Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Chapter 1.2

1.2.1

NYĀYASUDHĀ:
sakalavedagatasamastanāmavācyatvādityarthaḥ /
kathaṃ tanmātreṇa mahāguṇatvam /
nāmnāṃ yaugikatvādapunaruktitaśceti /
// iti śrīmatpūrṇapramatibhagavatpādasukṛteranuvyākhyānasya praguṇajayatīrthākhyayatinā /
kṛtāyāṃ ṭīkāyāṃ viṣamapadavākyārthavivṛtāvayaṃ pūrve 'r(vā)dhyāye prathamacaraṇaḥ paryavasitaḥ //
Adhyaya 1, Pada 2
*3,590*
// atha prathamādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ //
[======= JNys_1,2.I: sarvagatatvādhikaraṇam =======]
dvitīyapādasya pūrvottarapādabhedasya svasminnekavākyatāyāśca siddhaye pratipādyamarthaṃ darśayati- liṅgātmakānāmiti //
liṅgātmakānāṃ śabdānāṃ vṛttirnārāyaṇe pare /
cintyate ... // MAnuv_1,2.1a-c //
NYĀYASUDHĀ:
liṅgaṃ dharmaḥ sa ātmevātmā pravṛttinimittaṃ yeṣāṃ te liṅgātmakāḥ /
svarūpārtho vā'tmaśabdaḥ /
nimittanimittinorabhedopacārāt /
sakalavedagatānāmanyatraprasiddhānāmiti śeṣaḥ /
*3,592*
nanvatītapāde samanvitā api liṅgātmakā eva /
yaugikatvāt /
anyathā guṇapūrtyalābhena samanvayasamarthanavaiyarthyāt /
naca prakaraṇagataguṇalābhena sārthakyāt /
vacanavṛttyaṅgīkāravaiphalyāt /
uktaṃ ca yacchabdā yogavṛttaya iti /
tatkathamayaṃ vibhāgaḥ /
satyam /
tathāpyanyatraprasiddhatvādivadāpātapratītyanurodheneyamuktirityadoṣaḥ /
vṛttirlakṣaṇādirapi bhavatītyataḥ pare mukhyārtha ityuktam /
tathāca mukhyavṛttiriti labhyate /
cintyate samarthyate 'sminpāda iti śeṣaḥ /
*3,594*
// oṃ sarvatraprasiddhopadeśāt oṃ //
kecinmanomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpa ityuktaṃ manomayatvādinopāsyatvaṃ paramātmanaḥ pratipādayitumidamadhikaraṇamiti vyācakṣate /
tadasadityāśayavānāha- sarvagatvamiti //
sarvatra prasiddhopadeśāt

1.2.1

... sarvagatvaṃ tu prathamaṃ pravicāryate

1.2.2

NYĀYASUDHĀ:
tuśabdo 'vadhāraṇe /
etamasyāmetaṃ divītyādivākyoktaṃ savargatatvamevātra pāde prathamaṃ parameśvarasya samarthyate /
natu manomayatvādinopāsyatvamityarthaḥ /
satyakāmatvādiparameśvaradharmāṇāṃ sphuṭapratibhāsatvena sandehādyanupapatteriti bhāvaḥ /
nanu manomayatvādayaḥ śārīradharmā api pratīyanta iti cenna /
teṣāmānandamayādhikaraṇanyāyena sāvakāśatvāt /
caramapratītenāpi niravakāśena prathamapratītasya sāvakāśasyānyathātvopapatteḥ /
*3,596*
nanu kathaṃ tarhyasmākamapi cakṣurmayatvādīni pūrvapakṣaprāpakāṇi /
ucyate /
hetvantareṇa pūrvapakṣe satyabhyuccayamātratvena teṣāmupanyāsaḥ /
yathā parasyekṣatyadhikaraṇe prāyapāṭhe niraste 'pyabhyuccayamātratvena prāṇādhikaraṇe tadupanyāsaḥ /
*3,598*
sarvagatatvapratipādanasya prakṛtopayogaṃ daśaryati- tatreti //
tatra tatra sthito viṣṇustattacchaktiprabodhakaḥ
*3,599*
NYĀYASUDHĀ:
prabodhanaṃ kāryābhimukhīkaraṇam /
tatkiṃ dūre sthitaḥ śaktiprabodhane na śakto yena tatratatra tiṣṭhatītyata uktam- dūrato 'pīti //
dūrato 'pyatiriktaḥ sa līlayā kevalaṃ prabhuḥ

1.2.3

iti jñāpayituṃ ...

1.2.4

NYĀYASUDHĀ:
yadyapi sa prabhurviṣṇurdūrato 'pi tattacchaktiprabodhane 'tiśaktastathāpi kevalaṃ līlayā tatratatra sthitastattattacchaktīnāṃ prabodhako bhavatīti jñāpayituṃ sarvagatatvamiha pravicāryata iti sambandhaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
svanirgamapraveśābhyāṃ dehapātanotthāpanamityādyā mukhyaprāṇādiśaktayastadantargatabhagavadāyattā iti prāguktam /
tadanupapannam /
bhagavataḥ sarvagatatvābhāvāt /
śāstraikasamadhigamyaṃ khalu (hi) tat /
śāstraṃ caitamasyāmityādikamanyaparamityāśaṅkayoktārthasamarthanāya sarvagatatvamatra harerupapadyata iti /
athavā na sarvagatatvaṃ harerupapādanīyam /
tasyānandādivatsraṣṭṛtvādivadvā guṇatvābhāvādityāśaṅkaya na savargatatvaṃ nāma sarvasaṃyogitvamātramiha vivakṣitam /
kiṃ nāma tattacchaktiprerakatvena /
atastadupapādanamupapadyata ityanenocyate /
athavā na sarvagatatvamatra pratipādanīyam /
adṛśyatvādyadhikaraṇe tasya pratipādayiṣyamāṇatvādityāśaṅkaya tatra savargatatvamātramatra tu tattacchaktiprabodhakatvamiti tātparyabhedo 'nenocyate /
athavā antaryāmyadhikaraṇe pṛthivyādiṣu sthitevarkṣyamāṇatvānnedamārambhaṇīyamityāśaṅkayātra śaktiprerakatvena tatra tu sattādipradatvena tattadantargatatvamucyata ityanenācaṣṭe /
athavā antaḥsthatvādhikaraṇenedaṃ gatārthamityāśaṅkaya tatra candrādikatipayapadārthāntarasthitatvam atra tu sarvapadārthāntargatatvamabhidhīyata iti pratipādyabhedametenāha /
athavā /
sarvagatatvaṃ nāma sarvamūrta(dravyasaṃyogitvaṃ vā) paramamahatparimāṇayogitvaṃ vā (su)prasiddham /
tadatra yadi sādhyaṃ syāttadā 'rbhakaukastvādityākṣepānupapattiradṛśyatvādyadhikaraṇena gatārthatā e(?)cetyāśaṅkaya sarvagatatvamanyathānena vyācaṣṭe /
*3,601*
tattacchaktiprabodhaka iti katham /
kartari ceti samāsapratiṣedhāt /
na /
yājakādibhiśceti pratiprasavāt /
yadvā /
prakṛṣṭo bodho yasmāditi vā pacādyajantatvena vā prabodhaḥ /
śaktīnāṃ prabodhaḥ śaktiprabodhaḥ /
tataśca"ajñātaḥ'; iti kapratyaya iti /
*3,604*
atra sūtram- karmakartṛvyapadeśācceti //
asyārthaḥ /
ātmānaṃ parasmai śaṃsatīti śaṃsanakriyāyāmātmanaḥ sarvagatasya karmatvena śarīrasya kartṛtvena vyapadeśācca na śārīro 'yaṃ sarvagataḥ /
ekasyāṃ kriyāyāṃ karmakartrorekatvāyogāt /
nahi devadattaḥ chidāyāṃ kartā karmāpi bhavatīti /
tatra kiṃ karmakartṛbhāvo bhedavyāpta uta neti /
nādyaḥ /
niyāmakābhāvena vyāpteraniścayāt /
syādetat /
kriyāśrayaḥ karteti tāvatprasiddham /
parasamavetakriyājanyaphalaśālikamaretyucyate /
yathā devadattasamavetagatikriyāphalasaṃyogaśālī grāmaḥ /
kriyāphalaśālitvenaiva karmatve saṃyogaśālino devadattasyāpi tatprasaṅgaḥ /
tathātve ca devadattaṃ grāmaṃ gacchatīti dvitīyā syāt /
ato lakṣaṇavirodhātkarmakartrorbhedo niyata iti /
*3,606f.*
maivam /
yato devadatto grāmaṃ gacchati tasyāpi devadattasamavetagatikriyāphalavibhāgaśālitvena karmatvaprasaṅgāt /
tathāca devadattaḥ kauśāmbīṃ pāṭalīputraṃ gacchatīti prayogaḥ syāt /
kiṃ cānāgatādiviṣayecchādikriyāphalaśālitvamanāgatādernāstīti tatkarmatvaṃ na syāt /
nahi tadabhāve tatra phalotpādaḥ sambhavati /
mā bhūditi cenna /
icchādīnāṃ sakarmakatvavyāghātāt /
tadvācino dvitīyānupapattiprasaṅga(gaśca)gācca /
vartamāne 'pi ghaṭādau na jñānādijanyaṃ phalamupalabhyate /
tathāhi /
na tāvajjñātatā /
nirākariṣyamāṇatvāt /
icchādīnāṃ tadajanakatvācca /
nāpi saṃskārādikam /
tasyātmanyevotpādāt /
nāpi vyavahāraḥ /
vyavahārādirūpasya tasya kartṛniṣṭhatvāt /
upādānādirūpasyopekṣaṇīyāvyāpteḥ /
tasmātkriyāsvātantṛyaṃ kartṛtvam /
tadviṣayatvaṃ ca karmatvamiti vācyam /
naca tayoḥ kamapi virodhaṃ paśyāmaḥ /
anyathā karmakartāpi durlabhaḥ syāt /
kiṃ cāsti tāvatkārakāntarasamāveśaḥ /
kāṃsyapātṛyābhuṅkte kāṃsyapātṛyāṃ bhuṅkta ityādiprayogadarśanāt /
tathā karmakartrorapi samāveśe ko virodhaḥ /
*3,610f.*
nanu ca dṛśyate tāvatkarmakartrorbhedaḥ /
naca vyabhicāro dṛśyate /
tena vyāptiniścaya iti /
maivam /
darśanādarśanamātrasya vyāptyaniścāyakatāyā vakṣyamāṇatvāt /
naca vyabhicārādarśanamapi /
māmahaṃ jānāmīti taddarśanāt /
anyathā(''tma)sākṣātkārānupapattiprasaṅgāt /
naca nityānumeya evātmā /
sākṣātkārasyāpanhotumaśakyatvāt /
kaścidāha mānasapratyakṣāvaseyo 'yamātmā /
tathāpi kartṛtaivāsya, na karmatā /
ātmakartṛke 'haṃpratyaye pratibhāsamātreṇa tadāparokṣyasiddheriti /
tat karmatātiriktānirukteḥ /
riktameva vacanam /
kiṃ cāhamitipratyayaḥ sakarmako na vā /
neti pakṣo 'nubhavaviruddhaḥ /
jānāteḥ sadā sakarmakatvāvacabhāsācca /
ādye kimasya karmeti vaktavyam /
na tāvadātmātiriktam /
ghaṭādāvahaṃpratyayādarśanāt /
ātmasambandhi sukhādikamiti cenna /
tanmātra(sya) karmatāyāmātmāsiddhiprasaṅgāt /
ahaṃ sukhamityādivyavahāraprasaṅgācca /
atha jñānāśrayaḥ kartā sukhādiviśiṣṭaḥ karmeti cet, (na) /
āgataṃ tarhyaṃśataḥ karmakatroraikyam /
kiṃ ca yuñjānasya nirupādhikamātmānaṃ paśyato 'haṃpratyayo nānyakarmaka ityakarmako vā'tmakarmako vābhyupagantavyaḥ /
gatyantarābhāvāt /
*3,614*
aparastu ghaṭādisannikṛṣṭena cakṣurādinopajanitaṃ vijñānaṃ tritayaprakāśarūpaṃ karmatayā viṣayam /
svaprakāśatayā svarūpam /
āśrayatayā'tmānaṃ vyavasthāpayatīti nātmanaḥ karmatā, nāpi tatsākṣātkārāsiddhirityāha /
sa praṣṭavyaḥ /
kimidaṃ jñānasya svaprakāśatvaṃ nāmeti /
svakarmakaprakāśatvamiti cet /
tarhi vṛścikabhiyā palāyamānasyāśīviṣamukhe nipātaḥ /
yatsvalakṣaramātrādhīnavirodhaṃ karmakartṛbhāvaṃ parihartuṃ sarvalokāvasitavirodhaṃ kriyākamarbhāvamabhyupaiti /
kriyā hi karmakārakajanyeṣyate /
naca janyajanakayorekatocitā /
antarbhāvitapūrvāparabhāvitvāttasyāḥ /
naca tadeva svātmānaṃ prati pūrvamaparaṃ ceti yujyate /
prakāśāntarānapekṣasiddha(ddhi)tvaṃ svaprakāśatvamiti cenna /
ghaṭāderapi svaprakāśatāpātāt /
nahi ghaṭādayaḥ svasiddhau prakāśāntaramapekṣante, kiṃ nāma prakāśameva /
svātiriktaprakāśānapekṣasiddha(ddhi)tvamiti cenna /
svāpekṣābhāvena svātiriktaviśeṣaṇavaiyarthyāt /
prakāśānapekṣasiddhatvamiti cenna /
vvyāghātāt /
śaśaviṣāṇāderapi (evaṃ) siddhiprasaṅgācca /
svavyavahārahetuprakāśatvamiti cenna /
svaviṣaya eva vyavahārahetutvadarśanenāsvaviṣayasya
svavyavahārahetutānupapatteḥ /
tadguṇasaṃvijñānabahuvrīhyādikaṃ tu nodāharaṇa(ṇīya)m /
guṇasyāpi samāsaviṣayatāṅgīkārāt /
*3,616f.*
kiñcātmā na cākṣuṣajñāne 'vabhāsate /
arūpidravyatvādākāśavat /
anyathā rūpitvaprasaṅgaḥ /

kamartayā prakāśe rūpopayoga iti cenna /
prakāśamānaṃ karmatayaiva prakāśata iti vadantaṃ prati viśeṣaṇavaiyarthyāt /
etenānumāne 'pi prayojakāntarāśaṅkā nirastā /
kiṃ cātmā yadi tadaviṣayo 'pi tatra prakāśate /
hanta tarhi rūpajñāne raso 'pi kasmānna prakāśate /
anāśrayatvāditi cet /
tat kiṃ yāvajjñānasambandhi jñāne prakāśate, kiṃvā'śraya eva /
ādye cakṣurādāvatiprasaṅgaḥ /
dvitīye 'pi niyāmakaṃ vācyam /
nahi ghaṭo 'yamityātmāvabhāsate /
ghaṭamahaṃ jānāmītipratyayastu ghaṭajñānaviśiṣṭātmakarmako 'nya eva /
ātmasiddhistu karmatayāpi bhaviṣyatīti /
etena svaprakāśatayā'tmasiddhirapi parāstā /
svakamarkaprakāśavattvatadrūpatvātiriktayāstasyā nirūpayitumaśakyatvāt /
tadevaṃ kartṛkarmabhāvo na bhedavyāpta iti siddham /
*3,620*
karmakartṛvyapadeśāc ca

1.2.3

tathāca kathaṃ hetutvenopādānamityata āha- karmeti //
... karmakartrorutsargato bhidā
NYĀYASUDHĀ:
yāvekasyāṃ kriyāyāṃ karmakartārau tayorbheda ityastyeva vyāptiḥ /
kiṃ tvautsargikī /
natu dhūmasyevāgninā saṅkocānarhetyarthaḥ /
tataḥ kiṃ labdhamiti ceddoṣadvayaṃ parihṛtamiti krameṇāha- abhedo 'pīti //
abhedo 'pi viśeṣe syād balī so 'pyanapoditaḥ

1.2.4

*3,620f.*
NYĀYASUDHĀ:
yasmātkarmakartrorutsargata eva bhidā, tasmādviśinaṣṭi svaviṣayamutsargaviṣayādvayavacchinattīti viśeṣo 'pavādastasminsatyabhedo 'pi syāt /
tathāca māmahaṃ jānāmī(tyādyu)tyupapannaṃ bhavati /
yataścotsargo 'pyapavādābhāve balī svasādhyasādhane samarthaḥ /
na cāsti prakṛte 'pavādaḥ /
tasmādatra hetutvenopadānamapi yujyate /
yathā hi na hiṃsyātsarvā bhūtānītyautsargiko bhūtahiṃsāniṣedho 'gnīṣomīyapaśuhiṃsāvidhināpodyate /
bhavati cānapodite brahmahiṃsādyakaraṇīyatve pramāṇam /
nanvevaṃ tarhi prameyatvānityatvayorapyevaṃ vaktuṃ śakyata eva /
prameyatvasyānityatvenautsargikī vyāptiḥ /
apavādena tvākāśādau nityatvam /
apavādābhāvācchabdādāvanityatvasādhakateti /
tataścānaikāntikatocchedaḥ syāt /
maivam /
sāmānyaviṣayeṇa hi pramāṇenārthe pratīte sati viśeṣaviṣayeṇāpavādo bhavati /
tataśca sarvataḥ prasaktā buddhistadviṣayaṃ parityajyānyatra viśrāmyati /
naca sarvabhūtahiṃsāniṣedhasyeva prameyatvānityatvavyāpteḥ kenāpi pramāṇena prāptirasti /
kiṃ nāma prameyatvaṃ, nityatvānityatvābhyāṃ sahavyavasthitamevopalabhyata sati na tatra(api) utsargāpavādanyāyasyāvakāśaḥ /
evaṃ tarhi karmarkatṛbhāvo 'pi bhedābhedābhyāṃ saha vyavasthita evopalabdha iti kathamatrāpyutsargāpavādanyāyasyāvakāśaḥ /
maivam /
pratyaktavaparāktavarūpo hi kartṛkarmabhāvaḥ /
sa tāvadāpātato virodhādbhedena ghaṭanīyo vā viśeṣeṇa vā /
tatra bhedo mukhyaḥ, viśeṣastu pratinidhirityuktam /
naca mukhyapratinidhyoḥ samakakṣyatayā pratibhāso bhavati /
ato bhedaḥ sāmānyataḥ prāpnoti viśeṣastvapavādeneti yuktamuktam /
yathā cānugatasāmānyābhāve 'pyutsargāpavādanyāyasambhavastathā vakṣyāmaḥ /
sopādhikasambandhasya sādhanāṅgatābhāvavat sopādhikavyabhicārasyāpi na dūṣaṇāṅgatvamiti kimatrālaukikam /
vakṣyate caitaditi /
*3,624*
sarvagatatvamatrādhikaraṇe pratipādyata ityuktam /
tatkiṃ tanmātramutānyopalakṣaṇam /
ādye sūtrāṇāṃ viśvatomukhatvahāniḥ /
śāstrāparyavasānaṃ cāpadyeta /
dvitīye tūpādhirvaktavyaḥ /
anyathādhikaraṇāntarābhāvaprasaṅgādityataḥ prathamādhikaraṇopādhiṃ vadanprasaṅgātsarvādhikaraṇopādhīnāha- etaditi //
etad bhāvābhidhaṃ liṅgaṃ kriyāliṅge tataḥ param /
antaryāmyantaraśceti kriyābhāvākhyamucyate

1.2.5

adṛśyatvādyabhāvākhyaṃ śrutirliṅgādhikā parā

1.2.9

NYĀYASUDHĀ:
etatsarvagatatvaṃ bhāvābhidhaṃ sattābhidham /
yāvantaḥ śabdāḥ kvacitpratīke sthitivācinaste sarve 'pyanenopalakṣyanta ityarthaḥ /
evamuttaratrāpi jñātavyam /
kriye ca te liṅge ca /
tataḥ prathamādhikaraṇātparaṃ dvābhyām"attā carācaragrahaṇāt',"guhāṃ praviṣyāvātmānau hi taddarśanāt'; ityetābhyāmadhikaraṇābhyāṃ cintyete /
nanvekamadhikaraṇaṃ vyartham /
na vyartham /
a(bhya)dhikāśaṅkayā pratyavasthānāt /
"antara upapatteḥ'; ityantaryāmyadhidaivādiṣu taddharmavyapadeśāt'; iti cādhikaraṇadvayena kriyāpradhānakabhāvākhyaṃ liṅgamucyate pratipādyate /
atrāpi pūrvavannānyatarādhikaraṇavaiyarthyam /
ata eva kriyā kriyayā bhāvo bhāvena vyākhyāyata iti parāstam /
"adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ'; ityatroktamadṛśyatvādiliṅgamabhāvākhyam /
parā parasmin"vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt'; ityadhikaraṇe pratipādyā śrutirnāma na tu liṅgam /
tarhi pādāntarbhāvo na sambhavatītyata uktam- liṅgādhiketi //
liṅānyadhikāni samānādhikaraṇāni yayā sā liṅgādhiketi /
yathā prathamapāde 'ntastaddharmopadeśāditi liṅganirṇayo bahunāmasamanvayalābhārthaḥ tathā bahuliṅgasamanvayalābhārtho nāmavicāro 'tra na viruddhayata iti /
sākṣātprakara(ṇa)ṇiniṣṭhatvāt śruterupādānaṃ copapadyate /
sā ca sūktādivyāvartakāgnyādiśabdopalakṣaṇamiti jñātavyam /
// iti sarvagatatvādhikaraṇam //
[======= JNys_1,2.II: attṛtvādhikaraṇam =======]
*3,628*
// atha attṛtvādhikaraṇam //
// oṃ attā carācaragrahaṇāt oṃ //
attā carācaragrahaṇāt

1.2.5

atra"yasya brahma ca kṣatraṃ cobhe bhavata odanaḥ /
mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ'; iti vākyamudāhṛtya, attāraṃ kecidvṛttikārā vicāritavantaḥ /
tadvihāya"sa yadyadevāsṛjata tattadattumadhriyate'; iti vākyamudāhṛtya attāraṃ vyacīcaradbhagavān bhāṣyakāraḥ /
kaścātra viśeṣaḥ /
ucyate /
atra"attumadhriyate',"atti'; iti ca attā sākṣātpratīyate /
tatra tu odanopasecanapadābhyāmupalakṣaṇīyaḥ /
ada(di)dhātvanugatiścātra /
na copalakṣite niyamo 'sti /
kiñca carācaragrahaṇāditi heturatra sarvaṃ vāttīti kaṇṭhoktaḥ /
tatra tu brahmakṣatramṛtyupadaiścarācarasyopalakṣaṇamityasti mahānviśeṣaḥ /
nanvevaṃ tarhi śrutyanugamāya sarvagrahaṇāditi kuto na kṛtam /
asti prayojanaṃ carācaragrahaṇasya /
sarvagrahaṇādityukte śaknoti pūrvavādī vaditum /
aditirapi sarvasya svabhojyasyānnapānāderbhoktrīti /
tatra nāyaṃ sarvaśabdaḥ saṅkucitavṛttiḥ /
kiṃ nāma"sa tayā vācā'; ityādipūrvavākyaparyālocanayā carācaravācīti vaktavyam /
tadetadanena dyotayatīti /
*3,630*
yadasminnadhyāye samanvīyate tatsarvaṃ lakṣaṇatvena prakṛtamityānandamayādhikaraṇānte 'bhihitam, lakṣaṇaṃ ca lakṣyeṇa brahmaṇābhinnamiti lakṣaṇasūtre pratipāditam /
atra ca kriyāliṅgasamanvaya ityuktam /
tathācādanādikriyāṇāṃ parameśvarasvarūpatvamuktamiti tadākṣipati- anityatvāditi //
anityatvāt kriyāṇāṃ tu kathameva svarūpatā

1.2.6

NYĀYASUDHĀ:
tuśabdaḥ sarvagatatvādivyavacchedārthaḥ /
so 'pi codyasyātrāvakāśasambhāvanārthaḥ /
kathamityākṣepe /
kathameva na kathañcidapītyarthaḥ /
svarūpatā parameśvarasvarūpatā /
parameśvarasya hi nityatvaṃ janmādisūtralabdham /
svayamanityasya sakalakāraṇatvānupapatteḥ /
yatkhalu yasya janakaṃ na tasyāsau janako, yacca tasya vināśakaṃ na tasyāsau vināśaka iti /
kriyāṇāṃ tvanityatvaṃ suprasiddham /
tathā ca nityānityayoḥ kathamabhedaḥ syāt /
viruddhadharmādhyāsasya bhāvabhedāvyabhicārāt /
anyathā jagati bhedābhāvaprasaṅgāt /
tato yadi nāma sarvagatatvādīnāṃ yāvaddravyabhāvināmabhedaḥ tathāpi na kriyāṇāmasau yujyata iti /
*3,632*
pariharati- iti cediti //
iti cet sa viśeṣo 'pi kriyāśaktayātmanā sthiraḥ
*3,632f.*
NYĀYASUDHĀ:
netyadhyāhāraḥ /
kutaḥ /
na kevalamīśvaraḥ sthiro 'pi tu sa tadīyo viśeṣo dharmo 'pi kriyārūpaḥ sthitaro yata iti śeṣaḥ /
atra(tu) kriyāsthiretyetāvadeva vaktavyaṃ viśeṣa iti tu kriyāyāḥ parameśvaraikye 'pyuktavakṣyamāṇanyāyena taddharmatayāpyaṅgīkaraṇīyeti jñāpayitum /
na kevalaṃ sa viśeṣaḥ sarvagatatvādiḥ sthiraḥ, kintu kriyāpi pārameśvarī sthirā yata iti vā yojyam /
anena kriyāyā api nityatvapratijñānena viruddhadharmādhyāsasyāsiddhiruktā /
tathāhi /
īśvarasya saṃharaṇādikriyāṇāmanityatvaṃ kiṃ pramāṇabalādaṅgīkriyate, uta nityatve bādhakasadbhāvāt, athavā tatsādhakapramāṇābhāvāt /
nādyaḥ /
īśvarasya tatkriyāyāśca apratyakṣatvena tadanityatvasya pratyakṣeṇa pratyetumaśakyatvāt /
liṅgābhāvenānumānānupapatteḥ /
kriyātvaṃ liṅgamiti cet, tatkiṃ dhātvarthatvam parispandatvaṃ vā /
nādyaḥ /
jñānecchāprayatnaiḥ sattayā ca vyabhicārāt /
na dvitīyaḥ /
sarvakriyāṇāmaparispandatvena bhāgāsiddhatvāt /
īśvaraparispandapakṣīkāretvāśrayāsiddheḥ /
pareṇa tasyānaṅgīkṛtatvāt /
aṅgīkāre 'pyanaikāntyam /
kvacidanīśvaraparispandānāmapi nityatvasya vakṣyamāṇatvāt /
kriyātvasya nityatvena vinā vṛttau bādhakābhāvādaprayojakatā ca /
kāryatvena sopādhikatvaṃ ca /
tasyāpi sādhane bādhaḥ /
pramāṇasya vakṣyamāṇatvāt /
asatyāvaraṇādau prāgūrdhvaṃ cānupalambho liṅgamiti cet /
anupalambhaḥ kiṃ pratyakṣeṇota pramāṇamātreṇa /
nādyaḥ /
yogyatayā viśeṣaṇe 'siddheḥ /
anyathā gaganādinā vyabhicārāt /
dvitīye tvasiddhiḥ /
āgamādinopalabdheḥ /
etenāvaraṇādyabhāve sati kadācidevolabdhirapi pratyuktā /
varṇanityatvavāde 'naikāntyācca /
kiñca nityo 'pi īśvaraparispandaḥ kadācidabhivyakteḥ kadācidevopalabhyata ityaṅgīkāre na bādhakaṃ paśyāmaḥ /
vyaktirapyādigrahaṇena gṛhyata iti cenna /
sandigdhaviśeṣaṇāsiddheḥ /
astu tarhi phalānupalambho liṅgamiti cenna /
sarvathānupambhasyāsiddhatvāt /
na hīśvaraparispandakriyā kadāpi na saṃyogavibhāgalakṣaṇaṃ phalaṃ janayatīti yujyate /
tathā sati parispandatvānupapatteḥ /
nityasaṃyogavibhāgajanmānupalabdheriti cenna /
nityaguṇādinā vyabhicārāt /
kadācideva saṃyogādijanma vivakṣitamiti cet /
tathāpi gaganādinā vyabhicāraḥ /
kadācideva saṃyogādyasamavāyikāraṇatvamastviti cenna /
kadāciditi viśeṣaṇavaiyarthyāt /
tatparityāge 'pyasamavāyikāraṇatvasya durnirūpatvenāsiddheḥ /
*3,638*
kiñca dvitantukārambhake(vayave)tantau karmotpannaṃ tantvantarādvibhāgaṃ karoti /
tato dvitantukārambhakasaṃyogavināśaḥ /
tannāśe dvitantukavināśaḥ /
athedānīṃ tantoḥ kāryasaṃyuktapradeśavibhāgaḥ /
tataścottaradeśasaṃyogaḥ /
tasmātkarmaṇo vināśa iti pareṣāṃ prakriyā /
evaṃ ca yathānekakālavartinyapi kriyā kadācitsaṃyogādyārabhate na yāvatsattvam /
tathā nityāpi kadācitsaṃyogādyārabhatāṃ ko virodhaḥ /
sāmānyavattve satyasmadādibāhyendriyagrāhyatvaṃ heturastviti cenna /
viśeṣyāsiddheḥ /
bāhyendriyagrāhyasajātīyatvasya paramāṇvādau vyabhicārāt /
kiñca varṇanityatve sphuṭo 'sya vyabhicāraḥ /
nāpyāgamādīśvarakriyānityatāvagatiḥ /
sa hīśvarakriyānityetyevamātmako vā, sa imānlokānasṛjatetyevamātmako vā /
ādyastu nopalabhyate /
dvitīyastu sa aikṣata so 'kāmayatetyādinā tulyaḥ /
tatra yadi kriyāyā anityatvaṃ, jñānāderapi kuto na bhavediti /
astu tarhi nityatve bādhakasadbhāvāditi dvitīyaḥ pakṣaḥ /
tathā hi /
yadi sṛṣṭisamaye 'pi saṃhārakriyā vidyeta tadā tathaiva śrutyādāvupalabhyeta /
jananavināśau ca ghaṭasya yugapatprasajyeyātām /
kiñca yadīśvarakriyā nityā syāttarhi kriyāyāḥ saṃyogavibhāgau prati anapekṣakāraṇatvāttadutpattisātatyaprasaṅgaḥ /
api ceśvarakriyā saṃyogavibhāgau karoti na vā /
neti pakṣe kriyātvaṃ vyāhanyeta /
ādye 'pi kiṃ svasattottarakṣaṇe uta viramya /
nādyaḥ /
svasattāyā idaṃ prathamatābhāvena saṃyogādiviśeṣasya vivakṣitakṣaṇādapi pūrvamutpattiprasaṅgāt /
na dvitīyaḥ /
pūrvottarāvasthayoraviśiṣṭasya viramyavyāpārāyogāt /
uttarasaṃyogasya karmavināśakatvena kṛtasaṃyogasya karmaṇo 'vasthānānupapatteścetyata uktaṃ śaktayātmaneti /
ayamarthaḥ /
tattatkāryajananaśaktireva kriyetyucyate /
ataḥ tena rūpeṇa sthirā sā yadā vyajyate tadā vyavahārālambanaṃ tattatkāryajananī ca bhavatīti na kaściddoṣa iti /
kriyā śaktayātmanā vyaktiśaktirūpeṇa kāraṇeneti vā /
*3,641*
nanu keyaṃ śaktervyaktirnāma /
na tāvatpratītiḥ /
īśvarāpekṣayā nityasiddhatvenoktadoṣānuśakteḥ /
parāpekṣayā kadāpyabhāvāt /
bhāve 'pi kāryotpādasya tadanapekṣatvāt /
ata eva nāvaraṇanivṛttirvyaktiriti /
maivam /
vyaktiśabdena śakterevāvasthāviśeṣasya vivakṣitatvāt /
tatra yattāvaduktam /
yadi sṛṣṭisamaye 'pi saṃhārakriyā syāttadā tathā vyavahriyeteti /
tadasat /
vyaktirūpeṇaiva vyavahārālambanatvāt /
yadapi jananavināśau yugapatsyātāmiti tadapi vyaktayavasthāyāmeva śakterjanakatvādanupapannam /
yacca kriyāyā nityatve saṃyogavibhāgotpattisātatyaprasañjanaṃ tadapyevameva parihṛtam /
kiṃcaivaṃ paṭasāmagṣāḥ paṭotpattāvanapekṣa(kāraṇa)tvātpaṭotpattisātatyaṃ syāt /
nanu kiṃ sāmagrī tameva paṭaṃ punarjanayatu(yet), uta paṭāntaram /
nādyaḥ /
paṭaprāgabhāvasyāpi sāmagrīniviṣṭatvāttasya ca paṭotpattyā vinaṣṭatvena sāmagṣā vikalatvāt /
na dvitīyaḥ /
pūrvapaṭena pratibaddhatvāt /
tatkathaṃ paṭotpattisātatyam /
satyam /
samametatprakṛte 'pīti /
yadapīśvarakriyā saṃyogavibhāgau karoti na veti pṛṣṭham /
tatra karotīti brūmaḥ /
kuvarntī ca viramyaiva /
naca tadanupapattiḥ /
vyaktayā viśiṣṭatvāt /
anyathāvayavakriyāpyuttaradeśasaṃyogaṃ svotpattyuttarakṣaṇa eva kuryāt /
naca kṛtasaṃyogasya karmaṇo 'vasthānānupapattiḥ /

anityakriyāsu tadvayavasthopapatteḥ /
*3,643*
nanu saṃhārakāle kriyā vyaktā (atha) na vā /
na cetkathaṃ tatra vyavahāro 'rthakriyā vā /
ādye kathaṃ sṛṣṭivyavahārādyabhāvaḥ /
maivam /
vyakterapyavāntarānantaviśeṣavattāṅgīkārāt /
tadidamuktam- saviśeṣo 'pīti //
evamanaṅgīkāre pareṣāmapi samānaḥ prasaṅgaḥ /
pārameśvarasya jñānecchāprayatnalakṣaṇasya saṃhāravyāpārasya nityatvāt /
nityamapi parameśvarecchādikaṃ sahakārisadbhāva eva kāryakārīti cenna /
sahakāriṇamapi nityatvāt, parameśvarecchādyāyattatvācca /
necchādimātraṃ saṃhārādikāraṇaṃ kintu sañjihīrṣādikam uta saṃhārādiviśeṣaviśiṣṭaṃ tadeva /
nādyaḥ /
anabhyupagamāt /
tata eva saṃhārādisiddhāvicchādikalpanāvaiyarthyācca /
sañjihīrṣādeśca nityānityavikalpānupapatteḥ /
na dvitīyaḥ /
sati saṃhārādau sañjihīrṣādikaṃ tataḥ saṃhārādiriti parasparāśrayaprasaṅgāt /
naca svarūpasatā saṃhārādinecchādikamupadhīyate /
kintu viṣayabhūteneti cet /
saṃhārādiviṣayatā kimāgantukī, athavā nityeti vaktavyam /
nādyaḥ /
guṇeṣvāgantukadharmotpatteranabhyupagamāt /
dvitīye tu sarvadā saṃhārādiprasaṅgaḥ /
tasmācchaktivyaktirūpatā sarvathānusaraṇīyā /
sā ca samā kriyāyāmapīti /
*3,646*
nanu pārameśvarī jñānādilakṣaṇā saṃhārādikriyā pareṇāpi nityetyaṅgīkṛtam /
parispandalakṣaṇā tu nāstyeva /
tasmādvayartho 'yaṃ prayatnaḥ /
maivam /
parispandābhāve pramāṇābhāvāt /
paramamahatparimāṇamastīti cet, na, aṇu madhyamaparimāṇābhyāṃ satpratipakṣatvāt /
naca, te na staḥ /
paramamahattve 'pi tathā vaktuṃ śakyatvāt /
"aṇoraṇīyānmahato mahīyān iti dvayorapi śrautatvāt /
aṇoraṇīyastvamapratyakṣatvopalakṣaṇamiti cet /
mahato mahattvamapi paramapūjyatvamiti kiṃ na syāt /
virodhādubhayāṅgīkāro nocita iti cet tarhi prathamaprāptatvādaṇutvameva grāhyam /
parihariṣyate cāyaṃ virodha iti /
*3,648*
śaktitā vyaktitā ceti viśeṣo 'pi ...
NYĀYASUDHĀ:
nanu (ca)kriyāyāḥ śaktivyaktirūpe parasparaṃ bhinne 'bhinne vā /
ādye śaktireva nityā kriyātvanityetyāpannam /
dvitīye tvanivṛttaḥ sadā vyavahārādiprasaṅga ityata āha- śaktiteti /
abhinne eva śaktivyaktī /
na coktadoṣaḥ /
yatastatra śaktiteti vyaktiteti ca viśeṣo 'pyasti /
saca bhedakāryanirvāhaka iti ca prāgevoktamiti /
sa ca viśeṣaḥ parasparaṃ viśeṣiṇā ca yadi bhinnaḥ, tadā śaktivyaktayorapi kiṃ bhedo na syāt /
athābhinnaḥ punarvyavahārādisāṅkaryamityata āha- viśeṣavāniti //
... viśeṣavān

1.2.7

abhinno 'pi ...
NYĀYASUDHĀ:
viśeṣa ityanuvartate /
abhinna evāyaṃ viśeṣa iti brūmaḥ /
na coktānupapattiḥ /
yato 'bhinno 'pi viśeṣavānaṅgīkriyate /
svanivarhaka(?) ityarthaḥ /
nanvevamanyatrāpi kriyāyā nityatvamaṅgīkatarvyam /
śaktivyaktisvīkāreṇa sakaladoṣaparihārāditi cet /
aṅgīkriyatāṃ yadi tannityatāyāṃ pramāṇamasti /
sati nirbādhe pramāṇe, tadviparītavyavahāreṣu ca tadanyathānupapattyā kalpanaiṣā bhavati /
naca ghaṭādikriyāyā nityatve nirbādhaṃ pramāṇamasti /
asti tu parameśvarādikriyāyā nityatve tadityāha- kriyādiśceti //
... kriyādiśca svabhāva iti hi śrutiḥ
NYĀYASUDHĀ:
etena tṛtīyo 'pi nira(parā)staḥ /
"parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca'; iti śrutimanenopalakṣayati /
svābhāvikīuyāvaddravyabhāvinī /
atra spaṣṭāṃ ca śrutimāha- jñānamiti //
jñānaṃ nityaṃ kriyā nityā balaṃ śaktiḥ parātmanaḥ

1.2.8

*3,649*
iti paiṅgiśrutiścāha ...

