Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Chapter 1.1

1.1.1

[======= JNys_1,1.I: janmādhikaraṇam =======]
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ jijñāsādhikaraṇam //
$maṅgalācaraṇam$
*1,1*
NYĀYASUDHĀ:
śriyaḥ patye nityāgaṇitaguṇamāṇikyaviśadaprabhājālollāsopahatasakalāvadyatamase /
jagajjanmasthemapralayaracanāśīlavapuṣe namo 'śeṣāmnāyasmṛtihṛdayadīptāya haraye // 1 //
*1,16*
yena prādurabhāvi bhūmivalaye vyastāri gosantatiḥ prābodhi śrutipaṅkajaṃ karuṇayā prākāśi tattvaṃ param /
dhvāntaṃ dhvaṃsamanāyi sādhunikaraścākāri sanmārgagastena vyāsadivākareṇa satataṃ mā tyāji me mānasam // 2 //
*1,17*
vyāptiryasya nije nijena mahasā pakṣe sapakṣe sthitirvyāvṛttiśca vipakṣato 'tha viṣaye saktinar vai bādhite /
naivāsti pratipakṣayuktiratulaṃ śuddhaṃ pramāṇaṃ sa me bhūyāttattvavinirṇayāya bhagavānānandatīrtho muniḥ // 3 //
*1,20*
bhavati yadanubhavādeḍamūko 'pi vāgmī jaḍamatirapi janturjāyate prājñamauliḥ /
sakalavacanaceto devatā bhāratī sā mama vacasi nidhattāṃ sannidhiṃ mānase ca // 4 //
*1,21*
ramānivāsocivāsabhūmiḥsannyāyaratnāvalijanmabhūmiḥ /
vairāgyabhāgyo mama padmanābhatīrthāmṛtābdhirbhavatādvibhūtyai // 5 //
padavākyapramāṇajñānprativādimadacchidaḥ /
śrīmadakṣobhyatīrthākhyānupatiṣṭhe gurūnmama // 6 //
*1,23*
śrīmadānandatīrthāryasanmanaḥsarasībhuvi /
anuvyākhyānanaline cañcarīkati me manaḥ // 7 //
*1,25*
na śabdābdhau gāḍhā naca nigamacarcāsu caturā naca nyāye prauḍhā naca viditavedyā api vayam /
paraṃ śrīmatpūrṇapramatigurukāruṇyasaraṇiṃ prapannā mānyāḥ smaḥ kimapi ca vadanto 'pi mahatām // 8 //
*1,30*
bhagavatā bādarāyaṇena prāṇināṃ niḥśreyasāya praṇītamapi brahmamīmāṃsāśāstramasādhunibandhāndhatamasāvakuṇṭhitatvenāpraṇītamiva manyamāno bhagavānānandatīrthamuniryathā'cāryābhiprāyaṃ asya bhāṣyaṃ vidhāyānubhāṣyamapi kariṣyanvilīnaprakṛtitayā svayamantarāyavidhuro 'pyanavaratamīśvarapravaṇakāyakaraṇavṛttirapi nārāyaṇapraṇāmādikaṃ prāripsitasyānantarāyaparisamāpteḥ pracayasya ca hetutayāvigītaśiṣyācāraparamparādināvagatamavaśyaṃ karaṇīyaṃ śiṣyān grāhayituṃ granthādau nibadhnāti- nārāyaṇamiti //
*1,37*
nārāyaṇaṃ nikhilapūrṇaguṇaikadehaṃ nirdoṣamāpyatamamapyakhilaiḥ suvākyaiḥ /
asyodbhavādidamaśeṣaviśeṣato 'pi vandyaṃ sadā priyatamaṃ mama sannamāmi

1.1.2

NYĀYASUDHĀ:
atra nārāyaṇaṃ sannamāmītyanvayaḥ /
uttamapuruṣaprayogādevāhamiti labhyate /
samiti bhaktayādyatiśayasāhityalakṣaṇāṃ pramāṇasya samyaktāmāha /
tathāvidha eva hi nārāyaṇapraṇāmo bhavatyabhimatasiddheraṅgam /
nikhiletyādīnāṃ tu pramāṇakarmaṇā nārāyaṇena viśeṣaṇatayā sambandhaḥ /
prayojanaṃ ca stutipadānāṃ viśeṣyapraśaṃsaiva /
tatrārthikapunarukteḥ stutitvameva samādhānamavadhātavyam /
*1,47*
$namyatvaprayojakadharmaparatayā vyākhyānam$
athavā /
kuto nārāyaṇasya namyatvam /
tathātve 'pi kṛto 'nyāsu devatāsu satīṣu tasyaiva namanamityatroktamaśeṣaviśeṣato 'pi vandyamiti /
viśiṣṭate vastvebhiriti viśeṣā asādhāraṇadharmā aśeṣāśca te viśeṣāśca /
apirabhivyāptau /
yāvanto vandyatvanimittabhūtā dharmāḥ tebhyo viśeṣebhyo 'pi hetubhyo vandyam /
tathāśeṣādvandyatvena samāśaṅkitātpadmabhavāderjagato viśeṣo 'tiśayo 'śeṣaḥsarvottamatvam /
tato hetoḥ satīṣvanyāsu devatāsu vandyamiti /
etadubhayaṃ kathaṃ nārāyaṇasyetyato 'bhihitaṃ nikhiletyādi /
trividhā hi devatā vandyā bhavati /
viśiṣṭādhikṛteṣyā ceti /
nahi devatāvandanaṃ vyasanitayā kriyate /
kintu vighnavighātādiprayojanāpekṣayā /
viśiṣṭaiva devatā tasyeṣye /
adhikṛtā ca svaviṣayagranthaprabodhādikaṃ sampādayati /
vandanaṃ khalu bhaktayādyupetameva saphalam /
tacceṣyāyāmeva devatāyāmupapadyata iti /
tatra vaiśiṣyayopapādanāya nikhilapūrṇaguṇaikadehaṃ nirdoṣamasyodbhavādidamiti viśeṣaṇatrayam /
nikhilā niḥśeṣāḥ pūrṇāḥ pratyekamapyanavadhikā guṇā ānandādayaḥ /
ekaśabdaḥ kevalārthaḥ /
ta eva deho yasya na punaḥ prākṛtādiriti tathoktaḥ /
niṣkrānto doṣebhyaḥ pāratantryādibhya iti nirdoṣaḥ /
asya pratyakṣādipramāṇasiddhatayā buddhisannihitasya svavyatiriktaprapañcasyodbhava utpattirādirasyetyudbhavādi janmādyaṣṭakaṃ tadyathāsambhavaṃ dadātītyudbhavādidastam /
asyeti sambandhamātre ṣaṣṭhī /
aśeṣaviśeṣato 'pītyetadasyodbhavādidamityanenāpi sambaddhayate /
viyadadhikaraṇādivyutpādyasamastāvāntarabhedasahitodbhavādidamiti /
adhikṛtatvapradarśanāyāpyatamamapyakhilaiḥ suvākyairiti /
apiśabdo vandyatve hetusamuccayārthaḥ /
abhivyāptau vā /
apauruṣeyatvena tanmūlatvena vānāśaṅkitadoṣatvādinā śobhanāni vākyāni vedādīni brahmasūtrādīni ca suvākyāni tairakhilairāpyatamam /
atiśayena pratipādyam /
yadi vyācikhyāsitena brahmamīmāṃsāśāstreṇa tannirṇetavyārthena vedādinā ca pratipādya iti nārāyaṇo vandanīyaḥ /
hanta tarhi tata eva dharmādikaṃ prāṇādikaṃ vā vandanīyaṃ syāt /
na syāt /
tasya nārāyaṇapratipattyaṅgatayā vedādyekadeśapratipādyatvāt /
asya punarananyārthatayākhilavedādivedyatvāt /
tathāvidhameva cādhikṛtamucyata ityāśayavatā'pyatamamityakhilairiti coktam /
iṣṭatvapradaśarnaṃ sadā priyatamaṃ mameti /
atrāpi pūrvavatsadāpadasya tamapaśca prayojanamavadheyam /
$lakṣaṇaparatayā vyākhyānam$
*1,65*
yadvā /
nānirdhāritasvarūpasya praṇāmo yuktaḥ /
na cāntareṇa lakṣaṇaṃ vastunirdhāraṇamityato vibhavādanekāni nārāyaṇasya lakṣaṇānyanenocyante /
tatra nikhiletyanena nikhilaguṇatvaṃ pūrṇaguṇatvaṃ svato guṇaikadehatvaṃ ceti vipakṣābhedena trīṇi lakṣaṇānyuditāni /
nirdoṣamityanenaikam /
āpyatamamityanena vedādimukhyārthatvamakhilavedādyarthatvaṃ ceti dvayam /
asyetyanenāṣyau /
aśeṣetyanena mukhyavandyatvamuktamaśeṣādviśeṣeṇa vandyamiti /
sadetyanena paramapremayogyatvam /
tasyānānubhāvikatvādasambhavamāśaṅkaya sadā mametyuktam /
anyeṣāmapi jñānottarakālamidamānubhāvikaṃ mama tu sadeti /
apiśabdo lakṣaṇasamuccaye /
athavā /
nikhiletyādyuktalakṣaṇopapannatayā nārāyaṇaḥ kena pramāṇena pratipattavya ityataḥ
suvākyairāpyamityuktam /
nanu vedādyekadeśe 'nyathāpyucyate /
na /
tatpratīteraparāmarśapūrvakatvādityāśayenākhilairityuditam /
tarhi dharmādyasiddhiḥ syāt /
tasya pramāṇāntarāgocaratvāt /
maivam /
amukhyayā vṛttyā dharmāderapi vedādivedyatvādityāśayavatā'pyatamamityabhihitam /
apiśabdo vakṣyamāṇapramāṇasamuccayārthaḥ /
sakalajagannimittakāraṇatvādihetubhirapyuktalakṣaṇo nārāyaṇaḥ pratyetavya ityabhipretyoktamasyeti /
$bādhakanirāsaparatayā vyākhyānam$
*1,68*
yadvā nārāyaṇasya dehasadbhāve duḥkhādidoṣānuṣaṅgaḥ /
tadabhāve jñānādiguṇābhāvaḥ /
ubhayathāpi jagajjanmādikāraṇatvāsambhava ityāśaṅkayoktam /
nikhilapūrṇaguṇaikadehaṃ nirdoṣamiti /
dehavattvājjñānādiguṇapūrṇaḥ /
tasyāpi nikhilapūrṇaguṇamātratvena duḥkhādidoṣarahitaśceti /
athavā nāyaṃ nārāyaṇaśabdo ḍitthādiśabda iva bhagavati sāṅgetiko ghaṭādiśabda iva vā rūḍhimātrapravṛttaḥ /
kintu viśiṣṭaguṇānapyācaṣṭa iti
$sakalaśāstrārthaparatayā vyākhyānam$
*1,70*
athavā śrotṛbuddhayanukūlanāya sakalaśāstrārthaṃ saṅkṣepato 'nenācaṣṭe /
viditasaṅkṣepā hi prapañcaṃ jijñāsavo bhavanti /
tatra sadā vandyamiti prathamasūtrārthoktiḥ /
manovṛttestatpravaṇatā hi vandanam /
jijñāsāpi tadviśeṣa eva /
tasya jīvādivyāvṛttaye yadbrahmetyuktaṃ tasyārtho nikhileti /
tadupapādanāya dvitīyasūtre lakṣaṇamabhihitam /
tadāha- asyeti //
tṛtīyasūtreṇa tatra śāstraṃ pramāṇamabhidhāya tasyādhyāyaśeṣeṇa tadviṣayatopapāditā /
tatkathanamāpyatamamiti /
prathamādhyāyārthe śaṅkitadoṣanirāso dvitīye 'bhihitastamāha- nirdoṣamiti //
evaṃ brahmasvarūpe siddhe adhikāriṇastatprasādasādhanopāyabhūtatatsākṣātkārajananāya vairāgyabhaktibhyāmakhilavedārthaśravaṇādi tṛtīya
$gurutvena vyāsasya praṇāmaḥ$
*1,75*
tameva śāstraprabhavaṃ praṇamya jagadgurūṇāṃ gurumañjasaiva /
viśeṣato me paramākhyavidyāvyākhyāṃ karomyanvapi cāhameva

1.1.3

NYĀYASUDHĀ:
nārāyaṇapraṇāmasyeva gurupraṇāmasyāpyabhimatasiddhayaṅgatayā kāryārambhe 'vaśyamanuṣṭheyatvāttadācaraṇapuraḥsaraṃ brahmamīmāṃsāśāstravyākhyānaṃ samarthayamānaḥ pratijānīte- tameveti //
taṃ pūrvapraṇataṃ nārāyaṇameva /
anvapi punarapi praṇamya bhaktayādyupetatālakṣaṇena prakarṣeṇa natvāhaṃ paramākhyavidyāyā brahmamīmāṃsāśāstrarūpāyā vyākhyāṃ karomīti sambandhaḥ /
vartamānasāmīpyārdvartamānavyapadeśaḥ /
saṅkṣepato vyākhyānasya prakrāntatvādvā /
*1,78*
nanu praṇatasya punaḥ praṇāmaḥ kimarthaḥ /
nahi praṇāmāvṛttirvighnavighātādiheturityatra niyāmakamasti /
bhāve vā pūrvaśloka eva bahuśaḥ sannamāmīti vaktavyam /
maivam /
gurutvenātra praṇāmācaraṇāt /
kathaṃ nārāyaṇasya gurutvamityata āha- śāstraprabhavamiti //
śāstraśabdena prakṛtatvādbrahmamīmāṃsāśāstraṃ vedādikaṃ cocyate /
prabhavatyutpadyate prathamamupalabhyate vā yasmātsaḥ prabhavaḥ /
yathāsambhavaṃ śāstrasya prabhavaḥ śāstraprabhavastam /
yo hi yacchāstre pravartate tasya tatprabhāvo gururiti prasiddhameva /
prakṛtaśāstrasampradāyapravartakatvācca nārāyaṇasya gurutvamityāha- jagadgurūṇāmiti //
jagata etacchāstrapravaktṛṇāṃ brahmādīnāmañjasā mukhyatayā na tu vayo 'dhikatvādimātreṇa gurum /
asya śāstrasya pravaktāramiti yāvat /
prakārāntareṇa gurutvaṃ nārāyaṇasya samarthayate- viśeṣata iti //
gurumiti vartate /
viśeṣata iti sākṣādupadeṣyṛtvena na tu jagata iva paramparayā /
atra yadi śāstraprabhavamityādyevocyeta tadā pṛthakpraṇāmena devatāyā gurośca pārthakyaśaṅkā syāt /
tadarthaṃ tamevetyuktam /
nacaivaṃ pṛthak praṇāmānupapattiḥ /
nimittadvayasamāveśe naimittikavilopaniyamābhāvāt /
śiṣyaśikṣāyai caitadgranthe niveśanam /
śiṣyāṇāṃ cāsti gurudevatābhedaḥ /
tadapekṣayaiva jagadgurūṇāmityuktam /
anyathā viśeṣato ma ityuktamayuktaṃ syāt /
$vyākhyeyatvasamarthanam$
*1,84*
syādetat /
athāto brahmajijñāsetyādikaṃ granthaṃ vyākhyātumayaṃ devatādipraṇāmaḥ /
nacāyaṃ vyākhyātavyaḥ /
arthavivakṣāpūrvakasyaiva pauruṣeyavākyasya vyākhyātavyatvāt /
nahi mātṛkāmātravyākhyāne prekṣāvānpravartate /
nacāsyārthavivakṣāpūrvakatve mānamasti /
praṇayanamātrasya vyabhicāritvāt /
prekṣāvatpraṇayanasya cāniścayāt /
niścaye vā viṣaharamantrasyeva japādinābhyudayasiddhaye nirmāṇopapatteḥ /
gṛhītasaṅgaterarthapratibhāso hi viṣaharamantre 'pi samānaḥ /
nacārthavivakṣāpūrvakatvamātreṇopādeyatā vyākhyānaṃ yuktam /
vipralambhakādivākyavyākhyānaprasaṅgāt /
kiṃ nāma yāthārthye ca sati /
nacāsya yāthārthye mānamasti /
tadbhāve 'pi tathāvidhavākyāntaraparityāgenāsyaiva vyākhyāne kāraṇaṃ vaktavyamityāśaṅkānirāsāya paramākhyavidyetyuktam /
*1,88*
ayamabhisandhiḥ /
asti tāvadasmingranthe"dve vidye veditavye parā caivāparā ca'; ityādau paravidyākhyā /
atra vidyāśabdenārthavivakṣā yāthārthyaṃ cāsyāvagamyate /
yāthārthyajñānatatsādhanayorvidyāśabdasya yogarūḍhibhyāṃ pravṛttatvāt /
"saṃjñāyāṃ samajaniṣada'; ityatra saṃjñāyāmityanuvṛtteḥ /
paraśabdena ca yāthārthyādvākyāntarādutkarṣaḥ /
tadevamāgamenāsya sarvottamapraṇāmāpyapratītergahanārthatvaccopapannamanyaparityāgenāsyaiva vyākhyānamiti /
tathāpyanyaireva vyākhyātatvānna punaridaṃ vyākhyātavyamityato vyākhyāmityuktam /
viśiṣṭā'khyā vyākhyā /
anena parakṛtānāmapavyākhyānatāmabhipraiti /
tathāca tatratatra pradarśayiṣyati /
tathāpi svapraṇītabhāṣyeṇaiva kṛtavyutpādanamidaṃ śāstramiti kimanena vyutpādanenetyato 'nvapi cetyāha /
caśabdena anuvyākhyāne prayojanasadbhāvaṃ samuccinoti /
tacca vakṣyate /
prayojanasadbhāve bhāṣyadiśā śiṣyā evānuvyākariṣyantītyato 'hamevetyābhihitam /
evaśabdenānyeṣāmasāmarthyaṃ sūcayati /
$āgamena śāstraprāmāṇyam$
*1,96*
prādurbhūto harirvyāso viriñcabhavapūrvakaiḥ /
arthitaḥ paravidyākhyaṃ cakre śāstramanuttamam

1.1.4

*1,97*
NYĀYASUDHĀ:
yaduktaṃ nārāyaṇo 'sya śāstrasya prabhava iti tadayuktam /
vyāsopajñatāprasiddhivirodhāt /
naca nārāyaṇa eva vyāsaḥ /
jananavirodhāt /
kṛtakṛtyasya prayojanābhāvena śāstrapraṇayanāsambhavācca /
yaccāsya śrautyā paravidyākhyayā sarvottamaprāmāṇyasiddhiriti tadapyayuktam /
paraśabdasyānekārthatvena vidyāśabdasya cārthavivakṣāvirahiṇyapi mantre prayogadarśanena paravidyākhyāyāḥ sarvottamaprāmāṇyāniścāyakatvāt /
kiñceyaṃ paravidyākhyaitadviṣayetyatrāpi na niyāmakamastītyata āha- prādurbhūta iti //
atra kṛtakṛtyo 'pi harirātmakṛpāspadairviriñcabhavapūrvakairamarairarthito vyāsaḥ prādurbhūto na tu jāto granthamimaṃ cakra ityanena nārāyaṇasya śāstraprabhavatve 'nupapattiḥ parihṛtā /
dṛśyante hi kevalaṃ kṛpāpāravaśyena paropakārāya pravartamānāḥ sutarāṃ tairarthitāḥ /
ata eva paraprayojanamapyātmagāmīva manyamānasya bhagavataḥ śāstrapraṇayanamiti jñāpayitumātmanepadaprayogaḥ /
atra ca nārāyaṇādviniṣpannamityādyāgamaḥ pramāṇam /
paravidyākhyayā asya sarvottamaprāmāṇyasiddhiṃ vyutpādayituṃ paravidyākhyamityanūdyānuttamaṃ śāstramiti vyākhyātam /
nāstyuttamaṃ śāstramasmādityanuttamam /
śiṣyate yathāsthitaṃ pratipādyate tattvamaneneti śāstram /
*1,100*
idamuktaṃ bhavati /
"dve vidye veditavye parā caivāparā ca'; iti vidyādvayamuddiśya tatrāparetyādinā sāṅgānvedānaparavidyātvenoktavā"atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate'; iti paravidyā pradarśitā /
sā tāvadvedādiśāstraprakaraṇātparamākṣarādhigatikaraṇatvaliṅgācca śāstrameva bhavitumarhati anyathā sakṛduktavidyāśabdasyānekārthatvakalpanāprasaṅgācca /
śāstraṃ cāpramāṇaṃ ceti vipratiṣiddham /
tasya ca paratvaṃ
nāmanyanna sambhavatītyanuttamatvameva /
tadapi sannidhānāt pramāṇatvenaiva /
śabdāntarasamabhivyāhāravaśena sāmānyaśabdasya viśeṣātharsya kalpanīyatvāt /
tadyathā paramadhārmika ityabhihite paramatvaṃ dharmeṇeti jñāyate /
taccānuttamaṃ śāstramidameva vivakṣitam /
nirṇetavyārthānāmṛgādipadopalakṣitānāmaśeṣaśāstrāṇāmaparavidyātvenoktatvāt /
anyasya aprasaṅgātparatvāsambhavācca /
sambhavati tvasya paratvamanugrāhakatvāt /
etenopaniṣadaḥ paravidyeti vyākhyānamiti parāstam /
ṛgādigrahaṇena tāsāmapi gṛhītatvāt /
brāhmaṇaparivrājakanyāyaśca agatikā gatiḥ /
tajjanyaṃ jñānaṃ paravidyetyapi na yuktam /
adhigatikaraṇatvānupapatteḥ /
anekārthatākalpanāpatteśca /
ato 'nayā paravidyākhyayāsya śāstrasya sarvottamaprāmāṇyasādhanamupapannamiti /
$vidyāśāstraśabdayoḥ samānārthatvam$
*1,105*
yadyapi vidyāśāstraśabdau śiṣyācāryavyāpārānubandhinau tathāpyubhayānugatatattvajñānakaraṇatvamātramupādāya dvayoraikārthyamuktamityavagantavyam /
"ṛgādyā aparā vidyā yadā viṣṇorna vācakāḥ /
tā eva paramā vidyā yadā viṣṇostu vācakāḥ'; iti bhagavatpādīyaṃ vyākhyānamapyetamevārthaṃ sūcayati /
brahmamīmāṃsāśāstravyutpāditanyāyānupakṛtā hi vedādayo viṣṇoravācakāstadukṛtāśca tasya vācakā bhavantīti /
tathāpi kevalasya na paravidyātvaṃ labhyata iti cet /
mā lābhi /
vedādītikartavyatārūpasyāsya pṛthak prāmāṇyānabhyupagamāt /
$prāmāṇyamātre anumānam$
*1,107*
gururgurūṇāṃ prabhavaḥ śāstrāṇāṃ bādarāyaṇaḥ /
yatastaduditaṃ mānamajādibhyastadarthataḥ

1.1.5

NYĀYASUDHĀ:
evaṃ tāvadāgamenāsya śāstrasyānuttamaṃ prāmāṇyaṃ prasādhyādhunānumānato 'pi tat siṣādhayiṣurādau tāvatprāmāṇyamātre anumānaṃ vaktumāha- gururiti //
yato yatkāraṇaṃ bādarāyaṇo gurūṇāṃ jagatastattvopadeśakānāṃ brahmādīnāṃ gururupadeṣyā /
yataśca śāstrāṇāṃ vedānāṃ bhāratādīnāṃ ca yathāsambhavaṃ prabhavo gurūṇāmaśeṣārthapratipādakānāṃ savistarāṇāṃ vedādiśāstrāṇāṃ gururmukhyaprabhavo na tu sampradāyamātrapravartaka iti vā /
yataścājādibhyaḥ śrotṛbhyasteṣāmartho mokṣastadarthaḥ tasmai tadarthataḥ /
taduditaṃ tena bādarāyaṇenopadiṣyamidaṃ śāstramato mānaṃ bhavitumarhati /
*1,114*
$hetūnāṃ sākṣātsādhyanirdeśaḥ$
atra gururgurūṇāmityādihetūnāṃ vaktṛśrotṛprasaṅgānāmānukūlyānyeva sākṣātsādhyāni mānasīti tu paramasādhyanirdeśa iti jñātavyam /
tathā hi /
vivakṣitārthatattvajñānaṃ karaṇapāṭavaṃ vivakṣā ceti trayaṃ vakturānukūlyaṃ nāma /
tattvajñānayogyatā vaktṛprītiviṣayatā ceti dvayaṃ śrotuḥ /
śrotṛprayojanoddeśaḥ prasaṅgasya /
tatra gurūṇāṃ gururiti vakturbādarāyaṇasya vivakṣitārthatattvajñānasādhane hetuḥ /
yo hi yasya tattvopadeṣyā sa tato 'dhikatattvajñānavānupalabdhaḥ /
ayaṃ ca sarvajñakalpānāṃ brahmādīnāṃ tattvopadeṣyā brahmarudrādideveṣvityādyāgamādavagataḥ /
ataḥ savarjño bhavitumarhatīti /
gurūṇāṃ śāstrāṇāṃ guruḥ prabhava ityanenāpi tattvajñānaṃ karaṇapāṭavaṃ ca sādhyate /
yo hi yāvadatharpratipādakasyāgamasya prabhavaḥ sa tāvantamarthaṃ tattvato jānannavagataḥ /
ayaṃ cāśeṣārthapratipādakasyāgamasya prabhavo 'nuktaṃ pañcabhirvedairutsannānbhagavānvedānityādivacanādavagataḥ /
tato bhavitavyamanena sarvajñena /
yaśca bahorāgamasya prabhavaḥ so 'sati nimittāntare paṭukaraṇo dṛṣṭaḥ /
ayaṃ cāparasya vedādeḥ prabhavaḥ kathamapaṭukaraṇo bhavediti /
taduditamiti vacanena kāryeṇa vakturvivakṣā kāraṇabhūtopapāditā /
gurūṇāmiti śrotṛṇāṃ tattvajñānayogyatopapādane hetuḥ /
nahi svayaṃ tattvajñānāyogyaḥ pareṣāṃ tattvopadeṣyā dṛṣṭaḥ /
ajādibhya iti vaktṛpremāspadatvopapādanam /
brahmādayo hi parameśvarapremaviṣayāḥ suprasiddhāḥ /
tadarthata iti prasaṅgānukūlyopapādanam /
atra sarvatrākāraṇakāryotvattyādiprasaṅgo vipakṣe bādhakastarkaḥ unneyaḥ /
*1,117*
$kiṃ madhye sādhyāntarādhyāhārakalpanayā$
nanvatra gururgurūṇāmityādīnāṃ śāstraprāmāṇyena yathāśruta eva sādhyasādhanabhāvo vyākhyāyatām /
kiṃ madhye sādhyāntarādhyāhārakalpanayā /
yadyapi yathāśrutānāmeṣāṃ vyadhikaraṇatā /
tathāpi taduditamiti vacanādvibhaktivipariṇāmena ekādhikaraṇatā bhaviṣyati /
*1,120*
$hetūṇām avyabhicaritatvam$
yadyapi caite pratyekaṃ bauddhāgamādau mānatāṃ vyabhicaranti /
tathāpi militānāṃ hetutāstu /
bhāratādyaśeṣasacchāstraprabhavapraṇītatvāṃśasya sapakṣāpraveśitatvenāsādhāraṇyaṃ syāditi cenna /
teṣveva hetuvṛttisambhavāt /
tatprāmāṇyasya mahājanaparigrahādinā niścitatvāt /
evaṃ tarhi bhāratādipraṇayanaviśiṣṭena
teṣāmapraṇītatvādbādarāyaṇena brahmādīnprati tanmokṣārtamupadiṣṭatvamātraṃ hetuḥ syāditi cedbāḍham /
tāvanmātrasyaiva vyabhicārābhāvāt /
tathā sati gururgurūṇāṃ prabhavaḥ śāstrāṇāmiti vyarthamāpadyata iti cenna /
tasya hetuśarīrāpraveśino 'pi dṛṣṭāntopadarśanādinā sārthakyopapatteriti /
*1,125*
$sādhyāntarādhyāhārasamarthanam$
satyam /
tathāpi naitadevaṃ vijñātuṃ śakyam /
tathā satyuttaravākye vaktrādyānukūlyasya sādhyasambandhavyutpādanamasaṅgataṃ syāt /
tadanumānāntaraṃ bhaviṣyatīti cenna /
tathātve prāmāṇyaṃ trividhama
*1,129*
$upādyudbhāvam asaṃgatam$
vaktṛśrotṛprasaktīnāṃ yadāptiranukūlatā /
āptavākyatayā tena śrutimūlatayā tathā

1.1.6

yuktimūlatayā caiva prāmāṇyaṃ trividhaṃ mahat /
dṛśyate brahmasūtrāṇāmekadhānyatra sarvaśaḥ

1.1.7

NYĀYASUDHĀ:
nanu tarhyanenedamuditaṃ bhavati /
etacchāstraṃ pramāṇamanukūlavaktrādimattvādbhāratādivat /
vaktrādyānukūlyaṃ coktahetusiddhamiti /
etadanupapannam /
āptavākyatāyāstatropādhitvāt /
naca pratyakṣādau satyapi prāmāṇye nāstyāptavākyatvamiti sādhyāvyāpakatvānnāyamupādhiriti vācyam /
vākyatvāvacchinnasādhyavyāpakatvenopādhitvopapatteḥ /
tathāpyapauruṣeye vede tadabhāvādanupādhitvamiti cenna /
vedāpauruṣeyatvasyāsambhavāt /
saṃmatatve vā sādhanāvacchinne pauruṣeyavākyatvāvacchinne vā sādhye 'syopādhitvopapatteriti /
maivam /
abhiprāyānavagamāt /
nahi vayaṃ vaktrādyānukūlyena śāstraprāmāṇyaṃ sākṣātsādhayitumudyatāḥ /
yenātropādhyudbhāvanaṃ saṅgaccheta /
api tarhyanukūlavaktrādimattvasyāptavākyatayā vyāptatvāttena tāṃ prasādhya tayā prāmāṇyaṃ śāstrasya sādhyata ityāśayavānāha- vaktṛśrotṛprasaktīnāmiti //
yadyatra vākye vaktṛśrotṛprasaktīnāmanukūlatā tatrāptiḥ /
yadvaktrādyānukūlyayopetaṃ tadāptavākyamiti yāvat /
yata evaṃ vyāptiryataścāsya śāstrasyāstyanukūlavaktrādimattvam /
tena siddhayā'ptavākyatayā mānamidaṃ śāstramiti pūrveṇa sambandhaḥ /
*1,132*
$ko 'yam āptaḥ$
etaduktaṃ bhavati /
vimatamāptavākyamanukūlena vaktrānukūlān śrotṛnprati tadīyahitasādhanabodhāyopadiṣṭatvātsampratipannavat /
vimataṃ pramāṇamāptavākyatvātsampratipannatvāditi /
vakturānukūlyābhāvājjainādyanāptavākyam /
śrotrānukūlyavirahādbauddhādi /
prasaṅgānukūlatāvaidhuryāt narmādi /
nanu ko 'yamāpto nāma yadvākyatvaṃ sādhyate /
yathādṛṣṭārthavādīti cenna /
bhrāntidṛṣṭārthavādinyapi prasaṅgāt /
pramāṇadṛṣṭeti viśeṣaṇe 'pi pramāṇadṛṣṭasya pramādādinānyathākathake api prasaṅgāt /
pramāṇena yathā dṛṣṭaṃ tathā vādīti cenna /
ekadeśe tathābhūtavāditve 'pyaṃśāntare atathābhūtatvādinyapi prasaṅgāt /
yāvatpramāṇadṛṣṭaṃ tāvato vakteti cenna /
prāyeṇātathābhūtatvādeva lakṣyāṇāṃ tadavyāpteḥ /
nahi kenāpi yāvatpramāṇapramitaṃ tāvadabhidhīyate /
yāvatpramāṇadṛṣṭaṃ tāvata eva vakteti cenna /
ajñātasandigdhānuvādavākyaprayokturanāptatvaprasaṅgāt /
bhīmāgrajasya api kadāciccāṭuvāditvasambhavenānāptatvāpatteśca /
nirdoṣa āpta iti cenna /
āptānāmapi kvacidrāgādidoṣasambhavāt /
yatra viṣaye nirdoṣastatrāpta iti cenna /
yattacchabdayorviśeṣaviṣayatvenāsādhāraṇyādavyāpteriti /
*1,140*
$āptisvarūpanirūpaṇam$
maivam /
vivakṣitāthartattvajñānamavipralipsā vivakṣā karaṇapāṭavaṃ cetīyamāptiḥ /
tadvānāpta ityaṅgīkārāt /
āptatvābhimate 'pi kadācididaṃ nāstīti cenmā bhūt /
tadāsāvanāpta ityaṅgīkārāt /
kālādibhedenāvirodhāt /
evaṃ sati yo yatraivambhūtaḥ sa tatrāpta ityuktaṃ syāditi cedastu ko doṣaḥ /
yattacchabdārthayorananugama iti cet /
ko 'yamananugamo nāma kiṃ sārvatrikavyavahārānaupāyikatvamutaikasyānekavṛttitvābhāvaḥ /
nādyaḥ /
yo yasya sutaḥ sa tadīyaṃ dhanaṃ arhatītyādau sārvatrikavyavahārahetutopalambhāt /
na dvitīyaḥ /
adoṣatvāt /
yathā cānanugatasyāpi nāvyāptiḥ sārvatrikavyavahārahetutā ca tathā sāmānyaparīkṣāyāṃ vakṣyāmaḥ /
*1,145*
$āpteḥ lakṣaṇāntaram$
etena nirdoṣaḥ pramitasyaiva vakteti lakṣaṇadvayamapi samāhitaṃ veditavyam /
anuvādasya vādaviṣayatvena tatprayokturapyāptatvāvirodhāt /
evaṃca vakturānukūlyamāptyekadeśa eva /
vipralipsā ca śrotṛprasaṅgānukūlataikanibandhanā tadabhāve nivartata iti vaktrādyānukūlyavattāyā āptavākyatayā susthaḥ pratibandhaḥ /
nanvāptavākyatā svakapolakalpiteṣu mālatīmādhavādiṣu prāmāṇyaṃ vyabhicarati /
nahi nāṭakādiprabandhaṃ viracayannapi kadāciduktalakṣaṇopapanno na bhavati bhavabhūtiriti cenna /
yo yatraivambhūta ityanenaivoktottaratvāt /
āptimūlavākyasyāptavākyatayā vivakṣitatvācca /
abodhakaṃ viparītabodhakaṃ vā vākyamapramāṇamityucyate /
tatrābodhakaṃ vakturapaṭukāraṇatayā bhavati /
viparītabodhakaṃ ca viparītajñānādinetyāptipūrvakavākyatvasya prāmāṇyena pratibandhasiddhiḥ /
anyathā kāraṇena vinā kāryotpattiprasaṅgāditi /
*1,148*
$madhye kiṃ āptavākyatāsādhanam$
nanu cānukūlavaktrādimattayā prāmāṇyasādhanamevātra vyākhyāyatām /
kimāptavākyatāsādhanaṃ madhye vyākhyāyate /
vyāptipakṣadharmatayoratulyatvāt /
nahi yadyadvayāpakasya vyāpakaṃ tattasyāvyāpakamiti sambhavati /
anukūlavaktrādimattayā āptavākyatāsādhane vaktrānukūlyasyāptyekadeśatvena sādhyāviśiṣṭatā ca syāt /
vaktṛśrotṛprasaktīnāmiti vākyaṃ tu śaṅkitasya upādheḥ sādhanavyāpakatāpradarśanārthaṃ bhaviṣyati /
maivam /
āptavākyatayā tenetyuttaravākyavaiyarthyaprasaṅgāt /
upādheḥ sādhanavyāpakatāyā vaktṛśrotṛprasaktīnāmityanenaivopapāditatvāt /
nahi upādhiṃ dūṣayatā sādhanavyāpakatāṃ vyutpādya sādhanenopādheḥ pakṣe sādhanaṃ vidhāya tena sādhyaṃ sādhanīyamiti kuladharmaḥ /
*1,152*
upādheḥ sādhanābhedaṃ pradarśya tena sādhyaṃ sādhyata iti cenna /
āptervaktṛmātradharmasya sādhanābhedānupapatteḥ /
sādhyāviśiṣṭatā tu nāstyeva /
vaktrādīnāmānukūlyena vakturāptisādhane khalvaṃśataḥ sā syāt /
anukūlavaktrādimattayā āptavākyatā sādhyata iti coktam /
tathāpi sādhyasādhanayorāptyekadeśānupraveśo 'stīti cet /
satyam /
tathāpi viśiṣṭabhedena adoṣatvāt /
anyathā yo dhūmavānasāvagnimāniti vyāpyavyāpakabhāvo 'pi na syāt /
viśeṣyāṃśasyobhayatrānupraveśāt /
kṛtakatvānityatvayoḥsattānupraveśe 'pi parairvyāpyavyāpakabhāvasya aṅgīkṛtatvācca /
yadā tu nirdoṣaḥ pramitasyaiva vaktā āpta ityāśritaṃ tadā sādhyaviśiṣṭatāyāḥ śaṅkaiva nāsti /
*1,156*
$bhāṣyakṛtaḥ paramparāśrayaṇe nimittam$
granthakṛtāpi kasmādiyaṃ paramparā'śriteti cenna /
vaktrādyānukūlyena prāmāṇyaṃ sādhayatāpyantato 'syārthasyāśrayaṇīyatvāt /
anyathāstu vaktrādyānukūlyaṃ vakturvipralipsāmūlatvenāprāmāṇyaṃ ca bhavatvityāśaṅkāyāḥ ko nivārayitā /
yadyapi prāmāṇyaṃ svata eveti bādarāyaṇīyaṃ matam /
yadvakṣyati"na vilakṣaṇatvāt'; iti /
jaiminirapi"tatprāmāṇyaṃ bādarāyaṇasya anapekṣatvāt'; iti /
tathāpyaprāmāṇyaśaṅkānirāsārtho 'yaṃ prayatna ityavirodhaḥ /
*1,159*
$yacchrutisaṃvādiyaccayuktisaṃvāditatpramāṇam$
evaṃ vijātīyasaṃvādenāsya śāstrasya prāmāṇyamupapādya tadanuttamatāsiddhaye sajātīyadvayasaṃvādamapyāha- śrutīti //
tathācaśabdau samuccayārthau /
mānamityasyānukarṣaṇārthau vā /
yathā āptavākyatayā tathā śrutimūlatayāpītyupamārtho vā tathāśabdaḥ /
yadyapi śrutiyuktimūlaśabdau śrutiyuktibhyāmatharmupalabhya racitasya vācakau /

tathāpyatra sāmānārthatāsāmyena gaupyā vṛttyā śrutiyuktisaṃvāditārthau vyākhyeyau /
bhagavato bādarāyaṇasya svataḥ sarvajñatvena mukhyārthāsambhavāt /
yadi ca śrutiyuktisaṃvādityevākṣyattadā yādṛcchikasaṃvāditāpi vyajñāsyata /
sā mā vijñāyīti gauṇaprayogaḥ /
evaṃ hi prayoge 'ṅgāṅgibhāvo 'pyadhiko vijñāyate /
saca pakṣadharmatopapādako bhaviṣyati /
tataścāyamarthaḥ /
yacchrutisaṃvādi tatpramāṇam /
yathā manvādivākyam /
śrutisaṃvādi cedaṃ śāstram /
tadarthavicāraparatvāt /
visaṃvāde tadanupapatteḥ /
tacca
"punastasyārthavittaye'; ityādyāgamasiddham /
yacca yuktisaṃvādi tatpramāṇam /
yathā dhūmavantaṃ parvatamuddiśya parvato 'yamagnimānityuktaṃ vākyam /
yuktisaṃvādi cedam /
mīmāṃsārūpatvāt /
mīmāṃsāyāśca yuktayanusandhānātmakatvāt /
tasmātpramāṇam /
anyathā śruteryukteścāprāmāṇyaprasaṅgaḥ /
ardhavaiśasāsambhavāditi /
*1,163*
$śārīrakaḥ paramātmaiva$
kimato yaddevamityata āha- eva prāmāṇyamiti //
evaśabdo brahmasūtrāṇāṃ ityanena sambaddhayate /
trividhamiti kriyāviśeṣaṇam /
brahma vedastadarthaḥ parabrahma vā tasya sūtrāṇi brahmasūtrāṇi /
sakalavedārthabhūtasya parabrahmaṇo viṣṇoḥ svarūpanirṇayārthāni sūtrāṇīti yāvat /
sūtraśabdārthaścālpākṣaramityādyāgamādavagantavyaḥ /
etenaitacchāstravācinaḥ śārīrakaśabdasya śarīrameva śarīrakaṃ tatra bhavaḥ śārīrako jīvaḥ /
tamadhikṛtya kṛto 'yaṃ granthaḥ śārīraka iti vyākhyānaṃ nirastaṃ bhavati /
brahmasūtraśabdārthena viruddhatvāt /
tvaṃpadābhidheyasya tatpadābhidheyabrahmarūpatā mīmāṃseti vyākhyānādavirodha iti cenna /
asambhavāt /
nahi janmādisūtrāṇi abhedaparāṇi /
pratyuta tannirāsaparāṇīti vakṣyate /
ataḥ śārīrakaḥ paramātmaiva /
yathoktam /
"śarīrau tāvubhau
jñeyau jīvaśceśvarasaṃjñitaḥ'; iti /
tasya sakalagurapūrṇatvādimīmāṃsaiva śārīrakamīmāṃsā /
tathā coktaṃ purāṇe"sarvadoṣavihīnatvam'; ityādi /
*1,167*
$brahmasūtrāṇām eva trividhaṃ prāmāṇyam$
yata evaṃ brahmasūtrāṇāṃ prāmāṇyaṃ trividhaṃ dṛśyate /
āptavākyatvādipramāṇatrayeṇa dṛśyata iti yāvat /
atastanmahadanuttamaṃ mantavyam /
āptavākyatrayādiliṅgatrayāvasitaṃ prāmāṇyaṃ anyatrāpi cetsyāttadā kathameṣāṃ tadanuttamamityato brahmasūtrāṇāmevetyuktam /
tatkathamityata āha- ekadheti //
sarvaśa iti vacanādekadhetyupalakṣaṇam /
tathā hi /
kvacidekadhā /
yathā'ptimūlatayā laukikaviṣaye pitṛvākye /
śrutisaṃvādena dharmādiviṣaye prativādyudīritavacane /
tadukta eva pavarto 'gnimāniti vākye yuktisaṃvādena /
kvacit dvedhā /
yathā'ptiśrutibhyāṃ manvādivākye /
āptiyuktibhyāṃ parvato 'gnimānityādau pitṛvākye /
śrutiyuktibhyāmīśvaraḥ sarvajña iti prativādyudīritavacasīti /
jaiminyādivākye tredhāpyastīti cet /
satyam /
yathā brahmasūtreṣu na tathā /
niravadhikaṃ hi tatrāptyādikam /
etadarthamapi mahadityetattrividhamityanenāpi yojanīyam /
nanu pramāṇaikatvānekatvayoḥ prameyatādavasthyāt kathametat /
ittham /
nahi pramāṇamātraṃ niḥśaṅkapravṛttāvupayujyate /
kiṃ nāma pramāṇatayā pramitameva /
tacca yāvadyāvadadhikaṃ pramīyate tattadanusāriṇīmaviśaṅkāṃ kṣiprapravṛttiṃ prasūta ityanubhavasiddham /
tataḥ prāmāṇyameva svakāryātiśayavaśenātiśayavaducyate /
evaṃ viṣayaprayojanātiśayavaśenāpyatiśayo draṣṭavyaḥ /
*1,171*
$prāmāṇyoktisamarthanam$
ato naitādṛśaṃ kiñcit pramāṇatamamiṣyate /
svayaṃ kṛtāpi tadvayākhyā kriyate spaṣṭatārthataḥ

1.1.8

NYĀYASUDHĀ:
tadevaṃ śrutyanumānābhyāmidameva śāstraṃ pramāṇatamaṃ nānyadetādṛśamastītyupasaṃharati- ata iti //
iṣyate prāmāṇikairiti śeṣaḥ /
tathā cānyaparihāreṇāsyaiva vyākhyānaṃ yuktamiti hṛdayam /
nanu bhārataṃ sarvaśāstreṣūttamamucyate /
satyam /
vicāryeṣu śāstreṣu tadityavirodhaḥ /
nanu cāsya śāstrasyārambhaṇīyatvaṃ sūtrakāra eva prathamasūtre samarthayate /
tadvayākhyānenaiva sarvaṃ sampadyate /
kimanena /
prathamasūtra eva kathaṃ pravṛttiriti cet /
prathamabhāṣye 'pi katham /
sandehātpravṛttasya punaruktapramāṇairnirṇaya iti cet /
samaṃ prathamasūtre 'pi /
maivam /
viṣayādisampādanenaiva tat /
naca tāvatā'rambhaṇīyatvam /
prāmāṇye hi sati kākadantaparīkṣāgranthavailakṣaṇyārthaṃ viṣayādivyutpādanamupayujyate /
ataḥ sūtrākṣiptamevedaṃ śiṣyāṇāṃ buddhiśuddhaye bhāṣyakṛtoktamiti /
*1,176*
$spaṣṭārthaḥ$
tathāpi nedaṃ vyākhyātavyaṃ vyākhyātatvādityatrānvapi ceti yat prayojanāntaraṃ astīti sūcitaṃ tadvivaraṇārthamāha- svayamiti //
yadyapi teṣāṃ brahmasūtrāṇāṃ vyākhyā svayaṃ mayaiva bhāṣye kṛtā tathāpi punaratra spaṣṭataivārthaḥ prayojanaṃ yasya spaṣṭatārthaḥ /
tasmai spaṣṭatārthataḥ /
bhāṣye aspaṣṭīkṛtamarthaṃ spaṣṭīkartuṃ kriyate /
spaṣṭīkaraṇaṃ cānekavidham /
kvacidanuktāṃśasyoktiḥ /
kvāpyatisaṅkṣiptasya vistaraṇam /
kvacidativistṛtatayā buddhayanārūḍhasya saṅkṣepaḥ /
kvāpi vikṣiptasya ekīkaraṇam /
kutrāpyuktasyopapādanam /
kvacidapavyākhyānanirāsena dṛḍhīkaraṇamityādi tatratatra draṣṭavyam /
nanvekatraiva sarvaṃ vaktavyaṃ kiṃ prasthānabhedena /
maivam /
yataḥ saṅkṣepavistarābhyāmuktaṃ śrotṛṇāṃ sugrahaṃ saprayojanaṃ ca bhavati /
yathoktam /
"saṅkṣepavistarābhyāṃ tu kathayanti manīṣiṇaḥ /
bahuvārasmṛtestasya phalabāhulyakāraṇāt'; iti /
tatra bhāṣyādyapadyārtho atra ślokatrayeṇa vivṛtaḥ /
tathā hi /
sarvaguṇodīrṇatoktayā prāptā guṇaguṇibhedaśaṅkā nikhiletyādinā nirākṛtā /
jñeyatvagamyatvayoritarasādhāraṇyātkathaṃ viśeṣaṇatvamityāśaṅkā āpyatamamityanena parihṛtā /
apiśabdo viśeṣaṇāntarasamuccayārthaḥ /
tadvivaraṇamasyetyādi /
śāstraprabhavaṃ ityādibhirbahubhiḥ prakārairyadgurutvopapādanaṃ tena gurūṃśceti bahuvacanāntaṃ padaṃ vivṛtam /
gurudevatayoḥ bhede 'pipadenāruciḥ sūcitā /
tadvivṛtistameveti /
sampraśabdābhyāṃ natveti viśeṣitam /
nirupapadasūtragrahaṇena yadbrahmasūtrāṇāṃ sarvottamaprāmāṇyaṃ sūcitaṃ tadupapādanaṃ paramākhyeti /
yaddvāpara ityadibhāṣyaṃ tadasaṅgatam /
sūtrārthavacanaṃ pratijñāya tadutpattikramakathanasyopayogādarśanāt /
maivam /
yasmādāptimūlatvādiyuktayāpi brahmasūtrāṇāṃ sarvottamaṃ prāmāṇyaṃ samarthayituṃ etaditi darśayati gururgurūṇāmityādineti /
*1,179*
$maṅgalavādaḥ$
tathāpi nedaṃ śāstraṃ vyākartavyaṃ maṅgalācaraṇarahitatvāt /
maṅgalācaraṇapuraḥsarāṇi khalu karmāṇi nirantarāyaṃ parisamāpyante pracīyante ca /
nacākṛtamaṅgalācaraṇānāmapi kāryaparisamāptyādidarśanātkṛtamaṅgalācaraṇānāmapi tadabhāvopalambhānna taddhetutvamasyeti sāmpratam /
tathā sati kārīryāderapi vṛṣṭayādihetutvābhāvāpatteḥ /
syādetadevam /
yadi kārīryādevavṛṣṭayādihetutvaṃ niṣpramāṇakaṃ syānna caivam /
śrutiniścite tu sādhyasādhanabhāve tadabhāve 'pi bhāvo 'nekakāraṇakatvasya kalpako bhavati /
darśapūrṇamāsābhyāmiva traivarṇikaparicaryādināpir svargaprāpteḥ /
bhāve 'pyabhāvastu kartṛkaraṇādivaiguṇyanimitto bhavati /
nahi sāmagrīvaikalyena sādhyaṃ vyabhicaran heturahetuḥ syāt /
kartrādisādguṇye vā prabalapratibandhakasadbhāvaḥ kalpyate /
nahi pratibaddhaṃ kāryaṃ ajanayat kāraṇamakāraṇaṃ bhavati /
vahnerapi sphoṭaṃ pratyakāraṇatvaprasaṅgāt /
nacaivaṃ sāmagrīvaiguṇyaśaṅkayāḥ sarvatra saulabhyena sakalapravṛttivilayāpātāditi /
samametatsakalaṃ prakṛte 'pi /
*1,183*
maṅgalācaraṇasyāvighnaparisamāptyādihetutvasyāpi avigītaśiṣyācārānumitaśrutisiddhatvāt /
na tāvatprekṣāvatpravṛttirviphalā sambhāvinī /
nāpi prayojanāntarārthā /
dṛṣṭaparityāgādṛṣṭakalpanāprasaṅgāt /
kāryamāripsuḥ khalu tatsamāptyādikaṃ kāmayata ityanubhavasiddham /
naca phalāntarānusandhāne pramāṇamasti /
nacaiteṣāmimaṃ sādhyasādhanabhāvapratītibhrāntiḥ /
tathā satyavigānānupapatteḥ /
naca pratyakṣāderatrāvakāśa iti śrutireva śiṣyācāramūlaṃ kalpyate /
naca vighnahetusadbhāvāniścayādidamananuṣṭheyam /
tatsandehe 'pyanuṣṭhānasya"pākṣiko 'pi doṣaḥ parihatarvyaḥ'; iti nyāyaprāptatvāt /
naca bhagavataḥ sūtrakārasya vighnā eva na santīti tatparihārārthānanuṣṭhānaṃ na doṣāyeti yuktam /
śiṣyārthamapi kartavyatvāt /
yato maṅgalācaraṇapuraḥsarāṇi śāstrāṇi vīryavanti bhavantyāyuṣmatpuruṣakāṇi ca /
anyathā bhāratādāvapi na kuryāt /
etena sūtrakṛtā kṛtameva maṅgalācaraṇam /
kiṃ nāma granthādau na niveśitamityapi nirastam /
granthe niveśanasyāpi śiṣyācāraprāptatvāt /
śiṣyārthatvācca /
ata evānyatkimapi vighnavighātādyarthamanuṣṭhitaṃ sūtrakāreṇeti nirastam /
atrocyate /
kartavyameva kāryārambhe maṅgalācaraṇam /
kṛtaṃ ca bhagavatā sūtrakāreṇa /
niveśitaṃ ca granthādau /
yadayamoṅkārāthaśabdāvāditaḥ kṛtavān /
tayormāṅgalikatvāt /
yathoktam /
"oṃkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā /
kaṇṭhaṃ bhitvā viniryātau tasmānmāṅgalikāvubhau'; iti /
*1,192*
$athaśabdo maṅgalārthaḥ$
tatra tārāthamūlatvaṃ sarvaśaśastrasya ceṣyate /
sarvatrānugatatvena pṛthagoṅkriyate 'khilaiḥ

1.1.1

NYĀYASUDHĀ:
nanvetadanupapannam /
tathā satyetayorvighnavighātādihetutvena samastaśāstrāṅgatayā prathamasūtrāvayavatvābhāvaprasaṅgāt /
tathātve ca prathamasūtraṃ nyūnamāpadyeta /
adhikāryādipratipādakasya anyasyābhāvāt /
tatpratipādanasya cāvaśyakatvāt /
anyathādhikāriviṣayavaidhuryeṇa śāstrasya anārambhaṇīyatvaśaṅkā na nirākṛtā syādityanarthakaṃ sūtramāpadyetetyata āha- tatreti //
taranti anena aniṣyanicayamityoṅkārastāraḥ /
tāraścāthaśca tayormūlatvaṃ krameṇāditvam /
ādau prayuktau anena aniṣyanicayamityoṅkārastāraḥ /
tāraścāthaśca tayormūlatvaṃ krameṇoditvam /
ādau prayuktau oṅkārāthaśabdāviti yāvat /
tatra prathamasūtre 'vayavatayā sarvaśāstrasya cāṅgatayā ceṣyate 'ṅgīkriyate sūtrakṛteti śeṣaḥ /
etaduktaṃ bhavati /
prathamasūtre 'dhikāryādipratipādanāyopāttāvoṅkārāthaśabdau śaṅkhavīṇāveṇudhvanivat śrutito māṅgalikatvātkṛtsnaśāstrasyānantarāyaparisamāptyādikaṃ kurvate /
anyārthānīyamānapūrṇakalaśadarśanavaditi /
tārāthāvityetāvatā pūrṇe yanmūlatvamityāha tatsūtrakārāṅgīkāraliṅgasūcanam /
yatparyāyāntaraṃ vihāyānayoreva kramāntaraṃ vihāyādāvevopādānaṃ tena jānīmo jñāpakatayā'disūtrasya kārakatayā samastaśāstrasya copayogitvenaitau sūtrakṛtā vivakṣitāviti /
nacaitadyādṛcchikam /
sakalasūtrakārairevameva prayuktatvāt /
nacānekeṣāṃ prekṣāvatāṃ yadṛcchayaikavidhā pravṛttirupalabdheti /
anenāthaśabdo maṅgalārtha ityādibhāṣyaṃ vivṛtaṃ bhavati /
*1,200*
$bhāmatīvivaraṇamatavimarśaḥ$
atra yatpareṣāṃ dūṣaṇaṃ"maṅgalasya vākyārthe samanvayābhāvāt'; iti /
"tathā hi /
padārtha eva hi vākyārthe samanvīyate /
sa ca vācyo vā lakṣyo vā /
na ceha maṅgalamathaśabdasya vācyaṃ lakṣyaṃ vā /
kintu mṛdaṅgadhvanivadathaśabdasya kāryam /
naca kāryajñāpyayorvākyārthe samanvayaḥ śābde vyavahāre dṛṣṭaḥ'; /
"astu vā maṅgalasya padārthatvam /
tathāpi na vākyārthe samanvayaḥ /
tathāhi /
na tāvanmaṅgalaṃ brahmajijñāsāyāḥ kartṛkarmakaraṇabhāvena vākyārthe 'nveti /
kartrādyanyatamabhāve pramāṇābhāvāt /
kārakāntarāṇāṃ vidyamānatvācca /
nāpi sāmānādhikaraṇyena anvayaḥ /
jijñāsā maṅgalamiti praśaṃsāparatayā arthavādatvaprasaṅgāt'; iti /
tadetenāpāstaṃ bhavati /
asmābhirapyānantaryābhidheyo 'thaśabdaḥ śrutyā maṅgalaprayojana ityaṅgīkārāt /
nanvatra sūtrādāvoṅkāra eva na vidyate /
tatkathamucyate tārāthamūlatvati /
yadyapi śiṣyairadhyetṛbhiḥ
uccāryamāṇo 'dhyakṣasiddhastathāpi nāyaṃ sūtrāvayavaḥ /
lakṣaṇāntarābhāve satyasaṃhitatayā sampāṭhe akhilaiḥ paṭhyamānatvāt /
vedādhyayanopakrame adhyetṛbhiruccāryamāṇoṅkāravat /
anyathāthaśabdavatsaṃhitatayā nirdiśyeta /
naca dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ /
adhyayanopakramavirativaicitṛyeṇa tattatsthānaparityāgenānyānyasthāne 'khilaiḥ paṭhyamānasya vedavākyānavayavatāyāḥ suprasiddhatvāt /
anyathādhyayanopakramavirativaicitṛye 'pi oṃ iti brahmetyādivanniyatasthānatayā pāṭhaprasaṅgāt /
pakṣasapakṣayorādāvuccāraṇaṃ tu prāṅmukhatvādivadadhyayananiyamāntargatamadhyetṛbhiranuṣṭhīyata ityastu /
evaṃcāyamoṅkāraḥ sūtrakṛtā maṅgalārthatayā sūtrādāvupanibaddha ityanupapannamityata āha- sarvatra iti //
akhilaiḥ sūtrapāṭhakaiḥ yatpṛthagasaṃhitatayoṅkriyate tatsarvatra sūtreṣvanugatatvenābhilaṣitena nimittenopapadyate /
*1,208*
$oṃkāraḥ sūtrāvayavaḥ$
etaduktaṃ bhavati /
sarvāṇi hi sūtrāṇi pratyekamanekavedavākyavicāraparatvādavāntarabrahmavidyāḥ /
"sravatyanoṅkṛtaṃ brahma parastācca viśīryate'; iti śrautārthavādasāmarthyātsarvāsvapi brahmavidyāsvādyantayoroṅkārasyohaḥ kartavya iti gamyate /
na cohyamānaṃ vākyātpṛthagiti śakyate vaktum /
mantreṣvapyūhyamānasyāmantrāvayavatvaprasaṅgāt /
tataśca patisūtramādyantayoruccāraṇe gauravaṃ syādityādāvevoṅkāro 'dhikṛtatvenoccāryate /
tasya saṃhitatayā nirdeśe prathamasūtrāvayava evāyaṃ vijñāyeta /
tanmā vijñāyīti śiṣyaiḥ pṛthagoṅkriyate /
naca vyākhyānato 'pyadhikāro jñāyata iti vyarthaṃ pṛthakkaraṇamiti vācyam /
antaraṅgajñāpakābhāva eva bahiraṅgasyānveṣaṇīyatvāditi /
tadanenāsaṃhitatayā nirdeśe nimittāntaraṃ vadatā hetoranyathāsiddhiruktā bhavati /
*1,218*
nanu ca śrautārthavādabalenādyantayoroṅkārasyoho vā prāṅmukhatvādivadbahirbhūtasyaiva uccāraṇaṃ vā vidheyatvena kalpyamiti sandihyate /
satyam /
sandehe 'pi tayā praṇāḍyānumānasya sandigdhānyathāsiddhayāpyābhāsatvameva /
vakṣyamāṇanyāyenoṅkārārthasya prathamasūtravākyārthe samanvayena niścayopapattau bādhitaviṣayaṃ cānumānamiti /
athavā dṛṣṭāntadūṣaṇamanena kriyate /
tathāhi /
akhilairvedapāṭhakaiḥ pṛthagrūpāntareṇa sthānavyatyāsena yadoṅkriyate taduktanyāyenādāvuccāraṇenaiva labdhena sarvatrānugatatvena kāraṇenaivopapadyata ityanena dṛṣṭānte sādhakasya hetoranyathāsiddhiruktā /
tathāca dṛṣṭāntasya sādhyavikalateti /
evamanumāne niraste nirapavādenādāvuccāraṇenoṅkārasya prathamasūtrāvayavatāsiddhāvuktamupapannam /
tadevaṃ siddhe śāstravyākhyeyatve prekṣāvatpravṛttiviṣayasyaiva ārambhaṇīyatvātprayojanābhidheyasambandhavatyeva ca prekṣāvatāṃ pravṛtterārambhaṇīyatāsiddhaye prekṣāvataḥ pravartayituṃ prayojanādyabhisambandhaṃ pratipādayataḥ prathamasūtrasya vyākhyāmotatvavācītyādinā ārabhate /
*1,225*
$prayojanādyabhidhānaṃ sārthakam$
nanu brahmajñānasya mokṣahetutā yadi śāstrapravṛtteḥ prāgeva pramāṇāntarasiddhā vyarthaṃ tadā tadabhidhānaṃ śāstre /
pramāṇāntarasiddhe kvacidupadeśānapekṣaṇāt /
athehaiva tanniścayastadā pravṛttau prayojanādiniścayo niścite ca prayojanādau pravṛttirityanyonyāśrayatvam /
atha prathamasūtrāttanniścayaḥ /
tatraiva
kathaṃ pravṛttiḥ /
tadarthaṃ ca prayojanāntarābhidhāne 'navasthā /
evameva tatra pravṛttāvuttaratrāpi tathātvaprasaṅgādanarthakaṃ sūtre prayojanādyabhidhānamiti /
ucyate /
trividhā hi puṃsāṃ cittavṛttiḥ /
anubhava icchā prayatnaśca /
tatra sādhanagocarāvicchāprayatnau pravṛttiriti ucyete /
na tvanubhavo nāpi phalagocarecchā /
yena tayorapi prayojananiścayāpekṣā syāt /
nahi upekṣaṇīyaṃ niṣprayojanamiti nānubhūyate /
nāpi sukhaṃ prayojanāntararahitamiti neṣyate /
naca mumukṣuṇā anapekṣite svarge yāgādikaṃ tatsādhanatayā nānubhūyate /
puruṣātharsādhane tu icchālakṣaṇā prayatnalakṣaṇā vā pravṛttistathā na svarasasiddhā /
nahi kaścitkṣutprahāṇādikamananusandhāya bhoktumicchati prayatate vā /

tasmādyo yatra pravartanīyaḥ sa tatprayojanādikaṃ darśayitvaiva iti sārthakaṃ sūtre prayojanādyabhidhānam /
*1,236*
$ādimasūtrasya śāstrāntarbhāvaḥ$
uktaṃ ca prayojanādikaṃ śrotā kataṃ śraddadhītāśraddadhānaśca kathaṃ pravarteteti punaravaśiṣyate /
tatraike samādhānamāhuḥ /
avagatasūtrakārāptabhāvastāvattadvacanādeva śraddhāsyati /
yadyapi āptatvāvadhāraṇe prayojanādyanabhidhāne 'pi tatsāmānyaniścayo bhavatyeva prayojanādimadidaṃ śāstraṃ āptoktatvāditi /
tathāpi nāsau pravṛttyaṅgam /
nahi prayojanādimadityeva pravartate /
kiṃ nāmāsmadabhimataprayojanādimaditi /
saca prayojanādiviśeṣo vacanādevāvasīyata iti sārthakaṃ tadabhidhānam /
āptatvāniścaye 'pyarthasandehādeva kṛṣṭādāviva pravṛttyupapattiḥ /
nanu sandehaḥ prayojanādyavacane 'pi sādhakabādhakapramāṇābhāve sati sulabha eva /
viśeṣasmṛtiśca
tadarthitvaviśeṣādbhaviṣyati /
maivam /
yo hi yadvacanātpravartate sa tadvacanādeva viśeṣasmṛtimapekṣate /
natu svātantryeṇa /
nahi rogārto mamedaṃ roganivṛttisādhanaṃ na veti yatra tatrocchṛṅkhalaḥ svayaṃ utprekṣya pravartate /
kiṃ nāmānavadhṛtāptabhāvasyāpi vaidyasyaiva vacanāt /
anyathā svayaṃ prayojanābhidhānamanadhigacchannanarthamapyāśaṅketa /
kiṃ niṣprayojanamidaṃ kākadantaparīkṣāgranthavadutāśakyasādhanaprayojanaṃ mṛtiharahimamahīdharottarasānusiddhasañjīvanīkathanavat /
uta madanabhimataprayojanamāryāvartavāsinaṃ prati dākṣiṇātyasya mātulakanyāpariṇayanaprakāropadeśavat /
athavābhimatasyāpi prayojanasya satyapi laghīyasyupāyāntare garīyānayamupāyaḥ /
pipāsuṃ prati gīrvāṇataraṅgiṇīsamīpakūpakhananopadeśavadityādi /
etāsu cānarthasambhāvanāsu na pravarteta /
naca prayojanādyabhidhāne 'pyetāsāmavakāśaḥ /
lokavyavahārocchedaprasaṅgāt /
nahi kaścidvaidyavacanādāvevamāśaṅkaya nivartate /
tasmādupapannamubhayathāpi prayojanādyabhidhānamiti /
tadetadanupapannam /
tathā hi /
yadi tāvadāptavākyatayā sūtramidaṃ prayojanāderniścāyakaṃ syāttadā'gamatayā nyāyasūtratvahāniḥ /
kiñcāptatvaṃ sūtrakṛto yena vedādinā pramāṇenāvagantavyaṃ tenaiva prayojanādyabhisambandho 'pi śāstrasyāvagamyata iti vyarthaṃ tadabhidhānamāpadyeta /
āptatvāniścaye 'pyarthasandehāt pravṛttiriti cātisthavīyaḥ /
nahi kaścitprayojanādisandehe 'timahāyāsasādhye pravartate prāguktānarthaparamparāśca kathaṃ na śaṅketa /
tasmānnedaṃ prayojanādyupadeśamātraṃ kintu śrautasya prayojanādeḥ nyeyenopapādanārthamityeva parihāraḥ /
āptatvaṃ tu nyāyasyopodbalakamātramiti bhāṣyakārīyaṃ tadvyutpādanamapi nānarthakam /
ata evāsya sūtrasya na śāstrabahirbhāvaḥ /
adhyayanavidhyādivadasyāpyata evārambhaṇīyatvasiddhernānavasthādidoṣo 'pīti /
*1,244*
$kaḥ punar asya sūtrasya prasaṅgaḥ$
kaḥ punarasya sūtrasya prasaṅgaḥ /
ucyate /
prāripsitatayā hi buddhisannihitaṃ śāstraṃ sūtrakārasya /
tatra saṃśayaḥ kimidamārambhaṇīyaṃ na veti /
upalabhyante khalūbhayavidhānyapi vākyāni /
vākyaṃ cedam /
naca viśeṣo dṛśyate /
yenānyatarapakṣaniścayaḥ syāt /
nanu kasyāyaṃ saṃśayaḥ /
na tāvatsūtrakārasya /
avagataviśeṣatvāt /
anyathā nirṇāyakasūtrapraṇayanānupapatteḥ /
nāpi parasya /
pareṇādyāpi śāstrasyānupalabdhatvāt /
anupalabdhe ca samānadharmadarśanādyayogena saṃśayotpādānupapatteḥ /
maivam /
yadīdaṃ śāstraṃ pareṇopalabhyeta tadoktasandehakāraṇopapattau prayojanārthitvena viśeṣasmṛtimataivaṃ sandihyeteti sūtrakṛta eva parakīyasambhāvitasaṃśayāharaṇopapatteḥ /
*1,248*
$jijñāsāyāḥ kartavyatvacintanam$
nanvidaṃ yuktayanusandhānātmakavicāramīmāṃsāmananāparanāmakajijñāsāṅgabhūtanyāyanibandhanaṃ jijñāsāyāḥ katarvyatāyāmārambhaṇīyaṃ bhaviṣyati /
nahi vicāraḥ kartavyaḥ taddvārabhūtanyāyanibandhanaṃ ca nārambhaṇīyamiti sambhavati /
niḥsādhanasya vicārasyaivānutthānāt /
anyathā tu neti jijñāsaiva vicāraṇīyā /
satyam /
etacchāstravyutpādanīyanyāyakaraṇikāyāṃ jijñāsāyāṃ ubhayavidhavyāpāradarśanādviśeṣādarśanācca saṃśayaḥ kiṃ kartavyā na veti /
nanu ca tadvijijñāsasva iti jijñāsāyāḥ śrutivihitatvāt kathaṃ viśeṣādarśanam /
maivam /
vinā vicāreṇa śrutyarthasya ādyāpyanirṇītatvena saṃśayāspadatvāt /
tatra tāvajjijñāsā na kartavyeti prāptam /
kutaḥ /
viṣayaprayojanasambandhādhikārilakṣaṇānubandhavidhuratvāt /
kartavyatā khalu viṣayādimattayā vyāptā /
kṛṣṭādikaṃ hi sati viṣayabhūte bhūmyādau prayojane ca sasyādhigamādāvadhikāriṇi ca kṛṣīvalādau kartavyamupalabdham /
sā ca vyāpikā vyāvartamāneto vyāpyāmapi kartavyatāṃ vyāvartayatīti pratibandhasiddhiḥ /
viṣayaśūnyatvāddhi samanaskendriyasannikṛṣṭasya sphītālokamadhyavartino ghaṭasya na jijñāsā kriyate /
prayojanavikalatvātkhalu sandigdhamapi vāyasadaśanādikaṃ na jijñāsyate /
sambandhavaidhuryāddhi saprayojanaṃ saviṣayamapi śabdajñānamarthayamāno na vaidyake pravartate /
adhikāravirahācca na mumukṣorvātsyāyane pravṛttiḥ /
*1,256*
$na anātmaviṣayeyaṃ jijñāsā$
viṣayādivaidhuryamevātra kathamiti cedittham /
na tāvadanātmaviṣayeyaṃ jijñāsā /
tasya tṛṇādilakṣaṇasya pratyakṣādinaiva niścitatvāt /
sandigdhaścārtho nyāyaviṣayo bhavati /
yathoktam /
"avijñātatattve 'rthe kāraṇopapattitastattvajñānārthamūhastarkaḥ'; iti /
niṣpāditakriye ca karmaṇyaviśeṣādhāyinaḥ sādhanasya sādhananyāyātipātaḥ /
nāpyasau jijñāsitaḥ kasmaicana prayojanāya kalpate /
evaṃvidhe cādhikārī dūrotsāritaḥ /
yato 'rthī samartho vidvānadhikriyate /
nacaitādṛśe 'rthe 'rthitā sambhavati /
dharmādilakṣaṇastvanātmā śāstrāntarādinaiva nirṇītaḥ /
ātmā ca
śarīrendriyādisaṅghātavyatirikto nāstyeva /
śarīrādikaṃ ca yathāyathaṃ pratyakṣādinaiva niścitam /
nanvātmā śarīrādivyatirikto 'hamityasandigdhāviparyastasākṣātpratītyaiva niścīyata iti cet /
evaṃ tarhi tata eva na jijñāsyaḥ /
ata evānāditastadīyatattvajñāne vidyamāne 'pi iṣyāniṣyaprāptiparihārayoradarśanānnāsau jijñāsitaḥ kasyacitprayojanasyeṣye /
*1,272*
$na svātmaparātmaparamātmaviṣayeyaṃ jijñāsā$
nanvayaṃ kartā bhoktā doṣasaṃsargī cāhaṃpratyaye prakāśate /
tadviparītastu śrutipratipāditaḥ pratipattavyo 'to jijñāseti cet /
evaṃ tarhi jaradgavādivākyavatpāvakaśaityānumānavacca pratītivirodhena śrutijijñāsayorābhāsatāpātaḥ /
ata eva na parātmā jijñāsyaḥ /
tasya prāṇādiliṅgairavagatatvāt /
saiva jijñāseti cenna /
tasyā laukikapravedanīyatvena śāstrāvyutpādanīyatvāt /

na khalu bālakaḥ stanapāneṣyasādhanatvānumāne śāstravyutpādanamapekṣate /
yatkvacicchāstre 'pi laukikapravedanīyārthavyutpādanamanuvādo 'sau na punaḥ sa eva pradhānavyāpāraḥ /
īśvaraviṣayā jijñāsā bhaviṣyatīti cenna /
tasyaivābhāvāt /
na caivamīśvarādipadānāmānarthakyenāpadatvaprasaṅga iti vācyam /
teṣāṃ kathañcijjīvaviṣayatopapatteḥ /
so 'pi hi svaśarīrendriyādīnāmīṣye /
pratītārthatvopapattāvapratītārthatvakalpanāyāṃ gauravaprasaṅgāt /
jīvasya cāhamiti svaprakāśatayā svaprakāśajñānāśrayatayā mānasapratyakṣavedyatayā vā siddhatvena na jijñāsāviṣayatvamityuktam /
*1,276*
$na ceśvaraviṣayā jijñāsā$
kiñceśvaraḥ pramito na vā /
nobhayathāpi jijñāsā sambhavati /
neti pakṣe anugrāhyapramāṇābhāvena jijñāsāyāstarkatvavyāghātāt /
kāraṇopapattita iti hi uktam /
pramākaraṇasya pramāṇasyopapattiranugrahastatkaraṇenetyarthaḥ /
naca buddhāvanārūḍhaṃ śakyaṃ jijñāsitum /
pramitatve tu niścitatvādeva /
nacaivaṃ sakalatarkānupapattiprasaṅgena vyāghātaḥ /
sāmānyataḥ pratītau viśeṣe tadavakāśāt /
na cātra tathātvaṃ paśyāmaḥ /
kiñceśvare pramāṇaṃ bhavanna tāvatpratyakṣam /
tasyāpātatastadabhāvāvedakatvāt /
nāpyanumānam /
tatpratibaddhaliṅgābhāvāt /
āgamastu kāryaniṣṭho na niṣpannasvarūpamīśvaraṃ śaknotyavagamayitum /
na cānyatpramāṇamasti yanmīmāṃsayā anugṛhyeta /
kiñcāgamo 'pi bhavanveda eva vaktavyaḥ /
anyasyānāśaṅkanīyatvātpāratantryācca /
vedasya pauruṣeyatvāpauruṣeyatvayoḥ kāraṇābhāvena prāmāṇyameva durlabham /
svataḥ prāmāṇyāṅgīkāre tu vedaviruddhānāmapi śākyādivacasāṃ tathātvāpātena punarvedāpramāṇyatādavasthyam /
kiñca śabdasyaiva prāmāṇyaṃ durghaṭamarthasaṃsparśaśūnyatvāt /
vākyārthapratyāyanaprakārānirūpaṇācca /
kutastadviśeṣasya vedasya /
*1,282*
$prayojanābhāvānnajijñāsākartavyā$
prayojanaṃ ceśvarajijñāsayā abhyudayo vā syāt mokṣo vā /
nādyaḥ /
tasya dharmādilaghūpāyasādhyasya śāstrāntaraprayojanatvāt /
na dvitīyaḥ /
tasyāpyapāma somamityādyāgamena laghūpāyāntarasādhyatāvagamāt /
nacaikasyaiva karmaṇo 'bhyudayaniḥśreyasahetutvaṃ viruddham /
phalābhisandhyādibhāvābhāvābhyāṃ viśeṣopapatteḥ /
jijñāsā ca mokṣasādhanaṃ bhavantī kiṃ sākṣāduta jñānadvāreṇa /
nādyaḥ /
dṛṣṭādṛṣṭatyāgakalpanāprasaṅgāt /
na dvitīyaḥ /
karmaṇā jñānamātanotītyāgamena jñānasya laghūpāyāntarasādhyatādhyavasāyāt /
jñānasyāpi sākṣānmokṣahetutvābhyupagame 'dṛṣṭakalpanaiva /
na ceśvaraprasādadvārā /
jñānasya prasādahetutāyāḥ kvāpyadṛṣṭatvāt /
"tatkarma haritoṣaṃ yat'; ityādinā tatprasādasya karmādyalpopāyasādhyatāpratīteśca /
kiñcāyamātmāvidyākalpito bandhastadvidyayaiva nivṛttimarhati /
śuktikāvidyākalpitaṃ rajatamiva śuktividyayā /
tatkuto bandhanivṛttilakṣaṇe mokṣe parameśvaraprasādasyopayogaḥ /
kutastarāṃ tajjñānasya kutastamāṃ ca tajjijñāsāyāḥ /
atha parāmārtha evāyaṃ bandhastarhi na jñānena nivarteta /
naca satyasyānāderātmasvarūpamātrānubandhino bandhasyātmasvarūpasyeva kenāpi nivṛttiryuktā /
api ca muktasya śarīrendriyaviṣayādisaṃsarge muktatvavyāghātaḥ /
duḥkhādiprasaṅgaśca /
kāraṇasāmagrīsadbhāvāt /
tathācābhyudayatulyatayoktadoṣaḥ /
śarīrādyabhāve ca tatsādhyasukhābhāvena kasyāpi tatrārthitānupapatteranadhikārikaṃ śāstramāpadyeta /
ko hi svasthātmā sahasā sukhatatsādhane hātumutsahate /
tadevaṃ viṣayādyanubandhavidhuratvānna jijñāsā kartavyā /
tadvidhayo 'pi na pramāṇam /
śāstraṃ cedamanārambhaṇīyamiti prāpte sūtrayāmāsa bhagavānācāryaḥ- oṃ athāto brahmajijñāseti //
*1,288*
// oṃ oṃ athāto brahmajijñāsā oṃ //
athāto brahmajijñāsā

1.1.9

otatvavācī hyoṅkāro vaktayasau tadguṇotatām
NYĀYASUDHĀ:
$īśvara eva śāstrasya viṣayaḥ$
yattāvaduktaṃ viṣayābhāvānna jijñāsā kartavyeti tadanupapannam /
anātmajīvātmanorviṣayatvānupapattāvapīśvarasya tadupapatteḥ /
atra yaduktaṃ jīvavyatirikta īśvara eva nāstīti tatparihārāya sūtrakṛtoṅkārabrahmaśabdau prayuktau /
tenāyamarthaḥ sūcitaḥ /
"oṃ ityetadakṣaramudgīthamupāsīta',"tadvijijñāsasva tadbrahma'; ityādiśrutāvoṅkārabrahmaśabdau jijñāsye vastuni śrūyete /
tābhyāṃ ca tatsakalajīvajaḍātmakātprapañcādvilakṣaṇamavagamyata iti /
tadayuktamivābhāti /
oṃ ādipadasya alaukikārthe 'navagatasaṅgatitvāt /
nahi padaṃ cakṣurādivadapratīta evārthe pratītiṃ janayati yenāpūrvamarthaṃ padaprayogādeva pratīmaḥ /
svargāpūrvadevatādyartho 'pi na padaprayogādeva siddhaḥ /
kintu sannihitānekavākyārthasāmarthyāllabhyata ityata āha bhāṣyakāraḥ- otatvavācīti //
*1,291*
$guṇapūrṇataiva oṃkārasyārthaḥ$
hiśabdo hetvarthe /
oṃkārastāvadotatvasya gatatvasya praviṣṭatvasya vā vācakaḥ /
gatyādyarthasyāvateḥ khalu rūpametat,"avateṣyilopaśca'; iti sūtrāt /
"oṃ iti punaḥ kasya vaktā'; iti praśnapūrvakaṃ"avatirnāmāyaṃ dhāturgatikarmā praveśanakarmā ca'; ityanyatrāpyevameva niruktatvāt /
tathāca yadyasau karmāṇi tadā karturyadi vā kartari tadā karmaṇo 'pekṣāyāmupapadādyabhāve 'pi yogyatayā śrutyantarādibalādvāsāvoṅkārastasya jijñāsasya guṇairānandādyanantakalyāṇaguṇairguṇānvotatāṃ vakti /
pakṣadvaye 'pyanantānavadyakalyāṇaguṇapūrṇataivoṅkārasyārthaḥ /
brahmaśabdasyāpi sa evārthaḥ /
bṛhatervṛddhayarthasya khalvedadrūpam /
tathā ca pūrvavadyogyatayā "atha kasmāducyate brahmeti bṛhanto hyasmin guṇāḥ'; ityādiśrutyantarabalādvā guṇānāṃ sambandhaḥ /
*1,299*
$yaugikaśabdānām avayavasaṃgatigrahaṇāpekṣā āvaśyakī$
etaduktaṃ bhavati /
yaugikā hi śabdā nāvaśyamarthapratyāyane saṅgatigrahaṇamapekṣante /
kiṃ nāma nigamaniruktavyākaraṇabalenāvayavārthāvagame sati tatsaṃsargasambhāvanāyāṃ prasiddhamanyathāpūrvamevārthamavagamayanti /
vākyarūpatvātteṣām /
yathā'ha"śrotriyaṃśchando 'dhīte'"vākyārthe padaprayogaḥ'; iti /
naca vākyaṃ saṅgatigrahaṇāpekṣamarthamabodhayati /
adhigatārthatvaprasaṅgādaśakyatvācca /
*1,305*
$oṃkārabrahmaśabdayoḥ na abhedo 'rthaḥ$
tadetāvoṅkārabrahmaśabdāvapi yaugiko jijñāsyamanantaguṇaparipūrṇaṃ pratipādayantau jīvajaḍayostadayogāttadvayatiriktameva kiñcidgramayataḥ taccāviditatvātsambhavati jijñāsāviṣayaḥ /
naca tatrāpi guṇapūrṇatā viruddhā /
prāk pratīternirāśrayasya virodhipratyayasyānutthānāt /
pratītyā
caivameva siddhatvāditi /
yatpunarakāravācyena tatpadārthenokāravācyasya tvaṃpadārthasyābhedo makāreṇocyate brahmaśabdena ca sakalastvātmakatvalakṣaṇapūrṇatābhidhīyata iti vyākhyānam /
tadaprāmāṇikaṃ pramāṇaviruddhaṃ ca /
yattvāpterādimattvādvetyādyoṅkārasya nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ sarvajñaṃ sarvaśaktisamanvitamityādi brahmaśabdasya vyākhyānam tajjīvādivyatiriktavastusādhanāvirodhīti sphuṭamevetyāśayavatā na vyākhyānāntaraṃ dūṣitamanumataṃ ca /
*1,307*
$guṇotatetirūpaḥ sādhuḥ$
nanu guṇotatāmiti katham /
vṛddhirecīti bhavitavyam /
maivam /
omāṅgośca iti caśabdenānyatrāpi pararūpatvānuśāsanāt /
athavā ūyate rūpametat /
nanvasau tantusantāne paṭhyate /
anekārthatvāddhātūnāmityadoṣaḥ /
kathaṃ tarhyetatvavācīti guṇaḥ /
tatrāvatirūpāṅgīkārāt /
vaicitṛyaṃ tu dhātudvayajatvasūcanārtham /
athavā'kāropasargapūrvako 'sāvityadoṣaḥ /
*1,319*
sa eva brahmaśabdārtho nārāyaṇapadoditaḥ

1.1.10

NYĀYASUDHĀ:
$nārāyaṇapadasyāpi guṇapūrṇataivārthaḥ$
astu voṅkārabrahmaśabdābhyāṃ jīvajaḍātiriktasya jijñāsyasya siddhiḥ /
tathāpi īśvarasya kimāyātamityata āha- nārāyaṇeti //
sa evetyanuvartate /
nahi nāmni vipratipattirityāśayaḥ /
athavā sūtrakāroktāvoṅkārabrahmaśabdāvupalakṣaṇamātram /
"nārāyaṇaṃ mahājñeyam'; ityādiśrutau jijñāsye nārāyaṇaśabdo 'pi śrūyate /
nārāyaṇapadoditaścārthaḥ sa eva yo guṇapūrṇatvākhyaḥ /
ato nārāyaṇaśabdenāpi jijñāsyaṃ jīvādivyatiriktaṃ siddhayatītyanenocyate /
etadapyupalakṣaṇam /
ātmānanteśvarādiśabdā api jñātavyāḥ /
teṣāmapi"ātmānameva lokamupāsīta'; ityādau jijñāsye śravaṇāt /
guṇapūrṇatvābhidhāyitvācca /
na cālaukikārthakalpane gauravaprasaṅgādvaraṃ kathañcideṣāṃ śabdānāṃ jīvādiviṣayāṅgīkaraṇamiti vācyam /
yaugikaśabdaprayogānyathānupapatteruktatvena kalpanābhāvāt /
anyathā vākyādapyalaukikātharpratyayo na syāt /
laukikātha eva kathañcidarthānugamasya vaktuṃ śakyatvāt /
kiñca kvacinmukhyārtha eva śabdo 'nupapattyā
kvacidamukhyārtho 'nugamyate /
na punaramukhyārtha eva /
tathāca śrautaṃ brahmādiśabdaṃ jīvādiviṣayamaṅgīkurvāṇenāpi niravagrahapūrṇatāyuktaṃ kiñcidabhidheyaṃ mukhyamaṅgīkaraṇīyameva /
tataścānena kiṃ kṛtaṃ syāt /
jīva evaite mukhyārthāstadanupalabdhistvavidyāvaraṇanimitteti cenna /
yato 'trācāryaḥ svayameva prativakṣyatīti /
*1,322*
sa eva bhargaśabdārtho vyāhṛtīnāṃ ca bhūmataḥ /
bhāvanāccaiva sutvācca so 'yaṃ puruṣa ityapi

1.1.11

NYĀYASUDHĀ:
$īśvaraḥ vedena pramitaḥ$
yadatroktamīśvaraḥ pramito na veti /
tatra pramita ityuttaram /
tatpakṣadoṣaśca parihariṣyate /
tathāca śāstrasya viṣayasambandhaḥ samāhitā bhavati /
yatpunaratroktaṃ kena pramāṇeneti /
tatra vedeneti vadāmaḥ /
vedasyeśvaraviṣayatā kuta ityato 'pyoṅkāraḥ sūtrakṛtā brahmaṇi prayuktaḥ /
tatkathamasyārthasyopapādakamityāśaṅkayedamatrākūtaṃ sūtrakārasyetyāha- vyāhṛtīnāṃ ceti //
sa evārtha iti sambandhaḥ /
oṃkārastāvadbhagavata īśvarasya vācakaḥ /
"omiti brahma'; ityādi śruteḥ /
ataḥ sa eva vyāhṛtīnāṃ ca bhūrādīnāmartha iti gamyate"praṇavārthā vyāhṛtayaḥ'; ityādyāgamena tisṛṇāṃ vyāhṛtīnāṃ varṇatrayātmakoṅkāravyākhyānatayāvagatatvāt /
vyākhyānavyākhyeyayoścaikaviṣayatā suprasiddheti /
evakāro vyāhṛtīnāmagnivāyusūryadevatākatvaprasiddhayā tatpratipādakatvabhramaṃ nivārayati /
agnyādīnāmadhidevatātvenāpi prasiddhayupapatteḥ /
anyathoktavyākhyānavyākhyeyabhāvānupapattiprasaṅgaḥ /
kena nimittena vyāhṛtīnāṃ ca sa evārtha ityata āha- bhūmata iti //
bhūmā pūrṇatvaṃ tato bhūḥ /
bhavaterbahutvārthasya kvipi rūpametat /
bhāvanājjagata utpādanādbhuvaḥ /
bhavaterevāntarṇītapyarthasya kapratyaye rūpam /
sutvātsukhatvātsvaḥ /
svaśabdo hi sukhavācī prasiddhaḥ /
cakārau nimittāntarasamuccaye /
yathoktam /
"pūrṇo bhūtivaro 'nantasukho yadvayāhṛtīritaḥ'; iti /
etaireva nimittairvyāhṛtīnāmartho na punarlokatrayātmakatvena /
tasya pramāṇaviruddhatvāt /
"bhūriti vā ayaṃ lokaḥ'; ityādiśrutirapi lokatrayāntargatabhagavadviṣayaivetyevaśabdārthaḥ /
*1,327*
$gāyatryarthaḥ nārāyaṇa eva$
kimato na hi vyāhṛtaya eva veda iti cet /
vyāhṛtyarthatayā tāvatparameśvarasya gāyatrīpratipādyatāvagamyate /
tripadāyā gāyatṛyā vyāhṛtitrayavyākhyānatvasyāgamasiddhatvāt /
nanu gāyatṛyāṃ yo bhargo no 'smākaṃ dhiyaḥ pracodayātprerayettasya saviturdevasya tadvareṇyaṃ rūpaṃ dhīmahi cintayāma iti bharganāmakaḥ savitā pratipādyo dṛśyate /
tatkathaṃ bhagavatparatvamityata āha- sa eva bhargaśabdārtha iti //
bharaṇagamanayogāditi śeṣaḥ /
upalakṣaṇaṃ caitat /
jagatprasavahetutvātsavitetyapi draṣṭavyam /
natu sūryaḥ /
tathātve gāyatṛyā vyāhṛtyarthatvānupapatteḥ /
"dhyeyaḥ sadā savitṛmaṇḍalamadhyavartī nārāyaṇaḥ'; ityādyāgamavirodhāccetyevārthaḥ /
astu gāyatṛyartho nārāyaṇaḥ kimetāvatāpi /
gāyatṛyarthatvātpuruṣasūktārtho 'pi sa eveti siddhayati /
vargatrayātmakasya tasya tripādagāyatrīvyākhyānatvena"tadbhedaḥ pauruṣaṃ sūktam'; ityādyāgamasiddhatvāt /
nanu puruṣasūkte puruṣasya paśorhiraṇyagarbhasya vā pratipādanātkathaṃ nārāyaṇaḥ pratipādyata ityata āha- so 'yamiti //
pūrṇatvādineti śeṣaḥ /
tathāca śrutiḥ /
"sa vā ayaṃ puruṣaḥ sarvāsu pūrṣṛpuriṣayo nainena kiñcanānāvṛtaṃ nainena kiñcanāsaṃvṛtam'; iti /
anyathoktayuktivirodhaḥ /
vakṣyate caitat /
siddhe ca puruṣasūktārthatve viṣṇoḥ kiṃ syāt /
sarvavedārthatvameva siddham /
*1,331*
sa eva sarvavedārtho jijñāsyo 'yaṃ vidhīyate
NYĀYASUDHĀ:
$sa sarvā vāk sākṣāt oṃkāravyākhyānam$
"vedāḥ puruṣasūktagāḥ'; ityāgamena sarvavedānāṃ puruṣasūktārthatayāvagatatvādityāha- sa eveti //
evaśabdaḥ kāryādivyāvṛttyarthaḥ /
"sarve vedā yatpadamāmananti'; ityādiśrutisiddhamapi bhagavataḥ sarvavedārthatvaṃ nyāyenopapādayitumayaṃ prayatnaḥ sūtrakārasya /
syādetat /
īśvaraḥ savarvedārthastadvayākhyeyoṅkārārthatvāt /
yo yadvayākhyeyārthaḥ sa tadartho yathā sampratipanna iti vā sarvo veda īśvaraparastatparoṅkāravyākhyānatvāditi vā sākṣādevānumānaṃ kiṃ na vyākhyāyate /
"tadyathā sarvāṇi parṇāni śaṅkunā santṛṇṇānyevamoṅkāreṇaiva sarvā vāk santṛṇṇā'; ityādiśrutyā hetvarthasamarthanaṃ bhaviṣyati kimanena paramparāvyākhyānena /
satyam /
tathāpi vākyāntarabalena na sarvā vāgoṅkāravyākhyānaṃ sākṣātkiṃ nāmoktaprakāreṇa paramparayaiveti jñāpayitumitthaṃ vyākhyānamityadoṣaḥ /
nanu ceśvare pramāṇaṃ pṛṣṭavata oṃkārabrahmaśabdāveva kasmānnoktau kiṃ vedānumānena /
naca padasyāpramāṇateti vācyam /
yaugikapadaprāmāṇyasya uktatvāt /
maivam /
mīmāṃsānugrāhyapramāṇasya pṛṣṭatvāt /
na coṅkārādimātraṃ tathā vivakṣitam /
kiṃ nāma samasto veda eveti /
kimato yadyevamīśvaraḥ sarvavedārtha iti cet /
viṣayasambandhasambhavājjijñāsāyāḥ kartavyatā śāstrasya cārambhaṇīyatvaṃ siddhamityāśayavān sākāṅkṣasya vākyābhāsasyāpratipādakatvādākāṅkṣitādhyāhāraṃ sūcayansūtravākyārthamāha- jijñāsya iti //
ayamiti uktavidhayā jīvajaḍātmakātprapañcādatyantaviviktatvena niścitatayā viṣayabhūtaḥ sarvavedārthatayā śakyapratipādanaścetyarthaḥ /
*1,333*
$mīmāṃsādvārā śāstrasyāpi īśvaraviṣayakatvam$
nanu vedānāmīśvarapratipattijanakatvādbhavatu tadviṣayatvam /
śāstraṃ tu teṣāmīśvarapratipādanānusaraṇopāyanyāyaviṣayaṃ kathamīśvaraparamucyate /
maivam /
vedānāmīśvaramavabodhayatāmitikartavyatā hi mīmāṃsā /
tenopakārakatvādbhavati tadviṣayā taduddhārā śāstramapi /
na hi bījasyāṅkuraṃ janayataḥ sahakāriṇo jalāderaṅkuro na kāryam /
nanu mīmāṃsāpi sambhāvanādiviṣayā kathamīśvaraviṣayā bhavati /
maivam /
dvividhaṃ khalu karmakārakaṃ bhavati /
kiñcidavyavadhānena vyāpārajanyātiśayayogi /
yathodyamananipatanavyāpārajanyordhvādeśasaṃyogavibhāgātiśayaviśiṣṭaḥ kuṭhāraḥ kartṛvyāpārasyāvyavadhānena karma bhavati /
kiñciduddeśyaphalasambandhitayā karaṇavyāpāravyavadhānena /
yathā dvaidhībhāvavānvṛkṣaḥ /
tatra kartṛvyāpārasya karaṇavyāpāravyavadhānena vṛkṣakarmateva mīmāṃsāvyāpārasyāpi pramāṇādisambhāvanāddhāreṇeśvarāvabodha evoddeśya iti bhavati tatkarmatā /
syādetadevam /
yadi vedetikartavyatā vicāraḥ syāt /
na caivam /
vināpi vicāreṇa śabdopalabdhisamayagrahaṇatatsmaraṇasahakṛtācchabdādevārthāvagamadarśanāt /
naca mantavyaṃ śaktitātparyājñānaviparyayadoṣācchabdaḥ saṃśayavipayaryayāvutpādayati /
tatra doṣāpanayanena saṃśayādivyudāsāya śaktitātparyavicāro 'ṅgaṃ bhavatīti /
yatastatrāpi śabdo vinā vicāreṇa tattvajñānasyeṣye /
kiṃ nāma pratibandhamātraṃ vicāreṇāpanīyate /
na hītikartavyataivam /
tatkathaṃ vedetikartavyatā jijñāsā /
kathantarāṃ ceśvaraviṣayā /
kathantamāṃ ca śāstrasya tadviṣayateti /
*1,338*
$nirṇayaprayojakatvāt mīmāṃsāyāḥ īśvaraviṣayatvam$
atrocyate /
satyamevam /
tathāpi pratibandhanivṛttau satyāmeva nirṇaya iti pratibandhakanirāsahetorapi vicārasyopacāreṇa nirṇayahetutvādupapannamīśvaraviṣayatvam /
etenaitadapi nirastam /

īśvarasya vedapramāṇakatve tata eva niścitatvātkiṃ mīmāṃsayeti /
yuktivākyābhāsajanitavipratipattipratibandhasyoktatvāt /
tathā hi /
vedaprāmāṇyamevānaṅgīkurvāṇāḥ kecidīśvara eva nāstīti pratipannāḥ /
apare tu tadaṅgīkṛtyāpi tadvācināṃ padānāṃ jīvādiviṣayatāṃ vyākurvantastadabhāvamasthitāḥ /
anye tu punarastīśvaraḥ kintu paramārthato nirguṇa eveti saṅgirante /
eke tu saguṇo 'pi na jagataḥ kāraṇamapi tūdāsīna evetyātiṣṭhante /
kecitkāraṇatve 'pyupādānamityabhyupayanti /
nimittamātratve 'pi katipayaguṇaṃ guṇebhyo bhinnamanye manyante /
itare tu bhinnābhinnamupagatavantaḥ /
kecidvigrahavantamityevamādyāsvanekāsu vipratipattiṣu satīṣu tattvajñānakaraṇādapi vedāttadanutpattau tadapanodanadvāreṇa vedetikartavyatārūpā jijñāsā kartavyeti /
*1,340*
$karmaṇi ṣaṣṭhīparigrahaḥ ṣaṣṭisamāsavicāraḥ$
tatra tāvadbrahmaṇo jijñāsā brahmajijñāseti ṣaṣṭhīsamāso na punardharmāya jijñāsetivaccaturthīsamāsaḥ /
tādarthyasamāse prakṛtigrahaṇaṃ kartavyamiti vārtikakṛtā prakṛtivikārabhāva eva caturthīsamāsasya niyamitatvāt /
tathaivodāharaṇaṃ yūpāya dāru yūpadārviti /
prakṛtivikārabhāvarahiteṣu cāśvaghāsādiṣvaśvaghāsādayaḥ ṣaṣṭhīsamāsā bhavantīti prativihitam /
nacātra prakṛtivikārabhāvo 'sti /
ṣaṣṭhīsamāse 'pi keciccheṣe ṣaṣṭhīti pratipannāḥ /
kecitkarmaṇīti /
tatra karmaṇi ṣaṣṭhīparigrahāya jijñāsya ityaktam /
kṛtyānāṃ karmaṇi smaraṇāt /
anyathā jijñāsāsyetyavakṣyat /
jijñāsā khalu karmāpekṣā vinā karmaṇā na jñātuṃ śakyā na tu sambandhinaṃ vineti karmaṇaḥ prādhānyāttadeva vaktavyam /
sambandhisāmānyoktavarthātkarmāpi labhyata iti cenna /
sākṣātpratītaparityāgenārthalabhyasvīkārasya vaiyarthyāt /
evaṃ sati lakṣaṇādijijñāsāpi pratijñātā syāditi cenna /
tasyā vināpyabhidhānena lābhāt /
nahi lakṣaṇādijijñāsāmantareṇa brahmajijñāsāsti /
anyathānekaviṣayatvena śāstrabhedaprasaṅgaḥ /
nirviṣayatāśaṅkāpanodārthaṃ prayuktaṃ padamidaṃ karmābhidhānyeva yuktam /
tadvijijñāsasvetyādiśrutyarthānugataṃ caivaṃ sati sūtraṃ syāt /
*1,356*
nanu ca "pratipadavidhānā ṣaṣṭhī na samasyate'; iti karmāṇi ṣaṣṭhayāḥ samāsaḥ pratiṣidhyata iti cenna /
"kṛdyogalakṣaṇā ca ṣaṣṭhī samasyate'; iti pratiprasavāt /
*1,368*
$karmaprādhānyārthaṃ jijñāsya iti prayogaḥ$
athavā brahmaṇaḥ karmatvenāprādhānyaśaṅkāṃ nivartayituṃ jijñāsya iti karmaprādhānyaṃ sūcitam /
jñānavidhau hi brahmaṇo 'prādhānyaṃ syāt /
tajjñānoddeśena jijñāsāvidhāne kutaḥ aprādhānyam /
*1,375*
$kartavyetipadādhyāhāravicāraḥ$
vidhīyata ityanena kartavyeti padādhyāhāraṃ sūcayati /
nanu bhavatīti svataḥ siddham /
maivam /
tathā satyanuvādatvaprasaṅgāt /
atraike codayanti /
siddhaiva nanu brahmajijñāsā /
athāto dharmajijñāseti sakalavedārthavicārasyoditatvāt /
brahmajñānasya codanālakṣaṇatvena dharmasvarūpatvādabhyadhikāśaṅkābhāvāditi /
*1,383*
$gatārthatāśaṅkātatsamādhānānupapatti pradarśanam$
tatra kecidabhyadhikāśaṅkāṃ darśayanto brahmajijñāsāṃ pṛthagārabhante /
apare tu kāryaniṣṭha eva vedabhāgo vicāryatvena tatra prakrānto vicāritaśca na vastutattvaniṣṭha ityato vastutattvaniṣṭhaṃ vedabhāgaṃ vicārayitumidamārabhyata ityāhuḥ /
seyaṃ gatārthatāśaṅkā tatsamādhānaṃ ca nopapadyate /
sarvavedānāmīśvaraikaniṣṭhatvena sarvavedārthasyātraiva jijñāsyatvāt /
dharmajijñāsāśāstraṃ tu vedaikadeśāmukhyārthadharmavicārāya pravṛttamityāśayena vā"sa eva bhargaśabdārthaḥ'; ityādyuktam /
tatra sarvavedārtha ityanena gatārthatāśaṅkānirāsaḥ sa eva na tu kāryaśeṣatayetyādyaṃ samādhānaṃ sarveti dvitīyaṃ ca nirastam /
tadupapādanāya pūrvavākyam /
jijñāsya iti sādhyanirdeśaḥ /
vakṣyati ca etadvistareṇa kāryatā cetyādinā /
*1,391*
jñānī priyatamo 'to me taṃ vidvāneva cāmṛtaḥ

1.1.12

vṛṇute yaṃ tena labhya ityādyuktibalena hi /
jijñāsotthajñānajāt tatprasādādeva mucyate

1.1.13

NYĀYASUDHĀ:
$jijñāsāyā niṣprayojanatvanirāsaḥ$
brahmajijñāsāyā niṣprayojanatvaṃ śaṅkitamapākartuṃ ataḥśabdaṃ vyācaṣṭe- jñānīti //
taṃ vidvānityanena"tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati'; iti vākyamevaśabdena"nānyaḥ panthā ayanāya'; ityuttaravākyamavadhāraṇārthaṃ ca saṅgṛhītam /
caśabdo vākyasamuccaye /
vṛṇute yamityanena"yamevaiṣa vṛṇute'; iti vākyaṃ saṅgṛhītam /
ādipadena"ātmā vā are draṣṭavyaḥ'; ityādeḥ saṅgrahaḥ /
hiśabdau hetau /
evaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate /
yasmāttasya brahmaṇo nārāyaṇasya prasādātparamānugrahādeva mucyate saṃsārāt na tu karmādineti"tamevam'"yamevaiṣa vṛṇute'; iti śrutibalena gamyate /
yadyapi tamevamiti paramapuruṣaprasādo na śrūyate /
tathāpi yamevaiṣa vṛṇuta iti śrutibalena gamyate /
yadyapi tamevamiti paramapuruṣaprasādo na śrūyate /
tathāpi yamevaiṣa vṛṇuta iti vākyānurodhena tatrāpyanusandheyaḥ /
nimittena naimittikopalakṣaṇānmumukṣusambandhisādhanāvadhāraṇāya tu na sākṣāduktaḥ /
varaṇaṃ tu prasāda ucyate /
"apāma somam'; ityādyāstu śrutayaḥ sāvakāśatvādanyathā yojyāḥ /
īśvaraparamaprasādaśca tajjñānādeva bhavati /
na punaḥ karmādineti jñānī priyatamastamevaṃ vidvānityuktibalenāvagamyate /
vidvānityasyāpi prasādātiśayadvāreṇetyarthaparyavasānasyoktatvāt /
karmāderanugrahamātrahetutvenāpi tadvacanaṃ sārthakam /
īśvarajñānaṃ ca tajjijñāsayaiva nānyeneti"ātmā vā are draṣṭavyaḥ'; iti paramātmadaśarnānuvādena tatsādhanatayā śrotavya ityādinā śravaṇādividhāyakoktibalena pratīyate /
karmaṇāṃ tvantaḥkaraṇaśuddhidvāreṇa jñānāṅgatvopapattestadvākyaṃ sārthakaṃ bhaviṣyati /
ato brahmajijñāsā kartavyeti sambandhaḥ /
*1,397*
idamuktaṃ bhavati /
yadyapi na jijñāsāyāḥ svargādirūpo 'bhyudayaḥ prayojanaṃ sambhavati /
tathāpi mokṣo bhaviṣyati /
tasyānanyasādhyatvāt /
mokṣasādhanaṃ hi sākṣāt bhagavāneva /
"bandhako bhavapāśena bhavapāśācca mocakaḥ'; ityādivacanāt /
sādhanaṃ ca dvividham /
siddhamasiddhaṃ ca /
tatrāsiddhamutpādyaṃ phalakāmena /
yathā yāgādi /
siddhaṃ tu savyāpārīkaraṇīyam /
yathā kuṭhārādi /
siddhaṃ ca sādhanaṃ bhagavāniti mumukṣuṇā savyāpārīkaraṇīyaḥ /
vyāpāraśca prasannataiva /
nigaḍādimocakeṣu rājādiṣu tathā darśanāt /
"yasya prasādātparamārtirūpādasmātsaṃsārānmucyate nāpareṇa'; ityādiśruteśca /
vyāpāraprādhānyoktiścendriyārthasannikarṣaḥ pratyakṣamityādāvivaupacārikī /
mocakaśceśvaraprasādastadbhaktayekasādhyaḥ /
"bhaktayaiva tuṣyimabhyeti viṣṇunānyena kenacit'; ityādivacanāt /
svargādihetuprasādamātraṃ karmādisādhyam /
"karmaṇā tvadhamaḥ proktaḥ prasādaḥ'; ityādismṛteḥ /
prasādo nāmecchāviśeṣo guṇāntaraṃ vā na naḥ kacit kṣatiḥ /
parameśvarabhaktirnāma niravadhikānantānavadyakalyāṇaguṇatvajñānapūrvakaḥ svātmātmīyasamastavastubhyo 'nekaguṇādhiko 'ntarāyasahasreṇāpyapratibaddho nirantarapremapravāhaḥ /
yamadhikṛtya"yatra nānyatpaśyati'"sā niśā paśyato muneḥ'; ityādiśrutismṛtayaḥ /
nacāsau tatsākṣātkāramantareṇotpadyate /
loke tathā darśanāt /
nacāvyaktasvabhāvo bhagavāṃsahasreṇāpi prayatnānāṃ śakyaḥ sākṣātkartuṃ vinā tadanugrahāt /
prasannastvanantācintyaśaktiyogādātmānaṃ darśayatīti yujyate /
darśanāsādhanaṃ cānugrahaḥ svayogyaguṇopetasya nirdoṣasya bhagavadvigrahaviśeṣasyādaranairantaryābhyāṃ viṣayavairāgyatadbhaktisahitād bahukālopacitānnididhyāsanāparanāmakādvicintanādṛte na labhyate /
naca nididhyāsanaṃ vākyārthagrahaṇalakṣaṇe śravaṇe kṛte 'pi vinā mananāparanāmnā vicāreṇopapadyate /
saṃśayaviparyayostādavasthyāt /
nahi tayoḥ satorādaranairantaryādyupapadyate /
ato jijñāsā nididhyāsanaparameśvarānugrahataddarśanaparamabhaktiparamānugrahadvārā mokṣāsādhanatvāt kartavyeti /
ye tu dhyānameva paramapāṭavāpannamaparokṣākāramiti manyante teṣāṃ darśanaśrutaya upacaritārthāḥ prasajyeran /
*1,403*
syādetat /
ataḥśabdastāvatprakṛtasya hetubhāve vatarte /
tatra brahmajijñāsāyāḥ prayojanākāṅkṣāyāmadhikāriviśeṣaṇatayāthaśabdena prakṛto mokṣaḥ sambaddhayate /
jñātumicchā jijñāsā /
nacātrāvayavārthena jijñāsāśabdo 'rthavān /
icchāyāḥ svātantryāviṣayatvena vidhātumaśakyatvāt /
ata eveṣyamāṇajñānopalakṣaṇāpyayuktā /
tasmājjñānecchāntarṇīto vicāro jijñāsāpadena lakṣyate /
mukhyaprayogātikrameṇa lākṣaṇikāśrayaṇe cedaṃ prayojanam /
yadvicārasya jñānadvāraiva mokṣasādhanatvajñāpanam /
anyathā yogyatāviraheṇānvayābhāvavaprasaṅgāt /
yadi ca jijñāsāśabdo mīmāṃsāśabdavadvicāra evopasaṅkhayāyate /
tadāpyanvayavyatirekābhyāṃ vicārasya jñānasādhanatā jñāsyate /
evaṃca vicāro yato jñānasādhanaṃ jñānaṃ ca mokṣasādhanamato asau kartavya iti labhyate /
*1,409*
mokṣāderanyalabhyatvasya śaṅkitatvātsāvadhāraṇatāpi /
īśvaraprasādasya tu jñāpakaṃ na kiñcidatra paśyāmaḥ /
*1,418*
$jñānamokṣayor madhye prasādānapekṣatvaśaṅkā$
naca jñānasya mokṣasādhanatā na yuktā /
yeneśvaraprasādo madhye 'dhyāhriyate /
ātmayāthātmyājñānādanātmani śarīrādāvātmatvārope sati hi tadanukūlapratikūlayo rāgadveṣau bhavataḥ /
tābhyāṃ prayuktaḥ puṇyapāpalakṣaṇāṃ pravṛttimācinute /
tataśca suranaratiryagādinānāyoniṣu navīnaśarīrendriyādisaṃyogalakṣaṇaṃ janmāsya bhavati /
tasmācca duḥkhānubhava ityanādirayaṃ kāryakāraṇapravāhaḥ saṃsāra ityucyate /
ātmatattvajñānāccājñānaviparyayau nivartete /
tattvajñānasya samānāśrayaviṣayājñānamithyājñānanivartanasvābhāvyāt /
śuktikātattvajñānasya tadajñānarajatāropanivartakatvadarśanāt /
mithyājñānanivṛttau ca rāgadveṣānudayaḥ /
kāraṇābhāvāt /
tayorabhāve ca na pravṛtterutpattiḥ prāgupacitāyāścopabhogena prrakṣayaḥ /
pravṛttyabhāve ca janmāntarābhāvo hetvabhāvādeva /
vatarmānaśarīrādeścārambhakakṣaye sati nivṛttiḥ /
janmābhāve ca na nirbījasya duḥkhasyotpāda ityevamātyantikī duḥkhanivṛttirmuktiḥ /
tathāca jñānasvabhāvalabhyāyāṃ muktau kimīśvaraprasādena /
na hyandhakāranibandhanaduḥkhanivṛttaye pradīpamupādadānāḥ kasyacitprabhoḥ prasādamapekṣante /
svabhāvo hi pradīpasyāyaṃ yatsamānādhikaraṇāndhakāranivartakatvam /
tathāca nyāyasūtram /
"duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ'; iti /
*1,420*
dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca /
yadanugrahataḥ santi na santi yadupekṣayā

1.1.14

narte tvat kriyate kiñcidityāderna hariṃ vinā /
jñānasvabhāvato 'pi syānmuktiḥ kasyāpi hi kvacit

1.1.15

NYĀYASUDHĀ:
$mokṣasya haryadhīnatvam$
yattu mokṣasyeśvarādhīnatvavacanaṃ tajjñānādijanmanīśvarasya nimittatāparamityaviruddham /
tadarthaṃ ca tadupāstyāderupayogaḥ /
tadevaṃ jñānasvabhāvenājñānādinivṛttau kāraṇābhāve kāryānudayasyeśvaraprasādānapekṣatvādayuktamidamataḥśabdavyākhyānamityata āha- dravyamiti //
dravyaśabdena prakṛtyāditattvamucyate /
karmeti dharmādharmau /
svabhāvaḥ prakṛtyādīnāṃ pariṇāmādiḥ /
jīva ityabhimānī /
eveti yadanugrahata ityataḥ paraṃ draṣṭavyam /
anena sarvotpattimadupādānanimittānāṃ sattāpi parameśvarādhīnetyucyate /
"na ṛte tvatkriyate kiñcana'; iti śrutyā sarvārthakriyāyāstadadhīnatvam /
ityāderāgamādavagamyata iti śeṣaḥ /
jñānasvabhāvato 'pītyapiśabdenāṅgīkāravādo 'yamiti sūcayati /
hiśabdo hetau /
yasmādevaṃ tasmādupapannaṃ pūrvavyākhyānamiti /
*1,421*
$bandhasyeśvarādhīnatvopapādanam$
tataścāyamarthaḥ /
syādetadevam /
yadyajñānamātranibandhano 'yaṃ bandho jīvasya syāt /
na caivam /
śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu parameśvarecchānimittatvāvagamāt /
advaitināmavidyādhīnajīvabrahmavibhāgavattārkikādīnāṃ ca guṇavattvādhīnadravyavadanāderapīśvarādhīnatvopapatteḥ /
upapādayiṣyate hi jñānānandādisvarūpo 'yaṃ jīva iti puṃstvādivadityādinā /
tadbhāvānupalabdhiścānubhavasiddhā /
tenāvagamyate 'sti kimapyāvarakam /
yenāvṛtaḥ svaprakāśacaitanyarūpo 'pi nātmanastattvaṃ veda /
naca kāmakarmādikameva tathā bhavitumarhati /
tasyāpi sādinaḥ kāraṇāpekṣatvāt /
naca pūrvapūrvasmāduttarottaramiti yuktam /
suptipralayayostadvṛttyabhāvena niṣkalaṅkacaitanyabalātsvarūpāvabhāsaprasakteḥ /
ataḥ kāmakarmādyatiriktaṃ māyāvidyā prakṛtirityādiśabdābhidheyamanādyeva kimapi dravyamaṅgīkaraṇīyam /
"anādimāyayā suptaḥ'; ityādiśrutismṛtayaśca bhavanti /
naca māyāpi kathaṃ svaprakāśamāvṛṇotīti yuktam /
āvarakatayaiva tasyāḥ pramitatvāt /
vakṣyate cātropapattiḥ /
naca jaḍasya svataḥ kiñcitkaratvaṃ yuktam /
dravyaṃ karma cetyādivākyaviruddhaṃ ca /
*1,424*
$īśvaraprasādasyāpekṣitatvasamarthanam$
ataḥ parameśvara eva sattvādiguṇamayyā vidyāvirodhitvenāvidyayā svādhīnayā prakṛtyācintyādbhutayā svaśaktayā ca jīvasya svaprakāśamapi svarūpacaitanyamācchādayatīti yuktam /
sa eva ca svādhiṣṭhānalabdhapariṇāmamahadahaṅkārādiprakṛtyaṃśaiḥ saṃyojya kartṛtvabhoktṛtvasvātantṛyaṃ kārakaphalasvāmyaṃ cāsyāvidyamānamevopadarśya rāgādyutpādanadvarā duḥkhamanubhāvayati /
tadevaṃ bandhasyeśvarādhīnatvātsa eva mocako 'ṅgīkāryā'parasya svātantryābhāvāt /
prasanna evāsau svakīyāṃ māyāṃ vyāvartayatīti tatprasādārthaṃ sarvo 'pyayaṃ sādhanasandarbha ityuktam /
tato yadyapi na sūtrākṣarebhyo bhagavatprasādo labhyate /
tathāpyanupapattyāṅgīkaraṇīya iti yuktaṃ vyākhyānam /
vakṣyati caitatsūtrakāraḥ"tato hyasya bandhaviparyayau iti /
evamuktena nyāyena na jñānasyaivāyaṃ svabhāvo yatsākṣānmokṣasādhanatvam /
astu vā tathāpīśvaraprasādo 'pekṣitaḥ /
sakalakārakāṇāṃ tadadhīnasattāpravṛttitvena tadicchāṃ vinā kasyāpi kāryasyānudayāditi /
aṅgīkāravādasya cedaṃ prayojanaṃ yatpūrvasyaivārthasya samarthanam /
tathāhi /
yena jñānasya mokṣahetutvamaṅgīkṛtaṃ na tenāpi īśvarecchāṃ tyaktuṃ śakyate /
kārakaprerakatvādināvaśyābhyupagamanīyatvāt /
tathāca kimanena jñānenāpramitena /
pramita īśvara evāṅgīkārya iti /
*1,426*
ajñānāṃ jñānado viṣṇurjñānināṃ mokṣadaśca saḥ /
ānandadaśca muktānāṃ sa evaiko janārdanaḥ

1.1.16

NYĀYASUDHĀ:
$vivaraṇamatānuvādaḥ$
yaduktaṃ na kāryo mokṣaḥ kintu prācīneṣu mithyājñānādiṣu nivṛtteṣu kāraṇābhāvādevottarapravāhānutpādamātram /
tatra kā nāma parameśvarāpekṣā /
tadvacanāni tu jñānotpattyādinimittatāparāṇīti /
tadanupapannam /
jñānapradānādyatiriktasyāpīśvaraprayojanasyāgameṣūkteriti āha- ajñānāmiti //
mokṣadaḥ prāguktaprakṛtibandhāt /
nanvanādeḥ prakṛtibandhasya kathaṃ nivṛttiriti cet /
atrāha kaścit /
na sāditvamanāditvaṃ vā vināśāvināśayornimittam /
kintu virodhisannipātāsannipātāveva /
kiñca loke tāvadanādiḥ prāgabhāvo nivartate sugatānāṃ tattvapatibhāvanāprakarṣeṇānādivāsanāsantānānāṃ nivṛttiriṣyā /
naiyyāyikānāmapyanādimithyājñānapravāhaḥ paramāṇuśyāmatā ca nivartate /
sāṅkhayānāmapyaviveko nivartate vivekena /
mīmāṃsakānāmidānīntanadharmatattvajñānaprāgabhāvo 'nādirnivartate /
anādibhāvarūpasya na nivṛttiriti cenna /
anirvacanīyatvādajñānasya /
anādinar nivartata iti sāmānyavyāptiḥ /
jñānenājñānanivṛttiriti viśeṣavyāptiḥ /
ataḥ saiva balavatī /
*1,430*
$vivaraṇamatanirāsaḥ$
nanu svopādānagatottarāvasthā vināśaḥ /
tatkathamanādernirupādānasya vināśaḥ /
na /
svāśrayagatottarāvasthetyetāvatvāt /
anyathā paramāṇuśyāmatvādīnāmanivṛttiprasaṅgāt /
abhāvavailakṣaṇyādātmavadajñānasyānivṛttiriti cenna /
sadvailakṣaṇyātprāgabhāvavannivṛttiḥ kiṃ na syāt /
kastarhi nirṇayaḥ /
jñānājñānakṛto viśeṣānvaya ityuktamiti /
tadayuktam /
tathāhi /
yattāvanna sāditvamanāditvaṃ vetyādi /
tatra kiṃ nivartakābhāva upādhiranenocyate kiṃ vā nivartakasadbhāvena satpratipakṣatā /
nādyaḥ /
sādhanavyāpakatvāt /
na dvitīyaḥ /
asiddheḥ /
na hi ajñānasyānāditayā nivṛttyanupapattiṃ bruvāṇastannivartakamabhyupaiti /
kintvanāditvena tadabhāvamapyanuminoti /
yadapi prāgabhāve vyabhicārodbhāvanaṃ tadapi bhāvatvena hetuviśeṣaṇādayuktam /
yadapi sugatānāmityādi tadatyantamasaṅgatam /
nahi vāsanānāmanāditvaṃ vaināśikā abhyupayanti /
naca tadvayatiriktaṃ santānam /
yena tatra vyabhicāra udbhāvyeta /
naca naiyyāyikā abhyupayanti /
naca tadvayatiriktaṃ vā pravāhamaṅgīkurvate /
paramāṇuśyāmatāpi sādireva /
nahi paramāṇupākasyedaṃprathamatā tatsiddhāntaḥ /
*1,437*
yadapyajñānasyānirvacanīyatvamuktam /
tatrānirvacanīyatvaṃ sadasadvilakṣaṇatvaṃ cet kimanena prakṛtānupayuktena /
pratipakṣo 'yamiti cenna /
parasyāsiddheravyāpteśca /
bhāvābhāvavilakṣaṇatvamanirvacanīyatvam /
tena viśeṣaṇāsiddhirucyata iti cenna /
svoktivirodhāt /
svayameva hyanādibhāvarūpaṃ yadvijñānena vilīyata ityajñānalakṣaṇamabhidhāya bhāvarūpāmānasādhanāya pramāṇānyupanyastāni /
abhāvavailakṣaṇyamātraṃ tatra vivakṣitamiti cenna /
tasyaiva hetuviśeṣaṇatvopapatteḥ /
nanvatroktam /
sadvailakṣaṇyātprāgabhāvavannivṛttiḥ kiṃ na syāditi /
satyamuktaṃ duruktaṃ tat /
prāgabhāvasyāpi sattvāṅgīkārāt /
atha sadvilakṣaṇatvaṃ nāma bhāvavilakṣaṇatvaṃ vivakṣitam /
tadābhāvavailakṣaṇyāṅgīkāravirodhenāsiddhiprasaṅgo 'tyantābhāve vyabhicāraśca /
tasyāpi nivṛttisādhane tannivṛttāveva vyabhicāraḥ /
kiñcātmani bhāvatvaṃ nāstīti tatrānaikāntyaṃ duṣpariharam /
tathāpyāropitaṃ bhāvatvaṃ tatrāstīti cet /
tadavidyāyāmapi samānamityasiddhiḥ /
yadapi vyāptyoḥ sāmānyaviśeṣabhāvakathanaṃ tasyopayogo vaktavyaḥ /
tena balābalaniścaya iti cet /
sa kiṃ sāmānyaviśeṣabhāvamātreṇotāvyabhicārādisampattau satyām /
ādye dhūmavānagnimāniti sāmānyavyāpteḥ parvato niragnika iti viśeṣavyāptirbalavatī prasajyeta /
dvitīye kiṃ sāmānyaviśeṣabhāvena vyabhicārādikameva vyutpādyatām /
kiṃ vānena prabalatvena durbalatvena ca /
viśeṣavyāptyā sāmānyavyāptirbādhyata iti cet /
kiṃ saṅkocanaṃ bādhyatvamuta vyabhicārapradarśanamathopādhyudbhāvanam /
nādyaḥ /
yadanādi tadajñānātiriktaṃ na nivartata iti saṅkocanīyam /
na punaryadanāditvarahitaṃ tadeva jñānanivartyamiti saṅkocyamityatra niyāmakābhāvāt /
sāmānyaviśeṣabhāve tūktam /
na dvitīyaḥ /
vyabhicārasthalasyādarśitatvāt /
vyāptibalenājñānasya jñānanivartyatve siddhe 'nāditvasya tatraiva vyabhicāra iti cet /
tarhyetadevocyatām /
kiṃ sāmānyaviśeṣabhāvena /
anāditvenājñānasyānivatyartve siddhe 'jñānatvasya tatraiva vyabhicāra iti kiṃ na syāt /
*1,442*
astu tahir pratipakṣa eveti cet /
kiṃ vyāptimātreṇota pakṣadharmatopetayā vyāptyā /
na prathamaḥ /
vyaptimātrasyāpratipādakatvāt /
anyathā pakṣadharmatāvaiyarthyāt /
dvitīye saṃsārakāraṇamajñānaṃ jñānanivartyaṃ bhavitumarhati /
ajñānatvāt /
śuktikājñānavadityuktaṃ syāt /
atrāpi kiṃ sāmānyaviśeṣabhāvena /
kiñca tu śuktikājñānaṃ nāma kiṃ jñānābhāvo 'tha bhāvarūpamajñānam /
ādye dṛṣṭāntasya sādhanavaikalyam /
nahi śabdasāmyamātreṇa dṛṣṭāntadārṣyāntikabhāvo 'sti /
tathātve gotvena vāgādīnāmapi śṛṅgitvasādhanaprasaṅgāt /
dvitīye kiṃ tatsādyutanādi /
ādye kathamayaṃ viśeṣaḥ syāt /
dvitīye tadapi pakṣatulyam /
na tṛtīyaḥ /
ajñānetaratvasya samavyāptyāvātpakṣetaratvācca /
*1,445*
$ṭīkākṛtsvayaṃ samādhatte$
etena jñānājñānakṛto viśeṣānvaya iti nirastam /
yadapi nirupādānasya vināśānupapattimāśaṅkayoktaṃ svāśrayagatottarāvasthā vināśa iti /
tadanupapannam /
anupādānabhūtāśrayottarāvasthā cedāśritavināśaḥ syāttadā bhūtalādapasārite ghaṭe ghaṭavināśaḥ syāt /
paramāṇuśyāmatāpratibandī tu tasyā api sopādānatvenaiva nirasteti /
atrocyate /
yattāvadavidyāyā anāditvenānivṛttiriti so 'yaṃ prasaṅgaḥ svatantrānumānaṃ vā /
nādyaḥ /
avidyānāditvasya śrutiyuktisiddhatvena vipayaryāparyavasānāt /
na dvitīyaḥ /
"viśvamāyānivṛttiḥ'"māyāmetāṃ taranti te'"tarantyavidyām'; ityādiśrutismṛtiviruddhatvāt /
anāderapi nivṛttau bādhakābhāvenāprayojakatvācca /
ātmano 'pi nivṛttiprasaṅgo bādhaka iti cenna /
vyāptyabhāvāt /
nivartakabhāvābhāvābhyāṃ viśeṣopapatteḥ /
pramitanivartakānabhyupagamasyānucitatvāt /
anāditvena nivartakābhāvānumānasya bādhitatvāt /
etena nivartakābhāvasyopādhitvam tadviparyayasya pratipakṣatvaṃ ca samāhitam /
*1,450*
nanvavayavatatsaṃyogavināśābhyāṃ dravyanāśo dṛṣṭastatkathamatra vināśa iti cet /
kuto 'yamubhayābhyupagamaḥ /
ekaikaparihāreṇāpi vināśadarśanāditi cet /
tarhi sāderevamastu /
anādestṛtīyo 'pi prakāro 'nusartavyaḥ /
pramitatvādeva vināśasya /
anādeḥ kīdṛśo vināśa iti cet /
svarūpadhvaṃsa eva /
svopādānagatottarāvasthā svopādānamātratvāpattirityādi kāryaviṣayam /
nanvavidyā cennivarteta /

tarhyekamuktau sarvamuktiḥ syāt /
na syāt /
pratijīvamavidyābhedāṅgīkārāt /
atra viśeṣaḥ"svaguṇācchādikātvekā'; ityāgamādanusandheyaḥ /
*1,453*
$siddhāntebandhanivṛttisamarthanam$
syādetat /
brahmavidāmapyavidyānuvartate /
tena ca śrutismṛtīnāṃ prāmāṇyam /
brahmasākṣātkāro 'vidyānivartako na vivekamātramiti cenna /
tadvatāmapi saṃsārānuvṛttidarśanāt /
sākṣātkṛtabrahmaṇāṃ sadyaḥ śarīrādipāte vātaputrīyāḥ pauruṣeyā brahmopadeśāḥ prasajyeranniti /
maivam /
na smarati bhavānuktārthasya /
prasannaḥ parameśvara eva bandhavidhvaṃsaṃ karotītyuktam /
naca sākṣātkārastatprasādasādhanam /
yena so 'pi kathaṃ teṣāṃ neti paryanuyujyeta /
bhakteḥ parāvasthā hi taddheturuktā tatsampattiśca kāryagamyā /
paracittavṛttīnāmapratyakṣatvāt /
prārabdhakarmapratibaddho bhagavatprasāda iti tu mandam /
acetanānāṃ karmaṇāṃ svatantrabhagavatprasādapratibandhakatvāyogāt /
*1,461*
tānyapi tadicchāviśeṣānugṛhītānīti cet /
bhagavadicchayorvirodhaprasaṅgāt /
mocakaprasāda evaivaṃrūpa iti cet /
tarhi sa evāparipūrṇa ityevāgatam /
anyathā kathaṃ prārabdhānāmapyupamardaṃ vakṣyati /
prārabdhapratibandhādivādāstūpacaritārthā eva /
vastutastu bhagavāneva anāderapi bandhasya nivartaka iti sādhūktaṃ"jñānināṃ mokṣadaśca saḥ'; iti /
nanu cānandaḥ svarūpameva /
sa cāvidyāvṛto 'vidyānivṛttau svataḥ siddha eva /
anubhavo 'pyevameva /
viṣayitvamapyanubhavasvabhāvo na tvāgantuko dharmaḥ /
tato mokṣadānātkathaṃ pṛthagānandādidānam /
ucyate /
parameśvaraśaktireva jīvasvarūpāvaraṇaṃ mukhyam /
avidyā tu nimittamātram /
tato 'vidyāyāṃ nivṛttāyāmapi nāśeṣānandābhivyaktiryāvadīśvara eva svakīyāṃ bandhaśaktiṃ na tato vyāvartayati /
ata evānandahrāsavṛddhī vakṣyete iti /
*1,467*
ityukterbandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate
NYĀYASUDHĀ:
$bandhamithyātvavarṇanam$
evaṃ tāvatsvamatena sūtraṃ vyākhyāya tatpariśuddhaye pareṣāṃ bhāṣyaṃ dūṣayati- bandhamithyātvamityādinā //
māyāvādinā hi kartṛtvabhoktṛtvadoṣasaṃsargakriyākārakaphalalakṣaṇasya bandhasyā'tmanyāropitatvena mithyātvaṃ svabhāṣyādau varṇitam /
tadanupapannam /
bandhamithyātvasyāsūtritatvāt /
asūtritārthavarṇane ca bhāṣyalakṣaṇābhāvenābhāṣyatvaprasaṅgāt /
sūtrārtho varṇyate yatra vākyaiḥ sūtrānukāribhiḥ /
svapadāni ca varṇyante bhāṣyaṃ bhāṣyavido viduriti hi bhāṣyalakṣaṇamācakṣate /
atrāha /
dvividho hi sūtrārthaḥ /
śrauta ārthaśca /
tatrāthāto brahmajijñāsetisūtre anuvādatvaparihārāya śāstre puruṣapravṛttisiddhaye ca kartavyeti padamadhyāhāryam /
jijñāsāpadaṃ cānuṣṭhānayogyasyāntarṇītasya vicārasyopalakṣaṇamiti sthite sādhanacatuṣyayasampannasya brahmajñānāya vicāraḥ kartavya iti sūtravākyasya śrauto 'rthaḥ sampadyate /
arthādadhikāriviśeṣaṇamokṣasādhanaṃ brahmajñānamiti siddhayati /
sannidhānācca vedāntavākyavicāra iti śrutyarthābhyāṃ sādhanacatuṣyayasampannasya mokṣasādhanabrahmajñānāya vedāntavākyavicāraḥ kartavya iti sūtravākyasya tātparyeṇa pratipādyo 'rtho 'vagataḥ /
evaṃca śāstre prekṣāvatpravṛttyaṅgatayā 'rthataḥ sūtritasya prayojanāderupapādakaṃ bandhamithyātvamiti tadapi sūtrārtha eva /
*1,470*
$bandhamithyātvaṃ prayojanaviṣayopapādakam$
brahmajñānaṃ hi sūtritamanarthahetunibarhaṇam /
anarthaśca pramātṛtāpramukhaṃ kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ ca /
tadyadi vastukṛtaṃ syānna jñānena nibarhaṇīyam /
yato jñānamajñānasyaiva nivartakam /
tadyadi kartṛtvaṃ bhoktṛtvamajñānahetukaṃ syāttato brahmajñānamanarthahetunibarhaṇamucyamānamupapadyeta /
tena sūtrakāreṇaiva brahmajñānamanarthahetunibarhaṇaṃ sūtrayatāvidcāhetukaṃ kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ pradarśitaṃ bhavati /
vicāraviṣayatayā ca brahma sūtritam /
ātmā ca brahma /
tasya cāhaṃ kartā bhokteti pratīyamānaṃ rūpaṃ yadi paramārthikaṃ syāt tadāsandigdhatayā vicāraviṣayatā na syāt /
tadyadi kartṛtvādirūpamavidyāropitam /
pāramārthikaṃ niṣkrayaṃ niṣkalaṃ brahmarūpaṃ syāttato 'sya sandidhatayā viṣayatocyamānopapadyate /
tenātmasvarūpaṃ vicāraviṣayaṃ sūtrayatā sūtrakṛtaiva kartṛtvādyatadākārasya mithyātvaṃ sūtritaṃ bhavati /
kartṛtvāderbandhasya mithyātvaṃ ca yāvatā vinā nopapadyate tadapi sūtritameva /
na caivamanekārthatādoṣaḥ /
śrautārthikatvabhedasyoktatvāt sūtratvācca /
alaṃkāra eva hyayaṃ sūtrasya yadanekārthatvam /
yathāhuḥ /
"alpākṣaramasaṃdigdhaṃ sāravadviśvatomukham /
astobhamanavadyaṇ ca sūtraṃ sūtravido vidur"iti /
viśvatomukhamityanekārthatāmāha /
anyatrāpi /
"laghūni sūcitārthāni svalpākṣarapadāni ca /
sarvataḥ sārabhūtāni sūtrāṇyāhurmaṇīṣiṇa" iti /
yāvāṃtsūcitaḥ sa sarvo 'pyeṣāmartha iti sūcitārthāni /
ato yaḥ kaścid arthaḥ śabdasāmarthyenārthavaśādvā pratīyate sa sarvastadartha eveti bhavatyayamarthakalāpastanmahimādhigataḥ /
tadevaṃ vidhyapekṣiteṣvadhikāriviṣayaprayojanānubandheṣu sūtrākṣiptaprayojanaviṣayayorupapādakaṃ bandhamithyātvaṃ pratipādayadyupmadasmatpratyayagocarayorityādibhāṣyāṃ sūtrātharsaṅgatameva /
*1,476*
syādetat /
prathamapratipannaṃ śrautārthamullaṅghaya caramapratipannamārthikārthamevopapādayankathamakuśalo na syāditi /
atrocyate /
syādetadevam /
yadi yuṣmadasmādityādibhāṣyaṃ prathamasūtrākṣiptārthasyaivopapādakaṃ syāt /
na caivam /
kiṃ nāma sakalatantrā 'rthopodghāto 'pi prayojanamasya bhāṣyasya /
tathāhi /
asya śāstrasyaidaṃparyaṃ sukhaikatānasadātmakūṭasthacaitanyaikarasatāsaṃsāritvābhimatasyātmanaḥ pāramārthikaṃ svarūpamiti vedāntāḥ paryavasyantīti /
taccāhaṃ kartā sukhī duḥkhīti pratyakṣābhimatenābādhitakalpenāvabhāsena viruddhayate /
atastadvirodhaparihārārthaṃ brahmasvarūpapiparītarūpamavidyānimittamātmana iti yāvanna pratipādyate tāvajjaradgavādivākyavadanarthakaṃ pratibhāti /
atastannivṛttyarthamavidyāvilasitamabrahmasvarūpatvamātmana iti prathamameva prekṣāvatpravṛttaye pratipādanīyam /
tadanena bhāṣyeṇocyata iti /
*1,479*
tadetadādibhāṣyasya saṅgatitrayamapyasaṅgatam /
tathā hi /
yattāvaduktaṃ sūtritaprayojanākṣiptaṃ bandhamithyātvamiti /
tadasat /
yatkhalu pramitamapyanupapadyamānaṃ svopapattaye yadapekṣate tattadākṣipati nānyat /
yathā jīvato devadattasya gṛhe 'bhāvo bahirbhāvaṃ na punaḥ śabdānityatvam /
tatkasya hetoḥ /
yato gṛhe 'bhāvo bahirbhāvenaivopapadyamānastamapekṣate /
evaṃca prayojanatayoktā muktiryadi bandhamithyātvāmapekṣeta tadā tadākṣipet /
na caitadastītyāha- bandhamithyātvamiti //

evaśabdenānyathaivopapannatāṃ sūcayati /
katham /
uktametat jñānātprasannaḥ /
parameśvara eva bandhanivṛttiṃ karotīti /
upapadyate ca satyasyāpi prabhuprasādānnivṛttiriti vakṣyate /
*1,483*
nanu darśanena bandhanivṛttirubhayī dṛṣṭā /
yathā satyasyāpi nigaḍādibandhasya darśanajanyena rājaprasādena /
yathā ca mithyābhūtasya svāpnanigaḍabandhasya prabodhenaiva sākṣāt /
tatra brahmajñānātsaṃsārabandhanivṛttiḥ sūtritā kaṃ pakṣamavalambyatāmiti sandihyate /
tathāca anyathāpyupapattiḥ syānnānyathaivopapattiriti /
maivam /
viśeṣoktayā nirṇayopapatterityetadarthopapādanāyājñānāmityuktamatrāpyanuṣañjanīyam /
tarati śokamātmaviditi sāmānyavacanaṃ viśeṣavacanena bādhyate /
dṛṣṭvaiva taṃ mucyata iti śrutirdarśanamokṣāvantarā kiñcinna sahata iti cenna /
avadhāraṇasyāyogavyavacchedaparatvopapatteḥ /
darśanajanyādeveśvaraprasādānna punaḥ karmādihetukādityanyayogavyavacchedaparatvopapatteśceti /
*1,485*
$bandhmithyātvaṃ vināpi muktirghaṭate$
astu vā jñānādbandhanivṛttiḥ /
tathāpi bandhamithyātvaṃ naivamuktirapekṣate /
katham /
nahi dṛṣṭasāmarthyājjñānādbandhanivṛttiḥ /
yena bandhamithyātvamapekṣeta /
kintvāgama eva jñānādbandhanivṛttiṃ śrāvayati /
pramite ca sādhyasādhanabhāve kā nāmānupapattiryacchamanāyopapādakaṃ mṛgyam /
nanu yathāgneyādīnāṃ ṣaṇṇāṃ yāgānāmapūrvakāraṇabhāve śrute 'pi kālāntarabhāvipradhānāpūrvasādhanatvopapattyarthaṃ kramabhāviyāgajanyāni madhyavartīnyavāntarāpūrvāṇi kalpyante /
yathā vā śrutasyaiva yāgasya svargasādhaśratvasyopapattaye 'pūrvaṃ kalpyate /
tathā śrutopapattyarthameva bandhamithyātvakalpanamiti /
maivam /
vaiṣamyāt yuktaṃ hi tatrāpūrvakalpanam /
yatkālāntarabhāvina tatkāraṇamiti niyamāt /
na ceha tathāsti /
ihāpi jñānamajñānasyaiva nivartakamiti niyamo 'stīti cenna /
satyasyāpi jñānena nivṛttau bādhakābhāvena tadaniścayāt /
naca darśanādarśanamātraṃ vyāpterniyāmakamiti vakṣyāmaḥ /
niyatapūrvakṣaṇavṛttitvaśūnyamapi kāraṇamastviti vyāhatā śaṅkaiva nodeti /
yannivṛttaye bādhakamupanyasanīyam /
satyasyāpi nivṛttāvātmāpi nivarteteti cenna /
vyāptyabhāvāt /
vipakṣe bādhakābhāvācca /
anādeścājñānasya nivṛttāvātmano 'pi nivṛttiḥ kiṃ na syāt /
mithyābhūtamajñānamanādyapi nivartate /
na satya ātmeti cet /
kvedamupalabdhaṃ bhavatā yatsatyaṃ na nivartata iti /
nivṛttāvanāditvamaprayojakīkṛtya mithyātvaṃ prayojakīkurvatājñānasya yena kenāpi nivṛttiḥ kasmānneṣyate /
kiṃ jñānaniyamena /
jñānamevājñānavirodhīti cet /
hanta tarhi virodhisadbhāva eva nivṛttau prayojaka iti kuta ātmanivṛttiḥ /
*1,495*
$vivaraṇoktabādhakaparihāraḥ$
nanu jñānena satyaṃ nivartamānaṃ kiṃ viṣayagataṃ nivartate /
utāśrayagatam /
athobhayagatam /
nādyaḥ /
yataścitrāvayavini nīlaviśiṣṭadravyajñānaṃ svaviṣayaṃ vā svaviṣayasamavetaṃ vā rasādikaṃ virodhinaṃ vā pītimādiguṇaṃ na nivartayati /
na dvitīyaḥ /
ghaṭādijñānenātmagatadharmādyanivṛtteḥ /
na tṛtīyaḥ /
ātmanaḥ śarīraviṣayajñānena śarīrātmasambandhānivṛtteriti /
maivam /
uktottaratvāt /
yadi jñānamāśrayagataṃ nivartayet tadā dharmādikamapi nivartayedityatra vyāptyayogāt /
vipakṣe bādhakābhāvācca /
ghaṭādijñānaṃ dharmādyavirodhi /
ātmayāthātmyajñānaṃ tu bandhavirodhīti vaiṣamyācca /
ātmayāthātmyajñānasyaivāpādanaviṣayatāyāmiṣyāpādanam /
citrāvayavini nīlaviśiṣṭadravyajñānaṃ tu mithyājñānameva /
nāpi tatra pītimaguṇo 'sti /
ekameva hi citraṃ nāma rūpamāśrayavyāpyavṛttīti padārthavidaḥ /
*1,513*
$muktiḥ bandhamithyātvaṃ naivāpekṣata$
astu vā jñānamajñānasyaiva nivartakamiti vyāptistathātrapa bandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate /
kintu bandhasyājñānatatkāryayoratvameveti tadeva varṇanīyam /
adhyāsavarṇanasya kā saṅgatiḥ /
ajñānasya mithyātvaṃ tu kapoṇiguḍāyitam /
nirākariṣyamāṇatvāt /
*1,515*
api ca satyasyāpi viṣasya garuḍadhyānena nivṛttidarśanādbandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate /
viṣaṃ na satyamiti cenna /
tathā sati nīlaviśiṣṭadravyāderapi tavāsatyatvena tannivṛttyāpādanasyānupapattiprasaṅgāt /
satyam /
tadapi mama mithyā /
parāṅgīkāreṇa tvāpādanamiti cet /
tarhi tadeva na jñānānnivṛttamiti na mithyābhūtasyāpi jñānānnivṛttiḥ /
mithyābhūtaṃ virodhijñānanivartyamiti cenna /
viśeṣaṇavaiyarthyāt /
avirodhādevātmano 'nivṛttisambhavāt /
mithyātvamaṅgīkṛtyāpi virodho 'ṅgīkāryaḥ /
tato varaṃ sa eva prayojaka ityaṅgīkāro lāghavāt /
jñānavirodhitvaṃ mithyābhūtasyaiveti cenna /
pramāṇābhāvāt /
darśanāditi cet /
tarhyāgamena satyasyāpi bhavatkena vāryate /
naca darśanamātraṃ vyāpterniyāmakam /
dhyānaṃ mānasīkriyā na jñānamiti cenna /
yadi kriyāparispandaḥ sa tarhyatīndriyāśrito 'tīndriya ityaparokṣāvabhāsavirodho rūparahitatvena tadavabhāsavirodhaśca /
yadi ca mānasī sṛṣṭiriti matam anumatametat /
śravaṇadarśanādijanitamānasavāsanāmayasya vastuno manasāvalokanaṃ dhyānamityaṅgīkārāt /
atīndriyopādānakasyāpi dravyasyaindriyakatvaṃ tṛyaṇukāderivopapadyate /
nīrūpādvāyo rūpavatastejaso janma vedāntināṃ prasiddhameva /
tārkikādīnstvārambhavādanirākaraṇena toṣayiṣyāmaḥ /
evaṃca dhyāyateścintārthatāpi smṛtisiddhāsiddhā /
ata eva kriyāmānasavaditi sūtravirodho 'pi parihṛtaḥ /
vidhijanyapuruṣecchāprayatnanirapekṣameva sarvatra jñānasya puṣkalakāraṇam /
anicchato 'pyaniṣyajñānadarśanāt /
tatkathamidaṃ jñānamiti cenna /
vidheḥ sādhyasādhanabhāvamātrajñāpanena caritārthatvāt /
icchāprayatnayośca saṃskārodbodhe kṛtārthatvānmānasavastvavalokane vyāpārābhāvāt /
cakṣuścalananirāsavanmanovikṣepanirāse vā tadupayogaḥ /
*1,525*
kiñca setudarśanādinā pāpādinivṛttiḥ suprasiddhā /
madhye 'dṛṣṭakalpanāyāṃ tu na pramāṇamasti /
anyathā prakṛte 'pyadṛṣṭakalpanāyāṃ tu na pramāṇamasti /
anyathā prakṛte 'pyadṛṣṭakalpanāprasaṅgāt /
adṛṣṭasādhyatve mokṣasyānityatāprasaktiriti cet jñānajanyatve 'pi sāmyāt /
jñānajanyatve 'pi pradhvaṃsatvānnānityatvamiti cet /
samānametadadṛṣṭasādhyatve 'pīti /
*1,530*
api ca bandhavidhvaṃsalakṣaṇatvādbandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate /
kiṃ nāma satyatvameva /
nahi mithyābhūtasya śaśaviṣāṇāderdhvaṃso 'sti /
nanu yathā mithyābhūtācchaśaviṣāṇādervyāvṛttau dhvaṃsaḥ satye paryavasyatīti bhavatocyate /
tathā satyāccidātmano 'pi vyāvṛttau mithyābhūte paryavasyatīti mayāpi vaktuṃ śakyata eva /
satyamāpātatastathā tathāpyapi sautrī arthāpattiḥ sandehāskanditā kuṇṭhitaiva /

anirvācyanirāsena niścayamapi bhavato janayiṣyāmaḥ /
bandhabādha eva muktiriti cet /
naivaṃ śrutisūtre vadataḥ /
tarati śokamityādau viparītābhidhānāt /
vimuktaśca vimucyata iti śrutārthāpattistu bhāṣyakṛtaivānyathopapāditā /
*1,535*
api caivam- uktirbrahmajñānaṃ jīvagataṃ bandhaṃ nivartayatīti sautrī prayojanoktirbandhamithyātvaṃ nāpekṣate /
yadi jīvajñānaṃ jīvagatasya bandhasya nivartakamiti prayojanoktiḥ sūtre syāttadā kathañcidapekṣetāpi bandhamithyātvam /
nacaivaṃ sūtrakṛdāha- nahi śuktikāyāmāropitaṃ rajataṃ ghaṭajñānānnivartate /
brahmajñānaṃ nāma tvaṃpadārthasya jīvasya tatpadārthena brahmaṇaikyānubhava iti tu svagoṣṭhīniṣṭhaṃ pralāpamātram /
nirākariṣyamāṇatvāt /
*1,536*
api ca yadi bandhamithyātvaṃ yadi ca jñānamātrādbandhabādhaḥ /
tadā jñāne sati kimapi muktirnaivāpekṣata iti sadya eva sākṣātkṛtabrahmaṇāṃ śarīrādinivṛttiḥ prasajyetetyarthāpattestarkavirodhaḥ /
etacca tṛtīye prapañcayiṣyāmaḥ /
evaṃ sūtritaprayojanākṣiptaṃ bandhamithyātvamiha varṇitamityetannirākṛtam /
*1,538*
athavā viṣayoktayākṣiptamityetadanena nirācaṣṭe /
evamuktiḥ sautrī brahmaṇo viṣayatvoktirbandhamithyātvaṃ nāpekṣate /
yadi hi sūtre jīvātmano viṣayatayoktiḥ syāttadā sā tasya sandigdhatāsiddhaye katṛtvādibandhamithyātvaṃ kathañcidapekṣetāpi /
brahmaiva hyatra viṣayatayocyate /
nahyanyasya sandigdhatayānyasya vicāraviṣayatopapadyate /
atiprasaṅgāt /
ātmaiva brahmetyetāṃ tu durāśāmapākariṣyāmaḥ /
yadvā sakalatantrārthopodghātaḥ prayojanaṃ yuṣmadasmadityādigranthasyetyetadanenāpākaroti /
tathā hi /
evamuktiḥ sakalajagajjanmādinimittatvalakṣaṇaṃ samastajīvajaḍātmakātprapañcadatyantavyāvṛttaṃ brahmaivāśeṣavedapratipādyamityevaṃ tattu samanvayādityādikoktirjīvagatabandhamithyātvaṃ nāpekṣate /
eṣā hi brahmaṇyeva pramāṇābhāsapratipannasya jīvābhedādereva mithyātvamapekṣate /
yadi hi jīvasya brahmatāyāṃ sakalavedāntaparyavasānaṃ pratipādayitumidaṃ śāstraṃ pravṛttaṃ syāttadā virodhaśāntyai bandhamithyātvāpekṣā /
na caivam /
yathā caitattathā vakṣyāmaḥ /
nanvapekṣāyāḥ puruṣadharmatvātkathametat /
ittham /
pramitasyānupapadyamānasyārthasyaivopapādakākṣepaśaktirapekṣātrocyata iti /
evañca jñānadbandhanivṛtterbandhamithyātvena vinānupapadyamānatvābhāvānna tadākṣepakatvamityuktam /
*1,542*
mithyātvamapi bandhasya na pratyakṣavirodhataḥ

1.1.17

NYĀYASUDHĀ:
$mithyātvasya pratyakṣavirodhaḥ$
dūṣaṇāntaraṃ cārthāpatterāha- mithyātvamapīti //
na kevalaṃ bandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate kiṃ nāma bandhasya mithyātvaṃ nāstītyapisambandhaḥ /
nanvetadanupapannam /
pramāṇaṃ hi svamahimnaivārthaṃ vyavasthāpayati /
na punaḥ prāgarthasiddhimapekṣate /
tathātve vā pramāṇavaiyarthyaṃ pūrvapramāṇasyāpi tathātvenānavasthā ca syāt /
ataḥ prāgākṣepyāsiddhirarthāpatterbhūṣaṇameva /
pravṛttāyāṃ tvarthāpattau nāpekṣyāsiddhiḥ pramitatvādeva /
evaṃ tarhi paricitacarapuruṣasya divābhuñjānasya pīnatvamanupapadyamānaṃ rasāyanasiddhiṃ yogarddhiṃ vā kasmānnākṣipet /
tadasiddhirapi prāgarthāpattipravṛtteralaṅkāra eva /
uttarakālaṃ tu nāstyeveti cet /
na /
vaiṣamyāt /
nahi rasāyanasiddhayādyasiddhatayā nārthāpattiprameyam /
api tarhi paricitacare puruṣe pramāṇabādhitatayā /
asiddhaṃ sādhayati pramāṇaṃ na tu pramāṇaviruddhamiti hi prasiddham /
eṣā khalvarthāpattisāmagrī /
yadākṣepakasya pramitatvamanupapadyamānatvaṃ ca /
ākṣepyasyāpyupapādakatvaṃ pramāṇāviruddhatvaṃ ca /
ata evāpramitatvamanupapattyabhāvo 'nyathāpyupapattiranyathaivopapattiḥ pramāṇaviruddhārthatvaṃ cetyarthāpattidūṣaṇānīti /
satyam /
vayamapi hi bandhamithyātvamahaṃ kartā bhoktā sukhī duḥkhītyādipratyakṣaviruddhatvādeva nārthāpattiprameyamiti brūmaḥ /
tadidamuktaṃ pratyakṣavirodhata iti /
pratyakṣavirodhato 'pīti vā yojanā /
tena pramāṇāntaravirodhaṃ samuccinoti /
ceṣyādiliṅgairahamityeva yo vedya ityādyāgamaiścātmanaḥ kartṛtvādyupetasyaiva pramitatvāt /
athavā 'rthāpatterābhāsatvenānākṣiptabandhamithyātvaṃ varṇayatpareṣāṃ bhāṣyamanupayuktamityuktam /
ayuktamapi pratyakṣādiviruddhārthapratipādakatvādityanenocyate /
nanu pratyakṣaṃ bandhasvarūpamātraṃ gocarayati na tu tasmin mithyātvābhāvam /
ato 'rthāpatterbhāṣyakārīyasya vā tanmithyātvavyutpādanasya kathaṃ pratyakṣavirodhaḥ /
maivam /
pratyakṣaṃ khalu bandhaṃ gocarayadastīti nāstīti vā gocarayet /
ubhayodāsīnasya jñānasyādaśarnāt /
ādye 'stitvaṃ mithyātvābhāvaścetyanarthāntaramiti kathaṃ na pratyakṣavirodhaḥ /
dvitīye 'nubhavavirodhastadvyutpādanavaiyarthyaprasaṅgācca /
*1,546*
mithyātvaṃ yadi duḥkhādestadvākyāgrato bhavet
NYĀYASUDHĀ:
$neha nānāstīti śrutyarthavicāraḥ$
syādetadevam /
yadīdaṃ pratyakṣaṃ tattvāvedakaṃ bhavet /
na caitadasti /
samastopādhyanavacchinnānantānandacaitanyaikarasamudāsīnamekamevādvitīyaṃ khalvātmatattvaṃ nehanānāsti kiñcanetyādiśrutismṛtītihāsapurāṇeṣu gīyate /
na caitānyupakramādivaśādīdṛgātmatattvamabhidadhati tatparāṇi santi śakyāni kenāpyupacaritārthāni kartum /
tadviruddhaṃ ca prādeśikamanekavidhaduḥkhādiprapañcopaplutamātmānamādarśayatpratyakṣaṃ kathamupaplavo na bhavet /
yeyaṃ caitanyasya svata eva sthitalakṣaṇabrahmarūpatāvabhāsaṃ pratibadhya jīvatpāpādikavidyākamarpūrvaprajñāsaṃskāracitrabhittiranādiranirvācyavidyā /
tasyāḥ parameśvarādhiṣṭhitatvalabdhapariṇāmaviśeṣo vijñānakriyāśaktidvayāśrayaḥ kartṛtvabhoktṛtvaikādhāraḥ kūṭasthacaitanyasaṃvalanasañjātajyotiraparokṣo 'haṅkāraḥ /
saca cidātmano buddhayā niṣkṛṣṭa vedāntavādibhirantaḥkaraṇaṃ mano buddhirahaṃpratyayīti ca vijñānaśaktiviśeṣamāśritya gīyate /
parispandaśaktayā ca prāṇa iti /
taduparāganimittaṃ mithyaivātmanaḥ kartṛtvādikaṃ pratibhāti /
sphaṭikamaṇerivopadhānanimitto lohitimā /
tadevamahaṃ kartā bhoktā sukhī duḥkhītyādipratyakṣe śrutyādivirodhena pūtikūṣmāṇḍīkṛte bandhamithyātvavyutpādanamupapannataramityata āha- mithyātvaṃ yadīti //
bhevedetannehanānetyādivākyavirodhena pratyakṣamābhāsīkṛtya bandhamithyātvavarṇanam /
bālajanamanoharā caiṣā prakriyā /
yadi tadvākyamuktavidhātmatattvaparaṃ syāt /
na caivam /
tathāhi /
kimāpātataḥ pratipanna eva vākyārthaḥ /
athavopakramopasaṃhārāvabhyāso 'pūrvatā phalam /
atharvādopapattī ca liṅgaṃ tātparyanirṇaya ityādyuktaliṅgānuguṇastadaviruddhaśca /
nādyaḥ /
mīmāṃsāvaiyarthyāpatteḥ /
dvitīye tu kathamidaṃ vākyuktalakṣaṇātmatattvaparaṃ syāt /
upakramādiliṅgeṣu balavatyopapattyā viruddhatvāt /
ata eva hyasataḥ sadajāyatetyādivākyapratipanno 'rthaḥ kutastu khalu somyaiyaṃ syātkathamasataḥ sañjāyetetyupapattiviruddhastyajyate /
vakṣyati ca bhagavansūtrakāro 'bhimānyadhikaraṇe mṛdabravīdityādivākyātpratītamapyarthamupapattiviruddhaṃ parityajyārthāntaram /
kathamatropapattivirodha iti cet /
evaṃ yadi duḥkhāderātmātiriktasya samastasya mithyātvaṃ śrutyādibalena syāttarhi tasya śrutyādivākyasya tāvanmithyātvaṃ bhavet /
ātmātiriktatvāt /
anyathā svasminnevāsya prāmāṇyaṃ pratihatamiti na kañcidarthaṃ pratipādayet /
yadi cedaṃ vākyaṃ mithyā syāttathāpi na duḥkhādermithyātvaṃ pratipādayet /
mithyābhūtasya vandhyāsutavacasaḥ sādhakatvādarśanāt /
tadevamasya vākyasya mithyātvāmithyātvayorbandhamithyātvapratipādanāsāmathryātpratyakṣabādhakatvānupapatterna duḥkhādibandhamithyātvasiddhiriti /
*1,556*
tattvavido vadanti /
sarvo 'pi hi bandho buddhīndriyaśarīraviṣayataddharmalakṣaṇo 'smābhirapyātmanyāropita evetyaṅgīkriyate /
yathoktaṃ bhāṣyakṛtā /
pramādātmakatvādbandhasyeti /
ataḥ kinnibandhano bandhamithyātvanirāse nibarndhaḥ /
satyam /
tathāpyastyatra darśanabhedaḥ /
evaṃ khalvadhyātmavidāṃ darśanam /
kriyājñāne prati kārakāntarāprayojyatvādilakṣaṇaṃ kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ ca parameśvarāyattamātmani svato vidyata eva /
kriyāveśādirūpayā vikriyayā vināśādyahetutvasya vakṣyamāṇatvāt /
tasyāparāyattatvāvabhāso 'vidyānimittako bhramaḥ /
avidyādikaṃ ca svarūpeṇātmasambandhitvena ca sadeva /
evaṃ buddhīndriyaśarīraviṣayāḥ svarūpasanta eveśvaravaśā apyavidyādivaśādātmīyatayādhyasyante /
parāyattātmīyatāpyastyeva /
tāṃścātmano viviktānapi vispaṣṭatayānupalabhamānastaddharmānduḥkhādīṃtsatyānevātmīyatvena paśyaṃstatkṛte nīcoccatvalakṣaṇe vikṛtī satye eva pratipadyate /
tato rāgadveṣābhyāṃ prayuktastadvinivṛttaye yatkaroti tadapyetādṛgevātanotītyanekayoniṣu bambhramīti /
na kvāpyātyantikaṃ tadupaśamaṃ labhate vinā paramapuruṣārādhanāditi /
māyāvādinastu duḥkhādikaṃ svarūpeṇāpi mithyeti manyante /
yadavocat /
satyānṛte mithunīkṛtyeti /
atastannirākaraṇanirbandho yukta evetyetatparibhāvayituṃ bandhamithyātvamiti saṃmugdhe prastute 'pi duḥkhāderiti niṣkṛṣṭoktam /
svātantryādernānyo 'to 'stikartetyādiśrutibādhitatvāt /

nahi sarvamithyātvaśruterivāsyāḥ kaścidvirodho 'sti /
vakṣyati caitattatra tatra sūtrakāraḥ /
*1,565*
yadapi pareṇātmānātmanoritaretarādhyāsasamarthanāya tametamavidyākhyamātmānātmanoritaretarādhyāsaṃ puraskṛtya sarve pramāṇaprameyavyavahārā laukikāḥ pravṛttāḥ sarvāṇi ca śāstrāṇi ityādinā pramāṇāntaramādarśitam /
tadanenaiva nirastam /
atra hi pramātṛpramāṇaprameyakartṛkarmakāryabhoktṛbhogyabhogalakṣaṇavyavahāratrayasya śarīrendriyādeṣvahaṃmamādhyāsapuraḥsaratvapradarśanena vyavahārakāryaliṅgakamanumānaṃ vyavahārānyathānupapattirvādhyāse pramāṇamuktam /
nacānenāntaḥkaraṇaśarīrendriyaviṣayāṇāṃ taddharmāṇāṃ duḥkhādīnāṃ ca mithyātvaṃ siddhayati /
svarūpasatāmapi tādātmyatatsambandhitvābhyāmāropeṇaiva vyavahāropapatteḥ /
nacāropitatvamātreṇa mithyātvam /
ātmano 'pyantaḥkaraṇādiṣvāropitatvena mithyātvaprasaṅgāt /
aṅgīkṛtaścāntaḥkaraṇādiṣu pareṇātmādhyāsaḥ /
yathoktam /
taṃ pratyagātmānaṃ sarvasākṣiṇaṃ tadviparyayeṇāntaḥkaraṇādiṣvadhyasyatīti /
cetanasyācetane svarūpādhyāsābhāvātsaṃsṛṣṭatayaivādhyāsāttanmātreṇaiva sakalalaukikavaidikavyavahāropapatterna mithyātvamiti cet samamacetanasyāpi /
yadatra kenacitpralapitam /
itaretarādhyāse 'pi dehendriyādiprapañcasya bādhanaṃ śrutiyuktibhirupapādayiṣyate /
cidātmā tu śrutismṛtītihāsapurāṇatadaviruddhanyāyanirṇīto 'bādhita iti /
tadasat /
prapañcabādhakaśrutyādenirrākriyamāṇatvāt /
yuktīnāṃ ca nirākariṣyamāṇatvāt /
śrutyādisiddhatve ca mithyātvasya tametamavidyākhyamityādi vyatharmāpadyeta /
na khalu ko 'pi vādī vadati /
kenāpi rūpeṇa śarīrādikamātmani nādhyastamiti /
yenādhyāsamātramupapādyeta /
tādātmyādhyāsaṃ ca nirākariṣyatyācāryaḥ /
vinā ca tena vyavahāramupapādayiṣyati /
*1,574*
yadapyahaṅkārasthaṃ kartṛtvādikaṃ taduparāgādātmani cakāstīti /
tadayuktam /
ahaṃpratyayasyātmaviṣayatvāt /
nanu tathā sati suptāvapyahamullekhaḥ syāt /
tadā'tmanaḥ svaprakāśatayā prakāśamānatvāt /
nacāvidyākāryasyāpi tadānīṃ pratītiprasaṅgaḥ /
suptāvavidyāyāḥ samutkhātitanikhilapariṇāmatvena tadabhāvāditi /
maivam /
suptāvapyahamavabhāsasyeṣṭatvāt /
tathā sati smaryeta hyastana ivāhaṅkāraḥ /
anubhūte smṛtiniyamābhāve 'pi smaryamāṇātmamātratvāditi cenna /
sukhamahamasvāpsamiti suptotthitasya svāpasukhānubhavaparāmarśadarśanāt /
tadā viśeṣataḥ smaryeti cet /
kiṃ spaṣṭaṃ smaraṇamāpādyate /
uta viṣayaviśeṣoparaktam /
ādye tviṣyāpādanam /
na dvitīyaḥ /
aviṣayajanyatvātsauṣuptikasukhasya /
na cāyamasti niyamo yatsmaryamāṇamaśeṣasambandhiviśeṣasahitaṃ smaryata iti /
ata eva mukhyasukhatadanubhave bādhakābhāvādaduḥkhābhāvaviṣayakatvakalpanaṃ parāmarśasyāpāstam /
*1,581*
yattvathāto 'haṅkārādeśo 'thāta ātamādeśa ityātmāhaṅkārayorbhedavacanaṃ tadbhāṣyakṛtaivānyathā vyākhyātam /
vakṣyati ca sūtrakāraḥ saiva hi satyādaya iti /
kathamanyathāhaṅkārasya sarvagatatvamupapadyeta /
mahābhūtānyahaṅkāra ityādismṛtisiddhastvahaṅkāro yadyapyātmano bhinnaḥ /
tathāpi nāsāvahaṃ kartetyullekhaviṣayaḥ /
tathā sati ahaṃbrahmāsmītyādāvapi tathātvaprasaṅgāt /
atrāpi yaḥ sthāṇuḥ sa puruṣa itivadvayakhyānamiti cenna /
tadā'tmānamevāvedahaṃbrahmāsmīti niravadyasya brahmaṇo 'pyahamullekhadarśanāt /
"māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te'; iti svaprapannamāyānirasanasamarthasyeśvarasyāpyahaṃ sarvasya prabhava ityādyullekhopalambhācca /
spaṣṭa eva śabdato 'pyanayorbhedaḥ /
yatprakṛtipariṇāmavāci makārāntamavyayamahaṃpadaṃ na jātu tadātmani prayujyate /
yaccātmavāci dakārāntāsmacchabdajaṃ tanna kadācidapi māyāpariṇāme prayujyata iti /
tadevaṃ sarvamithyātvaparatve śrutereva mithyātvaprasaṅgenāsādhakatvāpattau duḥkhādibandhamithyātvāsiddhayā na pratyakṣamatattvāvedakamiti /
nanvagrata iti katham /
nehanānetivākyenātmātiriktaṃ sakalamapi mithyetyekaiva buddhirutpadyate /
naca buddherviramyavyāpāro 'sti /
yāvatsvaviṣayagocarāyā eva tasyāḥ samutpādāttadatiriktavyāpārābhāvāditi /
satyam /
vākyena sakṛdeva jātāyāḥ sakalamithyātvaviṣayāyā buddheḥ prāmāṇyāvadhāraṇāya parīkṣakabuddhaya eva tadviṣayaṃ buddhayā vibhajya krameṇāvagāhanta ityadoṣaḥ /
samānametadyāvajjīvamahaṃ maunītyādivākyaprāmāṇyacintāyāmiti /
*1,586*
mithyāyāḥ sādhakatvaṃ ca na siddhaṃ prativādinaḥ

1.1.18

NYĀYASUDHĀ:
$asataḥ sādhakatvabhaṅga$
nanu śrutyādermithyātve 'pi sādhakatvaṃ sambhavati /
mayā mithyābhūtasyaiva sādhakatvābhyupagamādityata āha- mithyāyā iti //
yāḥ śrutyādivāco mithyā tāsāmiti yojanā /
vibhaktipratirūpakaṃ vā mithyāyā ityavyayam /
ayamabhisandhiḥ /
nehanānetyādivākyaiḥ kiṃ pumānniścitādvaito bodhyate /
uta tadviparītaḥ /
nādyaḥ /
vaiyarthyāt /
dvitīyastu satyasyaiva sādhakatvamiti manyamāno yadīdaṃ vākyaṃ sakalamithyātvaṃ pratipādayettadā sakalāntargatatvātsvayamapi mithyā syāt /
yathā"śabdo 'nityaḥ'; itiśabdo 'nityaḥ /
yadi caitadvākyaṃ mithyā syānna kasyāpyarthasya sādhakaṃ syādityaniṣyaprasaṅgaṃ paśyankathaṃ tvadabhyupagamamātreṇa svatarkasya viruddhatāṃ pratipadyeteti /
nanu vākyasya sādhakatvaṃ nāma padārthasaṃsargapramitijanakatvam /
tatkvacitpadadoṣeṇa vihanyate /
kvacitsaṅgatyagrahaṇātkvāpi tadvismaraṇātkadācikāṅkṣādivirahātkutracidviparītapratipādanena /
tadatrāpi nehanānetyādivākye sādhakatvābhāvamāpādayatā padadoṣādyanyatamamevāpādakamupādeyam /
kiṃ mithyātvena /
tatkimavidyamānasyāpi vākyasya nirdoṣapadāvayavatvādikaṃ vidyata iti vaktumudyato bhavān /
evaṃca vadatā bhavatā kasmiṃścana vipratipanne 'rthe vandhyāsutavacanaṃ pramāṇayantaṃ prativādinaṃ prati nūnaṃ padadoṣādikamevopapādya sādhakatvaṃ dūṣayiṣyate /
svarūpasyaivābhāvenāsādhakatve siddhe kiṃ tatra caramabhāvinyā padadoṣādicintayā /
nahi śabde 'vidyamānatvenaiva cākṣuṣatvasyānityatvasādhakatvābhāve siddhe kiṃ tatra caramabhāvinyā padadoṣādicintayā /
nahi śabde 'vidyamānatvenaiva cākṣuṣatvasyānityatvasādhakatvābhāve siddhe vyāpticintā kriyata iti cet /
samaṃ prakṛte 'pi /
nanu mā bhūtprativādyapekṣayā tarkasya viruddhatā /
vādyapekṣayā tu bhaviṣyati /
maivam /
vādināpi hi śrutivākyenātmātiriktasyākhilasya mithyātvaṃ pratipadya mithyābhūtasyāpi sādhakatvamiti pratipattavyam /
so 'pi hi prāk sakalamithyātvabodhātprativāditulya eva /
tathāca śruteḥ sarvamithyātvapratipādakatve mithyābhūtasyaiva sādhakatvaṃ pratītya tadvirodhena tarko nirasanīyaḥ /
tannirāse ca śruteḥ sarvamithyātvapratipādakatvamityanyonyāśrayamanuttīrṇaḥ kathamasāvapi tarkasya viruddhatāṃ pratipadyeta /
*1,592*
tacca mithyāpramāṇena satā vā sādhyate tvayā /
satā ced dvaitasiddhiḥ syānna siddhaṃ cānyasādhanam

1.1.19

NYĀYASUDHĀ:
atha matam /
pratyakṣādikasya sādhakatvaṃ tāvadanubhavasiddham /
tanmithyātvaṃ ca śrutibhiryuktibhiścāvagamyate /
mithyābhūtasya sādhakatvamityeṣo 'rthaḥ kutaḥ siddha iti mā vocaḥ /
ekajñānajanitasaṃskārasahakṛtasyetarapramāṇasyaiva surabhicandanamitivadviśiṣṭapratyayajanakatvopapatteḥ /
athavobhayapratisandhāturātmano vidyamānatvāddaśarnasparśanābhyamekārthagrahaṇavadviśiṣṭapratipattirbhaviṣyati /
evaṃca pramāṇenaiva mithyābhūtasyaiva sādhakatve siddhe viruddhastarko na madabhyupagamamātreṇetyetaddūṣayituṃ vikalpena pṛcchati- tacceti //
taditi mithyābhūtasyaiva sādhakatvam /
ātmātiriktasya mithyātvamiveti caśabdaḥ /
satā vā pramāṇeneti sambandhaḥ /
yadidaṃ mithyābhūtasyaiva sādhakatvaṃ sādhayituṃ tvayā pramāṇadvayasamāhārātmakaṃ pramāṇamupanyasyate /
tanmithyā sadveti praśnārthaḥ /
sattvapakṣaṃ dūṣayati- satā cediti //
yadyapi pareṇāṅgīcikīrṣitatvena prādhānyānmithyātvavikalpaḥ prathamaṃ praśnāvasare nirdiṣyaḥ /
tathāpi mithyāsatyayoḥ satyamarthataḥ pradhānamiti tatkrameṇa dūṣaṇam /
satā cedityataḥ paramātmarūpeṇa tadanyena veti vikalpaḥ /
prathamapakṣe vakṣyāma ityādyapakṣadūṣaṇapratijñānaṃ cādhyāhāryam /
ātmetareṇa sateti dvitīyapakṣadūṣaṇaṃ dvaitasiddhiḥ syāditi /
tathācādvaitapratipādakaśruterupapattivirodha iti hṛdayam /
na punarapasiddhāntamātre tātparyam /
prakramānanurūpatvāt /
śruterupapattivirodhenādvaitapratipādakatvābhāvasya prakrāntatvāt /
mithyātvapakṣe doṣamāha- na siddhaṃ ceti //
caśabdo 'vadhāraṇe tuśabdārtho vā /
sato 'nyanmithyābhūtaṃ tu sādhanaṃ na siddhameva /
mithyābhūtasya pramāsādhanatvaṃ na siddhameveti yāvat /
idamuktaṃ bhavati /
yo hi yanmithyā na tatsādhakamiti vyāptimaṅgīkṛtya śrutermithyātve asādhakatvaṃ prasañjayati sa mithyābhūtasyaiva sādhakatvamityarthasādhanayopanyastapramāṇasyāpi mithyātve 'sādhakatvamāpādayiṣyatyeva /
tathāca asya pramāṇasya sādhakatve siddhe mithyābhūtasyaiva sādhakatvamityarthasiddhiḥ /
tataśca tarkasya viruddhatāsiddhiḥ /
tataścāsya pramāṇasya sādhakatvasiddhiriti cakrakramaprasaṅgena naikasyāpi siddhiriti /
*1,605*
$asataḥ sādhakatvābhāve bādhakoddhāraḥ$
nanu ca śrutiḥ svavyatiriktasya duḥkhādermithyātvaṃ pratipādayantī kathamupapattiviruddheti cet /
kṛto 'yaṃ śrutyarthasaṅkocaḥ /
sādhakatvānupapattipramāṇabalāditi cet /
tarhi pramitaṃ vihāya mithyātvavādinī kathaṃ duḥkhādimithyātvamapi pratipādayet tasyāpi pratyakṣasiddhatvāt /
nanu ca śrutivirodhena pratyakṣamābhāsīkartuṃ mayopakrāntam /
tenaiva śrutivirodhābhidhāne kathamitaretarāśrayatvaṃ na syāt /
śruteraprāmāṇye bādhakābhāvātpratyakṣaprāmāṇyam /
tataśca tadviruddhatvena śruteraprāmāṇyamiti /
hanta tavāpi kathamitaretarāśrayatvaṃ na syāt /
śrutiprāmāṇye tadvirodhena pratyakṣāprāmāṇyam /
tataśca bādhakābhāvena śrutiprāmāṇyasiddhiriti /
śruteḥ prabalatvānnaivamiti cenna /
tasya dūṣṭatvāt /
sādhayiṣyate ca pratyakṣaprābalyam /
nanu cātra śruteḥ pratyakṣavirodhamevopanyasya tatprābalyavyutpādanaṃ kuto na kṛtam /
kimupapattivirodhavyutpādanena /
ucyate /
pareṇa hyatrādvaitaparatve tātparyaliṅgānuguṇatvaṃ mahatā prabandhenopapāditam /
atastadvirodha eva parasya vicārākauśalaprakaṭanāya vyutpāditaḥ /
upakramādivirodhasya caitadupalakṣaṇam /
taṃ ca vyutpādayiṣyāmaḥ /
*1,607*
nanu mā bhūttarkasya viruddhatā /
tathāpi mithyābhūto 'pi svāpno 'rthaḥ śubhāśubhayo rekhāropito varṇo 'rthasya pratibimbaṃ ca bimbasya sphaṭikalauhityaṃ copādhānasannidhānasya varṇadairghyādikaṃ cārthabhedasya savitṛsuṣiraprabhṛticāriṣyasya sādhakamupalabdhamiti praśithilamūlatvenābhāsatvam /
maivam /
yato 'tra, yatsādhakaṃ na tanmithyā, yacca mithyā na tatsādhakam /
tathā hi /
svapnasya tāvajjñānārtharūpasya satyatāṃ vakṣyati /
rekhāpi varṇe padamivārthe saṅketitā taṃ smārayatīti na kiñcidatra mithyāsti /
ata eva rekhāmupalabhya varṇamuccārayanti /
pratibimbasya tu satyatā pareṇāpyaṅgīkṛtā /
vicchedasyāpi satyatāmupapādayiṣyāmaḥ /
sphaṭikalauhityamapyetenaiva vyākhyātam /
dairghyādayo 'pi dhvaniṣviva varṇeṣvapi svābhāvikā eva /
anyathā svareṣviva vyañjaneṣvapi dhvānopadhānavaśena dīrghādipratibhāsaprasaṅgāt /
na tathāvidhadhvanivyaṅgaṃ vyañjanamiti cenna /
tathātve varṇeṣveva viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ syāt /
sa eva dairghyādipadābhidheyo bhaviṣyati /
savitṛsuṣiraprabhṛtijñānamevāriṣyasūcakam /
vakṣyate caitat /
evamanyadapyūhanīyamiti /
tasmātpadavākyapramāṇavidāmagresareṇa paramāstikena bhagavatā bhāṣyakāreṇokto bhagavati svarūpabhedābhāva eva śrutyartho 'vadheyaḥ /
*1,613*
$siddhānte neha nāneti śrutyarthasamarthanam$
nanvatrāpyanupapattireva /
yato nāneti nānābhūtaḥ prapañco 'bhidhīyate /
natu bhedaḥ /
tathātve nānātvamiti syāt /
maivam /
muktopasṛpyavyapadeśādityādāviva bhāvapradhānanirdeśopapatteḥ /
bhavitṛprādhānye 'pi brahmaṇi nānābhūtāvayavaguṇakarmādiniṣedhe nānātvameva niṣiddhaṃ bhavati /
"saviśeṣaṇe hi vidhiniṣedhau viśeṣaṇamupasaṅkrāmate'; iti nyāyāt /
ubhayaniṣedhe gauravāt /
viśeṣaṇasya prathamaprāptatvāt /
anyathā tadupādānavaiyarthyāt /
"na jīrṇamalavadvāsāḥ snātakaḥ syāt'; ityādau darśanācca /
ata evoktam /
"viśeṣyaṃ nābhidhā gacchetkṣīṇaśaktirviśeṣaṇe'; iti /
yatkvacidviśiṣṭavidhiniṣedhāṅgīkaraṇaṃ tadagatikayaiva /
saviśeṣatvaṃ ca brahmaṇo vakṣyāmaḥ /
nanvevaṃ satyaprāptapratiṣedha iti cenna /
ābhāsaprāptatvāt /
tathāca"na sthānato 'pi'; ityādyadhikaraṇapūrvapakṣe darśayiṣyāmaḥ /
parasyaiva svargāpūrvādiniṣedho 'prāptatvādanupapannaḥ /
"ekamevādvitīyam'; ityādau sajātīyavijātīyasvagatanānātvaniṣedhaṃ vyākurvatā bhavatāpi samādhātavyametat /
*1,624*
sādhakatvaṃ satastena sākṣiṇā siddhimicchatā /
svīkṛtaṃ hyaviśeṣasya sādhyā sādhakatā punaḥ

1.1.20

taccāviśeṣamānena sādhyamityanavasthitiḥ
NYĀYASUDHĀ:
$aviśeṣasya sādhakatvabhaṅgaḥ$
nanu yathā bhavato mithyābhūtasya sādhakatvaṃ na saṃmatam /
tathā mama satyasya sādhakatvaṃ na saṃmatam /
caitanyātiriktasya satyatānabhyupagamāt /
caitanyasya ca kriyāveśaśūnyasya sādhakatvāyogāt /
tatra yathā mithyābhūtasya sādhakatvānabhyupagamena śrutermithyātve 'sādhakatvaprasaṅgānna bandhamithyātvasādhakatetyuktaṃ bhavatā /
evaṃ mayāpi satyasya sādhakatvamanabhyupagacchatā vaktuṃ śakyata eva /
pratyakṣasya satyatve sādhakatvaṃ na syāt /
mithyātvaṃ tu tvayaiva nopeyate /
tataśca pratyakṣasyāpi bandhasatyatvasādhakatvābhāvāt"mithyātvamapi bandhasya na pratyakṣavirodhataḥ'; ityanupapannamiti /
evaṃca prathamameva matikardame kathārambhaṇamaśakyamāpadyeta /
tenāvicāryaiya tāvatpramāṇasadasakṣattvaṃ vicāra ārabdhavya iti /
maivam /
duḥkhādisatyatāgrāhiṇaḥ pratyakṣasya satyatve 'pyavirodhāt /
sataḥ sādhakatvaṃ mayā na svīkṛtamityuktamiti cettatrāha- sādhakatvamiti //
tena māyāvādinā /
bhāvarūpājñānasyeti śeṣaḥ /
hiśabdo hetau /
prasiddhidyotako vā /
māyāvādinā khalu bhāvarūpājñānaṃ siṣādhayiṣatā"pratyakṣaṃ tāvadahamajño māmanyaṃ ca na jānāmītyaparokṣāvabhāsadarśanāt'; ityādinā tatsādhanāya sākṣipratyakṣaṃ pramāṇamaṅgīkṛtam /
āśrayapratiyogijñānabhūtamapi sākṣicaitanyamityādyuttaravākyena pratyakṣasya sākṣitvāvagamāt /
evaṃca sākṣiṇājñānasiddhimicchatā pareṇa sataḥ sādhakatvaṃ svīkṛtameva /
sākṣicaitanyasya sattvāt /
ato mayā sataḥ sādhakatvaṃ nāṅgīkṛtamiti na śakyate vaktum /
asmābhirapi duḥkhādibandhasatyatāyāṃ sākṣipratyakṣamevopanyastamiti hṛdayam /
ajñānavaśādeva sākṣiṇaḥ sādhakatvaṃ mayāṅgīkriyate /
na svata iti cenna /
itaretarāśrayatvaprasaṅgāt /
na khalu sākṣyavabhāsādanyājñānasattā tavāsti /
tato 'jñāne sati sākṣiṇaḥ sādhakatvasiddhistasyāṃ cājñānasiddhiriti kathaṃ netaretarāśrayatvam /
dvayoranāditvānnaivamiti cet /
tarhyajñānavaśāditi riktaṃ vacaḥ /
nahi sarvathā yadyannāpekṣate tattadadhīnamiti yujyate /
apekṣāyāṃ tu parasparāśrayānuttāraḥ /
*1,630*
evamubhayavādisampratipannaṃ pramāṇaṃ svamate 'stīti darśayituṃ satyasya sākṣiṇo 'jñānasādhakatvaṃ parābhyupagatamupanyastam /
sāmprataṃ prasaṅgāttadapi nopapadyata ityāha- aviśeṣasyeti //
bhāvarūpamajñānamanicchantaṃ prati hi tatra sākṣipratyakṣaṃ pramāṇamupanyastam /
naca taducitam /
sākṣiṇo 'śeṣaviśeṣavidhuratvāṅgīkārāt /
aviśeṣasya sādhakatā tu paraṃ prati tvayā sādhyaiva /
na tu siddhā /
yatsādhakaṃ karaṇaṃ vā phalaṃ vā nityaṃ vā jñānaṃ tatsarvaṃ jātyādiviśeṣavat /
yacca nirviśeṣaṃ śaśaviṣāṇādi na tatsādhakamiti pareṇa niyamasyāṅgīkṛtatvāt /
na hyasampratipannasādhakabhāvaṃ kasyāpyarthasya sādhanāyopanyāsamarhati /
atiprasaṅgāt /
nanu pramāṇaṃ vastusiddhāvupayujyate /
tatsaviśeṣatvaṃ tu kimarthamiti cetsatyam /
nirviśeṣasya prāmāṇyameva nopapadyata iti tadarthameva viśeṣānusaraṇam /
na hi sādhakatamatvādiviśeṣābhāve prāmāṇyaṃ śakyanirvāham /
sākṣiṇyāropitatayaivājñānaṃ siddhayati /
na tato 'tiriktaṃ sādhakatvaṃ tasyeti cet /
na tarhi sutarāṃ sākṣiṇājñānasiddhiḥ /
prakāśāśrayaṃ tamaḥ prakāśenaiva siddhayatītyasyārthasyāviśeṣavādinā bhavatā paraṃ pratyupapādayitumaśakyatvāt /
kiñcājñānamāropitamapi sākṣiṇo viṣayo na vā /
ādye viṣayitvaṃ sākṣiṇyāpatitam /
dvitīye sākṣitvamevānupapannam /
"sākṣāddraṣṭari saṃjñāyām'; iti nirvacanāsambhavāt /
atadviṣayeṇa tatsiddhiralaukikī /
nirviśeṣasyāpyajñānavaśātsākṣitvamiti ca nirastam /
yastu vaiyyātyādbrayīti /
siddhaprāmāṇyamiva sādhyaprāmāṇyamapi pramāraṃ prayogārhameva /
anyathā śabdānityatve kṛtakatvamupanyasya pareṇānyatarāsiddhāvudbhāvitāyāṃ tatsādhanasphūrtimatāpi tūṣṇīṃ bhavitavyam /
ahaṃ cāviśeṣasya sākṣiṇaḥ sādhakatvaṃ vipratipattau sādhayiṣyāmīti /
sa praṣṭavyaḥ /
kiṃ saviśeṣeṇa pramāṇenaitatsādhyate /
utāviśeṣeṇeti /
nādyaḥ /
tasya tava mithyātvāt /
pareṇa coktanyāyena tasya sādhakatvānabhyupagamāt /
ato dvitīya evāṅgīkartavya ityāha-
tacceti //
kimataḥ /
idaṃ tataḥ /
tadaviśeṣapramāṇaṃ kiṃ sākṣyutanyat /
ādye anyonyāśrayatvam /
sākṣiṇaḥ sādhakatvasiddhiriti /
na dvitīyaḥ /
tadabhāvāt /
aviśeṣāntarāṅgīkāre dūṣaṇamāha- ityanavasthitiriti //
tasyāpi aviśeṣasya sādhakatvamaviśeṣapramāṇenaiva sādhyamityupapādanamitiśabdena sūcayati /
nanu cāviśeṣasya sādhyā sādhakateti prakṛtamataḥ sā ceti parāmarśo yuktaḥ /
satyam /
tathāpi prāgyanmithyābhūtasyāpi sādhakatvaṃ pramāṇavikalpanirākaraṇena nirastaṃ tatsaviśeṣatvādivikalpanirākaraṇenāpi nirākaraṇīyamiti sūcanāya sāmānyena napuṃsakanirdeśaḥ /
etena prāgvikalpitaḥ satā'tmabhūteneti pakṣo 'pi nirasto veditavyaḥ /
*1,643*
anaṅgīkurvatāṃ viśvasatyatāṃ tanna vāditā

1.1.21

tasmād vyavahṛtiḥ sarvā satyetyeva vyavasthitā
NYĀYASUDHĀ:
$pramāṇyādisattānabhyupagame vāditvānupapattiḥ$
mithyātvaṃ yadītyādinoktaṃ prasaṅgamupasaṃharati- anaṅgīkurvatāmiti //
yasmādevaṃ na mithyābhūtasya sādhakatvaṃ tattasmādviśvasatyatāmanaṅgīkurvatāmātmātiriktasya sarvasyāpi mithyātvaṃ pratipādayatāṃ nehanānetyādivākyānāmapi mithyātvaprasaktayā na vāditā na sādhakatā syāt /
tadvākyasyeti prakṛtamekavacanaṃ samūhaviṣayamiti jñāpayitumupasaṃhāre bahuvacanam /
athavātiprasaṅgāntarābhidhānametat /
tathāhi /
yadi caitanyātiriktaṃ samastaṃ mithyā syāttadā samastāntargataṃ kathāvyavahārāṅgabhūtaṃ pramāṇādikamapi mithyā syāt /
tathāca viśvasatyatāmanaṅgīkurvatastanmithyātvamaṅgīkuvarto māyāvādino nirupāyasya kathakatā na syāt /
kutaḥ /
tattasmāduktarītyā mithyābhūtasya sādhanabādhanāṅgatāyogāditi /
viśvamithyātvamaṅgīkurvatāmapi cārvākāṇāṃ bauddhānāṃ ca vāditvopalambhādvayabhicāra iti cenna /
teṣāmapyāpādanaviṣayatvāt /
tadidamuktamanaṅgīkurvatāṃ cārvākabauddhamāyāvādināmiti /
anyathā tvayā tenetyekavacanasya prastutatvādanaṅgīkuvarta ityavakṣyat /
tathāpi pramāṇabādhaḥ /
cārvākādīnāṃ vāditvasya pratyakṣādisiddhatvāt /
maivam /
vāditvābhāvasyātrāpādyamānatvāt /
sādhanasya hi pramāṇabādho dūṣaṇam /
na tvāpādanasya /
tasya aniṣyaviṣayatvāt /
aniṣyasya ca prāmāṇikaparityāgāprāmāṇikasvīkārarūpatvāt /
anyathātiprasaṅgamātrocchedaprasaṅgādityāśayavānuktasya prasaṅgatvaṃ sphuṭīkartuṃ viparyayaparyavasānamāha- pakṣabalābalacintā na syāt //
vyavahriyate 'nayeti vyavahṛtiḥ /
kathāṅgabhūtapramāṇādīti yāvat /
pramāṇādīnāṃ kathāvyavahārakāraṇatvātkāraṇābhāve ca kāryābhāvasya sulabhatvātsustho 'tiprasaṅgamūlabhūtaḥ pratibandha iti jñāpayituṃ pramāṇādīti rūḍhapadaparityāgena vyavahṛtiriti yaugikapadopādānam /
_________________________END OF VOLUME 1_________________________
*2,1*
$jijñāsādhikaraṇe pramāṇādisattānabhyupagame vāditvānupapattiḥ$
astu kathāṅgabhūtapramāṇādivyavahārasya satyatā duḥkhādibandhasya tu kimāyātamityata āha- vyāvahārikamiti //
etasmātpramāṇādivyavahārasya satyatvādvayāvahārikaṃ vyavahāraviṣayo duḥkhādi /
caśabdo na kevalaṃ vyavahāro vyāvahārikaṃ ceti sambaddhayate /
nahi prameyaṃ nāstyasti ca pramāṇamiti sambhavati /
vyāghātādityarthapratipādanāya vyāvahārikamityuktam /
yadatroktam /
pramāṇādīnāṃ sattvaṃ yadabhyupetaṃ kathakena tatkasya hetoḥ /
kiṃ vāgvyavahārasya pramāṇādisattābhyupagamavyāptatvena tadabhāve pravartayitumaśakyatvādatha kathakapravartanīyavāgvyavahāraṃ prati hetubhāvāduta lokasiddhatvādathavā tadanabhyupagamasya tattvanirṇayavijayātiprasaktatvāt /
ādye 'pi kiṃ vyavahāramātraṃ pramāṇādisattābhyupagamavyāptamuta sādhabādhanakṣamo vyavahāraḥ /
na prathamaḥ /
tadanabhyupagacchato 'pi cārvākamādhyamikādervāgvistarāṇāṃ pratīyamānatvena vyabhicārāt /
tasyaivāniṣpattau bhavatastannirāsaprayāsānupapatteḥ /
tasyāpi pakṣatve bādhaḥ /
dvitīye bādhatādavasthyam /
mama sattānabhyupagamasyānubhavasiddhatvāt /
hetuśca tavāsiddhaḥ /
siddhatve vā siddhaṃ mama samīhitam /
vyatireke ca sadvacanābhāsalakṣaṇayogitvamupādhiḥ /
yato 'bhyupagamyāpi pramāṇasattāṃ pravartitā matāntarānusāribhirvyavahārā abhyupagatapramāṇādisattvairmatāntarānusāribhiraparaiḥ sādhanādyakṣamā iti kathyante /
tena jñāyate vyavahārasya sādhanādyakṣamatāyāṃ sadvacanābhāsalakṣaṇayogitvameva prayojakam /
natu sattānabhyupagama iti /
nanu yadi pramāṇādīni na santi /
tadā vyavahāra eva dharmī kathaṃ siddhayet /
dūṣaṇādivyavasthā vā kathaṃ syāt /
sarvavidhiniṣedhānāṃ pramāṇādhīnatvāt /
maivam /
na brūmo vayaṃ na santi pramāṇādīnīti svīkṛtya kathārabhyeti /
kiṃ nāma santi na santi pramāṇādīnītyasyāṃ cintāyāmudāsīnairyathā svīkṛtya tāni bhavatā vyavahriyante /
tathā vyavahāribhireva kathā pravartyatāmiti /
kiñca kīdṛśīṃ maryādāmavalambya pravṛttāyāṃ kathāyāmidaṃ dūṣaṇamuktaṃ bhavatā /
kiṃ pramāṇādīnāṃ sattvamupagamyobhābhyāṃ vādiprativādibhyāṃ pravartitāyāmutāsattvamabhyupetyāthaikena sattvamapareṇa cāsattvamaṅgīkṛtya /
nādyaḥ /
abhyupagatapramāṇādisattvaṃ pratyetādṛkparyanuyogānavakāśāt /
na dvitīyaḥ /
svasyāpyāpatteḥ /
na tṛtīyaḥ /
tathaiva kathāntaraprasakteḥ /
tasmātpramāṇādisattvāsattvābhyupagamaudāsīnyena, vyavahāraniyame samayaṃ baddhvā, pravartitāyāṃ kathāyāṃ, bhavatedaṃ dūṣaṇamuktamiti vācyam /
tathāca vyāghātaḥ /
naca vācyaṃ nedaṃ dūṣaṇaṃ prativādinaṃ pratyucyate /
kiṃ nāma śiṣyādayaḥ pramāṇādisattānabhyupagantuḥ kathānadhikāraṃ jñāpyanta iti /
yataḥ śiṣyādīnpratyapi cārvākāderdeṣo 'yamityevābhidhātavyam /
kathaṃ ca tathā syāt /
tasya kathāpraveśāpraveśayostadbodhākṣamatvāt /
kathāyāmeva hi nigrahaḥ /
na dvitīyaḥ /
syādapyevaṃ yadi kathakapravartanīyavāgvyavahāraṃ prati pramāṇādīnāṃ hetutā tatsattānabhyupagame nivarteta /
natvevaṃ sambhavati /
tathā sati tatsattānabhyupagantṛṇāṃ vāgvyavahārasvarūpameva na niṣpadyeta /
hetvanupapatteḥ /
atha manyase /
kathakavyavahāraṃ prati hetutvātpramāṇādīnāṃ sattvam /
sattvāccābhyupagamo yatsattadabhyupagamyata iti sthiteriti /
maivam /
kayāpi niyamasthityā pravṛttāyāṃ kathāyāṃ kathakavāgvyavaharaṃ prati hetutvātpramāṇādīnāṃ sattvaṃ sattvāccābhyupagamo bhavatā prasādhyaḥ /
kathātaḥ pūrvaṃ tu tattvāvadhāraṇaṃ paraparājayaṃ vābhilaṣadbhayāṃ kathakābhyāṃ yāvatā vinā tadabhilaṣitaṃ na paryavasyati tāvadanuroddhavyam /
tacca vyavahāraniyamasamayabandhādeva dvābhyāmapi tābhyāṃ sambhāvyata iti vyavahāraniyamameva badhnītaḥ /
saca pramāṇena tarkeṇa ca vyavahartavyamityādirūpaḥ /
naca pramāṇādīnāṃ sattāpītthameva tābhyāmaṅgīkartumucitā /
tādṛśavyavahāraniyamamātreṇaiva kathāpravṛttyupapatteḥ /
pramāṇādisattāmabhyupetyāpi tathāvidhavyavahāraniyamavyatirekeṇa kathāpravṛttiṃ vinā tattvanirṇayasya jayasya vābhilaṣitasya kathakayoraparyavasānāt /
nāpi tṛtīyaḥ /
lokavyavahāro 'pi pramāṇavyavahāro vā syāt pāmarādisādhāraṇavyavahāro vā /
nādyaḥ /
vicārapravṛttimantareṇa tasya durnirūpatvāt /
tadarthameva ca pūrvaṃ niyamasya gaveṣaṇāt /
nāpi dvitīyaḥ /
śarīrātmatvādīnāmapi tathā sati bhavatā svīkartavyatāpātāt /
paścāttadvicārabādhyatayā nābhyupeyata iti cet /

tarhi pramāṇādisattāpi yadi vicārabādhyā bhaviṣyati tadā nābhyupeyaiva anyathā tūpagantavyeti lokavyavahārasiddhatayā sattvamabhyupagamyata iti tāvanna bhavati /
na caturthaḥ /
yādṛśo bhavatā pramāṇādisattāmabhyupagamya vyavahāraniyamaḥ kathāyāmavalambyate /
tasyaiva pramāṇādisattvāsattvānusaraṇaudāsīnyenāsmābhirapyavalambhāt /
tasya yadi māṃ prati phalātiprasañjakatvam /
tadā tvāṃ pratyapi samānaḥ prasaṅgaḥ /
tasmātpramāṇādisattābhyupagamasya kathopayogābhāvādanaṅgīkurvatāṃ pramāṇādisattāṃ na vāditetyanupapannamiti /
*2,23*
tadetatsarvamanenāpahasita veditavyam /
tathā hi /
yattāvadvayavahāramātrasya pramāṇādisattābhyupagamavyāptatvapakṣe dūṣaṇamuktam /
tadasat /
yadi khalvevamasmābhiḥ sādhyeta /
māyāvādī pramāṇādisattābhyupagamavān /
vyavahartṛtvāt /
tadvayavahāro vā pramāṇādisattābhyupagamapuraḥsaro vyavahāratvāttattvavādivattadvayavahāravacceti /
yadvā nāyaṃ vyavahartā pramāṇādisattānabhyupagantṛtvāt /
tadvayavahāro vā na vyavahāraḥ /
pramāṇādisattābhyupagamapuraḥsaratāśūnyatvāditi /
tadā syādeva vyabhicāradoṣaḥ /
ko nāma svasthātmaivamanumimīte /
kiṃ nāma yadi pramāṇādīni santi na syuḥ /
tarhi sādhakāni na syuḥ /
asataḥ sādakatvānupapatteḥ /
teṣāṃ cāsādhakatve tatkāryo vyavahāro na niṣpadyeta /
tathāca vāditā na syāt /
asti ceyam /
tasmāttaddhetūnāṃ pramāṇādīnāṃ sattābhyupagantavyetyācāryeṇa prasaṅgatvenābhimatatvāt /
vyabhicārasthalasya ca prasaṅgaviṣayatulyatāṅgīkṛtā /
bādhastu prasaṅgasyālaṅkāra evetyuktam /
sādhanabādhanakṣamavyavahārasya pramāṇādisattābhyupamavyāptatvapakṣe 'pyuktadūṣaṇamanenaiva nirastam /
māyāvādinaṃ tadvayavahāraṃ vā pakṣīkṛtya viśiṣṭavyavahārakartṛtvena viśiṣṭavyavahāratvena vā hetunā pramāṇādisattābhyupagantṛtve tatpūrvakatve vā sādhyamāne tatsyāt /
vimato vyavahāro na sādhanādikṣamaḥ /
pramāṇādisattābhyupagamapūrvakatārahitatvāditi vā sādhane kathañcidanvaye pūrvoktopādhiḥ syāt /
nacaivamityuktam /
kiñcāyamupādhirna sādhanādbhidyate /
yadā hi pramāṇādisattā nābhyupagatā tadā tadasattvamevāṅgīkṛtamiti svarūpasiddhatvam /
tacca sadvacanābhāsalakṣaṇaviśeṣa eva /
nanvetadāśaṅkayoktaṃ na brūmo vayamityādi duruktaṃ tat /
sattvāsattve vihāya pramāṇasvarūpasya buddhāvāropayitumaśakyatvenodāsīnasya tatsvīkārānupapatteḥ /
evaṃca vadatā yadanirvacanīyamabhipretaṃ tadagre nirākariṣyate /
yadapyatroktaṃ kīdṛśīṃ maryādāmityādi /
tatra yaḥ pramāṇādyasattvamabhyupaiti /
yaśca tatsattāṃ pratītyāpi sattā'dyudāsīno 'hamiti manyate taṃ pratīdaṃ dūṣaṇamiti vadāmaḥ /
na coktadoṣaḥ /
nahi vayaṃ pramāṇādisattābhyupagamaṃ kathāpravṛttikāraṇatayāvaśyaṃ tataḥ pūrvabhāvinaṃ brūmaḥ /
kiṃ nāma yo yathākathañcitkathāyāṃ pravṛttastaṃ vipakṣe kathānutpattiprasaṅgaṃ daṇḍaṃ pradarśya tatkāraṇānāṃ pramāṇādīnāṃ sattāmaṅgīkārayāmaḥ /
na caivaṃ kathāntaraprasaktayādidoṣaḥ /
pramāṇādisattānabhyupagame kathāyā evāniṣpatteḥ /
etena śiṣyajñāpanamapi samāhitam /
prativādinaḥ kathāpraveśamabhyupagamya tatra pravṛttaṃ prati pramitakathākāryabalena kāraṇapramāṇādisattāyā abhyupagantavyatvasyoktatvāt /
dvitīyapakṣoktadoṣo 'pyasaṅgata eva /
nahi vayaṃ pramāṇādisattābhyupagamamapi kathakapravartanīyavāgvyavahārakāraṇakoṭau niveśayāmaḥ /
yena tatsattānabhyupagantṛṇāṃ vāgvyavahārasvarūpaṃ na niṣpadyeteti prasaṅgaḥ syāt /
api tarhi pramāṇādīnāmeva kathākāraṇatā /
sā ca sattvābhāve nopapadyata iti tatsattvamaṅgīkaraṇīyamiti vadāmaḥ /
yatpunaḥ kathakavāgvyavahāraṃ pratītyādyāśaṅkayoktam /
"evaṃ vadatā kathāpravṛttyuttarakālaṃ pramāṇādisattāṅgīkārayitavyā /
tathāca kathāphalasya pramāṇādisattābhyupagamasya na kathākāraṇatvam /
kintu pramāṇairvyavahartavyamityādivyavahāraniyamasyaiveti /
tadasmābhirabhyupagatameva /
yastu sattābhyupagamamapi kathākāraṇaṃ brūte /
sa evaivaṃ paryanuyojyaḥ /
yatpunarnaca pramāṇādīnāmityādinā kalpanāgauravamavādi /
tatra kiṃ pramāṇādisattābhyupagame kalpanāgauravamuta tatsattābhyupagamasya kāraṇakoṭipraveśane /
nādyaḥ /
kāraṇatvānyathānupapattyā tatsattāyāḥ pramitatvāt /
pramitasya parīkṣakairaṅgīkaraṇīyatvāt /
dvitīye tu saṃvāda eva /
tṛtīye 'pyādyaṃ tāvadaṅgīkurmaḥ /
tatroktaṃ dūṣitaprāyam /
dvitīyāṅgīkāre 'pi na doṣaḥ /
dehātmatvādikaṃ tu paścādvicārabādhyatayā nābhyupagamyata iti /
yadatroktaṃ pramāṇādisattāpītyādi /
tena kimuktaṃ bhavati /
kiṃ vicārasādhyaḥ pramāṇādisattābhyupagamo na vicārapravṛtteḥ kāraṇamiti /
kiṃ vā vicārabādhyatāyā eva pramāṇādisattābhyupagamaprayojakatvena vyavahārasyāprayojakatvamiti /
ādye sampratipattiḥ /
na dvitīyaḥ /
autsargikaṃ prāmāṇyaṃ bādhakādapodyata ityatradarśane tasyaiva prayojakatvāt /
caturthapakṣoktadoṣo 'pyanenaiva parihṛtaḥ /
nahi vayaṃ pramāṇādisattābhyupagamaṃ kathāphalaniṣpattihetuṃ brūmaḥ /
kintu pramāṇādīnyeva /
teṣāṃ ca taddhetutā nāsatāmupapadyata iti tatsattāvaśyamabhyupagamanīyeti /
syādetat /
niyatāvāgvyahārakriyāsamayabandhena kathāṃ pravartayatāpi vyavahārasattābhyupagantavyā /
nahi sattāmanabhyupagamya vyavahārakriyābhidhātuṃ śakyā /
kriyā hi niṣpādanā /
asataḥ sadrūpatāprāpaṇamiti yāvat /
pramāṇaivyarvahartavyamiti ca niyamabandhanaṃ pramāṇakaraṇabhāvasya niyamāntarbhāvānniyatapūrvasattvarūpaṃ kāraṇatvaṃ pramāṇānāmanādāya na paryavasyati /
dūṣaṇānāṃ cāstitvena bhaṅgāvadhāraṇaniyamabandhane sādhanāṅgānāṃ ca vyāptyādīnāṃ sattvena tadviṣayasya tattvarūpatāvvavahāraniyamanādau ca kaṇṭhoktayaiva tasya tasya sattvamaṅgīkṛtamiti ri??midamucyate /
pramāṇādīnāṃ sattāmanabhyupagamya kathā'rambhaḥ śakyata ityevamāśaṅkaya yaduktametairapi bādhakaiḥ kathāyāmārabdhāyāmabhimatasya prasādhanīyatvena pūrvoktabādhāyā na nistāraḥ syāditi /
tadapyanenaiva parihṛtam /
kathāsvarūpapalaniṣpattaye svecchāsvīkṛtasyaiva vyavahāraniyamasya pramāṇādisattāsvīkāra eva paryavasānamiti kathāyāṃ pravṛttaṃ svavyāghātamapyacetayantaṃ pratyasmābhirucyamānatvāt /
nanu kathādeḥ kāryasya sattve kathañcitkāraṇasya pramāṇādeḥ sattvamaṅgīkaraṇīyaṃ syāt /
kāryasyaiva sattvābhāve kiṃ kāraṇasattayeti cet /
kutaḥ pramāṇātkathādisattābhāvo bhavatā niścitaḥ /
śrutyāderiti cenna /
tasyaivānekātiprasaṅgagahananiviṣṭatvāt /
tathāca siddhe tatprāmāṇye kathādikāryāsattvasiddhiḥ /

tato 'nyathāsiddhayā tarkasyābhāsatāsiddhistasyāṃ ca śrutyādiprāmāṇyasiddhiriti cakrakāpattyā naikasyāpi siddhiḥ /
asataḥ kāraṇatvaṃ tu sūtrakṛtaiva nirākariṣyata ityalaṃ prasaṅgena /
*2,46*
$vyāvahārikasatyasya sādhakatvabhaṅgaḥ$
vyavahārasataścāpi sādhakatvaṃ tu pūrvavat

1.1.22

NYĀYASUDHĀ:
syādetadevam /
yadi nehanānotyādibalenātmātiriktasya sarvasyāsattvamabhyupagacchāmaḥ /
na caivaṃ kiṃ nāma vyāvahārikī sattābhyupagamyata eva /
tathā ca sarvāntaḥpātino vyavahārasataḥ pramāṇādeḥ sādhakatvasambhavānnoktaprasaṅga ityata āha- vyavahārasataśceti //
caśabdo hetau /
apiśabdaḥ samuccaye /
tuśabdo 'vadhāraṇe /
vyavahārasato 'pi sādhakatvaṃ pūrvasyāsata iva prativādino na siddhameva yato 'to noktaprasaṅganistāra iti /
ayamarthaḥ /
yadi vyāvahārikaṃ sannāma sadeva tadā mithyātvapratipādanaṃ vyāhatam /
phalitaṃ cāsmanmanorathadrumeṇa /
vyarthaṃ ca vyāvahārikapadam /
atha tadasattadā kimanenādhikamācaritam /
sattvābhāve sādhakatvaṃ na syādityaniṣyaprasaṅgasya tadavasthatvāditi /
nanu ca dvividhaṃ sanmukhyamamukhyaṃ ca /
tatra yasya sarvaprakāreṇa bādhitatvaṃ nāsti tanmukhyaṃ satpāramārthikamiti ca gīyate /
yasya tu satpratītireva sattā tadamukhyaṃ sat /
naca tataḥ sattā siddhayati /
tathāhi /
kiṃ sattāvagamamātrāttatsattābhyupagamyeti manyase 'bādhitāttadavagamādvā /
nādyaḥ /
marumarīcikā'dau jalarūpatāsadbhāvābhyupagamaprasaṅgāt /
dvitīye 'pi vādiprativādimadhyasthamāsyi tasyāpi kathākāla eva bādhitatvāvagamābhāvāt /
athavā kasyacidapi kālāntare 'pi ca bādhitatvabodhavirahāt /
nādyaḥ /
atiprasaṅgāt /
puruṣatrayāvagatasyāpyekakṣaṇāvagatasya puruṣāntareṇa tenāpi kṣaṇāntare 'pi bahulaṃ bādhadarśanāt /
nacāsāvartho 'satyo 'pi dvitrādipuruṣamātrapūrvajātatatpratītyanurodhādbādhadarśane sañjāte 'pi tathaiva sannityabhyumabhyupagamyate /
tasmād dvitīyaḥ pakṣaḥ pariśiṣyate /
na cāsāvamukhye 'stīti kutaḥ pāramārthyaprāptiḥ /
naca vācyaṃ satpratīterapi pratītyantarameva sattetyanavastheti /
pratīteḥ pāramārthikatvāt /
nahi tasyā bādho 'sti /
asti cetsaiva pratītirabādhitā paramārthasatī /
naca pratīteḥ svarūpabhedo 'stītyato vijñānaṃ brahmaiva paramārthasat /
amukhyaṃ punardvedhā /
māyopādhimavidyopādhikaṃ ceti /
tatrā'dyamambarādikam /
taccābrahmajñānādbādhavaidhuryeṇa hānādivyavahāranirvāhakatvādvayāvahārikamiti gīyate /
katipayapratipattṛkatipayakālatathātvāvagamādeva hi laukiko vyavahāraḥ pratīyate /
dvitīyaṃ śuktirajatādi /
natu pratītisamayamātraparivarti /
na punarhānādiheturiti prātitikamucyate /
tadevaṃ sattraividhyādambarādikaṃ viśvaṃ sadapi pāramārthikatvābhāvānmithyeti yujyate /
vyāvahārikasattvācca tadantargatasya pramāṇā'deḥ kathāṅgatopapadyate /
pāramārthikaprātītikavyāvṛttyarthatvena vyāvahārikapadaṃ ca sambhavatīti atredaṃ vaktavyam /
kiṃ pāramārthikasadeva sadasacca bādhakabhedena dvividhamiti sattraividhyamuta satyevāntarabhedena /
ādye prāguktadoṣanistāraḥ /
nahi saditi jñānamātreṇāsadarthakriyārham /
yena tathāvidhaṃ pramāṇādi, kathāṅgatāṃ gacchet /
tathātve viṣamapi pīyūṣatayāvagataṃ tadarthakriyāṃ kuryāt /
bādhavilambatārthakriyākāritvaprasaṅgāt /
yadapi tathaiva laukiko vyavahāraḥ pratīyata iti tadagre nirākariṣyate /
arthakriyāpyasatīti cetaretarāśrayādinā nirastam /
sato 'rthakriyāsambhavādasatyeva kathañcitsāṅgīkāryeti cet /
śrutiprāmāṇyaniścayottarakālamevaitat /
prāktanniścayātparamārthasata evārthakriyeti manyamānaḥ prativādī kathaṃ bodhanīyaḥ /
anyonyāśrayādiprasaṅgādityuktam /
*2,59*
$sattraividhye anirvacanīye ca pramāṇanirāsaḥ$
sattraividhyaṃ ca mānena siddhayet keneti pṛcchyate

1.1.23

tasyāpyuktaprakāreṇa naiva siddhiḥ kathañcana /
vailakṣaṇyaṃ sadasatorapyetena niṣidhyate

1.1.24

NYĀYASUDHĀ:
dvitīyaṃ dūṣayati- sattraividhyaṃ ceti //
kenetyasya paramārthasatā vā vyāvahārikasatā vā prātibhāsikasatā vā /
ādye 'pi kimātmetareṇotā'tmanetyarthaḥ /
pṛcchyate 'smābhiriti śeṣaḥ /
yathā mithyābhūtasya sādhakatvaṃ kena siddhayediti pṛṣṭaṃ tatheti cārthaḥ /
vyāvahārikasataḥ sādhakatvasiddhaye yadupanyastaṃ tacceti vā /
pṛcchāviṣayatvameva na doṣa ityata āha- tasyāpīti //
asataḥ sādhakatvasyeva tasya sattraividhyasyāpi kathañcana vikalpitapakṣeṣu kasmiṃścana pakṣe naiva siddhiḥ /
kutaḥ /
uktaprakāreṇaiva /
tathā hi /
na tāvatparamārthasattā'tmetareṇa /
dvaitā'patteḥ /
nāpyātmanaiva /
tasya nirviśeṣasya sādhakatāyogāt /
vyāvahārikaprātītikayostu svarūpamevādyāpi na siddhamiti /
nāmukhyaṃ sadasannapi sat /
yenoktadoṣaprasaṅgaḥ /
kintvanirvacanīyam /
naca tadapi durvacam /
sadasadvailakṣaṇyasyaiva tattvāt /
taccoktavidhayā vyāvahārikaprātibhāsikabhedād dvividham /
tatra vyāvahārikasya prapañcasya sadasadvilakṣasya sadvilakṣaṇatvādupapannaṃ śrutyādinā mithyātvasamarthanam /
asadvilakṣaṇatvāttadantargatasya pramāṇādeḥ sādhakatvaṃ ceti /
syādetadevaṃ kathañcidyadi viśvasya sadasadvilakṣaṇatvaṃ syāt /
tadeva na siddhayatītyāha- vailakṣaṇyaṃ sadasatoriti //
viśvasyeti śeṣaḥ /
sadasatoriti sambandhamātre ṣaṣṭhī /
tathāca sadasadbhayāmityarthaḥ /
etena /
pramāṇavikalpanirāsena /
tathāhi /
viśvasya sadasadvailakṣaṇyaṃ kiṃ satā pramāṇena sādhyate /
utāsatā /
atha sadasadvilakṣaṇena /
nādyaḥ /
vādino 'nupapatteḥ /
na dvitīyatṛtīyau /
prativādino 'sampratipatteriti /
nanvatra sadasadvailakṣaṇye sādhakatvaṃ na syāditi prasaṅgo vācyaḥ /
naca tatra vyāptiḥ /
maivam /
sākṣiṇi vyāptyavadhāraṇopapatteḥ /
sattvābhāve sādhakatvaṃ na syāditi vā prasaṅgaṃ vakṣyāmaḥ /
tatrāsattvamupādhiriti cenna /
tasya sattvābhāvānatirekāt /
tadbhaṅgasya ca prāganirvacanīyasiddheraśakyatvāt /
etena sadvilakṣaṇatvānmithyātvopapādanasadvilakṣaṇatvātsādhakatvaṃ copapannamiti parāstam /
sadvailakṣaṇye 'sattvāpattyā sādhakatvābhāvāsyāsadvailakṣaṇye ca sattvāpātena mithyātvopapādanasyāsambhavasyāpatteḥ /
prāganirvācyasiddhervyāptidvayanirāsāyogāt /
asadvailakṣaṇyamātreṇa hānādivyavahāropapattau śuktirajatādāvapi tatprasaṅgaḥ /
māyāvidyāvailakṣaṇyānnaivamiti cenna /
tasya nirākariṣyamāṇatvāt /
vailakṣaṇyamātrasya prrakṛtānupayogāditi /
āstāṃ vā sattvādivikalpanirāsena dūṣaṇābhidhānam /
pramāṇameva prapañcānirvacanīyatāyāṃ nopapadyate /
nahi nehanānetyādiśrutiḥ sadasadvailakṣaṇyalakṣaṇānirvacanīyatāṃ viśvasya vakti /
*2,70*
vailakṣaṇyaṃ sataścāpi svayaṃ sadbhedavādinaḥ /
asataścāpi viśvasya tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet

1.1.25

NYĀYASUDHĀ:
atha manyeta /
vivādapadaṃ sadasadvilakṣaṇaṃ jñānabādhyatvādyadevaṃ tadevaṃ yathā śuktirajatamityanumānaṃ viśvasya sadasadvilakṣaṇatve mānam /
tadbalācchrutirapi tatraiva paryavasyatīti /
tadasat /
anumānasyābhāsatvādityāśayavānprathamaprāptatvātpratijñāṃ tāvannirākaroti- vailakṣaṇyaṃ sataśceti //
caśabdāvavadhāraṇe /
apiśabdau mithaḥ samuccaye /
ayamarthaḥ /
kimatra sadasacchabdau bhāvābhāvavācinau /
kiṃvā vidyamānāvidyamānavācinau /
ādye dūṣaṇam /
sato bhāvātmakasya viśvasyāsato 'bhāvādvailakṣaṇyamapi bhāvābhāvabhedavādino mama mate svayaṃ sadastyeva /
evamasato 'bhāvātmakasya viśvasya sato bhāvādvailakṣaṇyamapi bhedavādinaḥ svayaṃ sadeva /
atastena sādhitena mamāniṣyaṃ kathaṃ bhavet /
kiṃ nāmaivaṃ vibhāgena sadasadvailakṣaṇyasiddhayāpi pratijñātārthasiddherarthāntaratā parasya syāditi // 1 //
yadi ca pratyekaṃ bhāvābhāvavailakṣaṇyaṃ vivakṣitam /
tadā sato bhāvasyāpi viśvasya sato bhāvādvailakṣaṇyaṃ bhāvabhedavādino mama svayaṃ sadeva /
bhāvāntaravailakṣaṇyāṅgīkārāt /
asato 'bhāvādapi vailakṣaṇyaṃ sutarāṃ bhāvābhāvabhedavādinaḥ svayaṃ sadeva /
evamasato 'bhāvasya viśvasyāsato 'bhāvādvailakṣaṇyamabhāvabhedavādinaḥ svayaṃ sadeva /
abhāvāntaravailakṣaṇyāṅgīkārāt /
sato bhāvādvailakṣaṇyamapi sutarāṃ svayaṃ sadeveti tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet // 2 //
*2,77*
bhāvābhāvavailakṣaṇyaṃ nāma tattvānadhikaraṇatvaṃ vivakṣitamiti cet /
tathāpi sato bhāvasyāpi viśvasyāsato 'bhāvādvailakṣaṇyamabhāvatvānadhikaraṇatvamapi svayaṃ sadeva /
asato 'bhāvasya viśvasya sato bhāvādvailakṣaṇyamapi bhāvatvānadhikaraṇatvamapi mama svayaṃ sadeva /
bhāvābhāvabhedavāditvāt /
yadi hi bhāve 'pyabhāvatvamabhāve 'pi bhāvatvamaṅgīkuryāṃ kutastadā bhāvābhāvabhedavādaḥ /
tathāca kathaṃ tena sādhyamānenāniṣyaṃ mama bhavet // 3 //
atha pratyekaṃ bhāvābhāvatvānadhikaraṇatvaṃ vivakṣitamiti manyeta /
tadā sato bhāvasyāpi viśvasya bhāvābhāvavailakṣaṇyaṃ bhāvābhāvarūpatvānadhikaraṇatvaṃ mama svayaṃ sadeva /
tathāsato 'bhāvasyāpi viśvasyoktarūpaṃ vailakṣaṇyaṃ svayaṃ sadeva /
bhāvabhāvabhedavādinaikaikārthasyobhayarūpatānaṅgīkārāt /
bhāve hi bhāvatvameva /
nābhāvatvamapi /
abhāve cābhāvatvameva /
na bhāvatvamapītyatastena sādhitenāniṣyaṃ mama kathaṃ bhavet // 4 //
athaikaikasya vastuno bhāvatvānadhikaraṇatvamabhāvatvānadhikaraṇatvaṃ ca sādhyatayā vivakṣitamiti manvīta /
tathāpi sato bhāvasyāpi viśvasyāsato 'bhāvādvailakṣaṇyamabhāvatvānadhikaraṇatvaṃ mama sadeva /
evamasato 'bhāvasyāpi viśvasya sato bhāvādvailakṣaṇyaṃ bhāvatvānadhikaraṇatvaṃ svayaṃ sadeva /
bhāvābhāvabhedavāditvāt /
ataḥ kathaṃ tenāniṣyaṃ bhavet /
aṃśe siddhārthatayā parasya nigrahāt /
ubhayasādhanādadoṣa iti cenna /
asiddhasannidhāne 'pi siddhasya tattvānapāyāt /
viśiṣṭasādhanānnaivamiti cenna /
tathāpi vaiyarthyānistārāt // 5 //
*2,86*
atha bhāvābhimate bhāvatvānadhikaraṇatvamabhāvābhimate cābhāvatvānadhikaraṇatvaṃ sādhyate /
ato noktadoṣa iti cenna /
tathāpi sato bhāvasyāpi viśvasya sato vailakṣaṇyaṃ bhāvatvānadhikaraṇatvaṃ mama svayaṃ sadeva /
kathaṃ bhāvatvabhedavādino naikameva bhāvatvaṃ sarvabhāveṣvanugatam /
kiṃ nāma pratibhāvaṃ bhāvatvāni bhidyante /
pratipādayiṣyate caitat /
tathāca bhāvo 'pi bhāvatvāntarādhāro bhaviṣyati /
evamasato 'bhāvarūpasyāpi viśvasyāsato vailakṣaṇyamabhāvatvānadhikaraṇatvaṃ mama svayaṃ sadeva /
katham /
abhāvatvabhedavādinābhāve 'pyabhāvatvāntarābhāvasvīkārāt /
tathā ca tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet /
parasyaiva siddhārthatānistārāt // 6 //
atha bhāvābhāvābhimatayoḥ sarvathā bhāvābhāvatve na sta ityartho vivakṣitaḥ /
tathāpi sata eva bhāvasyaivāsato vailakṣaṇyamabhāvatvānadhikaraṇatvaṃ svayaṃ sadeva /
yatastasmādviśvasya tena sādhitena bhedavādino 'niṣyaṃ kathaṃ bhavet /
idamuktaṃ bhavati /
yadi prāgabhāvādikaṃ pakṣīkṛtyābhāvatvānadhikaraṇamiti sādhyate /
tadā tasya bhāvatvaṃ pratijñātaṃ syāt /
bhāvasyaivābhāvatvānadhikaraṇatvaniyamāt /
dvau nañau hi prakṛtamarthaṃ sātiśayaṃ gamayataḥ /
evaṃ viyadādikaṃ pakṣīkṛtya bhāvatvānadhikaraṇatve sādhyamāne tasyābhāvatvaṃ pratijñātaṃ syāt /
abhāvasyaiva bhāvatvānadhikaraṇatvaniyamāt /
bhāvaniṣedha eva hyabhāvaḥ /
tathāca viśvasya bhāvābhāvavibhāgasya ca pareṇābhyupagatatvānna bhāvābhāvabhedavādino mamāniṣyaṃ kiñcit /
kintu bhāvābhāvavyatikaramātram /
tatsādhanaṃ ca prakṛtānupayuktamiti // 7 //
*2,91*
bhāvābhāvābhimatayorabhāvabhāvatvānadhikaraṇatve vādiprativādisaṃmate bhāvābhāvatvānadhikaraṇatvamapyadhikaṃ sādhyate /
ato noktadoṣa iti cenna /
yataḥ sato bhāvasyaiva viśvasya viyadāderasato vailakṣaṇyamabhāvatvānadhikaraṇatvaṃ svayaṃ sadeva /
pramitameva /
yataścāsato 'bhāvasyaiva viśvasya prāgabhāvādeḥ sato vailakṣaṇyaṃ bhāvatvānadhikaraṇatvaṃ svayaṃ sadeva /
pramitameva /
yataścāsato 'bhāvasyaiva viśvasya prāgabhāvādeḥ sato vailakṣaṇyaṃ bhāvatvānadhikaraṇatvaṃ svayaṃ sadeva /
ato bhedavādinastena viparītena pratijñātenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet /
pratijñātārthasiddhau khalvaniṣyaṃ bhavet /
nahi pramāṇabādhito 'sau siddhayati /
vyāvahārikabhāvatvābhāvatvagocaraṃ pramāṇaṃ tattvaviṣayeṇānumānenaiva bādhyata iti cenna /
yato 'smākaṃ tāvadbhāvābhāvatvaviṣayaṃ pramāṇaṃ tattvagocarameva /
anyathā cakrakādiprasaṅgādatiprasaṅgācceti // 8 //
dvitīye 'pyetadevottaram /
viśvasya sataḥ satyādvailakṣaṇyamapi mama svayaṃ svamatameva /
tathāsato 'vidyamānādapi vailakṣaṇyaṃ svayameva /
atastena sādhitena mamāniṣyaṃ kathaṃ bhavet /
bhavatu viśvasyātmanaḥ śaśaviṣāṇādervailakṣaṇyaṃ svamatam /
sato vailakṣaṇyaṃ tu katham /
sattvāṅgīkārāditi cenmaivam /
sato vidyamānasyāpyasato bhedaṃ vadato mama yathā viśvasyāsato vailakṣaṇyaṃ svayameva /
tathā sato 'pi viśvasya sato vailakṣaṇyaṃ satāṃ bhedavādinaḥ svayameva /
sadantaravailakṣaṇyāt // 9 //
sattvāsattvānadhikaraṇatvaṃ sadasadvilakṣaṇatvamiti cet /
tadāpi sato viśvasyāsato vailakṣaṇyaṃ sadasadbhedavādinaḥ svayaṃ sadeva /
atastena sādhitena mamāniṣyaṃ kathaṃ bhavet /
parasyaivāṃśataḥ siddhārthatā bhavet /
tarhi sattvānādhāratvameva sādhyata iti cenna /
asata eva hi sato vailakṣaṇyaṃ sattvānadhikaraṇatvaṃ bhedavādino mama svayaṃ sadeva niyamena bhavati /
tathāca viśvasya tena sattvānadhikaraṇatvena sādhitenāsattvāpattyā parasyaivāniṣyaṃ bhavet /

aniṣyaprasaṅgena paraṃ nigṛhītavato mamāniṣyaṃ kathaṃ bhavet // 10 //
*2,95*
athāsattvānadhikaraṇatve vādiprativādisiddhe sattvānadhikaraṇatvamapyadhikaṃ sādhyata iti cenna /
aniṣyānistārāt /
kiñca, na sattvaṃ nāmaikamanugataṃ kintu prativastu sattvāni bhidyante /
tatra viyadāderasadvailakṣaṇye sati sattvānadhikaraṇatvaṃ sādhyamānaṃ kimekasattvānadhikaraṇatvamutānekasattvānadhikaraṇatvamatha sarvasattvānadhikaraṇatvam /
kiṃ vāviśeṣitasattvānadhikaraṇatvam /
athavā sarvathā sattvānadhikaraṇatvaṃ vivakṣitam /
nādyaḥ /
viśvasyāsato 'pi vailakṣaṇyaṃ tāvanmama svayameva sato 'pi vailakṣaṇyaṃ sattvānadhikaraṇatvamapi svayameva /
katham /
sattvabhedavādino mama sato 'pi sattvāntarānadhikaraṇatvāṅgīkārāt /
tathāca siddhena tena sādhyamānena mamāniṣyaṃ kathaṃ bhavet /
evameva caturthanirākaraṇamapi vyākhyeyam /
na dvitīyatṛtīyau /
viśvasyāsato vailakṣaṇyamasattvānadhikaraṇatvaṃ tāvanmama svayameva /
sato vailakṣaṇyamanekasattvānadhikaraṇatvam /
sarvasattvānadhikaraṇatvaṃ tāvanmama svayameva /
sato vailakṣaṇyamanekasattvānadhikaraṇatvam /
sarvasattvānadhikaraṇatvamapi svayaṃ sadeva /
katham /
bhedavādinaikaikasyārthasyānekasarvasattvāsvīkārāt /
svīkāre ca bhedabhaṅgaḥ syāt /
tataśca tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet /
na pañcamaḥ /
yataḥ sata evāsato vailakṣaṇyaṃ svayaṃ tadeva /
niyatamevāsti /
yataścāsata eva sato vailakṣaṇyamapi niyatamevātastena sādhyamānena viśvasya sadasattvāpattyā bhedavādinaḥ kathamaniṣyaṃ bhavet /
mayā hyekasyaiva sadasattvamaṅgīkṛtam /
svopādhau pratiṣedhāpratiyogitvātparopādhau ca tatpratiyogitvāt /
dvayorapi sarvathā pratiṣedhātkathaṃ sadasattvaprasaṅga iti cettarhyasata eva sato vailakṣaṇyaṃ svayaṃ sanniyatameva /
ataḥ sadvailakṣaṇyamuktavā punarasato 'pi vailakṣaṇyena vyāhatena pratijñātena bhedavādinaḥ kathamaniṣyaṃ bhavet /
evaṃ sata evāsato 'pi vailakṣaṇyaṃ niyatamityasadvailakṣaṇyamuktavā punarviśvasya sadvailakṣaṇyapratijñā vyāhatā draṣṭavyā /
nahyanirvācyasiddheḥ prāgayaṃ vipratiṣedho nivārayituṃ śakyaḥ /
asmādeva hetostatsiddhiriti cettarhi mātā vandhyeti pratijñā kuto vipratiṣiddhā /
vakṣyamāṇahetunaiva pratijñātārthasiddhestatrāpi suvacatvāt /
"sambhāvitaḥ pratijñāyā arthaḥ sādhyeta hetunā'; iti nyāyāttatra hetvākāṅkṣaiva nāstīti cetsatyam /
kiñca sata eva viśvasyāsato vailakṣaṇyaṃ svayaṃ sadeva /
sākṣipramitamasti /
atastena bādhitena sarvathā sattvānadhikaraṇatvena pratijñātena bhedavādinaḥ kathamaniṣyaṃ bhavet /
amukhyasattvāvedakaṃ pramāṇaṃ taditi cet /
mama tāvanmukhyameva tatsatvamityuktam /
parakīyapramāṇatarkāṇāmadyāpi gahane niviṣṭatvāditi /
kecitte tavāniṣyaṃ kataṃ na bhavediti vyācakṣate /
tatra na pādādāviti pratiṣedhasya nañā nirdiṣyamanityamiti samādhānamavaseyam /
*2,99*
yadyucyate 'pi sarvasmāditi sadbhedasaṃsthitiḥ /
sanmātratvaṃ brahmaṇo 'pi tasmāt tadapi no bhavet

1.1.26

NYĀYASUDHĀ:
dvitīye dūṣaṇāntaramāha- yadyucyata iti //
apiśabdo dūṣaṇasamuccaye /
sarvasmādapītyabhividhau vā /
yadīti śravaṇāttarhīti grāhyam /
sarvaśabdo 'nekārthaḥ /
yadyanekasmātsato vailakṣaṇyāt /
anekasattvānadhikaraṇatvaṃ viśvasya sādhyamityucyate tarhi satāṃ bhedasaṃsthitistataścāpasiddhāntaḥ /
idamuktaṃ bhavati /
viśvamanekasattānadhikaraṇamiti pratijānatānekasattvānyaṅgīkriyante na vā /
dvitīye 'nekaviśeṣaṇaṃ vyatharm /
ādye 'pyekasminnevārthe 'nekāni sattvānyutādhārabhedena /
nādyaḥ /
vaiyarthyāt /
dvitīye tvidamupatiṣṭhate /
sadbhedasaṃsthitiriti /
anekasattvādhikaraṇatāpratiṣedhasāmarthyādekaikasattvasvīkārāpatteriti vā /
tṛtīyasya vedaṃ dūṣaṇāntaram /
yadi sarvasmātsato vailakṣaṇyaṃ sarvasattvānadhikaraṇatvaṃ viśvasya sādhyatayocyate tarhi sadbhedasaṃsthitiḥ /
na hyanekasadanaṅgīkāre sarvaśabdasya prayājenamasti /
santyevānekāni santi pāramāthirkaṃ tvekameveti cenna /
tatsiddhayarthamevādyāpi bhavatā prayatanāt /
tadanadhikaraṇatvasādhaneṃ'śe 'pasiddhāntāt /
caturthe dūṣaṇāntaramāhasanmātratvamiti //
avivakṣitaviśeṣaṃ sattvaṃ yasmādbrahmaṇo 'pyasti /
tasmātkāraṇāttasmātsato brahmaṇastadvailakṣaṇyam /
tatsattvānadhikaraṇatvamapi viśvasya no 'smākaṃ mataṃ bhavet /
tathāca siddhatvāttadapi sādhyaṃ no bhavet /
avivakṣitaviśeṣasattvānadhikaraṇatve sādhye brahmagatasattvānadhikaraṇatayāpi pratijñātārthopapatterarthāntarateti /
*2,105*
$paramate satvaniruktabhaṅgaḥ$
athavā kimidaṃ sattvaṃ nāma /
yadanadhikaraṇatvaṃ viśvasya sādhyate /
kiṃ sāmānyasattvamuta svarūpasattvam /
ādyaṃ dūṣayati- yadyucyata iti //
sarvasmātsarvārthānugatātsāmānyādvailakṣaṇyaṃ tadanādhāratvamiti yāvat /
sādhyatayā yadyucyate tadā sadbhedasaṃsthitiḥ /
yadi sattaiva nāsti tadā tadanadhikaraṇatvapratijñā vyārthā syāt /
nedaṃ śaśaviṣāṇādhikaraṇamitivadvipratipatterevānudayāt /
sattāsāmānyāṅgīkāre ca sadbhedo durvāra eva /
na hyekāśrayaṃ sāmānyamasti /
santi sattādhikaraṇāni santīti cettarhi kānīti vaktavyāni /
dravyādīnīti cetkathaṃ tarhi teṣāmeva tadanadhikaraṇatvasādhanam /
vyavahārataḥ sarvamasti /
paramārthatastu neti cenna /
uktottaratvāt /
etacca paramatenottaramuktaṃ veditavyam /
svamatena tu siddhasādhanatvaṃ draṣṭavyam /
dravyādyatiriktānugatasattvasāmānyasyaivānaṅgīkārāt /
dvitīyaṃ dūṣayati- sanmātratvamiti //
sattānapekṣaṃ sattvaṃ sanmātratvaṃ svarūpasattvamiti yāvat /
tadbrahmaṇo 'pyasti yatastasmātkāraṇāttasmādbrahmaṇastadvailakṣaṇyamabrahmatvamapi viśvasya no bhavediti /
athavā sāmānyasattāpakṣe doṣāntaramanenocyate /
tathāhi sattāsāmānyavidhurasyāpi brahmaṇaḥ sanmātratvaṃ svarūpasattvaṃ tāvadasti /
na punaḥ sattvavaidhuryādasadanirvācyaṃ vā brahma /
tasmātsattāvaidhuryasyāsattvādyahetutvāttatsattānadhikaraṇatvamapi viśvasya no bhavediti /
etena brahmasvarūpaṃ sattvamiti pakṣo 'pi nirastaḥ /
arthakriyākāritvaṃ jñānābādhyatvaṃ vā sattvamiti pakṣadvayaṃ sphuṭadoṣatvānna dūṣitam /
arthakriyeti vadatā mithyābhūtasyaivārthakriyāṅgīkṛteti siddhāntavirodhaśca /
arthakriyāvidhurasyāpi brahmaṇaḥ sattvāttadvaidhuryaṃ nāsāttvādihetuḥ /
arthakriyānadhikaraṇatāmātrasādhanaṃ prakṛtānupayuktaṃ tadviruddhaṃ ca /
jñānābādhyatvavaidhuryaṃ ca tadbādhyatvameva /
tacca hetvarthānna bhidyata iti sphuṭameva /
hetvantarābhidhāne 'pi vakṣyamāṇanyāyena bādhasiddhārthatādyāpattiḥ sphuṭaiva /
yadatroktam /
tvayāpi dve tattve sadasidati tattvaṃ vyavasthāpayatā yadeva sattvena vyavasthāpitaṃ tasyaiva mayāpyaṅgīkārānna sacchabdārthāniruktiriti /
tadatīva mandam /
mayā hi /
kvacitsaditi bhāvo vyavahriyate /
kvacicca pratipannopādhau niṣedhāpratiyogi /
kvāpi mūrtamityādi tatsarvaṃ ca nirastamiti /
*2,112*
jñānabādhyatvamapi tu na siddhaṃ prativādinaḥ /
vijñātasyānyathā samyag vijñānaṃ hyeva tanmatam

1.1.99

NYĀYASUDHĀ:
$parābhimatabādhyatvakhaṇḍanam$
evaṃ pratijñāṃ nirākṛtya hetumapyapākaroti- jñānabādhyatvamiti //
na kevalaṃ pratijñā duṣyā /
kiṃ nāma hetubhūtaṃ jñānabādhyatvamapītyarthaḥ /
tuśabdaḥ siddhāntyabhimatājjñānabādhyatvādvayavacchinatti /
jñānabādhyatvaṃ hi jñānanivartyatvaṃ vā pratipannopādhau niṣedhapratiyogitvaṃ vā hetutvena parasyābhimatam /
naca prapañce tatprativādino mama siddham /
ato 'nyatarāsiddho heturiti /
nanvīśvarajñānena prapañcanivṛttistvayāpīṣyata eva /
anyathā tasya saṃhārakartṛtvānupapatteḥ /
jñānādimata eva katṛtvāt /
satyam /
naivaṃ jñānanivartyatvaṃ parasyābhipretam /
api tarhyajñānopādānakasya samāne viṣaye virodhitā jñānenopādāne nivṛtte svayameva vilapanam /
yathā'ha /
"ajñānasya svakāryeṇa vartamānena pravilīnena vā saha jñānena nivṛttibādhaḥ'; iti /
na cāyaṃ prapañce 'smākaṃ saṃmataḥ /
kintu mudgaraprahārādinā ghaṭasyeveśvarasya jñānecchāprayatnavyāpārairvināśa eva /
sa eva heturastviti cenna /
tathāvidhamapi jñānabādhyatvaṃ pakṣaikadeśe prakṛtyādau na siddhaṃ prativādina iti bhāgāsiddhatvāt /
kiñca satyasyāpi jñānavināśyatvamastu /
naca vipakṣe kiñcidbādhakamastītyato 'prayojakatvājjñānabādhyatvaṃ na siddhamapi vyāpyatvāsiddhamapīti yāvat /
prativādino mateneti guḍajihvikāmātram /
bādhakānupanyāse vādino 'pi vyāpyatvāsiddherāvaśyakatvāt /
sato vināśe caitanyasyāpi vināśaprasaṅga iti cet /
tarhi vināśamātrasya sādhyaprayojakatvena jñānabādhyatvamasiddhamapi /
vyarthaviśeṣaṇāsiddhamapi syāt /
nāśyatvamātraṃ heturjñāneti svarūpakathanamātram /
sa coktabādhakasānāthyena nāprayojaka iti cenna /
sattvasāmye 'pi vināśakāraṇasadasadbhāvena viśeṣasyoktatvāt /
nanu ca nehanānāstītipratipannopādhau śrautaniṣedhātmā bādhaḥ prapañce 'stīti cenna /
śrutyarthanirṇayottarakālamevaitat /
sa eva tūpapattivirodhādaśakya ityucyamānatvāt /
athavā jñānabādhyatvamasiddhaṃ vyāptirahitamapīti yojyam /
tathā hi /
kiṃ tvadabhimataṃ jñānabādhyatvamatra hetūkriyate kiṃ vāsmadabhimatamiti vācyam /
ādyaṃ ceduktanyāyena na siddhaṃ prativādinaḥ /
dvitīye vyāptivaidhuryamiti /
tatkathamityata āha- vijñātasyeti //
hi yasmādanyathāvijñātasya samyagvijñānameva bādhastadviṣayatvameva tadbādhyatvaṃ matamasmākam /
taccātmani vipakṣe gatamiti vyāptivikalamiti vākyaśeṣaḥ /
satyo 'pyātmā dehādyātmanā vijñāto vedāntajanitasamyagvijñānavṛttiviṣaya iti pareṇāpyaṅgīkāryam /
anyathā avidyānivṛttyanupapatteriti /
*2,121*
$bādhyatvanirvacanam$
athavā dṛṣṭāntaṃ pratyācaṣṭe- jñānabādhyatvamiti //
apipadena sadasadvilakṣaṇatvalakṣaṇaṃ sādhyamanirvācyatvaṃ samuccinoti /
tuśabdo jñānabādhyatvamabhimatādvayavacchinatti /
na siddhiṃ śuktirajatādāviti śeṣaḥ /
śuktirajatāderanirvacanīyatvaṃ tāvatprativādino mamāsiddham /
mayātyantāsattvenāṅgīkṛtatvāt /
ata eva jñānabādhyatvaṃ mama tatrāsaṃmatam /
taddhi jñānanivartyatvaṃ parasyābhimatam /
na cāsatastatsambhavati /
tasya nityanivṛttatvāt /
ataḥ sādhyasādhanavikalo 'yaṃ dṛṣṭāntābhāsaḥ /
nanu pratipannopādhau niṣedhapratiyogitvaṃ bādhyatvamastyeva śuktirajatādau /
maivam /
tathā satyasattvaprasaṅgāt /
vakṣyate caitat /
yadi tarhi na bādhyatvaṃ śuktirajatādeḥ /
(bāḍham /
nanu) sakalalokavirodhādiprasaṅgaḥ /
maivam /
tvadabhimatasyābhāve 'pyanyasya bādhyatvasya tatra vidyamānatvāt /
kiṃ tadityata āha- vijñātasyeti //
bādhyatvamiti prakṛtaprakṛtyarthaṃ bādhyaṃ taditi sāmānyena parāmṛśati /
kecinnedaṃ rajatamiti hyadhyastavastvabhāvabodhaṃ bādhamāhuḥ /
apare tu śuktiriyamiti virodhibhāvāntarajñānam /
tadubhayaṃ pratyekamavyāpakam /
śābdādau dvayorapi bādhatvaprasiddheḥ /
tasmādubhayānugatametaducyate /
rajatatvādinā vijñātasya purovartinaḥ śuktitvādinā vijñānaṃ khalvanyathāvijñātasya samyagvijñānaṃ bhavati /
evamasato rajatasya sattvādināvagatasyāsattvādinā vijñānamapyanyathāvijñātasya samyagvijñānaṃ bhavatyeva /
samyagvijñānaṃ bādha ityevokte sarvamapi samyagjñānaṃ bādhaḥ prasajyeta /
naca tathā vyavahāraḥ /
tannivṛttyarthamanyathāvijñātasyetyuktam /
anyathāvijñātasya jñānamityevokte dhārāvāhikabhrame rājatatvenāvagatasya śuktikāśakalasya punarnāgavaṅgatvādijñāne 'pi prasaṅgaḥ /
tannirāsāya samyagityuktam /
anyatheti /
tatsvarūpāpekṣayā /
tena ghaṭasyaiva paṭādyapekṣayānyathā ghaṭatvena jñānasya punarghaṭatvena jñāne prasaṅgo nirastaḥ /
chalaprasaṅgāt /
tathāpi rajatatvenāvagatasya śuktikāśakalasya śuklatvādijñāne prasaṅgastadavasthaḥ /
evamekenānyathāvijñātasya puruṣāntarasambandhini tasyaiva vā puruṣasya kālāntarabhāvinyājānasiddhe samyagvijñāne prasaṅgo 'pīti cenmaivam /
bādhatiḥ khalu loḍane paṭhyate /
tacca jñānāsyārthasya vāstu /
na tāvajjñānasya /
tasya kṣaṇikatvena svata eva loḍitatvāt /
samyagvijñānasyāpyuttarajñānavināśyasya bādhitatvavyavahāraprasaṅgāt /
nāpyarthasya /
śuktiśakalādestādavasthyāt /
rajatādenirtyaloḍitatvāt /
ataḥ pūrvajñānaprasañjitasyānyathākārasya loḍanamiveti vaktavyam /
tathāca sati ko 'tiprasaṅgaḥ /
tatkiṃ vaktavyametat /
nahi /
kathamanucyamānaṃ jñāsyate /
anyathāvijñātasyeti vacanasāmarthyāt /
anyathā samyagvijñānamityevāvakṣyat /
kimaneneti /
tadviṣayatvaṃ bādhyatvamiti śeṣaḥ /
*2,135*
$anirvacanīyalakṣaṇanirāsaḥ$
athavānirvacanīyamamukhyaṃ sadityuktam /
tatra kimidamanirvacanīyatvam /
kiṃ niruktivirahaḥ /
kiṃvā niruktinimittavirahaḥ /
nādakyaḥ /
anirvacanīyamityādinirukteḥ sattvenāsambhāvitvāt /
dvitīye 'pi niruktinimittaṃ jñānamartho vā syāt /
nādyaḥ /
jñānasyobhayavādisiddhisadbhāvāt /
na dvitīyaḥ /
yatā pratibhāsamarthasyālaukikasya rajatādermāyāvādinābhyupagatatvādityāśaṅkaya pareṇānirvacanīyasya lakṣaṇadvayamabhihitam /
sadasadvilakṣaṇatvamanirvacanīyatvaṃ jñānabādhyatvaṃ ceti /
tatrādyaṃ tāvannirākaroti- vailakṣaṇyaṃ sataśceti //
vyākhyānāni tu pūrvavadeva /
tatra yāvatsu pakṣeṣu siddhāthartvaparyavasānaṃ tāvatsvanirvacanīyatvasya sattvāvirodhitvena na sanprapañcaḥ kintvanirvacanīya ityārambhāsaṅgatirdeṣo 'vagantavyaḥ /
yatra punarbādhādiparyavasānaṃ tatrāvyāptiravagantavyā /
athavānirvacanīyatvena viyadādikaṃ śuktirajatādikaṃ ca parasyābhimatam /
tatra sata eva sattvena pramitasyaiva viyadāderviśvasyāsadvilakṣaṇatvameva svayaṃ sat /

evamasata evāsattvena pramitasyaiva śuktirajatāderviśvasya sarvasyāpyāropitasya sadvilakṣaṇatvameva svayaṃ sat /
viyadādāvasadvilakṣaṇatvamevāsti /
sadvailakṣaṇyaṃ tu pramāṇabādhitam /
tathā śuktirajatādau sadvilakṣaṇatvamevāsti /
asadvailakṣaṇyaṃ tu pramāṇaviruddham /
ato 'sambhavinā tena lakṣaṇenoktena kathaṃ te 'niṣyaṃ nigrahasthānaṃ na bhavedityādiyojanā draṣṭavyā /
bhedavādina ityanena māyāvādino viyadādau sadvailakṣaṇyāṅgīkāraḥ śuktirajatādau cāsadvilakṣaṇatvābhyupagatirāgrahamātramalaivetyabhipraiti /
yadyucyata ityatrāpyuktarītyāsambhavitvādikaṃ jñātavyam /
sanmātratvamityanenātivyāptirucyate /
tathā hi /
brahmaṇo 'pi sanmātratvaṃ sattvānadhikaraṇatvamiti yāvat /
māyāvādinābhyupagatamiti śeṣaḥ /
nirdharmakatvāṅgīkārāt /
asattvānadhikaraṇatvaṃ tu niścitameva /
tasmāttadapi brahmāpi sanno bhavetkintvanirvācyaṃ prasajyeteti /
sattvenāsattvena ca vicārāsahatvamanirvacanīyatvaṃ na punaḥ sattvāsattvadharmānadhikaraṇatvam /
brahma tu sattvena vicārasahaṃ kathamanirvacanīyaṃ syāditi cenna /
sattveneti tvapratyayārthasyānabhyupagamāt /
kiñca yo viyadādau vicāraḥ sa brahmaṇyapi samāna iti kathaṃ na tasyānirvacanīyatvam /
yathoktam /
"sarvavailakṣaṇyāṅgīkārāt'; ityādi /
nirākariṣyate cāsau durvicārastatra tatreti /
dvitīyamapi lakṣaṇaṃ nirākaroti- jñānabādhyatvamiti //
yadi jñānabādhyatvaṃ nāmoktavidhayā śuktirajatādeścāsatvenāvidyopādānakatvābhāvāt /
tataścāsambhavitvaṃ lakṣaṇadoṣaḥ /
yadi punarjñānavināśyatvamātram /
tathāpi viyadādau nitye nityatvādeva śuktirajatādau cāsatvānna siddhamityavyāptiḥ /
yadi ca pratipannopādhau niṣedhapratiyogitvaṃ tadapi viyadādau na siddhamityavyāptireva /
upapattayastūktā vakṣyamāṇāścānusandheyāḥ /
nanu bhavatāpi bādhyatvaṃ kimapyaṅgīkaraṇīyameva /
padasya nirarthakatvāyogāt /
tadevāsmākamanirvacanīyalakṣaṇaṃ bhavatvityata āha- prativādino vijñātasyeti //
prativādino mama matamiti sambandhaḥ /
taccātmanyanirvacanīye 'pyastītyativyāptamiti śeṣaḥ /
atrānyathāvijñānameva bhrāntiḥ /
tatprasañjitānyathā'kāraloḍanaṃ samyagvijñānameva bādha ityavadhāraṇatayā matāntarāṇi nirastāni veditavyāni /
hi śabdena tatra pramāṇaprasiddhiṃ sūcayati /
*2,149*
$prabhākareṇa pariṇāmapakṣānuvādaḥ$
atha pañcākhyātivādaḥ //
iha khalu kecidyathārthameva sarvavijñānamiti manyamānā nānyathākhyātiṃ sahante /
tathā hi /
keyamanyathākhyātirnāma /
yadi tāvadanyathāpariṇate vastuni khyātiranyathākhyātiḥ /
tadā ghaṭādipratyayāḥ sarve 'pyanyathākhyātitvādvibhramāḥ prasajyeran /
kiñca śuktikāyā rajatākārapariṇāmaḥ kiṃ sakāraṇa utākāraṇaḥ /
na tāvadakāraṇaḥ /
kādācitkatvānupapatteḥ /
ādye kāraṇaṃ vācyam /
karaṇadoṣa iti cenna /
tasya karaṇasambandhinaḥ śuktikāpariṇāmahetutvānupapatteḥ /
anyathā tadaiva sakalārthānāṃ rajatarūpapariṇāmaprasaṅgāt /
duṣyakaraṇasaṃsargo heturiti cettathāpi kiṃ śuktitvāpagamena rajatarūpapariṇāmaḥ /
kiṃ vā tadanapagamena /
ādye puruṣāntareṇāpi tadā śuktitvaṃ na pratyetavyam /
dvitīye bhrāntenāpi tatpratyetavyam /
kiñca śuktitvāpagame bādhe 'pi na tadbhāyāt /
atha punaḥ śuktayākāreṇa rajataṃ pariṇatamiti cenna /
karaṇadoṣasya kāraṇasyābhāvāt /
bādho 'pyevaṃ tenaiva gṛhyata iti cenna /
ghaṭāderapi kulālādimātravedyatāpātāt /
sukhādivaditi cenna /
bāhyāntaratvena viśeṣāt /
anyathoktātiprasaṅgānistārāt /
*2,154*
kiñca doṣavaśādrajatākāreṇa pariṇatā cecchuktistadā doṣāpagame 'pi tathaiva kathaṃ nāvatiṣṭhate /
nahi nimittakāraṇanāśātkāryanāśo dṛṣṭaḥ /
kamalakuḍmalavikāsanimittasāvitratejo 'pagamasya vikāsanivṛttihetutā dṛṣṭeti cenmaivam /
dalavibhāgo hi vikāso nāma /
sa ca kṣaṇikatvātsatyeva sāvitratejasi nivṛttaḥ /
saṃyogapradhvaṃsastu na kadāpi nivartate punaḥ saṃyogalakṣaṇo mukulībhāvastu śītādinodanajanya eva /
sthāyitve 'pi vibhāgasyānyadeva tannāśe nimittamiti yatkiñcidetat /
paratvādivatsyāditi cenna /
vipratipatteḥ /
kiñcotpannaṃ cedrajataṃ vinaṣṭaṃ tadā tathaiva pratītiḥ syāt na punarnedaṃ rajatamiti bādhabuddhiḥ /
etena duṣyakaraṇajanyādvijñānādrajatametyapi parāstam /
kā caivaṃ sati doṣavācoyuktiḥ /
nahi mṛdo ghaṭākārapariṇāmasya nimittaṃ daṇḍacakrādikaṃ doṣatvena manyante /
kiñca yasyāḥ pratītestadālambanaṃ tata eva tajjanma kiṃvā pratītyantarāt /
nādyaḥ /
parasparāśrayaprasaṅgāt /
utpanne hi rajate tadālambanāyāḥ pratīterjanma, tasyāṃ jātāyāṃ rajatotpattiriti /
na khalu nirālambanā pratītirutpadyate /
dvitīye 'pi kiṃ tatpratītyantaraṃ śuktikā'lambanam /
uta śuktikārajatāntarālambanam /
athavārthāntarālambanam /
nādyaḥ /
sarvatra śuktipratītyanantaraṃ rajatotpādaprasaṅgāt /
śuktirajatapratīteḥ prāk śuktiriti pratītiniyamābhāvācca /
duṣyakaraṇālocitaśuktisādhāraṇākārapratīte rajatajanmeti cenna /
sādhāraṇākāramātradarśanānantaraṃ rajatapratītiniyamābhāvāt /
kāraṇavaikalyaṃ tatra kalpyata iti cet /
syādetadevam /
yadi rajatajanma pramitaṃ syāt /
pratītiṃ tu prakārāntareṇopapādayiṣyāmaḥ /
na dvitīyaḥ /
pūrvarajatasyāpi tadeva kāraṇamiti rajatapratītipravāhāvicchedaprasaṅgāt /
na tṛtīyaḥ /
atiprasaṅgāt /
tadevaṃ bhrāntibādhayoranupapatterna pariṇāmapakṣo yuktaḥ /
*2,159*
nāpi vastuno vastvantarātmanāvabhāso 'nyathākhyātiriti yuktam /
tathā hi kiṃ vastuno vastvantarātmanā satī utāsatī /
ādye na bhrāntirnāpi bādhaḥ /
sarveṣāṃ ca sarvaṃ sarvātmanā pratīyeta /
na hi doṣaḥ karaṇasaṃskāraḥ /
tathā satyaduṣyakāraṇena na kiñcidupalabhyeta /
kiñcaivaṃ sati rajatasaṃvitsamīcīnā śuktireveyamiti cāsamīcīnetyāpadyeta /
na dvitīyaḥ /
asataḥ pratītyanupapatteḥ /
upapattau vā kiṃ rajatasyāpi vastutvagrahaṇena /
etenāsambaddhaviśeṣaṇaviśiṣṭapratītiranyathākhyātiriti nirastam /
asato viśeṣaṇasambandhasya pratītyanupapatteḥ /
upapattau vā kimasatkhyātivādibhiraparārddham /
atha brūṣe 'nyākāraṃ jñānamanyathākhyātiriti /
tadasat /
samīcīnajñānasyāpyāntarabāhyatvādinā 'rthavilakṣaṇākāratvena vibhramatvāpatteḥ /
*2,161*
anyākārollekhijñānamanyālambanamanyathākhyātiriti tu viruddham /
tathā hi /
na tāvatsadasadbhāvamātreṇālambanaṃ sadbhāvamātrasya sarvavastupratyayasādhāraṇyena sarvapratyayānāṃ sarvārthālambanatvāpatteḥ /
sarvaṃ sarvajñatā caivaṃ sati syāt /
atītādiviṣayasya nirālambanatāpātaśca /
etena purodeśe sadbhāvenālambanatvamapi pratyuktam /
naca kāraṇatvenālambanam /

rūpādijñānasya cakṣurādyapi kāraṇamiti tadālambanatvaprasaṅgāt /
atītānāgataviṣayatvaṃ ca jñānasya na syāt /
atītānāgatayorasattvena kāraṇatvānupapatteḥ /
etena viṣayatayā kāraṇatvamityapi nirastam /
ātmāśrayatvaṃ caivaṃ sati syāt /
viṣayatvasyaiva nirūpyamāṇatvāt /
kiñcaivaṃ viṣayatvamityevāstu /
kiṃ kāraṇatayā vyarthayānarthajananyā /
kiṃ cedaṃ viṣayatvam /
yena yasyātiśaya utpadyate sa tasya viṣaya iti cet /
atiśayo hi jñātatā vā syādvayavahāro vā /
nādyaḥ /
anabhyupagamāt /
abhyupagame 'pyatītādijñānasya nirviṣayatvāpātāt /
na hyasati dharmiṇi dharmotpādo yujyate /
na dvitīyaḥ /
atadarthino vyavahārānutpattāvaviṣayatvāpatteḥ /
vyāghracorādijñānānantaramādīyamānasya daṇḍāderapi tadviṣayatvaprasakteśca /
yadvijñānaṃ yadākāraṃ tattadālambanamiti tu tathāgatamatamanudhāvati /
*2,163*
yatsannikṛṣṭakaraṇena yajjñānaṃ janyate tattadviṣayamityapi na /
rūpādijñānasyākāśādiviṣayatāpātāt /
nahi rūpādijñānamutpādayaccakṣurākāśādinā na sannikṛṣṭata iti yujyate /
pratyabhijñā ca tattāsannikṛṣṭakaraṇajanyā na tadviṣayā syāt /
naca vākyaṃ vākyārthena sannikṛṣṭate /
yena tajjanitajñānasya vākyārtho viṣayaḥ syāt /
ākāśādiviṣayataivaṃ cāpadyeta /
liṅgajñānāccātmasannikṛṣṭājjāyamānaṃ liṅgijñānamātmaviṣayamāpadyeta /
tasmādyajjñānaṃ yatpratibhāsaṃ tadeva tasyālambanamiti mantavyam /
tatra rajatajñāne śuktiravabhāsate na veti vaktavyam /
avabhāsata iti bruvāṇaḥ ślāghanīyaprajño devānāṃ priyaḥ /
yadi saṃvidi bahumānavānneti brūyāttadā kathaṃ tacchuktikālambanaṃ syāt /
kiñca rajatamavabhāsate śuktikālambanaṃ cedatiprasaṅgaḥ kataṃ pariharaṇīyaḥ /
nanu rajatāvabhāsasya rajataviṣayakatve tena rajatena bhavitavyam /
kathaṃ na bhavitavyam /
nahi sampratipannasamīcīnarajatasvīkāre 'pi nimittamastyanyadrajatāvabhāsāt /
na hyanyatararajatapratibhāsapakṣapāte kāraṇamasti /
nāstyatra rajatamityapi pratibhāso 'stīti cet /
satyam /
pratibhāsasāmarthyādrajatābhāvo 'pyaṅgīkṛta eva purataḥ /
pratītyorvirodhaḥ syāditi cenna /
yathā na virodhastathā vakṣyamāṇatvāt /
*2,166*
na cānyathākhyātijanane kāraṇaṃ paśyāmaḥ /
naca cakṣurādikameva kāraṇam /
tasya samīcīnajñānakaraṇatāvadhāraṇāt /
na khalu jarāmaraṇavidhvaṃsaheturjātu sudhā taddheturapi bhavati /
kāraṇaikye kāryabhedasyākasmikatvaprasaṅgāt /
nacādṛṣṭabhedātkāryabhedaḥ /
tasya kāryabhedaniścayottarakālaṃ niśceyatvāt /
kāryabhedasya ca vipratipannatvāt /
doṣasahakṛtādindriyādevānyathājñānajananamityapyasat /
doṣā hi kāraṇānāmautsargikakāryajananasāmarthyaṃ nighnanti /
natu viparītakāryajananasāmarthyamādadhāti /
na khalu duṣyaṃ kuṭajabījaṃ vaṭaṃ janayati /
kiṃ nāma na janayatyeva kuṭajāṅkuram /
naca vaktavyaṃ dāvadahanadagdhavetrabījānāṃ kadalīkāṇḍajananasāmarthyamupalabdhamiti /
pākena dravyāntarotpattesteṣāmabījatvāt /
*2,168*
kiñca pradarśitākāravyabhicāre pratyayasya sarvatra vyabhicāraśaṅkā durvārā syāt /
tathāca kathaṃ bāhyārthaninhavaṃ nirākurmaḥ /
tathāhi jñānameva khalu sarvatra vastuvyavasthāpakaṃ nānyat /
taccetkvacidvayabhicarati /
tadā tatsarvatra śaṅkitavyabhicārameva /
naca tacchaṅkāpaṅkasaṅkṣālanakṣamaṃ kiñcidanyadvijñānāt /
tacca sakalamapi śaṅkākalaṅkasaṅkocitaprabhāvaṃ na prabhavatītyuktam /
tataśca kuto bāhyārthapratyāśā /
naca vācyaṃ yathā ghaṭādeḥ pārthivasya vahnivyabhicāre 'pi na dhūmasyāpi tadvayabhicāraḥ śaṅkayate /
evamekajñānasyārthavyabhicāre 'pi na sarvatra vyabhicāraśaṅketi /
vaiṣamyāt /
asti hi tatra pārthivatvāviśeṣe 'pyavyabhicāraniścayopāyo dhūmatvādirevāvāntaro viśeṣaḥ /
nahi tatra bādhakaṃ kiñcit /
tenopapadyate tatrāśvāsaḥ /
prakṛte tu na jñānatvāvāntaraviśeṣamanāśvāsa nirasanakṣamamīkṣāmahe /
naca bādhakabhāvābhāvarūpādviśeṣādvayavastheti vācyam /
bādhakasyāpi jñānatvena śaṅkāspadatvāt /
na khalu bādhakasya kimapi śṛṅgamasti /
bādhakābhāvaścānupasañjātabādhabhrame samānaḥ /
saṃvādakabhāvābhāvābhyāṃ viśeṣa iti cenna /
uktottaratvāt /
saṃvādakamapi jñānameveti tadapi kathaṃ saṃśayāspadaṃ na syāt /
tatrāpi saṃvādakāntarānveṣaṇe 'navasthā kuto na bhavet /
aṅgīkṛtaśca pareṇa dhārāvāhikabhrame 'nyonyasaṃvādaḥ /
etena jñānajanyavyavahāravisaṃvādāvisaṃvādalakṣaṇo 'pi viśeṣaḥ parāsto veditavyaḥ /
tadviśeṣagrāhiṇyapi viśvāsakāraṇābhāvāt /
api ca pratīyamāno 'yaṃ rajatākāraḥ kutastya iti vaktavyam /
na tāvatpurovartiniṣṭha itīṣyamanyathākhyātivādinām /
bādhavirodhaśca tathā sati syāt /
nāpi deśāntaravartīti vakṣyāmaḥ /
tataśca jñānastha evāyamityāpatitam /
tathā ca jitaṃ sākāravijñānavādibhirbauddhaiḥ /
*2,170*
nanu tarhīdaṃ rajatamityādipratyayasya kā gatiḥ /
ucyate /
rajatamidamiti dve jñāne smṛtyanubhavarūpe /
tatredamiti purovartidravyamātragrahaṇam /
doṣavaśāttadgatasya śuktitvasāmānyaviśeṣasyāgrahaṇāt /
tatredamiti purovartidravyamātragrahaṇam /
doṣavaśāttadgatasya śuktitvasāmānyaviśeṣasyāgrahaṇāt /
tanmātraṃ ca gṛhītaṃ sadṛśatayā saṃskārodbodhakrameṇa rajatasmṛtiṃ janayati /
sā ca gṛhītagrahaṇasvabhāvāpi doṣavaśādgṛhītatattāṃśapramoṣeṇa gṛhītisarūpāvatiṣṭhate /
tathāca rajatasmṛteḥ purovṛttigrahaṇasya ca mithaḥ svarūpato viṣayataśca bhedāgrahaṇātsannihitarajatajñānasārūpyeṇedaṃ rajatamiti bhinne api grahaṇasmaraṇe abhedavyavahāraṃ sāmānādhikaraṇyavyapadeśaṃ ca pravataryataḥ /
kuta etaditi cenna /
anyathānupapatteruktatvāt /
kiñcedamiti purovarti nayanasamprayogajaṃ jñānamanubhava ityavivādam /
rajatajñānaṃ ca na tāvadindriyajam /
indriyasya sannikṛṣṭāthar eva jñānajananasāmarthyāt /
anyathā sarvasārvajñaprasaṅgāt /
naca viprakṛṣṭena rajatena sannikarṣo 'sti /
tatkāryasya sākṣātkārasya kadāpyadarśanāt /
naca śuktiśakalasannikarṣādevendriyaṃ rajatajñānamutpādayatīti sāmpratam /
atiprasaṅgāt /
naca doṣasadasadbhāvābhyāṃ vyavasthā /
doṣāṇāṃ viparītakāryakāritayā nirastatvāt /
bhasmakadoṣadūṣitasya jāṭharajātavedaso bahutarā'hārapariṇatihetutopalabhyata iti cenna /
vipratipatteḥ /
doṣasyaivā'hāravikārahetutopapatteḥ /
naca dahanakāryaṃ kathaṃ doṣaḥ karotīti vācyam /
kārye 'pi vaijātyopalambhāt /
jāṭharāgnipariṇatā hi rasāḥ śarīropacayahetavo na bhasmakapariṇatāstathā /
tasmānnedamindriyajam /
naci liṅgādyanusandhānavidhurāṇāmapi jāyamānamanumānā'diprabhavamiti vaktuṃ śakyate /

ataḥ pratyutpannakaraṇābhāve 'pyutpadyamānenānena pariśeṣātsmaraṇenaiva bhavitavyam /
*2,173*
kiñcedaṃ smaraṇamanākalitarajatasyānutpadyamānatvātsampratipannasmaraṇavat /
nacedamasmaraṇam /
tattāṃśavikalatvātsampratipannavaditi yuktam /
padātpadārthasmṛtau hariharādismṛtau ca vyabhicārāt kiñcānubhūtaṃ tāvanna samastaṃ smaryate /
tattāṃśaścātītadeśakālasambandhaḥ smaryamāṇadharmaḥ /
tathāca smaraṇaṃ ca bhavatu /
bhavatu doṣavaśātpramuṣitatattāṃśam /
naca vipakṣe bādhakaṃ kiñcidityaprayojako hetuḥ /
naca neyaṃ smṛtirindriyajanyatvāt /
taccendriyavyāpārānvayavyatirekānuvidhāyitvāditi vācyam /
smṛtibījasaṃskārodbodhahetupurovartisādhāraṇākāragrahaṇa evendriyavyāpārānvayavyatirekayorupakṣīṇatvāt /
nanvevaṃ satyanāsvāditatiktasya śiśostiktasmaraṇānupapatteḥ kathaṃ tikto guḍa iti pratyaya iti cenna /
janmāntarānubhūtatvāt /
adṛṣṭavaśācca kasyacideva smaraṇamupapadyate /
athavā nāyaṃ niyamo grahaṇasmaraṇe evāgṛhītaviveke vyavahārādipravartake iti kintu kvacidgrahaṇe eva mitho 'gṛhītabhede /
yathā pītaḥ śaṅkha iti /
atra hi viniryannayanaraśmivartinaḥ pittadravyasya pītatvaṃ doṣavaśāddravyarahitaṃ gṛhyate /
śaṅkho 'pi guṇahīnaḥ svarūpamātreṇa gṛhyate /
tadanayorguṇaguṇinoritaretarāpekṣiṇorasaṃsargāgrahātsārūpyātpītacirabilvādiphalapratyayāviśeṣeṇābhedavyavahāraḥ sāmānādhikaraṇyavyapadeśaśca bhavataḥ /
yattu kajjalakālimāgrahaṇaṃ tattiryagavasthānāt /
asvacchatayā nayanaraśmipratibandhakatvācca /
pittaṃ tu ājarvāvasthitaṃ kācamiva svacchaṃ na pratibandhakamiti viśeṣaḥ /
evaṃ tikto guḍa iti vyavahāro 'pi /
kvacitpunaḥ smaraṇe evāgṛhītaviveke /
yathā sa ghaṭastatrāsīditi /
anayaiva diśālātacakrādivyavahārāḥ sarve 'pi nirvāhyāḥ /
*2,177*
kiñca viparyayamaṅgīkurvāṇenāpi vivekāgraho grāhya eva /
na hi vivekagrahe viparyayāvakāśo 'sti /
virodhāt /
anyathā viparyayanivṛttyanupapatteḥ /
tathāca tata eva sarvasyopapattau kiṃ viparyayakalpanayā /
na cānyathākhyātau kimapi pramāṇamasti /
bhedāgrahaprasajjitābhedavyavahārabādhanenaiva nedamiti vivekajñānasya bādhakatvamapyupapadyate /
tadupapattau cāgṛhītavivekasya jñānadvayasya bhrāntitvamapi lokasiddhaṃ siddham /
tathāca prayogaḥ /
vigītapratyayo yathārthaḥ /
pratyayatvātsampratipannavat /
nanvatra vigītapratyayo nāma kiṃ purovartinirvikalpakajñānamuta sadṛśadarśanotthaṃ rajarasmaraṇam /
kiṃ vobhayamāhosvidrajatapurovartyekatājñānamāhosvitpramuṣitabhedaṃ vedanadvayam /
tatrādyapakṣatraye siddhasādhanatā /
caturthe vādyāśrayāsiddhatvamapasiddhānto vyāghātaśca /
pañcame prativādyāśrayasiddhateti cet /
maivam /
asti tāvatpurovarti nirvikalpakajñānam /
asti ca sadṛśapurovartidarśanajanitā rajatasmṛtiḥ /
tathāstyeva ca tatsamutthaṃ savikalpakamidamiti vedanātsavivādabhedābhedaṃ rajatavedanam /
tatra vipratipannau bhedābhedau vihāyedaṃ rajatamityavagamamātramidaṃ rajatamityādisāmānādhikaraṇyavyavahārakāraṇaṃ pakṣatvena vivakṣitaṃ cetko virodhaḥ /
nahi vipratipannākāreṇaiva pakṣīkāraḥ kvacit /
mā hi bhūnnityānityāgnimadanagnimacchabdaparvatapakṣīkāre prakṛtadoṣānuṣaṅgādbhaṅgo 'numānamudrāyāḥ /
*2,181*
kiñca siddhasyaiva pakṣīkaraṇam /
vimatākārasyāpi siddhatve kiṃ sādhyeta /
vimatau ca bhedābhedau vibhramagocaravivādāvasare /
bhede hi vedanayoridaṃ vedanam purovatirmātragocaram na rajatavātā vetti /
rajatavedanamapi rajatamātragrāhi nedamiti purovartinamanūdya tasyaiva rajatatāmidaṃ rajatamiti /
vidadhāti /
kintu rajatamityeva yasya kasyacidrajatatvamanusandhatte /
tacca na pramāṇaviruddhamiti kvānyathākhyātiḥ /
atastadvādibhirabheda eva vaktavyo 'pākartavyaścākhyātivādibhirityastyeva vipratipattiḥ /
tato vipratipannākāraṃ parityajyedaṃ rajatamityavagamamātrapakṣīkāre na kaściddoṣaḥ /
kathamanyathākhyātivādīdaṃ rajatamiti jñānasya purovartiviṣayatvasādhanāya sādhanamupanyasyannito doṣādvimucyeta /
atha rajatāthirnaḥ śuktikāyāṃ pravṛttau hetubhūtaṃ jñānaṃ mayā pakṣīkriyata iti cenmoccairvāccaḥ paro 'pi śroṣyati /
īśvarajñānena siddhasādhanatā syāditi cettavāpi bādhaḥ kathaṃ na syāt /
prakṛtapravṛttiheturanīśvarajñānaṃ pakṣīkriyata iti cenmamāpi tathaiva syāt /
tvayeśvarānabhyupagamādvayarthaṃ viśeṣaṇamiti cettarhi māṃ prati tavāpi kathaṃ na vyartham /
tathāpi vyāptijñāne siddhasādhanateti cettatraiva tava bādhaprasaṅgaḥ /
idaṃ jñānādagṛhītavivekaṃ rajatajñānamiti vipratipattiviṣayamuddhāṭayāmīti cetsamametanmamāpi /
*2,186*
kiñca vivādādhyāsitaṃ rajatajñānaṃ rajataviṣayaṃ rajatajñānatvātsaṃmatavat /
atrāpi pūrvavadvimativiṣayo vivecanīyaḥ /
syādetat /
kimidaṃ rajatajñānaṃ nāma rajatasya jñānaṃ rajatajñānam /
rajataṃ ca tajjñānaṃ ceti vā /
rajataśabdollekhijñānaṃ vā rajatārthinaḥ pravṛttihetujñānaṃ vā rajatamiti jñānaṃ vā /
na prathamaḥ /
ṣaṣṭhayarthasya viṣaṭaviṣayibhāvavyatirekeṇāsambhavātsādhyāviśiṣṭatvāt /
na dvitīyaḥ /
ubhayāsiddheḥ /
jñānasya nirākāratvāt /
na tṛtīyaḥ /
ullekhārthasya viṣayatve 'siddheḥ /
tajjñānajanitasmṛtimātrayonitve pūrvapadamātrajñānenāpi rajatapadasya smaraṇasambhavena vyabhicārāt /
na caturthaḥ /
vivekagrahavādināmidamiti jñānasyāpi śuktikā'lambanasya taddhetutvena vyabhicārāt /
na pañcamaḥ /
pūrvoktapakṣābahirbhāvāditi /
maivam /
anyathākhyātivādinā kiṃ śuktikājñānaṃ śuktiviṣayamanyathākhyātirucyate /
uta rajatajñānaṃ śuktiviṣayam /
ādye na no vivādo yathārthakhyātitvāt /
dvitīye rajatajñānaśabdena yo 'rthaḥ pareṇa vivakṣyate sa evāsmākaṃ heturbhaviṣyati /
tathā hi na tāvadādyaḥ kalpaḥ pareṇāṅgīkartumucitaḥ /
vyāghātaprasaṅgāt /
śuktirajatayorabhedaprasaṅgācca /
na dvitīyaḥ /
anabhyupagamāt /
na tṛtīyaḥ /
kadācicchaktikājñānasyāpyanyathāsaṅketitarajataśabdasmṛtihetutvasambhavenānyathākhyātiprasaṅgāt /
nāpi caturthaḥ /
yatra śuktikātadadhastadrajatamastīti vākyaṃ śrutavataḥ śuktijñānamapi rajatāthirpravṛttiheturbhavatīti tasyāpyanyathākhyātitāpātāt /
nāpi pañcamaḥ /
prāguktapakṣābahirbhāvāt /
ato rajatajñānaṃ nāmoktapakṣeṣu kiñcidaṅgīkṛtya taddoṣo vā pariharaṇīyaḥ /
pakṣāntaraṃ votprekṣaṇīyam /
tattvameva mayā hetūkariṣyata iti yatkiñcidetat /
kecitpunā rajataviṣayaṃ jñānamityeva hetvarthamupagamya rajatetarāviṣayatvaṃ sādhyamaṅgīkṛtya sādhyāviśiṣṭatādoṣaṃ pariharanti /
tadasat /
rajataghaṭāviti jñāne vyabhicārāt /
anyatarāsiddheśca /

tasmādukta eva parihāraḥ /
api ca jñānatvaṃ yathārthamātravṛtti jñānamātravṛttitvātpramātvavat /
śuktikā na rajatatvenāvabhāsate tadrūpeṇāsattvāt /
yadyadrūpeṇāsattattadrūpeṇa nāvabhāsate /
yathā meruḥ sarṣapatvena /
idaṃ rajatatādātmyaṃ na pratyetuṃ śakyamasattvātkūrmaromavat /
tasmādakhyātipakṣa eva śreyāniti /
*2,190*
$prabhākarākhyātinirāsaḥ$
atrocyate /
yattāvadanyathākhyātilakṣaṇaṃ nirākṛtamanyākārollekhityantena tadiṣyamevāsmākam /
anyadanyātmanā viṣayīkurvajjñānamanyathākhyātirityaṅgīkārāt /
yathoktam asataḥ sattvapratītiḥ sato 'sattvapratītirityanyathāpratītireva bhrāntitvāditi /
nanvanyasyānyātmatā satī utāsatī /
asatīti brūmaḥ /
asato na pratītiriti cenna /
tasyā upapādayiṣyamāṇatvāt /
evaṃ sati rajatasyāpi kutaḥ sattvamaṅgīkaraṇīyamiti cenna /
ko hi brūte rajataṃ saditi /
vakṣyāmo hyabhinavānyathākhyātisvarūpamupariṣṭatvāt /
atra kenacitpralapitam /
khaṇḍo gauḥ śuklaḥ paṭa ityādayaḥ sarva eva savikalpakapratyayā vibhramāḥ prasajyeran /
sāmānādhikaraṇyapratyayasya tādātmyālambanatvāt /
tasya cātrābhāvāditi /
tadatīva mandam /
tathā hi /
sāmānādhikaraṇyapratyayo hi kayostādātmyamavalambate /
kiṃ guṇakriyājātyādeḥ dravyeṇota guṇādīnāmeva parasparamatha guṇāśrayasya kriyāśrayeṇetyādi /
nādyaḥ /
asaṃmateḥ /
na hi śuklaḥ paṭa ityasya śauklayaṃ paṭa ityartho 'bhimato laukikānām /
naca calati paṭa ityasya calanaṃ paṭa ityartho 'bhimataḥ /
nāpi khaṇḍo gaurityetatkhaṇḍatvaṃ gotvaṃ ca piṇḍa evetyanena samānārtham /
tathātve daṇḍī devadatta ityasyāpi daṇḍadevadattatādātmyaviṣayatāpatteḥ /
daṇḍīti śābdavyavahāre bhedārthapratyayaprayogājjñānamapi tādṛśaṃ kalpyata iti cetsamamatrāpi /
śuktaguṇo 'syāstītyasminnarthe 'rśaādibhyo 'jityakārapratyayavidhānāt /
calatītyādau tu sphuṭa eva prakṛtipratyayayorarthabhedaḥ /
nahi gauriti gotvamucyate tathātve tvapratyayavaiyarthyāt /
ata eva śuklaḥ paṭa ityuktvā śauklayaṃ paṭasyeti vyākartāro bhavanti /
*2,196*
ata eva na dvitīyaḥ /
na hi śuklaḥ paṭaścalatītyasya śauklayaṃ paṭatvaṃ calanaṃ caikamityarthaścetasi cakāsti pratipattṛṇām /
tathā sati daṇḍī kuṇḍalī devadatta ityasyāpi jñānasya daṇḍakuṇḍaladevadattatvatādātmyaviṣayatāpātāt /
tṛtīyastu syādeva /
samānamekamadhikaraṇaṃ yeṣāṃ te hi samānādhikaraṇāsteṣāṃ bhāvaḥ sāmānādhikaraṇyam /
tathāca guṇādīnāmāśrayeṇa parasparaṃ ca bhedaḥ āśrayāṇāṃ cābhedaḥ sphuṭa eva /
nahi svayameva svasyādhikaraṇam /
nāpi samānamadhikaraṇaṃ yeṣāmiti parasparābhede yujyate /
nacāśrayabhede tasya samānatāsti /
naca guṇādyāśrayasya bhede pramāṇamasti /
viśiṣṭayorbhede 'pi na tat guṇādyāśrayaḥ /
kintu guṇādyāśrayāśritaṃ vastvantaraṃ tat /
evañca yatra bhedo na tadabhedena pratibhāsate yaccābhedena pracibhāsate na tatra bheda iti kvātivyāptiḥ /
nanu guṇādīnāmāśrayeṇa parasparaṃ cābhedo bhagavato muneḥ siddhāntaḥ /
kvacidbhedābhedau ca /
sāmānādhikaraṇyapratītistu bhedaniṣṭhaiva vyākhyātā /
tathāca punaḥ śuklaḥ paṭa ityādipratyayā vibhramāḥ prasaktāḥ /
maivam /
saviśeṣatvāṅgīvakārāt /
viśadaṃ caitadviśeṣanirūpaṇe vyutpādayiṣyāmaḥ /
*2,199*
yatpunaranyākārollekhītyādināsmadabhimatānyathākhyāteranubhavavirodhaṃ pratijñāya tadupapādanāya yatsannikṛṣṭakaraṇenetyantenālambanalakṣaṇanirākaraṇaṃ kṛtaṃ tadanumatamevāsmākam /
yadvijñānaṃ yatsannikṛṣṭakaraṇena janyate sa tasya viṣaya ityaṅgīkārāt /
nanvatrāpi doṣo 'bhihita iti cenna /
sannikarṣasyāpi kāraṇatayā vivakṣitatvena tasyāsambaddhatvāt /
nahi cakṣurāderākāśādisannikarṣo rūpādijñānakāraṇam, nāpi vākyasyākāśādisannikarṣo vākyārthajñāne hetuḥ, naca liṅgajñānasyātmanā sannikarṣo liṅgijñānanimittam, kiṃ nāmāvarjanīyasannidhayaste sannikarṣāḥ /
liṅgasya sādhyadharmisannikarṣo liṅgijñānakāraṇamiti cenna liṅgajñānasya karaṇatayābhyupagamāt /
anenaiva vākyasya śrotṛśrotrasannikarṣāśrayaṇena dūṣaṇaṃ parāstam /
vākyajñānasyaiva karaṇatvāṅgīkārāt /
tathāpi pratyabhijñāyāṃ tattāṃśena cakṣurāderliṅginā ca liṅgajñānasya vākyārthena vākyajñānasya sannikarṣābhāvādaviṣayatāpattiriti cenna asannikṛṣṭajñāpane 'tiprasaṅgāt /
tadanubhavajanitasaṃskārasahakṛtendriyeṇa pratyabhijñā jāyate, tadvayāptaliṅgaviṣayeṇa ca liṅgajñānena liṅgijñānamutpadyate, saṃsargadharmakapadārthavācipadasamudāyarūpavākyaviṣayajñānena vākyārthajñānaṃ janyate, ato nātiprasaṅga iti cettarhyabhyupagataḥ sannikarṣaḥ /
nahi saṃyogādireva sannikarṣaḥ kiṃ nāma pratyāsattimātram /
*2,202*
tathāpi rūpapratīterātmā viṣayaḥ prasajyeta /
tatra manasaḥ karaṇatvāt /
ātmamanaḥsannikarṣasyāpi rūpajñānaṃ prati kāraṇatvāditi cenna /
asādhāraṇakāraṇasya vivakṣitatvāt /
manasaśca sādhāraṇatvāt /
tarhi manaḥsannikṛṣṭena cakṣuṣā jāyamānaṃ rūpajñānaṃ manoviṣayamāpannamiti cenna /
sannikarṣasyāpyasādhāraṇakāraṇatayā vivakṣitatvāt /
cakṣumarnaḥsannikarṣo hi dravyādijñānasādhāraṇaḥ /
evamanye 'trapa kṣudropadravāḥ pariharaṇīyāḥ /
tadevaṃ janyajñāne viṣayatvasyānyathāvyavasthitatvādyajjñānaṃ yatpratibhāsamityanyathāparibhāṣaṇamanupapannam /
na caivaṃ satyanubhavavirodhaḥ, rajatāvabhāsasya śuktikāsannikṛṣṭakaraṇajanyatvena tadviṣayatvopapatteḥ /
nacātiprasaṅgaḥ, doṣajanyatvatadabhāvādinā vyavasthopapatteḥ /
anyathā rajatajñānādarajate pravṛttāvapi kathaṃ nātiprasaṅgaḥ /
yatpunā rajatāvabhāsasyetyādyāśaṅkaya samādhānamabhihitaṃ tajjñānaikatvasamarthanena nirākariṣyāmaḥ /
*2,206*
astu vā yadvijñānaṃ yatpratibhāsaṃ tattadviṣayamityeva vyavasthā /
tathāpi nānubhavavirodhaḥ /
tatkiṃ rajatāvabhāsasya śuktitvaviṣayatāyāmanubhavavirodhaṃ brūṣe utedantvākārasya /
ādye sampratipattiḥ /
nahi vayamasminpratyaye śuktitvamāvabhāsata iti brūmo yena virodhaḥ syāt, śuktitvapratibhāsasya rajatāvabhāsavirodhitvābhyupagamāt /
dvitīye tu na kaścidvirodhaḥ /
virodhe vā samīcīnarajata idaṃ rajatamiti pratītirna syāt /
idamākārasya rajatapratibhāsaviṣayatāmanabhyupagacchata eva pratītivirodhaṃ vakṣyāmaḥ /
evaṃ sati rajatasyāpi jñānaviṣayatā prasajyata iti cet satyam, iṣyamevaitat /
na caivamakhyātipakṣapātaḥ, jñānaikyābhyupagamāt /
nāpi"śuktikārajate'; iti jñānaṃ vibhramaḥ prasajyate rajatasyāsattvābhyupagamāt, tādātmyāvabhāsābhyupagamācca /
ata evoktamasataḥ sattvapratītiḥ sato 'sattvapratītiriti /

vakṣyati ca viṣayasya kuto bādha ityasato rajatatādātmyorjñānaviṣayatāmācāryaḥ /
nacānyathākhyātijanane kāraṇābhāvaḥ, indriyādereva tatkāraṇatvāt, samīcīnajñānakāraṇasyāpi tasya doṣakaluṣitasya vibhramahetutvopapatteḥ /
naca doṣāṇāṃ svārasikaśaktivirodhitāmātramiti vācyam /
tathā sati viparītaśaktayanādhāyakatvamaṅgīkartavyaṃ doṣāṇāmeva vā /
ādye paśuhiṃsā kiṃ dharmajanane svārasikaśaktimatī utādharmajanana iti vācyam /
ādye kataṃ kratubāhyāpi dharmaṃ na janayet /
dvitīye kathaṃ kratvāntargatāpi dharmaṃ janayet /
sahakārivaśāditi cet aṅgīkṛtaṃ tarhi sahakāriṇāṃ svārasikaśaktipratibandhena viparītaśaktayādhāyakatvam /
na dvitīyaḥ niyāmakābhāvāt /
*2,211*
kiñca kācādayo 'pi viparītajñānajanane sahakāriṇa evāṅgīkriyante /
doṣatvaṃ tviṣyakāryavighātitāmātreṇocyate /
kāmukasya kāminīvibhrameṣu guṇatvābhimānāt /
nacaivaṃ bharjitā(tāḥ)kuṭajadhānā vaṭāṅkuraṃ kuto na janaya(yaṃ)tīti vācyam, padārthaśaktivaicitṛyāt /
kecidvastvantaraśaktimeva pratibadhnanti, yathā bharjanādayaḥ /
kecitsahajaśaktipratibandhena viparītamapi śaktimādadhati, yathā viṣasya mārakatvaśaktiṃ pratibaddhayārogyādi(janana)śaktimādadhānāḥ padārthāḥ /
guṇā eva na te doṣā iti cet kācādayo 'pi guṇā eva na te doṣā ityuktameva /
nanu janakasyaiva sākṣātkāripratyayaviṣayatvaṃ dṛṣṭam /
naca rajatasyedantādātmyasya vāsato janakatvamasti /
tatkathaṃ viṣayatvamiti /
maivam /
tathā satīśvarajñānasya nityasyārtho viṣayo na syāt /
pratyabhijñānasya ca tattāṃśo viṣayo na bhavet /
tannirūpakatvādimātreṇa viṣayatvāṅgīkāre rajatāderapi jñānanirūpakatvena viṣayatvopapatteḥ /
kathamasato nirūpakatvamiti cet /
(na) /
gurūṇāṃ ṭīkā kurūṇāṃ kṣetramitivadupapatteḥ /
atītādiviṣayānumityādivyāvartakatvaṃ ca prameyasya na syāt /
tatra vyāvartakaṃ kadācidasti rajatādikaṃ kadāpi nāstīti vaiṣamyamiti cet /
tatkiṃ yadākadācitsataḥ kāraṇatvaṃ pūrvakṣaṇe sato vā /
nādyaḥ /
atiprasaṅgāt /
dvitīye tu kimanena /
atha nātītādirarthaḥ svasāmarthyenānumityādikaṃ vyāvartayati yena tatsattāpekṣā syāt, kintu svahetusāmarthyādarthavyāvṛttaṃ jñānamutpadyata iti cet /
samaṃ prakṛte 'pi /
kiñca satyasthale 'pi na sākṣātsākṣātkāraṃ prati kāraṇatvamarthasya kintvindriyasannikarṣasyaiva /
saca yatrāsatā nopapadyate tatrārthasattāmapekṣata iti pāramparyeṇaivārthasya kāraṇatvam /
nanu tarhyasatā rajatādinā sannikarṣāyogātkathamindriyeṇa tajjñānajanmeti cenna, śuktikāsannikṛṣṭaṃ duṣyamindriyaṃ tāmevātyantāsadrajatātmanāvagāhamānaṃ jñānaṃ janayatītyaṅgīkārāt /
ata eva nāsatkhyātiprasaṅgaḥ /
yāvatkhalu vigīte pratyaye bhāsate tasya sarvasyāsattve 'satkhyātiḥ syāt /
na caivamityuktam /
*2,219*
yaccoktaṃ viṣayavyabhicāre jñānasya savartrānāśvāsa iti tat autsargikaṃ jñānānāṃ prāmāṇyamapavādādviparyaya iti vadatā'cāryeṇaiva parihariṣyate /
sākṣī khalu caitanyarūpo niyatayāthārthyaḥ kadācidapi saṃśayānāskandito 'ntaḥkaraṇavṛttīnāṃ yāthārthyaṃ svayameva gṛhṇāti, parīkṣāsahakṛtastvayāthārthyamiti bādarāyaṇīyaṃ matam /
ata evānāśvāsanirasanopāyo na jñāneṣu kaścidviśeṣo 'stīti nirastam /
anyathā parasyāpi kathaṃ viṣayavyabhicāre vyavahṛtervyavahārāntare samāśvāsaḥ syāt /
tadabhāve ca kathaṃ vyavahāradarśanenānvitārthe vyutpattiḥ /
kvacidvivekāgrahe ca kathamanyatra viśiṣṭapratyaye viśvāso bhavet /
tadabhāve ca kathaṃ niḥśaṅkā pravṛttiḥ /
bādhakābhāvādinā samāśvāsastu paroktarītyaiva nirastaḥ /
kiñca pravṛttyuttarakālīno bādhakābhāvaḥ kathaṃ niḥśaṅkapravṛttāvupayujyate /
bādhakābhāvādinā viśiṣṭajñānasvarūpaniścayamaṅgīkurvāṇaḥ kathaṃ svaprakāśavijñānavādaṃ na jahyāt /
autsargikī pravṛttirapavādānnivṛttiriti cet /
samaṃ prakṛte 'pi /
yadapyuktaṃ viparītakhyātipakṣe jñānaṃ sākāramāpatediti /
tadanupapannam /
atyantāsata evākārasya sphuraṇāṅgīkārāt /
anyathā vyavahriyamāṇasyākārasya bahirabhāvādvayavahāro 'pi tadākāraḥ prasajyeta /
yā caivaṃ prakriyā rajatamidamityādinoktā sā jñānadvitve rajatajñānasya ca smṛtitve pramāṇābhāvādanupapannā /
viśiṣṭajñānabādhakānāṃ parihṛtatvāt /
anumānānāṃ ca dūṣṭatvāt /
yastu rajatajñānasya smṛtitve pariśeṣopanyāsaḥ so 'pi pratyutpannaka(kā)raṇaduṣyendriyādijanyatopapādanātpariśeṣānupapatterayuktaḥ /
anākalitarajatasyānutpadyamānatvaṃ gaganādāvanaikāntikam /
rajatajñānavata evotpadyamānatvaṃ vivakṣitamiti cenna tathāpi rajatasaṃskāravyavahārādau vyabhicārāt /
jñānatve satītiviśeṣaṇādadoṣa iti cenna /
rajatanirvikalpakajñānavata evotpadyamāne rajatasavikalpakānubhave vyabhicāratādavasthyāt /
rajatasavikalpakajñānavata evotpadyamānatvaṃ vivakṣitamiti cenna hānādibuddhiṣvanaikāntikatānistārāt /
saṃskāramātrasahakṛtamanojanyatvopādhigrastaṃ cānumānam /
nacānenaiva hetunāsya pakṣe sādhanam vyabhicārasyoktatvāt /
*2,226*
kiñcedaṃ smaraṇatvaṃ sādhyaṃ na tāvatsāmānyaṃ guṇeṣu prābhākarairabhyupagatam /
ananubhavatvamiti cet /
tadapi kimanubhavādanyatvamanubhavatvānadhikaraṇatvaṃ vā /
ādye 'nubhavasyāpi tatsambhavena siddhasādhanatā syāt /
dvitīye 'nubhavatvaṃ kimiti vācyam /
smṛtyanyatvamiti cenna /
smṛtāvapi prasaṅgāt itaretarāśrayaprasakteśca /
jñānasaṃskāramātraprabhavatvaṃ smṛtitvamiti cenna /
mānasapratyakṣajā smṛtirityasmābhiraṅgīkṛtatvena pakṣasyāprasiddhaviśeṣaṇatvāt dṛṣṭāntasya sādhyavaikalyācca /
kiñcendriyavyāpārānvayavyatirekānuvidhāyīdaṃ rajatajñānaṃ tatkāyarmityavasīyate /
tathāca bādhitaviṣayatvam /
anvayavyatirekayoranyatropayogānnaivamiti cet /
tatkimasya smṛtitve siddhe 'nyatropakṣayaḥ kalpyate utaivameva /
nādyaḥ /
tadabhāvāt asmādevānumānāttatsiddhāvanyonyāśrayaprasaṅgāt /
na dvitīyaḥ /
samīcīnarajatapratyaye 'pi tathātvaprasaṅgāt /
anyatropakṣayaḥ śaṅkita iti cenna tathāpi sandigdhakālātītatānistārāt /
samīcīnarajatānubhave 'pi kathamanyatrānupakṣayo niścito bhavatā /
anubhavatvaniścayāditi cenna indriyavyāpārasyānyatropayogaśaṅkayānubhavatvasyāpi sandigdhatvāt /
purovartivyavahārasaṃvādādanubhavatvaniścaya iti cenna saṃvādānubhavasyāpyaniścitatvāt /
asati bādhake na vṛthānyatropakṣayaḥ śaṅkayata iti cet samaṃ prakṛte 'pīti /
etenāpratyutpannakāraṇaprabhavatvaṃ smṛtitvamityapi cenna /
dvitīyādibhrame siddhasādhanatvāt sādhyaviśiṣṭatāprasaṅgācca /
tattāṃśollekhitvaṃ smṛtitvamiti cenna /
anubhavabādhitatvāt /

etena jñānasambhinnārthagocaratvamityapi parāstam /
anenaiva pratipakṣānumānadvayamapi samāhitaṃ veditavyam /
nedaṃ smṛtiriti vyavahartavyaṃ tattollekhādismṛticinhavikalatvāditi prathamaprayoge vivakṣitatvāt /
ata eva tiktaguḍādipratyayaprakriyāpi parāstā /
*2,233*
yadapi viparyayābhyupagame kalpanāgauravamuktaṃ tat vivekāgrahamātreṇa pravṛttyāderupapattau tathāstu /
nacaivamiti vakṣyāmaḥ /
kiñcaivamantyatantusaṃyogaparyantaṃ kāraṇakalāpamupādāya paṭo 'pi nāṅgīkaraṇīyaḥ tanmātreṇa sarvasyopapatteḥ /
paṭo 'pi pramito na hātuṃ śakyate /
naca tena vinaikatvādipratyayopapattiriti cet viparyaye 'pyevamiti kuto gauravam /
anyathākhyātau kiṃ pramāṇamiti cet /
anubhava eveti brūmaḥ /
(ta) yathā hi purovartini rajate rajatamidamiti viśiṣṭaviṣayamekameva vijñānaṃ svaprakāśatayā vā mānasapratyakṣatayā vā sākṣiṇā vāvabhāsate tathedamapīti kuto 'sya na viśiṣṭaviṣayaikajñānatvam /
na hi tato 'sya mātrayāpi viśeṣaṃ paśyāmaḥ /
darśane vāsmatpravṛttirna syāt /
kevalamekaṃ tādṛgviṣayasadbhāvādyathārthaṃ tadabhāvāparamayathārthamaviśiṣṭaviṣayamanekamapi tadviśiṣṭaviṣayaikatvena pratibhāsata iti cenna /
anyasyāpi viśiṣṭaviṣayaikatve samāśvāsāsambhavaprasaṅgāt viparyayāṅgīkāraprasakteśca /
nāstyeva viśiṣṭaviṣayaikatvagrāhipratyaya iti cenna anubhavasiddhajñānāpalāpe smṛtyanubhavasvarūpāpalāpaprasaṅgāt /
kiñca rajatārthinaḥ śuktikāyāṃ pravṛttiranyathānupapannānyathājñānamākṣipati /
nanviyaṃ pravṛttiḥ svarūpato viṣayataścāgṛhītabhedādvedanadvayādupapadyata iti cet /
ko 'yaṃ bhedo nāma /
kiṃ svarūpam uta pṛthaktavam utānyonyābhāvaḥ athavāvaidharmyam /
na prathamaḥ /
svaprakāśajñānajñeyapratibhāse tadanavabhāsānupapatteḥ /
na dvitīyaḥ /
guṇe guṇānabhyupagamāt /
sarvatra bhedāgrahasambhavenānyārthino 'nyatra pravṛttiprasaṅgāt /
tṛtīye vaktavyam /
kimidaṃ rajatatvayoranyonyābhāvo nāvabhāsate utedaṃ rajatayoriti /
nādyaḥ /
aparyāyaśabdasmārakayorjātivyaktayostadanavabhāsāsambhavāt /
kiñcānyonyābhāvo nāmānyonyasvarūpameva parasya /
taccopalabdhamiti kathaṃ tadanupalambhaḥ /
ata eva na dvitīyaḥ /
nāpi caturthaḥ /
rajatāsambhavinaḥ purovartinīdantvasya purovartyasambhavinaśca rajate rajatatvasya gṛhītatvāt /
idaṃ rajatatvayorasaṃsargāgraho vivakṣita iti cenna /
asaṃsargo hi saṃsargasyābhāvaḥ /
sa cedaṃrajatatvayoḥ svarūpameva pareṣām iti kathaṃ tadavabhāse nāvabhāseta /
viparyayābhyupagamavādibhirapi bhedāgraho 'bhyupagamanīya eva /
tatrāpi samāno doṣa iti cenna /
bhedasya svarūpatāvanmātratvānabhyupagamāt /
*2,241*
atha manyase purovatirno yaḥ śuktitvādidharmo rajatavyāvartako yaśca rajate vyavahitadeśatvādidharmaḥ purovartivyāvartakastayoragrahaṇaṃ pravartakamiti /
tadasat /
purovartino hi śuktitvāgrahe na śuktikārthī tatra pravarteta /
rajatasya cāsannihitatvādidharmāgrahe rajatārthī na tatra pravartatām /
rajatārthinaḥ purovatirni pravṛttistu kutaḥ /
kiñca bhedāgrahādanyārthino 'nyatra pravṛttimācakṣāṇaḥ praṣṭavyaḥ /
kimayameva vyavahāro bhedāgrahādanyastvabhedagrahāt, uta sarvo 'pi bhedāgrahāditi /
nādyaḥ /
aniyatakāraṇatāpātāt /
nanu ca sarvatrābhedagraha eva pravartakaḥ /
tatsārūpyādbhedāgraho 'pi tatheṣyate /
yathā hi /
asti tāvatpravartakatvābhimatapratyaye 'pyapekṣitopāyapurovṛttyavagamāṃśayoḥ svarūpato viṣayataśca bhedavirahādeva bhedāgrahaḥ /
tathātrāpyavivecakaṃ sādhāraṇaṃ rūpamavagamyate /
nāvagamyate ca vivecako 'sādhāraṇadharmo vedyayorvedanayośca /
tataścaikapravartakapratyayasadṛśavapurupajanayatīdaṃ vedanadvayaṃ pravṛttimiti /
maivam /
aniyatahetukatvānistārāt /
kiñca pravartakasādṛśyātpravṛttirityatraiva kalpyate uta yadyatsadṛśaṃ tattatkāryakārīti sarvatra niyamaḥ /
nādyaḥ /
adṛṣṭakalpanāprasaṅgāt /
pravṛttilobhāditthamāsthīyata iti cenna tasyā viparyayāṅgīkārādeva suvyavasthiteḥ /
na dvitīyaḥ /
kṛśānusadṛśād guñjāpuñjacchītanivṛtteradarśanāt /
nanvidaṃ rajatamiti yathā rajatasādhyā buddhī rajatasadṛśācchuktiśakalādbhavati bhavatām /
tathā pravartakaikajñānasadṛśājjñānadvayātpravṛttirapi kuto na syāt /
maivam /
arthasya sākṣājjñānakāraṇatvānabhyupagamāt /
sādṛśyaṃ tu kācādivaddoṣatayopayujyate /
api cedaṃ jñānadvayaṃ pravartakasādṛśyamātrādyadi pravṛttimupajanayennivṛttimapi kutā ena janayet /
asti hi tatra nivartakabhedagrahasārūpyamabhedāgrahaṇam /
nanu ca yathā bhedāgraho bhavatāmabhedagrahaṃ janayati tathā pravṛttimapi kiṃ na janayediti /
maivam /
vaiṣamyāt /
jñānajanane hi kāraṇānāṃ svātantṛyaṃ na puruṣasya /
tāni ca yādṛśasāmagrīmadhyapatitāni tādṛśaṃ jñānamupajanayanti /
natu puruṣākāṅkṣāmapekṣante heyopekṣaṇīyajñānajananāt /
pravṛttau tu puruṣa eva svatantro na jñānam /
sa hi satyapi jñāne 'pekṣita eva pravartate /
natu jñānaṃ jātamityevodāsīnaviparītayorapi /
tathāca bhedāgrahadoṣakaluṣitāni nayanādīni viparyayaṃ janayanti /
natu puruṣaḥ pravartakasādṛśyamātreṇa pravartitumarhati /
tathātve vā nivartakasādṛśyātprekṣāvānnivartetāpītyuktam /
kiñca jñānamarthe pravṛttiṃ kiṃ sākṣādupajanayati utecchāprayatnadvāreṇa /
nādyaḥ /
heyopekṣaṇīyayorapi pravṛttiprasaṅgāt /
dvitīye kathamagṛhītabhedājjñānadvayātpravṛttiḥ /
purovartipravṛtterhi sākṣātkāraṇaṃ prayatnaḥ, tasya cecchā, tasyāśca samīhitasādhanatānumānam /
naca tatsambhavati /
rajatatvasya pakṣadharmata(ā)yāpratipannatvāt /
atha rajate pratipannena rajatatvena tatsamīhitasādhanatājñānamupajātaṃ bhedāgraha(bhedagrahe 'bhedagraha)sārūpyātpurovartinīcchāmupajanayatīti cenna /
tathā sati bhedagrahasārūpyādabhedāgrahādupekṣayā apyāpātāditi /
*2,250*
nanvastu tarhi dvitīyaḥ pakṣaḥ /
tathā hi /
satyarajate tāvadasti rajatavyaktijñānaṃ rajatatvajātibodhaśca /
na cāstyasaṃsargajñānam /
etāvataiva tatra tadarthināṃ pravṛttiḥ /
nahi tayostādātmyaṃ paśyanti /
jātivyaktayosdatādātmyābhāvāt /
naca tatra saṃsargagrahaḥ pravartakaḥ samavāyo hi tayoḥ saṃsargaḥ /
na cāsau pratyakṣaḥ /
indriyasannikarṣābhāvāt /
nāpyanumānastadā śakyate jñātum /
liṅgābhāvāt /
avisaṃvādivyavahārajanakatvaviśiṣṭasākāṃkṣarūparūpisahopalambho hi talliṅgam na cāvisaṃvāditvaṃ prāk pravṛtteḥ śakyādhigamam /
asti cedaṃ sakalamapi pravartakaṃ vibhrame 'pīti kuto viparyayābhāve pravṛttyanupapattiḥ /
idaṃ rajatatvādhārayorbhedagraho vā satyarajate pravṛttihetuḥ /
asti cāsau prakṛte 'pi /

naca purovartini rajatatvāpratītāvicchānupapattiriti vācyam /
rajatatvena sahāgṛhītāsaṃsargatayā vā rajatādagṛhītabhedatayā vā samīhitasādhanatānumānopapatteriti etadapyayuktam /
asaṃsargāgrahabhedāgrahayoḥ nirastatvāt /
kiñcaivaṃ sati savikalpakapratyakṣocchedaprasaṅgaḥ /
vastumātragrahasyāsaṃsargāgrahasya ca nirvikalpakasāmyāt /
rūparūpibhāvaḥ savikalpake cakāsti /
nirvikalpake tu vastusvarūpamātramiti bheda iti cet /
ko 'yaṃ rūparūpibhāvaḥ dharmadharmiṇoḥ parasparākāṅkṣāviṣayatvamiti cet /
tatkiṃ tayoḥ svarūpamutānyat /
ādye tadapi nirvikalpake prakāśata eva /
dvitīye kiṃ tadaindriyakamutātīndriyam /
prathame kathamavikalpake na prakāśeta /
dvitīye kathaṃ savikalpake prakāśeta /
ata tadvastudarśanasāpekṣadaśarnaṃ nirvikalpake 'cakāsadapi savikalpake bhātīti cet /
tarhi na tatsarṃgātiriktamastīti saṃsargagrahādeva savikalpakopapattiḥ /
naca nirvikalpakasya pravartakatvamasti /
kiñcāsaṃsargāgrahādeva sarvatra pravṛttyaṅgīkāre madhyamavṛddhapravṛtterapi tathātvena bālasya tadīyasaṃsargajñānānumānopāyābhāvāt padānāmanvitārtheṣu vyutpattyanupapattau śābdapramāṇocchedaprasaṅgaḥ /
*2,255*
athaivaṃ manyeta /
astyeva vyavaharturanvayajñānam /
kiṃ nāma sadapi na pravṛttāvupayujyate /
ato na kaściddoṣa iti /
tatra kiṃ tadanvayajñānaṃ pravṛttau niyatamutāniyatamiti vācyam /
ādye 'stu tatpravṛttāvupayogi mā vā bhūt, anyathākhyātiṃ vinā na rajatārthinaḥ purovartini pravṛttiriti tāvatsiddham /
dvitīye tu śabdocchedastadavasthaḥ /
kiñca niyatapūrvabhāvi cākāraṇaṃ cetyanupapannam /
pratibhāsamānayorasaṃsargāgrahe sati saṃsargagraho 'varjanīyasannidhiriti cenna viparyayasyāpi vaktuṃ śakyatvāt /
avaśyaṃ caitadevam /
vyavahāro hi vyavahartavyopalambhanibandhano yuktaḥ, na tu vyavaharaṇīyaviparyayānupalabdhinibandhanaḥ /
nahi ghaṭavyavahāro vyavahartavyajñānapuraḥsaro vyavahāratvādghaṭavyavahāravat /
vivādapadaṃ jñānaṃ purovartiviṣayaṃ tadviṣayavyavahārajanakatvātsaṃmatavat /
purovarti vā rajatajñānagocaro rajatajñānagocaro rajatānupāyatve sati tadarthipravṛttiviṣayatvātsamyagrajatavat /
vivādapadaṃ rajatajñānamidaṃ jñānānna bhidyate prakāśamānāttato 'prakāśamānabhedatve sati prakāśamānatvātsampratipannarajatajñānavadityādayaḥ /
kiñca viparyayābhāve nedaṃ rajatamiti jñānasya bādhakatvamanupapadyamānaṃ taṃ gamayati /
nahi tathātve bādhakatvamasti /
na tāvadagrahaṇanivartakatayā bādhakatvam, sarvapratyayānāṃ tathātvāpātāt /
nāpi vyavahāravicchedakatvena, atadarthināṃ vyavahārānutpattau nedaṃ rajatamitijñānasyābādhakatvaprasaṅgāt, vyāghracorādijñānasyāpi pravṛttivicchedakatvena bādhakatvaprasakteśca /
nacārthasya vyavahārayogyatāvicchedakatvena, samayāntare 'pi tatra vibhramātpravṛttyabhāvāpatteḥ /
naca vyavahārapratibandhakatvena, avivekanivṛttau kāraṇābhāvādeva vyavahārānupapatteḥ pratibandhakakalpanāyogāt, vyāghracorādijñānasya bādhakatāpatteśca /
vimatamayathārthaṃ bādhyatvādvayavahāravaditi /
ata eva bhrāntitvaprasiddhayāpi viparyāsasiddhiḥ /
evaṃca sati pratyayatvānumānaṃ kālātyayāpadiṣyaṃ veditavyam /
aduṣyakaraṇajanyatvopādhigrastaṃ ca /
etena rajatajñānatvānumānamapi nirastam /
anyathā vimato vyavahāro yathārtho vyavahāratvāt, rajataviṣayo vā rajatavyavahāratvādityapi syāt /
*2,263*
yadapi jñānatvaṃ ca yathārthamātravṛttītyādi, tatra kimidaṃ jñānatvaṃ sāmānyaṃ vā pratiniyataṃ vā /
nādyaḥ /
vādiprativādinorāśrayāsiddheḥ /
dvitīye yathārthajñānavṛttijñānatve siddhasādhanatā /
vimatajñānavṛttijñānatvapakṣīkāre 'pi mātreti vyarthaṃ syāt /
tattyāgena ca pratijñāne prathamānumānadoṣa eva /
kiñca yathātharmātravṛttītyayathārthāvṛttitvamātraṃ vivakṣitam utāyathātharjñānāvṛttitvam /
ādye siddhasādhanam ayathārthavyavahārāvṛttitvasya siddhatvāt /
dvitīye parasyāprasiddhaviśeṣaṇatā, aduṣṭasāmagrījanyamātravṛttitvamapādhiśca /
yacca śuktikā rajatatvenābhāsata ityādi, tadapyasat /
meruḥ sarṣapa ityādivāyānmerorapi sarṣapatvena pratibhāsāddṛṣṭāntasya sādhyavaikalyāt /
anyathā tathāvidhavākyābhāsaṃ śrutavatā tatpratiṣedho na kriyetāprasaktatvāt /
nahi padārthapratiṣedho yuktaḥ /
api caivaṃ satyagniranuguṇa iti bādhitaviṣayasya vākyasya ghaṭaḥ pacatītyapārthakādbhedo na syāt /
yadapīdaṃ rajatatādātmyamityādi /
taccāyuktam /
tadapratītāvāśrayāsiddheḥ, pratītau vyāghātāt dṛṣṭāntasya sādhyasamatvāccetyāstāṃ vistaraḥ // 1 //
*2,269*
$rāmānujākhyātyanuvādaḥ$
kaścitpunarevamāha /
tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmakarodityādiśruteḥ, sametyānyonyasaṃyogamityādipurāṇāt, tryātmakatvādisūtrācca
(line 6) ...
GAP IN THE SANSKNET E-TEXT:
Nyāyasudhā on Madhva's Anuvyākhyāna 1,1.27-98 MISSING (including Brahmasūtra 1,1.2)
[= vol. 2, pp. 269-800, and vol. 3, pp. 1-38 of Pandurangi's edition]
[======= JNys_1,1.I: janmādhikaraṇam (continued) =======]
*3,38*
... (line 20:)
anyathā śvetaketūddālakākhyāyikayā pratipāditatvādadvaitamapi na śrutyabhiprāyaḥ syāt /
"taddhaitatpaśyan ṛṣirvāmadevaḥ pratipedehaṃ brahmāsmi'; ityapi paropāsanānuvādo na svārthe tātparyavān syāt"atha yo 'nyāṃ devatāmupāste'; itayupāsanāprakaraṇatvāt /
tathāca bahuviplavaḥ syāt /
tasmātsūtrakārasyaivāyamabhiprāyo yajjagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇaḥ svarūpāntargatameva lakṣaṇamiti /
tathāca vispaṣṭatadīyavākyāntarabalādasyāpi sūtrasya svarūpalakṣaṇaparatvameveti /
*3,42*
yata evaṃ jagajjanmādikāraṇatvaṃ svalakṣaṇamatra sūtre brahmaṇo 'bhidhīyate, tato na paramate 'sya sūtrasyārambha evopapadyate /
ityāha- ata iti //
ato jīvaikyamapi sa nirācakre jagadguruḥ
NYĀYASUDHĀ:
lakṣaṇaṃ hi sajātīyavijātīyavyavacchedārthaṃ bhavati /
yathā'ha"samānāsamānajātīyavyavacchedo vā lakṣaṇārthaḥ'; iti /
tathācānena lakṣaṇena sajātīyājjīvādvijātīyājjaḍācca brahmavyāvartitaṃ sūtrakāreṇa /
jīvaikyanirākaraṇasūtrasyārambhaḥ kathaṃ jīvaikyavādināṃ syāt /
syādyadīdaṃ kathañcit (syātkathañcidyadīdaṃ) taṭasthalakṣaṇaṃ syāt /
svarūpalakṣaṇamiti copapāditam /
*3,43*
syādayamadvaitināmanupapanno lakṣaṇārambho yadīdaṃ jīvavyāvṛttyarthaṃ lakṣaṇamuktaṃ syāt /
jaḍamātravyāvṛttyarthaṃ tu lakṣaṇe vyākhyāyamāne kathaṃ jīvaikyavādināṃ lakṣaṇasūtrārambho 'nupapanna ityata āha- nahīti //
nahi janmādihetutvaṃ jīvasya jagato bhavet

1.1.100

NYĀYASUDHĀ:
yatra hi lakṣaṇaṃ nāsti tatsarvaṃ tadvayāvartyamaṅgīkaraṇīyam /
anyathā lakṣaṇasyāvyāptiprasaṅgāt /
nacedaṃ lakṣaṇaṃ jīvasyāsti /
tatkathamasāvanena na vyāvartyata iti /
*3,44*
kiñcānena lakṣaṇena yadi jīvo na vyāvartyate, kintu so 'pi lakṣyāntargataḥ /
tathā sati lakṣaṇasya jīve 'tivyāptimāśaṅkayetaravyapadeśāddhitākaraṇādidoṣaprasaktiriti sūtrakārīyaṃ tannirākaraṇamasaṅgataṃ syāt /
nahi lakṣya evātivyāptirlakṣaṇasya kenāpi śaṅkayate /
kathañcicchaṅkāyāṃ vā tasyāpi lakṣyatvāṅgīkāraṃ parityajya tatra na lakṣaṇanirākaraṇaṃ kriyata ityāśavānāha- hitākriyeti //
hitākriyādidoṣaṃ ca vakṣyatyeva svayaṃ prabhuḥ
NYĀYASUDHĀ:
yadyapi pareṇāpi jīvasya lakṣaṇavyāvartyatvamaṅgīkṛtameva, yathā'ha"sarvajñaṃ sarvaśaktiṃ vihāyānyataḥ paraparikalpitātpradhānāderacetanāccetanādapi paricchinnajñānakriyāśakteḥ saṃsāriṇo hiraṇyagarbhādutpattyādi na sambhāvayitumapi śakyate'; iti, tathāpi nyāyenopapādayitumidamuktamiti /
*3,45*
$atha māyāvādyuktasya nirguṇatvasyāpi sūtrakāraireva nirākṛtatā$
ito 'pi māyāvādināṃ na brahmalakṣaṇasūtrārambhaḥ sambhavatītyāha- nirguṇatvaṃ ceti //
nirguṇatvaṃ ca tenaiva niṣiddhaṃ prabhuṇā svayam

1.1.101

NYĀYASUDHĀ:
lakṣaṇavākyaṃ hi sākṣāllakṣyasyāsādhāraṇadharmasaṃsargaṃ pratipādayadarthāditaravyāvṛttiṃ pratipādayati /
tato 'nenāpi lakṣaṇāvākyena brahmaṇo jagajjanmādikāraṇatvena tadavinābhūtaiḥ sarvajñatvādibhiśca saṃsargaḥ pratipādanīyaḥ /
tathāca nirviśeṣatvaṃ brahmaṇo 'nena sūtreṇa niṣiddham /
nirviśeṣatvavādināṃ ca nirviśeṣatvaṃ niṣedhataḥ sūtrasyārambhaḥ kathamupapadyata iti /
$jagajjanmādikāraṇatvasya taṭasthatvakalpanā $
syādiyaṃ jīvabrahmaṇorekatvaṃ brahmaṇaśca nirguṇatvamaṅgīkurvatāṃ lakṣaṇasūtrārambhānupapattiḥ /
yadyanena sūtreṇa jagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇaḥ svalakṣaṇamucyate /
na caivaṃ kintu taṭasthameva /
nahi tathāvidhaṃ jagajjanmādikāraṇatvaṃ jīvabrahmaṇorekatvaṃ vā brahmaṇo nirguṇatvaṃ vā viruṇaddhi /
*3,46*
nanu svalakṣaṇatve pramāṇamuktam /
maivam /
svasya lakṣaṇāni svalakṣaṇānīti vā /
su samyak svarūpāntargatyā na lakṣaṇānīti vā tadarthopapatteḥ /
tarhi yato 'sya janmādi sā māyā tadāśrayo brahmeti nirdeśaḥ syāt /
natu janmādyasya yatastadbrahmeti /
maivam /
yatra ghoṣaḥ sā gaṅgetivallakṣaṇayā prayogopapatteḥ /
nanu taṭasthenāpi jagajjanmādikāraṇatvena brahmaṇo jīvaikyaṃ nirguṇatvaṃ ca (ni)viruddhayate /
kākanilayanatvaṃ hi pareṇa taṭasthaṃ lakṣaṇamudāhṛtam /
tasya lakṣyāntarbhāve kākādhikaraṇatvamapi gṛhaśabdārthaḥ syāt /
tataśca kākavigame gṛhaikadeśabhaṅgabuddhiḥ syāt iti /
tatra kākādhikaraṇatvaṃ tadanadhikaraṇebhyo gṛhaṃ vyāvartayati na vā /
neti pakṣe 'nubhavavirodhastadabhidhānavaiyarthyaṃ ca /
ādye brahmalakṣaṇamapi kathaṃ na jīvavyāvṛttiṃ karoti /
kathaṃ ca tatsambandhena saguṇaṃ na bhavatīti /
maivam /
yo hi kāryakāraṇasaṅghātādaviviktaṃ kartṛtvabhoktṛtvadoṣasaṃsargiṇamātmānaṃ matvā kliśyati sa jīvo vyāvartyata eva te(ane)na lakṣaṇena /
tatra yaścaitanyadhātuḥ sa brahmaṇo na bhidyata ityabhyupagame virodhābhāvāt /
naca satyasya prapañcasya kāraṇabhūtāyāḥ satyāyā māyāyā āśrayo brahmeti sūtrārtho yena brahmaṇaḥ saviśeṣatvaṃ syāt /
kintu yadavaṣṭambho viśvo vivartaḥ prapañcastad brahmeti sūtrārthaḥ /
sati caivaṃ sūtrārthe kathaṃ jīvabrahmaṇorekatvaṃ brahmaṇo nirguṇatvaṃ ca viruddhayata iti /
*3,47*
$jagajjanmādikāraṇatvasya taṭasthatvakalpanā ayuktā$
atrocyate /
āstāṃ tāvat(eṣā) prapañcasya vivartatā'divārtā pramāṇābhāvāt prakṛtyadhikaraṇe nirākariṣyamāṇatvācca /
taṭasthena jagajjanmādikāraṇatvenātra sūtre lakṣaṇayā brahma pratipādyata iti kuto 'ṅgīkaraṇīyam /
mukhyārthāsambhave hi lakṣaṇāśrayaṇaṃ dṛṣṭam /
na tāvad brahmaṇo jagajjanmādikāraṇatvasya bādhakaṃ pratyakṣaṃ tadagocaratvāt /
nāpyanumānam śrutibādhitatvāt /
nāpyāgamaḥ tasyākliṣyakāritvādyarthatayā sāvakāśatvāt /
*3,47f.*
nanvarthāpattyedamavasīyate /
jīvabrahmaṇorekatvaṃ tāvadāvaśyakam /
naca jagajjanmādikāraṇatvasya svalakṣaṇatve tatsambhavati /
ato 'nyathānupapattyā māyāgatamevedaṃ lakṣaṇam /
janmādyasya yatastad brahmeti lakṣaṇayocyata iti kalpyata iti /
tatrāha- bhedenaiveti //
*3,48*
bhedenaiva tu mukhyārthasambhave lakṣaṇā kutaḥ
NYĀYASUDHĀ:
yadi jīvabrahmaṇorekatvaparirakṣaṇāya yathāśrutaṃ sūtrārthaṃ parityajya lakṣaṇāśrīyate tarhi jīvabrahmaṇorbhedenaivāṅgīkṛtena sūtrasya mukhyārthasambhave lakṣaṇā kasmādāśrayaṇīyā /
nanvabhedamupādāya sūtre lakṣaṇā vā'śrayaṇīyā bhedamupādāya makhyavṛttirveti sandihyate /
vayaṃ tu brūmaḥ dvitīyaḥ pakṣa eva śreyāniti, aprāmāṇikaparirakṣaṇāya vākyānāṃ jaghanyavṛttirāśrīyamāṇā kvaci(dupalabdheti)dapi dṛṣṭeti /
tadidamuktaṃ- bhedenaiveti //
nanu kathaṃ jīvabrahmaikyamaprāmāṇikam /
tattvamasītyādiśrutisiddhami(tvādi)ti cenna /
upapattiparāhatatvāt /
tathāhi /
tacchabdenā(bdasya) mukhyārtho yaḥ,"sadeva somya'; ityādinā prakṛtaḥ prekṣāpūrvaṃ tejo 'bannādīnāṃ sraṣṭā sarvāsāṃ prajānāṃ mūlamāyatanaṃ pratiṣṭhā ca sakalāvadyagandhavidhuro 'paricchinnaguṇākaraḥ paramātmā, yaśca tvaṃpadamukhyārthaḥ pratyakṣa(ādi)siddho 'lpaśaktiḥ parādhīno doṣakaluṣito 'vacchinnajñānādiguṇaḥ, tāvupādāyānena vākyenaikyamucyate, uta viruddhabhāgatyāgena lakṣaṇayā vā /
nādyaḥ /
parasparavirodhena yogyatāvirahe jaradgavādivākyavadābhāsatvaprasaṅgāt /
dvitīye doṣamāha- bhedanaiveti //
*3,49*
siṃho devadatta ityādivatsāmānādhikaraṇyamātraṃ gauṇamupādāya jīvabrahmaṇorbhede(nā)naivāṅgīkṛtena padadvayasya mukhyārtha(tva)sambhave(na) jahadajahallakṣaṇā kuta āśrayaṇīyeti /
*3,54*
nanu kiṃ sāmānādhikaraṇyaṃ mukhyamupādāya tattvaṃpadayorlākṣaṇikatvaṃ vyākhyeyam /
kiṃvā sāmānādhikaraṇyaṃ gauṇaṃ gṛhītvā tattvaṃpadayormukhyārthatā vyākhyātavyeti sandehe na vinigamanāyāṃ heturasti /
na nāsti /
tyajedekaṃ kulasyārtha iti nyāyasya vidyamānatvāt /
tātparyaliṅgānāṃ tatratatra bheda evānuguṇyasya vyutpāditatvāt /
tadidamuktaṃ - bhedenaiveti //
*3,55*
kiñca virodhyākāraparityāgena svarūpamātralakṣaṇayā"tattvamasi'; iti vākyaṃ jīvabrahmaṇorekatvaṃ pratipādayatītyatra virodhyākāraparityāgo nāma na tāvadavivakṣāmātramityuktaṃ prāk /
atha so 'yaṃ devadatta ityādivadvirodhyākārasyānityatvam /
tatrāha- kathamiti //
kathaṃ nityaguṇasyāsya syādaikyaṃ guṇahānataḥ

1.1.102

NYĀYASUDHĀ:
nityaguṇatvaṃ ceśvarasya liṅgapāde sādhayiṣyate /
asyeśvarasyetyupalakṣaṇam /
jīve 'pi pāratantryādidoṣāṇāṃ nityatvāt /
yathoktaṃ purāṇe"alpaśaktirasārvajñam'; iti /
*3,56*
nanu ca virodhyākāraparityāgena jīvasya brahmaikyamityasyārtho na virodhyākārāvivakṣāmātreṇeti nāpyanityatveneti /
kintu nirguṇena brahmaṇā jīvasyaikyamityeveti cenna /
nirguṇa(tva)syaiva nirūpayitumaśakyatvāt /
tathāhi /
tannirguṇaṃ kiṃ saguṇādīśvarādbhinnamutābhinnam(vā) /
dvitīye tasyāpi saguṇatvaprasaṅgena nirguṇatvavyāghātaḥ /
ādye doṣamāha- sadaiveti //
sadaiva guṇavattve 'sya bhinnaṃ syānnirguṇaṃ sadā
*3,57*
NYĀYASUDHĀ:
yadi nirguṇaṃ saguṇādatyantabhinnaṃ tarhyasya saguṇasya nityaṃ saguṇatvāttasmānnityameva nirguṇaṃ bhinnaṃ prasajyeta /
tathāca na kadācidapi kaivalyaṃ syāditi /
nanu svabhāvato nirguṇameveropitairmithyāguṇaiḥ saguṇamiti bālairabhilapyate /
āropitanīlimnā gaganamiva nīlatvena /
āropapravāhasya cānādinityatayā sadā saguṇatvaṃ ca nāniṣyam /
tathāca mithyābhūtavirodhyākāraparityāgenaikyopadeśo 'pi nānupapannaḥ /
nīrūpaṃ gaganamiti yathā /
yathā vā yadidaṃ rajataṃ sā śuktirityevaṃ pareṇa svābhisandhāvudghāṭite satyāha- naceti //
naca mithyāguṇatvaṃ syādanirvācyasya dūṣaṇāt

1.1.103

NYĀYASUDHĀ:
mithyetyasaducyate 'nirvacanīyaṃ vā /
nādyaḥ /
anaṅgīkārāt /
na dvitīyaḥ /
anirvācyasya prathamasūtra eva nirākṛtatvāt /
ato guṇarāhityalakṣaṇaṃ nirguṇatvaṃ na sarvathā śakyanirūpaṇam /
nanu guṇādipañcakasya nirguṇatvaṃ padārthavido manyante /
manyantām /
na hīdānīṃ nirguṇavastunirākaraṇaṃ prastutam /
kiṃ nāmādvaidinā nirguṇaṃ brahma nirūpayitumaśakyamiti /
guṇaśabdenā(cā)tra dharmamātraṃ prakṛtam /
tadguṇādiṣvapi sarvasaṃmatam /
guṇādīnāṃ ca saguṇatvaṃ paramāṇvārambhanirāse vakṣyate /
*3,58*
nanu (ca)"sākṣī cetā kevalo nirguṇaśca'; iti nirguṇaṃ brahma śrūyate /
maivam /
uktānupapattiparāhatatvenārthāntaraparatvāt /
anyathā sākṣitvādīnāmapi dharmatvādvayāghātaśca /
sākṣāddraṣṭā hi sākṣī /
yathā'ha pāṇiniḥ /
sākṣāddraṣṭari saṃjñāyāmiti /
*3,60*
evaṃ dharmarāhityalakṣaṇaṃ nirguṇatvaṃ nirākṛtamapyāgrahamātreṇa yo 'ṅgīkaroti taṃ prati solluṇṭhamāha- nirguṇatvamiti //
nirguṇatvaṃ tadā ca syādāsuratvaṃ nacānyathā
NYĀYASUDHĀ:
tadā ca yuktayā nirgu(ṇe)ṇatve nirākṛte 'pi yadi nirguṇatvaṃ parasmai ruciṃ syāt tarhi guṇaśabdoditasakalaśubharāhityalakṣaṇamāsuratvameva syāt /
anyathānirūpayitumaśakyatvasyoktatvāt /
tenaikyaṃ ca māyāvādināmanumanyāmaha iti /
etena brahmaṇo nirguṇatvādasya lakṣaṇasya yattaṭasthatvamuktam /
nahi nānāvidhakāryakriyāveśātmatvaṃ tatprasavaśaktayatmakaṃ vā jijñāsyaviśuddhabrahmāntargataṃ bhavitumarhati /
tadapi nirastaṃ veditavyam /
nirguṇa(tva)syaiva nirākṛtatvāt /
yaccoktam"nedaṃ brahmaṇo viśeṣaṇam prapañcopādhitvena nirupādhikabrahmasvarūpāntargatatvāyogāt'; iti, taduttaratra nirākariṣyata iti /
*3,61*
$atha taduktasya "guṇaguṇinoḥ anyatvānanyatvābhyām anirūpaṇam itsyaya duṣṭatā$
yadapi guṇaguṇinoranyatvānanyatvābhyāmanirūpaṇāditi lakṣaṇasya taṭasthatvādi siddhaye pareṇoktaṃ taddūṣayitumanuvadati- lakṣyalakṣaṇayoriti //
lakṣyalakṣaṇayorbhedo 'bhedo vā yadi vobhayam

1.1.104

*3,61f.*
NYĀYASUDHĀ:
yadatra jagajjanmādikāraṇatvaṃ mu(khya)khato lakṣaṇamabhihitaṃ savarjñatvādisamastaguṇavattvaṃ cābhiprāyavyā(prā)ptamityuktam /
tadubhayamapi lakṣaṇaṃ lakṣyādbrahmaṇo bhinnamabhinnaṃ bhinnābhinnaṃ vā /
nādyaḥ /
merumandaravallakṣyalakṣaṇabhāvasya guṇaguṇibhāvasya cānupapatteḥ /
sambandhasadbhāvānneti cet (na) tasyāpi sambandhibhyāmanyatvānanyatvābhyāmanirūpaṇāt /
na dvitīyaḥ /
anekairabhinnasya brahmaṇo 'pyanekatvāpatteḥ /
tathā caikameveti śrutivirodhāt /
lakṣaṇānāṃ vaikatvamāpadyeta /
tathāca"yato vā imāni bhūtāni jāyante'; ityādiśruteḥ punaruktidoṣaprasaṅgaḥ /
lakṣyalakṣaṇabhāvo guṇaguṇibhāvaścābhede nopapadyate /
prasiddhena hyaprasiddhaṃ lakṣaṇīyam /
naca tadeva tadaiva prasiddhamaprasiddhaṃ ceti yuktam /
guṇī ca guṇavānbhavati /
naca svenaiva tadvānbhavati /
na tṛtīyaḥ /
parasparavirodhāt /
ato 'śakyanirūpaṇatvānnedaṃ brahmasvarūpāntargataṃ lakṣaṇam /
kintu taṭasthameva /
naca taṭasthena tena brahmaṇo 'dvitīyatvabhaṅgaḥ /
yadrajatamityabhātsā śuktiritivanmithyābhūtenāpi prapañcakāraṇatvenopalakṣaṇayogāditi /
*3,63*
evamanūdya nirākartumārabhate- iti pṛṣṭa iti //
iti pṛṣṭe
NYĀYASUDHĀ:
vaktavyamiti śeṣaḥ /
pṛṣṭa itayupalakṣaṇam /
dūṣite cetyapi grāhyam /
dūṣaṇānāmatyantāsambaddhatvātpṛṣṭa ityevoktam /
kiṃ vaktavyamiti /
tatra jagajjanmādikāraṇatvādīnāṃ dharmāṇāṃ bhedābhāve 'pi viśeṣasya sadbhāvāttadbalena sarvamutpadyata iti vaktuṃ nirbhedavastuni pareṇa viśeṣasyānaṅgīkṛtatvāt ghaṭādīnāṃ ca mithyātvenāṅgīkṛtānāmanudāharaṇatvātsatya eva vastunyasāvudapapādanīya iti manvāna āha- tadeti //
... tadaikyasya gatireva na vidyate
*3,63f.*
NYĀYASUDHĀ:
yadyevaṃ pṛṣṭvā lakṣaṇaṃ dūṣayasi tadaikyasya gatirnirūpaṇaprakāro na vidyate /
ayamabhiprāyaḥ /
dvividhaṃ hi vākyaṃ māyāvādinā tattvāvedakamaṅgīkṛtam /
ekaṃ jīvabrahmaṇoraikyaparaṃ mahāvākyam /
yathā tattvamasītyādi /
aparaṃ tatsvarūpaparamavāntaravākyam /
yathā satyaṃ jñānamanantaṃ brahmetyādi /
tadubhayamapi saviśeṣābhinnavastuniṣṭhaṃ pareṇāṅgīkaraṇīyam /
gatyantarābhāvāt /
*3,65*
tatra tāvadādyasya gatyantaraṃ nāsti /
kathamiti cet ucyate /
tattvamasītyādivākyapratipādyamaikyaṃ kiṃ tatpadalakṣitāccaitanyādabhinnamuta bhinnamatha bhinnābhinnamiti vācyam /
pareṇāṅgīkṛtatvena prādhānyādabhedapakṣaṃ tāvadādau nirākaroti- aikyābheda iti //
aikyābhede na śāstreṇa jñeyaṃ tat svaprakāśataḥ

1.1.105

*3,65f.*
NYĀYASUDHĀ:
aikyasya caitanyasvarūpābhede 'ṅgīkriyamāṇe tadaikyaṃ tattvamasītyādinā śāstreṇa pratipādyaṃ na syāt /
kutaḥ svarūpasya svaprakāśatvena nityasiddhatvāt /
tanmātrasvarūpatvāccaikyasya /
nahi prakāśamānameva śāstrapratipādyam /
vaiyarthyaprasaṅgāt /
kiñcāvedyatve satyaparokṣavyavahārayogyatvaṃ svaprakāśatvaṃ paroṇāṅgīkṛtam /
tathāca svaprakāśacaitanyātmakaṃ (ca) śāstrapratipādyaṃ ceti vyāhatam /
atha śāstraṃ naikyaṃ pratipādayati kintu bhedabhramaṃ nirākaroti, yathoktam siddhaṃ tu nivartakatvāditi /
na /
aikye prakāśamāne bhedabhramasyaivānavakāśāt /
tattvāpratipatterbhrāntihetutvāt /
aikyaṃ na prakāśata iti cenna /
svaprakāśacaitanyamātratvavirodhāt /
avidyāvaśātsvaprakāśasyāpyanavabhāsa iti cenna sarvathāpyanavabhāsaprasaṅgāt /
tathācādhiṣṭhānānavabhāse 'vidyāropasyāpyanupapatteḥ /
na hyakhaṇḍe vastunyaṃśato 'vidyāvaraṇaṃ sambhavati /
asambhavanīyāvabhāsacaturāvidyeti cet /
tarhi sā jaḍeṣveva kuto nāṅgīkāryā /
anupapattestulyatvāt /
tathāca"sā na jaḍeṣu vastuṣu'; ityayuktam /
na śāstreṇa jñeyaṃ tadityupalakṣaṇam /
śāstrapratipādyatve 'pi tatpadenaiva siddhatvāt /
tvamasīti vyarthamityapi draṣṭavyam /
tadityetāvatā na bhedabhramanivṛttiḥ /
atastvamasīti sārthakamiti cenna /
tatpadenai(vai)kyasya pratipāditatvādaikyapratītau ca bhedabhramasya nirastatvāt /
anyathā kadāpyanivṛttiprasaṅgāt /
tatpadenaikyasyāpratipāditatve tadupalakṣitacaitanyamātratvānupapattiḥ /
nanu kathaṃ tarhi so 'yaṃ devadatta iti vākyam /
atrāpi viśeṣānaṅgīkāre 'nupapattireveti /
*3,68*
bhede mithyātvato bhedasatyatvaṃ syād balādapi
NYĀYASUDHĀ:
dvitīyaṃ nirākaroti- bheda iti //
aikyasya svarūpādbhede 'ṅgīkriyamāṇe 'pasiddhāntastāvat /
tattvamasyādivākyasyākhaṇḍārthaniṣṭhatāyā māyāvādināṅgīkṛtatvāt /
*3,69*
mithyātvaprasaṅgo 'paro doṣaḥ, caitanyātiriktasya sarvasya mithyātvāṅgīkārāt /
anyathādvaitenaiva satyenādvaitavyāghātāt /
aikyamithyātve kinnaśchinnamiti cenna /
mithyātvato na śāstreṇa jñeyaṃ tadityanuvartanāt /
anyathā tattvamasyādiśāstrasyātattvāvedakatvaṃ syāt /
kiñca jīvabrahmaṇoraikyasya mithyātvatastadbhedasatyatvamapi syāt /
kutaḥ balādvayāptibalādityarthaḥ /
nanu na kutrāpi satayo bhedo 'smābhirabhyupeyate tatkathaṃ vyāptiḥ /
maivam /
āstāṃ tāvatparamārthacintā /
yayordūrasthayorvanaspatyoraikyaṃ mithyā tayorbhedaḥ satya iti dṛṣṭam /
athavā yasya svarūpeṇa sato yo 'bhāvo mithyā tasya tadviparītaḥ satyo yathā brahmaṇo 'nṛtatvādermithyātve satyatvādikaṃ satyamiti sāmānyavyāptyāśrayaṇena prasaṅgopapattiḥ yathāhuḥ"parasparavirodhe tu na prakārāntarasthitiḥ'; iti /
*3,70*
tṛtīyaṃ nirācaṣṭe- bhedābhedāviti //
bhedābhedau yadi
NYĀYASUDHĀ:
jīvabrahmaṇoraikyasya svarūpādbhedābhedau yadyaṅgīkriyete /
tadā vaktavyaṃ tau kiṃ caitanyādabhinnāvuta bhinnau atha bhinnābhinnāviti /
ādye caitanyasyāpi dvitvaṃ tayorvaikatvamityādyāpadyeta /
dvitīyayordeṣamāha- tadeti //
... tadā syādeva hyanavasthitiḥ

1.1.106

NYĀYASUDHĀ:
hiśabdenānavasthāvyutpādanāya spaṣṭatāmācaṣṭe /
tathā hi /
sa bhedaḥ kiṃ bhedibhyāṃ bhinno 'bhinno bhinnābhinno vā /
prathame so 'pi bhedastathetyanavasthā /
dvitīye śabdaparyāyatvādayo doṣāḥ /
tṛtīyastu tṛtīye 'ntarbhavati /
tatrāpyuktavidhayānavasthaiveti /
nanu bhedasya bhedāntaraṃ bhedābhedayośca bhedābhedāntaramityetāvatā nānavasthā /
utpattijñaptipratibandhakatvābhāvāditi cenna /
viśeṣeṇapratītimantareṇa viśiṣṭapratyayānupapattyā jñaptipratibandhakatvāt /
tadidamuktaṃ-syādeveti //
yadyapi bhedābhedāṅgīkāre virodho vaktuṃ śakyate tathāpi sphuṭatvānnoktaḥ /
evamaikyasya svarūpādbhedapakṣe 'navasthāpīti /
*3,72*
nanvaikyaṃ caitanyābhinnamapi svanirvāhakatvātsvābhāvikaprakāśenāprakāśitatvamātmano nirvakṣyati(hiṣyati) /
yadvā svarūpeṇaikyasya bhedābhedau stām /
tayośca bhedābhedāntarābhāve 'pi svanirvāhakatvādvayavahāropapattiriti cenna /
viśeṣānabhyupagame svanirvāhakatvasyāpi vaktumaśakyatvādityabhiprāyeṇāha- svanirvāhakateti //
svanirvāhakatā cet syād

1.1.107

NYĀYASUDHĀ:
aikyasya bhedābhedayorvā svanirvāhakatā yadyaṅgīkṛtā syāt /
tadā pṛcchāmaḥ svasya nirvāhakaṃ hi svanirvāhakaṃ tasya bhāvaḥ svanirvāhakatā /
svasyeti ca karmaṇi ṣaṣṭhī /
kartṛkarmaṇoḥ kṛtīti vacanāt /
tathā caikasyaivaikasyāmeva nirvāhakriyāyāṃ karmakartṛtvalakṣaṇaṃ nirvāhyatvaṃ nirvāhakatvamityuktaṃ bhavati /
tannirvāhyatvaṃ nirvāhakatvaṃ ca parasparaṃ dharmiṇā kriyayā cātyantābhinnamu(tātyaṃ)tabhi(nnābhi)nnamiti /
... bāhyaṃ bāhakamityapi /
paryāyo bhedavān vā syādanavasthobhayatra ca // MAnuv_1,1.106b-d //
NYĀYASUDHĀ:
nirvāhyamiti nirvāhakamiti apiśabdānnirvāhakamityapi śabdasamūhaḥ paryāyaḥ prasajyeta ekārthatvāt /
naca teṣāṃ śabdānāṃ kaścitparyāyatvaṃ manyate /
dvitīyamanūdya dūṣayati- bhedavāniti //
*3,72f.*
vāśabdo yadyarthe /
yadi nirvāhyatvādirarthaḥ parasparaṃ dharmiṇā na bhedavān syāttadā tadbhedadvayasya bhedisvarūpamātratve paryāyatvādidoṣaprasaṅgādbhedāntaravadityaṅgīkaraṇīyam /
tathāca parasparaṃ bhedaṃ dharmibhedaṃ vā'śrityobhayatrānavasthā syāditi /
*3,74*
evaṃ viśeṣānabhyupagame mahāvākyārthānupapattimabhidhāyāvāntaravākye 'pi tāmatidiśati- satyeti //
satyajñānādike 'pyevaṃ
NYĀYASUDHĀ:
satyaṃ jñānamanantaṃ brahmetyādike 'vāntaravākye 'pyevaṃ vikalpya dūṣaṇamabhidhānīyamityarthaḥ /
tathāhi /
satyajñānādikaṃ parasparaṃ brahmaṇā cātyantābhinnaṃ vā bhinnaṃ vā bhinnābhinnaṃ vā /
nādyaḥ /
tathā sati svaprakāśabrahmātmakasya tasya satyajñānādiśāstrapratipādyatvaprasaṅgāt /
satyajñānādipadānāṃ paryāyatvāpattyā sahaprayogānupapattiprasaṅgācca /
na dvitīyaḥ /
apasiddhāntāt /
mithyātvāpattyā śāstrasyātattvāvedakatvaprasaṅgācca /
ajñānatvādeḥ satyatvāpatteśca /
na tṛtīyaḥ /
anavasthāprasaṅgāt /
svanirvāhakatvasya coktavidhayā nirvaktumaśakyatvāditi /
*3,75*
nanu satyajñānādīnāṃ parasparaṃ brahmaṇā cātyantamabheda eva /
naca tāvatā satyajñānādipadānāṃ paryāyatvam /
vācyārthabhedasadbhāvāt /
parāparasāmānyavācināṃ saguṇabrahmavācināṃ vā teṣāṃ parabrahmaṇi lakṣaṇayā pravṛttyaṅgīkārāt /
naca vācyaṃ satyapadena lakṣitasyaiva jñānapadena lakṣaṇāyāṃ vaiyarthyāt, adhikalakṣaṇāyāṃ ca nākhaṇḍārthatāsiddhiriti /
lakṣyārthabhedābhāve 'pyāropitāsatyatvādivyavṛttyarthatvenapadāntarāṇāṃ saprayojanatvāt /
ata eva na śāstravaiyarthyam /
svaprakāśe 'pyāropitākāravyāvṛttyarthatvena śāstrasya saprayojanattvāditi cenna /
kiṃ brahmaviśeṣaṇatvenāsatyatvādivyāvṛttibodhaḥ prayojanamucyate /
kiṃvā svatantra eva vyāvṛttibodhaḥ /
*3,76*
ādye doṣamāha- na vyāvṛttyeti //
... na vyāvṛttyā prayojanam /
vyāvṛttasyāviśeṣatve ...
NYĀYASUDHĀ:
itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā /
brahmaviśeṣaṇatvenāsatyatvādivyāvṛttilakṣaṇaṃ prayojanaṃ satyādipadānāṃ tvayā vaktuṃ na śakyate /
kuta ityata āha- vyāvṛttasyeti //
vyāvṛttatayā pratītasya brahmaṇo 'viśeṣatve satītyarthaḥ /
abhāvaviśeṣāṅgīkāre ca bhāvaviśeṣaiḥ kimaparāddham /
dvitīyaṃ dūṣayati- na vyāvṛttasyeti //
vyāvṛttervyāvṛttasya brahmaṇo 'viśeṣatve sā svatantrā vyāvṛttirna prayojanam /
ajijñāsitatvāt /
mumukṣuṇā brahma vā taddharmo vā jijñāsitavyaḥ /
tatra vyāvṛttirna brahma /
tasya bhāvarūpatvādekatvānnirupādhikatvācca /
brahmadharmo 'pi na cetkathaṃ mumukṣuṇā jijñāsyeta /
ajijñāsitabodhanaṃ ca kathaṃ prayojanaṃ syāditi /
*3,79*
kiñca satyādipadāni brahmaṇi kiṃ satyatvādidharmānābhidadhatyasattvādivyāvṛttiprayojanāni /
utānyathā vā /
nādyaḥ /
anaṅgīkārādityāha- na vyāvṛttyeti //
vyāvṛttasya brahmaṇo 'viśeṣatve 'ṅgīkṛte sati, viśeṣaṇābhidhānamukhena vyāvṛttiḥ padānāṃ prayojanamiti vaktuṃ na śakyata ityarthaḥ /
*3,80*
dvitīyaṃ dūṣayati- na vyāvṛttasyeti //
vyāvṛttasya brahmaṇo 'viśeṣatve satyatvādidharmāpratipādana iti yāvat /
asatyatvādivyāvṛttiḥ padānāṃ prayojanamiti vaktuṃ na śakyate /
nahi tīre nadītvamanabhidadhato nadīpadasyānadītvavyāvṛttiḥ prayojanaṃ sambhavati /
virodhyākārasamarpaṇena hi virodhyākārāntaraṃ vyāvartanīyam /
yaduktaṃ śāstraṃ cāropitākāravyāvṛttyā svaprakāśe 'pi prayojanavaditi /
tadapyanenaiva nirastam /
nirviśeṣe svayaṃprakāśamāne virodhyākārāropa evānupapanna iti coktam /
evaṃ viśeṣānaṅgīkāre vākyadvayasyānupapattimabhidhāyopasaṃharati- taditi //
... tadakhaṇḍaṃ ca khaṇḍitam
NYĀYASUDHĀ:
tattasmādakhaṇḍaṃ nirviśeṣaṃ vākyadvayapratipādyamityetanmataṃ khaṇḍitaṃ dūṣitaṃ veditavyamityarthaḥ /
*3,81*
svakriyāviruddhaṃ ca nirviśeṣatvavacanamityāha- nirviśeṣatvamiti //
nirviśeṣatvametena mūko 'hamitivad bhavet

1.1.108

NYĀYASUDHĀ:
yathā mūko 'hamityetatsvakriyāviruddham /
vaktṛtvābhāvo hyanenocyate vacanakriyayā ca vaktṛtvamiti /
tathā nirviśeṣaṃ brahmeti svakriyāviruddhaṃ bhavet /
katham /
etena nirviśeṣatvena viśeṣeṇāpatitena hetunā /
viśeṣābhāvo hi nirviśeṣaṃ brahmeti vākyena pratipādayitumiṣyaḥ /
pratipādanakriyayā ca viśeṣābhāvalakṣaṇo viśeṣaḥ prāpnotīti /
ayamapi viśeṣo nirviśeṣamityanena nirākriyata iti kutastatrāpi svakriyāvirodhaḥ /
pratītivirodha iti cet /
tarhyetadvacanakartṛtvamapi mūko 'hamityanena nirākriyata iti kutastatrāpi svakriyāvirodhaḥ /
pratītivirodha iti cet /
samaḥsamādhiḥ /
parabodhanopāyābhāvādviśeṣābhāva upādīyate /
natu brahmaviśeṣatayeti cet /
atrāpi parabodhanopāyābhāvādevedaṃ vacanam /
vastutastvasau mūka evetyastu /
nirviśeṣam ityasya viśeṣanirāsa eva tātparyam /
na nirviśeṣatvaviśeṣavidhau /
ataḥ kathaṃ virodha iti cet /
tarhi mūko 'hamityasyāpi vaktṛtvanirāse tātparyam /
naitadvacanavaktṛtva iti kutastatrāpi virodhaḥ /
na tatra svavacanavirodhaḥ /
kintu svakriyāvirodha iti cet /
prakṛte 'pi kimanyo 'bhihita ityāstāṃ prapañcaḥ /
tadidamuktaṃ- mūko 'hamitivaditi //
*3,82*
yadarthamayaṃ prayatnastadāha- abhinne 'pīti //
abhinne 'pi viśeṣo 'yaṃ balādāpatati hyataḥ
*3,82f.*
NYĀYASUDHĀ:
ata uktaprakāreṇa mahāvākyāvāntaravākyayoranyathānupapattibalādbhedarahite 'pi brahmaṇyayamanupapattiśāntiheturviśeṣo nāma śaktiviśeṣo 'ṅgīkaraṇīyaḥ prāpnoti /
idamuktaṃ bhavati /
mahāvākyapratipādyamaikyamavāntaravākyapratipādyaṃ ca satyatvādikaṃ brahmaṇā parasparaṃ cābhinnameva /
ekadhaivānudraṣṭavyamityādyekarasa(tva)pratipādakaśruteḥ /
na coktadoṣaḥ /
yato bhedahīne 'pi vastunyasti kaścicchaktiviśeṣo yena prakāśamānamapi na prakāśata ityādi yujyate /
sa ca viśeṣo 'nayaivārthāpattyāvagamyata ityeva tvayā vaktavyamiti /
*3,85*
nanvaṅgīkṛte 'pi viśeṣe nānupapattiśāntiḥ /
so 'pi hi viśeṣo yadi vastuno bhinnastarhi bhedānavasthādi doṣaḥ syādabhinnatve ca viśeṣatadvadbhāvānupapattestādavasthyādityata āha- viśeṣeti //
viśeṣatadvatoścaiva svanirvāhakatā bhavet

1.1.109

NYĀYASUDHĀ:
viśeṣaviśeṣiṇoścābheda evāṅgīkaraṇīyaḥ /
viśeṣabalācca viśeṣatadvadbhāvo 'pyupapādanīya iti śeṣaḥ /
tathāpi viśeṣaparasparayānavasthā syādityata āha- svanirvāhakateti //
sa eva viśeṣo viśeṣāntaramantareṇa viśeṣatadvadbhāvaṃ ca ghaṭayati /
ekasyaiva nirvāhyatvaṃ nirvāhakatvaṃ ca tadbalādeva siddhayatītyaṅgīkaraṇīyamiti /
*3,86*
nanvabhinne vastuni bhedakāryanirvāhakatvaṃ viśeṣasya kutaḥ pramāṇāt(taḥ) siddhamityata āha- bhedahīne tviti //
tuśabdo 'vadhāraṇe /
bhedahīne tvaparyāyaśabdāntaraniyāmakaḥ /
viśeṣo nāma kathitaḥ ... // MAnuv_1,1.109a-c //
NYĀYASUDHĀ:
aparyāyaśabdāntaraniyāmaka ityaśeṣabhedakāyarnirvāhakatvopalakṣaṇam /
etaduktaṃ bhavati /
jīvabrahmaikyādīnāmekadhaivetyādiśrutyā caitanyasvarūpamātratvaṃ pratīyate /
caitanye svaprakāśatayā siddhe 'pyasiddhiraparyāyaśabdavedyatvam, caitanyaprakāśasya nāvidyānivartakatvamadvaitajñānasya tannivartakatvamityarthakriyaviśeṣaḥ /
caitanyamekaṃ satyatvādīnyanekānīti saṅkhayāvailakṣaṇyamityādibhedakāryāṇi cāvagamyate /
etadubhayānyathānupapattyā bhedarahite 'pi caitanye bhedrapratinidhistatkāyarkārī kaścidatiśayo 'stīti kalpyate /
gatyantarābhāvāt /
tathācārthāpattyā svarūpagrāhiṇyā bhedakāryanirvāhaka eva(ca)asau siddha iti kiṃ tatra pramāṇāntarānveṣaṇeneti /
anenaiva viśeṣasya lakṣaṇaṃ coktaṃ bhavati /
bhedahāne 'pyanupacaritabhedavyavahāranimittaṃ viśeṣa iti /
*3,87*
$anyavādibhirapi viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ$
evamadvaitavādinā viśeṣamaṅgīkārayitvānyānapyaṅgīkārayati- so 'stīti //
... so 'sti vastuṣvaśeṣataḥ

1.1.110

NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ brahmaṇi māyāvādinā viśeṣo 'ṅgīkaraṇīyaḥ /
kiṃ nāma prapañcasatyatāvādibhirapyaśeṣadravyeṣu sa viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ /
tathā hi paṭastacchauklayaṃ ca tāvanna bhidyete /
aṅgulīdvayavadbhedenānupalambhāt /
ayutasiddhatvāditi cet /
kimayutasiddhatvaṃ nāma /
avaśyamāśrayāśrayibhāvenāvasthānamiti cet /
kimetāvatā bhedena na pratyetavyam /
nāpi kuṇḍamiva paṭo 'dhikaraṇatvena badarāṇīva śauklayamādheyatvena parisphurati /
kiṃ nāma tadeva taditi /
na caiṣā pratītirbhrāntiḥ /
bādhakābhāvāt /
śauklayapaṭayorbhedāvagāhinī pratyakṣapratītirhi bādhikā bhavet /
anumānādīnāmabhedapratyaya(kṣa)rodhenotthānasyaivāsambhavāt /
naca bhedāvagāhinī pratyakṣapratītirastītyuktam /
tena pratyakṣata eva siddhaḥ paṭaśauklayayorabhedaḥ /
dṛśyante ca bhedakāryāṇi, paṭaśauklayabuddhayoranyūnānatiriktaviṣayatvābhāvaḥ, tacchabdayoraparyāyatvaṃ aparyāyaśabdasmārakatvaṃ, jalāharaṇādyarthakriyābhedaḥ, paṭamānayetyukte yatkiñcicchuklayānānayanaṃ, śuklamānayetyukte niyamena paṭasyānayanam, apaṭaḥ paṭa itivadaśuklaḥ paṭa ityanayorvirodhābhāvaḥ, andhasyāpi paṭo 'yamitivacchuklo 'yamiti ca pratītyanutpattiḥ, śuklāpratipattivatpaṭāpratipattyabhāvaḥ, mahārajanasamparkeṇa śuklatvavatpaṭasyā(pyā)vṛttatvābhāvaḥ, paṭavadvā śauklayasyāpyanāvṛttatvābhāvaḥ, ityevamādīni /
nacaiṣā pratītirbhāntiḥ /
bādhitatvābhimānasyāpyabhāvāt /
vyavahārādyavisaṃvādācca tadetayorabhedabhedakāryapratītyoranyathānupapattyā nirbhede 'pi paṭe 'sti kaścidatiśayo bhedapratinidhiryadvaśādidaṃ sarvaṃ samañjasaṃ syādityeva kalpanīyam /
na cātiśayo 'bhinne 'pi viśeṣakatvādviśeṣa iti gīyate /
evamanyatrāpi dravye viśeṣaḥ pratipattavyaḥ /
nanu bhedābhedāṅgīkāreṇānupapatteḥ śamanāt kiṃ viśeṣeṇeti cenna /
parasparaviruddhayorbhedābhedayorekatrāvasthānaghaṭanāyā(ma)pi viśeṣasyāpyaṅgīkaraṇīyatvāt /
pratītatvātko virodha iti cet /
satyam /
pratītirapi kathamupapanneti cintāyāṃ vastusvabhāvātiśayasyānusaraṇīyatvāt /
bhedābhedānavasthāparihārārthamapi viśeṣāṅgīkārasyāvaśyakatvasyoktatvāditi /
*3,91*
nanu sarvavastuṣu yadyasti viśeṣaḥ, sa ca vastuno na bhidyate, prāptaṃ tarhi sakalavastūnāmaikyamityata āha- viśeṣā iti //
*3,92*
viśeṣāste 'pyanantāśca parasparaviśeṣiṇaḥ /
svanirvāhakatāyuktāḥ santi vastuṣvaśeṣataḥ

1.1.111

NYĀYASUDHĀ:
te prakṛtasvarūpā viśeṣā aśeṣato vastuṣvananteṣu dravyeṣvanantā eva santi /
na punareka eva sarvatrāto noktadoṣaḥ /
so 'stītyekavacanaṃ tu samudāyāpekṣayā prayuktamiti bhāvaḥ /
nanvekaikasmiṃśca dravye viśeṣo 'pyekaiko 'sti tadā paṭo mahāṃśchuklaścalatīti vicitrānekavyavahārānupapattiḥ /
na hyekasmādavicitrasvabhāvādvicitrānekakāryotpattirdṛṣṭā /
tathā satyākasmikatvaprasaṅgāt /
tataśca viśeṣāṅgīkāro vyarthaḥ syādityata āha- viśeṣā iti //
te 'pyuktalakṣaṇā viśeṣā aśeṣato 'pi vastuṣu pratyekamanantāḥ santyato noktadoṣāvakāśaḥ anantā ityupalakṣaṇam /
yatra yāvanto vyavahārāstatra tāvanto viśeṣā iti jñātavyam /
pratidravyamanekatve viśeṣāṇāṃ parasparaṃ bhedena bhāvyam /
bhedāvinābhūtatvādanekatvasya /
tathāca bhinnanāṃ dravyābhede dravyasyāpi bhedaprasaṅga ityata āha- parampareti //
parasparaviśeṣavattvenaivānekatvaṃ sambhavati /
viśeṣasya bhedakāryakāritāyā uktatvāditi bhāvaḥ /
viśeṣāṇāmapi viśeṣāntarāṅgīkāre 'navasthetyata āha- svanirvāhakateti //
pūrvaṃ dravyeṇa viśeṣasyābhedacintā /
idānīṃ tu parasparamiti sphuṭo 'rthabhedaḥ /
sarvaṃ caitadviśeṣasvarūpasādhakārthāpattyaiva siddhamiti na pṛthak pramāṇamuktam /
nahi svayamanupapannamanupapattyantaraśāntyai prabhavati /
kintu yathāyathopapadyate tathātathaiva svarūpagrāhiṇyā 'rthāpatyaiva kalpyate /
yadyapi viśeṣaḥ pratyakṣo 'pi bhavati /
"yena pratyakṣasiddhena'; iti vakṣyamāṇatvāt /
tathāpi vipratipanno na tanmātreṇa bodhayituṃ śakyata ityarthāpattirupanyasteti /
*3,94*
yadarthaṃ tadaikyasyetyādinā sarvavādibhirviśeṣo 'ṅgīkāritastadidānīmāha- ata iti //
ato 'nantaguṇaṃ brahma nirbhedamapi bhaṇyate
NYĀYASUDHĀ:
nirbhedamapi brahmāto viśeṣasāmarthyādanantaguṇaṃ bhaṇyata iti /
yatpareṇa pṛṣṭaṃ lakṣyalakṣaṇayorbheda ityādi tasyedamuttaram- brahma nirbhedamiti //
yadatroktamanekalakṣarābhinnasyānekatvaprasaṅgaḥ, lakṣaṇānāṃ vānekatvānupapattiḥ, śabdaparyayatvaṃ, guṇaguṇitvādyanupapattiriti, tasyottaraṃ nirbhedamapyato viśeṣaśadguṇānāmanantatvaṃ, brahmaṇaścaikatvam, anantā guṇā asyeti guṇaguṇyādibhāvo, brahma ca guṇāścetyapunaruktabhaṇanaṃ ca yujyata iti /
atra jagajjanmādikāraṇatvamiti vaktavye 'nantaguṇamiti vacanamidaṃ sūtramanantaguṇa(vat)tvameva brahmaṇo lakṣaṇamabhipretya tatsādhanāya jagajjanmādikāraṇatvalakṣaṇaṃ pratipādayituṃ pravṛttamiti sūcayitum /
tadevaṃ jagajjanmādikāraṇatvasya svalakṣaṇatve bādhakābhāvānna taṭasthatvakalpanaṃ yuktamiti siddham /
atrāha /
kimarthaṃ lakṣyalakṣaṇayorabhedamaṅgīkṛtya viśeṣabalena sarvavyavahārasamādhānaṃ kriyate /
bheda eva kasmānnāṅgīkriyate /
guṇaguṇibhāvastu samavāyasambandhādbhaviṣyati /
yadi ca sūtrakāreṇa samavāyo nirākariṣyata iti nāṅgīkārārhastadā guṇaguṇinoreva sa kaścittādṛśaḥ svabhāvabheda ityaṅgīkaraṇīyam /
nahi paṭādau bhedābhāve 'pi viśeṣabalādvayavahāraviśeṣadarśanamātreṇa brahmaṇyapi tathā kalpayituṃ yuktam /
niścāyakapramāṇābhāvāt /
niścāyakapramāṇopanyāsārthaṃ hi sambhāvanā kalpyate /
yathā'huḥ
*3,95*
"sambhāvitaḥ pratijñāyāarthaḥ sādhyeta hetunā /
na tasya hetubhistrāṇamutpatanneva yo mṛtaḥ'; //
iti /
na punaḥ sambhāvanaivārtha(sya)sādhiketyata āha- evaṃ dharmāniti //
evaṃ dharmāniti śrutyā tadabhedo 'pyudīryate

1.1.3

NYĀYASUDHĀ:
apiśabdādviśeṣo 'pi /
atra hi brahmadharmāṇāṃ pṛthak darśananindayābhedo 'vagamyate /
dharmāniti ca dharmabahutvoktayā saviśeṣatvam /
naca dharmānityanuvādamātram /
śrutiṃ vinā tadasiddheḥ /
mūlaśrutyaṅgīkāre saiva viśeṣābhidhātrī bhaviṣyatīti pramitametannirbhedameva brahma viśeṣabalādeva nānāvyavahārālambanamiti /
*3,96*
atra yatpareṇa jagatkāraṇatvaṃ kiṃ brahmaṇo nimittatvamevotopādānatvamevāthobhayamapīti vimṛśya tṛtīyaḥ pakṣaḥ (pari)gṛhītaḥ /
upādānatvaṃ ca pariṇāmitveneti kaścit /
prapañcabhramādhiṣṭhānamātratvenetyaparaḥ /
tadetatsarvaṃ prakṛtyadhikaraṇe nipuṇataraṃ nirākariṣyate /
tasmāduktalakṣaṇadvayopapannaṃ brahma nārāyaṇākhyaṃ mumukṣuṇā jijñāsyamiti sthitam /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ janmādhikaraṇam //
[======= JNys_1,1.II: śāstrayonitvādhikaraṇam =======]
*3,97*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ śāstrayonitvādhikaraṇam //
$atha jagatkāraṇatvasya pāśupatādyagamānumānāvaṣṭambhena ativyāptiśaṅkā$
śāstrayonitvāt

1.1.112

jagajjanmādikāraṇatvaṃ parabrahmaṇo viṣṇorlakṣaṇamabhihitam /
tasya harahiraṇyagarbhādicetaneṣu pradhānādyacetaneṣu ca pāśupatādyāgamānumānāvaṣṭambhenātivyāptimāśaṅkyātra pariharati bhagavāntsūtrakāraḥ /
tatra pūrvapakṣamāracayati- śaivādyeti //
śaivādyāgamasamprāptadṛṣṭagena phalena tu /
tadvākyopamayānyacca pramāṇatve 'numīyate

1.1.113

īśavākyatvata...
NYĀYASUDHĀ:
śivena racitaḥ śaivaḥ /
ādigrahaṇāddhiraṇyagarbhādiracitā gṛhyante /
taiḥ samprāptaṃ taduktasādanānuṣṭhānasamprāptam /
dṛṣṭaṃ dṛṣṭiḥ pratyakṣamiti yāvat /
tatsiddhaṃ dṛṣṭagam /
phalena tu tadvākyasya prāmāṇyamanumāyeti śeṣaḥ /
pramāṇatva iti viṣayasaptamī /
dṛṣṭaphalārthaṃ sādhanāni vidadhadvākyaṃ tāvat pramāṇatayānumīyate /
kena liṅgena /
phalena /
tasya pakṣāsambandhino 'numāpakatvaṃ kathaṃmityata uktaṃ śaivādyāgamasamprāpteti /
ajñānāsiddhiṃ parihatumuktaṃ dṛṣṭageneti /
tuśabdo 'numānadvaye hetuviśeṣadyotakaḥ /
īśavākyatvata ityatrādiśabdo yojyaḥ /
ayamarthaḥ /
dvividho hi śivapraṇīta āgamaḥ /
kaścit pratyakṣayogyasampadādiphalamuddiśya sādhanāni vidadhat /
aparastu saṅkalpavargādyapratyakṣaphalāni vidadhānaḥ śivasya jagajjanmādikāraṇatvasarvajñatvasavarśaktitvasatyasaṅkalpatvādyaśeṣaguṇapūrṇatvaṃ niravadyatvaṃ ca pratipādayati /
tatrādyastāvatpramāṇam /
taduktasādhanānuṣṭhāne sati pratyakṣata eva phaladarśanāt /
*3,98*
tadayaṃ prayogaḥ /
vimata āgamaḥ pramāṇaṃ saphalapravṛttijanakatvāt carakasuśrutādivat /
yadyapramāṇamabhaviṣyat na samarthāṃ pravṛttimakariṣyadvipralambhakavākyavat /
taduktam"pramāṇato 'rthapratipattau pravṛttisāmarthyādarthavatpramāṇam'; iti /
tataśca tatpraṇetuḥ śivasya paramāptatvamavadhārya taddṛṣṭāntena tatpraṇītasya dvitīyasyāpyāgamasya prāmāṇyamavasīyate /
atra ca prayogaḥ /
vipratipanna āgamaḥ pramāṇaṃ śivavākyatvātsampratipannavaditi /
vipakṣe śivasyānāptatvaprasaṅgo bādhakaḥ /
tadevamanumitaprāmāṇyena śaivāgamena śivasya jagajjanmādikāraṇatvā(sya)bhidhānānnedaṃ lakṣaṇaṃ viṣṇorupapadyata iti śaivāḥ /
anayaiva diśā tattadāgamaprāmāṇyaṃ tattaddevatāvādināṃ pratyavasthānāni draṣṭavyāni /
upalakṣaṇaṃ caitat /
anumānenāpi śivādīnāṃ jagajjanmādikāraṇatvaṃ sarvajñatvādikaṃ śakyasādhanam /
tathā hi /
kṣityādikaṃ sakartṛkaṃ kāryatvādghaṭavat /
vivādādhyāsitaṃ karma prayatnādhārajam karmatvātsampratipannavat /
vipratipanne pṛthivyudake, prayatnavatā dhṛte, gurutve satyapātitvāt, sampratipannavat /
kṣityādikaṃ prayatnavadvināśyam (vi)nāśyatvātsampratipannavat /
ityādibhiranumānairviśvodayasthitilayakartari sāmānyataḥ siddhe asmadādīnāṃ tadasambhavāt bhagavāṃśchiva eva pariśeṣājjagajjanmādikartā siddhayati /
yathā ca (vi)citrādikāryadaśarnāttadanuguṇa eva kartā kalpyate evaṃ vicitrānekakāryadaśarnāt(nena) kalpyamāno 'pi kartā tadanuguṇaḥ sārvajñādimāneva siddhayati /
athavā kṣityādikaṃ kartetyadantargatameva savarjñatvādikaṃ na yatnāntaramapekṣate /
nimittopādānaphalādyabhijñasya tadanuguṇecchāprayatnavata eva kartṛtvam /
evaṃ hiraṇyagarbhādiṣvapi pariśeṣeṇa jagatkāraṇatvaṃ yojyamiti /
*3,102f.*
$atha śaivādyagamapramāṇyasādhakānumānanirāsaḥ$
evamāgamādanumānāccānyeṣāṃ jagajjanmādikāraṇatve prāpte prativihitaṃ sūtrakṛtā /
āgamādanumānato vānye jagatkāraṇatvena na kalpanīyāḥ /
kutaḥ /
śāstrayonitvāt /
ṛgyajuḥsāmātharvāścetyādinoktaṃ śāstraṃ yoniḥ kāraṇamabhivyañjakaṃ pramāṇamasyeti śāstrayoni tasya bhāvaḥ śāstrayonitvaṃ tasmāt /
etaduktaṃ bhavati /
jagajjanmādikāraṇasya vastuno vedādiśāstraikasamadhigamyatvena śaivādyāgamānumānāgocaratvānna tairanyeṣāṃ jagatkāraṇatvaṃ kalpanīyam /
kintu śāstraṃ yasya jagatkāraṇatvamācaṣṭe sa eva tathābhyupagantavya iti /
*3,103*
syādetat /
yadi śāstraikasamadhigamyatvaṃ sautro hetuḥ siddhaḥ syānna caivam /
pratyakṣāgamyatve 'pi śaivādyāgamairanumānaiścoktavidhayā jagatkāraṇatvasya niścetuṃ śakyatvāt, ityāśaṅkaya sautrahetusiddhaye śaivādyāgamagamyatvaṃ tāvannirācikīrṣustatprāmāṇyasādhakaṃ paropanyastamanumānamapākaroti- iti cediti //
... iti cet tadgavyabhicāriṇā /
aprāmāṇyānumā ca syān ...
*3,104*
NYĀYASUDHĀ:
tadgaḥ pratyakṣāvagataścāsau vyabhicāraḥ phalavyabhicāraśca so 'syastīti tadgavyabhicārivākyaṃ tena dṛṣṭāntabhūtena śivādīnāṃ jagatkāraṇatvā(vagamahetubhūtā)gamasyeśavākyatvādinā hetunāprāmāṇyānumitiśca syāt /
etaduktaṃ bhavati /
yadi pratyakṣasaṃvādena dṛṣṭārthānāṃ śivādivākyānāṃ prāmāṇyamanumāya taddṛṣṭāntenādṛṣṭārthānāmapi śivādivākyatvena hetunā prāmāṇyamanumīyate, tarhi dṛṣṭārtheṣveva vākyeṣu yatpratyakṣata eva phalavyabhicāravaddṛśyate tasya, vimatamapramāṇamasamarthapravṛttijanakatvādvipralambhakavākyavadityaprāmāṇyamanumāya, taddṛṣṭāntena śivādivākyatvādihetunaivādṛṣṭārthānāmapi, vimatānyapramāṇāni śivādivākyatvāt sampratipannavadityaprāmāṇyamanumātuṃ śakyata eva /
na hi dṛṣṭārthaṃ sarvameva śivavākyaṃ samarthapravṛttijanakam /
viphalapravṛttijanakasyāpi bahulamupalambhāt /
nanu tadapi vākyaṃ pramāṇameva /
phalavyabhicārastu kartṛkarmādivaiguṇyanimitta iti cettarhi tadapi vākyamapramāṇameva phalasaṃvāsadastu kākatālīyo vā jagadvayāmohakānāṃ śivādīnāṃ guḍajihvikā vetyastu /
prāmāṇye hi sudṛḍhanirūḍhe vyabhicārasya kartrādivaiguṇyaṃ kāraṇaṃ kalpanīyam /
phalāvyabhicāreṇaiva prāmāṇyaṃ parikalpayataḥ sphuṭamitaretarāśrayatvam /
śivavākyatvaṃ phalasaṃvādinyanaikāntikamiti cenna /
tatrāpi phalavisaṃvādinyanaikāntyāt /
kiñca yaḥ śivāgamasyādṛṣṭārthasyāpyevaṃ prāmāṇyaṃ manyate sa hiraṇyagarbhādyāgamānāmapi prāmāṇyamaṅgīkaroti na vā /
nādyaḥ /
parasparaviruddhayorubhayoḥ prāmāṇyāyogāt /
na dvitīyaḥ /
anumānaprakārasya samānatve vaiṣamyānupapatteḥ /
atha tadanumānamaprayojakaṃ hiraṇyagarbhavākyatve 'pyāgantukena vipralambhādīnāṃ doṣeṇaikasyāprāmāṇyasambhavāditi cet /
samaṃ samādhānam /
anenaiva nyāyena caityavandanādivākyānāmapi prāmāṇyaṃ śakyasādhanam /
nahi tadvaktā kadāpi satyaṃ nāvadīt /
tadevaṃ śaivādyāgamaprāmāṇyasyāśakyasādhanatvānna tena jagatkartā siddhayati (iti) /
*3,107*
$atha jagatkāraṇatve anumānānavakāśa iti vyutpādanam$
mā bhūcchaivādyāgamājjagajjanmādikartṛsiddhiḥ /
uktānumānaistu bhaviṣyati /
tatkathaṃ śāstraikasamadhigamyatvaṃ jagatkāraṇasyeti cet /
kiṃ śāstrānusāryanumānaṃ jagatkāraṇe pramāṇamucyate /
uta svatantram /
ādyastvaṅgīkriyata eva /
tenāsmatpakṣasyaiva siddheḥ /
śāstrasya bhagavadekaniṣṭhatāyāḥ samanvayasūtre vakṣyamāṇatvāt /
dvitīyaṃ dūṣayati- na pṛthagiti //
... na pṛthak cānumeśvare

1.1.114

NYĀYASUDHĀ:
īśvare jagatkāraṇe pṛthak svatantrānumā ca na mānamityarthaḥ /
tathāhi /
yattāvatsāmānyato jagatkartṛtvasiddhāvanumānam tatra kiṃ kāraṇādisākṣātkāravatkartṛpūrvakatvaṃ sādhyam /
sakartṛkatvamātraṃ vā /
ādye dṛṣṭāntasya sādhyavaikalyam /
nahi kulālādirghaṭādikāraṇāni dharmādharmādīni sākṣātkurute /
ata eva kadācitpratihateccho bhavatīti cet /
kimetāvatā /
sādhyavaikalyāparihārāt /
kathañcidasya hetuviśeṣaṇatve sādhanavaikalyaṃ ca dṛṣṭāntasya syāt /
kevalavyatirekī tarhyayamastviti cenna /
viśeṣaṇāsiddheḥ /
dvitīye siddhasādhanam /
adṛṣṭānāṃ jīvātmānameva kartṛtvopapatteḥ /
teṣāṃ kāraṇānabhijñatvānneti cenna /
kulālādīnāmakartṛtvaprasaṅgāt /
adṛṣṭādhiṣyātrāpi kenacidbhāvyamiti cenna /
adhiṣṭhātṛkṛtyābhāvāt /
na tāvannodanādikam /
adravyatvāt /
na cātiśayajanma /
guṇe guṇāntarānupapatteḥ /
na cātīndriyādheyaśaktiḥ /
anabhyupagamāt /
*3,107f.*
na ca sahakārisamavadhānam /
adṛṣṭādeva tadupapatteḥ /
nāpi kāryakāritvam /
tasyādṛṣṭasvabhāvatvāt /
tarhyutpattyanantarameva kiṃ na kuryāditi cet na /
prabalādṛṣṭāntarapratibandhādineti vadāmaḥ /
kiñca kāryatvaṃ pakṣe kutaḥ siddham /
abhūtvābhāvitvāditi cenna /
tasyaiva kāryatvāt /
kathañcidbhede 'pi bhāgāsiddhatvāt /
na khalu girisāgarādīnāmabhūtvābhāvitvamasmābhirupalabhyate /
tarhi dravyeṣu tāvatsāvayavatvātkāryanvayasiddhirastviti cenna /
sāvayavatvaṃ (hi) samavāyikāraṇavattvamuta pariṇāmikāraṇavattvam vā /
ādye prativādyasiddhiḥ /
dvitīye vādyasiddhiḥ /
kiñca yasya kāryatvamātre('pi) vipratipattiḥ sa kathaṃ kāraṇavattāmevābhyupeyāt /
*3,108*
nanu kṣityādīnāṃ pratyakṣata eva pradeśavattvamanubhūyate /
anyathā kathaṃ bhūtale ghaṭabhāvābhāvau yugapatsambhavata itrata cenna /
tarhyevamākāśādīnāmapi kāryatvaprasaṅgāt /
kathamanyathā (gagane) pakṣiṇo bhāvābhāvau yugapaditi tatrāpi vaktuṃ śakyatvāt /
saṃyogasya satvātyantābhāvasamānāśrayatvādevamiti cet /
samaṃ prakṛte 'pi /
khananādinā yeṣāṃ vibhāgo nodanādinā ca yeṣāṃ saṃyogaste kṣityādīnāmavayavāḥ pratyakṣasiddhā iti cet /
tatkiṃ saṃyogavibhāgisajatīyadravyāntaravattvaṃ sāvayavatvamityuktaṃ bhavati uta tadārabdhatvam /
ādye paramāṇubhirvyabhicāraḥ /
dvitīye vyarthaviśeṣaṇatvaṃ pūrvavadasiddhiśceti /
etena vivādādhyāsitaṃ karma prayatnādhārajamityetadapi nirastam /
yadapi pṛthivyudake prayatnavatā dhṛte ityanumitam /
tadapi pūrvavatsiddhasādhanam /
kiñca saṃyogavegaprayatnavadadṛṣṭamapi kasmādgurutvapratibandhakaṃ na kalpyate /
apātitvaṃ ca sandigdhāsiddham /
mahattvena patatānupalambhasambhavāt /
etena caramānumānamapi nirastam /
kṣityādikaṃ vikartṛkam anupalabhyamānakartṛkatvādgaganavadityādinā satpratipakṣatā ca sarvānumānānām /
anupalabhya(māna)tvaṃ cāsmadupalabdhyayogyatvamiti na kaścitkṣudropadravaḥ /
parasukhādau vyabhicāra iti cenna /
tasyānumānādupalabdheḥ /
tarhi kṣityādikartāpyanumānādupalabhyata iti cenna /
anumānādīśvaropalabdhāvasmadanumānasya duṣṭatvam /
tathā cānumānādīśvaropalabdhiritītaretarāśrayaprasaṅga(tva)āt /
anayaiva diśā sarvāṇi jagatkāraṇamātrasādhanāni svatantratānumānāni nirasanīyāni(iti) /
*3,114*
yacca śivādīnāṃ jagatkāraṇatve pariśeṣānumānaṃ tadapi kiṃ śāstrānusāri kiṃvā kevalam /
nādyaḥ /
śāstrasya bhagavadekaparatāyā vakṣyamāṇatvāt /
dvitīyaṃ dūṣayati- na pṛthak ceti //
īśvare śive jagatkartari ca pṛthaganumānaṃ na mānamityarthaḥ /
tatkathamityata āha- puṃstveti //
puṃstvahetubalādeva pūrvoktenaiva vartmanā
NYĀYASUDHĀ:
pūrvoktena (eva) vartmanā śaivāgamaprāmāṇyānumānanirākaraṇamārgeṇaiva /
satpratipakṣatvenaivetyarthaḥ /
evakāro na dūṣaṇāntarānveṣaṇena vṛthā manaḥ khedanīyaṃ sphuṭadoṣe satīti dyotayati /
*3,116*
īśvaravākyatvaṃ kathamatra hetuḥ syādityata āha- puṃstveti //
pūrvoktena (eva) vartmaneti satpratipakṣatāmātramatidiṣyam /
natu sa heturiti bhāvaḥ /
ayamatra prayogaḥ /
śivo na jagatkāraṇaṃ puṃstvāddevadattavaditi /
nanu śivaḥ kena pramāṇena siddhaḥ /
atha pariśeṣato jagatkartṛtvaṃ tasminnanumimānasya tavāpi kutaḥ siddhaḥ /
lokapravādādineti cet /
mamāpi tathetyastu /
bhavadabhimate brahmaṇi heturanaikāntika iti cenna /
kevalānumānavādinaṃ pratyanīśvaravādāṅgīkāreṇa pratyavasthānāt /
nanu jakatkāraṇatvaṃ śivaniṣṭhamanyatrānupapattau satyāṃ kiñcinniṣṭhatayā pramitatvāditi hi pariśeṣānumānam /
tatkathamasyāyaṃ pratipakṣa iti cenna /
viruddhārthasādhanamātreṇa pratipakṣasambhavāt /
prayogato 'pyekadharmaniṣṭhatāyāḥ pramāṇaprayojanaśūnyatvāt anyathaivaṃvidhārthikapratipakṣāṇāmanyatrānantarbhāvenādūṣaṇatvaprasaṅgāt /
na caivamastviti vācyam /
pratirodhakatva(syāpratibandhakatva)syānubhavasiddhatvāt /
nanvevaṃ sati sāmānyasiddhiranupapannā'padyata iti cet /
āpadyatām /
tadanumānānāṃ dūṣitatvāt /
*3,120*
kimato yadyevamiti cet, siddhaḥ sautraheturityāha- śāstrayonitvamiti //
śāstrayonitvametena kāraṇasya balād bhavet

1.1.115

NYĀYASUDHĀ:
etenoktaprakāreṇa /
kāraṇasya jagata iti śeṣaḥ /
balātprakārāntareṇāsiddhibalāt /
*3,121*
jagatkāraṇasyānumānāvedyatvaṃ śrutibhirapi siddhamityāha- nāvedaviditi //
nāvedavinna tarkeṇa matirityādivākyataḥ /
tarko jñāpayituṃ śakto neśitāraṃ kathañcana

1.1.116

NYĀYASUDHĀ:
"nāvedavinmanute(daṃ)taṃ bṛhantam'; /
"naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā'; /
"nendriyāṇi nānumānaṃ vedā hyevainaṃ vedayanti'; ityādivākyataḥ, iti jñāyata iti śeṣaḥ /
tarka ityanumānamātropalakṣaṇam /
īśitāraṃ jagatkāraṇaṃ(tkartāram) /
kathañcana sāmānyato viśeṣataśca /
yadapi kāryatvādihetoḥ pakṣadharmatābalādanyasmādvānumānadīśvarasya sārvajñādisiddhiriti tadapi pratipakṣaduṣṭatvādayuktamityāha- vanakṛttvādīti //
vanakṛttvādirūpeṇa pakṣabhūtasya ceśituḥ /
kiñcijjñānaṃ hi puṃstvena śakyaṃ sādhayituṃ sukham

1.1.117

*3,122*
NYĀYASUDHĀ:
nanvatraivaṃ prayoktavyam, īśvaraḥ kiñcijjñaḥ paṃratvāddevadattavaditi /
tatreśvaraḥ pramito vā na vā /
ādye yena pra(yatpra)māṇena siddhastenaiva tasya sārvajñasiddherdharmigrāhaka(pramāṇa)virodhaḥ /
dvitīye tvāśrayāsiddhiḥ /
tatkathamucyate īśituḥ kiñcijjñatvaṃ ca puṃstvena sādhayituṃ śakyaṃ hīti tatrāha- sukhamiti //
tatkathamityata uktaṃ- vanakṛttvādirūpeṇa pakṣabhūtasyeti //
prasiddhakartṛrahitaṃ vanaṃ sakartṛkaṃ kāryatvādityādinā yo vanādikartā siddhaḥ tenaivākāreṇa taṃ pakṣīkṛtya prayoge na ko 'pi doṣa ityāśayaḥ /
vanakṛttvaṃ parvatādhārakatvamityādirūpo dharmastenopetasya /
nahi vanakartetyetāvatā sarvajña iti labhyate /
prasiddhavanakarturasarvajñatvāt /
sa evakṣityādikarteti kathaṃ na sārvajñyamiti cenna /
tadbhāve pramāṇābhāvāt /
nahi kāryatvādihetuḥ kartāramiva tasya sarvatraikatvaṃ gamayituṃ śaknoti /
lāghavādekatvamāśrīyata iti cet(na) /
lokadarśanānusāreṇa kartāraṃ kalpayato gauravāśrayaṇasyaivo(syo)citatvāt /
loke hi gajagavayagardabhādīnāṃ ghaṭādīnāṃ ca nirmātāro vijātīyā evopalabhyante /
naca vanakartā kiñcijjña iti sādhane kimīśvarasyeti vācyam /
tasya ceśvaratāyāḥ pareṇa /
anyathā vanakartari siddhe kimīśvarasiddhāvāyātamityapi syāt /
*3,125*
na kevalaṃ kiñcijjñatvasādhanaṃ sukaram /
kintu svakṛtakāryājñatvamapi śakyasādhanamityāśayenāha- vṛkṣakṛditi //
vṛkṣakṛnnākhilaṃ vṛkṣaṃ vetti puṃstvāddhi caitravat
NYĀYASUDHĀ:
vṛkṣakṛditi pūrvavaddharmigrāhakavirodhāśrayāsiddhiparihārāyoktam /
prasiddhakartṛrahitetyapi yojyam /
anyathā siddhasādhanatāprasaṅgāt /
akhilamityārambhakāvayavasaṅkhayāpalaparimāṇaviśeṣasahitam /
asmādādīnāṃ vipratipannavṛkṣajñānamātrasadbhāvādanaikāntyaparihārāyākhilamityuktam /
hīti vipakṣe bādhakābhāvaṃ sūcayati /
nahi yo yatkartā sa sakalaṃ tajjānātīti niyamaḥ /
kulālādāvabhāvāt /
anupayogācca tajjñānasyeti /
*3,126*
anenaiva nyāyena sarvatra pratipakṣasambhavāt satyasaṅkalpatvāśarīritvanityajñānecchāprayatnatvaduḥkhādirāhityādikamapi nānumānena sādhayituṃ śakyamityāśayavānāha- ityādīti //
ityādyanumayā spardhi nānumānaṃ pareśituḥ /
śaktaṃ vijñāpane ... // MAnuv_1,1.117c-e //
NYĀYASUDHĀ:
ādiśabdaḥ prakāravacanaḥ /
pareśituḥ satyasaṅkalpatvādyupetasya /
*3,128*
ābhāsasamānayogakṣemaṃ ceśvarānumānajātamityāha- cātiprasaṅga iti //
... cātiprasaṅgo 'numayedṛśā

1.1.118

*3,129*
NYĀYASUDHĀ:
īdṛśā āgamādisahāyasampadamapahāyātyantātīndriyārthe(ṣu) prayujyamānayā anumayā atiprasaṅgaścabhavatītyarthaḥ /
atiprasaṅgameva darśayati- vastutvāditi //
vastutvāt turagaḥ śṛṅgī puṣpavat khaṃ sutairyutā /
citriṇī ca rasaḥ ṣaṣṭho rasatvāt sottaro bhavet // MAnuv_1,1.118a-d //
NYĀYASUDHĀ:
citriṇī vandhyā /
ṣaṣṭho raso rasāntaravānityukte prathamādirasena siddhasādhanaṃ syāt /
saptamarasavānityukte aprasiddhaviśeṣaṇatā syāt /
ataḥ sottara ityuktam /
īśvarānumānasya pramāṇatāyāmeteṣāmapi prāmāṇyaṃ syāditi śeṣaḥ /
nanu vastutvaṃ ghaṭādāvanaikāntikamiti cenna /
tasyāpi pakṣatvāt /
turagṛṅgādīnāmanupalambhabādha iti cet /
kṣityādisakarturapyevameva /
ayogyatvānnopalabhyata iti cet /
turagaviṣāṇamapi evama(mevā)stu /
na ca(nu) viṣāṇaṃ nāma mahattve satyudbhūtarūpa(ḥ) śarīrāvayavaviśeṣaḥ /
sa kathamupalabdhyayogyaḥ syāditi cet /
kartāpi tarhi kulālādiriva mahattve satyadbhutarūpaśarīravānkathamupalabdhyayogyo bhaviṣyati /
aśarīratvānnopalabhyata iti cet /
rūpābhāvātturagaviṣāṇamapi tathāstu /
viṣāṇaṃ rūpavadeveti cet /
kartāpi śarīravāneva /
śarīraṃ kartṛtve 'nupayuktamiti cet na /
kimupayogena /
na hi tadutpattyā vyāptirbauddhānāmiva bhavatām /
dharmādimattvaṃ śarīritve prayojakamiti cenna /
tasyāpi kartṛtvena sādhanāditi /
nanu kathamatra prayoktavyam /
anumānatvaṃ yadi kāryatvādau varteta tadā tadaviśiṣṭe vastutvādau(api) vartetetyevamiti /
*3,133*
nanu vicāraśāstramārabhya jagatkāraṇe 'numānānavakāśavyutpādanaṃ vyāhatamityāśaṅkāṃ pariharannupasaṃharati- upakramādīti //
upakramādiliṅgebhyo nānyāsyādanumā tataḥ

1.1.4

NYĀYASUDHĀ:
āgamānugṛhītānumānopalakṣaṇametat /
āgamānugrahe hi sarvāṇyetānyanumānānyeva /
pakṣadharmatādīnāmaṅgānāmapauruṣeyatayā svataḥ pramāