચેતિ ચેત્ ।
સ કિં બ્રહ્મણો ભિન્નો ઽભિન્નો વા ।
નાદ્યઃ ।
અપસિદ્ધાન્તાત્ ।
દ્વિતીયે કથં બ્રહ્મણો નાનર્થઃ ।
ભિન્નાભિન્ન ઇતિ ચેત્(ન) અભેદેનાનર્થપ્રસઙ્ગાત્ ।
નિરાકરિષ્યતે ચાયં પક્ષઃ"અત એવ ચોપમ્ઽ; ઇતિ ।
અપિચ, ચેતનસ્યાપિ વિક્રિયા દૃષ્ટાદૃષ્ટકારણાયત્તા દૃષ્ટેતિ કથં બ્રહ્મણઃ સ્વેચ્છામાત્રેણ સ્યાત્ ।
સર્વશક્તિત્વાદિતિ ચેત્(ન) અનર્થીભવતઃ સર્વશક્તિત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન તર્કાવસેયં બ્રહ્મ યેન દૃષ્ટાન્તાનુગુણ્યવૈગુણ્યચિન્તાત્રોપયુજ્યતે ।
કિં નામ શ્રુતિમાત્રસિદ્ધમ્ ।
શ્રુતિશ્ચાન્યાનપેક્ષમેવ પ્રપઞ્ચા(ત)પત્તિમાચષ્ટ ઇતિ ચેન્ન ।
તથા સતિ વિચારશાસ્નાનવતારપ્રસઙ્ગાત્ ।
યુક્તશ્ચાયં તર્કાગોચરત્વવાદો યત્ર શ્રુતીનામવિગાનં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમત્રેત્યુક્તમ્ ।
અતો ન સામાન્યતો વિકારિત્વં બ્રહ્મણો યુજ્યતે ।
નાપિ વિશેષતઃ ।
*4,298*
તથાહિ ।
ન તાવદપ્રચ્યુતસ્વરૂપસ્યૈવ બ્રહ્મણો ઽયમાકારપરિણામઃ પ્રપઞ્ચ ઇતિ યુક્તમ્ ।
અસ્થૂલત્વાદિશ્રુતિવિરોધાત્ ।
સ્વરૂપાપેક્ષયા તદુપપત્તિરિતિ ચેત્ (ન) સ્વરૂપ એવ સ્થૂલત્વાદિજનનાત્ ।
નહિ કુણ્ડલત્વાનપગમેન કટકત્વં સુવર્ણસ્ય ભવતિ ।
સ્વભાવાપેક્ષયાસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
કાલભેદેન સ્થૂલત્વાદિભાવાભાવવતઃ"અયં સ્વભાવઃ, અયં (ન) ત્વસ્વભાવઃઽ; ઇતિ વિવેકાયોગાત્ ।
નહિ બ્રહ્મણઃ કારણાન્તરાત્પ્રપચતાપત્તિં મન્યસે યેન સા ન સ્વભાવઃ સ્યાત્ ।
પ્રપઞ્ચકારતાયાશ્ચાનિવર્ત્યત્વે પ્રલયશ્રુતિવ્યાકોપઃ સ્યાત્ ।
નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્મભાવાપત્તિલક્ષણમોક્ષાભાવપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
એકદેશપરિણામસ્તુ નિરાકરિષ્યતે ।
નાપિ સ્વરૂપપ્રચ્યુત્યા પ્રપઞ્ચરૂપતાઽપત્તિઃ સ્થિતિસમયે બ્રહ્માભાવપ્રસઙ્ગેન બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય નિરાલમ્બનત્વાપાતાત્ ।
તસ્યાશ્ચાનિવર્ત્યત્વે ન કદાપિ બ્રહ્મણો ઽસ્તિત્વમિત્યેષા દિક્ ।
*4,302*
અત્ર કશ્ચિત્ અન્ધાનુગતાન્ધ ઇવ પ્રકૃતિશ્ચેત્યાદીનિ સૂત્રાણિ બ્રહ્મણો જગદુપાદાનતાપ્રતિપાદકતયા વ્યાખ્યાયોક્તદૂષણગણાદ્ભીતઃ સૂત્રતાત્પર્યમાહ"પરમસૂક્ષ્માચિદ્રૂપપ્રધાનશરીરં બ્રહ્મ"યો ઽવ્યક્તે તિષ્ઠન્યસ્યાવ્યક્તં શરીરમ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધમ્ ।
તથાચ બ્રહ્માધિષ્ઠિતં બ્રહ્માત્મકં પ્રધાનં જગદુપાદાનમિતિ બ્રહ્મૈવ જગદુપાદાનતયા(ઽઙ્ગીક્રિ)ગીયતે ।
અતો નોક્તદોષઃઽઽ; ઇતિ ।
તં પ્રત્યાહ- ઉપાદાનત્વમેવેતિ ॥
અપાદાનત્વમેવાસ્ય યદ્યુપાદાનતેષ્યતે

અઙ્ગીકૃતં તત્ પિતૃવન્ ...
ન્યાયસુધા:
એવં હિ વદતા પિતુરિવ પુત્રજન્મનિ જગદુત્પત્તૌ બ્રહ્મણો ઽપાયાવધિત્વલક્ષણમપાદાનત્વમિષ્યં સ્યાત્ ।
સર્વથા નિર્વિકારસ્ય બ્રહ્મણો વિકારિપ્રધાનશરીરકસ્ય તદધિષ્ઠાતૃત્વેનાપાદાનતયોદિતત્વાત્ ।
એવંભૂતં ચોપાદાનત્વમ્ (બ્રહ્મણઃ) અસ્માભિરપ્યઙ્ગીકૃતમેવેતિ નાત્રાસ્માકં પ્રદ્વેષઃ ।
*4,303*
નનૂપાદાનત્વં ચેદ્બ્રહ્મણો ઽઙ્ગીકૃતં કથં તર્હિ તન્નિરાકરણમિત્યત આહ- ન ત્વિતિ ॥
... નતુ વિશ્વાત્મના ભવઃ
ન્યાયસુધા:
શુદ્ધચૈતન્યસ્યૈવ બ્રહ્મણો વિશ્વાત્મના ભવો ભાસ્કરાદ્યભ્યુપગતો નાસ્માભિર(ઙ્ગીક્રિય)ભ્યુપગમ્યતે ।
અતસ્તન્નિરાકરણમુપપન્નમિ(મેવે)તિ ।
અત્રાયમભિસન્ધિઃ ।
યદ્યપિ પરવ્યુત્પાદિતં જગદુપાદાનત્વં બ્રહ્મણો નાસ્માકમર્થતો વિરોધિ ।
તથાપિ નૈતેષાં સૂત્રાણામર્થઃ ।
તથાહિ ।
કિમત્રાસ્ય વ્યુત્પાદનસ્ય પ્રયોજનમ્ ।
ન તાવદ્ભાસ્કરસ્યેવ નિમિત્તોપાદાનભેદનિરાકરણમ્ ।
પ્રધાનસ્યોપાદાનતયાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
વિકારિવસ્ત્વધિષ્ઠાતૃત્વમેવ મુખ્યમુપાદાનત્વમિતિ ચેન્ન ।
લોકવિરોધાત્ ।
લોકવ્યવહારાનુસારેણ હિ પરીક્ષકૈર્લક્ષણં કાર્યમ્ ।
નતુ સ્વાભિપ્રાયાનુસારેણ લોકવ્યવહારો નિયન્તવ્યઃ ।
લોકે ચ વિક્રિયાવદુપાદાન(મુ)મિત્યુચ્યતે ।
અથ પાતઞ્જલાઃ પ્રધાનસ્યૈવ સ્વાતન્ત્ર્યેણ જગદુપાદાનત્વમ્ ઈશ્વરસ્ય તુ તદનુગ્રાહકત્વમેવેતિ મન્યન્તે ।
તન્નિરાસાર્થં બ્રહ્મશરીરતયા બ્રહ્માત્મકમેવ પ્રધાનમ્ ।
તદીયમુપાદાનત્વમપિ બ્રહ્મણ એવેત્યત્ર વ્યુત્પાદ્યત ઇતિ બ્રૂષે ।
તદાનવસરદુઃસ્થત્વમ્, અસ્ય સમયપાદે કર્તવ્યત્વાત્ ।
કરિષ્યતે ચ"અન્યત્રાભાવાત્ઽ; ઇતિ ।
તસ્માન્નેદં સૂત્રતાત્પર્યમિતિ ।
*4,304*
પિતૃત્વાદિત્યુક્તં દૃષ્ટાન્તમમૃષ્ટમાણો બ્રહ્મપરિણામવાદી વદતિ"પિતા પુત્રસ્યોપાદાનમેવાતો નાયં દૃષ્ટાન્તો યુક્તઃઽ; ઇતિ, તત્રાહ- ન ચેતિ ॥
ન ચોર્ણનાભિજનિતૃમાતૃણાં ચ વિકારિતા

ન્યાયસુધા:
આદ્યશ્ચશબ્દો ઽવધારણે ।
દ્વિતીયઃ પરોક્તાનુવાદ(કઃ) ।
જનિતૃશબ્દં પ્રયુઞ્જાનઃ સ્વગ્રન્થસ્ય મન્ત્રતુલ્યતાં (દર્શ)સૂચયતિ ભગવાનાચાર્યઃ ।
જનિતા મન્ત્ર ઇતિ સ્મરણાત્ ।
અત્ર પ્રકૃતત્વાત્પિતૃમાત્રગ્રહણે પ્રાપ્તે યદૂર્ણનાભિમાતૃગ્રહણં તેનૈતદપિ નિરાકૃતં ભવતિ ।
યદ્બ્રહ્મપરિણા(મિ)મવાદિનોક્તં,"બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વે"યથોર્ણનાભિઃ સૃજતે(ગૃહ્ણતે ચ)ઽ"પિતાહમસ્ય જગતો મતાઽ; ઇત્યૂર્ણનાભ્યાદિદૃષ્ટાન્તોપાદાનાદુપાદાનત્વમેવ વિવક્ષિતમ્ ।
ઊર્ણનાભ્યાદીનાં તન્ત્વાદિકં પ્રત્યુપાદાનત્વાત્ઽ; ઇતિ ।
યચ્ચ"યોનિશ્ચ હિ ગીયતેઽ; ઇત્યત્રોક્તમ્ ।
"યદ્યપિ યોનિશબ્દો"યોનિષ્ઠ ઇન્દ્ર નિષદે અકારિઽ; ઇત્યાદૌ સ્થાનાદ્યર્થઃ પ્રતીયતે ।
તથાપિ યથોર્ણનાભિરિતિ વક્ષ્યમાણદૃષ્ટાન્તબલાદુપાદાનવાચીતિ નિશ્ચીયત ઇતિઽ; ( । ) ઉદાહરિષ્યમાણં બ્રહ્મતર્કવચનમપિ વ્યાખ્યાતં ભવતિ ।
*4,306*
કુતો નેતિ ચેત્ ।
અત્ર પિત્રાદીનાં પુત્રાદીનાં ચ ચેતનાચેતનસમાહારરૂપત્વાચ્ચત્વારઃ પક્ષાઃ સમ્ભવન્તિ ।
પિત્રાદિચેતનં પ્રતિ વોપાદાનં, પુત્રાદ્યચેતનં પ્રતિ વા, પિત્રાદ્યચેતનઃ પુત્રાદિચેતનં પ્રતિ વા, પુત્રાદ્યચેતનં પ્રતિ વેતિ ।
તત્રાદ્યં પક્ષત્રયં તાવન્નોપપદ્યત ઇત્યત્ર હેતુમાહ- ચેતનત્વાદિતિ ॥
ચેતનત્વાત્ તદન્નં હિ કાર્યરૂપતયા ભવેત્
ન્યાયસુધા:
આદ્યે દ્વયોશ્ચેતનત્વાત્ ।
ઉત્તરયોરન્યતરસ્ય ।
ચતુર્થં ત્વઙ્ગીકરોતિ તદન્નં હીતિ ।
તૈરૂર્ણનાભ્યાદિભિરુપભુક્તમન્નં તત્પરિણતાસ્તચ્છરીરધાતવ ઇતિ યાવત્ ।
તન્ત્વાદિકાર્યરૂપતયા પરિણતં ભવેદિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પિત્રાદિદૃષ્ટાન્તાનામયં ખલુ નિષ્કૃષ્ટો ઽર્થઃ ।
યત્પિત્રાદ્યુપભુક્તમન્નં તચ્છરીરી(ર)ભૂતં પુત્રાદિગતાચેતનાંશોપાદાનં ભવતીતિ ।
પક્ષાન્તરસ્યાસમ્ભાવિતત્વાત્ ।
નચાયમસ્માકમનિષ્યઃ ।
મહાપ્રલયે પરમેશ્વરેણ નિગીર્ણં મહદાદિકાર્યં તચ્છરીરરૂપકપ્રધાનતાં ગચ્છતિ ।
તચ્ચ પ્રધાનં પુનર્મહદાદિકાર્યોપાદાનં ભવતીત્યઙ્ગીકારાદિતિ ।
એતેનોર્ણનાભ્યાદીનાં ન વિકારિત્વં(તા)ચેન્નિરુપાદાના તન્ત્વાદ્યુત્પત્તિઃ પ્રસજ્યત ઇત્યપિ નિરસ્તમ્ ।
*4,307*
એવં શ્રુતિપુરાણયુક્તિભિર્બ્રહ્મણો નિર્વિકારત્વાવગમાન્ન જગદુપાદાનકારણત્વં કિન્તુ નિમિત્તત્વમેવેત્યુક્તમ્ ।
અધુના શ્રુતિસ્મૃતિ(પુરાણયુક્તિ)ભિર્નિમિત્તત્વસ્યૈવોક્તત્વાદપીત્યાહ- અપાદાનતયેતિ ॥
અપાદાનતયા વિશ્વકર્તૃત્વં બુદ્ધિપૂર્વકમ્

ઉક્તં ભાલ્લવિશાખાયાં બ્રહ્મતર્કે ચ સાદરમ્
*4,308*
ન્યાયસુધા:
વિશ્વકર્તૃત્વમિત્યેવેત્યુક્તે કુલાલાદીનામિવ તટસ્થકર્તૃત્વં પ્રતીયતે ।
તન્નિવૃત્ત્યથર્મપાદાનતયેત્યુક્તમ્ ।
અપાદાનત્વમિ(ત્યેવો)ક્તે પરસ્ય નાનિષ્યમ્ ।
ઉપાદાનસ્યાપ્યપાદાનવિશેષત્વેનાપાદાનત્વાપાદાનત્વયોરવિરોધાત્ ।
અપાદાનવિશેષવિવક્ષાયાં ચ પર્ણપતને વૃક્ષસ્યેવાવધિત્વમાત્રં પ્રતીયતે ।
અતો વિશ્વકર્તૃત્વમિત્યુક્તમ્ ।
તથાપિ બુદ્ધિપૂર્વકમિતિ વ્યર્થમ્ ।
કર્તુર્બુદ્ધિમત્વનિયમાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
અશેષવિશેષજ્ઞાનસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સકલકાર્યક્રિયાકારકફલવિષયબુદ્ધયાદિમાનીશ્વરો બાહ્યેન રૂપેણાનુગૃહ્ણન્નાન્તરેણ પ્રધાનાદીનાં પરિણામાદિશક્તીઃ પ્રેરયન્ સ્વશરીરરૂપકપ્રધાનાદિપરિણામભૂતમહદાદિકાર્યાપગમે ઽવધિર્ભવતીતિ ।
સાદરત્વં દર્શયિષ્યામઃ ।
તદેવ વાક્યદ્વયં ક્રમેણ પઠતિ- ઇચ્છામાત્રાદિતિ ॥
ઇચ્છામાત્રાત્ પ્રભોઃ સૃષ્ટિરવિકારસ્ય સર્વદા

સ્વભાવો ઽયમનન્તસ્ય રજો યેનાભવજ્જગત્ ।
સ્વદેહાદિચ્છયા વિશ્વં ભુક્તપૂર્વં જનાર્દનઃ

સસર્જ માતાપિતૃવદૂર્ણનાભિવદેવ વા
ન્યાયસુધા:
નતુ પરિણામિતયેતિ માત્રાર્થઃ ।
તત્ર હેતુરવિકારસ્યેતિ ।
કિં પ્રયોજનાદ્દેશેનેત્યત ઉક્તમ્- સ્વભાવ ઇતિ ॥
ઉપાદાનાભાવાત્કથમિત્યત ઉક્તમ્- રજ ઇતિ ॥
યેન પ્રેરિતં રજઃશબ્દોપલક્ષિતં ગુણત્રયાત્મકં પ્રધાનં જગદભવત્ ।
અત્રોપપાદનેનાદરઃ પ્રતીયતે ।
સ્વદેહાત્સચ્ચિદાનન્દાદ્યાત્મકાવદધેઃ ।
અથવા સ્વદેહાત્પ્રધાનાદુપાદાનાત્ ।
ભુક્તપૂર્વં પૂર્વકલ્પે (ભુક્તેન) સંહૃતેન સદૃશમ્ ।
ભુક્તપૂર્વં સૂક્ષ્મભાવસ્થોપાદાનકમિતિ વા ।
એવશબ્દેન નતુ મૃદાદિવદિત્યાહ ।
વાશબ્દો દૃષ્ટાન્તસમુચ્ચયે ।
સ્વદેહાદિતિ ભુક્તપૂર્વમિતિ ચ વિવૃણોતિ- પ્રધાનમિતિ ॥
પ્રધાનં પરિણામ્યેશો નિર્વિકારઃ સ્વયં સદા

ન્યાયસુધા:
એવશબ્દોક્તસ્યોપપાદનં નિર્વિકાર ઇતિ ।
અત્રાપિ પૂર્વવદાદરો ગમ્યતે ।
*4,310*
પ્રાક્ ચેતનત્વાદિત્યનેન ત્રયઃ પ્રયોગાઃસૂચિતાઃ ।
પિતાપુત્રૌ નોપાદાનોપાદેયભૂતૌ ચેતનત્વાદ્દેવદત્તયજ્ઞદત્તવત્ ।
પુત્રાદ્યચેતનો, ન પિત્રાદિચેતનોપાદાનકઃ, અચેતનત્વાત્ ઘટવત્ ।
પુત્રાદિચેતનો ન પિત્રાદ્યચેતનેપાદાનકઃ, ચેતનત્વાદ્બ્રહ્મવ(હ્માદિવ)દિતિ ।
સર્વત્ર પક્ષધર્મતાયાશ્ચ નિશ્ચિતત્વાત્ ।
દ્વિતીયે તાવદ્વયાપ્તિમુપપાદયતિ- ન ચેતનવિકારઃ સ્યાદિતિ ॥
ન ચેતનવિકારઃ સ્યાદ્ યત્ર ક્વાપિ હ્યચેતનમ્
*4,311*
ન્યાયસુધા:
યદિ ખલુ યત્ર ક્વાપિ દેશે કાલે વાચેતનં ચેતનવિકારો દૃષ્ટઃ સ્યાત્તદૈવં વ્યાપ્તિર્ભજ્યેત ।
નચૈવમિત્યર્થઃ ।
મહદાદિજગત્ બ્રહ્મકાર્યમુપલબ્ધમિતિ ચેન્ન ।
અદ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
ઉક્તવક્ષ્યમાણપ્રમાણૈર્નિરાકૃતત્વાત્(ચ) ।
તૃતીયે વ્યાપ્તિમુપપાદયતિ- નાચેતનેતિ ॥
નાચેતનવિકારો ઽપિ ચેતનઃ સ્યાત્ કદાચન

ન્યાયસુધા:
વ્યાખ્યાનં પૂર્વવત્ ।
એવં ન ચેતનવિકારશ્ચેતનો ઽપ્યુપલબ્ધ ઇત્યાદ્યે ઽપિ વ્યાપ્તિરુપપાદનીયા ।
*4,312*
અથવા મહદાદિકં ન ચેતનવિકારઃ, અચેતનત્વાદ્ઘટવદિતિ યુક્ત્યન્તરવિરુદ્ધં ચ બ્રહ્મણો જગદુપાદાનત્વમિતિ ચેતસિ નિધાયાસ્ય વ્યાપ્તિમુપપાદયતિ- ન ચેતનેતિ ॥
નનુ ઘટાદયો ઽપિ બ્રહ્મવિકારા ઇતિ ચેન્ન ।
મૃદાદિવિકારત્વસ્ય પ્રમિતત્વાત્ ।
પરમ્પરયેતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ ન સ્વયં ચેતનવિકારાઃ ।
કિન્તુ તત્કારણાનીત્યુક્તં સ્યાત્ ।
તથાચ કથં ન દૃષ્ટાન્તતા ।
તર્હિ તત્કારણેષુ વ્યભિચાર ઇતિ ચેન્ન ।
તેષામેવ પક્ષત્વાત્ ।
સુખદુઃખાદિષ્વનૈકાન્તિકત્વમિતિ ચેન્ન ।
તેષામન્તઃકરણવિકારત્વાભ્યુપગમાત્ ।
એતેનૈતદપિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
જગત્, અભિન્નનિમિત્તોપાદાનમ્ પ્રેક્ષાપૂર્વજનિતકાર્યત્વાત્સુખાદિવદિતિ ।
ઘટાદિષુ વ્યભિચાર(રાચ્ચ)શ્ચ ।
તેષામપિ પક્ષીકરણે પ્રમાણબાધઃ સ્યાત્ ।
નન્વચેતનમપિ જગચ્ચેતનવિકારશ્ચેત્તદા કો દોષઃ સ્યાત્ ।
એવં તર્હિ ચેતનો ઽપ્યચેતનવિકારઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈતદસ્તીત્યાહ- નાચેતનેતિ ॥
અયમભિસન્ધિઃ ।
યદિ મહદાદિકં બ્રહ્મણો વિકારઃ સ્યાત્તર્હિતત્સ્વરૂપાનુગતિમત્પ્રસજ્યેત ।
કાર્યે કારણસ્વરૂપાનુગમદર્શનાત્ ।
ઘટાદયો મૃદ્વિકારા મૃદનુગતિમન્તો દૃષ્ટાઃ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
તસ્માન્ન મહાદાદિ(ઃ) બ્રહ્મવિકારઃ ।
યદિ પુનઃ કારણસ્વરૂપાનુગમમન્તરેણ વિકારિવિકારભાવો ઽભ્યુપગમ્યતે તદા ચેતનો ઽપ્યચેતનવિકારઃ કિં નાભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
નચૈવમઙ્ગીકૃતં પરેણ ।
તથાહિ સતિ"એક આત્મનઃ શરીરે ભાવાત્ઽ; ઇત્યત્ર પરસ્ય ભૂતચતુષ્યયપરિણામ એવાયં ચેતનવાન્કાય ઇતિ વદન્તં ચાર્વાકં પ્રતિ ભૂતેષ્વવિદ્યમાનં ચૈતન્યં કથં કાર્યે સ્યાદિતિ પરિહારો મદિરાદ્રવ્યે મદશક્તિવત્સ્યાદિતિ પુનશ્ચ ચાર્વાકેણ ચોદિતે મદિરોપાદાને ઽપિ સૂક્ષ્મરૂપમદશક્તિવ્યુત્પાદનં ચ વ્યાહતં સ્યાદિતિ ।
*4,315*
યદ્વા બ્રહ્મજગતી નોપાદાનોપાદેયભાવવતી વિલક્ષણત્વાદ્દેવદત્તઘટવત્ ।
નનુ વિલક્ષણાનામપિ મૃદ્ઘટાદીનામુપાદાનોપાદેયભાવો દૃશ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
ચેતનાચેતનરૂપવૈલક્ષણ્યસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
*4,316*
અનુમાનાન્તરં વક્તું વ્યાપ્તિનિશ્ચયાય વ્યતિરેકવ્યાપ્તિં તાવદાહ ચેતિ ।
નચાન્યસ્યાન્યરૂપત્વં વિકૃતત્વે ઽપિ દૃશ્યતે
ન્યાયસુધા:
અપિ ચેતિ યુક્તિસમુચ્ચયે ।
વિકૃતિ(ત)ત્વે વિકૃતિદશાયામન્યસ્યાન્યરૂપત્વમન્યવિકારત્વં ન દૃશ્યતે ।
વિકારવિકારિણાવન્યોન્યમન્યતયા ક્વાપિ નોપલબ્ધાવિતિ યાવત્ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- નેતિ ॥
ન ક્ષીરાદન્યતા દધ્નઃ કેનચિદ્ દૃશ્યતે ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
યસ્ય ક્ષીરસ્ય વિકારો યદ્દધિ તસ્માત્ક્ષીરાદન્યતા તસ્ય દધ્નઃ કેનાપિ ક્વાપિ ન દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એવમન્યતાદર્શનસ્ય સિદ્ધા વિકારવિકારિભાવાદ્વયાવૃત્તિઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- સર્વજ્ઞાદિતિ ॥
સર્વજ્ઞાદ્ બ્રહ્મણો ઽન્યત્વં જગતો હ્યનુભૂયતે
ન્યાયસુધા:
હિશબ્દો યસ્માદિત્યર્થે ।
તસ્માન્ન તયોર્વિકારવિકારિભાવ ઇતિ શેષઃ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
જગત્ બ્રહ્મવિકારો ન ભવતિ
તતો ઽન્યત્વેનોપલભ્યમાનત્વાત્ ।
યો યતો ઽન્યત્વેનોપલભ્યતે ન સ તદ્વિકારો યથા ઘટઃ પટસ્ય ।
યશ્ચ યદ્વિકારો નાસૌ તતો ઽન્યત્વેનોપલભ્યતે, યથા દધિ ક્ષીરાદિતિ ।
*4,317*
યદ્વા જગદ્બ્રહ્મણી નાન્યોન્યવિકારવિકારિણી ।
અન્યોન્યમન્યત્વેનોપલભ્યમાનત્વાત્ ।
ઘટપટવદિતિ પ્રયોગઃ ।
નચાયમસિદ્ધો હેતુઃ, યઃ સવર્જ્ઞ ઇતિ બ્રહ્મણઃ સર્વજ્ઞત્વશ્રવણાત્ ।
જ્ઞાનકાર્યસ્ય સર્વથાપ્યનુપલમ્ભેન જગતો જ્ઞાનાભાવાનુમાનાત્ ।
વિરુદ્ધધર્માધિકરણયોશ્ચાન્યોન્યમન્યત્વોપલમ્ભનિયમાદિતિ ભાવેનોક્તમ્- સર્વજ્ઞાદિતિ ॥
નનુ વિકારવિકારિણોર્ભેદાભ્યુપગમાત્ કથમયં હેતુરિતિ ચેન્ન, ભેદેનૈવોપલમ્ભસ્ય હેતુત્વાત્ ।
તત્કિં ત્વદભ્યુપગમમાત્રેણ ઘટપટયોરભેદઃ, ઉતોપલમ્ભાત્ ।
નાદ્યઃ, મદભ્યુપગમેન શુદ્ધભેદસ્યૈવ ગ્રાહ્યત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અસિદ્ધેઃ ।
અભેદાનુપલમ્ભો વા હેતુત્વેન વિવક્ષિતઃ ।
*4,318*
નન્વયમસિદ્ધો હેતુઃ ।
જગત્ બ્રહ્મણાભિન્નં સત્ત્વાદ્બ્રહ્મવદિત્યનુમાનેનાભેદોપલમ્ભાદિતિ ચે(ત્)ન્ન ।
ખર્વં સ્વર્ણેનાભિન્નં, સત્ત્વાત્સ્વણર્વદિત્યાભાસમાનયોગક્ષેમત્વાદિત્યાહ- અભેદ ઇતિ ॥
અભેદઃ સત્ત્વમાત્રેણ સ્યાદ્ ખર્વસ્વણયોરપિ

ન્યાયસુધા:
યદિ જગદ્બ્રહ્મણોઃ સાધ્યેત તર્હીતિ શેષઃ ।
ખર્વમ્ અયઃ ખર્પરં વા ।
નન્વિદમિષ્યમેવ ।
ખર્વસુવર્ણયોરભેદસ્ય મયાઙ્ગીકૃતત્વાદિતિ ચેન્ન ।
અભેદશબ્દેન ભેદાભાવસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
અત્ર પ્રમાણવિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
જગત્ બ્રહ્મણો ઽત્યન્તં ભિદ્યતે તત્સ્વરૂપાનુગમ(તિ)શૂન્યત્વાદિતિ, ત્વદનુમાનસ્યાપિ, પ્રમાણવિરોધ ઇત્રત સમં સમાધાનમ્ ।
અત્યન્તભેદો મમ ન ક્વાપીત્યપ્રસિદ્ધવિશેષણતેતિ ચેન્ન ।
મોક્ષાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથાહિ ।
જ્ઞાનેન નિવૃત્તકર્મણા ચ મોક્ષો ઽભ્યુપેયસે ।
ત(ચ્ચ)ત્ર જ્ઞાનમજ્ઞાનમપિ ભવતિ ।
નિવૃત્તં કર્મ પ્રવૃત્તમપિ ભવતીતિ કથં મોક્ષસાધનં સ્યાત્ ।
જ્ઞાનત્વાદિના તદ્ભાવે ઽજ્ઞાનાદેરપિ (તદ્ભાવઃ) તથાત્વં સ્યાત્ ।
જ્ઞાનાદિકં જ્ઞાનાદિસ્વરૂપેણાત્યન્તાભિન્નમ્ અજ્ઞાનાદિસ્વરૂપેણ(તુ)ભિન્નાભિન્નમતો ન કાર્યસઙ્કર ઇતિ ચેત્ ।
તથાપ્યજ્ઞાનાદ્યભેદેન સ્વકાર્યસ્ય કર્તવ્યત્વાત્ ।
એવં મોક્ષો ઽપિ સંસારાભિન્ન ઇત્યમોક્ષઃસ્યાત્ ।
મોક્ષાત્મતા(ના)સદ્ભાવેન મોક્ષત્વે સંસારો ઽપિ તથા સ્યાત્ ।
યદિ વા(ચા)યમભેદો ઽનુપલભ્યમાનો ઽર્થક્રિયાસુ નોપયુજ્યતે, તદા વ્યસનિતયૈવાભ્યુપગન્તવ્યઃ સ્યાદિતિ ।
*4,320*
બ્રહ્મસ્વરૂપાનુગતિશૂન્યત્વાન્ન તત્પરિણામો ઽયં પ્રપઞ્ચ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર કિં સર્વસ્વરૂપાનુગતિશૂન્યતાભિપ્રેતા, ઉત કિઞ્ચિદનુગમશૂન્યતા ।
નાદ્યઃ ।
સર્વાનુગમાભાવે ઽપિ ઘટાદીનાં મૃદાદિવિકારત્વદશર્નાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, સત્ત્વાનુગમેન વિકારવિકારિભાવોપપત્તેરિત્યત આહ- અભેદ ઇતિ ॥
અભેદો વિકારવિકારિભાવઃ ।
*4,322*
નનુ ન સુવર્ણગતં સત્ત્વં ખર્વે ઽનુગતમ્ ।
તત્કથં(અયં)પ્રસઙ્ગઃ ।
તત્કિં બ્રહ્મસત્ત્વમેવ વિયદાદીનામ્ ।
અદ્ધેતિ ચેન્ન, પ્રમાણાભાવાત્ ।
"પ્રાણા વૈ સત્યં તેષામેવ સત્યમ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેઃ પ્રાણસત્યત્વસ્ય બ્રહ્માધીનતાર્થત્વોપપત્તેઃ ।
બ્રહ્મણ એવ સામાન્યસત્તા વિયદાદાવનુગતેતિ ચેત્તર્હિ કથં ન સ્વર્ણસત્તા ખર્વે ઽનુગતા ।
*4,323*
અથ મન્યસે કારણમેવ કાર્યાત્મના ભવતીતિ પરિણામવાદિનાં મતમ્ ।
તતશ્ચ કારણં યત્સ્વભાવાવ્યભિચારિ તદનુગમઃ કાર્યે ઽવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
અન્યથા કારણમેવ કાર્યાત્મના ભવતીતિ રિક્તં વચઃ સ્યાત્ ।
અવ્યભિચરિતસ્વભાવાનનુગમે કારણસ્યૈવાનનુગમપ્રાપ્તેઃ ।
નચ સન્માત્રસ્વભાવં સુવર્ણમ્ ।
યેન ખર્વં તદ્વિકારઃ સ્યાત્ ।
કિન્તુ તદવ્યભિચારિસુવર્ણત્વાદ્યનુગમે સતીતિ ।
એવં તર્હિ જગદપિ કથં બ્રહ્મપરિણામઃ સ્યાત્ ।
નહિ સન્માત્રસ્વભાવં બ્રહ્મ ।
કિન્તુ વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેત્યાદિશ્રુત્યા વિજ્ઞાનાદીનામપિ તદવ્યભિચારિસ્વભાવત્વાવગમાત્ ।
નચ વિજ્ઞાનાનન્દાદ્યનુગમઃ પ્રપઞ્ચે ઽસ્તીતિ સમમ્ ।
નનુ ચ ક્ષીરાવ્યભિચારિસ્વભાવમાધુર્યાનુગતિવિધુરં દધિ તદ્વિકારો દૃષ્ટમિતિ ચેન્ન ।
સત્કાર્યવાદભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચ ક્ષીરકાર્યં દધીતિ નિશ્ચયે ન માધુર્યં ક્ષીરસ્વભાવ ઇતિ કલ્પ્યતે ।
માધુર્યસ્ય ક્ષીરસ્વભાવતાનિશ્ચયે વા ક્ષીરવિનાશે તત્કારણસ્ય દધ્યુપાદાનત્વં કલ્પ્યત સતિ ન દોષઃ ।
અપિ ચાગમૈરનુમાનૈશ્ચ બ્રહ્મણો નિર્વિકારત્વે સિદ્ધે સતિ અપ્રચ્યુતસ્વરૂપસ્વભાવસ્યૈવ (બ્રહ્મણો) જગદુપાદાનત્વં યો મન્યતે તં પ્રત્યેતૌ પ્રસઙ્ગવિપર્યયાવુક્તાવિતિ કો વિરોધઃ ।
એતેન પ્રધાનસ્ય જગદુપાદનત્વે ઽપ્યયં સમાનો દોષ ઇતિ નિરસ્તમ્ ।
*4,328*
અથ મતમ્ ।
દ્વિરૂપં બ્રહ્માભ્યુપગમ્યતે અનન્તાનન્દચિદાત્મકં સદાત્મકં ચેતિ ।
તત્રાદ્યેન રૂપેણ નિમિત્તમ્ ।
દ્વિતીયેનોપાદાનમ્ ।
અતો ન કશ્ચિદુક્તો દોષઃ ।
તથાહિ ।
યત્તાવદુક્તં નિર્વિકારત્વં તચ્ચિચ્છક્તિવિષયત્વાચ્છત્યાદેરદૂષણમ્ ।
નિમિત્તકારણેન ચિચ્છક્તિકેન પ્રકૃતિપ્રધાનાદ્યભિધાનં સચ્છક્તિકં બ્રહ્મ પરિણમતીત્યઙ્ગીકારે ન યુક્તિવિરોધો ઽપિ સદાત્મકસ્ય જગદુપાદાનત્વાચ્ચૈતન્યાદ્યનનુગમે ઽપિ ન દોષઃ ।
સદનુગમસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
અન્યત્વદર્શનં ચ ન વિરુદ્ધયતે સર્વજ્ઞાત્, તન્નિમિત્તમેવ નોપાદાનમ્ ।
યચ્ચોપાદાનં સદ્રૂપં તસ્માદ્ભેદેનોપલભ્યત ઇત્યાશઙ્કયાહ- ભોગેનેતિ ॥
ભાગેન પરિણામશ્ચેદ્ ભાગયોર્ભેદ એવ હિ
ન્યાયસુધા:
યદિ બ્રહ્મણઃ પરિણામઃ ચિદ્ભાગેન નિર્વિકારત્વમઙ્ગીક્રિયતે, તદા વક્તવ્યમ્, તયોર્ભોગયોરભેદો ભેદાભેદૌ વા ।
ન તાવદભેદઃ દ્વયોરપિ પરિણામિત્વાદિપ્રાપ્ત્યા ભાગાદ્વયકલ્પનાવૈયર્થ્યાત્ ।
નાપિ ભેદાભેદૌ, અભેદેન સઙ્કરપ્રસઙ્ગાત્ ।
ભેદો ઽભેદકાર્યં નિરુણદ્ધીતિ ચેત્ ।
કિં તર્હ્યપ્રયોજકેનાભેદેન, તસ્માદ્ભાગયોરત્યન્તભેદ એવાઙ્ગીકરણીયઃ ।
*4,329*
તતઃ કિમિત્યત આહ- યો ભાગ ઇતિ ॥
યો ભાગો ન વિકારી સ્યાત્ સ એવાસ્માકમીશ્વરઃ

ન્યાયસુધા:
પરસ્પરમત્યન્તાભિન્ને દ્વે વસ્તુની ।
તત્રૈકં નિર્વિકારં જગન્નિમિત્તમેવ ।
અપરં તુ પરિણામિ જગદુપાદાનતમેવેત્યઙ્ગીકારે નેશ્વરસ્ય કેવલનિમિત્તત્વવાદિનામસ્માકં કશ્ચિદ્વિવાદઃ ।
નિર્વિકારસ્ય જગન્નિમિત્તસ્યાસ્માભિરીશ્વરત્વેન, પરિણામિનો જગદુપાદાનસ્ય પ્રધાનત્વેન સ્વીકૃતત્વાત્ ।
વિવાદાભાવાચ્ચ પ્રકૃતિશ્ચેતિ(ત્યાદિ)સૂત્રાણામનારમ્ભ એવેતિ ।
અત્ર યો ભાગ ઇતિ પરાભ્યુપગમેનોક્તમ્ ।
સ્વમતેન તુ યદ્વસ્ત્વિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
નહિ ભાગિન વિના ભાગઃ સમ્ભવતિ ।
નાપિ વિકાર્યવિકારિણોઃ કશ્ચિદ્ભાગી વિદ્યતે ।
*4,331*
નન્વસ્તિ વિવાદવિષયઃ ।
નિમિત્તોપાદાનભેદવાદિના નિમિત્તસ્યૈવ બ્રહ્મત્વમભ્યુપગમ્યતે ।
મયા તુ સદનન્તાનન્દચિતાં સમુદાયસ્યેતિ તદર્થમધિકરણારમ્ભ ઇતિ ચેત્ ।
કિમિદં બ્રહ્મત્વમ્ ।
(કિં) બ્રહ્મનામવત્વમુત જગત્કારણત્વાદિલક્ષણાર્થ(વત્)ત્વમ્ ।
આદ્યં દૂષયતિ- ભિન્નાનામિતિ ॥
ભિન્નાનાં સમુદાયસ્ય નામ બ્રહ્મેતિ ચેદ્ ભવેત્
ન્યાયસુધા:
તદ્ભવેદિત્યભ્યુપગમમાહ ।
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
યદ્યર્થે ન વિવાદો ઽસ્તિ તદાનારમ્ભણીયમેવાધિકરણમ્ ।
શબ્દમાત્રે પરેણ વિવાદાકરણાત્ ।
કરણે ઽપ્યશબ્દશાસ્ત્રત્વાદિતિ ।
*4,332*
દ્વિતીયે ઽપિ વિવેક્તવ્યમ્ ।
કિં પરસ્પરં ભિન્નાઃ સચ્ચિદાનન્દાદ્યાઃ પ્રત્યેકં બ્રહ્માણિ ।
ઉત તે ન બ્રહ્માણિ કિન્તુ તત્સમુદાય એવેતિ ।
નાદ્યઃ ।
એકમેવાદ્વિતીયમિત્યાદિશ્રુતિવિરોધાત્ ।
દ્વિતીયે ઽપિ તત્સમુદાયો નામ કિં તદુપાદાનકં દ્રવ્યાન્તરં સઙ્ખયા વા સંયોગો વા ।
સર્વત્રાપિ દોષમાહ- બ્રહ્મેતિ ।
બ્રહ્મોપાદાનતા ન સ્યાત્ તદા વિશ્વસ્ય હિ ક્વચિત્

*4,332f.*
ન્યાયસુધા:
તદેતિ ।
મનસિ સ્થિતાનાં વિકલ્પિતાનાં પક્ષાણાં (વા)અઙ્ગીકારે ।
ક્વચિત્પક્ષે ।
હિશબ્દેનાનુપપત્તેઃ પ્રસિદ્ધતામાહ ।
અત્ર હિ બ્રહ્મોપાદાનસ્ય વા તદ્ગુણિનો વા જગદુપાદાનત્વં પ્રાપ્તમિતિ વિશ્વસ્ય બ્રહ્મોપાદાનકતા ન સ્યાત્ ।
ન હ્યુપાદાનગુણિગતાઃ શક્તયઃ કાર્યદ્રવ્યે ગુણે વા સમ્ભવન્તિ ।
તદુપાદાનત્વાદેરસમ્ભવાત્ ।
અથવા બ્રહ્મણઃ કાર્યત્વાદ્ગુણત્વાચ્ચ ન વિશ્વોપાદાનત્વં સમ્ભવતીતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
અત્ર બ્રહ્મોપાદાનતેત્યુપલક્ષણમ્ ।
બ્રહ્મનિમિત્તકતા ચ ન યુક્તેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*4,335*
સ્યાદેતત્ ।
કાલાત્યયાપદિષ્યમેતદનુમાનજાતમ્ ।
"યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ"આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃઽ"જન્માદ્યસ્ય યતઃઽ; ઇતયાદિવિરોધાત્ ।
"જનિકર્તુઃ પ્રકૃતિઃઽ; ઇતિ પ્રકૃતાવુપાદાનલક્ષણાયાં હિ પઞ્ચમી વિધીયતે ।
તથા ચૈવોદાહૃતમ્ ।
"શૃઙ્ગાચ્છરો જાયતે, ગોમયાદ્ વૃશ્ચિકો જાયતેઽ; ઇતિ ।
પ્રસિદ્ધશ્ચાત્રોપાદાનોપાદેયભાવ ઇતિ ।
તદિદમસઙ્ગતમ્ ।
પઞ્ચમીબલાત્કિલોપાદાનત્વં સિષાધયિષિતમ્ ।
નચેદં સૂત્રમુપાદાને પઞ્ચમ્યા વિધાયકમ્ ।
અથ મતમ્ ।
અપાદાને તાવત્પઞ્ચમી વિહિતા ।
અપાદાને પઞ્ચમીતિ ।
ઉપાદાનં ચાપાદાનવિશેષઃ ।
જનિકર્તુઃ પ્રકૃતિરિતિ સ્મરણાત્ ।
તતો ઽપાદાને વિહિતા પઞ્ચમ્યુપાદાને ઽપિ ભવિષ્યતિ ।
નચૈવં સતિ પઞ્ચમ્યા નિયમેનોપાદાનત્વાસિદ્ધિઃ ।
વિશેષસ્મરણસ્ય ગ્રાહ્યત્વાદિત્યત આહ- શૃઙ્ગાદિતિ ।
*4,336*
શૃઙ્ગાચ્છરો ઽવિલોમભ્યો દૂર્વા ગોમયતસ્તથા ।
વૃશ્ચિકશ્ચેત્યેવમાદ્યેષ્વપાદાનત્વમિષ્યતે

ન્યાયસુધા:
તથાશબ્દો દ્વિતીયોદાહરણેન સમ્બદ્ધયતે ।
એવમાદ્યેષૂદાહરણેષુ શૃઙ્ગાદીનાં શરાદીન્પ્રત્યપાદાનત્વમિષ્યતે ।
પઞ્ચમ્યર્થતયેતિ શેષઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
સૂત્રે ચેત્યપિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ભેવેદેવં કથઞ્ચિદ્યદિ સૂત્ર(સ્ય)તદુદાહરણાનાં(ચ) પરપરિકલ્પિતો ઽર્થો ભવેત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
કિં નામ જનિકર્તુઃ પ્રકૃતિરિત્યનેનેદમુચ્યતે ।
જનેઃ કર્તુર્જાયમાનસ્ય યા પ્રકૃતિરુપાદાનસંસૃષ્ટમપાયાવધિભૂતં દ્રવ્યં તત્કારકમપાદાનસંજ્ઞં ભવતીતિ ।
ઉદાહરણેષ્વપિ યચ્છૃઙ્ગાદીનાં શરાદીન્પ્રત્યપાયાવધિત્વમેવ પઞ્ચમીપ્રતિપાદ્યમિતિ ।
*4,339*
એતદેવ પ્રપઞ્ચયતિ- ઉપાદાનેતિ ॥
ઉપાદાનૈકદેશત્વં યદ્યપ્યત્ર પ્રદૃશ્યતે ।
અપ્યપાદાનતૈવાત્ર દૃષ્ટાન્તો બ્રહ્મણો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
યદ્યપ્યત્ર શૃઙ્ગાદૌ શરાદ્યુપાદાનભૂતૈકદેશવત્ત્વં પ્રતીયતે ।
તથાપિ યાત્રાપાદાનતા અપાયાવધિત્વલક્ષણાસ્તિ સૈવ બ્રહ્મણો દૃષ્ટાન્તો ભવેત્ ।
પઞ્ચમ્યર્થતાયામુદાહરણં ભવેત્ ન તૂપાદાનતેત્યર્થઃ ।
અયમભિપ્રાયઃ ।
શૃઙ્ગાદિકં હ્યેકદેશેન શરાદીન્પ્રત્યુપાદાનમેકદેશેન ચાપાયાવધિતયા કારકં ભવતિ ।
તસ્મિન્નસત્યેકદેશાન્તરસ્યોપાદાનતાનુપપત્તેઃ ।
મુદ્ગમાષાદયો હિ યદ્યપિ તુષાન્તરાવસ્થિતેનૈવાંશેનાઙ્કુરોપાદાનમ્ ।
તથાપિ ન તુષવિકાલાનામુપ્તા(મંશા)નામઙ્કુરજનકતાસ્તિ ।
તત્રાવધિભાગ એવાપાદાનં પઞ્ચમીવાચ્યશ્ચ ।
તદ્દૃષ્ટાન્તેન બ્રહ્મણો ઽપિ પઞ્ચમીબલાદુપાદાનપ્રધાનસંસૃષ્ટાવધિત્વમેવ ભવતિ ।
ન તૂપાદાનત્વમિતિ ।
નનુ કથં તર્હિ પ્રકૃતેર્મહાન્મતો ઽહઙ્કાર ઇત્યાદિપ્રયોગઃ ।
તત્રાપિ પરિણતભાગસંસૃષ્ટસ્ય અપરિણતભાગસ્ય અવધિભૂતસ્ય પઞ્ચમીવિષયત્વમિતિ વદામઃ ।
યત્ર સર્વસ્યાપિ પરિણામસ્તત્રકથમ્ ।
ન પ્રયોક્તવ્યૈવ તત્ર પઞ્ચમી ।
નહિ ક્ષીરાદ્દધિ જાતિમિતિ પ્રયુઞ્જતે ।
કિન્તુ ક્ષીરમેવ દધિ જાતમિતિ ।
યત્ર ક્વચિત્પ્રયોગો દૃશ્યતે સ ગૌણો વા સૂત્રસ્યાર્થાન્તરકલ્પનામૂલો વેતિ ।
વ્યાસ -(4)
*4,341*
અથ મન્યેત ।
શૃઙ્ગમેવ શરોપાદાનમ્ ।
નતુ કેચિદવયવા ઉપાદાનં કેચિત્તદવધય ઇતિ વિભાગઃ ।
તથા સતિ શૃઙ્ગાચ્છરો જાયત ઇતિ પ્રયોગાનુપપત્તેઃ ।
યદિ ચેયં પઞ્ચમ્યુપાદાને યદિ વાવધૌ તથાપિ શૃઙ્ગાવયવાદિતિ વક્તવ્યમ્ ।
નચ તર્હિ અવધિત્વમેવાસ્તુ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
નિરુપાદાનોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ શૃઙ્ગસ્યૈવોપાદનત્વાત્તત્ર પઞ્ચમીશ્રવણાદુપાદાને પઞ્ચમીતિ ।
તત્રાહ- ન હીતિ ॥
ન હ્ય્ ઉપાદાનતૈવાત્ર ...
ન્યાયસુધા:
અત્ર શૃઙ્ગાદાવુપાદાનતે(તૈયે)તિ ન વક્તવ્યમ્ ।
અપરિણતભાગસ્ય શરાઙ્કુરાદેરત્યન્તભિન્નસ્ય પ્રમિતત્વાત્ ।
અન્યથેદમસ્યોપાદાનમિદં નેતિ વ્યવસ્થાનુપપત્તેરિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
કથં તર્હિ શૃઙ્ગાદિતિ પ્રયોગ ઇત્યત આહ- બાહ્યાવયવેતિ ॥
*4,342*
... બાહ્યાવયવગૌરવાત્
ન્યાયસુધા:
બાહ્યાઃ શરાકારેણ પરિણતેભ્યો ઽન્યે યે ઽવધિભૂતાવયવાસ્તેષાં ગૌરવાદ્બહુત્વાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
કતિપયાવયવેષુ પરિણતેષુચ બહૂનામવશિષ્ટત્વેન શૃઙ્ગાન્તરોત્પત્ત્યા શૃઙ્ગબુદ્ધિમાત્રોત્પત્ત્યા વા શૃઙ્ગશબ્દોપપત્તિરિતિ ।
*4,343*
નનુ કુતઃ સૂત્રાદેરર્થાન્તરકલ્પના ।
શબ્દાર્થવિરોધાદિતિ બ્રૂમઃ ।
ઉપાદીયતે કાર્યમનેન સ્વરૂપતયા સ્વીક્રિયત ઇત્યુપાદાનમ્ ।
અપાદીયતે પરિત્યજ્યતે કાર્યમનેનેત્યપાદાનમ્ ઇતિ સ્ફુટો વિપ્રતિષેધઃ ।
કિઞ્ચ ભાષ્યકારેણાયમપિ યોગઃ શક્યો ઽવક્તુમિતિ પ્રત્યાચક્ષાણેનાયમેવ સૂત્રાર્થઃ સૂચિતઃ ।
યદિ તર્હિ જનિકર્તુઃ પ્રકૃતિરિતિ સૂત્રમુપાદાનસ્યાપાદાનસંજ્ઞા વિદધ્યાત્ ।
કથં તર્હિ ધ્રુવમપાયે ઽપાદાનમિત્યનેનૈવ ગતાર્થતામાહ ।
ન હ્યપાદાનસ્યાપાયે ધ્રુવત્વમિતિ ।
તસ્માદુચપાદાનસંસૃષ્ટસ્યૈવાવધિભાગસ્યાપાદાનસંજ્ઞાયામનેન વિહિતાયાં ભાષ્યકારીયં દૂષણં સમ્બધ્યતે ।
તથા સૂત્રં સમાદધાનૈરપિ તસ્યૈવાયં પ્રપઞ્ચ ઇત્યુક્તમ્ ।
અન્યથા પ્રાગવધેરપાદાનસંજ્ઞોક્તા ।
અત્ર તૂપાદાનસ્ય ।
ન હ્યવધિરુપાદાનમિત્યેકો ઽથર્ ઇત્યવક્ષ્યન્ ।
અતસ્તેષામપિ સંમતો ઽયમર્થ ઇતિ ગમ્યતે ।
*4,346*
અસ્તુ વોપાદાને ઽપિ પઞ્ચમી ।
તથાપિ (યત ઇતિ) પઞ્ચમીબલાદુપાદાનત્વનિશ્ચયો નોપપદ્યતે ।
અનેકાર્થત્વાત્ ।
વિશેષસ્મરણાદિત્યુક્તમિતિ ચેત્ ।
કિમિદં વિશેષસ્મરણાત્ ।
જનિધાતુગ્રહણેનેતિ ચેત્ ।
તર્હ્યાત્મન આકાશઃ સમ્ભૂત ઇત્યાદીનામનુદાહરણીયત્વં સ્યાત્ ।
કુતશ્ચ યત ઇતિ પઞ્ચમીત્યવધૃતમ્ ।
તસેઃ સાર્વવિભક્તિકત્વાત્ ।
આત્મન આકાશ સત્યનેનૈકાર્થત્વાદિતિ ચેન્ન, તસ્યાઃ પઞ્ચમ્યાં"ભુવઃ પ્રભવઃઽ; ઇતિ વિશેષાવિ(વક્ષિ)હિતાભિવ્યક્ત્યવધિતાર્થત્વાત્ ।
તથા ચૈવોદાહૃતમ્ ।
હિમવતો ગઙ્ગા પ્રભવતિ પ્રથમમુપલભ્યત ઇત્યથર્ ઇત્યાસ્તાં વિસ્તરઃ ।
*4,359*
અથવા યદુક્તં ન બ્રહ્મવિકારો વિશ્વં તતો ભેદેનોપલમ્ભાદિતિ ।
તદસત્ ।
શરાદિષુ વ્યભિચારાત્ ।
શરાદયો હિ શૃઙ્ગાદયો હિ શૃઙ્ગાદ્યુપાદાનાસ્તતા ભેદેનોપાદાનાસ્તતો ભેદેનોપલભ્યન્ત ઇત્યતો ગૂઢાભિસન્ધિરાહ- શૃઙ્ગાદિતિ ॥
એવમાદ્યેષુ સ્થલેષુ શરાદીન્પ્રતિ શૃઙ્ગાદીનામ(પ્ય)પાયાવધિત્વલક્ષણમપાદાનત્વમેવેષ્યતે ।
ન પુનરુપાદાનત્વમ્ ।
અતો વિપક્ષત્વાભાવાદ્ભેદેનોપલમ્ભો ન તત્ર સાધ્યં વ્યભિચરતીતિ ।
નનુ કથમુચ્યતે શૃઙ્ગાદીનાં શરાદીન્પ્રતિ નોપાદાનત્વમિતિ ।
તથા સત્યુપાદાનાન્તરાનુપલમ્ભાચ્છરાદીનાં નિરુપાદનોત્પત્તિઃ પ્રસજ્યેતેત્યતો ઽભિસન્ધિમુદ્ઘાટયતિ- ઉપાદાનેતિ ॥
*4,360*
શૃઙ્ગાદેરુક્તરૂપાપાદાનત્વે ઽપિ નચ શરાદીનાં નિરુપાદાનત્વોક્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
કતિપયાનાં શૃઙ્ગાદ્યવયવાનાં શરાદ્યુપાદાનત્વાભ્યુપગમાત્ ।
નચૈવમનૈકાન્ત્યતાદવસ્થ્યમ્ ।
યદ્યપ્યત્ર શૃઙ્ગાદૌ શરાદ્યુપાદાનૈકદેશત્વં પ્ર(તી)દૃશ્યતે ।
તથાપ્યત્ર શૃઙ્ગાદૌ યસ્યૈકદેશસ્યોક્તસ્ય રૂપાપાદાનતા સ એવ બ્રહ્મણો દૃષ્ટાન્તો ભવેત્ ।
તત એવ શરાદીનાં ભેદોપલમ્ભાત્ ।
ન તૂપાદાનભાગઃ ।
તતસ્તદભાવાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
શૃઙ્ગાદેરવયવા હિ કેચિચ્છરાદીનામુપાદાનભૂતાઃ કેચિન્નિમિત્તભૂતાઃ ।
તત્ર યે નિમિત્તભૂતાસ્તેષુ હેતુવૃત્તાવપિ નાનૈકાન્ત્યમ્ ।
તેષાં સપક્ષપ્રવિષ્ટત્વાત્ ।
યે તૂપાદાનભૂતાસ્તેષાં વિપક્ષપ્રવેશે ઽપિ ન તત્ર હેતુવૃત્તિરિતિ કુતો ઽનૈકાન્ત્યમિતિ ।
યસ્તુ વૈયાત્યાન્મન્યતે ।
નાત્રાપાદાનતાસ્તિ ।
કિન્તૂપાદાનત્વમેવ કેવલમ્ ।
તથા ચાનૈકાન્તિકત્વમિતિ ।
સ પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કિમત્રાવિનષ્ટ એવ શૃઙ્ગાવયવ્યુપાદાનમિત્યભિપ્રાયઃ, કિં વા શૃઙ્ગે ઽવિનષ્ટે તદવયવાઃ સર્વે ઽપીતિ, ઉત નષ્ટે શૃઙ્ગે તદવયવાઃ સર્વે ઽપીતિ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- નહીતિ ॥
અત્ર શૃઙ્ગે ।
તથાત્વે સુવર્ણવચ્છરે શૃઙ્ગસ્યાપિ પ્રતીતિપ્રસઙ્ગાદિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- નહીતિ ॥
અવિનષ્ટૃઙ્ગેષુ તદવયવેષુ સર્વેષુ શરાદ્યુપાદાનતૈવેતિ ન યુક્તમ્ ।
તથા સતિ શૃઙ્ગશરયોઃ સમાનદેશતાપ્રસઙ્ગાદિતિ હિશબ્દેન સૂચયતિ ।
ન તૃતીય ઇત્યાહ- નહીતિ ॥
અત્ર સર્વેષ્વપિ શૃઙ્ગાવયવેષુ શૃઙ્ગનાશોત્તરં શરાદ્યુપાદાનતૈવેતિ ન યુજ્યતે ।
અતો નાનૈકાન્ત્યમિતિ હિશબ્દઃ ।
કુતો ન યુજ્યત ઇત્યત આહ- બાહ્યેતિ ॥
કાર્યાદ્બાહ્યાનામપરિણતાનામવયવાનામુપલમ્ભાત્ ।
અપરિણતસ્યાપ્યુપાદાનત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
*4,363*
નનુ શૃઙ્ગં ચેન્નષ્ટં કથં તર્હિ શરોત્પત્ત્યનન્તરમપિ શૃઙ્ગપ્રત્યયપ્રયોગાવિત્યતો ગૌરવાદિત્યુક્તમ્ ।
સમાધાનં પૂર્વવત્ ।
મા ભૂદ્ભેદોપલમ્ભસ્યાત્ર વ્યભિચારઃ ।
તથાપિ યદુક્તં નાચેતનવિકારશ્ચેતન ઇતિ તદત્ર વ્યભિચરતિ ।
અચેતનાદ્ગોમયાદેઃ ચેતનસ્ય વૃશ્ચિકાદેર્જનનદર્શનાદિત્યત આહ- નચેતિ ॥
ન ચાચેતનતસ્ તત્ર ચેતનસ્ય સમુદ્ભવઃ

ન્યાયસુધા:
તત્ર ગોમયાદેર્વૃશ્ચિકાદિજન્મનિ ।
નન્વનાદિશ્ચેતન ઇતિ પૂર્વાભ્યસ્તાહારાભિલાષાદિના પ્રસિદ્ધમ્ ।
અન્યથા પૂર્વકર્માભાવે જન્મનો ઽપ્યસમ્ભવાત્ ।
મધ્યે કથઞ્ચિત્સમ્ભવે ઽપ્યાદિસર્ગે સર્વથા(અપિ) અનુપપત્તેઃ ।
તત્કથં નિર્દલમિદમાશઙ્કિતમ્ ।
સત્યમ્ ।
તથાપિ પરેણ સ્વગ્રન્થે નિવેશિતત્વાત્ ।
અચેતનાચ્ચેતનસ્ય જન્માભાવે ગોમયાદ્ વૃશ્ચિકો જાયત ઇત્યાદિવ્યવહારવિરોધ ઇત્યત આહ- ઉપાદાનતયેતિ ॥
ઉપાદાનતયા ...
ન્યાયસુધા:
પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ ।
ન વયં કારણત્વમાત્રં નિષેધામો યેન વ્યવહારવિરોધઃ સ્યાત્ ।
કિન્તૂપાદાનતયા ।
તસ્યૈવ પ્રકૃતત્વાત્ ।
*4,366*
યદિ ગોમયાદિકં વૃશ્ચિકાદિકં પ્રતિ નોપાદાનમ્, કિંરૂપં તર્હિ કારણમ્ ।
યેન વ્યવહારોપપત્તિરિતિ પૃચ્છતિ- કિં તર્હીતિ ॥
ઉત્તરમાહ- અપાદાનમિતિ ॥
... કિં તર્હ્યપાદાનં હ્યચેતનમ્ ।
કાર્યદેહગતસ્યાસ્ય ચેતનસ્ય પ્રદૃશ્યતે

ન્યાયસુધા:
અસ્ય વૃશ્ચિકાદિશબ્દાભિધેયસ્ય ।
પ્રદૃશ્યતે હીતિ તતો નિર્ગતત્વોપલમ્ભાદિત્યર્થઃ ।
નન્વેકદેશેનાપાદાનત્વમભ્યુપગતમિતિ ।
સત્યમ્ ।
તચ્છરીરાપેક્ષયેત્યુક્તમ્- કાર્યદેહગતસ્યેતિ ॥
ગોમયાદ્યુપાદાનકદેહગતસ્યેત્યર્થઃ ।
અયમત્ર સમુચ્ચયાર્થઃ ।
વૃશ્ચિકાદિશબ્દેન દ્વયમુચ્યતે દેહશ્ચેતનશ્ચ ।
તત્ર ગોમયાદ્યચેતનમચેતનસ્ય દેહસ્યોત્પત્તાવેકદેશેનોપાદાનમેકદેશેનાપાદાનં ચ ભવતિ ।
ચેતનસ્ય તુ પ્રાદુર્ભાવલક્ષણે જનને નિમિત્તમેવ ।
દેવહેતુત્વાત્ ।
તત્રૈવ ચાસ્ય પ્રાદુર્ભાવાત્ ।
અત એવાસ્યેતિ પ્રત્યક્ષવન્નિર્દેશઃ કૃતઃ ।
અપગમને તુ અવધિત્વેનાપાદાનમેવ ।
અતો નોક્તનિયમભઙ્ગ ઇતિ ।
*4,367*
એવં બ્રહ્મણો જગદુપાદાનત્વાભાવે પ્રમાણાન્યભિધાય પરોપન્યાસ્તાનિ પ્રમાણાનિ નિરાકરિષ્યન્ ક્રમસ્યાપ્રયોજકત્વપરિણામાદિતિ સૂત્રાર્થતયોક્તાં શ્રુતિં તાવન્નિરાચષ્ટે- સચ્ચેતિ ॥
*4,368*
સચ્ચ ત્યચ્ચાભવદિતિ નાસ્ય વિશ્વત્વમુચ્યતે
ન્યાયસુધા:
"સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્ નિરુક્તં ચાનિરુક્તં ચ નિલયનં ચાનિલયનં ચ વિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચ સત્યં ચાનૃતં ચ સત્યમભવત્ઽ; ઇત્યસ્યાં શ્રુતાવસ્ય બ્રહ્મણઃ સત્ત્યદાદિશબ્દાભિધેયમૂર્તામૂર્તારાશિદ્વયાત્મકવિશ્વભાવ ઉચ્યત ઇતિ નાસ્તિ ।
કુતો નેત્યત આહ- તત્સૃષ્ટ્વેતિ ॥
તત્ સૃષ્ટ્વેતિ ગિરૈવાસ્ય પૂર્વં વિશ્વસ્ય સિદ્ધિતઃ

ન્યાયસુધા:
"સ ઇદં સર્વમસૃજત ।
યદિદં કિઞ્ચ ।
તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ ।
તદનુપ્રવિશ્ય ।
સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્ઽ; ઇતિ વચનેન બ્રહ્મણઃ સત્ત્યદાદિભવનાત્પૂર્વમેવાસ્ય મૂર્તામૂર્તરૂપસ્ય વિશ્વસ્યોત્પત્તેરવગતત્વાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
નેદં સત્ત્યદાદિભવનં વિશ્વો(સ્યોશ્વ)ત્પાદાનાત્ ।
વિશ્વોત્પત્ત્યુત્તરકાલીનત્વાત્ ।
યા ક્રિયા યદુત્તરકાલીના, નાસાવસૌ ।
યથા ભુક્ત્વા ચરતીત્યુક્તં ચરણં ન પૂર્વકાલીનં ભોજનમિતિ ।
અનુપપન્નાર્થં ચાન્યથા વાક્યમાપદ્યેત ।
નહિ મૃત્સુવર્ણાદિકં ઘટરુચકાદિ સૃષ્ટ્વા તદનુપ્રવિશ્ય તદ્ભવતિ ।
યદ્વા વિશ્વં સત્ત્યદાદિશબ્દાર્થતયાત્ર ન વિવક્ષિતમ્ તદ્ભવનાત્પૂર્વકાલીનોત્પત્તિકત્વાદ્ભોજનવદિત્યાદિ પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
*4,370*
કસ્તર્હિ શ્રુત્યર્થ ઇત્યત આહ- સત્ત્વાદિતિ ॥
સત્ત્વાત્ તતેર્વૈદિકત્વાત્ સમ્યગ્ વક્તુમશક્યતઃ ।
આશ્રયત્વાત્ સ્વાશ્રયત્વાજ્જ્ઞાનત્વાદ્ દુર્વિદત્વતઃ

સત્તતેર્યાતનાચ્ચૈવ હ્યપ્રાપ્તત્વાચ્ચ દુર્જનૈઃ ।
નિત્યાસાધુગુણવ્યાપ્તિયન્તૃરૂપત્વતઃ સદા ।
જગદ્ગતેન રૂપેણ બ્રહ્મૈવ હિ તથોચ્યતે

ન્યાયસુધા:
જગદ્ભાવં વિના સત્ત્વાદિધર્મયોગેન બ્રહ્મૈવ તથા સત્ત્યદાદિકમુચ્યતે ।
તર્હિ તદનુપ્રવિશ્યેત્યસ્યાન્વયો નાસ્તિ ।
નહિ બ્રહ્મણઃ સત્ત્વાદિધર્મયોગે સદાદિશબ્દવાચ્યત્વે વા જગત્પ્રવેશસ્યોપયોગો ઽસ્તિ ।
નાપિ તતઃ પૂર્વકાલીનતા ।
કિઞ્ચૈવં સતિ પ્રસિદ્ધિવિરોધઃ સત્ત્યદાદિશબ્દાનાં"દ્વે વા વ બ્રહ્મણો રૂપેઽ; ઇત્યાદૌ મૂર્તામૂર્તવાચિતયા પ્રસિદ્ધત્વાત્ ઇત્યતો જગદ્ગતેન રૂપેણેત્યુક્તમ્ ।
યદ્યપ્યનન્યાપેક્ષયા સર્વદા સત્ત્વાદિધર્મયોગઃ સદાદિશબ્દવાચ્યતા ચ બ્રહ્મણઃ ।
તથાપિ તત્તદ્વસ્તુગતરૂપેણૈવ તત્તચ્છબ્દવાચ્યત્વમિત્યસ્તિ વ્યવસ્થા ।
તથાચ મૂર્તામૂર્તજગદ્ગતેન રૂપેણ બ્રહ્મસદાદિશબ્દવાચ્યમિત્યતઃ તદનુપ્રવિશ્યેતિ સમ્બદ્ધયતે ।
પરમેશ્વરસન્નિધાનાદેવ મૂર્તામૂર્તાદેરપિ સદાદિશબ્દવાચ્યતા ચોપપદ્યત ઇતિ ।
*4,372*
સત્ત્વાદુત્તમત્વાત્સત્ ।
તતેર્વ્યાપ્તેસ્ત્યત્ ।
તનુ વિસ્તાર ઇત્યસ્માડ્ડ્યત્પ્રત્યયઃ ।
વૈદિકત્વાન્નિરુક્તમ્ ।
નિશ્ચયેનોક્તં હિ નિરુક્તમ્ ।
નહિ વેદાદૃતે ઽન્યેન બ્રહ્મ નિશ્ચયેન વક્તું શક્યતે ।
સમ્યગ્વસ્તુમશક્યત્વતો ઽનિરુક્તમ્ ।
યદ્યપિ નિશ્ચયેનોક્તં ન ભવતીત્યનિરુક્તમ્ ।
તથાપિ નિરુક્તમિત્યનેન વિરોધાત્સમ્યક્ કાત્સ્નર્યેન વક્તુમશક્યત્વત ઇત્યુક્તમ્ ।
નનુ વેદેતરપ્રમાણેનાનિરુક્તમિતિ કુતો ન વ્યાખ્યાયતે ।
ન ।
પ્રકૃતપરિત્યાગપ્રસઙ્ગાત્ ।
વેદેન નિરુક્તમિતિ (હિ) પ્રકૃતમ્ ।
કિઞ્ચોક્તેઃ શબ્દધર્મત્વાત્પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામનિરુક્તમિત્યયુક્તમ્ ।
સ્મૃતીનામપિ વેદાત્મકત્વેન વિરોધતાદવસ્થ્યમ્ ।
મહિમાધિક્યં ચાત્ર લભ્યત ઇતિ ।
જગદાશ્રયત્વાન્નિલયનમ્ ।
નિશ્ચિતમયન્તે પ્રવર્તન્તે ઽસ્મિન્નિતિ ।
રો લ ઇતિ યોગવિભાગાલ્લત્વમ્ ।
નિપૂર્વસ્ય લી(ઙ્)શ્લેષણ ઇત્યસ્ય વાધિકરણે લ્યુટિ કૃતે રૂપમેતત્ ।
સ્વાશ્રયત્વાદનિલયનમ્ ।
ન વિદ્યતે સ્વાતિરિક્તં નિલયનં યસ્યેતિ ।
જ્ઞાનત્વાદ્વિશેષજ્ઞાનરૂપત્વાદ્વિજ્ઞાનમ્ ।
દુર્વિદત્વતો દુર્જ્ઞેયત્વાદવિજ્ઞાનમ્ ।
ન વિદ્યતે વિજ્ઞાનં સકલવિશેષાવગાહિજીવજ્ઞાનં યદ્વિષય ઇતિ ।
સત્તતેઃ સમ્યગ્વ્યાપ્તેર્યાતાનાદ્યતનં પ્રતિ હેતુત્વાચ્ચ સત્યમ્ ।
તનોતેઃ ડ્વિપ્રત્યયે તકારમાત્રં રૂપમ્ ।
તેન સચ્છબ્દસ્ય બહુવ્રીહિઃ ।
યતી પ્રયત્ન ઇત્યસ્યાન્તર્ણીતણ્યર્થસ્ય ડપ્રત્યયે (યમિતિ) રૂપમ્ ।
તતઃ કર્મધારયઃ ।
"અયસ્માયદીનિ છન્દસિઽ; ઇતિ ભસંજ્ઞાશ્રયણાજ્જશ્ત્વાભાવઃ ।
દુર્જનૈરપ્રાપ્યત્વાદેવાનૃતઞ્ચ ।
નતુ મિથ્યાત્વાત્ ।
યદ્યપિ ઋતં પ્રાપ્તં નેત્યનૃતમ્ ।
તથાપિ"બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિવિરોધપરિહારાય દુર્જનૈરિત્યુક્તમ્ ।
હિશબ્દો બ્રહ્મણો મિથ્યાત્વાભાવે પ્રસિદ્ધિં દ્યોતયતિ ।
નિત્યસાધુગુણવ્યાપ્તિયન્તૃરૂપત્વતઃ સત્યમ્ ।
અત્ર નિત્યત્વત ઇત્યેકં વ્યાખ્યાનમ્ ।
નિત્યસત્યશબ્દયોરૈકાથ્યર્સ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
સત્ સાધુગુણાઃ"સદ્ભાવે સાધુભાવે ચઽ; ઇતિ ।
વચનાત્ તેષાં વ્યાપ્તિર્બાહુલ્યં તકારેણોક્તમ્ ।
પૂર્વવત્તનોતેર્ભાવે ડ્વિપ્રત્યયઃ ।
તસ્ય યન્તૃરૂપત્વાદ્યમ્ ।
યમ ઉપરમ ઇતિ ધાતોઃ (ઇત્યતો) ડઃ ।
ભક્તેષુ સાધુગુણબાહુલ્યપ્રેરકત્વાદિતિ યાવત્ ।
અભવદિતિ વચનાદ્બ્રહ્મણઃ સત્ત્વાદિકં સાદીતિ શઙ્કાનિરાસાયોક્તમ્- સદેતિ ॥
પ્રત્યેકં ચાસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
*4,386*
તર્હિ કથમભવદિતિ પ્રયોગ ઇત્યત આહ- વ્યક્તિરિતિ ॥
વ્યક્તિરુક્તગુણાનાં હિ પુરુષાપેક્ષયા નૃણામ્ ।
ભવેદભવદિત્યાદ્યઃ પ્રયોગશ્ચાત્ર યુજ્યતે

ન્યાયસુધા:
ઉક્તગુણાનાં સદાદિશબ્દોક્ત(ક્તાનાં)ધર્માણાં વ્યક્તિઃ પ્રતીતિઃ ।
નૃણામુપદેષ્યૃપુરુષાપેક્ષયા સૃષ્ટૌ સત્યાવેવ ભવેત્ હિ યસ્મા(દસ્મા)ત્કારણાત્ ।
અત્ર ચ નિત્યગુણે ઽપિ બ્રહ્મણિ સદાદિકમભવદિતિપ્રયોગો યુજ્યતે ।
તતશ્ચાયં શ્રુત્યર્થઃ સમ્પદ્યતે ।
તત્ બ્રહ્મ મૂર્તામૂર્તાત્મકં વિશ્વં સૃષ્ટ્વા તત્પ્રેરકત્વેન નાનારૂપૈસ્તદેવ વિશ્વં પ્રવિશ્ય પ્રાક્ સૃષ્ટેરુપદેષ્યૄણામુપદેશ્યાનાં ચ શરીરેન્દ્રિયવતામભાવાદપ્રતીતગુણકં સત્ અથેદાનીમુપદેષ્યૄણામુપદેશ્યાનાં ચ શણીરેન્દ્રિયવત્ત્વે સતિ પ્રતીતસત્ત્વાદિગુણમભવદિતિ ।
તદનેન પારમેશ્વરી સૃષ્ટિર્યોગ્યાનાં સ્વગુણજ્ઞાનાર્થેત્યુક્તં ભવતિ ।
યથોક્તમ્ ।
"સો ઽયં વિહાર ઇહ મે તનુભૃત્સ્વભાવસમ્ભૂતયે ભવતિ ભૂતિકૃદેવ ભૂત્યાઃઽ; ઇતિ ।
*4,387*
બ્રહ્મપરિણામનિરાકરણમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માદશેષકર્તૈકો નિર્વિકારો રમાપતિઃ
ન્યાયસુધા:
નિર્વિકાર એવાશેષકર્તેતિ સમ્બન્ધઃ ।
દ્વિભાગં બ્રહ્મેતિ યન્નિરાકૃતં તસ્યોપસંહાર એક ઇતિ ।
પરિણામાનુપપત્તાવુક્તયુક્તેરનુવાદો વા ।
અતો ન બ્રહ્મોપાદાનત્વં પ્રકૃત્યધિકરણાર્થ ઇતિ (સમ્બન્ધઃ) શેષઃ ।
કસ્તર્હિ તદર્થ ઇત્યત આહ- શબ્દૈરિતિ ॥
શબ્દૈઃ પ્રકૃતિરિત્યાદ્યૈઃ સ્ત્રીલિઙ્ગૈરભિધીયતે

ન્યાયસુધા:
ઇત્યર્થોસ્યેતિ શેષઃ ।
અનેનાપવ્યાખ્યાનનિરાકરણસ્ય સ્વવ્યાખ્યાનદાર્ઢ્યાર્થત્વાત્ નાસઙ્ગતિરિત્યપિ સૂચિતમ્ ।
*4,388*
નનુ વક્તવ્યાર્થસ્યાવશિષ્ટત્વાત્કથમુપસંહારઃ ક્રિયતે ।
તથાહિ ।
પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાદિત્યુક્તં તાવદ્દૂષણીયમ્ ।
સત્યમ્ ।
વિવર્તનિરાકરણેન નિરાકરિષ્યતે ।
તર્હ્યભિધ્યોપદેશાચ્ચેત્યત્રોક્તં"બહુ સ્યાં પ્રજાયેયઽ; ઇતિ વાક્યં દૂષણીયમિતિ ચેન્ન ।
અસ્યાપિ સચ્ચ ત્યચ્ચઽ; ઇતિ વાક્યવ્યાખ્યાનન્યાયેનૈવ વ્યાખ્યાતત્વાદિત્યાહ- બહુ સ્યામિતિ ॥
બહુ સ્યામિતિ તસ્યૈવ હ્યુક્તમાર્ગેણ યુજ્યતે
ન્યાયસુધા:
તસ્યૈવ નિર્વિકારસ્યૈવ ।
ઉક્તમાર્ગેણેત્યસ્ય (એવ)વિવરણં તત્તદ્ગતેન રૂપેણેતિ ॥
તત્તદ્ગતેન રૂપેણ ...
ન્યાયસુધા:
તત્તદનન્તપદાર્થપ્રેરકાનન્તરૂપૈર્બહુ સ્યામિતિ સો ઽકામયતેત્યસ્યાઃ શ્રુતેરર્થ ઇત્યર્થઃ ।
એવં તર્હિ"સ ઇદં સર્વમસૃજતઽ; ઇત્યુત્તરવાક્યમસઙ્ગતં સ્યાત્ ।
ન હ્યન્યાર્થં સઙ્કલ્પમભિધાયાન્યક્રિયાભિધાનં સઙ્ગચ્છતે ।
નહીશ્વરો ઽસ્વતન્ત્રો ઽસત્યકામો વેત્યત આહ- તદર્થમિતિ ॥
... તદર્થં હ્યસૃજજ્જગત્

*4,389*
ન્યાયસુધા:
તત્તત્પદાર્થનિયામકબહુસ્વરૂપત્વકામનાનન્તરં નિયમ્યાપેક્ષત્વાત્ નિયામકત્વસ્ય, તદર્થં નિયામકબહુસ્વરૂપત્વાર્થં, નિયમ્યં જગત્તાવદસૃજત્, તતો નિયામકબહુસ્વરૂપો ભૂત્વા, તદેવાનુપ્રાવિશદિતિ, વાક્યયોજનોપપત્તેઃ કાત્રાસઙ્ગતિરિત્યર્થઃ ।
અનેનૈવ"તદાત્માનં સ્વયમકુરુતેતિઽ; શ્રુતિર્વ્યાખ્યાતા વેદિતવ્યા ।
ન હ્યત્રાત્માનં પ્રપઞ્ચાત્મનાકુરુતેતિ શ્રૂયતે ।
ઉભયામ્નાનં ચ ઊર્ણનાભિદૃષ્ટાન્તાક્ત્યૈવ નિરસ્તમ્ ।
નહ્યૂર્ણનાભેરુત્પદ્યમાનસ્ય, તસ્મિન્નેવ લીયમાનસ્ય ચ, તન્તોરૂર્ણનાભિરુપાદાનમ્ ।
કિન્તુ તદુપભુક્તમન્નમેવેત્યુક્તમ્ ।
યોનિશ્ચેત્યેતત્પ્રાગેવ નિરસ્તમિતિ યુક્ત એવોપસંહાર ઇતિ ।
*4,390*
અપવ્યાખ્યાનાનન્તરં દૂષયિતુમનુવદતિ- યચ્ચેતિ ॥
*4,391*
યચ્ચાવિકૃતમેવૈતદ્ બ્રહ્મ વિશ્વાત્મના મૃષા ।
દૃશ્યતે મન્દદૃષ્ટયૈવ સ સર્ગ ઇતિ કથ્યતે

ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મ વિશ્વાત્મના દૃશ્યત ઇતિ યત્, સ સર્ગ ઇતિ કથ્યત ઇત્યેતાવત્પરિણામવાદે ઽપિ સમમ્ ।
અત ઉક્તમવિકૃતમેવેતિ ।
અવિકૃતત્વં કુત ઇત્યત ઉક્તમેકમિતિ ।
અદ્વિતીયમ્ ।
નિરવયવં ચેત્યર્થઃ ।
તથાહિ ।
કિં બ્રહ્મણઃ સ્વત એવ વિશ્વાકારપરિણામઃ ।
કિં વા પરતઃ ।
નાદ્યઃ, ક્વાપ્યદર્શનાત્ ।
યદપિ ક્ષીરવદ્ધીત્યુદાહૃતમ્ ।
તત્ કાલાદેર્વિદ્યમાનત્વાદયુક્તમ્ ।
સ્વેચ્છયૈવેતિ ચેન્ન ।
પ્રયોજનાભાવાત્ ।
સ્વભાવો ઽયમિતિ ચેન્ન ।
પ્રેક્ષાવત્ત્વહાનેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અદ્વિતીયત્વાત્ ।
નચ નિરવયવં ક્વાપિ પરિણતં દૃષ્ટમ્ ।
આકાશં સંયોગાદિમદુપલબ્ધમિતિ ચેન્ન ।
દ્રવ્યાકારણપરિણામસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ ।
પરમાણ્વાદયસ્તુ સ્વરૂપેણૈવ ન સિદ્ધા ઇતિ ।
*4,394*
અવિકૃતમેવાન્યદન્યાત્મના દૃશ્યત ઇત્યસમ્ભવિ ઇત્યત ઉક્તમ્- મૃષેતિ ॥
મૃષાશબ્દેન વિશ્વસ્ય બ્રહ્મતાદાત્મ્યસ્ય તદ્દર્શનસ્ય ચાનિર્વચનીયતોચ્યતે ।
યથા રજ્જુરવિકૃતૈવ મૃષા ભુજઙ્ગાદ્યાકારેણાભાસતે તથૈવેતિ ।
તર્હિ વિશ્વોપાદાનમન્યદ્વક્તવ્યમિત્યત ઉક્તં મન્દદૃષ્ટયૈવેતિ ।
મન્દા ભવતિ દૃષ્ટિર્યયા સા મન્દદૃષ્ટિસ્તયા માયયેત્યર્થઃ ।
અથવાસમ્ભવપરિહારાર્થમુક્તં મન્દદૃષ્ટયૈવેતિ ।
મન્દા ચાસૌ દૃષ્ટિશ્ચ મન્દદૃષ્ટિર્ભ્રાન્તિસ્તયેત્યર્થઃ ।
ભ્રાન્તેરપિ યાથાર્થ્યાદ્વિશ્વ(સ્ય)સત્યતાપત્તિરિત્યત ઉક્તમ્- મૃષેતિ ॥
તદેતન્મિથ્યાપ્રપઞ્ચારોપાધિષ્ઠાનત્વમેવ બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિશ્ચેત્યાદિના કથ્યત ઇતિ ।
*4,399*
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રકૃતિશ્ચેત્યાદિસૂત્રૈરુક્તરીત્યા બ્રહ્મણો જગદુપાદાનત્વમુચ્યતે ।
ઉપાદાનત્વં ચ ન પરિણામિતયા ।
અપિ તર્હિ અવિદ્યાપરિણામમૃષાવિશ્વભ્રમાધિષ્ઠાનત્વેનૈવ ।
અતો નોક્તદોષ ઇતિ ।
*4,400*
દૂષયિતુમુપક્રમતે- કથ્યત ઇતિ ॥
યદ્ બ્રહ્મ વિવર્તવાદિના કથ્યતે, તસ્ય દૂષણં કથ્યત, ઇત્યાવૃત્ત્યા યોજનીયમ્ ।
તચ્ચ નેતિ નઞનુવૃત્તિર્વા કર્તવ્યા ।
કુતો નેત્યતો વિકલ્પેન પૃચ્છતિ- સેતિ ॥
સા મન્દદૃષ્ટિસ્તસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ કિં તતો ઽન્યગા
ન્યાયસુધા:
વિશ્વસ્ય બ્રહ્મવિવર્તત્વે નિરાકર્તવ્યે મન્દદૃષ્ટયાશ્રયપ્રશ્નો ઽનુપપન્ન ઇત્યત ઉક્તમ્- સેતિ ॥
એકસ્ય તચ્વાપ્રચ્યુતસ્ય પૂવર્વિપરીતાસત્યાનેકરૂપાવભાસલક્ષણવિવર્તતયા, તદુપાદાનતયા, ચોક્તેત્યર્થઃ ।
મન્દદૃષ્ટાવાશ્રયાનિરૂપણાદિના નિરાકૃતાયાં સર્વમિદં નિરાકૃતં ભવતીતિ ભાવઃ ।
તસ્યૈવ, યદવષ્ટમ્ભો વિશ્વો વિવર્ત, ઇત્યર્થઃ ।
તતો ઽન્યગા જીવગતેત્યર્થઃ ।
કિંશબ્દસ્યોભયતઃ સમ્બન્ધઃ ।
*4,402*
માયાવાદિનો હિ કેચિત્ બ્રહ્મૈવ સ્વાવિદ્યયા જગદાકારેણ વિવર્તતે સ્વપ્નાદિવદિતિ મન્યન્તે ।
બિમ્બસ્થાનીયં બ્રહ્મ માયાશક્તિમત્ કારણં, જીવાશ્ચ પ્રત્યેકમવિદ્યાનુબદ્ધાઃ, ઇત્યપરે ।
માયાવિદ્યાપ્રતિબિમ્બિતં બ્રહ્મ જગત્કારણમ્, વિરુદ્ધં ચ બ્રહ્માભૂતત્વાલમ્બનં જીવાશ્ચાવિદ્યાનુબદ્ધા ઇત્યન્યે ।
જીવા એવ સ્વાવિદ્યયા પ્રત્યેકં પ્રપઞ્ચાકારેણ બ્રહ્મ વિભ્રામ્યન્તિ, સાદૃશ્યાચ્ચ પ્રપઞ્ચૈકતાવભાસઃ અનેકાવગતદ્વિતીયચન્દ્રવત્, સ્વરૂપાપેક્ષયા ચ બ્રહ્મ જગત્કારણમિત્યેકે ।
તત્રાવાન્તરભેદમવિવક્ષિત્વા દ્વેધૈવ વિકલ્પિતમ્ ।
ઇહ જીવગેત્યનુક્ત્વા તતો ઽન્યગેતિ વદતા સ જીવઃ કિં બ્રહ્મણો ઽન્યો(ઽનન્યો વા) ન વા ઇત્યપિ વિકલ્પઃ સૂચિતઃ ।
તત્ર દ્વિતીયઃ પ્રથમે પ્રવિશતીતિ તં દૂષયતિ- બ્રહ્મણશ્ચેદિતિ ॥
બ્રહ્મણશ્ચેત્ ક્વ સાર્વજ્ઞ્યમ્ ...
*4,403*
ન્યાયસુધા:
યદિ બ્રહ્મણો વિ(શ્વ)ભ્રમસ્તદા ભ્રમસ્ય વિશેષાજ્ઞાનપૂર્વકત્વાત્તદપિ બ્રહ્મણો ઽઙ્ગીકરણીયમ્ ।
તથાચ તસ્ય સાર્વજ્ઞ્યં ન સ્યાત્ ।
યદિ ચ ન બ્રહ્મણિ સાર્વજ્ઞ્યં, તર્હિ ક્વ તત્સ્યાત્ ।
ન તાવજ્જીવે, અનુભવવિરોધાત્ ।
નાપિ જડે, જ્ઞાનમાત્રાસમ્ભવાત્ ।
તથાચ"યઃ સર્વજ્ઞઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિવૈયર્થ્યં સ્યાત્ ।
નનુ સાર્વજ્ઞ્યમપિ બ્રહ્મણો ભ્રાન્ત્યૈવેતિ ચેન્ન ।
યાદૃશતાદૃશસ્યાપિ વિશેષજ્ઞાનવિરોધિત્વાત્ ।
અન્યથા શુક્તિજ્ઞાનવતો ઽપિ તદજ્ઞાનં ન વિરુદ્ધયતેતિ ભ્રમાનુચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
બ્રહ્મણો વિશેષાભાવાત્તદનવભાસનિમિત્તો ભ્રમો નોપપદ્યતે ।
સ્વરૂપં તુ સ્વપ્રકાશતયા સિદ્ધમ્ ।
અસિદ્ધત્વે વા(ચ) સુતરાં વિભ્રમાનુપપત્તિઃ ।
અધિષ્ઠાનાનુપલમ્ભાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
દ્વિતીયસ્યાદ્યં દૂષયતિ- અન્યગા ચેદિતિ ॥
... અન્યગા ચેત્ સ્વતો ઽન્યતા

ન્યાયસુધા:
યદિ બ્રહ્મવ્યતિરિક્તજીવાશ્રયા વિશ્વભ્રાન્તિરઙ્ગીક્રિયતે તદા ભ્રાન્ત્યાશ્રયસ્ય ભ્રાન્તિકલ્પિતત્વાયોગાત્ જીવબ્રહ્મણોરન્યતા સ્વાભાવિકીત્યાપન્નમ્ ।
તતશ્ચાપસિદ્ધાન્ત ઇતિ ।
*4,408*
નન્વસ્તુ જીવબ્રહ્મભેદો વાસ્તવઃ ।
અનાત્મપ્રપઞ્ચો ઽસ્તુ ભ્રાન્તિકલ્પિતો બ્રહ્મણીત્યત આહ- નેતિ ॥
નાદેહયોગિનો દૃષ્ટિરિતિ તત્ કારણં સ્વતઃ
ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ નૈવં માયાવાદિનો મન્યન્તે ।
તથાપિ સૂત્રાર્થનિરાકરણાય પ્રવૃત્તસ્ય તત્રૈવાનુપપત્તિવ્યુત્પાદનં શ્લાઘ્યમિત્યારમ્ભઃ ।
ન કેવલં બ્રહ્મવ્યતિરિક્તાનાં જીવાનામકલ્પિતત્વમ્ ।
કિન્તુ દેહયોગરહિતસ્યેન્દ્રિયાભાવાતત્પદાર્થદર્શનં ન સમ્ભવતીત્યતો હેતોઃ આરોપકારણમિન્દ્રિયં તદાશ્રયો દેહશ્ચ કલ્પનાં વિનૈવાસ્તીત્યઙ્ગીકરણીયમ્ ।
નહિ સુખાદિવદ્રજતાદિવદ્વાસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય સાક્ષિમાત્રસિદ્ધત્વં પરો મન્યતે દેહેન્દ્રિયાણામપ્યુત્પત્તિમત્વાત્ ।
તત્કારણં ચ સ્વત ઇત્યઙ્ગીકરણીયમ્ ।
*4,410*
અસ્તુ બ્રહ્મવ્યતિરિક્તાનાં જીવાનાં સકારણાનાં તદીયદેહેન્દ્રિયાણાં ચાભ્રાન્તિકલ્પિતત્વમ્ ।
દ્રષ્ટૃત્વેન દર્શનકરણત્વેન તદાશ્રયત્વેન તત્કારણત્વેન ચ ભ્રાન્તેઃ પૂર્વભાવિત્વાત્ ।
તદતિરિક્તાસ્તુ પ્રપઞ્ચો ઽસ્તુ ભ્રાન્તિકલ્પિત ઇત્યત આહ- દેહિન ઇતિ ॥
દેહિનઃ કારણયુતા દેહાશ્ચ યદિ ન ભ્રમાત્

કિં ભ્રાન્તિકલ્પિતં તત્ર ...
ન્યાયસુધા:
કારણશબ્દેન જ્ઞાનકારણાનામિન્દ્રિયાણાં દેહેન્દ્રિયકારણાનાં ચ ગ્રહણમ્ ।
સિદ્ધા ઇતિ શેષઃ ।
કિં આક્ષેપે ।
તત્ર તર્હિ પ્રપઞ્ચે બ્રહ્મણીતિ વા ।
અનન્તજીવસકારણદેહેન્દ્રિયાતિરિક્તસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યાભાવાત્ ।
વિષયાણામપિ દેહેન્દ્રિયનિર્વાહાર્થત્વાદિતિ ભાવઃ ।
તથાચ ન કેવલમપસિદ્ધાન્તઃ ।
પ્રકૃતિશ્ચેત્યાદિસૂત્રાણાં નિર્વિષયત્વાપત્તિશ્ચ સ્યાદિતિ શેષઃ ।
*4,411*
નનુ અન્યગા ચેત્સ્વતો ઽન્યતા ઇત્યુક્તમ્ ।
જીવબ્રહ્મભેદસ્યાપિ ભ્રાન્તિસિદ્ધત્વાત્ ।
ભ્રાન્ત્યા બ્રહ્મણો ભિન્નસ્ય બાહ્યાધ્યાત્મિકાર્થભ્રમ ઇતિ હિ મન્યત ઇત્યત આહ- ભેદો ઽપીતિ ॥
... ભેદો ઽપિ ભ્રમજો યદિ
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં પ્રપઞ્ચઃ, કિન્તુ જીવબ્રહ્મણોર્ભેદો ઽપિ યદિ ભ્રમજો ભ્રમસિદ્ધઃ અઙ્ગીક્રિયતે ।
તદા અન્યોન્યાશ્રયતા સ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્રાન્યોન્યાશ્રયતાશબ્દેન ચક્રકમુચ્યતે તસ્યાપિ બહુષ્વન્યોન્યાશ્રયત્વાત્ ।
કથમન્યોન્યાશ્રયતા ઇત્યત ઉક્તમ્- ભ્રાન્તેરિતિ ॥
ભ્રાન્તેરજ્ઞાનમૂલત્વાત્ તસ્ય ભેદવ્યપેક્ષયા

ન્યાયસુધા:
ભ્રાન્તેર્જીવબ્રહ્મભેદહેતોર્ભાવરૂપાજ્ઞાનકારણત્વાત્ ।
તસ્યાજ્ઞાનસ્ય ચ ભેદસાપેક્ષત્વાત્ ।
અજ્ઞાનમનાદિત્વાત્કથં ભેદવ્યપેક્ષયા સ્યાદિત્યત ઉક્તમ્- નાજ્ઞાનેતિ ॥
નાજ્ઞાનકલ્પકં કિઞ્ચિદન્યોન્યાશ્રયતા યતઃ
ન્યાયસુધા:
યતો બ્રહ્મવ્યતિરિક્તજીવાદૃતે નાજ્ઞાનકલ્પકં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
*4,412*
એતદુક્તં ભવતિ ।
જીવબ્રહ્મ(ણોઃ)ભેદો યયા ભ્રાન્ત્યા સિદ્ધઃ, સા તાવદજ્ઞાનાપેક્ષા ।
ભ્રાન્તેઃ સ્વરૂપતો વિષયશ્ચાજ્ઞાનકાર્યત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
યદ્યપિ ભેદવિષયા ભ્રાન્તિઃ સાક્ષિચૈતન્યમ્ ।
તથાપિ તસ્યાસઙ્ગસ્યારોપિતાર્થસંસૃષ્ટરૂપં(પતા) નાજ્ઞાનેન વિનોત્પદ્યતે ।
તચ્ચાજ્ઞાનં ભેદસાપેક્ષમ્ ।
અનાદિત્વે ઽપિ ભ્રાન્તિકલ્પિતત્વસ્યાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
અન્યથા સત્યતાપાતાત્ ।
ભ્રાન્તેઃ (ચ) જીવાશ્રિતત્વસ્યાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
ભેદકલ્પનયા વિના ચ જીવસ્યાભાવાત્ ।
ન ચાવિદ્યારોપો બ્રહ્મણ્યેવેતિ યુક્તમ્ ।
સર્વસ્યાપિ તદાશ્રયત્વોપપત્તૌ અર્ધજરતીયાનુપપત્તેઃ ।
અતો ભ્રમજ્ઞાનજીવભેદાનામન્યસાપેક્ષત્વાચ્ચક્રકમિતિ ।
અથવા ભેદસ્ય ભ્રાન્તિકલ્પિતત્વે ભ્રાન્તેશ્ચ ભેદસાપેક્ષત્વાદન્યોન્યાશ્રયત્વમનેનોક્તમ્ ।
વ્યુત્પાદનાર્થમેવાજ્ઞાનં મધ્યે નિવેશિતમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અનેન જીવાજ્ઞાનવાદો(પક્ષો)ઽપિ નિરસ્તઃ ।
ઇતરેતરાશ્રયાદિદોષસામ્યાત્ ।
બીજાઙ્કુરવદદોષ ઇતિ ચેન્ન ।
વૈષમ્યાત્ ।
વ્યક્તિભેદેન હિ તત્રાદોષત્વમ્ ।
નચ જીવાવિદ્યવ્યક્તિભેદો ઽસ્તીતિ ।
*4,415*
યદુક્તં નાદેહયોગિન ઇત્યાદિ તદનુપપન્નમ્ ।
દેહાદેરપિ ભ્રાન્તિકલ્પિતત્વાત્ ।
નચ તત્ર કારણાભાવઃ પૂર્વદેહાદેર્વિદ્યમાનત્વાત્ ।
નચૈવમનવસ્થા, અનાદિત્વાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
આદિસર્ગે દેહાદિદર્શનાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યયં સાક્ષિમાત્રસિદ્ધો ઽર્થ ઇત્યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચ સ્યાદયમનવસ્થાપરિહારઃ, યદિ પૂર્વપૂર્વતરાદિદેહાદેરપિ ભ્રાન્તિસિદ્ધત્વં પ્રમિતં સ્યાત્ ।
અન્યથૈવં, સર્વત્રાનવસ્થાપરિહારઃ પ્રસજ્યેત ।
નચાત્ર પ્રમાણં અસ્તિ ।
નનુ કથં નાસ્તિ,"નેહ નાનાઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેર્વિદ્યમાનત્વાદિતિ એતદાહ(ઇત્યત આહ)- ભ્રમત્વે ત્વિતિ ॥
ભ્રમત્વે ત્વિયમુક્તિશ્ચ તદન્તઃપતનાન્નહિ

*4,416*
ન્યાયસુધા:
યદ્વા સર્વો ઽપ્યયં પ્રસઙ્ગો વિપર્યયપયર્વસાનહીનત્વાદાભાસ એવ ।
નેહ નાનેત્યાદિશ્રુત્યા સર્વસ્યાપિ વિયદાદેઃ પ્રપઞ્ચસ્ય ભ્રાન્તિકલ્પિતત્વાભિધાનાત્ ઇત્યાશઙ્કયેદમુદિતમ્ ।
ઉપપત્ત્યવિરુદ્ધો હિ વેદાર્થો ગ્રાહ્યઃ ।
અન્યથા અન્ધો મણિમવિન્દત્ ઇત્યાદેરપિ ગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિચારશાસ્નાનારમ્ભપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
નેહ નાનેત્યાદિવાક્યં ચોપપત્તિવિરુદ્ધમ્ ।
તથાહિ ।
યદિ વિયદાદિકં સર્વં ભ્રમસિદ્ધં સ્યાત્ તદા તદન્તઃપાતિત્વાદિયં શ્રુતિશ્ચ તથા સ્યાત્ ।
ભ્રમારોપિતં વિયદાદિકં સર્વં ભ્રમસિદ્ધં સ્યાત્ તદા તદન્તઃપાતિત્વાદિયં શ્રુતિશ્ચ તથા સ્યાત્ ।
ભ્રમારોપિતં ચાસદિતિ શ્રુતેરપ્યસત્ત્વાન્નાર્થધીહેતુત્વમિતિ ।
ભ્રમશબ્દઃ જ્ઞાને અર્થે ચ પરેષાં પ્રસિદ્ધ ઇતિ ભ્રમત્વ ઇત્યુક્તમ્ ।
યદ્યપ્યયમર્થઃ પ્રથમસૂત્રે વર્ણિતઃ તથાપિ તત્રાધ્યાત્મિકઃ પ્રસઙ્ગઃ (પ્રપઞ્ચો) અત્ર તુ બાહ્યષવષય ઇતિ ભેદઃ ।
અધિકવિવક્ષયા ચોક્તસ્ય પુનરુક્તિરિતિ ।
*4,419*
નનુ સર્વો ઽપ્યયં પ્રપઞ્ચો ભ્રાન્તિસિદ્ધો ઽપિ વ્યાવહારિકો ભવત્યેવ ।
અતસ્તદન્તઃપતિતા શ્રુતિરપિ વ્યાવહારિકત્વાદર્થહેતુર્ભવિષ્યતીત્યત આહ- વ્યાવહારિકતેતિ ॥
વ્યાવહારિકતા ચાસ્ય સ્યાદબાધ્યત્વ એવ હિ
ન્યાયસુધા:
ચસ્ત્વર્થઃ ।
સ્યાદપ્યેવં યદિ પ્રપઞ્ચસ્ય વ્યાવહારિકતા તાવત્ (તવ) શક્યાઙ્ગીકારા સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
યતો ઽસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય વ્યાવહારિકતા તુ અબાધ્યત્વ એવ સ્યાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદિ પ્રપઞ્ચો વ્યાવહારિકો ઽઙ્ગીક્રિયેત, તર્હ્યબાધ્યો ઽપ્યઙ્ગીકર્તવ્યઃ પ્રસજ્યેત ।
નચ તથાઙ્ગીક્રિયતે ભવતા ।
અતો ન વ્યાવહારિકાપ્યઙ્ગીકર્તુમુચિત ઇતિ ।
સત્યત્વાઙ્ગીકારાપાદને ત્વિષ્યાપાદનં સ્યાત્ ।
પરેણાપિ કથઞ્ચિત્સત્યત્વસ્યાપ્યઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
અતો ઽબાધ્યત્વ એવેત્યુક્તમ્ ।
નનુ શક્તિરજતાદેર્બાધ્યસ્યાપ્યભિજ્ઞાભિવદનરૂપવ્યવહારવિષયત્વાદ્વયાપ્તિહીનો ઽયં તર્ક ઇત્યત આહ- બાધ્યમિતિ ॥
બાધ્યં નાર્થક્રિયાકારિ ...
*4,420*
ન્યાયસુધા:
સત્યં બાધ્યં શુક્તિરજતાદિકમ્, અભિજ્ઞાદિકં વ્યવહારવિષય ઇતિ ।
તથાપ્યર્થક્રિયાકારિ ન ભવતિ ।
નહિ તેન રજતોચિતા વલયનિર્માણાદ્યર્થક્રિયાજાયમાના દૃષ્ટા ।
અર્થક્રિયાકારિત્વલક્ષણમેવ વ્યાવહારિકત્વમિહ પ્રકૃતમ્ ।
નાભિજ્ઞાદિવિષયત્વમ્ ।
શ્રુતેરર્થધીજનકત્વોપન્યસ્તત્વાત્ ।
અતો ન તર્કસ્યાઙ્ગવૈકલ્યમિતિ ।
નનુ બાધ્યત્વં શુક્તિકાદ્યધિષ્ઠાનસ્ય ધર્મઃ ।
"વિજ્ઞાતસ્યાન્યથાઽ; ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
શુક્તિકાદિકં ચાર્થક્રિયાકારીતિ કથમુચ્યતે બાધ્યં નાર્થક્રિયાકારીતિ ।
મૈવમ્ ।
નિષેધ્યત્વલક્ષણબાધ્યત્વસ્ય પરાભ્યુપગતસ્યાત્રાશ્રયણાત્ ।
*4,421*
નનુ તથાપ્યસત્યસ્ય સ્વાપ્નકામિનીસમ્ભોગાદેઃ ચરમધાતુવિસર્ગાદ્યર્થક્રિયાકારિત્વદર્શનાત્ વ્યાપ્તિવિકલસ્તર્ક ઇત્યત આહ- ન ચેતિ ॥
... નચ સ્વપ્નો ઽપિ નો મૃષા

ન્યાયસુધા:
સ્વપ્ન ઇતિ સ્વપ્નાવસ્થોપલબ્ધો ઽર્થઃ ।
નો ઽસ્માકં બાદરાયણીયાનાં મતે ।
તર્હિ મમ મતેન વ્યાપ્તિભઙ્ગો ઽસ્તુ મયા મૃષાત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ઇતિ ચેન્ન, બાદરાયણીયેન તથાઙ્ગીકર્તુમશક્યત્વાત્ ।
નનુ કથં બાદરાયણસ્ય ન મૃષા સ્વપ્ન ઇત્યત આહ- વાસનેતિ ॥
વાસનાજનિતત્વેન તસ્યાપ્યઙ્ગીકૃતત્વતઃ
ન્યાયસુધા:
તસ્ય સ્વપ્નસ્યાપિ માયામાત્રમિતિ વદતા સૂત્રકારેણ વાસનાજનિતત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ઇદં જ્ઞાયતે, યત્ ન તસ્ય સ્વપ્નો મૃષાભિમત ઇતિ ।
નહિ કશ્ચિદવિદ્યમાનસ્ય કારણં નિરૂપયેત્ ।
કિઞ્ચ શ્રુત્યનુસારી હિ સૂત્રકારસ્ય સિદ્ધાન્તઃ સ્યાત્ ।
શ્રુત્યા ચ સ્વાપ્નાર્થસ્ય કર્તારં વદન્ત્યા સત્યત્વમેવાભિપ્રેતમિતિ ન મૃષાત્વં સૂત્રકૃતો ઽભિમતમિત્યાહ- સ હીતિ ॥
*4,422*
સ હિ કર્તેતિ વાક્યાચ્ચ ...
ન્યાયસુધા:
નનુ કથં સ્વપ્નો ન મૃષા ।
"માયામાત્રમ્ઽ; ઇતિ સૂત્રકૃતૈવ તન્મિથ્યાત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાદિત્યતો વાહ- વાસનેતિ ॥
ન માયામાત્રપદેન સ્વપ્નસ્ય મૃષાત્વમભિમતમ્, કિન્તુ વાસનાજનિતત્વમ્, અતો ન મૃષેત્યર્થઃ ।
યથા ચૈતત્તથા ઉપપાદયિષ્યતે ।
તસ્યાગામિનઃ સૂત્રસ્ય વાસનાજનિતત્વપ્રતિપાદકત્વેન અસ્માભિરઙ્ગીકૃતત્વાદિતિ વા યોજ્યમ્ ।
ન કેવલં વક્ષ્યમાણોપપત્તિવશાત્ મૃષાત્વં ન સૂત્રાર્થઃ ।
કિન્તુ શ્રુતિવશાચ્ચેત્યાહ- સ હીતિ ॥
*4,423*
યદ્વા સ્વાપ્નાર્થો ન તાવદનાદિનિત્યઃ, પશ્ચાત્ અદૃષ્ટયાદિવિરોધાત્ ।
નાપિ સાદિવિનાશી, ઉપાદાનનિમિત્તયોરનિરૂપણાત્ ।
નચ પ્રકારાન્તરં સમ્ભવતિ ।
તત્કથં ન મૃષેત્યત આહ- વાસનેતિ ॥
નોપાદાનાભાવ ઇતિ શેષઃ ।
"ન મૃષાઽ; ઇતિ પૂર્વેણ વા સમ્બન્ધઃ ।
એવમ્ ઉપાદાનં નિરૂપ્ય નિમિત્તમુપપાદયતિ- સહીતિ ॥
નિમિત્તં ચેશ્વરો જ્ઞાયતે, ઇતિ શેષઃ ।
"ન મૃષાઽ; ઇતિ પૂર્વેણૈવ વા અન્વયઃ ।
*4,424*
નનુ કથં તર્હિ"સ્વપ્નમાયાસરૂપાઽ; ઇત્યાદૌ સ્વપ્નસ્ય ભ્રાન્તિત્વોક્તિરિત્યત આહ- જાગ્રત્વમિતિ ॥
... જાગ્રત્ત્વમિતિ હિ ભ્રમઃ

ન્યાયસુધા:
ઇતિશબ્દ આદ્યર્થે, ઉલ્લેખાર્થે વા ।
જાગ્રદહમસ્મીતિ દ્રષ્ટુર્યજ્જાગ્રત્ત્વં, યચ્ચૈતત્પદાર્થાનાં જાગ્ર(દ્દૃશા દૃશાદૃષ્ટપદાર્થૈઃ ઐક્યં, બાહ્યમૃદાદિજન્યત્વં વા, એવમાદિપ્રતિભાસો ભ્રમઃ ।
બાધ્યત્વાદિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
તદપેક્ષયા શ્રુત્યાદિવચનાનીતિ ભાવઃ ।
*4,425*
નનુ ચ રજ્જૌ સર્પભ્રમે, અસત્યસ્યાપિ સર્પસ્ય સર્પોચિતભયકમ્પાદ્યર્થક્રિયાકારિત્વં દૃશ્યતે, તથા સર્પે સમારોપિતાયાઃ કુસુમમાલાયાઃ સન્તોષકારિતા ઉપલભ્યતે, અતો વ્યાપ્તિભઙ્ગસ્તર્કસ્યેત્યત આહ- સર્પેતિ ॥
સર્પભ્રમાદાવપિ હિ જ્ઞાનમસ્ત્યેવ તાદૃશમ્
ન્યાયસુધા:
"ના ભૂદત્ર સર્પઃઽ; ઇતિવત્"ન સર્પજ્ઞાનમભૂત્ઽ; ઇતિ બાધકાનુદયાત્ ।
અભૂદેવેત્યનુવૃત્તેશ્ચ ।
ભ્રમત્વસ્ય વિષયવૈપરીત્યમાત્રેણોપપત્તેરિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
કિ(મતો)ન્તતો યદિ જ્ઞાનમસ્ત્યેવેત્યત આહ- તદેવેતિ ॥
તદેવાર્થક્રિયાકારિ ...
ન્યાયસુધા:
એવશબ્દેન સર્પાદિકં વ્યાવતર્યતિ ।
સત્યપિ સર્પાદૌ અસતિ ચ જ્ઞાને, ભયકમ્પાદ્યનુત્પત્તેઃ ।
સતિ ચ (તસ્મિન્) તદુત્પત્તેર્જ્ઞાનકાર્યમેવ ભયકમ્પાદિકં ન સર્પકાર્યમ્ ।
તત્કાર્યં તુ અભિસર્પણદંશનાદિકમ્ ।
મરણમપિ ધાતુવ્યાકુલતાનિમિત્તકમ્ ।
સા ચ વિષદ્રવ્યેણેવ ભયાદિનાપિ ભવતીતિ ન બાધ્યસ્ય(સ્યાપિ) સર્પાદેરર્થક્રિયાકારિત્વમ્ ।
*4,427*
નનુ કિં જ્ઞાનમાત્રં ભયાદિજનકં કિંવા વિષયાવચ્છિન્નમ્ ।
નાદ્યઃ ।
ઘટજ્ઞાનસ્યાપિ જ્ઞાનત્વેન તદાપત્તેઃ ।
દ્વિતીયે ન તાવદ્વિષયો રજ્જ્વાદિઃ ।
રજ્જુરિયમિત્યાદિ જ્ઞાનસ્યાપિ ભયાદિહેતુતાપાતાત્ ।
સર્પાદિશ્ચેદ્વિશેષણતયા તસ્યાપિ ભયાદિહેતુત્વં પ્રાપ્તમ્ ।
*4,428*
અત્ર કશ્ચિદાહ ।
નાયં દોષઃ, જ્ઞાનવ્યાવર્તકતયોપયુક્તસ્ય સર્પાદેર્વિષયસ્ય જ્ઞાનજન્યાર્થક્રિયાયામપ્રવેશાત્ ।
નહિ કુરૂણાં ક્ષેત્રે વસતિ, ગુરૂણાં ટીકાં પઠતિ ઇત્યાદૌ વિશેષણસ્યાપિ કારકત્વમસ્તિ ।
કિન્ત્વતિપ્રસક્તયોઃ ક્ષેત્રટીકયોર્વ્યાવૃત્તિમાત્રેણ ચરિતાર્થત્વમિતિ ।
તદસત્ ।
એવમપિ બાધ્યસ્ય સર્પાદેર્વ્યાવર્તકત્વસ્યાવશ્યાભ્યુપગમનીયત્વાત્ ।
વ્યાવૃત્તિબુદ્ધિજનકત્વં હિ વ્યાવર્તકત્વમ્ ।
તત્રાપિ જ્ઞાનાભ્યુપગમેન પરિહારે વ્યાવર્તકોપાદાનેન પ્રસઙ્ગતાદવસ્થ્યમિતિ ।
તત્રાહ- તાદૃશમિતિ ॥
યાદૃશં સત્યસર્પોલ્લેખિ જ્ઞાનં, તાદૃશમિત્યર્થઃ ।
સત્યસર્પજ્ઞાનં તાવદ્ઘટાદિજ્ઞાનાદ્વયાવૃત્તમનુભૂયતે ।
વ્યાવૃત્તિશ્ચ વ્યાવર્તક(ધર્મ)યોગકૃતા સર્વત્રોપલબ્ધા ।
નચ વિષયો વ્યાવર્તકઃ, તસ્યાતદ્ધર્મત્વાત્ ।
સમ્બદ્ધં હિ વ્યાવર્તકં ભવતિ ।
અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિષયસમ્બન્ધો વ્યાવર્તકો ઽસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
તસ્ય સંયોગાદિરૂપસ્યાભાવાત્ ।
અતઃ કશ્ચિજ્જ્ઞાનગત એવ ધર્મો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
કિઞ્ચ વિલક્ષણસમાગ્રીજન્મનોર્જ્ઞાનયોર્યથા પરોક્ષત્વાપરોક્ષત્વરૂપો વિશેષઃ વિષયોપાધિના વિનાભ્યુપગમ્યતે, એવમપરોક્ષજ્ઞાને ઽપિ કથં સ્વગતો વિશેષો નાઙ્ગીકરણીયઃ ।
અપિ ચ સર્પજ્ઞાનસ્ય વિલક્ષણાર્થક્રિયા ન સ્વગતેનાતિશયેન વિનોપપદ્યતે ।
નહિ
દેવદત્તસમ્બન્ધિતામાત્રેણ કલમબીજં કલમબીજાન્તરકાર્યવિલક્ષણં કાર્યમુપજનયતિ ।
સ ચાયં વિશેષઃ સત્યસર્પજ્ઞાને સમીચીનયા સામગ્ષા જાતઃ, મિથ્યાસર્પજ્ઞાને ત્વસમીચીનયા ઇતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
અતો વિષયાન્તર્ભાવમન્તરેણ સ્વગતેનૈવ વિશેષેણ સર્પાદિજ્ઞાનસ્ય ભયાદિજનકત્વાન્ન સર્પસ્ય કિઞ્ચિત્કરત્વમિતિ ।
તદેવં યત્રાથર્ક્રિયા નિશ્ચિતા ન તત્ર મિથ્યાત્વમ્, યત્ર તુ મિથ્યાત્વં ન તત્રાર્થક્રિયેતિ ન તર્કમૂલવ્યાપ્તેઃ ક્વાપિ ભઙ્ગઃ, ઇત્યુપસંહરતિ- તદિતિ ॥
વ્યાસ -(5)
... તત્ સદેવાર્થકારકમ્

*4,433*
ન્યાયસુધા:
નન્વર્થક્રિયાકારિત્વં યથા વિપક્ષાન્મિથ્યાભૂતાદ્વયાવૃત્તમ્ એવં સપક્ષાદ્બ્રહ્મણો ઽપિ વ્યાવૃત્તત્વાદસાધારણમ્ ।
નચ જ્ઞાનસ્ય સત્યસ્યાર્થક્રિયોક્તેતિ વાચ્યમ્, તસ્યાપિ પ્રપઞ્ચાન્તર્ભાવેન વિપ્રતિપન્નત્વાદિત્યત આહ- બ્રહ્મ ત્વિતિ ॥
બ્રહ્મ ત્વર્થક્રિયાકારિ પરતઃ સ્વત એવ વા ।
અઙ્ગીકૃતં હિ તેનૈવ ... ॥ મનુવ્_1,4.89અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તેન માયાવાદિનૈવ બ્રહ્મ પ્રપઞ્ચાદપ્યતિશયેનાર્થક્રિયાકાર્યમઙ્ગીકૃતમેવ હિ જન્માદિસૂત્રે જગત્કારણત્વેનોક્તત્વાત્ ।
અતઃ સપક્ષપ્રવેશિત્વાન્નાસાધારણ્યં મન્તવ્યમ્ ।
નનુ મયાઙ્ગીક્રિયમાણં બ્રહ્મણો ઽર્થક્રિયાકારિત્વં ચ ન સ્વાભાવિકમ્ ।
કિન્તુ પરત એવ ।
માયાયાં તદાપ(યત્તમિ)તત ઇત્યઙ્ગીકારાત્ ।
અતઃ કથમાપાદકસ્ય સપક્ષપ્રવેશ ઇત્યત આહ- પરત ઇતિ ॥
અઙ્ગીકૃતં તાવદર્થક્રિયાકારિત્વં બ્રહ્મણઃ, તત્સ્વતઃ પરતો વાસ્તુ કિમનેન પ્રકૃતાનુપયુક્તેન ।
નહિ સ્વતો ઽર્થક્રિયાકારિત્વમાપાદકત્વેનાસ્માભિરભિહિતમ્, પરેણ વા પ્રસ્તાવિતમ્ ।
અન્યથા સામાન્યતઃ પ્રયુક્તસ્ય ધૂમાદેર્વિશેષાકારેણ સપક્ષાપ્રવેશિતયાસાધારણ્ય(ણ)સ્ય વક્તું શક્યત્વેન તદ્ભઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
*4,435*
સ્યાદેતત્ ।
બ્રહ્મણોઽર્થક્રિયાકારિત્વં પરત ઇત્યસ્ય નાયમર્થઃ દારુયન્ત્રસ્યેવ પરાધીનમ્ ઇતિ, નાપિ કુલાલસ્યેવ પ્રયોજનાદ્યપેક્ષમિતિ; કિન્તુ ગગને મલિનતેવ નિષ્ક્રિયા એવ બ્રહ્મણિ માયાસમ્બન્ધાદર્થક્રિયા(દિ) અવભાસત ઇતિ ।
ન ચૈવંવિધેન સપક્ષપ્રવેશો ભવત્યાપાદકસ્યેત્યત આહ પરતસ્ત્વ ઇતિ ।
... પરતસ્ત્વે નચ પ્રમા

ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મણોઽર્થક્રિયાકારિત્વસ્યેતિ શેષઃ ।
પરતસ્ત્વે નિરૂપિતરૂપે ।
પ્રમા પ્રમાણમ્ ।
*4,436*
અયમત્રાશયઃ ।
બ્રહ્મણો જગન્નિર્માણાદ્યર્થક્રિયા પ્રતીતા ન વા ।
ન ચેત્કથં લક્ષણત્વેનોચ્યતે ।
કસ્ય ચ માયામયત્વમઙ્ગીક્રિયતે ।
પ્રતીતત્વે ઽપિ ન તાવત્પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્ ।
તદગોચરત્વાત્ ।
અતઃ શ્રુત્યૈવેતિ વક્તવ્યમ્ ।
તથાચ કથં માયિકત્વમ્ ।
તત્કિં શ્રુતિપ્રતીતં સર્વમેવ સત્યમ્ ।
અદ્ધા ।
બાધકાભાવે તુ તથૈવ ।
નચૈવં બ્રહ્મણો ઽર્થક્રિયાયાઃ પરતસ્ત્વે પ્રમાણમસ્તિ યદ્બાધકં ભવેત્ ।
બાધકાભાવમાત્રેણ કથં સત્યાર્થત્વમિતિ ચેત્ ।
પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વાદિતિ બ્રૂમઃ ।
પરતસ્ત્વે ચ પ્રામાણ્યસ્યાનવસ્થાપાતેન ન પ્રમા નિશ્ચીયેત ।
સન્તિ"નિષ્ફલં નિષ્ક્રિયમ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતયો બાધિકા ઇતિ ચેત્ ।
એવં શ્રુતિબલેન પરસ્ત્વે ઽર્થક્રિયાયાઃ સ્વીકૃતે તદભિધાત્રી"સ ઇદં સર્વમસૃજતઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિર્ન પ્રમા સ્યાત્ ।
પ્રતિપાદિતાર્થમિથ્યાત્વાતિરિક્તસ્યાપ્રામાણ્યસ્યાભાવાત્ ।
કિઞ્ચાવિશેષાત્"નિષ્કલં નિષ્ક્રિયમ્ઽ; ઇતિ શ્રુતિરેતચ્છતિવિરોધાત્પરતસ્ત્વે ન પ્રમેતિ કિં ન સ્યાત્ ।
અન્યદુત્તરત્ર વક્ષ્યામ ઇતિ ।
*4,439*
નન્વસ્ત્વબાધ્યમેવાર્થક્રિયાકારિ પ્રપઞ્ચમપ્યબાધ્યમઙ્ગીકરોમિ ।
આત્યન્તિકાબાધ્યત્વાભાવે ઽપિ પ્રાગ્બ્રહ્માત્મૈક્યજ્ઞાનાદબાધ્યત્વાત્ ।
અતસ્તદન્તર્ગતા શ્રુતિરપ્યમુખ્યસત્યત્વાત્સાધિકા ભવિષ્યતીત્યત આહ- અમુખ્યેતિ ॥
અમુખ્યસત્યમાનસ્ય સાધકત્વે સદાઽવયોઃ ।
ન હિ સમ્પ્રતિપત્તિઃ સ્યાદતસ્તિષ્ઠતુ સા પ્રમા

ન્યાયસુધા:
સદા ઇત્ય(નેન)સ્ય પ્રમેયસ્ય પ્રાગેવોપપાદિતત્વમિત્યાચષ્ટે ।
તતશ્ચ પુનરુક્તિદોષઃ પરિહૃતો ભવતિ ।
તિષ્ઠતુ ન વક્તવ્યેતિ યાવત્ ।
સા પ્રમા બ્રહ્મજ્ઞાનબાધ્યં પ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
યસ્માત્સા શ્રુતિરપ્રમા તસ્માત્તિષ્ઠત્વિતિ વા ।
પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વં હિ તદથર્ઃ ।
ન ચાસૌ બ્રહ્મસ્વરૂપમ્ ।
સોપાધિકત્વાત્ ।
તતો ઽસ્ય બાધ્યત્વમાવશ્યકમ્ ।
બાધ્યાર્થં ચાપ્રમાણમિતિ પ્રસિદ્ધમેવ ।
બાધ્યાર્થત્વે ઽપિ પ્રાગ્બ્રહ્મજ્ઞાનાદબાધ્યાર્થત્વેન પ્રામાણ્યમસ્ત્વિત્યત ઉક્તમ્- અમુખ્યેતિ ॥
સત્યમબાધ્યાર્થમ્ ।
નહિ કાલવિલમ્બેન બાધિતાર્થં પ્રમાણં ભવતીતિ વક્ષ્યામઃ ।
અસ્ત્વેવં સ્વરૂપતો વિષયતશ્ચાસત્યત્વાત્સાધકત્વેન વિપ્રતિપન્ના શ્રુતિઃ, તથાપિ પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વસાધનાય તદુપન્યાસઃ કુતો ન કાર્યઃ ઇત્યત આહ- ન હીતિ ॥
ન હિ વિપ્રતિપન્નેન શક્યં સાધયિતું ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
તથાત્વે સ્વરૂપાસિદ્ધકાલાતીતયોરપ્યુપન્યાસઃ સ્યાત્ ।
આરોપમાત્રસ્ય તત્રાપિ સુલભત્વાદિતિ ભાવઃ ।
*4,441*
સ્યાદેતત્ ।
આસ્તામિયં પ્રમાણસદસત્ત્વચિન્તા ।
પ્રમાણેનૈવ પ્રમેયસિદ્ધેઃ ।
અન્યથા ભવતામપિ પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વનિરાકરણે તત્સત્યત્વસાધને ચ પ્રમાણાભાવેન કથાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
યુષ્માભિરુપન્યસ્યમાનં પ્રમાણં સત્યમસત્યં વા સ્યાત્ ।
ન તાવત્સત્યં માં પ્રતિ વક્તુમુચિતમ્ મયા સત્યસ્ય સાધકત્વાનઙ્ગીકારાત્, યત્સત્યં ન તત્ર ક્રિયાઽવેશઃ યત્ર ચ ક્રિયાઽવેશો ન તત્સત્યમિતિ ।
નચ વાચ્યં સાક્ષિણઃ સત્યસ્ય સાધકત્વં ત્વયાઙ્ગીકૃતમિતિ ।
કથચ્ચિત્સુખાદૌ તસ્ય શક્યોપન્યાસત્વે ઽપિ બાહ્યપ્રપઞ્ચે તદયોગાત્ ।
બાહ્યપ્રમાણવિષયો હ્યસૌ ।
અન્યથાન્ધબધિરાદ્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ એવ ચાત્ર પ્રકૃત ઇતિ ।
નાપ્યસત્યં ભવદ્ભિરનઙ્ગીકૃતત્વાદિત્યત આહ- સાધકત્વમિતિ ॥
*4,442*
સાધકત્વં તુ સત્યસ્ય સાક્ષિણો હ્યાવયોર્દ્વયોઃ ।
સમ્યક્ સમ્પ્રતિપન્નં તન્ન વિવતર્મમતં ભવેત્ ॥ મનુવ્_1,4.91ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
સત્યસ્ય ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
સમ્યગિતિ મુખ્યત એવ, ન ત્વધિકરણસિદ્ધાન્તત્વેન ।
હિશબ્દઃ, સર્વં વસ્તુ જ્ઞાતતયાજ્ઞાતતયા વા સાક્ષિચૈતન્યસ્ય વિષય એવેત્યાદિતત્પ્રસિદ્ધિદ્યોતકઃ ।
તદિત્યવ્યયમ્ ।
તેન સાક્ષિણા ।
વિશ્વવિવર્તમતં ન ભવેત્ ।
નિરાકુર્મ ઇતિ યાવત્ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
વિશ્વસ્ય સત્યતામપિ તેનૈવ સાધયામ ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથાચ વક્ષ્યતે ।
*4,444*
ન કાપિ પ્રમાણપ્રમેયાદિવ્યવસ્થા મયાઙ્ગીકૃતા ।
કિન્તુ પરકીયરીત્યૈવ સર્વમુચ્યતે ।
તત્કથં કિમપ્યનઙ્ગીકુર્વાણં માં પ્રતિ સાક્ષિણઃ સાધકત્વં ત્વયાઙ્ગીકૃતમિત્યુચ્યત ઇત્યત આહ- યદીતિ ॥
યદિ નાઙ્ગીકૃતં કિઞ્ચિદનઙ્ગીકૃતતાપિ હિ ।
નાઙ્ગીકૃતેતિ મૂકઃ સ્યાદિતિ નાસ્મદ્વિવાદિતા

ન્યાયસુધા:
ન વિદ્યતે ઽઙ્ગીકૃતમઙ્ગીકારો યસ્યેત્યનઙ્ગીકૃતઃ ।
તસ્ય ભાવો ઽનઙ્ગીકૃતતા ।
અનઙ્ગીકારિત્વમિત્યર્થઃ ।
ઇતિશબ્દદ્વયં હેતૌ ।
યદિ પરો બ્રૂયાન્મયા કિઞ્ચિન્નાઙ્ગીકૃતમિતિ ।
તદાસૌ વક્તવ્યઃ ।
સર્વથાનઙ્ગીકૃતત્વમ્ આત્મનસ્ત્વયાઙ્ગીકૃતં ન વા ।
આદ્યે(ઽપિ) કિઞ્ચિદપિ નાઙ્ગીકૃતમિતિ પક્ષહાનેઃ આત્મનો ઽનઙ્ગીકર્તૃતાપિ નાઙ્ગીકૃતેતિ દ્વિતીય એવાઙ્ગીકરણીયઃ ।
તથાચ અસૌ મૂકઃ સ્યાત્ ।
અઙ્ગીકારાનઙ્ગીકારોદાસીનસ્ય મૃતકસ્યેવ વાક્યપ્રવૃત્તેરયુક્તત્વાત્ ।
તથાચ મૌનમવલમ્બમાનસ્ય નાસ્મત્પ્રતિવાદિતેતિ કિમત્ર વક્તવ્યમ્ ।
સત્યમેતત્ ।
વસ્તુતસ્તુ વયં સર્વતો નિવૃત્તાઃ સ્વતઃ સિદ્ધે ચિદાત્મનિ બ્રહ્મતત્વે કેવલે ભારમવલમ્બ્ય ચરિતાર્થાઃ સુખમાસ્મહે ।
યે તુ સ્વપરિકલ્પિતસાધનદૂષણાદિવ્યવસ્થયા વિચારમવતાર્ય તત્ત્વં નિર્ણેતુમિચ્છન્તિ તાન્પ્રતિ બ્રૂમો ન સાધ્વીયં ભવતાં વિચારવ્યવસ્થેતિ ।
મૈવમ્ ।
એવમપિ પરકીયવિચારવ્યવસ્થિતેરસાધુત્વસ્યાવશ્યમઙ્ગીકરણીયત્વાત્ ।
અન્યથા તદ્વ્યુત્પાદનં વ્યર્થં સ્યાત્ ।
અથ તન્માત્રમઙ્ગીકૃત્ય પ્રમાણાદિવ્યવસ્થા નાઙ્ગીકૃતેતિ મન્યસે ।
તન્ન ।
પ્રમાણાદિના વિના પરવ્યવસ્થાયા અસાધુત્વસ્ય વ્યુત્પાદયિતુમશક્યત્વાત્ ।
ભવત્કલ્પિતવ્યવસ્થૈવ વ્યાહતત્વાદસાધ્વી ભવદ્વયવસ્થેતિ બ્રૂમો ન પુનરત્ર કિમપિ પ્રમાણમઙ્ગીકુર્મ ઇતિ ચેન્ન, યત્સ્વાભ્યુપગતવ્યવસ્થાવિરુદ્ધં તદસાધ્વિત્યસ્યાપિ પ્રમાણસ્યાઙ્ગીકર્તવ્યત્વાત્ ।
એતદપિ પરેણાભ્યુપગતમેવાશ્રીયત ઇતિ ચેત્ ન ।
કિં પરકીયવ્યવસ્થાયા અસાધુત્વસ્વયમવબુદ્ધય પરં પ્રતિ બોધ્યતે ઽનવબુદ્ધયૈવ વા ।
દ્વિતીયે વિપ્રલમ્ભકત્વં સ્યાત્ ।
વિજિગીષુકથાયામેવમેવેત ચેત્ ન ।
શિષ્યસ્યાપિ બોદ્ધયત્વાત્ ।
આદ્યે ઽસ્માદન્યસ્માદ્વા પ્રમાણાત્સ્વયં બોદ્ધવ્યમ્ ।
તત્કથં પ્રમાણાદ્યનઙ્ગીકર્તૃત્વમ્ ।
પ્રમિતિકરણત્વાદિનોપાદાનસ્યૈવ પ્રમાણાદ્યઙ્ગીકારિત્વાત્ ।
તસ્માત્ સત્ત્વાસત્ત્વા(સત્યત્વાસત્યત્વા)ભ્યુપગમોદાસીનૈઃ પ્રમાણાદિકમઙ્ગીકૃત્યોચ્યત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
તચ્ચ પ્રાગેવ નિરસ્તમિતિ ।
*4,448*
એવં વિશ્વસ્ય બ્રહ્મવિવર્તત્વં નિરાકૃત્ય તત્સ(ત્તા)ત્યતાયાં પ્રમાણમાહ- વિશ્વમિતિ ॥
વિશ્વં સત્યં યચ્ચિકેત પ્રઘાન્વસ્ય યથાર્થતઃ ।
ઇત્યાદિશ્રુતયઃ સર્વા વિશ્વસત્યત્વવાચકાઃ

*4,448f.*
ન્યાયસુધા:
યથાર્થત ઇત્યનેન"કવિર્મનીષીઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
વ્યાવહારિકસત્યતાપરાઃ શ્રુતય ઇતિ ચેન્ન ।
"તત્સત્યમ્ઽ; ઇત્યસ્યા અપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
શ્રુત્યન્તરવિરોધાદિતિ ચેદત્રાપિ"અસદેવેદમ્ઽ; ઇતિ શ્રુતિવિરોધાત્ ।
અપુરુષાર્થત્વાન્ન પ્રપઞ્ચસત્યતાયાં તાત્પર્યમિતિ ચેન્ન ।
સત્યજગન્નિર્માતૃત્વાદિપારમેશ્વરમાહાત્મ્યજ્ઞાનસ્યૈવ પુરુષાર્થહેતુ(પ્રયોજન)ત્વાત્ ।
નિષ્પ્રપઞ્ચાત્મજ્ઞાનસાધ્યાદ્વિતીયતાપત્તિરુપપુરુષાર્થવિરુદ્ધં પ્રપઞ્ચસત્યત્વમિતિ ચેત્ તર્હિ બ્રહ્મસત્યત્વમપિ શૂન્યપરિભાવનાલભ્યશૂન્યતાપત્તિલક્ષણમોક્ષવિરુદ્ધમિતિ સમાનમ્ ।
તત્ પ્રમાણાનનુગુણમિતિ ચેત્ ।
સમમેતદપીતિ વક્ષ્યામઃ ।
અનુમાનમપિ પ્રપઞ્ચસત્યતાયામથર્ક્રિયાકારિત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પ્રાગુક્તતર્કોપપાદનેનૈવ અસ્યોપપાદિત્વાદિતિ ।
*4,452*
એવમાગમાનુમાનાભ્યાં સિદ્ધે વિશ્વસત્યત્વે પ્રત્યક્ષમપ્યાહ- સત્યત્વમિતિ ॥
સત્યત્વં ગગનાદેશ્ચ સાક્ષિપ્રત્યક્ષસાધિતમ્
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દઃ પ્રમાણસમુચ્ચયે ।
ન કેવલમાન્તરસ્ય સુખાદેઃ કિન્તુ બાહ્યસ્ય ગગનાદેશ્ચેતિ વા ।
તત્રાપિ કાલગગનદિગાદયઃ સાક્ષાત્સાક્ષિસિદ્ધસત્યત્વાઃ ।
સ્તમ્ભકુમ્ભાદયસ્તુ વક્ષ્યમાણેન પ્રકારેણેતિ જ્ઞાપયિતું ગગનાદેરિત્યુક્તમ્ ।
અન્યથા વિશ્વસ્ય પ્રકૃતત્વાત્તદેવાત્રાનુવર્તિષ્યતે કિમનેન ।
સાક્ષીત્યેવોક્તે સાક્ષિણો ઽપ્રામાણ્યાત્ પ્રામાણ્યે વા પ્રમાણત્રિત્વભઙ્ગાત્ ન વિશ્વસત્યત્વં પ્રમિતમિતિ શઙ્કા સ્યાત્ ।
તન્નિવૃત્ત્યર્થં પ્રત્યક્ષેત્યુક્તમ્ ।
તથાચ વક્ષ્યતે ।
પ્રત્યક્ષેત્યેવોક્તે અતીન્દ્રિયાર્થસત્યતાયાં ન પ્રમાણમુક્તં સ્યાત્ ।
નચ સાક્ષિરા વિના બાહ્યપ્રત્યક્ષમાત્રેણૈન્દ્રિયકાણામપિ સત્યતા સિદ્ધયતીત્યતઃ સાક્ષીત્યુક્તમ્ ।
ઉભયવાદિસિદ્ધં પ્રમાણમસ્મત્પક્ષે ઽસ્તીત્યુક્તેનૈવ અસ્યાર્થસ્ય લબ્ધત્વાત્સાધિતમિત્યાહ ।
તથાપિ તદુપપાદનાય પુનુરુપન્યાસઃ ।
*4,455*
કેચિદિહ વિહઙ્ગમઃ પતતીતિ ચક્ષુર્વ્યાપારાનન્તરં પ્રતિભાસનાદાકાશાદેઃ(દીનાં) ચાક્ષુષતામાસ્થિષત ।
તદનુપપન્નમ્ ।
રૂપરહિતદ્રવ્યત્વેન ચાક્ષુષતાસામગ્રીવૈકલ્યાત્ ।
અન્યથાઽત્મપવનયોરપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
કથં તર્હ્યેષ પ્રતિભાસ ઇતિ ચેત્ ।
સાક્ષિસિદ્ધાકાશાદિસમ્બન્ધિતયેતિ બ્રૂમઃ ।
દૃષ્ટો હિ પ્રમાણાન્તરોપનીતેનાપિ સુરભિ ચન્દનમિત્યાદિવિશિષ્ટપ્રત્યયઃ ।
પરેષાં ચ ઇહ ભૂતલે ઘટાભાવ ઇતિ ।
*4,459*
અપર આહ ।
આલોકમણ્ડલમાશ્રિત્યાયં પ્રત્યય ઇતિ ।
તદસત્ ।
ઇહાલોક ઇત્યપિ પ્રત્યયદર્શનાત્ ।
સો ઽપિ તદવયાનાશ્રિત્યેતિ ચેન્ન ।
લૌકિકાનામવયવાશ્રયતયાવયવિબુદ્ધેરભાવાત્ ।
નહિ તે હસ્તાદિષુ શરીરમિતિ વ્યવહરન્તિ ।
કિન્તુ તદાત્મકતયૈવ ।
કિઞ્ચૈવમપિ નેહાલોક ઇતીહાલોકત્ર્યણુકમિતિ ચ પ્રત્યયો દુઃસમ્પાદઃ ।
પ્રમાણાન્તોપનીતાવયવમાશ્રિત્યેતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ તથાભૂતમાકાશાદિકમેવાશ્રિત્ય"ઇહ પક્ષીઽ; ઇત્યાદિપ્રત્યયઃ કુતો ન સમર્થનીયઃ ।
તથાચ લૌકિકાનુભવો ઽપ્યનુસૃતઃ સ્યાત્ ।
તથાપ્યનુમાનવેદ્યમાકાશમસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
લિઙ્ગાભાવાત્ ।
*4,462*
અથ મતમ્ ।
"શબ્દસ્તાવત્પ્રત્યક્ષસિદ્ધઃ ।
સ ચ ગુણઃ સામાન્યવત્ત્વે સત્યસ્માદાદિબાહ્યૈકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદ્રૂપવત્ ઇતિ ।
ગુણત્વાત્ દ્રવ્યાશ્રિતસ્તદ્વદેવઽ; ઇતિ સામાન્યતો દ્રવ્યસિદ્ધેઃ (દ્રવ્યસિદ્ધૌ) (દ્રવ્યે સિદ્ધે)"શબ્દો ન સ્પર્શવદ્વિશેષગુણઃ પ્રત્યક્ષત્વે સત્યકારણગુણપૂર્વકત્વાત્, અયાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વાત્ ।
સુખાદિવત્ ।
સ્પર્શવ(દ્વિશેષગુણ)ત્વે તદનુપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ ।
શબ્દો હિ શ્રોત્રેણ પ્રાપ્તો વા ગૃહ્યતે ઽપ્રાપ્તો વા ।
અપ્રાપ્તગ્રહણે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રાપ્તિસ્તુ શબ્દશ્રવસોર્ન સમ્ભવતિ ।
સા હિ ન તાવચ્છ્રોત્રસ્ય ગમનેન સમ્ભવતિ ।
તસ્યામૂતર્સ્ય ગત્યભા(તેરસમ્ભ)વાત્ ।
નાપિ શબ્દસ્યાગમનેન ।
સ હિ ન તાવચ્છઙ્ખાદિકમાશ્રયં પરિત્યજ્યાગન્તુમલમ્ ।
ગુણત્વાત્ ।
નાપિ શઙ્ખાદ્યાગમનેન શ્રોત્ર(સ્ય)પ્રત્યાસત્તિઃ ।
તદનુપલમ્ભાત્ ।
નચ શબ્દાન્તરોત્પાદપરમ્પરયા ।
ગુણસ્ય સ્વાશ્રયે સ્વાશ્રયાશ્રિતે વા ગુણે ઽસમવાયિકારણત્વાત્ ।
નચ શઙ્ખશ્રવસોર્મધ્યે શઙ્ખો વા તદારબ્ધદ્રવ્યં વાસ્તિ ।
તસ્માચ્છઙ્ખાદિનિમિત્તાન્યપહાયાશ્રયાન્તરે વર્તમાનો વીચીતરઙ્ગન્યાયેન કર્ણશષ્કુલી(ગ)મન્તમાકાશદેશમાપન્ન ઉપલભ્યતે નાન્યથેતિ સ્થિતમ્ ।
નાપ્યાત્મગુણઃ ।
બાહ્યેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષત્વાદાત્માન્તરગ્રાહ્યત્વાદાત્મન્યસમવાયાત્ અહઙ્કારેણ વિભક્તસ્ય ગ્રહણાદૂપાદિવત્ ।
ન વિક્કાલમનસાં (ગુણઃ), પ્રત્યક્ષત્વાદ્વિશેષગુણત્વાચ્ચઽ; ઇતિ પ્રસક્તપ્રતિષેધે પરિશેષાદેભ્યો ઽતિરિક્તં દ્રવ્યં સિદ્ધયતિ ।
તદાકાશમિતિ ।
તદયં પ્રમાણાર્થઃ ।
શબ્દો ઽષ્યદ્રવ્યાતિરિક્તદ્રવ્યાશ્રિતઃ ।
તદ્વૃત્તૌ બાધકોપપન્નત્વે સતિ ગુણત્વાદ્રૂપત્વાદિતિ ।
તદિદમયુક્તં જાતિબધિરાણામાકાશ(શાદિ)પ્રતિભાસાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તતશ્ચેહાલોકો નાસ્તીતિ પ્રતીતિર્ન સ્યાત્ ।
મૂર્તાવકાશેન તેષામાકાશાનુમાનમિતિ ચેન્ન ।
મૂર્તાન્તરાભાવેનાન્યથાસિદ્ધત્વાત્ ।
મર્તાભાવસ્યાધિકરણેન ભાવ્યમિતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
તથાપિ તસ્યાપ્રતીતાવાશ્રયાસિદ્ધેઃ ।
પ્રતીતૌ ચ સાધિકરણસ્યૈવ પ્રતીતત્વાદનુમાનાનવકાશઃ ।
*4,471*
કિઞ્ચ શબ્દો વર્ણાત્મા વા પક્ષો ધ્વનિરૂપો વા ।
નાદ્યઃ ।
તસ્ય ગુણત્વાસિદ્ધેઃ ।
ન ચોક્તાનુમાનાત્તત્સિદ્ધિઃ ।
ઘટાદીનામેકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાભાવે ઽપિ આત્મનસ્તથાત્વવદ્ દ્રવ્યસ્યૈવ સતો બાહ્યૈકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વે ઽપિ વિરોધાભાવાત્ ।
યદિ (શબ્દો) દ્રવ્યં સ્યાત્ બાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યો ન સ્યાત્ ।
નિરવયવદ્રવ્યસ્ય બાહ્યેન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વેન પ્રતિબન્ધાદિતિ ચેત્(ન) ।
નિરવયવસ્યાપીન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વવદ્બાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વે(ઽપિ) બાધકાભાવેન પ્રતિબન્ધાનિશ્ચયાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વાશ્રયદ્રવ્યસિદ્ધાવપિ નાકાશસિદ્ધિઃ ।
પૃથિવ્યાદિગુણત્વોપપત્તેઃ ।
પ્રત્યક્ષત્વે સત્યકારણગુણપૂર્વકત્વાયાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વયોઃ પિઠરપાકપક્ષે તદ્ગતરૂપાદિના વ્યભિચારાત્ ।
પ્રત્યક્ષત્વે સતીતિ ચ કિમર્થં વક્તવ્યમ્ ।
પાર્થિવપરમાણુરૂપાદિ(વ્યાવૃત્ત્ય)પરિહારાર્થમિતિ ચેત્, કુતસ્તત્પરિહરણીયમ્ ।
પ્રમિતત્વાદિતિ ચેત્ ।
તર્હિ શબ્દસ્યાપિ શઙ્ખાદ્યાશ્રયતયા પ્રમિતત્વાદ્વયાપ્તિગ્રહણસમયે તદ્વયવચ્છેદાર્થં (અપિ) વિશેષણમુપાદેયમેવ ।
નચ સ્પર્શવદ્વિશેષગુણત્વે બાધકં પશ્યામઃ ।
અનુપલબ્ધિસ્તુ ન પ્રસજ્યતે ।
ચક્ષુષ ઇવ શ્રોત્રસ્ય ગત્યા સન્નિકર્ષોપપત્તેઃ ।
અમૂર્તસ્ય તદનુપપત્તિસ્તુ આકાશસિદ્ધયુત્તરકાલીનૈવ ।
શ્રોત્રસ્ય ચક્ષુષ ઇવ ગત્વાગ્રાહિત્વે શબ્દે દિક્સંશયો ન સ્યાદિતિ ચેત્ ।
અગત્વાગ્રાહિત્વે દિઙ્નિશ્ચયો ઽપિ ન સ્યાત્ ।
સંશયાદપિ નિશ્ચયો મહીયાન્ (ગરીયાન્) ।
શઙ્ખાદ્યવયવાગમનેન વા સન્નિકર્ષોપપત્તિઃ ।
ન ચોક્તદોષઃ ।
ઘ્રાણગન્ધસન્નિકર્ષતુલ્યયોગક્ષેમત્વાત્ ।
*4,477*
કિઞ્ચ વાયુગુણત્વે હેતુદ્વયમસિદ્ધમ્ ।
તર્કશ્ચાનુપપન્નઃ ।
નૈવં યુક્તમ્ ।
શ્રોત્રસ્ય પ્રઅતિનિયતાર્થગ્રાહકત્વેન બહિરિન્દ્રિયત્વાત્ ।
બહિરિન્દ્રિયસ્ય ગ્રાહ્યસજાતીયવિશેષગુણવત્ત્વનિયમાત્ ।
શબ્દસ્ય વાયવીયત્વે શ્રોત્રસ્યાપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેન્ન ।

"પ્રતિનિયતાર્થગ્રાહકઃઽ; શબ્દસ્યેન્દ્રિયાન્તરાગ્રાહ્યગ્રાહકાર્થત્વે મનસિ વ્યભિચારાત્ ।
ઇન્દ્રિયાન્તરાગ્રાહ્યસ્યૈવ ગ્રાહકમિત્યભિપ્રાયે સત્તાદિગ્રાહકત્વેનાસિદ્ધિઃ ।
બહિરિન્દ્રિયત્વે ઽપિ ન ગ્રાહ્યસજાતીયવિશેષગુણવત્ત્વનિયમઃ ।
સ્નેહગ્રાહકે ચક્ષુષિ વ્યભિચારાત્ ।
શ્રોત્રસ્ય વાયવીયત્વે ઽપિ ન બાધકં પશ્યામઃ ।
સામગ્રીભેદેન પ્રતિનિયતાર્થત્વોપપત્તેઃ ।
ઘ્રાણાદીનામપ્યેવમેકપ્રકૃતિત્વં સ્યાદિતિ ચેત્ ।
અસ્તુ ।
બાધ(ક)સદ્ભાવે તુ તત એવાન્યા ગતિર્ભવિષ્યતિ ।
શબ્દો ન વાયવીયઃ વિશેષગુણત્વે સતિ ત્વગિન્દ્રિયાવેદ્યત્વાદ્ગન્ધવદિતિ ચેન્ન ।
વિપક્ષે બાધકાભાવાત્ ।
અન્યથા પાકજરૂપાદયો ઽપિ ન પાર્થિવાઃ, ઘ્રાણાવેદ્યત્વાત્ શબ્દવદિ(તિ)ત્યપિ સ્યાત્ ।
*4,482*
કિઞ્ચાત્મગુણઃ કસ્માન્ન સ્યાત્ ।
ધર્માદીનામપ્રત્યક્ષત્વેઽપિ સુખાદીનાં પ્રત્યક્ષત્વવદસ્ય બાહ્યેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષત્વોપપત્તેઃ ।
અન્યથા પ્રત્યક્ષત્વોનાષ્ટદ્રવ્યાતિતિક્તગુણોઽપિ ન સ્યાત્ ।
તત્સિદ્ધૌ બાધઃ ।
અસિદ્ધાવપ્રસિદ્ધવિશેષણતેતિ ચેન્ન પરિશેષાનુમાનેઽપિ સામ્યાત્ ।
આત્માન્તરગ્રાહ્યત્વસ્ય ચ કોઽર્થઃ ।
અકેનપ્રતિપત્તૃસાધારણત્વમિતિ ચેન્ન સન્ધિગ્ધાસિદ્ધેઃ ।
સન્તાનાનુમાનેન મૂલપ્રત્યભિજ્ઞાનન્નૈષ દોષ ઇતિ ચેત્તર્હિ સુખાદીનામપ્યનુમાનેનાનેકપ્રતિપત્તૃસાધારણ્યે(ણત્વે)નાનૈકાન્તિકત્વં સ્યાત્ ।
આત્મસમવેતસ્યૈવ વીચીતરઙ્ગન્યાયેન મૂલપ્રત્યભિજ્ઞાનોપપત્તૌ વિપક્ષે બાધકાભાવાચ્ ચ ।
*4,485f.*
અપર આહ ।
ગ્રાહકસ્થત્વેનાગ્રહણમાત્માન્તરગ્રાહ્યમિતિ ।
તદસિદ્ધમ્ ।
આત્મન્યસમવાયાત્તત્સિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
તસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
અહઙ્કારેણ વિભક્તસ્ય ગ્રહણાત્તત્સિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
પાદે મે સુખં શિરસિ મે દુઃખં મનો મે દુઃખિતમિતિ દર્શનાત્સુખાદિષુ વ્યભિચારાત્ ।
ગ્રહણં પ્રમિતિરિતિ ચેન્ન ।
સન્દિગ્ધાસિદ્ધત્વાત્ ।
કાલાદિગુણો વા કિં ન સ્યાત્ ।
પ્રત્યક્ષત્વાદિતિ ચેન્ન ।
સ્પર્શસ્યાપિ પ્રત્યક્ષત્વેન અવાયવીયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
કાલાદીનાં વિશેષગુણવત્ત્વે બાધકાભાવાત્ ।
તદ્વિરહિતતયૈવ તત્સિ(દ્ધિરિ)દ્ધેર્નેતિ ચેન્ન ।
અન્યથા તત્સિદ્ધેર્વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
*4,487*
કિઞ્ચાત્ર સર્વત્ર સાહચર્યદર્શને સઙ્કોચ એવ દ્રવ્યાન્તરકલ્પનાયા લઘીયાન્ ।
પરિશેષાનુમાનં ત્વષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તદ્રવ્યાપ્રસિદ્ધવિશેષણમ્ ।
પ્રસિદ્ધૌ ચાનુમાનવૈયર્થ્યમ્ ।
અષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તાશ્રિત ઇત્યેવ સાધને ગુણાદિવૃત્તિસામાન્યાદપિ વ્યાવૃત્તત્વેનાસાધારણતા સ્યાત્ ।
શબ્દાશ્રયઃ ઇતરેભ્યો ભિદ્યતે શબ્દાશ્રયત્વાત્ વ્યતિરેકેણ પૃથિવીવત્ ઇતિ પ્રયોગ ઇતિ ચેત્(ન) ।
પૃથિવ્યાદિપ્રતિયોગિકાનેકભેદાનાં પ્રત્યેકં સાધને ઽબાદીનાં સપક્ષત્વેન તત્રાવૃત્તેરસાધારણ્યાત્ ।
સમુદિતસાધને પુરનપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વાત્ ।
અભાવસ્ય સાધ્યત્વાદભાવાભાવસ્ય ચ ભાવત્વેન પ્રતિયોગ્યનપેક્ષતયા વ્યાપ્તિગ્રહણસમ્ભવાન્ન દોષ ઇતિ ચેન્ન ।
તથાપિ પ્રતિષેધમુખેન પ્રતીતેરનિવારણાત્ ।
શબ્દાશ્રયો નેતરેભ્યો ભિદ્યતે પ્રમેયત્વાદ્ઘટવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષત્વાચ્ચ ।
સર્વપ્રતિયોગિકૈકભેદસાધને તુ પ્રમાણબાધશ્ચાધિકઃ ।
પ્રતિયોગિભેદેન ભેદભેદસ્યાપિ દર્શનાદિતિ ।
*4,492*
અસ્તુ વા શબ્દગુણકાકાશસિદ્ધિરનુમાનાત્ ।
તથાપ્યવ્યાકૃતાકાશસિદ્ધિઃ સાક્ષિણૈવ ।
તત્સાધકલિઙ્ગાભાવાત્ ।
આકાશદ્વૈતં ચ વિયદધિકરણે વક્ષ્યતે ।
જાતિબધિરાણામપ્યાકાશપ્રતીતેર્નાગમો ઽપિ તત્ર પ્રમાણમિતિ સાક્ષિસિદ્ધમેવ ગગનમ્ ।
તદ્ભાગા એવ દિશો ન દ્રવ્યાન્તરમિતિ તાસામપિ સાક્ષિવેદ્ય(સિદ્ધ)તૈવ ।
અન્યત્સ્વાવસરે વક્ષ્યામઃ ।
*4,493*
(નનુ) અસ્તુ ગગનાદિકં સાક્ષિસિદ્ધમ્ ।
ન તાવતા તસ્ય ત્રૈકાલિકબાધવૈધુર્યલક્ષણં સત્ત્વં સિદ્ધયતિ, પ્રતીતસ્યાપિ શુક્તિરજતાદેઃ બાધદર્શનાત્, ઇત્યત આહ- સાક્ષિસિદ્ધસ્યેતિ ॥
સાક્ષિસિદ્ધસ્ય ન ક્વાપિ બાધ્યત્વં તદદોષતઃ

*4,494*
ન્યાયસુધા:
ક્વાપિ કાલે તસ્ય સાક્ષિણઃ અદોષત્વાત્ ।
ઔત્સગિર્કં હિ પ્રત્યયાનાં પ્રામાણ્યમ્ ।
અપ્રામાણ્યં તુ દોષાપવાદાત્ ।
નચ સાક્ષિજ્ઞાનં દોષજન્યમ્, તસ્ય અનાદિત્વાત્ ।
એવમેવાયથાર્થત્વે મુક્તાવપિ (તથાત્વ)તથાપ્રસઙ્ગાત્ ।
અવિદ્યાદોષસંસર્ગાત્ સાક્ષિણઃ બાધ્યાર્થપ્રતિભાસ(સિ)ત્વમ્ ઇતિ ચેન્ન, અવિદ્યાસમ્બન્ધસ્ય ત્વન્મતે અનુપપત્તેઃ ઉક્તત્વાત્ ।
અસ્માભિરપિ અવિદ્યાયાઃ કાર્યાન્તરસ્યૈવ અભ્યુપગતત્વાત્ ઇતિ ।
*4,496*
નનુ તર્હીદમાપન્નમ્ ।
ગગનાદિસ્વરૂપં સાક્ષિસિદ્ધમ્ ।
કાલત્રયાબાધ્યત્વં તુ તસ્ય સાક્ષિપ્રામાણ્યગ્રાહકેણેતિ ।
પ્રામાણ્યસ્યાપિ અબાધ્યવિષયતાનતિરેકાત્ ।
તથાચ"સત્યત્વં ગગનાદેશ્ચ, ઇત્યયુક્તમિત્યત આહ- સર્વેતિ ॥
સવર્કાલેષ્વબાધ્યત્વં સાક્ષિણૈવ પ્રતીયતે
ન્યાયસુધા:
અબાધ્યત્વં ગગનાદીનામિતિ શેષઃ ।
સાક્ષિણ એવ હિ સાક્ષિપ્રામાણ્યગ્રાહકત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાદિતિ ભાવઃ ।
યદ્વા ગગનાદિસ્વરૂપં સાક્ષિસિદ્ધમ્, તસ્ય ત્રૈકાલિકાબાધ્યત્વં તુ તત્પ્રામાણ્યગ્રહણદ્વારા સિદ્ધયતીત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં સાક્ષિણસ્ત્રૈકાલિકાબાધ્યાર્થગોચરત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્સાર્વકાલિકબાધાભાવવિશિષ્ટતયૈવ ગગનાદિગ્રાહકત્વમસ્તીત્યાહ- સર્વકાલેષ્વિતિ ॥
*4,497*
નનુ કાલ એવ કુતઃ સિદ્ધઃ ।
યેન સર્વકાલેષ્વબાધ્યત્વં સાક્ષિણા પ્રતીયત ઇત્યત આહ- કાલો હીતિ ॥
કાલો હિ સાક્ષિપ્રત્યક્ષઃ સુષુપ્તૌ ચ પ્રતીતિતઃ

ન્યાયસુધા:
સુષુપ્તૌ હીન્દ્રિયાણામુપરતત્વાન્ન બાહ્યપ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાનાં તત્ર પ્રવૃત્તિઃ ।
અસ્તિ તદાપિ કાલપ્રતિભાસઃ ।
એતાવન્તં કાલં સુખમહમસ્વાપ્સમિતિ સુષુપ્ત્યુત્થિતસ્ય પરામર્શદર્શનાત્ ન હ્યનનુભૂતસ્ય પરામર્શો યુજ્યતે, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતઃ પરિશેષાત્સાક્ષિવેદ્ય એવેતિ ગમ્યતે ।
*4,498*
અત્રાયં પ્રયોગઃ ।
કાલઃ બાહ્યપ્રત્યક્ષાદ્યતિરિક્તપ્રમાણવેદ્યઃ, અસત્સ્વપિ તેષુ પ્રતીયમાનત્વાત્, યદ્યસ્મિન્નિતિ પ્રતીયતે તત્તતો ઽરિક્તપ્રમાણવેદ્યમ્ ।
યથાસતિ ચક્ષુષિ પ્રતીયમાનો ગન્ધસ્તદતિરિક્તઘ્રાણવેદ્ય ઇતિ ।
*4,499*
સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદિ સુ(ષુ)પ્તાવનુભૂયમાનસ્યાયં પરામર્શો ભવેત્ ।
નૈતદસ્તિ ।
કિન્તુ તદૈવાતીતં સુષુપ્તિકાલમનુભૂય તદાતનો દુઃખાભાવો ઽનુમીયત ઇત્યત આહ- અતીતેતિ ॥
અતીતાનાગતૌ કાલાવપિ નાસાક્ષિગોચરૌ
ન્યાયસુધા:
ઉત્થિતસ્ય કિં સાક્ષિણાતીતકાલાનુભવમભ્યુપગમ્ય સુખપરામર્શો નિરાક્રિયતે ઉત પ્રમાણાન્તરેણ ।
આદ્યે સિદ્ધં નઃ સમીહિતમ્, પરેણાપિ કાલસ્ય સાક્ષિવેદ્યતયા અઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વિદમુપતિષ્ઠતે ।
અસાક્ષિગોચરૌ સાક્ષીતરપ્રમાણવિષયૌ ।
અથવા સૌષુપ્તિકપ્રતીતિબલાદસ્તુ વર્તમાનકાલસ્ય સાક્ષિવેદ્યત્વમ્ ।
અતીતાનાગતકાલયોસ્તુ સાક્ષિવેદ્યત્વાભાવાત્કથં ત્રૈકાલિકાબાધ્યભાવઃ સાક્ષિણા પ્રપઞ્ચસ્ય સિદ્ધયતીત્યત આહ- અતીતેતિ ॥
અપિપદેન સાક્ષિપ્રતીતાવિતિ સમાકૃષ્ટતે ।
કુત ઇત્યત આહ- નેતિ ॥
સાક્ષીતરપ્રમાણગોચરૌ ।
પ્રતીયતે ચ ।
તસ્માત્સાક્ષિગોચરાવિત્યર્થઃ ।
*4,501*
તત્કથમેતદિતિ ચેત્ (ન) ।
ન તાવત્પત્યક્ષવેદ્યઃ કાલ ઇત્યુક્તમ્ ।
જાતિબધિરાણામપિ પ્રતિભાસનાત્ નાગમવેદ્યો ઽપિ ।
અનુમાનમપિ, કાલમેવ પક્ષીકૃત્ય પ્રવર્તતે ઽન્યદ્વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- પક્ષીકર્તુમિતિ ॥
પક્ષીકર્તુમશક્યત્વાન્નાનુમા તત્ર વર્તતે

ન્યાયસુધા:
કાલસ્યાસિદ્ધૌ આશ્રયાસિદ્ધયા, સિદ્ધૌ સિદ્ધસાધનત્વેન પક્ષીકર્તુમશક્યત્વ(ત્વાત્)મ્ ।
દ્વિતીયે ઽપ્યેતદેવોત્તરમ્ ।
પક્ષીકર્તુમશક્યત્વાદિત્યુપલક્ષણમ્ ।
વ્યાપ્તિસ્મરણપક્ષધર્મતાજ્ઞાનયોરયોગાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કાલપ્રતીતિમન્તરેણેતિ શેષઃ ।
*4,503*
તદેવ પ્રપઞ્ચયતિ- તદેતદિતિ ॥
તદેતદિતિ સર્વં ચ દૃશ્યં વા સ્મૃતિગોચરમ્ ।
સાક્ષિસિદ્ધેન કાલેન ખચિતં હ્યેવ વર્તતે

તસ્માન્ન તં વિના કિઞ્ચિત્ સ્મર્તું દ્રષ્ટુમથાપિ વા ।
શક્યં ... ॥ મનુવ્_1,4.98અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યસ્માત્તદિતિ સ્મૃતિગોચરમેતદિતિ દૃશ્યં વા સર્વમપિ સાક્ષિસિદ્ધેન કાલેન ખચિતં સમ્બદ્ધમેવ વર્તતે ।
તસ્માત્તં કાલં વિના કાલપ્રતિભાસં વિના કિઞ્ચિદ્વયાપ્ત્યાદિકં સ્મર્તું વા ધર્મ્યાદિકં દ્રષ્ટુમિતિ વા ન શક્યમિત્યર્થઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
અનુભૂતવ્યાપ્તિકસ્ય પુંસો ઽનુભૂયમાને સ્મર્યમાણે વા ધર્મિણિ વ્યાપ્યધર્મસ્યાનુભવાત્ સ્મરણાદ્વા પ્રાગનુભૂતાં વ્યાપ્તિં સ્મૃતવતો વ્યાપ્તસ્ય પક્ષે ઽનુસન્ધાનમનુમાનમ્ ।
તચ્ચ વ્યાપકસમ્બન્ધપ્રમિતિલક્ષણાનુમિતિકારણમ્ ।
સ્મૃત્યનુભવરૂપાશ્ચ સર્વાઃ પ્રતીતયો ન કેવલમર્થમવગાહન્તે ।
અપિ તુ કાલકલિતમેવ ।
તદિતિ હિ સ્મૃતિરુત્પદ્યતે ।
ન પુના રૂપમિત્યેવ તત્તા ચ પૂર્વકાલસમ્બન્ધિતૈવ ।
એવમનુભવો ઽપિ ચક્ષુરાદિજન્યસ્તાવત્ એતદિતિ જાયતે ।
અનુમાનાદિજન્યો ઽપ્યભૂદિતિ વા ભવતીતિ વા ભવિષ્યતીતિ વોદેતિ ।
એતત્ત્વાદિકં ચ ન વર્તમાનાદિકાલસમ્બન્ધિત્વાતિરિક્તં કિઞ્ચિત્ ।
એતચ્ચ સર્વાનુભવસિદ્ધત્વાન્નાપલાપમર્હતિ ।
ન ચૈવં સતિ કાલસ્ય ચાક્ષુષત્વાદિપ્રસઙ્ગઃ ।
સાક્ષિસિદ્ધવિશેષણવિશિષ્ટપ્રત્યયોપપત્તેઃ ।
તથાચ વ્યાપ્ત્યાદિવિષયા અપિ પ્રતીતયો ન કાલાવિશિષ્ટં સ્વાર્થં ગોચચયિતું શક્નુવન્તિ ।
તાસામપીદં તદિત્યેવમાકારેણૈવોત્પત્તેરિતિ ।
*4,504*
તતઃ કિમિત્યત આહ- તદિતિ ॥
... તન્નિત્યસિદ્ધેર્હિ નાનુમાવસરો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
તસ્ય કાલસ્ય નિત્યસિદ્ધેર્વ્યાપ્ત્યાદિગ્રહણ એવ સાક્ષિણા સિદ્ધત્વાન્ન કાલાનુમાનસ્યાવસરો ભવેત્ અનિશ્ચિતે હ્યર્થે ન્યાસ્યાવસરઃ ।
નિશ્ચિતવિષયં તુ સિદ્ધસાધનત્વાત્ પરેષામાશ્રયાસિદ્ધમ્ અસ્માકં ત્વસઙ્ગતમિતિ ।
*4,505*
એવં કાલવિષયાણિ સર્વાનુમાનાનિ સામાન્યતો નિરાકૃત્ય વિશેષતો નિરાકરોતિ- તદેતદિતિ ॥
તથાહિ ।
કાલઃ પરાપરવ્યતિકરયૌગપદ્યાયૌગપદ્યચિરક્ષિપ્રત્યયલિઙ્ગ ઇતિ પરેષાં ભાષ્યમ્ ।
તદેવં કેચિદ્વયાચક્ષતે ।
અસ્તિ તાવત્સ્થવિરે પરો ઽયમિતિ પ્રત્યયઃ ।
યૂનિ ચાપર ઇતિ ।
સો ઽયં દિક્કૃતપરાપરપ્રત્યયવિલક્ષણત્વાત્ પરાપરવ્યતિકરપ્રત્યયઃ ।
તથા યુગપદાગતૌ અયુગપદાગતૌ ચિરેણાગતઃ ક્ષિપ્રમાગતઃ ઇતિ પ્રત્યયાઃ ।
(ત) એતે ષટ્પ્રત્યયાઃ કાલસ્ય લિઙ્ગાનિ ।
કથમ્ ।
સ્થવિરાદિવિષયેષુ જાયમાનાનામેષાં કાલમન્તરેણ વિષયાનવકૢપ્તેઃ ।
નહિ દ્રવ્યાદિકમેવૈષામાલમ્બનમ્ ।
તત્પ્રત્યયવિલક્ષણત્વાદિતિ ।
એતદયુક્તમ્ ।
તથાહિ ।
તદિતિ પરમિતિ એતદપરમિતિ ।
યુગપદાદીનામુપલક્ષણમેતત્ ।
દૃશ્યં વા સ્મૃતિગોચરં (વા) પ્રતીયમાનમિતિ યાવત્ ।
તત્સર્વં સાક્ષિસિદ્ધેન કાલેન ખચિતમેવ વર્તતે ।
તસ્માત્તન્નિત્યસિદ્ધેઃ નાનુમાનાવસરો ભવેત્ ।
તસ્માદિત્યસ્યૈવ વિવરણં ન તં વિનેતિ ।
ન શક્યં હીતિ સમ્બન્ધઃ ।
*4,506*
એતદુક્તં ભવતિ ।
પરાપરાદિ(વિષયાઃ)પ્રત્યયાસ્તાવત્ કાલવિશિષ્ટપિણ્ડવિષયાઃ ઇતિ પરેણૈવોક્તમ્ ।
તથાચ લિઙ્ગપ્રતીતાવેવ લિઙ્ગિનઃ કાલસ્ય સ્ફુરણાત્કથં તેન તદનુમાનમ્ ।
નહિ દણ્ડિજ્ઞાનેન દણ્ડો ઽનુમીયતે ।
*4,508*
અથ વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાદિદં વિશેષણજ્ઞાનપૂર્વકમ્ ।
વિશેષણં ચ ન કાલાતિરિક્તમસ્તીત્યનુમીયતે ।
તર્હિ નેદં કાલાનુમાનમ્ ।
કિન્તુ જ્ઞાનાનુમાનમ્ ।
તચ્ચ સિદ્ધસાધનમ્ ।
સાક્ષિસિદ્ધકાલવિશિષ્ટપ્રત્યયાભ્યુપગમાદિતિ ।
*4,509*
અથ બલીપલિતકાર્કશ્યાદિના કાલસમ્બન્ધે ઽનુમિતે, વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ પરાપરાદિપ્રત્યયાનાં કાર્યત્વેન નિમિત્તાનુમાનમિદં ભાષ્યમિતિ ।
મૈવમ્ ।
શરીરાવસ્થયા હિ તસ્ય કાલસમ્બન્ધો ઽનુમીયતે, યત્કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યસમ્બન્ધો વા ।
આદ્યે કિમસ્માદનુમાનાત્પ્રાક્કાલઃ સિદ્ધો ઽથવા નેતિ વાચ્યમ્ ।
આદ્યે તન્નિત્યસિદ્ધેસ્તસ્ય કાલસ્ય પ્રાગનુમાનાન્નિત્યેન સાક્ષિણા સિદ્ધેઃ ।
દ્વિતીયે ચાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વાન્નાનુમાનાવસરો ભવેત્ ।
કિઞ્ચ વલીપલિતા(કાર્કશ્ય)દિશરીરાવસ્થા કારણત્વેન કાલાનુમાને તન્નિત્યસિદ્ધેસ્તસ્ય કાલસમ્બન્ધસ્ય નિત્યં સર્વદા વલીપલિતાદિવૈધુર્યદશાયામપિ સિદ્ધેર્નિત્યે પરમાણાવપિ સિદ્ધેર્બાધિતવિષયત્વેન નાનુમાનાવસરો ભવેત્ ।
અથ બહુકાલસમ્બન્ધો ઽનુમીયતે ।
તન્ન ।
બહુત્વં હિ કાલસ્ય કિં પરમાણૂનામિવ સહૈવ, ઉત ક્રિયાણામિવ પૂર્વાપરભા(વિત્વે)વેન ।
નાદ્યઃ ।
તત્સમ્બન્ધસ્યાપિ નિત્યસિદ્ધેઃ નેતરઃ (નોત્તરઃ) તસ્ય કાલસ્ય નિત્યસિદ્ધેઃ ।
નિત્યતયાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તસ્ય નિત્યસિદ્ધેઃ સિદ્ધસાધનત્વાત્ ।
અથ પરિશેષાદિતરનિષેધઃ કરિષ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
પરિશેષાવધારણાનુપપત્તેરિતિ ।
*4,515f.*
અન્યે તુ વ્યાચક્ષતે ।
બહુતરણિપરિસ્પન્દાન્તરિતજન્મત્વં પરત્વમ્ ।
અલ્પતરસૌરસઞ્ચારાન્તરિતજન્મત્વં ચાપરત્વમ્ ।
એકતપનપ્રચારવિશિષ્ટત્વં યૌગપદ્યમ્ ।
અનેકતદ્વિશિષ્ટત્વમયૌગપદ્યમ્ ।
બહુક્રિયાવિશિષ્ટત્વં ચિરત્વમ્ ।
કતિપયક્રિયાવિશિષ્ટત્વં ક્ષિપ્રત્વમ્ ।
તત્પ્રત્યયૈઃ કાલો ઽનુમીયતે ।
તરણિપરિસ્પન્દા હિ પદાર્થસાર્થે વિશિષ્ટપ્રત્યયોત્પત્તૌ સ્વપ્રત્યાસત્તિમપેક્ષન્તે ।
સ્વરસતો ઽપ્રત્યાસન્નત્વે સતિ વિશિષ્ટવ્યવહારજનકત્વાત્ ।
ચન્દનસૌરભવત્ ।
પરમ્પરસમ્બન્ધિનશ્ચ સાક્ષાત્સમ્બન્ધવિરહે સતિ સમ્બન્ધિત્વાત્ ।
પટસંસૃષ્ટ(સમ્બન્ધિ)નીલિમવત્ ।
અતઃ પિણ્ડતપનપરિસ્પન્દયોઃ સંયુક્તસંયોગિસમવાયાત્મનિ પરમ્પરાસમ્બન્ધે યદ્દ્રવ્યં નિમિત્તં સ કાલ ઇતિ ।
*4,520*
એતદપ્યસત્ ।
ઘટશૂન્યં ભૂતલમિત્યાદિવત્સ્વભાવપ્રત્યાસત્ત્યૈવ વિશિષ્ટપ્રત્યયોપપત્તેઃ ।
અન્યથા અભાવે પરાપરયૌગપદ્યાદિપ્રત્યયાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
દૃશ્યતે ચ યુગપદુત્પન્નાવભાવાવિત્યાદિપ્રત્યયઃ ।
અત્ર સમ્બન્ધે બાધકાભાવાન્નૈવમિતિ ચેન્ન ।
અન્યસમવેતત્વસ્યૈવ બાધકત્વાત્ ।
ઉપનાયકદ્રવ્યાન્તરકલ્પનયા તદુપપત્તિરિતિ ચેત્ ।
તર્હિ ભૂતલઘટાભાવયોસ્તૃતીયસમ્બન્ધકલ્પનયોપપત્તૌ બાધકાભાવાત્ ।
સ્વારસિકસમ્બન્ધેનૈવ વિશિષ્ટપ્રત્યયોપપત્તૌ કિમપ્રતીયમાનસમ્બન્ધકલ્પનયા ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ તથૈવ પરાપરાદિવિશિષ્ટપ્રત્યયોત્પત્તૌ કિમપ્રતીયમાનદ્રવ્યકલ્પનયેતિ સમાનમ્ ।
તદિદમુક્તમ્ તેષાં વિશિષ્ટપ્રત્યયાનાં નિત્યસિદ્ધેર્દ્રવ્યાન્તરકલ્પાનાં વિના સ્વભાવાદેવ સિદ્ધેઃ દ્રવ્યાન્તરાનુમાનાવસરો ન ભવેદિતિ ।
તદનેન સ્વરસતો ઽપ્રત્યાસન્નત્વે સતીતિ વિશેષણાસિદ્ધિઃ ।
વિશિષ્ટવ્યવહારજનકત્વમાત્રસ્ય ચાનૈકાન્ત્યમુક્તં ભવતિ ।
*4,524*
નનુ વિષમ ઉપન્યાસઃ ।
ભૂતલાભાવયોરસ્તિ સાન્નિધ્યમ્ ।
તેન સમ્બન્ધાભાવે ઽપિ ભવિષ્યતિ વિશિષ્ટવ્યવહારઃ ।
દર્શનસ્ય દુરપહ્નવત્વાત્ ।
સમ્બન્ધાન્તરકલ્પનસ્ય ચ વ્યર્થત્વાત્ ।
નચ તરણિપરિસ્પન્દાનાં પિણ્ડસાન્નિધ્યમસ્તિ ।
તતો ભવિતવ્યં મધ્યે દ્રવ્યાન્તરેણેતિ ।
મૈવમ્ ।
વિનાપિ સાન્નિધ્યેન ઘટજ્ઞાનમિતિ વિશિષ્ટપ્રત્યયદર્શનાત્ ।
કિઞ્ચાભાવસ્યાપિ ન ભૂતલસાન્નિધ્યં પરપક્ષે કિમપિ પશ્યામઃ ।
અસ્તુ વા તપનપરિસ્પન્દાનાં પિણ્ડં પ્રત્યુપનાયકં દ્રવ્યાન્તરમ્ ।
તચ્ચ પૃથિવ્યાદિકં કિં ન સ્યાત્ ।
તપનપિણ્ડાભ્યામસંસર્ગાન્નેતિ ચેન્ન ।
એકૈકસ્યાવ્યાપકત્વે ઽપિ બહૂનાં સંયુક્તસંયોગભૂયસ્ત્વેન ક્રિયોપનાયકત્વોપપત્તેઃ ।
નચ તરણિપિણ્ડાન્તકાલે તાનિ ન સન્ત્યનુપલમ્ભાદિતિ વાચ્યમ્ ।
સૂક્ષ્માણાં કલ્પનીયત્વાત્ ।
નચ વિનિગમનાયાં કારણાભાવઃ ।
સંશયે ઽપિ પરિશેષાવધારણાનુપપત્તેઃ ।
ધર્મિકલ્પનાતો ધર્મકલ્પનસ્ય લઘીયસ્ત્વાત્ ।
આકાશો વા કિં ન સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્ ।
વિશેષગુણવત્ત્વાત્પૃથિવ્યાદિવદિતિ ચેન્ન ।
વિશેષણગુણવતો ઽપિ નીલદ્રવ્યસ્ય પટે નીલિમોપસઙ્ક્રામકત્વદર્શનાત્ ।
સૂર્યગત્યુપનાયકત્વં ચ દ્રવ્યસ્વરૂપં વા અતીન્દ્રિયશક્તિર્વા સહકારિશક્તિર્વા ।
નાદ્યઃ ।
દ્રવ્યમાત્રે પ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનભ્યુપગમાત્ ।
તૃતીયે(ઽપિ) કિં તદ્વયાપકત્વં વા, વિશેષગુણવિરહો વેતિ વ(વિવે)ક્તવ્યમ્ ।
વ્યાસ -(6)
*4,528*
વયં તુ બ્રૂમઃ ।
વ્યાપકત્વમેવ તદિતિ ।
અન્યથા મનસો ઽપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
વ્યાપકત્વસ્ય પ્રયોજકતાયામાત્મનો ઽપિ તત્પ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન ।
તદ્વયાપકત્વાભાવસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
વ્યાપકત્વે ઽપ્યનિષ્યાભાવાત્ ।
ક્રિયોપનાયકત્વં ખલ્વાન્તરાલિકસ્ય દ્રવ્યસ્ય નોભયસંયોગાતિરિક્તં કિઞ્ચિત્ ।
તદેકસ્યેવાનેકેષામપિ સમાનમ્ ।
યદ્યાકાશં(ઃ) સ્વસમ્બન્ધેનાન્યગતં ધર્મમ્ અન્યત્ર સઙ્ક્રામયેત્, તદા સર્વં સર્વત્ર સઙ્ક્રામયેત્ અવિશેષાદિતિ ચેન્ન ।
નિયતોપસઙ્ક્રામકત્વસ્યૈવ કલ્પનીયત્વાત્ ।
ગુર્વી હિ ધર્મમાત્રકલ્પનાતો ધર્મિકલ્પના ।
અન્યથા કાલે ઽપિ સમાનઃ પ્રસઙ્ગઃ ।
*4,530*

તત્સિદ્ધયસિદ્ધિભ્યામનવસરદુઃસ્થત્વમિતિ ચેન્ન ।
ભાવાનવબોધાત્ ।
વિશિષ્ટપ્રત્યયદર્શનાનન્તરં બહવઃ પક્ષાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
કિમયં સ્વરસમ્બન્ધનિબન્ધનઃ કિં વા અતિરિક્તસમ્બન્ધાધીન ઇતિ ।
દ્વિતીયે ઽપિ કિં સાક્ષાત્સમ્બન્ધો ઽત્ર નિમિત્તમુત દ્રવ્યાન્તરકૃત ઇતિ ।
ઉત્તરત્રાપ તદ્દ્રવ્યં પ્રસિદ્ધેષ્વન્યતમં વા ભવત્વન્યદ્વેતિ ।
સર્વત્ર બાધકાનિ પર્યાલોચયન્પ્રસિદ્ધદ્રવ્યેષુ યદ્બાધકં પશ્યેત્તદપ્રસિદ્ધે ઽપિ કલ્પ્યમાને કથં નાનુસન્દધ્યાત્ ।
અનુસન્દધાનશ્ચ તત્સ્વાભાવ્યેન પરિહારં ચિન્તયન્કલ્પનાગૌરવવ્યસનમપહાય લઘીયાંસમેવ પક્ષં ન કથં(વા) રોચયત ઇત્યસ્યાર્થસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
પર(પ્ર)સિદ્ધત્વેન પ્રસઙ્ગસ્ય ન દોષ ઇત્યસ્યાપ્યયમેવાભિપ્રાયઃ ।
*4,534*
કિઞ્ચાયં પ્રસઙ્ગો વસ્તુતઃ સાધુઃ અથાભાસઃ ।
નાદ્યઃ ।
કાલપ્રતીત્યુત્તરકાલં વ્યાપ્તિભઙ્ગાત્ ।
દ્વિતીયે કથમાકાશસ્ય ક્રિયોપનાયકત્વં ત્યાજયેત્ ।
અન્યથા જાતિનિરાકરણમપિ ન સ્યાદિતિ ।
અસ્તુ વાઽકાશસ્ય વિશેષગુણવતઃ ક્રિયોપનાયકત્વાભાવઃ દિશસ્તુ સ્યાત્ વિશેષગુણશૂન્યત્વાત્ વ્યાપકત્વાચ્ચ ।
તસ્યાઃ સંયોગોપનાયકત્વેન સિદ્ધત્વાન્નેતિ ચેન્ન ।
ઉભયોપનાયકત્વે ઽપિ બાધકાભાવાત્ ।
સહકારિભેદેન ચ વ્યવસ્થિતાવ્યવસ્થિતપ્રતીતિજનકત્વં કલ્પ્યતાં લાઘવાદેવ ।
અન્યથા કાલે ઽપિ ભેદકલ્પનાપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
તદિદમુક્તમ્ ।
તસ્ય વિશિષ્ટપ્રત્યયસ્ય નિત્યેન નિયતેન પ્રસિદ્ધેનૈવ પૃથિવ્યાદિના સિદ્ધેર્નાપ્રસિદ્ધે દ્રવ્યે ઽનુમાનાવસરો ભવેદિતિ ।
*4,538*
અન્યે તુ પરમ્પરશબ્દાભ્યાં પરત્વાપરત્વે ગુણૌ યુવસ્થવિરપિણ્ડ(વર્તિનૌ)ગતૌ આચક્ષતે ।
તૌ અસમવાયિકારણસંયોગાશ્રયતયા નિમિત્તકારણાપેક્ષાબુદ્ધિસમ્પાદકતયા વા કાલમનુમાપયત ઇતિ ।
તદપ્યુક્તન્યાયેન નિરસ્તમિતિ ।
*4,542*
કિઞ્ચ પરાપરાદિપ્રત્યયાનાં સૂર્યગતયો વા પરા(ત્વા)પરત્વે વા યદ્યાલમ્બનં તદા અસ્તુ કાલાનુમાનમ્ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
કાલભેદાનામેવ વિશેષણતયા પ્રતીતેઃ ।
તથાહિ ।
પરો ઽયમિત્યાદિ પ્રયુક્તવન્તઃ કો ઽસ્યાર્થ ઇતિ પૃષ્ટાઃ લૌકિકાઃ પરીક્ષિકાશ્ચ બહુકાલીન(નો ઽયમિત્યાદિ) ઇતિ વ્યાચક્ષાણા દૃશ્યન્તે ।
તત્ર કાલસ્વરૂપં સાક્ષિસિદ્ધમ્ ।
તદ્બહુત્વાદિ ચ ક્વચિત્સાક્ષિણા ક્વચિદનુમાનાદિના ચ જ્ઞાયત ઇતિ ।
એતદપ્યુક્તમ્ તદેતદિતિ શ્લોકાભ્યામ્ ।
અનયૈવ દિશા દિશો ઽપિ પરાપરપ્રત્યયાદિલિઙ્ગત્વં નિરાકર્તવ્યમ્ ।
*4,544*
ત(મે)દેતં ચિરન્તનં પન્થાનમરોચયમાના નવીનાસ્તુ દિક્કાલયોરન્યથાનુમાનમાહુઃ ।
વિવાદાધ્યાસિતં કાર્યં વિશેષગુણરહિતદ્રવ્યાભ્યાં જન્યતે કાર્યત્વાત્ અન્તઃકરણદ્વયસંયોગવદિતિ ।
(એ)તદ(પ્ય)યુક્તમ્ ।
સાધ્યે બહુવચનપ્રયોગે(ક્ષેપે)ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ દૃષ્ટાન્તાભાવઃ ।
અન્તઃકરણગતબહુત્વસ્ય સત્ત્વાત્ ।
ન ચાન્તઃકરણદ્વયસંયોગે પ્રમાણમસ્તિ, મનો મનસા સંયુજ્યતે મૂર્તત્વાચ્છરીરવદિતિ ચ આકાલિકે વિદ્યદાદૌ સન્દિગ્ધવ્યભિચારમ્ ।
*4,547*
અપર આહ ।
પરમમહત્પરિમાણં દ્રવ્યચતુષ્યયવૃત્તિ પરિમાણત્વાદણુત્વવદિતિ ।
અત્ર યદ્યાકાશાત્મ(ગત)પરિમાણપક્ષીકારસ્તદા સિદ્ધસાધનમ્ આત્મનાં બહુત્વાત્ ।
આત્મત્વેનૈક્યમુપાદાય પ્રયોગે ઽપિ બાધઃ ।
પરિમાણદ્વયસ્ય દ્રવ્યચતુષ્યયવૃત્તિત્વાયોગાત્ ।
એકૈકદ્રવ્યવૃત્તિ ખલુ પરિમાણમ્ ।
અત એવ ન કાલાદિગતસ્ય પક્ષીકારઃ ।
આશ્રયાસિદ્ધિશ્ચાધિકા ।
*4,548*
પરમમહત્પરિમાણસામાન્યં વિશેષગુણશૂન્યદ્રવ્યાધિકરણાનેકવ્યક્તિવૃત્તિ પરિમાણતારતમ્યવિશ્રાન્તિવિષયજાતિત્વાત્ અણુપરિમાણવૃત્તિજાતિવત્ ઇતિ ચાનુપપન્નમ્ ।
પરમમહત્પરિમાણસામાન્યં હિ પરિમાણત્વં વા તદવાન્તરજાતિર્વા ।
આદ્યે મનઃસિદ્ધયાપ્યસ્ય સમ્ભવેનાર્થાન્તરતા ।
સામાન્યસ્યાપ્યનેકવૃત્તિતાયા નિરાકરિષ્યમાણત્વેન બાધાશ્રયાસિદ્ધી ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તસ્યાઃ (તસ્ય) નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
વર્ણસિદ્ધયા અર્થાન્તરત્વાચ્ચ ।
અનેકપદસ્થાને બહુપદપ્રક્ષેપે અતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
અસ્તુ કાલસ્ય દિશશ્ચ બહુત્વમ્, આત્મવદુપસઙ્ગ્રાહકૈક્યેન દ્રવ્યાણાં નવત્વોપપત્તિરિતિ ચેત્તર્હિ દિશા કાલેન વા સાધ્યપર્યવસાના(સમ્ભવા)દુભયસાધકત્વમસ્ય ન સ્યાત્ ।
મા ભૂદિતિ ચેન્ન ।
અનેકપદવૈયર્થ્યાત્ ।
અન્યતરસાધને ઽન્યતરેણાર્થાન્તરતાપ્રસઙ્ગાત્ ।
હેતુદૃષ્ટાન્તયોશ્ચાનુપપત્તિર્વક્ષ્યત ઇત્યલં પલ્લવેન ।
*4,554*
ગગનાદેઃસકલપ્રપઞ્ચસ્ય ત્રૈકાલિકાબાધ્યત્વં સાક્ષિસિદ્ધમિત્યુક્તમર્થમુપસંહરન્વિવૃણોતિ- અત ઇતિ ॥
અતો ઽદોષપ્રતીતસ્ય સત્યત્વં સાક્ષિણા મતમ્
ન્યાયસુધા:
ન વિદ્યતે દોષઃ કારણં યસ્ય જ્ઞાનસ્ય તેન પ્રતીતસ્ય વિષયીકૃતસ્યાદોષેણ પ્રત્યક્ષાદિના વા પ્રતીતસ્ય ગગનાદેઃ પ્રપઞ્ચસ્ય સત્યત્વં ત્રૈકાલિકાબાધ્યત્વં સાક્ષિણા મતં સિદ્ધમ્ ।
પ્રામાણ્યગ્રહણાદિનેતિ શેષઃ ।
*4,555f.*
અયમ(ત્રા)ભિપ્રાયઃ ।
આકાશકાલદિગાત્મમનાંસિ સુખાદયશ્ચ સાક્ષાત્સાક્ષિસિદ્ધાઃ ।
તદિતરે તુ પદાર્થા યથાસ્વમ્(યથાયથમ્) ઇન્દ્રિયલિઙ્ગશબ્દગમ્યાઃ ।
જ્ઞાનં ચ ભાવાભાવલક્ષણં સ્વવિષયં સત્ત્વેનૈવાવગાહતે, નાસત્ત્વેન, નાપ્યુદાસીનેન રૂપેણ ।
નચૈવં ઘટો ઽસ્તિ ઘટો નાસ્તીતિપ્રત્યયાનુપપત્તિઃ પૌનરુક્ત્યાદ્વયાઘાતાચ્ચેતિ યુક્તમ્ ।
ઘટો ઽસ્તીતિ દેશકાલવિશેષસમ્બન્ધિસત્તાવિષયત્વાત્, ક્વચિદ્વિપરીતાકાઙ્ક્ષાવ્યવચ્છેદાથર્ત્વાત્, ક્વાપિ વ્યાખ્યાનવ્યાખ્યેયભાવાત્ ।
નાસ્તીત્યસ્ય ચ દેશકાલવિશેષસમ્બન્ધિસત્તાપ્રતિષેધપરત્વાત્ ।
નહિ સતા સકલદેશકાલસતા ભવિતવ્યમિતિ નિયામકમસ્તિ ।
જ્ઞાનગતં ચ યાથાર્થ્યલક્ષણં પ્રામાણ્યં જ્ઞાનગ્રાહકેણૈવ ગૃહ્યતે ।
જ્ઞાનગ્રાહકશ્ચ સાક્ષીત્યવિવાદં વાદિપ્રતિવાદિનોઃ ।
તથાચ સાક્ષિણા જ્ઞાનપ્રામાણ્યં ગૃહ્ણતા તદ્વિષયસ્ય સકલપ્રપઞ્ચસ્ય ત્રૈકાલિકાબાધ્યત્વલક્ષણં સત્યત્વમેવ ગૃહીતં ભવતિ ।
યદિ હિ જ્ઞાનગોચરસ્ય નિત્યસ્ય વા અનિત્યસ્ય વા સર્વગતસ્ય વા અસર્વગતસ્ય વા અર્થસ્ય સ્વદેશકાલપ્રકારોપાધાવસત્ત્વાઽવેદનલક્ષણો બાધઃ સ્યાત્, કો ઽર્થસ્તદા જ્ઞાનપ્રામાણ્યં સાક્ષિણા પ્રમિતમિત્યસ્યેતિ ।
યદિ તર્હિ જ્ઞાનસ્વરૂપગ્રાહકઃ સાક્ષી તત્પ્રામાણ્યમપિ ગૃહ્ણન્પ્રપઞ્ચસત્યતાં નિશ્ચિનુયાત્, શુક્તિરજતાદિજ્ઞાનસ્વરૂપગ્રાહકો ઽપિ સ એવેતિ તત્પ્રામાણ્યમપિ ગૃહ્ણન્ શુક્તિરજતાદિકમપિ સત્યં વ્યવસ્થાપયેત્ ।
નચ શુક્તિરજતાદિજ્ઞાનાનાં પ્રામાણ્યમેવ નાસ્તિ, કિં સાક્ષિણા ગૃહ્યતામ્ ઇતિ યુક્તમ્, પ્રપઞ્ચગોચરાણામપિ જ્ઞાનાનાં પ્રામાણ્યાભાવાત્કિં સાક્ષિરા ગૃહ્યત ઇત્યપિ વક્તું શક્યત્વાત્ ।
તસ્માત્સાક્ષિણા પ્રપઞ્ચસત્યતાસિદ્ધિમભિલષતા જ્ઞાનગ્રાહકસ્ય સાક્ષિણઃ પ્રામાણ્યગ્રાહકત્વં સ્વભાવ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
તથા ચોક્તો ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યત ઉક્તમ્- અદોષેતિ ॥
*4,562*
અયમર્થઃ ।
ન સાક્ષી જ્ઞાનં ગૃહ્ણન્પ્રમાણમેવૈતદિતિ ગૃહ્ણાતિ ।
કિન્તર્હ્ય(ત્વ)દોષં ચેત્પ્રમાણં સદોષમપ્રમાણમિતિ
વ્યવસ્થયા ।
યદા ત્વર્થિત્વેન પ્રામાણ્યં નિર્દિધારયિષિતં તદા સજાતીયવિજાતીયસંવાદવિસંવાદભાવાભાવલક્ષણયા પરીક્ષયા દોષભાવં નિશ્ચિત્ય
પ્રામાણ્યમવધારયતિ દોષદશર્ને ત્વપ્રામાણ્યમ્ ।

પ્રપઞ્ચપ્રતીતેશ્ચ પ્રયત્નેનાન્વિષ્યાપિ દોષમપશ્યન્પ્રામાણ્યમેવાવધારયતીવતિ તત્સત્યત્વં સાક્ષિસિદ્ધમ્ ।
નચૈવમ્ શુક્તિરજતાદીનામ્ ।
દોષાપ્રતીતિદશાયાં પ્રામાણ્યાનવધારણાત્, તત્પ્રતીતૌ ત્વપ્રામાણ્યનિશ્ચયાત્ ।
નનુ શુક્તિરજતાદિજ્ઞાનસ્યાપિ પ્રામાણ્યં નિર્ધાર્યત એવ ।
કથમન્યથા નિઃશઙ્કા પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
નાસૌ સાક્ષિરૂપાવધારણા ।
અપિ તુ માનસીતિ વક્ષ્યામઃ ।
મનસશ્ચ દોષસંસર્ગસમ્ભવેન ન તાવતા પ્રામાણ્યસિદ્ધિરિતિ ।
*4,564*
નનુ યદિ પરીક્ષાસહકૃતઃસાક્ષી જ્ઞાનપ્રામાણ્યં ગૃહ્ણીયાત્ તદાનવસ્થા સ્યાત્ ।
પરીક્ષાપિ હિ સ્વયં પ્રમાણત્વેનાવધૃતા પરપ્રામાણ્યાવધારણાયાલમ્ ।
નાન્યથા ।
તથાચ તત્રાપિ પરીક્ષાન્તરમવતરણીયમિતિ ।
કિઞ્ચ સાક્ષિણો ઽપ્યનવધૃતપ્રમાણભાવસ્ય સ્વયં દુઃસ્થસ્ય ન પરપ્રામાણ્યાવધારણસમાર્થ્યમિતિ તત્પ્રામાણ્યાવધારણાય પરીક્ષાન્તરાપેક્ષા ગ્રાહકાન્તરાપેક્ષા ચેત્યનવસ્થૈવેત્યત આહ- પરીક્ષાદેશ્ચેતિ ॥
પરીક્ષાદેશ્ચ સત્યત્વં તેન હ્યેવ મતં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
આદિપદેન સાક્ષી ગૃહ્યતે ।
ચસ્ત્વર્થઃ ।
સત્યત્વં યથાર્થત્વમ્ ।
તેન સાક્ષિણૈવ કેવલેન ન તુ પરીક્ષાયુક્તેન(સહકૃતેન) ।
હિશબ્દો ઽસ્યાર્થસ્યાનુભવસિદ્ધત્વં દ્યોતયતિ ।
તસ્માન્નાનવસ્થેતિ હેતૌ વા ।
*4,566*
એતદુક્તં ભવતિ ।
દોષાભાવાવધારણાર્થં ન્યાયાનુસન્ધાનં હિ ખલુ પરીક્ષા ।
સન્દિગ્ધશ્ચાર્થો ન્યાયવિષયઃ ।
સન્દેહશ્ચોભયકોટિપ્રાપકસદ્ભાવે ભવતિ ।
એવઞ્ચ યત્ર યત્ર દોષસમ્ભાવનયા તત્સન્દેહસ્તત્ર તત્રૈવ પરીક્ષાપેક્ષા નાન્યત્ર ।
નચ સર્વત્ર દોષસન્દેહો ઽસ્તિ ।
સાક્ષિસિદ્ધે ઽર્થે તત્પ્રાપ્ત્યભાવાત્ ।
અતો ન તાવત્પરીક્ષાનવસ્થા ।
તથાહિ ।
અસ્ત્યત્ર પુરતઃ પાનીયમિતિ વાક્યં શ્રુતવતો ભવતિ સન્દેહઃ કિમિદં વિપર્યયાદિમૂલમુત નેતિ ।
પુરુષવચસામુભયથા દર્શનાત્ ।
તત એવાર્થે સન્દિહાનઃ પ્રત્યાસીદન્ રૂપવિશેષાદિનાનુમિનોતિ પાનીયમેતદિતિ ।
તત્રાપિ ભવતિ સંશયઃ ।
કિમિદમનુમાનમુતાભાસમ્(સ) ઇતિ ।
વ્યાપ્ત્યાદિગ્રાહિણાં યાથાર્થ્યાયાથાર્થ્યોપલમ્ભાત્ ।
પ્રત્યાસન્નશ્ચોદકાભ્યવહારાનન્તરં રસવિશેષાણાનુમાયાપિ પૂર્વવત્સન્દિગ્ધે ।
પીતોદકસ્તૂદન્યાદિનિમિત્તદુઃખાભાવં સુખં ચાનુભવન્ન તત્ર સંશેતે ।
સુખાદૌ તદભાવે ચ સાક્ષિસિદ્ધે કદાપ્યન્યથાભાવાદ્યનુપલમ્ભાત્ ।
નચ પ્રતીતત્વસામાન્યેન તત્રાપિ સંશયઃ ।
વિશેષનિષ્ઠસ્ય નિશ્ચાયકસ્ય સદ્ભાવાત્ ।
અન્યથા સંશયાનુચ્છેદેન વ્યવહારાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
સંશયાભાવે ચ ન તત્પૂર્વિકા પરીક્ષેતિ કુતો ઽનવસ્થા ।
અત એવ સાક્ષપ્રામાણ્યાવધારણે પરીક્ષાનવસ્થાપિ પરિહૃતા ।
ગ્રાહકાનવસ્થા તુ નાસ્ત્યેવ ।
સાક્ષિણઃ સ્વપ્રકાશત્વેન સ્વપ્રામાણ્યગ્રાહકત્વાત્ ।
*4,568f.*
એતાવાનત્ર વિશેષઃ ।
ઇન્દ્રિયલિઙ્ગશબ્દજન્યેષુ જ્ઞાનેષ્વનાદૌ સંસારે દ્વયીં ગતિમનુસન્દધત્સાક્ષી ન સહસૈવ પ્રમાણમેતદિતિ નિશ્ચેતું શક્નોતિ ।
કિન્તુ દાષાભાવનિશ્ચયદ્વારૈવ ।
દોષાભાવં ચ ન સ્વયમ્(એવ) અવધારયિતુમીષ્યે ।
(અપિ) કિં તુ પરીક્ષાસહકૃત એવ ।
પરીક્ષાયાં ચેન્દ્રિયલિઙ્ગશબ્દજાયાં પૂર્વન્યાયેન પરીક્ષાન્તરમનુસરતિ યાવત્સાક્ષાત્સ્વવિષયે સુખાદાવવતરતિ ।
નચ સ્વાત્મન્યનેન કદાપ્યન્યથાભાવો ઽવગત ઇતિ સન્દેહાભાવાત્પરીક્ષાનુસરણાન્નિવર્તતે ।
નહિ જ્ઞાનસ્વરૂપં પ્રામાણ્યં ચ વિષયીકર્તું સ્વમહિમ્નૈવ શક્નોતિ ।
તસ્ય તુ માનસ્યા દોષશઙ્કયા પ્રામાણ્યગ્રહણશક્તિઃ પ્રતિબદ્ધા ।
અતો વ્યવસ્થૈવ તત્સ્પૃશતિ ।
ન ત્વવધારણસ્યેષ્યે ।
પરીક્ષયા ચ પ્રતિબન્ધે ઽપગતે નિજયૈવ શક્ત્યા પ્રામાણ્યમવધારયતિ ।
નચાસ્ય વ્યુત્પાદનસ્યાપ્રામાણ્યે ઽપિ સમત્વાત્તસ્યાપિ સ્વતો ગ્રહણમિતિ વાચ્યમ્ ।
વૈષમ્યાત્ ।
પ્રામાણ્યાવધારણે હિ પરીક્ષાયાઃ પ્રતિબન્ધકનિવર્તકત્વમાત્રં શક્યતે ઽવધારયિતુમ્ ।
પ્રતિબન્ધકરહિતે સાક્ષિપ્રામાણ્યગ્રહે તદનપેક્ષણાત્ ।
સહકારિત્વે હિ સર્વત્ર તદપેક્ષા સ્યાત્ ।
તથા ચાનવસ્થેત્યુક્તમ્ ।
અન્યથા કારણત્વં વ્યાહન્યેત ।
ન ચાપ્રામાણ્યં ક્વાપિ પરીક્ષાનપેક્ષેણ સાક્ષિણા નિશ્ચિતચરમ્ ।
યેન પ્રતિબન્ધકનિવર્તકત્વં તસ્યાઃ પ્રતીમઃ ।
કિન્તુ સાર્વત્રિકત્વાત્કારણત્વમેવ ।
પ્રતિબન્ધકસ્ય સાર્વત્રિકત્વાદન્યથાસિદ્ધં સાર્વત્રિકત્વમિતિ ચેન્ન ।
પ્રતિબન્ધકનિવૃત્તાવપ્રામાણ્યગ(હે)હણે ચ પરીક્ષાયાઃ કારણત્વોપપત્તેઃ ।
એવં સતિ ગૌરવમિતિ ચેન્ન ।
વિશેષાવધારણાયા અશક્યત્વસ્યૈવ કલ્પકાભાવાત્ ।
તથાપિ પરીક્ષાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિ(યક)ત્વસ્યાન્યથાસિદ્ધિઃ શઙ્કયત ઇતિ ચેત્ (ન) ।
પ્રતિબન્ધકસ્ય સાર્વત્રિકતાયાઃ ક્વાપ્યદર્શનેનાન્યથાસિદ્ધિશઙ્કાનિરાસાત્ ।
અન્યથા સર્વત્ર સહકારિણાં તથાત્વં સ્યાત્ ।
યદિ જ્ઞાનગ્રાહકાતિરિક્તસ્ય યથાકથમપિ પ્રવેશાત્પ્રામાણ્યસ્ય પરતસ્ત્વમિતિ મતમ્, તદા સાક્ષિણ એવ સ્વતઃપ્રામાણ્યમન્યસ્ય પરત ઇત્યઙ્ગીકારે ઽપિ ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇતિ સઙ્ક્ષેપઃ ।
વિસ્તરસ્તુ સ્વયમ્(એવ)આચાર્યેણ વક્ષ્યતે ।
*4,573*
અથ મતમ્ ।
સાક્ષી પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રામાણ્યં ગૃહ્ણન્નપિ કતિપયકાલકતિપયપુરુષસમ્બન્ધિબન્ધિવૈધુર્યરૂપમેવ ।
ન પુનરસ્ય કદાચિત્કુત્રાપિ કેનાપિ સ્વાર્થવ્યભિચારો ન ભવિષ્યતીત્યેવંરૂપમ્ ।
તત્કથં તેનાત્યન્તિકબાધાભાવલક્ષણં સત્યત્વં વિશ્વસ્ય
સિદ્ધયેદિત્યત આહ- અન્યથેતિ ॥
અન્યથા શ્રુતિયુક્તયાદિપ્રમાણૈશ્ચ સહૈવ તુ ।
અકસ્માદ્ વિનિવૃત્તિશ્ચ કિં વિશ્વસ્ય ન શઙ્કયતે

ન્યાયસુધા:
સાક્ષિણઃ સર્વથા બાધવૈધુર્વલક્ષણપ્રામાણ્યાગ્રાહકત્વે વિશ્વસ્ય પૂર્ણસ્ય બ્રહ્મણો ઽપિ પ્રપઞ્ચવદ્વિનિવૃત્તિઃ કિં કસ્માન્ન શઙ્કયતે ।
નિવર્તકાભાવાદિત્યત ઉક્તમ્- અકસ્માદિતિ ॥
નનુ ચ"સત્યં જ્ઞાનમ્ઽ"તત્સત્યમ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુત્યા, બ્રહ્મ ન નિવૃત્તિમત્ અજ્ઞાનતત્કાર્યાતિરિક્તત્વાત્ ઇત્યાદ્યનુમાનેન, નિરધિષ્ઠાનકસ્યાસાક્ષિકસ્ય ભ્રમસ્ય, નિરવધિકસ્ય બાધસ્ય ચાદર્શનાત્પ્રપઞ્ચારોપાદ્યન્યથાનુપપત્ત્યા, બ્રહ્મણઃસત્યતાવગમાત્તન્નેત્યત ઉક્તમ્- શ્રુતીતિ ॥
એતેષામપિ પ્રમાણાનાં પ્રત્યક્ષાદીનામિવ વિનિવૃત્તિઃ શઙ્કયતામિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
"પ્રપઞ્ચવિષયાણાં પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાનાં નાત્યન્તિકં પ્રામાણ્યં સાક્ષી ગૃહ્ણાતિ ।
કિન્તુ તાત્કાલિકમેવઽ; ઇતિ વદન્વક્તવ્યઃ ।
સાક્ષિણઃ કિમાત્યન્તિકપ્રામાણ્યગ્રહણે શક્તિરસ્ત્યુત નાસ્તિ ।
આદ્યે કથં પ્રપઞ્ચવિષયાણાં પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રામાણ્યમાત્યન્તિકં ન ગૃહ્ણીયાત્ ।
દ્વિતીયે બ્રહ્મણઃ સત્યતાપ્રતિપાદકાનાં શ્રુત્યાદીનામપિ નાત્યન્તિકં પ્રામાણ્યં ગૃહ્ણીયાત્ ।
તથાચ ન બ્રહ્મણો ઽબાધ્યત્વમાત્યન્તિકં સિદ્ધયેત્ ।
તતશ્ચ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવાત્તસ્યાપિ બાધઃ શઙ્કયેત ।
એવંચ તજ્જ્ઞાનમપિ ન તત્ત્વજ્ઞાનમિતિ ન તદર્થઃ પ્રયત્નઃ સ્યાત્ ।
અથ ક્વચિચ્છક્તિઃ ક્વચિન્નેતિ બ્રૂયાત્તદા નિયામકં વાચ્યમિતિ ।
*4,574*
નનુ યદિ બ્રહ્મ બાધાર્હં સ્યાત્તર્હીયતા કાલેન કુતો ન નિવૃત્તમ્ ।
તસ્માદિતઃપૂર્વં બાધરહિતત્વાન્નોત્તરત્રાપિ બાધઃ શઙ્કયત ઇતિ ચેન્ન ।
ઉક્તોત્તરત્વાત્ ।
અસ્યા અપ્યુપપત્તેઃ સાક્ષિગ્રાહ્યપ્રમાણભાવાયા આત્યન્તિકપ્રામાણ્યાસિદ્ધેઃ ।
અન્યથા પ્રપઞ્ચગ્રાહિણાં પ્રત્યક્ષાદીનામપિ તથાત્વસ્યાનિવારણાત્ ।
વ્યવસ્થાપકાભાવાત્ ।
દૂષણાન્તરમાહ- ઇતઃપૂર્વમિતિ ॥
ઇતઃ પૂર્વં તથાભાવાદ્ યદિ નો સંસૃતેર્ગતિઃ
ન્યાયસુધા:
તથાભાવાત્ નિવૃત્ત્યભાવાત્ ।
યદિ બ્રહ્મણો નિવૃત્તિનર્ શઙ્કયત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તર્હીત્યધ્યાહારઃ ।
ગતિર્નિવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ શેષઃ ।
અયમાશયઃ ।
ઇતઃપૂર્વમનિવૃત્તત્વાદિતિ કિં બ્રહ્મણો નિવૃત્ત્યભાવે સમ્ભાવનોક્તતાનુમાનમ્ ।
નાદ્યઃ ।
સમ્ભાવનાયા અપિ સંશયરૂપત્વેન શઙ્કાનિવારણાસામર્થ્યાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તથા સતિ સંસૃતેરવિદ્યાયા નિવૃત્ત્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હીતઃપ્રાઙ્મૂલાવિદ્યા નિવૃત્તા ।
અન્યથા તસ્યામેવ વ્યભિચારઃસ્યાદિતિ ।
કિઞ્ચ શુક્તિરજતાદિકં પ્રાગનિવૃત્તમેવ નિવર્તતે ।
નિવૃત્તસ્ય નિવૃત્ત્યયોગાત્ ।
અતો વિરુદ્ધતા ચ ।
*4,578*
અન્યથેત્યાદ્યન્યથા વ્યાખ્યાયતે ।
અન્યથા સાક્ષિણઃ પ્રપઞ્ચગ્રાહકપ્રત્યક્ષાદ્યાત્યન્તિકપ્રામાણ્યાગ્રાહકત્વે, વિશ્વસ્ય વિયદાદેરુત્તરક્ષણ એવ નિવૃત્તિર્વિનાશઃ કિં ન શઙ્કયતે ।
તથાચ સર્વપ્રવૃત્તિવિલયઃ સ્યાત્ ।
પરમેશ્વરસઞ્જિહીર્ષાદ્યભાવાદિત્યત ઉક્તમ્- અકસ્માદિતિ ॥
(અનુ-1117 પૃષ્ઠે દ્રષ્ટવ્યમ્ । ) નન્વીશ્વરેચ્છયૈવ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણાનિ પ્રપઞ્ચપ્રલયં પ્રતિપાદયન્તિ, વિશ્વવિનાશો ન નિર્હેતુકો વિનાશત્વાત્પટનાશવદિત્યનુમાનમપિ ।
તત્કથમેવં શઙ્કયત ઇત્યત ઉક્તમ્- શ્રુતીતિ ॥
પ્રમાણાનાં નિવૃત્તિર્નામાત્યન્તિકપ્રામાણ્યાભાવઃ ।
તાત્પર્યં પૂવર્વત્ ।
નનુ પ્રાગિતો ન પ્રપઞ્ચ(વિ)લયો ઽકસ્માદભૂત્ ।
તત્કથમુત્તરત્રાપિ શઙ્કયેત ઇત્યત (ઉક્તમ્) આહ- ઇતઃ પૂર્વમિતિ ॥
કિમત્ર યત્પૂર્વં નાભૂત્તદુત્તરત્રાપિ ન ભવિષ્યતીતિ વ્યાપ્તિઃ, કિંવા યત્પૂર્વં ન નિર્હેતુકં વિનષ્ટં ન તદુત્તરત્રાપિ તથા વિનાશવદિતિ, યદ્વા યન્નિર્હેતુકં ન તદ્ભવિષ્યતીતિ વ્યાપ્તિઃ, પૂર્વોક્તિસ્તુ તદુપપાદનાયેતિ ।
નાદ્યઃ ।
સંસૃતેરવિદ્યાયા નિવૃત્ત્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
સંસારનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથાહિ ।
વિદ્યા સંસારનિવૃત્તિહેતુઃ ।
સાપ્યવિદ્યાત્મકત્વાત્સંસૃતિરેવ ।
નચ તસ્યા નિવર્તકાન્તરમસ્તિ ।
તથાચાકસ્માત્કિમપિ ન નિવર્તત ઇત્યઙ્ગીકારે નો સંસૃતેર્ગતિઃ ।
વિદ્યા સ્વયમેવ સ્વનિવૃત્તિહેતુરવિદ્યામાત્રવિરોધિત્વાદિતિ ચેન્ન ।
એવં તર્હિ પ્રપઞ્ચો ઽપ્યુત્તરક્ષણે (સ્વયમેવ) નિવર્તિષ્યત ઇતિ શઙ્કા સ્યાત્ ।
અત એવ ન તૃતીયો ઽપીતિ ।
*4,581*
ઉક્તમેવાર્થં વિવૃણોતિ- વાક્યેતિ ॥
વાક્યાનુમાદિતશ્ચેત્ સ્યાત્ તત્પ્રામાણ્યં ચ સાક્ષિતઃ

ન્યાયસુધા:
અથવા નો સંસૃતેર્ગતિરિત્યુક્તમ્ ।
સંસારગતેઃ શ્રુત્યાદિસિદ્ધત્વાત્ ।
તદસિદ્ધયા ચ હેતોર્વિશેષણાદિત્યત આહ- વાક્યેતિ ॥
બ્રહ્મણો ઽપિ નિવૃત્ત્યાશઙ્કાયામાપાદિતાયાં યદિ પરો વાક્યાનુમાદિતો નિવૃત્ત્યભાવનિશ્ચયઃ સ્યાદિતિ બ્રૂયાત્, યદિ વા આકસ્મિકોત્તરક્ષણે પ્રલયશઙ્કાપાદને વાક્યાનુમાદિતઃ પરમેશ્વરેચ્છાદિનૈવ સ્યાદિતિ મન્યેત, યદિ ચ વાક્યાનુમાદિતઃ સંસારનિવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ વદેત્, તદા તસ્ય વાક્યાદેઃ પ્રામાણ્યં કેન નિશ્ચિતમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
સાક્ષીતરેણેત્યઙ્ગીકારે જ્ઞાનસ્ય સાક્ષિવેદ્યત્વેન પરતઃ પ્રામાણ્યગ્રહાપત્તેઃ સાક્ષિણૈવેતિ વક્તવ્યમ્ ।
*4,583*
તતઃ કિમિતિ ચેત્ ।
સાક્ષી કિં બ્રહ્મસત્યત્વાદિપ્રતિપાદકાનાં વાક્યાદીનાં પ્રામાણ્યં તાત્કાલિકમેવ ગૃહ્ણાતિ કિંવાઽત્યન્તિકમ્ ।
આદ્યે ન તેન બ્રહ્માબાધ્યત્વાદિસિદ્ધિરિતિ નોક્તશઙ્કાનિવૃત્તિઃ ।
દ્વિતીયે ત્વાહ- તત્પ્રામાણ્યમિતિ ॥
તત્પ્રામાણ્યં યથા સાક્ષી સ્થાપયત્યેવમેવ હિ ।
સર્વકાલેષ્વપિ સ્થૈર્યાદ્ વ્યભિચારમપોહ્ય ચ

એવમક્ષજમાનત્વસિદ્ધાં વિશ્વસ્ય સત્યતામ્ ।
કિમિતિ સ્થાપયેન્નાયં ... ॥ મનુવ્_1,4.103અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યથાશબ્દસ્યાત્રોત્તરત્ર ચ સમ્બન્ધઃ ।
તસ્ય બ્રહ્મસત્યત્વાદિપ્રતિપાદકવાક્યાદેઃ પ્રામાણ્યં યથા સાક્ષી વર્તમાનકાલીનં સ્થાપયતિ ગૃહ્ણાતિ ।
એવમેવ સર્વકાલેષ્વપિ સ્થૈર્યેણ ગૃહ્ણાતિ ।
હિશબ્દઃ પરપ્રસિદ્ધિદ્યોતકઃ ।
સ્થૈર્યમેવ વિવૃણોતિ ।
વ્યભિચારં બાધમ્ અપોહ્ય નિરાકૃત્યૈવેતિ ।
ન કેવલં બ્રહ્મસત્યત્વત્વાદિવાક્યાદિપ્રામાણ્યં સાક્ષી તાત્કાલિકં ગૃહ્ણાતિ કિન્ત્વાત્યન્તિકમેવેત્યર્થઃ ।
*4,584*
અથવા યથાશબ્દસ્યોત્તરેણૈવ સમ્બન્ધઃ ।
સ્થાપયત્યાન્તિકમેવ ગૃહ્ણાતીત્યર્થઃ ।
અસ્યૈવ વિવરણમેવમેવેતિ ।
ઇતિશબ્દો ઽધ્યાહાર્યઃ ।
સર્વકાલેષ્વપીદમેવમેવ ન કદાપિ વિષયાપહારલક્ષણં બાધમાપ્નોતીતિ વ્યભિચારમપોહ્ય તત એવ સ્થૈર્યેણ ગૃહ્ણાતીતિ ।
યદ્વૈવંશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
સાક્ષી બ્રહ્માદિવિષયવાક્યાદિપ્રામાણ્યં સ્થાપયત્યાત્યન્તિકં ગૃહ્ણાતિ ।
અત એવ તદ્વિષયમપિ બ્રહ્માદિકં સર્વકાલેષ્વપિ સ્થૈર્યાદતિશયેન વ્યભિચારમપોહ્યૈવ સ્થાપયતીતિ ।
પ્રામાણ્યા(ત્યન્તિકત્વા)ન્તર્ગતત્વાદ્વિષયાબાધ્યતાયા ઇતિ હિશબ્દાથર્ઃ ।
એવમિતિ દાર્ષ્યાન્તિકોક્તિઃ ।
અયં સાક્ષી યદિ તત્સત્યમિત્યાદિપ્રમાણપ્રામાણ્યમાત્યન્તિકં ગૃહ્ણન્ તદ્વિષયસ્ય બ્રહ્માદેસ્ત્રૈકાલિકાબાધ્યત્વં વ્યવસ્થાપયેત્તર્હિ તથૈવ વિશ્વવિષયસ્યાક્ષજાદિજ્ઞાનસ્યાત્યન્તિકં પ્રામાણ્યં ગૃહ્ણન્ તદન્તર્ગતાં વિશ્વસ્યાબાધ્યતામપિ સ્થાપયે(દેવ)ત્ અવિશેષાદિતિ સમુદાયાર્થઃ ।
*4,586*
નનુ ગૃહ્ણાત્વાત્યન્તિકં પ્રામાણ્યમક્ષજાદીનાં સાક્ષી ।
તસ્ય તથાત્વં તુ કુતઃ ।
તતશ્ચ ન વિશ્વસત્યતાસિદ્ધિરિત્યત આહ- નિર્દોષેતિ ॥
... નિર્દોષજ્ઞાનશક્તિતઃ

ન્યાયસુધા:
સાક્ષિણો નિર્દોષજ્ઞાનરૂપત્વશક્ત્યા તથાત્વમપિ સિદ્ધયતિ ।
અન્યથા બ્રહ્મસત્યત્વાદ્યપિ ન સિદ્ધયેત્ ।
યદ્વા તત્સત્યમિત્યાદેરાત્યન્તિકં પ્રામાણ્યં ગૃહ્ણાતિ સાક્ષી, વિશ્વવિષયસ્યાક્ષજાદેસ્તુ તાત્કાલિકમેવેતિ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નિર્દોષેતિ ॥
અયમર્થઃ ।
તત્સત્યમિત્યાદિજ્ઞાનસ્યાત્યન્તિકં પ્રામાણ્યં ગૃહ્ણાતિ સાક્ષીત્યત્ર કિં નિમિત્તમ્ ।
જ્ઞાનં ગૃહ્ણન્ તસ્ય નિર્દોષતાયાં પ્રામાણ્યમપિ ગૃહ્ણાતીતિ સાક્ષિણઃ સ્વભાવો ઽયમિતિ ચેત્ ।
કથં તર્હ્યક્ષજાદેરપિ આત્યન્તિકં પ્રામાણ્યં ન ગૃહ્ણીયાત્ ।
તસ્યાપિ નિર્દોષજ્ઞાનરૂપ(ત્વ)શક્તિસદ્ભાવાદિતિ ।
અથવા કિં સાક્ષી કુત્રાપિ પ્રામાણ્યમાત્યન્તિકં ગ્રહીતું ન શક્નોતિ ।
કિંવા ક્વચિચ્છક્તઃ ક્વચિદશક્તઃ ।
આદ્યસ્યોત્તરમ્- અન્યથેત્યાદિ ।
દ્વિતીયસ્યોત્તરમ્- વાક્યેતિ ॥
*4,587*
સ્યાદેતદેવં યદ્યક્ષજાદિજ્ઞાનં નિર્દોષં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
અવિદ્યાકૃતપ્રપઞ્ચવિષયત્વાત્ શુક્તિરજતાદિજ્ઞાનવત્ ।
નન્વવિદ્યા કિમાશ્રિતેતિ ચેત્ ।
જીવાશ્રિતેતિ બ્રૂમઃ ।
નન્વત્રાપિ દૂષણમુક્તમ્"સ્વતો ઽન્યતાઽ; ઇતિ ।
નૈતદસ્તિ ।
તદ્ભેદસ્યાપ્યાવિદ્યકત્વાત્ ।
નચ ચક્રકાદિદોષઃ ।
પ્રપઞ્ચ(વિશ્વ)સ્ય જીવાજ્ઞાનકૃતત્વેન શ્રુત્યાદિસિદ્ધત્વાત્ ।
પ્રમિતે ચાર્થે તર્કાણામવકાશાભાવાત્ ।
નચ કલ્પ્યાભાવદોષઃ ।
વિશ્વસ્યૈકાજ્ઞાનકૃતત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
તદતિરિક્તજીવજડપ્રપઞ્ચસ્ય કલ્પ્યત્વોપપત્તેઃ ।
એકજીવવાદો હિ માયાવાદિનાં પરં હૃદયમ્ ।
બહુજીવવાદસ્તુ મન્દાનામાભિમુખ્યાયાવતારિત ઇત્યત આહ- એકેતિ ॥
એકજ્ઞાનકૃતં વિશ્વમિતિ યચ્ચોષ્યતે મૃષા ।
બહુજ્ઞાનકૃતં વિશ્વમિતિ તસ્યોત્તરં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
ઉચ્યતે બ્રહ્મવિવર્તવાદિભિઃ, મૃષા પ્રમાણેન વિના ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સ્યાદપીદં કથઞ્ચિત્ ।
યદિ વિશ્વસ્યૈકજીવાજ્ઞાનકલ્પિતત્વં સ્યાત્ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
શ્રુત્યાદેરનુપદમેવ સમ્યગ્વ્યાખ્યાસ્યમાનત્વાત્ ।
બહૂનામીશ્વરસ્ય તત્પ્રેરિતાનાં બ્રહ્માદીનાં ચ જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નૈર્નિમિત્તત્વે શ્રુત્યાદિપ્રમાણસદ્ભાવેન તદ્વિરુદ્ધત્વાચ્ચેતિ ।
*4,591*
કિઞ્ચૈકજીવાજ્ઞાનપરિકલ્પિતં જીવજડાત્મકં સમસ્તમિતિ વદન્પ્રષ્ટવ્યઃ કિમસાવેકો જીવસ્ત્વમ્ ઉતાન્ય ઇતિ ।
અન્યશ્ચેત્તદજ્ઞાનકલ્પિતસ્ય તવ બન્ધમોક્ષાભાવાદ્વયર્થં પારિવ્રાજ્યાદિકમા(મિત્યા)પદ્યેત ।
આદ્યે ઽપિ પ્રતિવાદિપ્રમુખાન્જીવાન્પશ્યસિ ન વા ।
પ્રથમે ઽપિ (કિં) સન્તીત્યુત ન સન્તીતિ ।
આદ્યં દૂષયતિ- પરસ્યેતિ ॥
પરસ્ય સત્યતાં જાનન્નપિ યઃ સ્વાત્મતસ્કરઃ ।
પરો નાસ્તીતિ વદતિ ... ॥ મનુવ્_1,4.105અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યઃ પરસ્ય પ્રતિવાદ્યાદેઃ સત્યતાં જાનન્નપિ પરો નાસ્તીતિ વદતિ ।
સ સ્વાત્મતસ્કર ઇતિ યોજના ।
સ્વાત્માનમિવ પરમપિ સત્યતયા પશ્યતો ઽહમેક એવ સત્યો મદજ્ઞાનકલ્પિતાઃ સર્વે જીવા જડાશ્ચેતિ વચનં સ્વાનુભવવિરુદ્ધમિત્યર્થઃ ।
નહિ ત્વદજ્ઞાનપરિકલ્પિતં સમસ્તમિત્યત્ર બલવત્પ્રમાણમસ્તિ ।
યેન દર્શનમપિ બાધ્યેત ।
નહિ સત્ત્વેન પ્રતીયમાનસ્યાપિ ગન્ધર્વનગરાદેરસત્ત્વમેવાઙ્ગીક્રિયતે ।
કિન્તુ બલવત્પ્રમાણબાધાત્ ।
અન્યથા પ્રતિવાદ્યજ્ઞાનકલ્પિતસ્ત્વમિતિ કથં ન સ્યાઃ ।
તથા ચાનિશ્ચયેન ન મોક્ષાર્થા પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ ।
*4,592*
દ્વિતીયતૃતીયૌ નિરાચષ્ટે- કિમિતિ ॥
... કિમિત્યુન્મત્તવદ્ વદેત્

ન્યાયસુધા:
યદિ પરઃ પ્રતિવાદ્યાદિજીવાન્ન પશ્યતિ, પશ્યન્વા ન સન્તીતિ પશ્યતિ, તદા કિમિત્યુન્મત્તવદ્વવદેત્ ।
ન કથાયાં પ્રવિશેત્ ।
ન શાસ્ત્રં વિરચયેદ્વયાકુર્યાદ્વા ।
અન્યથોન્મત્તવન્નાયં લૌકિકો નાપિ પરીક્ષક ઇત્યુપેક્ષણીયઃ સ્યાત્ ।
કુતો ન વદેત્ ।
યેન વદન્તુન્મત્તપદવીમાસાદયેદિત્યત આહ- પરાભાવ ઇતિ ॥
*4,593*
પરાભાવે હિ વાગ્ વ્યર્થા ...

ન્યાયસુધા:
વાચઃ પરબોધનાર્થત્વાત્ ।
પરાભાવે ચ તદ્વૈયર્થ્યાદ્વયર્થ્યાં વાચં ન પ્રયુઞ્જીત ।
પ્રયુઞ્જાનશ્ચ કથમુન્મત્તો ન સ્યાદિતિ ।
સત્યં પરાભાવે વચનમનર્થકમ્ ।
મયાપિ કિમપિ નોચ્યત ઇત્યત આહ- યદીતિ ॥
... યદિ નૈવોચ્યતે તદા ।
કશાવેત્રાદિકં તસ્ય તસ્કરસ્યોત્તરં વદેત્ ॥ મનુવ્_1,4.106બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
મયા કિમપિ કદાપિ નૈવોચ્યત ઇતિ યદ્યુચ્યતે તદા સ્વક્રિયાવિરોધિશ્રઃ સકલલોકાવગતાર્થાપલાપિનસ્તસ્ય તસ્કરસ્યૈવ દણ્ડ એવોચિતો ન પ્રત્યુત્તરમ્ ।
પરમાર્થતો નોચ્યત ઇત્યુચ્યત ઇતિ ચેત્ ।
તત્કિં પ્રતીયોગ્યભાવે નિશ્ચિતે વ્યવહારતો ઽપિ વદન્તઃ પ્રેક્ષાવન્તો ભવન્તિ, યેનેદમુચ્યેતેતિ ।
*4,594*
પ્રાક્ પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વસિદ્ધયે પરોદાહૃતાનાં શ્રુતીનાં બાહ્યોપપત્તિવિરોધઃ (પ્રતિપા)વ્યુત્પાદિતઃ ।
ઇદાનીમાન્તરાનુપપત્તિપ્રદર્શનપૂર્વકં તાસામવિરુદ્ધાર્થવ્યાખ્યાનાર્થમુત્તરો ગ્રન્થઃ ।
અથવા સર્વશ્રુતિસાધારણાનુપપત્તિઃ પ્રાક્ પ્રપઞ્ચિતા ।
ઇદાનીમસાધારણાનુપપત્તિર્વ્યુત્પાદ્યતે ।
તત્ર તાવત્પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેતેત્યાદિવાક્યદ્વયં પઠિત્વા પરાભિમતે ઽર્થે ઽનુપપત્તિમાહ- પ્રપઞ્ચ ઇતિ ॥
પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેત નિવર્તેત ન સંશયઃ ।
માયામાત્રમિદં દ્વૈતમદ્વૈતં પરમાર્થતઃ

વિકલ્પો વિનિવર્તેત કલ્પિતો યદિ કેનચિત્ ।
ઉપદેશાદયં વાદો ઽજ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે

ઇત્યત્ર યદિશબ્દૌ ચ નિવર્તેતેતિ ચ દ્વયમ્ ।
વિશ્વસ્ય સત્યતામાહુર્ ... ॥ મનુવ્_1,4.109અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
નન્વત્ર સૂત્રગૃહીતતયા પરેણોપાત્તાનાં શ્રુતીનામનુપપત્ત્યાદિકં પ્રથમતા વક્તવ્યમ્ ।
સત્યમ્ ।
તથાપ્યેકજીવાજ્ઞાનપરિકલ્પિતત્વે સમસ્તસ્ય, ન પ્રમાણમસ્તીત્યનન્તરમેવોક્તમ્ ।
અસ્યાં ચ તદાપાતતઃ પ્રતીયતે ।
"અનાદિમાયયા સુપ્તો યદા જીવઃ પ્રબુદ્ધયતેઽ; ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
અત ઉભયાનુગુણ્યાદસ્યાઃ પ્રથમપ્રાપ્તિઃ ।
ઇત્યત્ર શ્લોકદ્વયે યદિશબ્દદ્વયં નિવર્તેતેતિ લિઙ્પ્રયોગદ્વયં ચ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
વિદ્યેતેત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
તથા કેનચિદિતિ ।
સત્યતામિત્યુપલક્ષણમ્ ।
અનાદિતાં ચેતિ ગ્રાહ્યમ્ ।
આહુરિત્યવગમયન્તીત્યર્થઃ ।
તથાચ વિશ્વમિથ્યાત્વપરતયા વ્યાખ્યાને તદનુપપત્તિરિતિ શેષઃ ।
યદ્યત્ર પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વમભિ(સં)ધિત્સિતં સ્યાત્તદા યો ઽયં પ્રપઞ્ચો વિદ્યત ઇવ દૃશ્યતે સ નિવર્તિષ્યતે ।
અજ્ઞાનેન કલ્પિતો વિકલ્પો વિનિવર્તિષ્યત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
યદ્યાદ્યાસ્તુશબ્દા વિગતાર્થા વિરુદ્ધાર્થાશ્ચ ।
તત્પ્રયોગે હિ પ્રસઙ્ગદ્વયપરમેતદ્વાક્યદ્વયમિતિ વિજ્ઞાયતે ।
યદિ પર્વતો નિરગ્નિકો ભવેત્ તર્હિ નિર્ધૂમો ઽપિ સ્યાદિતિ યથા ।
*4,597*
પ્રસઙ્ગસ્ય ચ વિપર્યયે પર્યવસાનાદનિવૃત્ત્યાદિકમેવ વાક્યસામર્થ્યાલ્લભ્યત ઇતિ પરકીયમર્થમપાકુર્વતૈવ શ્રુતિતાત્પર્યં સૂચિતમ્ ।
તત્સ્પષ્ટીકુર્વન્વિદ્યેતેત્યસ્યાર્થં તાવદાહ- વિદ્યેતેતિ ॥
... વિદ્યેતોત્પત્તિમેવ ચ

ન્યાયસુધા:
ઇત્યેતચ્છબ્દરૂપમુત્પત્તિમેવાહ ।
નતુ સત્તામિતિ પ્રકૃત્યર્થકથનમ્ ।
ચશબ્દેન નિવર્તેતેતિ વિનાશમાહ ।
નતુ બાધમિતિ સમુચ્ચિનોતિ ।
વિદ્યતેરુતપત્ત્યર્થત્વં કુત ઇત્યત આહ- વિદેતિ ॥
વિદોત્પત્તાવિતિ હ્યસ્માદ્ ધાતોર્ ...
ન્યાયસુધા:
વિદોત્પત્તાવિતિ હ્યસ્માદ્ધાતોઃ ।
ધાતોર્ધાતુવ્યાખ્યાનાદિત્યર્થઃ ।
વિદ્યતેરુત્પત્ત્યર્થત્વં પ્રત્યેતવ્યમિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
ધાતોરિતિ ષષ્ઠયન્તં વા ।
તસ્ય વ્યાખ્યાનાદિતિ શેષઃ ।
મન્દાનામપ્રસિદ્ધમપીદં ધાતુવ્યાખ્યાનં બહુજ્ઞાનાં પ્રસિદ્ધમેવેતિ હિશબ્દ(બ્દાર્થઃ)ઃ ।
તથાપ્યુત્પવિરેવેતિ કુતઃ, સત્તાત્ર કુતો નેત્યત આહ- ઉત્પત્તિરેવેતિ ॥
... ઉત્પત્તિરેવ હિ ।
નિવૃત્તિવ્યાપ્તિયુક્ પ્રાયઃ પ્રપઞ્ચો ભેદપઞ્ચકઃ ॥ મનુવ્_1,4.110બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અત્ર હિ પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેત તર્હિ નિવર્તેતેતિ યદિશબ્દાદિબલાત્પ્રસઙ્ગો ઽયમિતિ જ્ઞાયતે ।
પ્રસઙ્ગશ્ચ વ્યાપ્તિમૂલઃ ।
વ્યાપ્યાઙ્ગીકારે ઽનિષ્યવ્યાપકપ્રસઞ્જનં તર્ક ઇતિ તલ્લક્ષણાત્ ।
તથાચ વિદ્યેતેત્યાપાદકતયોક્તસ્યાર્થસ્ય નિવર્તેતેત્યાપાદ્યતયોક્તયા નિવૃત્ત્યા વ્યાપ્તિરવશ્યમ્ભાવિની ।
ઉત્પત્તિરેવ નિવૃત્તિવ્યાપ્તિક્(ક્તા) ।
ન સત્તા ।
અસ્માકં વ્યભિચારિત્વાત્ પરસ્ય વિરુદ્ધત્વાત્ ।
અતઃ પ્રતીયમાનાન્વયયોગ્યતાભાવાન્ન સત્તા વિદ્યતેરર્થઃ ।
કિન્તૂત્પત્તિરેવ તદ્યોગ્યત્વાદિતિ ।
પ્રધ્વંસવ્યુદાસાથ પ્રાય ઇત્યક્તમ્ ।
ઉત્પત્તિર્નિવૃત્તિયુગિત્યયં પ્રાયો બાહુલ્યમિત્યર્થઃ ।
તથાચ ભાવત્વે સતીત્યાપાદકવિશેષણં વિવક્ષિતમિત્યુક્તં ભવતિ ।
એતેનાલ્પજ્ઞાનાં ધાતુવ્યાખ્યાને વિપ્રતિપત્તિરિતિ નિરસ્તા વેદિતવ્યા ।
*4,598*
નનૂત્પત્તિર્નામ કારણાયત્તસત્તાલાભઃ ।
નચાભાવે સત્તાસ્તીત્યભાવસ્ય પ્રસક્ત્યભાવાત્પ્રાય ઇતિ વ્યર્થમ્ ।
મૈવમ્ ।
કેયં સત્તા નામાનુગતરૂપા વા સ્વરૂપમેવ વા નાદ્યઃ ।
તસ્યા ઘટાદાવપ્યભાવસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અભાવે તદ્ભાવસ્યાસ્ત્યભાવો ઽસ્તિ ચ ધ્વંસ ઇત્યાદૌ વક્ષ્યમાણત્વાદિતિ ।
*4,602*
નન્વસ્મિન્નપિ વ્યાખ્યાને નાન્વયયોગ્યતાસ્તિ ।
તર્કસ્ય વ્યાપ્તિરિવ વિપર્યયે પર્યવસાનમવશ્યમ્ભાવિ ।
તથાચ પ્રપઞ્ચો યદ્યુત્પદ્યેત તર્હિ વિનશ્યેત ।
નચ વિનશ્યતિ ।
તસ્માન્નોત્પદ્યત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન ચૈતદ્યુક્તમ્ ।
ક્ષિત્યાદેઃ પ્રપઞ્ચસ્યોત્પત્તિવિનાશયોઃ પ્રમાણદૃષ્ટત્વાત્ ।
અત એવ તર્કાઙ્ગભૂતમાપાદ્યસ્યાનિષ્ટત્વં ચ નોપપદ્યત ઇત્યતઃ પ્રપઞ્ચશબ્દમન્યથા વ્યાચષ્ટે- પ્રપઞ્ચ ઇતિ ॥
... પ્રપઞ્ચો ભેદપઞ્ચકઃ

ન્યાયસુધા:
નાયં પ્રપઞ્ચશબ્દો વિશ્વવિસ્તારવાચી ।
યેનોક્તદોષઃ સ્યાત્ ।
કિન્તુ પઞ્ચાનાં વર્ગઃ પઞ્ચઃ ।
પઞ્ચશતૌ વર્ગે વેતિ વાશબ્દેન પઞ્ચશબ્દસ્યાપિ નિપાતનાઙ્ગીકારાત્ ।
પ્રકૃષ્ટઃ પઞ્ચઃ પ્રપઞ્ચઃ ।
પ્રકૃષ્ટતા ચ મોક્ષાઙ્ગજ્ઞાનતયા ભવતિ ।
સા ચ ભેદસમ્બન્ધિન એવ પઞ્ચકસ્યોપપન્ના ।
"વૈલક્ષણ્યં તયોર્જ્ઞાત્વા મુચ્યતે બદ્ધયતે ઽન્યથાઽ; ઇત્યાદેઃ ।
અતઃ પ્રપઞ્ચો ભેદપઞ્ચકઃ ।
સચ જીવેશ્વરપ્રકૃત્યાદિનિત્યસ્વરૂપભૂતો ઽનાદિનિત્ય એવેતિ નોક્તદોષઃ ।
ટીકાકારસ્તુ મન્યતે ।
ભેદો નામાન્યોન્યાભાવઃ ।
સ ચાન્યોન્યતાદાત્મ્યાપત્ત્યૈવ નિવર્તનીયઃ ।
પ્રતિયોગ્યાપ(ગ્યુત્પ)ત્તેરેવાભાવવિપત્તિત્વસ્ય પ્રાગભાવે દૃષ્ટત્વાત્ ।
નચ કદાપિ પદાર્થાનામન્યોન્યં તાદાત્મ્યમસ્તીત્યનિત્યાનામપિ ભેદો નિત્ય એવેતિ ।
અન્યે ઽપ્યાહુઃ ।
"નિત્યે ચ ત્રયાણાં સિદ્ધિઃઽ; ઇતિ ।
વ્યાસ -(7)
*4,607*
પ્રપઞ્ચશબ્દોભેદપઞ્ચકવાચીત્યેતત્કુત ઇતિ ચેત્ ।
પરોક્તાનુપપત્તેરેવેતિ બ્રૂમઃ ।
સમાનાર્થાયાઃ શ્રુતેશ્ચેત્યાહ- જીવેતિ ॥
જીવેશ્વરભિદા ચૈવ જડેશ્વરભિદા તથા ।
જીવભેદો મિથશ્ચૈવ જડજીવભિદા તથા ।
મિથશ્ચ જડભેદો યઃ પ્રપઞ્ચો ભેદપઞ્ચકઃ

સો ઽયં સત્યો હ્યનાદિશ્ચ ...
ન્યાયસુધા:
અત્ર ચશબ્દાસ્તથાશબ્દૌ ચાન્યોન્યસમુચ્ચયે ।
એવશબ્દાવભેદસાહિત્યવ્યવચ્છેદાર્થૌ ।
એષ ભેદપઞ્ચકઃ પ્રપઞ્ચ ઉક્તઃ ।
પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેતેત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
સો ઽયં સત્યો હ્યનાદિશ્ચેત્યનેન અત્રાપિ પ્રતિજ્ઞાદ્વયં બહિરેવ કર્તવ્યમિતિ જ્ઞાયતે ।
તત્રાનાદિત્વાનઙ્ગીકારે બાધકં સાદિશ્ચેદિતિ ।
... સાદિશ્ચેન્નાશમાપ્નુયાત્
*4,608*
ન્યાયસુધા:
અનેન પ્રથમશ્લોકસ્ય પૂર્વાર્ધો વ્યાખ્યાતો ભવતિ ।
સત્યત્વાભાવે બાધકં સ્વયમૂહનીયમિત્યભિપ્રેત્ય તદુપસંહૃતમ્- દ્વૈતમિતિ ॥
દ્વૈતં ન વિદ્યત ઇતિ તસ્માદજ્ઞાનિનાં મતમ્

ઇતિ શ્રુતેર્ ...
ન્યાયસુધા:
તેનાજ્ઞાત ઇત્યુક્તાર્થં ભવતિ ।
શ્રુત્યન્તરેણાવ્યાખ્યાતત્વાન્માયામાત્રમિત્યેતદ્વયાચષ્ટે- મતમિતિ ॥
... મિતં ત્રાતં માયાખ્યહરિવિદ્યયા
ન્યાયસુધા:
માઙ્ માને ત્રૈઙ્ પાલન ઇત્યાભ્યાં ઘઞઽર્થે કવિધાનમિતિ કર્મણિ કપ્રત્યયે માત્રમિતિ ભવતિ ।
ધાતુદ્વયાદપ્યેકઃ પ્રત્યયઃ અદિભૂભ્યાં ડુતચ્ અદ્ભુતમિત્યાદૌ દૃષ્ટઃ ।
"વિષ્ણોઃ પ્રજ્ઞપ્તિરેવૈકા શબ્દૈરેવાભિધીયતેઽ; ઇત્યતો માયાખ્યહરિવિદ્યયેત્યુપપન્નમ્ ।
*4,618*
અદ્વૈતં પરમાર્થત ઇત્યેતદ્વયાખ્યાતિ- ઉત્તમો ઽર્થ ઇતિ ॥
ઉત્તમો ઽર્થો હરિસ્ત્વેકસ્તદન્યન્મધ્યમાધ્યમમ્

ન્યાયસુધા:
તસ્યોપપાદનમ્- તદન્યદિતિ ॥
યતસ્તસ્માદ્ધરેરન્યત્કિઞ્ચિન્મધ્યમં કિઞ્ચિદધમં તસ્માદુત્તમો ઽર્થો હરિરેવૈક ઇતિ ।
"વિકલ્પો વિનિવર્તેતઽ; ઇત્યેતત્પ્રપઞ્ચસત્યતાયાં સ્ફુટમિતિ ન વ્યાકૃતમ્ ।
ઇયમત્ર યોજના ।
"અનાદિમાયયા સુપ્તો યદા જીવઃ પ્રબુદ્ધયતે ।
અજમનિદ્રમસ્વપ્નમદ્વૈતં બુદ્ધયતે તદાઽ; ॥
ઇતિ
પૂર્વશ્લોકે ઽનાદિમાયયા પરમેશ્વરપ્રજ્ઞયા તદિચ્છયા વા જીવજાતસ્ય પ્રકૃત્યાદિજડાવૃતજ્ઞાનત્વલક્ષણં સુપ્તત્વં તયૈવ પરમેશ્વરાદિતત્ત્વવિષયપરોક્ષજ્ઞાનલક્ષણં પ્રબોધમભિધાય અપરોક્ષજ્ઞાનમપ્યુક્તમ્ ।
તેન જીવેશ્વરયોર્જડેશ્વરયોર્જીવજડયોશ્ચ ભેદાઃ પ્રતિપાદિતા ।
પ્રભોરિચ્છયા નિગડાદિના પુરુષે બદ્ધે મુક્તે વા ભેદ(ત્રય)દર્શનાત્ ।
*4,620*
પ્રાક્"પ્રભવઃસર્વભાવાનામ્ઽ; ઇતિ ભાવશબ્દોક્તાનાં જીવાનાં મિથો ભેદો ઽપ્યુક્તઃ ।
તત એવાવરણાનાં જડાનામપિ મિથો ભેદો ઽર્થાલ્લભ્યતે ।
તેષાં ચ પઞ્ચાનામપિ ભેદાનામ્"અનાદિમાયયાઽ"અજમનિદ્રમ્ઽ; ઇત્યાદિવિશેષણસામર્થ્યાદિનાનાદિત્વમપિ લબ્ધમ્ ।
તદેતત્પઞ્ચભેદસ્ય સત્યત્વમનાદિત્વં ચોપપાદયિતુમિદં શ્લોકદ્વયમ્ ।
તત્ર તાવદનાદિત્વં વિપક્ષે બાધકપ્રદર્શનેનોપપાદયતિ- પ્રપઞ્ચ ઇતિ ॥
યદિ ચ જડજીવભેદો નિવર્તેત તદા જીવાનાં જડત્વાપત્ત્યા મોક્ષશાસ્ત્રવૈયર્થ્યમિત્યાદિરૂપેણ નિવર્તેતેત્યસ્યાનિષ્ટત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન સંશય ઇત્રત વ્યાપ્તેનિર્શ્ચાયકમાહ ।
એવં ભેદપઞ્ચકસ્યાનાદિતામુપપાદ્ય સત્યતાયાં પ્રમાણમાહ- માયામાત્રમિતિ ॥
યસ્માદિદં પ્રપઞ્ચશબ્દોક્તં દ્વૈતમુક્તરીત્યા માયામાત્રં તસ્માત્સત્યમ્ ।
ન હ્યવિદ્યમાનમીશ્વરપ્રજ્ઞાવિષયો ભવતિ ।
ભ્રાન્તિત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપ્યવિદ્યમાનં કેનાપિ રક્ષ્યતે ।
અત્ર દ્વયોર્ભાવો દ્વિતા ।
તદીયો વર્ગો દ્વૈતમ્ ।
સામાન્યે નપુંસકમ્ ।
પ્રપઞ્ચસમ્બન્ધસ્તુ પ્રકરણાલ્લભ્યત ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
તર્હ્યદ્વૈતઃસર્વભાવાનામિત્યાદિ કથમુક્તમિત્યત આહ- અદ્વૈતમિતિ ॥
યદિદં પરમેશ્વરસ્યાદ્વૈતત્વં(ચ) વિશેષણમુક્તં ન તત્ દ્વિતીયવસ્તુરાહિત્યાભિપ્રાયેણ ।
કિન્તુ પરમાર્થતઃ ।
લ્યબ્લોપનિમિત્તા પઞ્ચમી ।
ઉક્તમમર્થમભિપ્રેત્યેતિ ।
સપ્તમ્યર્થે વા તસિઃ ।
ઉત્તમાર્થવિષય ઇતિ ।
ભેદસત્યતાનઙ્ગીકારે બાધકં ચાહ- વિકલ્પ ઇતિ ॥
વિકલ્પઃ પ્રકૃતો ભેદો યદિ કેનચિદજ્ઞાનાદિના કલ્પિતઃ સ્યાત્તર્હિ ચન્દ્રભેદવન્નિવર્તેત ।
બાધ્યેત ।
નચ બાધ્યતે ।
તસ્માન્ન કલ્પિતઃ ।
કિન્તુ સત્ય એવેતિ ।
ઉપસંહરતિ- ઉપદેશાદિતિ ॥
તદેવમુપદેશાચ્છત્યાદ્યનુસારિત્વાત્ અયમેવ સતાં વાદઃ ।
યો ભેદસત્યત્વાદિવિષયઃ ।
દ્વૈતં ન વિદ્યત ઇતિ તુ તત્ત્વે ઽજ્ઞાતે સતિ ભવતિ ।
અતો દુર્વાદ ઇતિ ।
*4,625f.*
અધુના પરિણામવાદિના વિવર્તવાદિના ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટા તાનુપરોધાદિતિ સૂત્રાર્થતયા ગૃહીતામ્"ઉત તમાદેશમપ્રાક્ષઽ; ઇત્યાદિકાં શ્રુતિં વ્યાખ્યાતિ ।
તત્ર પરિણામવાદિનો વ્યાખ્યાનમ્"ઉત તમાદેશમપ્રાક્ષઃ, યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમ્ઽ; ઇત્રત જગતો બ્રહ્મપરિણામતયા તતો ઽનન્ત્વાભિપ્રાયેણ તદ્વિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
તત્ર સર્વસ્ય બ્રહ્મોપાદાનતામજાનતા ઉપાદાનોપાદેયયોરપિ ભેદં મન્યમાનેન શ્વેતકેતુના અન્યજ્ઞાને સત્યન્યજ્ઞાનસ્ય ક્વાપ્યદર્શનાત્ ।
"કથં નુ ભગવઃ સ આદેશો ભવતિઽ; ઇતિ ચોદિતે જગતો બ્રહ્મોપાદાનતયા તદનન્યત્વમુપદેક્ષ્યન્ લૌકિકપ્રતીતિસિદ્ધં કારણાત્કાર્યસ્યાનન્યત્વં, તજ્જ્ઞાનેન તજ્જ્ઞાનં ચ દર્શયતિ-"યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેન સર્વં મૃણ્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ ।
યથા સોમ્યૈકેન લોહમણિના સર્વં લોહમયં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં લોહમણિરિત્યેવ સત્યમ્ યથા ।
સોમ્યૈકેન નખનિકૃન્તનેન સર્વં કાર્ષ્ણાયસં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
વાચાઽરમ્ભણં વિકારો નામધેયં કાર્ષ્ણાયસમિત્યેવ સત્યમ્ઽ; ઇતિ ।
યથૈકમૃત્પિણ્ડાદિપરિણામાનાં ઘટાદીનાં તદનન્યયા તજ્જ્ઞાનેન જ્ઞાતતેતિ દૃષ્ટાન્તત્રયાર્થઃ ।
અનન્યત્વે કથં કાર્યત્વમિત્યાશઙ્કય વ્યવહારાર્થમિત્યાહ- વાચાઽરમ્ભણમિતિ ।
વાચેતિ ષષ્ઠયર્થે તૃતીયા ।
વાગ્ગ્રહણં સમસ્તેન્દ્રિયવ્યવહારોપલક્ષણમ્ ।
વિકારો ઽભિધેયો ઘટાદિઃ, નામધેયં તદભિધાનમિતિ કુમ્ભાદેર્વાચ્યસ્ય તદ્વાચકાનાં ચ સ્વરૂપકાર્યવ્યપદેશાદિભેદાત્પરસ્પરં ભેદો વાસ્તવ ઇત્યુક્તમ્ ।
એતૈર્હેતુભિઃ પરસ્પરં ભેદશ્ચેત્કારણાદપિ તૈરેવ ભેદ ઇતિ પૂર્વપક્ષં નિષેદ્ધુમાહ- મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમિતિ ॥
ઇતિશબ્દઃ પ્રકારવચનઃ ।
યત્પ્રકારેણ યત્સત્તયા મૃત્તિકા સતી તત્પ્રકારેણૈવ મૃણ્મયં સત્યમ્ ।
નાશ્વમહિષાદિવન્નૈરપેક્ષ્યેણેતિ ।
*4,626*
વિવર્તવાદી તુ વ્યાચષ્ટે ।
એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાય દૃષ્ટાન્તાકાઙ્ક્ષાયામુચ્યતે- યથા સોમ્યેતિ ॥
એતદુક્તં ભવતિ ।
એકેન મૃત્પિણ્ડેન પરમાર્થતો મૃદાત્મના વિજ્ઞાતેન સર્વં મૃણ્મયં ઘટાદિકં મૃદાત્મકત્વાવિશેષાદ્વિજ્ઞાતં ભવેત્ ।
યતો વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્ ।
વાચા કેવલમસ્તીત્યારભ્યતે ।
વિકારો ઘટઃ શરાવ ઉદઞ્ચનં ચેતિ ।
નતુ વસ્તુવૃત્તેન વિકારો નામ કશ્ચિદસ્તિ ।
નામધેયમાત્રં હ્યેતદનૃતમ્ ।
મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમિત્યેષ બ્રહ્મણો દૃષ્ટાન્ત આમ્નાત ઇતિ ।
*4,630*
તત્રૈકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનં મૃત્પિણ્ડાદિદૃષ્ટાન્તાશ્ચ વિકારવિવર્તાભિપ્રાયા ઇત્યે(વં)તત્ ન તાવદ્વાક્યાત્પ્રતીયતે ।
કિન્તુ વાચારમ્ભણમિત્યુપપાદકવાક્યબલાદિતિ વક્તવ્યમ્ ।
અતસ્તદેવ પ્રથમં વ્યાકુવર્ન્વાચારમ્ભણશબ્દાર્થમાહ- વાચારબ્ધમિતિ ॥
વાચારબ્ધં તુ સાઙ્કેત્યં નામ સ્યાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
નન્વારમ્ભણશબ્દો લ્યુડન્તઃ ।
લ્યુટ્ ચ ભાવે કરણાધિકરણયોશ્ચ વિહિતો ન કર્મણિ નચ"કૃત્યલ્લુટો બહુલમ્ઽ; ઇતિ કર્મણિ લ્યુટ્ ।
પ્રબલનિયામકમન્તરેણ બહુલગ્રહણસ્ય કર્મણિ વ્યાખ્યાતુમશક્યત્વાત્ ।
"ન ચારભ્યસ્યારમ્ભણમિતિ યુજ્યતે શબ્દઃઽ; ઇતિ સ્વવચનવિરોધાચ્ચ ।
તત્કથમારબ્ધ ઇતિ વ્યાખ્યાનમિતિ ।
મૈવમ્ ।
ભાવ એવારમ્ભણશબ્દસ્યાઙ્ગીકારાત્ ।
વાચા વાગિન્દ્રિયેણારમ્ભણમુત્પાદનં યસ્યેતિ તૃતીયાયા અલુક્ ।
"ટાપં ચાપિ હલન્તાનાં યથા વાચા નિશા દિશાઽ; ઇતિ વચનાત્, વાચયાઽરમ્ભણં યસ્યેતિ વા બહુવ્રીહિરયમ્ ।
તસ્યાર્થકથનં વાચાખ્યમિતિ ।
તુશબ્દો ઽવધારણાર્થ ઉત્તરત્ર સમ્બદ્ધયતે ।
વાચારમ્ભણશબ્દાદેવ વિકારત્વલાભાદ્વિકાર ઇતિ પુનરુક્તં સ્યાદતસ્તાત્પર્યમાહ- સાઙ્કેત્યેતિ ॥
વાચારમ્ભણશબ્દેન સાઙ્કેતિકં નામૈવ વાચ્યં સ્યાત્ ।
અવયવાર્થકથનં તુ વૈશદ્યાર્થમેવ ।
યથા ચષ્ટે ઽનેનેતિ ચક્ષુરિતિ નિર્વચનલભ્યેતિ દર્શનકારણત્વે ચક્ષુષા પશ્યતીતિ નોક્તાર્થતા ।
તસ્યાં દશાયામવયવાર્થસ્યાવિવક્ષિતત્વાત્ ।
તથાચ વાચારમ્ભણશબ્દો ઽપિ સાઙ્કેતિકપર્યાય ઇતિ ।
*4,634*
... વિકૃતં બહુ
ન્યાયસુધા:
વિકારશબ્દાર્થમાહ- વિકૃતમિતિ ॥
અનેન વિક્રિયત ઇતિ વિકાર ઇતિ કર્મણિ ઘઞિત્યુક્તં ભવતિ ।
વિકૃતત્વોપપાદકમર્થાન્તરં ચાહ- વહ્નિતિ ॥

વિવિધઃ મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમિત્યસ્યાર્થમાહ- ત્વિતિ ॥
નિત્યં તુ નામધેયં યન્મૃત્તિકેત્યાદિ વૈદિકમ્

ન્યાયસુધા:
સત્યશબ્દાર્થો નિત્યમિતિ ॥
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
આદિશબ્દેન લોહમણ્યાદેર્ગ્રડણમ્ ।
યન્મૃત્તિકેત્યાદિ સંસ્કૃતં નામધેયમ્ તદેવ નિત્યમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
વૈદિકમિતિ તદુપપાદનમ્ ।
*4,635*
તતશ્ચૈવં યોજના ।
વાચારમ્ભણં સાઙ્કેતિકં નામધેયં વિકાર ઉત્પત્તિમત્ ।
તત એવાનિત્યમ્ ।
કુતઃ ।
બહુવિધત્વાત્ ।
પુરુષેચ્છાનુસારેણાનેક(વિધ)પ્રકારત્વાત્ ।
મૃત્તિકેત્યાદિનામધેયં વૈદિકત્વાન્નિત્યમનાદિ ચેતિ ।
નચ વાચારમ્ભણં વિકાર ઇતિ લિઙ્ગવૈષમ્યદોષઃ ।
નામધેયવિકારશબ્દયોર્નિયતલિઙ્ગત્વાત્ ।
વાચારમ્ભણશબ્દસ્ય ચ નામધેયવિશેષણત્વાત્ ।
વિશેષણાનાં ચ વિશેષ્યનિઘ્નત્વાત્ ।
અત એવ સાઙ્કેત્યમિત્યેવ વક્તવ્યે સાઙ્કેત્યનામેત્યવોચત્ ।
યદા તુ વાચા યસ્યારમ્ભણં તન્નામધેયં વિકારો જનિમદિતિ, વાચા નામ્નામારમ્ભણં વિવિધાકારઃ, આકારાકારિણોરભેદાત્ ।
વિકારિત્વાદુત્પત્તિવિનાશવદિતિ યાવદિતિ વા ગ્રન્થાન્તરોક્તા યોજના, તદા(તુ) લિઙ્ગવ્યત્યાસશઙ્કૈવ નાસ્તીતિ ।
*4,638f.*
નનુ ચ સાઙ્કેતિકાનામનામુત્પત્તિવિનાશવત્ત્વં સંસ્કૃતનામ્નામનાદિનિત્યત્વં કિમર્થમત્રોચ્યતે ।
પરમપ્રકૃતે બ્રહ્મવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાને ઽવાન્તરપ્રકૃતે ઽસ્માકમિવદૃષ્ટાન્તે (વો)ચોપયોગાભાવાત્ ।
અતો ઽસઙ્ગતત્વાન્નાયં શ્રુત્યર્થ ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
યદ્યપિ પરસ્યેવ નેદં દૃષ્ટાન્તોપપાદકમ્ ।
તથાપિ બ્રહ્મજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાને દૃષ્ટાન્તાન્તરતયોપયોક્ષ્યતે ।
યથા તેન તદ્વિજ્ઞાતં સ્યાદિતિ, પ્રકૃતાનુવૃત્તેરિત્યાશયવાનાહ- પ્રાધાન્યાદિતિ ॥
*4,639*
પ્રાધાન્યાત્ તત્પરિજ્ઞાનાત્ પ્રાકૃતાજ્ઞો ઽપિ પૂરુષઃ ।
વિદ્વાનિત્યુચ્યતે સદ્ભિરેવં નિત્યપરાત્મવિત્

ન્યાયસુધા:
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
કૃતકત્વાદનિત્યત્વાચ્ચ પરાપેક્ષત્વેન સાઙ્કેતિકં નામાપ્રધાનમ્ ।
અનાદિનિત્યત્વાત્પરાનપેક્ષત્વેન સંસ્કૃતં પ્રધાનમ્ ।
તત્ર યથા પ્રાધાન્યાત્સંસ્કૃતજ્ઞાનમાત્રેણ સાઙ્કેતિકં જ્ઞાનં ભવતિ ।
તજ્જ્ઞાનેન યત્ફલં વિદ્વદ્વયવહારગોચરત્વાદિકં તદ્ભવતીતિ યાવત્ ।
એવમનિત્યત્વાદિનાપ્રધાનસ્ય દેવતાકર્માદિમિશ્રસ્ય સકલસ્યાપિ જગતો જ્ઞાનેન યત્ફલં તત્સમસ્તમપિ નિત્યત્વાદિના પ્રધાનસ્ય પરમાત્મનો જ્ઞાનાલ્લભ્યતે ।
તત્ફલે ઽન્તર્ભવતીતિ ।
અત્ર પ્રાકૃતાજ્ઞો ઽપીત્યનેન ફલાપેક્ષયેદમિતિ સૂચિતં (ભવતિ) ।
એવં તર્હ્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનમમુખ્યં સ્યાદિતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
નહિ પરેણાપિ તન્મુખ્યં વ્યાખ્યાતું શક્યમ્ ।
તથા સતિ દૃષ્ટમૃદઃ પુરુષસ્ય ઘટશરાવાદિસંસ્થાનવિશેષાદિજિજ્ઞાસાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
પામરા ન હિ વિદ્વાનિતિ વદન્તિ, અતઃ સદ્ભિરિત્યુક્તમ્ ।
એવં નિત્યપરાત્મવિદિતિ વાક્યસ્યોક્તાનુસારેણ શેષો જ્ઞાતવ્યઃ ।
*4,641*
નનુ સત્યશબ્દઃ કથં નિત્યાર્થઃ ।
રૂઢેર્યોગસ્ય ચાભાવાદિત્યતો યોગં તાવદ્દર્શયતિ- સદાતનમિતિ ॥
સદાતનં સત્યમિતિ નિત્યમેવોચ્યતે બુધૈઃ
*4,642*
ન્યાયસુધા:
સત્યમિતીત્યાવર્તનીયમ્ ।
સદાતનં સત્યમિતિ નિર્વચનેન સત્યમિતિ પદેન નિત્યમુચ્યત એવ ।
ન તૂપચર્યત ઇતિ ।
બુધૈર્વૈયાકરણૈરિતિ નિર્વચનમૂલં સૂચયતિ ।
સદાશબ્દાત્તત્ર ભવ ઇત્યર્થે"અવ્યયાત્ત્યપ્ઽ; ઇતિ ત્યપ્પ્રત્યયે કૃતે"સર્વસ્ય સો ઽન્યતરસ્યાં દિઃઽ; ઇત્યત્ર યોગવિભાગાત્સદાશબ્દસ્ય સો ઽન્યતરસ્યાં ભવતિ ।
સદાશબ્દાદ્ભવાર્થે તદ્ધિતા ઇતિ ડ્યપ્રત્યયો વોત્પાદ્યઃ ।
દકારસ્ય ચ તકારઃ ।
*4,643*
ઇદાનીં રૂઢિમપિ દર્શયતિ- પ્રયોગશ્ચેતિ ॥
પ્રયોગશ્ચોત્તરત્રાસ્તિ ...
*4,644*
ન્યાયસુધા:
ઉત્તરત્રાષ્યમે પ્રપાઠ(ઘટ્ટ)કે સત્યશબ્દસ્ય નિત્યત્વ એવ પ્રયોગશ્ચાસ્તીતિ સમ્બન્ધઃ ।
તમેવ પ્રયોગં દર્શયિતું"યદૈનં જરાવાપ્નોતિ પ્રધ્વંસતે વા કિં તતો ઽ(સ્યાતિ)વશિષ્યત ઇતિ સ બ્રૂયાન્નાસ્ય જરયૈતજ્જીયર્તે ન વધેનાસ્ય હન્યતે એતત્સત્યં બ્રહ્મપુરમ્ઽ; ઇતિ વાક્યમર્થતઃ પઠતિ- જરેતિ ॥
... જરા યદ્યેનમાપ્નુયાત્

દેહઃ પ્રધ્વંસતે વાયં કિં તતો ઽસ્યાતિશિષ્યતે ।
હન્યતે ન વધેનાયં જરયા ચ ન જીર્યતિ

એતત્ સત્યં બ્રહ્મપુરમિતિ નિત્યત્વ એવ હિ
ન્યાયસુધા:
યદૈનં દેહં જરાવાપ્નોતિ પ્રધ્વંસતે વાયં દેહઃ, (તદા)તતસ્તદસ્ય દેહસ્યાન્તર્ગતઃ પરમાત્મા દહ્યમાનગેહાન્તર્ગતગગનવત્કિમતિશિષ્યતે કિંવા પટાદિવન્નશ્યતીતિ પૃષ્ટે, નાસ્ય દેહસ્ય જરયાયં પરમાત્મા જીર્યતે, અસ્ય વધેન ન હન્યતે, કિન્ત્વેતદ્બ્રહ્મ પૂર્ણત્વાત્પુરં સત્યં નિત્યમિતિ પરિહારો ઽભિધીયતે ।
ઇતિશબ્દસ્ય પૂર્વેણાન્વયઃ ।
અત્રાપિ સત્યશબ્દઃ કુતો નિત્યાર્થ ઇત્યત આહ- નિત્યત્વ એવ હીતિ ॥
*4,644f.*
અત્ર સત્યશબ્દો નિત્યાર્થશ્ચેત્સઙ્ગચ્છતે ।
વિનાશસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ ।
તથ્યાર્થતાયામસઙ્ગતિઃ ।
અનૃતતાયા અપ્રસ્તુતત્વાદિતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
એતદેવ સ્પષ્ટીકર્તુમેતત્સત્યં બ્રહ્મપુરમિત્યેતાવતિ પઠિતવ્યે પૂર્વવાક્યમપિ પઠિતમ્ ।
પૂર્વેણૈવ સમ્બન્ધઃ ।
બ્રહ્મણો જરાવધયોરભાવે સત્યત્વં હેતુત્વેનોચ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ત્વયા બ્રહ્મવ્યતિરિક્ત(સ્ય)સત્યસ્યાનભ્યુપગ(મે)તત્વેનાન્વયાભાવાત્ ।
જરાદ્યુપેતાનાં દેહાનામસત્યત્વાસ્યાસિદ્ધેઃ અસત્યાનાં ચ શુક્તિરજતાદીનાં જરાદ્યભાવેન વ્યતિરેકસ્યાપ્યભાવાત્ ।
નનુ તથાપિ વાચારમ્ભણવાક્યં ત્રિવારં કસ્માત્પઠ્યતે ।
શબ્દાન્તરં દૃષ્ટાન્તીકર્તુમિતિ બ્રૂમઃ ।
તર્હિ ષડેતે દૃષ્ટાન્તાઃ સ્યુઃ ।
એવમૈવૈતત્ ।
તથા સતિ સંસ્કૃતશબ્દદૃષ્ટાન્તત્રયમેકત્રૈવ વક્તવ્યમ્ ।
મૈવમ્ ।
તત્તદભિધેયપ્રસઙ્ગાયત્તસ્ય તદભિધાનસ્ય તદૈવ વક્તવ્યત્વાત્ ।
તથાપિ પ્રતિશબ્દં દૃષ્ટાન્તીકરણે ઽપર્યવસાનપ્રસક્તેરુપલક્ષણત્વે ચૈકેનાપિ કૃતત્વાચ્છબ્દત્રયોપાદાનમનુપપન્નમિતિ ચેન્ન ।
મૃત્પિણ્ડાદિદૃષ્ટાન્તત્રયોપાદાને ઽપ્યસ્ય સમાનત્વાત્ ।
ગહને પ્રમેયે ત્રયોપાદાનં ન દોષાય ।
કિન્તુ બુદ્ધિવૈશદ્યહેતુતયા ગુણયૈવેતિ ચેત્ ।
સમં પ્રકૃતે ઽપીતિ ॥
*4,646*
એવં સ્વમતેન વાચારમ્ભણમિત્યાદિવાક્યં વ્યાખ્યાય વિવર્તવાદ(દિ)વ્યાખ્યાને દોષમાહ- વાચારમ્ભણમિતિ ॥
વાચારમ્ભણમિત્યુક્તે મિથ્યેત્યશ્રુતકલ્પનમ્

ન્યાયસુધા:
ઉક્તમ્- ઉક્તિઃ શબ્દ ઇતિ યાવત્ ।
વાચારમ્ભણમિતિ શબ્દે મિથ્યેતિવ્યાખ્યાયમાને સતીતિ શેષઃ ।
તથાહિ ।
કિં રૂઢિમાશ્રિત્ય વાચારમ્ભણમિત્યસ્ય મિથ્યેતિ વ્યાખ્યાનં ક્રિયતે ।
કિંવા યોગમ્ ।
આદ્યે રૂઢિજ્ઞાપકપ્રમાણાભાવાદશ્રુતકલ્પનમ્ ।
અથારભ્યત ઇત્યારમ્ભણમિતિ દ્વિતીયઃ ।
તથાપિ કૃદ્યોગે ષષ્ઠયાં પ્રાપ્તાયાં તૃતીયાઙ્ગીકારે ઽશ્રુતકલ્પનમ્ ।
લ્યુટઃ કર્મણિ વિધાનાભાવાચ્ચાશ્રુતકલ્પનમેવ ।
અસ્મિન્નપિ પક્ષે મિથ્યાત્વસ્યાલાભાદશ્રુતકલ્પનમ્ ।
વાચારભ્યત્વમાત્રેણ તથાત્વે બ્રહ્મણો ઽપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
વાચા કેવલમારભ્યતે વિકારો ન તુ વસ્તુવૃત્તેનાસ્તીતિ વ્યાખ્યાને મિથ્યાત્વં લભ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
યતઃ શ્રુત્યા વાચારમ્ભણમિત્યેવોક્તે કેવલશબ્દપ્રક્ષેપેણ મિથ્યેતિ વ્યાખ્યાને ઽશ્રુતકલ્પનમેવેતિ ।
*4,648*
દૂષણાન્તરમાહ- પુનરુક્તિરિતિ ॥
પુનરુક્તિર્નામધેયમ્ ...
*4,648f.*
ન્યાયસુધા:
ઇતિશબ્દો ઽત્રાધ્યહાર્યઃ ।
આગામિનો વા કાકાક્ષિન્યાયેનોભયત્ર સમ્બન્ધઃ ।
નામધેયમિત્યેતન્નામધેયમાત્રં હ્યેતદનૃતમિતિ પરેણ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તસ્ય વાચારમ્ભણમિત્યનેનૈવ ગતાર્થત્વાન્નામધેયમિતિ પુનરુક્તિઃ સ્યાત્ ।
અથ વિકારો નામધેયં ચ દ્વયમપિ વાચારમ્ભણમિતિ વ્યાખ્યાનં, તથાપિ વિકારશબ્દેનૈવાભિધેયાભિધાનયોર્ગ્રહણસમ્ભવાન્નામધયેમિતિ પુનરુક્તિરેવેતિ ।
તન્નામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયત ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
*4,649*
દોષાન્તરમાહ- ઇતીત્યસ્યેતિ ॥
... ઇતીત્યસ્ય નિરર્થતા
*4,649f.*
ન્યાયસુધા:
મૃત્તિકાયાઃ સત્યત્વં હિ પરસ્ય વિવક્ષિતમ્ ।
તત્ર મૃત્તિકૈવ સત્યેતિ વક્ત(વ્યમ્)વ્યે ઇતિશબ્દસ્તુ નિરર્થક એવ ।
સ હિ ક્વચિત્પદાર્થવિપર્યાસકૃત્, ક્વચિદ્ધેતૌ, ક્વાપ્યેવમિત્યર્થે, કુત્રચિદાદિશબ્દાર્થે, ક્વચિત્પ્રકારાર્થે, ક્વચિત્પરિસમાપ્તૌ ।
ન ચાત્રૈ(તે)વમાદિષ્વન્યતમેનાર્થેનાર્થવાન્ ।
અસ્માકં તુ"શબ્દાદર્થે સમ્પ્રત્યયઃઽ; ઇતિ મૃત્તિકાર્થે પ્રાપ્તે તત્પરિહારેણ શબ્દસ્વરૂપગ્રહણાર્થં તદુપપત્તિઃ ।
પરિણામવાદિનો ઽપિ કૃદ્યોગે તૃતીયાયા અઙ્ગીકૃતત્વાત્ લ્યુટઃ કર્મણિ વ્યાખ્યાતત્વાદ્વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમિત્યેતેષાં પદાનામન્વયાભાવેન પદાન્તરાધ્યાહારસ્યેષ્ટત્વાદશ્રુતકલ્પનમ્, નામધેયસ્યાપિ વિકારગ્રહણેન ગ્રહણસમ્ભવાત્પુનરુક્તિઃ, ઇતિશબ્દસ્ય નિરર્થકતા ચેતિ સ્ફુટત્વાન્નોક્તમ્ ।
*4,651*
નનુ તેનેતિશબ્દઃ પ્રકારવચન ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્કથં નિરર્થકતા ।
ઉચ્યતે ।
કાર્યકારણયોર્ભેદશઙ્કાનિરાસાર્થં હીદમુચ્યતે ।
તત્ર યત્સત્તયા મૃત્તિકા સતી તયૈવ મૃણ્મયં સત્યમિતિ વ્યાચક્ષાણેન વક્તવ્યમ્, કેયં સત્તા વિવક્ષિતેતિ ।
સ્વરૂપસત્તા ચેત્સાધ્યાવિશિષ્ટતા ।
યો હિ કાર્યકારણયોર્ભેદં મન્યતે, સ કથં કારણસ્વરૂપેણૈવ કાર્યં સ્વરૂપવદિત્યઙ્ગીકુર્યાત્ ।
અથ સામાન્યસત્તા ।
સાનૈકાન્તિકી ।
નહિ મહિષસત્તયા સન્નશ્વો મહિષાન્ન ભિદ્યતે ।
અથ મૃત્તિકાસત્તાધીનસત્તાકં મૃણ્મયમિતિ વિવક્ષિતમિતિ, તથાપિ કુલાલાદિસત્તાધીનસત્તાકમપિ ભવતીત્યનૈકાન્ત્યમેવ ।
વિરુદ્ધં ચ(ચૈ)તત્ ।
યદ્યદધીનં તદેવ તદિતિ ।
અતો વિવક્ષિતસાધનાનુપયોગિત્વાદિતિશબ્દસ્ય તન્મતે ઽપિ નિરર્થકતૈવેતિ ।
*4,652*
ઇદાનીં યથા સોમ્યેત્યાદીનિ દૃષ્ટાન્તવાક્યાનિ સ્વમતેન વ્યાકરિષ્યન્પરકીયવ્યાખ્યાયાં તાવદ્દોષમાહ- એક ઇતિ ॥
એકઃ પિણ્ડો મણિશ્ચેતિ પદવૈયથ્યર્મેવ ચ

વિકારત્વવિવક્ષાયાં ...
*4,652f.*
ન્યાયસુધા:
પદસમુચ્ચયે પ્રથમશ્ચશબ્દઃ ।
ઇતિશબ્દસ્ય પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ ।
વૈયર્થ્યં વિગતાર્થત્વં વિરુદ્ધાર્થત્વં ચ ।
એવશબ્દેન વૈયર્થ્યસ્યાપરિહાર્યતામાહ ।
ચશબ્દસ્ય વિવર્તવિવક્ષાયાં ચેત્યર્થઃ ।
જગતો બ્રહ્મવિકારત્વેન તદારોપિતત્વેન ચૈકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાને વિવક્ષિતે મૃદા વિજ્ઞાતયા મૃણ્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
લોહેન વિજ્ઞાતેન લોહમયં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
કૃષ્ણાયસા વિજ્ઞાતેન કાર્ષ્ણાયસં વિજ્ઞાતં સ્યાદિત્યેતાવતા પૂર્ણત્વાત્ત્રયાણામેકશબ્દાનાં પિણ્ડમણિનખનિકૃન્તનશબ્દાનાં સર્વશબ્દાનાં ચ વિગતાથર્ત્વં સ્યાત્ ।
સર્વમૃણ્મયાદીનામેકમૃત્પિણ્ડાદિવિકારત્વાભાવાદ્વિરુદ્ધાર્થતા ચ સ્યાત્ ।
આરોપિતત્વં ત્વેકસ્યાપિ મૃણ્મયસ્યૈકસ્મિન્મૃત્પિણ્ડે નાસ્તિ ।
કુતઃ સર્વસ્ય ।
યુક્ત્યા સમથ્યર્ત ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ વિવાદપદત્વેન દૃષ્ટાન્તતાનુપપત્તિઃ ।
"લૌકિકપરીક્ષકાણાં યસ્મિન્નર્થે બુદ્ધિસામ્યં સ દૃષ્ટાન્તઃઽ; ઇતિ હિ ન્યાયવિદઃ ।
કિન્તુ ઘટાદીનામબાધિતપ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધત્વેન યુક્તિરેવાભાસભૂતેતિ પરમાણુપુઞ્જવાદનિરાસે વક્ષ્યતે ।
આરોપિતત્વે ઽપિ નૈકસ્મિન્સર્વમિત્યેકાદિપદાનાં વૈયર્થ્યમેવ ।
નન્વકેનેતિ પરમાકારણસ્યૈકત્વં પિણ્ડેનેતિ કાર્યાભિમુખ્યં સર્વમિતિ કાર્યનાનાત્વં વિવક્ષિતમ્ ।
અતઃ કથં વૈયર્થ્યમિતિ ।
મૈવમ્ ।
દાર્ષ્યાન્તિકવાક્યે તદ્વિવક્ષાયામત્ર વૈયર્થ્યાપરિહારાત્ ।
*4,655*
અપિ ચાદ્યયોર્દૃષ્ટાન્તયોઃ કાર્યકારણભાવમાત્રમસ્તિ ।
કિન્ત્વેકાદિપદવૈયર્થ્યમેવ ।
ઇદન્તુ સર્વથા નોપપદ્યતે, યથા સોમ્યૈકેન નખનિકૃન્તનેનેતિ ।
નખનિકૃન્તનસ્યાન્ત્યાવયવિત્વેન કાર્ષ્ણાયસાન્તરં પ્રતિ કારણત્વસ્યૈવાસમ્ભવાત્ ।
કિમ્વેકસ્ય સર્વં પ્રતીત્યાહ- નચેતિ ॥
... નચૈકનખકૃન્તનમ્ ।
સર્વકાર્ષ્ણાયસં ચ સ્યાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
સર્વં ચેતિ દ્વિતીયચશબ્દસમ્બન્ધઃ ।
યદ્યત્ર દૃષ્ટાન્તત્રયે ન વિકારવિવર્તવિવક્ષા કિં તર્હિ વિવક્ષિતમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
... અતઃ સાદૃશ્ય એવ ચ

વિવક્ષાત્ર તુ નિત્યત્વે પ્રાધાન્યે ચોક્તવર્ત્મના
*4,655f.*
ન્યાયસુધા:
અર્થાન્તરસ્ય દૂષિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
ચશબ્દાવિતરોતરસમુચ્ચયે ।
તુશબ્દેન નિત્યત્વં વિશિનષ્ટિ ।
નિત્યત્વં પ્રાધાન્યોપપાદકમેવ ન તુ સ્વતન્ત્રમેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનસ્યેતિ ।
મૃત્પિણ્ડાદિદૃષ્ટાન્તત્રયં સાદૃશ્યવિષયમ્ ।
વાચારમ્ભણમિત્યાદિ તુ પ્રાધાન્યવિષયમિતિ વિવેક્તવ્યમ્ ।
વાચારમ્ભણદૃષ્ટાન્તસ્ય પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતત્વાત્કિં પુનર્વચનેનેતિ ચેન્ન ।
બુદ્ધયારોહાર્થમુક્તસ્યાપ્યનુક્તેન સહૈકેન વાક્યેનોક્તિસમ્ભવાદિત્યાશયેનોક્તમ્- ઉક્તેતિ ॥
સાદૃશ્યાદેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનમાચાર્યેણાન્યત્ર વ્યુત્પાદિતમત્રાનુસન્ધેયમ્ ।
તથા મૃત્પિણ્ડાદિદૃષ્ટાન્તાનામવાન્તરભેદો ઽપીતિ ।
*4,657f.*
નન્વસ્મિન્નપિ પક્ષે"સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ; ઇત્યાદેરુત્તરગ્રન્થસ્ય સઙ્ગત્યભાવો દોષઃ ।
અસ્માકં તુ કાર્યકારણભાવાદિપ્રપઞ્ચાર્થત્વેન અસ્ત્યુપયોગ ઇત્યત આહ- પ્રાધાન્યેતિ ॥
પ્રાધાન્યપ્રતિપત્ત્યર્થં સૃષ્ટયાદેશ્ચૈવ વિસ્તરઃ

ન્યાયસુધા:
આદિપદેન પ્રલયે ઽવસ્થાનં ત્રિવૃત્કરણં જીવરૂપેણ પ્રવેશનમિત્યાદિકં ગૃહ્યતે ।
પ્રાધાન્યાદ્બ્રહ્મજ્ઞાનેન સર્વજ્ઞાનસ્ય ફલં ભવતીત્યુક્તે, કુતસ્તસ્ય પ્રાધાન્યમિત્યાશઙ્કાયાં, તત્પ્રતિપત્ત્યર્થં સૃષ્ટયાદેઃ પ્રતિપાદક એવ ગ્રન્થવિસ્તરઃ પ્રવૃત્તો ઽતઃ કથમસઙ્ગતિરિતિ ।
ચશબ્દો ઽવધારણે ।
ન તૂપાદાનત્વાદિપ્રતિપત્ત્યર્થમિતિ ।
ન હ્યુપાદનાં પ્રેક્ષાપૂર્વં કાર્યં કરોતિ ।
નાપ્યધિષ્ઠાનમધ્યસ્તમ્ ।
એષ ચેતિ વા સમ્બન્ધઃ ।
તેન"અપાગાદગ્નેરગ્નિત્વમ્ઽ; ઇત્યાદ્યપિ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રાધાન્યપ્રતિપત્ત્યર્થમેવેત્યુક્તં ભવતિ ।
તથાચોક્તં ભાષ્યે ।
*4,659*
વિવર્તમતનિરાકરણમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માત્ કેનાપિ માર્ગેણ ન વિવર્તમતં ભવેત્
ન્યાયસુધા:
કેનાપિ માર્ગેણેતિ ॥
બ્રહ્માવિદ્યાપેક્ષયા વા, જીવાવિદ્યાપક્ષેણ વા, એકજીવમતેન વા, અનેકજીવમતેન વા, સ્વપક્ષસાધનેન વા, પરપક્ષનિરાસેન વા, યુક્તિપર્યાલોચનયા વા, શ્રુતિપર્યાલોચનયા વા, વિચારિતમિતિ શેષઃ ।
ન ભવેત્ ઉપપન્નમિત્યધ્યાહારઃ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- તદિતિ ॥
તદસઙ્ખયાતદોષેતં હેયમેવ શુભાર્થિભિઃ

ન્યાયસુધા:
તત્ વિવર્તમતમ્ ।
તસ્માદિત વા ।
તસ્યૈવ વિવરણં અસઙ્ખયાતદોષેતં યસ્માદિતિ ।
હેયમેવ તત્ ।
નતુ તદુક્તરીત્યા સૂત્રાર્થો ગ્રાહ્યઃ ।
એતેન પરમતનિરાકરણસ્યાસઙ્ગતિરપિ નિરસ્તા વેદિતવ્યા ।
યદ્યુક્તાતિરિક્તદોષાઃ સન્તિ ।
તર્હિ દૂષણાભિધાનાય પ્રવૃત્તૈર્વક્તવ્યાઃ ।
કિમુપરમેણેત્યત આહ- અસઙ્ખયત્વેનેતિ ॥
*4,660*
અસઙ્ખયત્વેન દોષાણાં ગ્રન્થાધિક્યભયાદપિ ।
ઉપરમ્યતે ... ॥ મનુવ્_1,4.123અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
દોષાણામતિબહુત્વેન કાંશ્ચિદુક્ત્વા કેષાઞ્ચિદુપલક્ષણે(ણત્વે)નૈવોપરન્તવ્યમ્ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતાવતાપિ ભવતીત્યુપરમ્યત ઇતિ ।
સર્વે ઽપિ વક્તવ્યાઃ, કિમુપલક્ષણત્વેનેત્યત ઉક્તમ્- ગ્રન્થેતિ ॥
ગ્રન્થાધિક્યે હિ શ્રોતૄણાં પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ।
તથાચ કૃતમપ્યકૃતં સ્યાદિતિ ભયાદપીત્યર્થઃ ।
યદિ નોપાદાનતયા વિભ્રમાધિષ્ઠાનતયા વા, બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વં, કીદૃશં તર્હિ જન્માદિસૂત્રે ઽભિતિહમિત્યત આહ- તત ઇતિ ॥
... તતો વિષ્ણુરિચ્છાપૂર્વકમશ્રમઃ ।
કરોતિ પિતૃવદ્ વિશ્વં ...
ન્યાયસુધા:
પરિણામાદિવાદસ્ય નિરસ્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
પિતૃવદિચ્છાપૂર્વકમિતિ કતૃત્વેન નિમિત્તત્વમભિપ્રૈતિ ।
વિચિત્રાનેકકાર્યકર્તૃત્વે શ્રમાદિદોષાઃ પ્રસજ્યન્ત ઇત્યત ઉક્તમ્- અશ્રમ ઇતિ ॥
તદુક્તમન્તર્યામ્યધિકરણે ।
યદ્વાશ્રમ ઇત્યેનેનેદમભિપ્રૈતિ ।
"અધિકં તુ ભેદનિર્દેશાત્ઽ; ઇત્યાદિના બ્રહ્મણઃ શ્રમાદિર્નિરસિષ્યતે ।
નચાપાદાનાદેઃ શ્રમાદિપ્રસક્તિરસ્તિ ।
અતો ઽપિ કર્તૃત્વમેવાભિપ્રેતં સૂત્રકારસ્યેતિ ।
એવમસ્મિન્નધ્યાયે પરબ્રહ્મણિ નારાયણે પ્રતિપાદિતસ્ય સકલશ્રુતિસમન્વયસ્ય ફલં જન્માદિસૂત્રોદિતલક્ષણસિદ્ધિમુપસંહરતિ- પૂર્ણેતિ ॥
... પૂર્ણશેષગુણાત્મકઃ