1.2.9

NYĀYASUDHĀ:
athavā pūrvā śrutiḥ śaktireva kriyetyatra paṭhitā uttarā tu kriyāyā nityatve /
yadvā, pūrvā svarūpatve /
tasya vivādāspadatvāt(tve) /
dvitīyā tu taddhetau nityatva iti /
astvevamīśvarakriyā nityā /
anyakriyā kimanityaivetyato vivekaṃ pramāṇāntareṇa darśayati- śaktīti //
... śaktisadbhāva eva tu /
kriyādinityatā jñeyā tadanyatra tvanityatā // MAnuv_1,2.8b-d //
iti sattattvavacanaṃ ...

1.2.11

NYĀYASUDHĀ:
sadbhāve=nityatve /
ādipadena jñānādigrahaṇam /
athavā nityateti sthāyitvamucyate /
tataśca jñānakriyādiśaktiḥ yāvatkālabhāvinī tāvatkālabhāvi jñānādikamapītyuktaṃ bhavati /
*3,351f.*
svarūpasahakārisamavadhānātiriktā śaktireva nāstīti kecit /
teṣāmudāhṛtaśrutyādivirodhaḥ /
naca tatsvarūpamātram /
sambandhitayā pratīteḥ /
nāpi sahakāriparam /
svābhāvikatvādiśravaṇāt /
kiṃ cāsti tāvaditthaṃ vyavahāraḥ /
sphoṭādikāryaṃ prati śaktimānapi dahano dehasaṃyogādisahakārivirahāt na tadajījanaditi /
tatra na tāvacchaktiśabdena vahnisvarūpamātramucyate /
matupo vaiyarthyaprasaṅgāt /
nāpi sahakārisamavadhānaṃ tadabhāvasyoktatvāt /
dahanatvasāmānyameva śaktiriti cet /
kathaṃ tarhi svarūpasahakārisamavadhānātiriktā nāsti /
sāmānyamapi sahakārivargāntargatamiti cet /
tatkiṃ pratyakṣamapratyakṣaṃ vā /
ādye dahanadarśane sphoṭajananaśaktijijñāsā na syāt /
na dvitīyaḥ /
apasiddhāntāpātāt /
tathābhyupagame vā saiva śaktirasmākam /
kiñca mṛttantvādisvarūpaṃ pratyakṣādisiddham /
tasya ghaṭādikāraṇatvaṃ tu anvavavyatirekasamadhigamyam /
anvayavyatirekagrahaṇopāyaśca sāmānyam /
tacca pratyakṣādisiddhamiti pareṇāpi svīkṛtam /
naca kāraṇatvaṃ svarūpaṃ, sahakārisamavadhānaṃ vā /
svarūpasyānvayavyatirekānapekṣādhigatatvāt /
kāraṇasyaiva sahakārisamavadhānānveṣaṇāt /
tato 'tīndriyameva kiñcinmṛdādīnāṃ ghaṭādikāraṇatvamabhyupagamanīyam /
tadeva śaktiriti śaktivādibhirabhyupeyata ityāstāṃ prapañcaḥ /
*3,656*
nanu ca kriyāyāṃ kiṃ pramāṇam /
pratyakṣadravyavartinyāṃ pratyakṣameveti brūmaḥ /
calatītyaparokṣāvabhāsadarśanāt /
indriyavyāpārānvayavyatirekānusāritvāt calatipratyayasya /
anyathā rūpāderapyapratyakṣatvāpātāt /
atha matam /
na karma pratyakṣam, pratyakṣeṇa gacchati dravye vibhāgasaṃyogātiriktaviśeṣānupalabdheḥ /
yastvayaṃ gacchatīti pratyayaḥ, sa saṃyogavibhāgānumitakriyālambanaḥ /
anumāpakasaṃyogavibhāgāvagarmātharścendriyavyāpāra iti /
tadayuktam /
kriyāpratīteranumititvaṃ indriyavyāpārasya cānyatropakṣīṇatvaṃ apratyakṣatāyāṃ pramāṇataḥ siddhāyāṃ kalpyate anyathā vā /
nādyaḥ /
pramāṇābhāvāt /
yaduktamanupalabdheriti /
tadasiddham /
vādyasiddheḥ /
na hyaparokṣāvabhāsamaṅgīkurvāṇo 'nupalabdherityetāvatā śakyo bodhayitum /
ghaṭādāvapi tathā prasaṅgāt /
vivādapadaṃ karma, apratyakṣaṃ karmatvātparamāṇukarmavaditi cenna /
paramāṇukarmaṇo 'pyasmābhiryogipratyakṣatāṅgīkārāt /
tadarthamasmadādīti viśeṣaṇopādāne parasya vaiyarthyam /
kiñca vivādapadaṃ rūpam apratyakṣaṃ, rūpatvāt, paramāṇurūpavaditi kiṃ na syāt /
pratītivirodhānneti cet /
samaṃ prakṛte 'pi /
anumānaviruddhā kamarpratyakṣatāpratītiḥ aprameti cet /
rūpapratyakṣatāpratītirapi tathāstu /
pratītiviruddhe 'rthe 'numānameva nodetetīti cet /
etadapi tulyam /
*3,658*
atha brūṣe /
paramāṇurūpasyāpratyakṣatāyāmāśrayāmahattvaṃ prayojakamiti /
tanna /
paramāṇorapi mahattvasya vakṣyamāṇatvāt /
kiṃ ca paramāṇukarmāpratyakṣatāyāmapi tadeva prayojakaṃ kiṃ na kalpyam /
yadi tarhi karma pratyakṣam, ekasyāmapi karmavyaktāvutpannāyāṃ calatītipratyayaḥ syāt, iti cet /
na, saṃyogavibhāgayorapi tulyatvāt /
tathāca na karmānumānamapi syāt /
atha manyase senāvanādivat saṃyogavibhāgayoḥ pratyakṣatopapattiriti /
tarhi karmaṇo 'pi tathā kiṃ na syāt /
na dvitīyaḥ /
tantavo na pratyakṣāḥ kintu paṭakāryānumeyāḥ /
paṭagrahaṇa eva ca indriyavyāpāropayoga ityapi kalpanāprasaṅgāt /
*3,660f.*
api(?) ca saṃyogavibhāgau dvayāśrayāviti parasya matam /
asmākamapi saṃyogavibhāgadvayaṃ dvayāśrayamiti /
tābhyāṃ cānumīyamānaṃ karmobhayatrānumātavyam /
tathāca śyena iva sthāṇāvapi calatītipratyayaprasaṅgaḥ /
athocyeta, na kriyā sthāṇāvanumīyate, kiṃ nāma śyena eva /
nipatataḥ śyenasya pūrvadeśavibhāgotpattau utpatataścottaradeśasaṃyogajanane sthāṇukarmaṇaḥ kāraṇatāyogāt /
śyene tu karmaṇyanumite, tasyopapadyete deśāntarasaṃyogavibhāgāviti /
tadanupapannam /
sthāṇukarmaṇā hi śyenasya deśāntarasaṃyogavibhāgotpattyanupapattau karmāntarameva tadanuguṇaṃ śyene kalpanīyaṃ syāt /
sthāṇukarmānumānasya tu kuto nivṛttiḥ /
yadgataṃ hi kāryamupalabhyate tadgataṃ kāraṇamapītyautsargiko nyāyaḥ /
śyenakarmaṇaiva kalpitena sarvasyopapattau na sthāṇukarmopayoga iti cenna /
vikalpānupapatteḥ /
tathāhi, kiṃ vyāptipakṣadharmatāvadapyupayoge satyeva liṅgamanumāpakaṃ ityetāvatyanumānasāmagrī, uta vyāptipakṣadharmatāvattvamātram /
nādyaḥ, akāryakāraṇānumānocchedaprasaṅgāt /
kiñca yo yenanāvinābhūtaḥ sa kvacidupalabhyamāno 'nupayogāttaṃ na gamayatītyalaukikam /
dvitīye tu kathaṃ na sthāṇau karmānumānam /
anumitamapi kalpanāgauravabhayādapanīyata iti cet(na) pramāṇasiddhe 'rthe tadbhayābhāvāt /
*3,663f.*
nanvīśvarānumāne 'pi anekeśvarakalpanā evaṃ sati syāt /
na syāt /
vaiṣamyāt /
kāryatvaṃ hi kṣityādīnāṃ kartṛtvamātramavagamayattadekatvānekatvayorudāsīnameva /
tatastadanekatvaśaṅkāyāṃ kalpanāgauravaparāhatāyāmekatve paryavasyati /
iha tu saṃyogavibhāgalakṣaṇena kāryeṇa sthāṇāveva karmaṇyanumite kathaṃ kalpanāgauraveṇa tadapanayanam /
athocyeta /
anyathāpyupapatterna sthāṇau karmānumānaṃ, na cāyamarthāpattidoṣo nānumānasyeti vācyam /
anyathāpyupapattiśaṅkāyāmanumāne 'pi vyāptisandehāpatteriti, tadanupapannam /
atra hi sthāṇau pratītau saṃyogavibhāgāvakāraṇakāveva syātāmiti vā śaṅkanīyam /
śyenagatenaiva karmaṇā bhavetāmiti vā /
nādyaḥ, vyāhatāyāḥ śaṅkāyā anutthānāt /
na dvitīyaḥ, tattadavayavagataparityāgenānyagatasya kāraṇatāyāḥ kvāpyanupalabdhatvena nirmūlāyāḥ śaṅkāyā anudayāt /
karmaiva tathā vidhamupalabdhamiti cenna /
tasyedānīṃ kalpayamānatvāt /
pratyakṣakarmavāde tu nāyaṃ doṣaḥ /
pratipannatatsvabhāvānusaraṇasambhavāt /
kiñca saṃyogādinā kriyānumāne yāvatsattvaṃ calati pratyayaprasaṅgaḥ /
saṃyogena kriyāvināśānneti cenna /
kriyānāśasyāpyapratyakṣatāvāde duravabodhatvāt /
nahi kāryajanma kāraṇavināśena vyāptam /
yena saṃyogotpattyā karmavināśo 'numīyeta /
paṭotpattāvapi tantusaṃyogāderavināśāt /
nāpi saṃyogajananaṃ kvāpi karmavināśāvinābhūtamanubhūtam /
karmāvasthāne sadā saṃyogādyudayasamāsattiriti cet /
tatkiṃ yāvat kāraṇaṃ tāvat kāryāntarajananam /
mā hi bhūt yāvattantusaṃyogasadbhāvaṃ paṭaparamparotpādaḥ /
yāvatkarmasadbhāvaṃ saṃyogotpādastu na niścitaḥ /

api cāpratyakṣe vyomni saṃyogavibhāgāvapi apratyakṣāviti patati patatrī gagana iti pratyayo na syāt /
viyati vitatālokāvayavini bahuvihagavibhāgasaṃyoganibandhano 'sau pratyaya iti cet /
tathāpi dīpikā'lokagatipratīteraśakyatvāparihārāt /
*3,667f.*
kiṃ cāndhakāre nayanādi(pari)spandapratibhāso durghaṭaḥ syāt /
yadi ca mārtaṇḍamaṇḍalasyeva devadattasyāpi gatiranumeyā syāt tadobhayatrāpi calatipratyayaḥ syāt /
na vā kutracit /
viśeṣakāraṇābhāvāt /
api ca kārmakāraṇādeva saṃyogavibhāgotpattyupapattau kiṃ madhye karmakalpanayetyanavakḷptireva karmaṇaḥ /
na saṃyogādyutpattiḥ karmakāraṇātsambhavati /
tasya saṃyogaviśeṣādeḥ svāśraye tatsamavete vā kāryārambhakatvasyānyatra niścitatvāt /
śarīrātmasaṃyogo hi śarīrakarmakāraṇam /
kathaṃ tasmāccharīrākāśadeśasaṃyogavibhāgau bhavataḥ /
evamanyatrāpi draṣṭavyamiti /
maivam /
tathā sati saṃyogaviśeṣādeḥ karmakāraṇatvasyāpyabhāvaprasaṅgāt /
nahi parasparaṃ tantusaṃyogasya kriyāhetutvamasti /
saṃyogamātrasya tadabhāve 'pi tadviśeṣasya syāditi cet, tarhi tathaiva paratrārambhakatvamapi kuto na syāt /
kiṃ caivaṃ sati karmaṇo 'pi kathamāśrayāśrayisamavetaparityāgenānyatra saṃyogādijanakatvam /
tasya tathāvidhakāryagamyasya tathaiva pramitatvāditi cet /
karmakāraṇasyaivāyamavāntarabhedamāśritya svabhāvaḥ kalpyatām /
dharmakalpanātkhalu dharmikalpanā garīyasī /
tasmātpratyakṣāśritaṃ karma pratyakṣameveti sthitam /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ attṛtvādhikaraṇam //
[======= JNys_1,2.III: guhādhikaraṇam =======]
*3,672*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ guhādhikaraṇam //
// oṃ guhāṃ praviṣyāvātmānau hi taddarśanāt oṃ //
guhāṃ praviṣṭāv ātmānau hi taddarśanāt

1.2.9

ṛtaṃ pibantāviti vākyaṃ kiṃ jīveśvarau pratipādayati kiṃvā parameśvarameveti saṃśaye jīveśvarāviti tāvatprāptam /
kutaḥ /
dvivacanāt /
na cānandamayādhikaraṇanyāyeṇa parihāraḥ /
bādhakābhāvāt /
karmaphalabhogānupapatteśca /
jīveśvarapakṣe tu chatrinyāyenopacāro bhaviṣyatītyevaṃ prāpte paramātmānamekameva pratipādayatīdaṃ vākyaṃ, guhānihitāliṅgatvāt brahmaśabdena viśeṣaṇācceti siddhāntitam /
tatra karmaphalabhogo bhagavatā bhāṣye pratipāditaḥ /
dvivacanasya tu na spaṣṭaṃ parihāro 'bhihitaḥ, ataḥ tatparihārārthamāha- dvitvaṃ ceti //
... dvitvaṃ caikasya yujyate

1.2.12

NYĀYASUDHĀ:
etaduktaṃ bhavati /
parameśvaramātragrahaṇe dvivacanānupapattiṃ vadanpṛṣṭavyaḥ /
kathamanupapattiriti /
dvivacanaṃ bhedābhidhāyi /
naca paramātmani svagatabhedo yujyata iti cenna, dvivacanasya bhedābhidhāyitve 'nuśāsanābhāvāt /
atha dvitvasaṅkhayā dvivacanābhidheyā, sā ca paramātmanyabhedena ekatvasaṅkhayayā ca viruddhayata iti cet, na /
abhedenaikatvavatyeva ghaṭe dravyāntarasahite dvitvadarśanāt /
atha dvitvaṃ dravyāntaravidhurasya na yujyate virodhāditi matam /
tatredamupatiṣṭhate /
na kevalaṃ saṃsāradharmahīnasyar kamaphalabhogo yujyate /
kintu dvitvaṃ caikasya nirbhedasya ekatvādhāramātrasya ca yujyate /
*3,674*
kathamityapekṣāyāṃ tatpradaśarnāya viśeṣaṇācceti sūtraṃ prakārāntareṇa vyācaṣṭe- yaḥ seturiti //
viśeṣaṇāc ca

1.2.9

yaḥ seturiti caikatvavacanena viśeṣaṇāt

1.2.13

NYĀYASUDHĀ:
dvitvasyābhedaikatvābhyāṃ na tāvadbhāvābhāvalakṣaṇo virodhaḥ /
tadbhāvābhāvāt /
nāpi vadhyadhātukabhāvaḥ /
sahāvasthānaprasaṅgāt /
tādātmyābhāvastu prakṛte nopayujyate /
ataḥ sahānavasthānameva vaktavyam /
tasya ca niyamena parasparaparihāreṇāpalambho bījam /
na cāsāvasti /
"ṛtaṃ pibantau'; iti dvivacanaviṣayatayā prakṛtayordvitvādhārayoḥ"yaḥ setuḥ'; ityekavacanena ca viśeṣaṇāt /
abhedaikatvādhāratāvagamāditi yāvat /
na cātrekasyaiva grahaṇam /
vyāvartakābhāvāditi /
etenaidapi pratyuktam /
"yatpareṇa buddhijīvāviti pūrvapakṣayitvā jīveśvarāviti siddhāntitam'; /
tathā hi,"tattu samanvayāt'; iti paramātmanyeva samanvayaṃ pratijñātavatā sūtrakāreṇa sa eva vivaraṇavākyaiḥ prapañcanīyaḥ /
jīveśvarayorasya vākyasya samanvayaṃ pratipādayanprakramaṃ jahyāt /
bādhake sati nāyaṃ doṣa iti cenna /
tadanirūpaṇāt /
dvivacanamiti cet /
tarhi jīveśvarāṅgīkāro 'pi na syāt /
tayoraikyāṅgīkārāt /
kālpaniko 'sti tayorbheda iti cet /
tarhīśvarasyaivādbhutācintyaiśvaryavaśād dvirūpatvena dvitvamupapadyatām /
tathā ca prakramānuguṇaṃ sūtraṃ syāt /
tattvāvedakaṃ ca śāstramiti /
nanvekavacaneneti vaktavyam /
ekatvavacaneneti katham /
ekatvādisaṅkhayāhi pratyayārthaḥ /
yathoktam /
"dvayekayordvivacanaikavacane'; iti /
dvitvaikatvayorityarthaḥ /
anyathā dvayekeṣviti syāt /
tasmādekatvasya vacanamekatvavacanamityeva yuktam /
anyatrāpi bhāvapradhāno nirdeśaḥ pratipattavya iti /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ guhādhikaraṇam //
[======= JNys_1,2.IV: antarādhikaraṇam =======]
*3,677*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ antarādhikaraṇam //
// oṃ antara upapatteḥ oṃ //
antara upapatteḥ

1.2.10

atra kriyābhāvarūpaliṅgasamanvayaścintyata ityuktam /
tadayuktam /
sūtre bhāvasyaiva pratijñānāt kriyayā anukterityato 'ntaraśabdamubhayārthatayā vyākhyāti- antariti //
antaḥ sthitvā ramaṇakṛdantaraḥ samudāhṛtaḥ /
ramaṇaṃ cātmaśabdenādeyaṃ mātīti cocyate

1.2.15

NYĀYASUDHĀ:
antaḥśabdopapadādramaterñamantāḍḍa iti ḍaḥ /
uṇādayo bahulamityupapadalopaḥ /
vivakṣitaṃ caitatsūtrakārasya /
anyathā"antastaddharmopadeśāt'; itivat antarupapatterityavakṣyat /
laghu caivaṃ sati sūtraṃ syāt /
antara iti kurvannimamevārthaṃ pratijānīta iti /
nanu ca"ya eṣo 'ntari()kṣaṇi puruṣo dṛśyate, eṣa ātmeti hovāca'; ityetadatrodāharaṇavākyam /
atra cākṣistha eva pratīyate /
na tasya ramaṇakartṛtvam /
śrutyuktameva sūtraiḥ pratijñātavyam /
tatkathaṃ śrutāvanuktaṃ ramaṇakartṛtvaṃ sūtrakṛtā pratijñāyata ityata āha- ramaṇaṃ ceti //
na kevalamakṣisthatvam /
kintu ramaṇaṃ ramaṇakartṛtvaṃ ceti ādyaścaśabdaḥ /
na kevalaṃ sūtre 'pi tu śrutau ceti dvitīyaḥ /
ātmaśabdena eṣa ātmetyanena /
ādeyam upādeyaṃ sukhaṃ sukhasādhanaṃ ca māti anubhavatīti nirvacanenetyarthaḥ /
āṅpūrvakāddadātermanyateśca kvip /
*3,680*
sukhaviśiṣṭābhidhānād eva ca

1.2.11

cakṣurantarasya parameśvaratvopapādakamaparaṃ sūtram /
sukhaviśiṣṭābhidhānādeva ceti /
atra viśiṣṭapadaṃ vyarthaṃ sukhābhidhānādevacetyetāvatā pūrṇatvāt /
sukhasambandhābhidhānārthaṃ viśiṣṭapadamiti cet na, sukhitvābhidhānādeva ceti kartuṃ śakyatvāt /
laghu caivaṃ sati sūtraṃ syāt /
ayuktaṃ ca sukhasambandhābhidhānam /
"prāṇo brahma kaṃ brahma'; iti śrutau sukhamātrābhidhānādityato 'nyathā vyācaṣṭe- viśiṣṭeti //
viśiṣṭasukhavattvācca ...
NYĀYASUDHĀ:
nātra sukhaviśiṣṭaśabdaḥ tadvattāmācaṣṭe /
yenānupādeyaḥ syāt /
kintu sukhasya vaiśiṣyayaṃ pūrṇatālakṣaṇam /
yadi hi sukhābhidhānādityeva brūyāt tadā sukhasyānyatrāpi sadbhāvena vyabhicāraḥ syāt /
tataḥ sārthakaṃ viśeṣaṇopādānam /
nanu kathamatra vigrahaḥ /
sukhena viśiṣṭaḥ śreṣṭha iti /
kathaṃ tarhi viśiṣṭasukhetyuktam /
arthakathanamātrametadityadoṣaḥ /
sukhena śreṣṭho hi tadā syāt yadi tatsukhaṃ śreṣṭhaṃ bhavedityarthād, vaiśiṣyayaṃ sukhadharmo bhavati /
athavā"kaḍārāḥ karmadhāraye'; iti viśeṣaṇasya paranipātaṃ manyamānena viśiṣṭasukhetyuktam /
kathaṃ tarhi matupprayogaḥ, śrutāvanuktatvāt /
svarūpeṇāpi sukhena viśeṣaśaktayā tadvān bhavatīti jñāpayitumiti /
nanvevaṃ vyākhyāne hetusasiddhaḥ syāt /
sukhaviśeṣaṇasya viśiṣṭatvasya śrutāvanuktatvāditi cenna /
mukhyāmukhyayormukhyasyaiva grāhyatvāt /
uktā ca sukhasya viśiṣṭatā śrutāvityāha- brahmatvaṃ ceti //
*3,681*
... brahmatvaṃ ca viśiṣṭatā

1.2.17

NYĀYASUDHĀ:
sukhaviśeṣaṇaṃ viśiṣṭatā ca brahmatvaṃ brahmaśabdārthaḥ /
"kaṃ brahmeti'; brahmaśabdenokteti yāvat /
brahmaśabdo hi pūrṇatāmāha /
tadviśeṣyākāṅkṣāyāṃ sannihitaparityāge kāraṇābhāvātsukhameva sambaddhayata iti /
*3,682*
anavasthiter asaṃbhavāc ca netaraḥ

1.2.11

cakṣurantarasyeśvaratvaṃ pratipādya, akṣyādityayoragnireva niyāmakatayātrocyata iti yat pūrvapakṣiṇoktaṃ tannirākartuṃ sūtram- anavasthiterasambhavācca netara iti //
*3,683*
tasyārthaḥ /
jīvasyāgnerjīvāntaraniyāmakatve tasyāpi niyāmakāntareṇa bhāvyamityanavasthiteḥ ubhayorjīvatvasāmyena niyamyaniyāmakabhāvāsambhavācca nāgnirakṣyādityasthatayā atrocyata iti /
etadayuktam /
svavyāghātāt /
asmābhirapi hi brahmādijīvānāṃ mānuṣādijīvaniyāmakatvamaṅgīkriyate /
tatra yadi parasyānavisthityasambhavau asmākamapi kuto na bhavataḥ /
yathā ca nāsmākaṃ, tathā na parasyāpītyataḥ sūtraṃ samyagvyākhyātuṃ pīṭhamāracayati- anyonyeti //
anyonyaniyatiśceśaniyame nānyathā bhavet

1.2.12

NYĀYASUDHĀ:
caśabdo 'vadhāraṇe /
cetanānāmiti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate /
cetanānāṃ yo 'nyonyaniyatiḥ brahmādīnāṃ niyāmakatā, mānuṣādīnāṃ tu niyamyatā, sā īśaniyame preraṇe satyevopapannā bhavet /
anavasthityasambhavābhāvāt /
prerakaparamparā hi paranirapekṣe parameśvare viśrāmyati /
tanniyatyā cetareṣāṃ niyamyaniyāmakabhāvo bhaviṣyati /
niyanturīśvarasyābhāve anyonyaniyatirupapannā na bhavet /
anavasthityasambhavaparihāropāyābhāvāt /
nanu brahmādīnāṃ niyāmakatvaṃ mānuṣādīnāṃ niyamyatvamityeṣa viśeṣaḥ teṣāṃ svabhāva eva /
yadvakṣyati na cā'dhikārikamiti mokṣe 'pyanuvṛtteśca /
ādhikārimaṇḍalasthokteriti vacanāt /
svamate ca kā nāma parameśvarāpekṣetyata āha- cetanānāmiti //
cetanānāṃ viśeṣo yaḥ svabhāvo 'pīśvarāpirtaḥ
NYĀYASUDHĀ:
cetanānāṃ brahmādīnāṃ mānuṣādīnāṃ ca, yo viśeṣo niyamyaniyāmakatvalakṣaṇaḥ, saḥ teṣāṃ svabhāva eva /
"na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram'; iti vacanāt /
anyatheśvarasya sarvaiśvaryaṃ na syāt /
syācca pareṣāṃ svātantṛyam /
aṅgīkṛtaṃ ca parairākāśe 'nādino 'pi dravyatvasya guṇavattvādhīnatvam /
advaitibhiścāvidyādhīnatvaṃ jīvabrahmavibhāgasya /
yo hīśvareṇa yasya sarvadā niyamyate, sa tasya svabhāva ityucyate /
yastu kadācit so 'svabhāva iti /
*3,685*
kimato yadyevaṃ svavyāghātena vinā sūtrārtho niṣpanna ityāha- anyonyeti //
anyonyaniyame tasmādanavasthityasambhavau

1.2.13

NYĀYASUDHĀ:
yasmādīśvarāṅgīkāre 'nyonyaniyamo yujyate /
nānyathā tasmādīśvaramanaṅgīkṛtya pareṇānyonyaniyame 'ṅgīkriyamāṇe 'navasthityasambhavau sūtrakṛtoktau yuktāvityarthaḥ /
nanvanavasthityasambhavayoḥ ko bhedaḥ /
ubhayatrāpi pravṛttyanupapattisāmyāt /
ucyate /
anavasthāyāṃ hi prāk siddhamūlābhāvena pravṛttinirodhaḥ /
asambhave tu samānatayāvini(ya)gamyatveneti bhedaḥ /
yathā pṛthivīsambandhādgandhopalabdhiḥ payasīti vadantaṃ pratyucyate /
payaḥsambandhātpṛthivyāṃ tadupalabdhiriti kiṃ na syāt /
vinigamakābhāvāditi /
tadanenānīśvaravādinaṃ pratīdaṃ doṣābhidhānāmityuktam /
īśvaramaṅgīkṛtyākṣyādityasthatayātrāgnirucyata iti vadataḥ ko doṣa ityata āha- īśvaraścediti //
*3,686*
īśvaraścenniyantā ca sa eva prathamāgataḥ /
kimityapodyate kasmād vṛthāvasthitikalpanā // MAnuv_1,2.13a-d //
NYĀYASUDHĀ:
yadīśvaraḥ sarvaniyantābhyupagataḥ syāttadā sa eva prathamāgataḥ sākṣādakṣyādityasthatvenāmṛtatvādipramāṇaiḥ pratītaḥ kasmātparityajante /
kasyācceśvarasyādityādīnāṃ ca madhye vṛthāgneniryāmakatvenāvasthitikalpanā kriyate /
pūrvapakṣaprāpakāṇāṃ bhāṣye nirastatvāditi /
īśvaraparityāge madhye 'gnikalpane ca pramāṇaṃ nāstītyuktam /
tataḥ kimityata āha- doṣavatīti //
doṣavatyeva tasmāt sā naiva kāryā kathañcana

1.2.18

NYĀYASUDHĀ:
doṣaḥ śrutahāniraśrutakalpanā ca /
ādyena evaśabdena doṣadvayasyāparihāryatvamāha /
tasmāt ubhayatra pramāṇābhāvāt /
sā parameśvaraparityāgenāvasthitikalpanā /
anena sūtrasyārthāntaramuktaṃ veditavyam /
madhye 'gneravasthitikalpakābhāvāt /
prathamāvagateśvaraparityāgāsambhavācca netara iti /
idamuktaṃ bhavati /
akṣyādityasthatayātra pratipādyamagniṃ pratipādyamānaṃ prati kiṃ svatantramīśvaramanabhyupagamyaitaducyate, utābhyupagamyeti vikalpya, pakṣadvaye sūtrakāreṇa dūṣaṇamuktamiti /
athavā prativādinaṃ nirīśvaraṃ niścitya sūtrakṛtānavasthityasambhavāvuktāviti pūrvagranthārthaḥ /
tatkathaṃ niścitamityata āha- īśvaraścediti //
yadi sarvaniyanteśvaraḥ prativādinābhyupagataḥ syāt, tadā sa eva prathamāgataḥ kimityapodyeta /
kasmācca vṛthāvasthitikalpanā kriyate /
kiṃ tu nirnimittatvātsā naiva kāryā syāt /
na hi pūrvapakṣī sarvathāpyaprekṣāvān /
tathā satyunmattavadupekṣaṇīyaḥ syāt /
nahi pūrvapakṣī sarvathāpyaprekṣāvān /
tathā satyunmattavadupekṣaṇīyaḥ syāt kṛtā ca teneyaṃ sarvā kalpanā /
tena jānīmo 'yaṃ nirīśvara ityayamabhiprāyaḥ sūtrakārasyeti /
[======= JNys_1,2.V: antaryāmyadhikaraṇam =======]
*3,689*
// oṃ antaryāmyadhidaivādiṣu taddharmavyapadeśāt oṃ //
antaryāmyadhidaivādhilokādiṣu taddharmavyapadeśāt

1.2.14

nanvetadanantarātītenaiva gatārtham /
antaryāmitvaṃ hyantaḥsthitvā niyāmakatvam /
etadevāntara upapatterityuktam /
naca tatra niyāmakatvaṃ na vivakṣitam /
tathā satyanavasthiterasambhavācceti dūṣaṇasyālagnakatvaprasaṅgādityataḥ prameyabhedaṃ darśayituṃ etadadhikaraṇanivartanīyāmāśaṅkāmāha- ramaṇamiti //
ramaṇaṃ nātiyatnasya vikṣepādeva yujyate
NYĀYASUDHĀ:
pūrvādhikaraṇe 'kṣyādiṣu sthitvā ramamāṇastatprerako harirityuktam /
tadasat /
vyāhatatvāt /
ādityādiniyamanārthamatiyatnena hi bhāvyam /
prayatnasya vyāpārānuguṇatvadarśanāt /
atiyatnavataśca cittavikṣepo niyataḥ /
naca cittavikṣepavato ramaṇamupapadyate /
ato niyāmakaśca ratimāṃśceti vyāhatam /
naca vyāhataṃ śatenāpi hetūnāṃ siddhayati /
taduktam,"bahuvyāpāratāyāśca kleśo 'dhikataro bhavet'; iti /
uktavyāptipakṣadharmatāvadhāraṇāya evaśabdaḥ /
etatparihāratvena gūḍhābhisandhiradhikaraṇārthamāha- iti cediti //
iti cet sarvaniyamo yasya kasmānna śakyate

1.2.15

NYĀYASUDHĀ:
tatredamuttaramiti śeṣaḥ /
yasya parameśvarasya sarvaniyamaḥ sarvāntaryāmitvamasti(?) /
tasya kasmānna śakyate ramaṇamiti prakṛtam /
etāmāśaṅkāṃ parihartuṃ sarvāntaryāmitvamiha hetutayocyata iti bhāvaḥ /
nanvetatpiṇyākayācanārthaṃ gatasya khārītailadānamiva /
yat ādityādiniyāmakasya cittavikṣepasambhavena ramaṇaṃ na yujyata ityukte, sarvaniyāmakatvamuktam /
tato hyatiśayena cittavikṣepādramaṇānupapattiḥ, ityato 'bhiprāyamudghāṭayati- svātmaneti //
svātmanāniyataṃ vastu pratīpaṃ hyātmano bhavet /
svādhīnasattāśaktayādi kathamātmapratīpakam

1.2.21

*3,689f.*
NYĀYASUDHĀ:
yadvastu svātmanā devadattenāniyataṃ devadattānadhīnasattāpratītipravṛttikaṃ, tadevātmano devadattasya pratīpaṃ cittavikṣepakaṃ bhavediti hi dṛṣṭam /
idaṃ tu jagadīśvarādhīnasattādikam /
tatkathaṃ tasya cittavikṣepakaṃ bhavet /
athavā yadīdaṃ yastu viśvaṃ svātmaneśvareṇāniyataṃ syāt /
tadadhīnasattādikaṃ na syāt, tadaiva hyātmanaḥ parameśvarasya pratīpaṃ bhavet /
nacaivamiti yojyam /
na rājādivanniyāmakatvamātramantaryāmitvam, api tarhi sattādipradatvamityuktaṃ bhavati /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ antaryāmyadhikaraṇam //
[======= JNys_1,2.VI: adṛśyatvādhikaraṇam =======]
*3,692*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ adṛśyatvādhikaraṇam //
// oṃ adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ oṃ //
adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ

1.2.16

atra yattadadreśyamityādivākyoktānāmadṛśyatvādīnāṃ dharmāṇāṃ brahmaṇi samanvayaḥ pratipādyate /
teṣāṃ coktarītyā brahmasvarūpatvamabhyupagataṃ tadabhyadhikāśaṅkāyā'kṣipati- guṇeti //
guṇakriyādayo bhāvā yadivā syurabhedinaḥ /
abhedo 'bhāvadharmāṇāṃ brahmaṇā yujyate katham

1.2.17

NYĀYASUDHĀ:
ānandādayo guṇāḥ saṃharaṇādikriyāḥ sarvagatatvādibhāvāḥ /
annamayādirūpāṇi pucchādyavayavāśca yadyabhedino 'ṅgīkṛtāḥ tadā tathā syurvā /
teṣāṃ bhāvatvana vakṣyamāṇānupapatterabhāvāt /
anupapattyantarāṇāṃ ca parihṛtatvāt /
adṛśyatvādīnāṃ tu dharmāṇāṃ brahmaṇābhedo na yujyate /
teṣāmabhāvatvādbrahmaṇo bhāvatvāt /
bhāvābhāvayoraikyasya viruddhatvāditi /
pariharati- nābhāva iti //
nābhāvo bhāva iti ca viśeṣaḥ prāyaśo bhavet
NYĀYASUDHĀ:
iha hi dṛśyādanyo 'dṛśyaḥ tasya bhāvo 'dṛśyatvamityadṛśya(tva)ādiśabdairdṛśyādyanyonyābhāvo 'bhidhīyate /
aśvādanyo 'naśvaḥ tasya bhāvo 'naśvatvamiti yathā /
na punastatprāgabhāvādiḥ /
asāmathyarena(?) samāsāsambhavāt /
dṛśyādivirodhitvamartho 'stviti cenna /
sahānavasthānavadhyaghāta(tu)kabhāvabhāvābhāvālakṣaṇavirodhānāmasambhavāt /
tādātmyavirodhasya cānyonyābhāvānatirekāt /
tathā cābhāvo anyonyābhāva iti bhāva iti caitayorloke 'pi viśeṣo bhedo na bhavet /
evaṃ(ca) sati brahmaṇyeva kānupapattiriti /
tadabhāvo hīti vakṣyamāṇābhiprāyeṇa prāyaśa ityuktam /
athavābhāva iti caturvidhe 'pyabhāve prāpte 'nyonyābhāvaparigrahaṇārthaṃ prāyaśa ityukta(tyabhihita)m /
anyonyābhāvo hi prāgabhāvādibhyo('pi) bahutaraḥ prativastu niyatatvāt /
nityānādisambandhinaḥ prāgabhāvāderabhāvāt /
*3,696f.*
nanu prāgabhāvapradhvaṃsābhāvātyantābhāvabhinnaḥ saṃsargābhāvaḥ, kiṃ dharmiṇo bhinna utābhinnaḥ /
nādyaḥ /
brahmagatasyāpi bhedaprasaṅgāt /
tathā ca"evaṃ dharmān'; ityādiśrutivirodhāt /
naca brahmaṇi nāsau śruta iti vācyam /
agotramavarṇamityādinā pratītatvāt /
na vidyate gotrādikaṃ yasya taddhi tathocyate /
dvitīye kimanyonyābhāvanirdhāraṇena /
abhāva ityeva vaktavyam /
tathā cāśeṣaśrutivyākhyānaṃ bhavatīti /
atra brūmaḥ /
bhinna eva dharmiṇaḥ prāgabhāvādiḥ /
dharmivināśe 'pyavināśāt /
yatra hi bhūtale ghaṭābhāvastasya khananādinā vināśe 'pi ghaṭābhāvo 'nuvartata eva /
dharmitvaṃ ca bhūtalādeḥ prātītikaṃ na vastukṛtam /
ata eva bhāvavadabhāvasyāpi tattvāntaratvamabhidhāya bhāvābhāvasvarūpatvāt ityanyonyābhāvasya dharmisvarūpatāmāha /
nanu tarhi brahmaṇyapi tathātvaprasaṅgaḥ /
satyam /
gotrādisaṃsargā(syā)bhāvasya brahmātiriktābhyupagamāt /
yathā hi daṇḍo devadattasya viśeṣaṇam /
tathā gotrādyabhāvo 'pi brahmaṇo viśeṣaṇam /
naca śrutivirodhaḥ /
daṇḍitvavadabhāvavattvasya dharmatvena vivakṣitatvāt /
naca ānandādāvapyevaṃ kalpanā /
"ānando brahma'; ityādivacanāt /
bādhakābhāvācca /
tasmādanyonyābhāva evānyatra dharmisvarūpamiti brahmaṇyapi tathābhyupagantavyaḥ /
gotrādyabhāvavattā tu bhāvarūpaiva iti na tasyā brahmasvarūpatve kācidanupapattiriti neha vicāryate /
*3,701*
yastvanyonyābhāvasya dharmisvarūpatāṃ kvāpi na manyate /
sa praṣṭavyaḥ /
kiṃnimitto 'yamanabhyupagamaḥ /
kiṃ virodhāduta, pramāṇābhāvāt, atha bādhakasadbhāvāt /
ādye kathamanyonyābhāvasya dharmiṇā virodha iti vaktavyam /
vidhiniṣedharūpatveneti cet, tadeva katham /
nañaḥ prayogāprayogābhyāmiti cet tatrāha- atadbhāva iti //
atadbhāvo 'nyatā ceti na viśeṣo 'sti kaścana

1.2.18

NYĀYASUDHĀ:
paṭasya hyaghaṭatvaṃ ghaṭādanyatvaṃ caikameva /
aghaṭo ghaṭādanya ityanayorviśeṣāpratīteḥ /
vidyete ca nañaḥ prayogāprayogau ityato vyabhicāra ityarthaḥ /
sthalāntare vyabhicāraṃ darśayati- doṣābhāva iti //
doṣābhāvo guṇa iti prasiddho laukikeṣvapi
NYĀYASUDHĀ:
ārogyaṃ guṇaḥ akrauryaṃ guṇaḥ, iti nañprayogaviṣayasya niṣedhasya rogādyabhāvasya, nañprayogāviṣayo vidhirūpatvaṃ guṇatvaṃ, laukikavaidikeṣu vyavahāreṣu prasiddham /
upalakṣaṇaṃ caitat /
anaudāryaṃ doṣaḥ, iti guṇābhāvasya doṣatvamapi prasiddham /
ato('pi), vyabhicāra ityarthaḥ /
anyonyābhāvasya dharmisvarūpatvasamarthanaṃ na autprekṣikam /
kintu sūtrakṛto 'pyabhimatamiti darśa(sūca)yituṃ sūtrakṛtāpyayaṃ vyabhicāraḥ sūcita ityāha- adṛśyatvādikāniti //
adṛśyatvādikāṃstasmād guṇānāha svayaṃ prabhuḥ

1.2.19

NYĀYASUDHĀ:
yasmānnañaḥ prayogāprayogau nābhedavirodhinau, tasmāttadeva sūcayitumadṛśyatvādiguṇaka ityadṛśyatvādīnāṃ nañvācyānāmatathābhūtānāṃ guṇānāṃ caikyamāha sūtrakāraḥ /
anyathā dṛśyatvādītyavakṣyaditi /
anena sapratiyogitvaniṣpratiyogikatvābhyāṃ virodho 'pi parāsto veditavyaḥ /
*3,703*
nanvevaṃ bhāvābhāvayoraikye bhāvābhāvalakṣaṇo virodhaḥ kvāpi na syāt /
asati ca tasminvirodhavārtaiva lupyeta /
bhāvābhāvayorhi sākṣādvirodhastaddvārānyayoriti cet /
kimaviśiṣṭayorbhāvābhāvayorvirodhamaṅgīkṛtya tadabhāva āpādyate, utāvacchinnayoḥ /
ādye tviṣyāpādanamityāha- bhāveti //
bhāvābhāvavirodho 'pi na tu sarvatra vidyate
NYĀYASUDHĀ:
sarvatretyanenāviśiṣṭatvaṃ dyotayati /
ghaṭavati paṭābhāvadaśarnāditi bhāvaḥ /
dvitīye tvāpādakāsiddhiriti bhāvena tatsvarūpamāha- tadabhāvo hīti //
tadabhāvo hi tadbhāvavirodhī na tato 'paraḥ

1.2.20

*3,703f.*
NYĀYASUDHĀ:
ubhayatrāpyanubhavaprasiddhiṃ hiśabdena dyotayati /
nanvetatsarvaṃ tṛtīye 'ntarbhavati /
satyam /
tathāpyulbaṇatayā pṛthagdūṣitamityadoṣaḥ /
astu tarhyanyonyābhāvasya dharmisvarūpatve pramāṇābhāva iti dvitīyaḥ pakṣaḥ /
maivam, bhedo hi vastusvarūpamiti sarvairabhyupagantavyam /
anyathānavasthādidoṣaprasaṅgāt /
abhāve svarūpātiriktasyāsambhavena bhedābhāvaprasakteśca /
anyonyābhāvaśca bheda eveti kathaṃ dharmisvarūpatvaṃ na syāt /
*3,706*
atha matam /
bhedastrividho 'smābhirabhyupagamyate /
pṛthaktavam anyonyābhāvaḥ, svarūpaṃ ceti /
tatra dravye trividho 'pi sambhavati /
guṇādipañcake tu dvividha eva /
pṛthaktavasya guṇatvena tatrāsambhavāt /
abhāve tu svarūpabheda eva /
tatrānyonyābhāvābhyupagame 'navasthāprasaṅgāt /
ato 'nyonyābhāvasya bhedatve 'pi, bhedasya (tu) svarūpatve 'pi, nānyonyābhāvasya dharmisvarūpatvam /
svarūpabhedātiriktabhedatvādanyonyābhāvasyetyata āha- pṛthaktaveti //
pṛthaktavābhāvatadrūpān bhedāṃstrīn kalpayanti cet /
kalpanāgauravādyāstu doṣāstatra virodhinaḥ

1.2.21

NYĀYASUDHĀ:
abhāvo 'nyonyābhāvaḥ sa dharmī rūpamātmā yasyāsau tadrūpaḥ /
ādyagrahaṇena dṛṣṭahāniradṛṣṭakalpanā ca gṛhyate /
tatra tu tathākalpane tvityarthaḥ /
kathaṃ pṛthaktavānyonyābhāvasvarūpabhedānāṃ bhedāṅgīkāre kalpanāgauravādikamityata āha- pṛthaktaveti //
pṛthaktavānyatvabhedāstu paryāyeṇaiva laukikaiḥ /
vyavahriyante satataṃ vaidikairapi sarvaśaḥ

1.2.22

NYĀYASUDHĀ:
anyatvamanyonyābhāvaḥ /
bhedaḥ svarūpabhedo ghaṭātpṛthak ghaṭo na bhavati paṭa eveti /
pṛthaktavānyonyābhāvasvarūpabhedāḥ sarvairlaukikairvaidikaiśca paryāyeṇaiva krameṇaiva pṛthagvākyatayā vyavahriyante, na jātu ekavākyaniveśena /
*3,707*
etaduktaṃ bhavati /
yathā ghaṭakalaśakumbhavyavahārāṇāṃ paryāyatvāt ekenaiva nimittenopapattau ghaṭatvādyanekanimittakalpane kalpanāgauravam /
yathā ca ghaṭādivyavahārān paryāyeṇaiva kurvāṇaistannimittamekatayaiva dṛṣṭamiti, tattritvāṅgīkāre dṛṣṭahāniradṛṣṭakalpanā ca bhavati /
tathā pṛthaga(ktava)ādivyavahārāṇāmapi paryāyatvāt ekenaiva svarūpabhedenopapattau, nimittatrayakalpane kalpanāgauravam /
niyamenāsahaprayoktṛbhiḥ pṛthaktavādīnāmaikyaṃ dṛṣṭamiti, tatparityāgena tritvakalpanāyāṃ dṛṣṭahāniradṛṣṭakalpanā ca syāditi /
avinābhāvitvānna sahaprayoga iti cet /
mā bhūdghaṭātpṛthagityuktavā ghaṭo na bhavatīti prayogaḥ /
ghaṭo na bhavatītyuktavā ghaṭātpṛthagiti kasmānna bhavet /
pṛthaktave sati anyonyābhāvādikaṃ niyataṃ na tvanyonyābhāve pṛthaktavamiti pareṇaiva vyutpāditatvāt /
nacāyamasti niyamo 'vinābhūtaṃ saha nocyata iti /
pṛthivyaptejovāyumanasāṃ kriyāvattvamūrtatvaparatvāparatvavegavattvādīnīti tadīyagrantha eva vyavahāradarśanāt /
laukikāḥ prayojanamātraparāḥ /
anyatamavyavahāreṇaiva tatprayojanasiddherna sahavyavahārantīti cenna /
vaidikairapyevameva vyavahārāt /
tadidamuktam /
vaidikairapīti /
kiñca paryāyaprayogasyānyathātvakalpanaṃ kvacidaparyāyaprayoge sati syāt /
anyathā ghaṭādivyavahāre 'pi tathāprasaṅgāt /
na caitadasti /
tatkathamanyathākalpanaṃ nirmūlamupapadyeta iti /
etadapyuktam- sarvaśa iti, satatamiti ca //
*3,709f.*
atha matam /
pṛthaktavānyonyābhāvayostāvatsphuṭo vivekaḥ /
yatpṛthaktavamavadhinirūpyam /
anyonyābhāvastu pratiyoginirūpyaḥ /
kiṃca,"anyārāditararta'; iti pṛthaktavavācipadayoge pañcamyanuśiṣyate /
anya ityarthagrahaṇamiti vacanāt /
anyathā bhinno ghaṭātpaṭo 'rthāntaraṃ ghaṭātpaṭa ityādau pañcamī na syāt /
anuśāsanāntarābhāvāt /
tathāca pṛthaktavameva cedanyonyābhāvaḥ tadā ghaṭo na bhavati paṭa ityatrāpi pañcamī syāt /
nacaivam /
tena jānīmo 'nyatpṛthaktavam, anyaścānyonyābhāva iti /
svarūpabhedasya cābhyāṃ ubhayābhyāṃ vivekaḥ /
paranirūpyatvavirahādvidhirūpatvācca /
evaṃca vyavahāraparyāyatānyathopapādanīyeti /
*3,712*
atrocyate /
yattāvaduktaṃ nirūpakabhedādbheda iti, tadasat /
avadhipratiyoginoreva bhedasya nirūpayitumaśakyatvāt /
pṛthaktavanirūpakatvamavadhitvam, abhāvanirūpakatvaṃ pratiyogitvamiti cenna /
pṛthaktavānyonyābhāvabhedasyādyāpyasiddhatvena itaretarāśrayatvāt /
pañcamīprayogāprayogābhyāṃ bhedaścānupapannaḥ /
anyaśabdopapade pañcamīvidhānāt /
kathaṃ tarhi bhinnādiyoge pañcamīti cet /
vilakṣaṇo yajñadatto devadattādityatra katham /
nahi vailakṣaṇyaṃ pṛthaktavam /
guṇādiṣvapi sadbhāvāt /
atha kathañcidapādānatvaṃ tatra vyutpādayiṣyata iti cet /
bhinna ityādāvapi kiṃ na vyutpādyate /
tathā satyanya ityatrāpi sāmyātsūtravaiyarthyamāpadyata iti cenna /
prapañcāthartvenopapatteḥ /
*3,715*
vilakṣaṇayoge pañcamī vaktavyeti cet /
viśiṣṭavyāvṛttādiyoge 'pi katham /
na viśiṣṭādikaṃ pṛthaktavamiti ca svayameva vyutpāditam /
sarvatropasaṅkhayāne bhinnādiṣvapi tathā bhaviṣyati /
kimanyetyatrārthagrahaṇavyākhyānena /
*3,716*
"pṛthagvinānānābhistṛtīyānyatarasyām'; iti vikalpavidhānasāmarthyādida(ttha)māśrīyata iti cenna /
aprāpte 'pi vikalpavidhānasya bahulamupalambhāt /
*3,719*
astu vānyetyarthagrahaṇam /
tathāpi pṛthaktavavācipadayoge pañcamīvidhānasya vyākhyānāt /
ghaṭaḥ paṭo na bhavatītyatra tu, vākyapratipādyaṃ pṛthaktavamiti pañcamī na bhaviṣyati /
pratiyoginirūpyatvānirūpyatvābhyāṃ tu vivekaḥ svarūpabhedavādinā vaktumaśakya iti vakṣyāmaḥ /
vidhirūpatvaṃ coktanyāyaparāhatam /
ata eva pṛthaktavānyonyābhāvavivecakatvamapi nirastam /
kiṃ cānaśva iti kimanyonyābhāvo nañarthaḥ /
kiṃvā pṛthaktavam /
ādye kathamaśvādanya iti vigrahavākye pañcamī /
naca tatra pṛthaktavamanyaśabdārtha iti yuktam /
samāsavigrahavākyayoḥ samānārthatvāt /
dvitīye pṛthaktavasyāpi niṣedhatetyalaṃ pallavena /
*3,723*
santu kalpanāgauravadṛṣṭahānyadṛṣṭakalpanāḥ /
tataḥ kimiti cet /
tatkiṃ kalpanāgauravādikaṃ dūṣaṇameva na bhavati, kiṃvā bhavati dūṣaṇam /
kintu doṣonnāyakatvenaiveti /
ādyaṃ nirākaroti- dṛṣṭeti //
dṛṣṭahāniradṛṣṭasya kalpanetyeva dūṣaṇam /
yadā tadadhiko doṣo vidyate ko nu vādinām

1.2.23

NYĀYASUDHĀ:
itiśabda ādyarthe /
tena kalpanāgauravaṃ saṅgṛhyate /
dūṣaṇameveti yojanā /
kuta ityata āha- yadeti //
yadāśabdo yasmādityarthe /
tadadhikaḥ tadatiriktaḥ /
kimākṣepe /
nu vitarke /
vādināmiti /
vaiparītyalakṣaṇayā parihāsaḥ /
aniṣyaprasañjanārthaṃ vā /
etaduktaṃ bhavati /
yadi dṛṣṭahānyādikaṃ na dūṣaṇaṃ tadāsiddhayādikamapi kuto dūṣaṇamiti vaktavyam /
aṅgavaikalyahetutvāditi cet /
atha vikalāṅgamapi kuto na sādhanam /
tathā satyākāśādīnāmanityatādikamāpadyeta, tacca pramāṇaviruddhamiti cet /
svīkṛtaṃ tarhi dṛṣṭahānāderdoṣatvam /
*3,723f.*
aṅgavikalasyāpyanumānatve 'prāmāṇikānyanekāni prasajyanta iti cet /
tadidamadṛṣṭakalpanaṃ kalpanāgauravaṃ ca /
vikalāṅgaṃ ca sādhanaṃ ceti vyāhatamiti cet /
kathaṃ vyāhatam /
sakalāṅgasyaiva sādhakatvadarśanādvikalāṅgasya adarśanāditi cet /
dṛṣṭahānyādikamevaitat /
atha mā bhūdasiddhayādikaṃ dūṣaṇamiti brūyāt /
tadā vāditvameva na syāt /
dūṣyapakṣābhāvāt /
tadabhāve sādhyasyāpyabhāvāditi /
dvitīyasyāpyetadevottaram- dṛṣṭahāniriti //
*3,724*
atraitadeva dūṣaṇam /
natu doṣāntaronnāyakatveneti yathāsthita eva sambandhaḥ /
tatra hetumāha- yadeti //
yadā dṛṣṭahānyādikamudbhāvyeta tadā tataḥ kimityāśaṅkāyāṃ tadadhikastadunneyo doṣaḥ ko nu vaktavyo vidyate na ko 'pi /
yo 'pyucyeta tasyāpi dṛṣṭahānyādyanatirekāditi bhāvaḥ /
*3,725*
anyonyābhāvasya bhāvasvabhāvatve, dharmadharmibhāvastacchabdānāṃ sahaprayogaḥ /
kadācid dṛṣṭe 'pi vastuni tadadarśanamityādikaṃ na syāditi, tṛtīyasya prāguktameva parihāraṃ smārayati- bhāveti //
bhāvābhāvasvarūpāstu viśeṣā eva vastunaḥ /
abhinnā eva saṅgrāhyā vyavahāraprasiddhaye

1.2.24

NYĀYASUDHĀ:
bhāvagrahaṇena attṛtvādiṣvapyayaṃ parihāro 'nusandheya iti daśaryati /
bhāvabhāvasvarūpā attṛtvādayo 'dṛśyatvādayaśca yadyapi parabrahmaṇābhinnā eva /
tathāpi dharmadharmyādivyavahāraprasiddhaye vastuno dharmiṇo viśeṣā eva saṅgrāhyāḥ /
na vastutanmātramiti /
idamuktaṃ bhavati /
attṛtvādīnāmadṛśyatvādīnāṃ ca brahmasvarūpatvaṃ tāvacchrutyādisiddham /
asti ca dharmadharmyādivyavahāro 'pi pramitaḥ /
nacānyatarasyāpi bādhopapannā /
tatastadanyathānupapattyā saviśeṣābhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ /
viśeṣasya cābhinne 'pi bhedanimittavyavahāranirvāhakatvaṃ svarūpagrāhakapramāṇenaiva siddhamiti /
atraike, guṇakriyādīnāṃ dravyeṇātyantabhedaṃ samavāyaṃ cāṅgīkṛtya vyavahārānupapādayantaḥ śrutīnāmupāsanārthatvaṃ anāgantukārthatvaṃ vā, vadanto viśeṣaṃ nābhyupagacchanti /
apare tu, bhedābhedābhyāṃ vyavahāranirvāhaṃ paśyantaḥ kevarabhedapratiṣedhaṃ ca śrutīnāmarthaṃ bruvāṇā na viśeṣamicchanti /
anye tu, akhaṇḍameva brahmābhyupagamya dharmadharmyādivyavahārāḥ sarve 'pyavidyā'ropanimittā iti manyamānā viśeṣamavajānate /
tatra bhedavādinā bhedābhedavādinā ca viśeṣamaṅgīkārayati- yatheti //
*3,726*
yathaikaḥ samavāyo 'pi bhedābhedau ca vastuni /
aṅgīkāryā viśeṣeṇa sthāneṣu vyavahartṛbhiḥ

1.2.25

NYĀYASUDHĀ:
sthāneṣu svaśāstrapradeśeṣu ekaḥ samavāya iti vastuni bhedābhedāviti ca vyavahartṛbhiryathā te samavāyabhedābhedā viśeṣeṇa viśeṣavantoṅgīkāryāstathā bhāvābhāvasvarūpāśceti yojanā /
etaduktaṃ bhavati /
dharmadharmibhedavādinā tāvadekaḥ samavāya iti vyavahriyate /
tattvaṃ bhāveneti sūtritatvāt /
tatra samavāyasyaikatvaṃ kiṃ tato bhinnamuta tatsvarūpam /
nādyaḥ /
samavāye dravyaguṇāderasambhavāt /
dvitīye tu kathaṃ sahaprayogaḥ /
ṣaṣṭhīvyavahāro vā /
aupacārika iti cenna /
samavāyaikatvasādhanaprayāsavaiyarthyāpatteḥ /
tato gatyantarābhāvātsaviśeṣābhedo 'ṅgīkāryaḥ /
tathāca kiṃ brahmaṇi śrutīnāmanyaparatvaṃ prakalpya bhedasamavāyakalpanayā /
antato 'pyaṅgīkāryeṇa viśeṣeṇaiva sarvasyopapatteḥ /
samavāyapratiyogikabhedābhāvaḥ samavāyasyaikatvamiti cet /
tathāpi samavāyasyeti ṣaṣṭhayarthasya pṛthagabhāvena tatra viśeṣasyāṅgīkāryatvāt /
yastu bhedavādī samavāye 'pyekatvasaṅkhayāmaṅgīkaroti, tenāpi samavāyasya sambandho 'ṅgīkriyate, na vā /
ādye kiṃ sa eva, samavāyāntaraṃ vā /
na prathamaḥ /
sambandhyatiriktasambandhābhāvenaikaḥ samavāya iti vyavahārānupapatteḥ /
ata eva na tṛtīyaḥ /
svanirvāhakatve punaḥ saviśeṣatvamevāṅgīkaraṇīyam /
na dvitīyaḥ /
ekaḥ samavāya ityasyānupapatteḥ /
*3,730*
kiñca vastuni samavāya iti katham /
na hyavayavāvayavyādīnāṃ sambandho 'sti yata ekaḥ samavāyaḥ /
svanirvāhakatve tūktam /
api caikasvabhāva eva samavāyaḥ /
sa kathamavayavādīnādhāratvenāvayavyādīnādheyatvena niyacchet /
avayavādīnāṃ svabhāvabhedāditi cet /
alaṃ tarhi samavāyena /
atha samavāyasyaiva vicitrasvabhāvatvaṃ tadā saviśeṣatvameveti /
bhedābhedavādinā tvavaśyamaṅgīkaraṇīyo viśeṣaḥ /
parasparaviruddhayorbhedābhedayorekatra tamantareṇa anupapatteḥ /
kiñca bhedābhedayorapi vastunā parasparaṃ ca bhedābhedāntarābhyupagame 'navasthā /
svanirvāhakatve tu viśeṣāṅgīkāraḥ /
bhede, vastuni bhedābhedāviti vyavahārānupapattiḥ /
vastunā tayāḥ sambandhābhāvāt /
atyantābhede 'pi vastuni bhedābhedāvityādhārādheyabhāvo dvivacanaṃ cānupapannaṃ syāt /
vastutanmātratvāt /
tataśca tannirvāhārthamavaśyamaṅgīkaraṇīye viśeṣe tata eva brahmaṇi sarvasyopapattau kiṃ bhedābhedābhyupagameneti /
yathā ca tantupaṭādau bhedābhedābhyupagamastadvakṣyāmaḥ /
*3,733*
akhaṇḍavādināpi viśeṣamaṅgīkārayati- akhaṇḍeti //
akhaṇḍavādino'; pi syādviśeṣo ...

1.2.24

NYĀYASUDHĀ:
aṅgīkārya iti vacanavipariṇāmena sambaddhayate /
nanvakhaṇḍavādino 'pi viśeṣo 'ṅgīkārya iti vyāhatam /
akhaṇḍatvaṃ nirviśeṣatvamityanarthāntaratvādityata uktam- anicchato 'pīti //
... 'nicchato 'pyasau /
vyāvṛtte nirviśeṣe tu kiṃ vyāvartyabahutvataḥ // MAnuv_1,2.25b-d //
NYĀYASUDHĀ:
svābhyupagamamātreṇākhaṇḍavāditve 'pi nyāyaprāptatvādviśeṣāṅgīkaraṇamiti /
asau pūrvopapāditaḥ /
anena pūrvoktārthasmaraṇārthatvādasya na punaruktidoṣa iti sūcitam /
yadvā /
yasminnanaṅgīkṛte satyajñānādipadānāṃ paryāyavyarthate syātām /
satyatvādīnāṃ brahmatanmātratvāṅgīkārāt /
aṅgīkṛte ca tannivṛttiḥ /
tasyāparyāyaśabdapravṛttāvabhinne 'pi nimittatvāt /
asau ityaṅgīkāryatvahetusūcanam /
nanu brahmātirikte satyajñānānandādau vācakatvaśaktimatāṃ satyādipadānāṃ lakṣyameva brahmābhyupagamyate /
tatkathaṃ paryāyatā /
vācyārthabhedasadbhāvāt /
maivam /
satyajñānānantānandādīnāṃ brahmātiriktānāṃ pareṇānaṅgīkṛtatvāt /
asti kathañcitsatyādikamanyaditi cenna /
kathañcitsatyādikaṃ vācyam /
sākṣātsatyādikaṃ tu lakṣyamiti vaiparītyasyānucitatvāt /
astu vā kathañcitparyāyatāparihāraḥ /
tathāpyekena padena lakṣitasyaivānyenāpi lakṣaṇāyāṃ vyathartā na parihartuṃ śakyā /
nanu ca lakṣyārthabhedābhāve 'pi brahmaṇyāropitāsatyatvādidharmāṇāṃ vyāvartyānāṃ bahulatvāt tadvayāvartakatvena sārthakyaṃ padānāmityata āha- vyāvṛtta iti //
vyākhyātacaramidam /
tadevaṃ viśeṣasya sarvavādibhiraṅgīkāyartvāttadbalena dharmadharmyādivyavahāropapatteryuktam adṛśyatvādiguṇānāṃ brahmaṇaikyamiti siddham /
[======= JNys_1,2.VII: vaiśvānarādhikaraṇam =======]
*3,735*
// oṃ vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt oṃ //
vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt

1.2.26

asyādhikaraṇasya nātrāntarbhāvaḥ sambhavati /
nāmātmakaśabdasamanvayārthatvāt /
nāpi pūrvatra /
liṅgasamanvayasyāpyatra siddhatvāt /
na cobhayabahirbhāvaḥ /
anyatra prasiddhaśabdaviṣayatvāt /
na cāvaktavyatā /
samanvayāsiddhiprasaṅgāt /
tatkathamityato liṅgādhiketyatrāntarbhāvaḥ samarthitaḥ /
yadvā pādadvayārthatvenaikatra praveśānupapatteḥ pādadvayaśeṣo 'yam /
ata eva padadvayānte nibandhanamiti jñāpayituṃ pādadvayārthaṃ tāvadupasaṃharati- bahuliṅgeti //
bahuliṅgasamāyuktairbahubhī rūḍhanāmabhiḥ /
prasiddhairanyagatvena vācyaḥ sākṣājjanārdanaḥ

1.2.27

vaiśvānarādayaḥ śabdā api tadvācinastataḥ
NYĀYASUDHĀ:
rūḍhetyasyaiva vivaraṇaṃ prasiddhairanyagatveneti /
anyathā yaugikanāmaparityāgaḥ syāt /
etacca liṅgānāmapi viśeṣaṇam /
sākṣāt mukhyayā vṛttyā /
idānīṃ vaiśvānarādhikaraṇatātparyamāha- vaiśvānarādaya iti //
ādiśabdaprayogādvaiśvānaraśabdasyopalakṣaṇatvamiti darśayati /
tata iti sautrātmaśabdādikaṃ parāmṛśati /
tadvācinaḥ parameśvaravācinaḥ /
nanu kathaṃ vaiśvānarasya viṣṇutvanirdhāraḥ /
pakṣāntare 'pyagnyādiśabdānāṃ homādhikaraṇatvādiliṅgānāṃ ca śravaṇādityata āha- tānīti //
tāni liṅgāni te śabdā api tadgā hi sarvaśaḥ
NYĀYASUDHĀ:
tadgāḥ parameśvaraviṣayāḥ /
hīti tathā dṛṣṭayupadeśaṃ hetumācaṣṭe /
yasmādevaṃ tasmāditi pūrveṇa vā sambandhaḥ /
anena śabdādibhya iti sūtrasya tātparyamuktaṃ veditavyam /
nanu kathamagnyādiśabdānāṃ viṣṇuparatvam /
anyatra rūḍhatvāt /
naca viṣṇāvapi rūḍhirastīti vācyam /
bahutvenānyatra rūḍheḥ prabalatvenālpaparameśvararūḍhibādhakatvopapatterityata āha- bahulāpīti //
bahulāpyajñarūḍhistatprajñārūḍhiṃ na bādhate

Original text: Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc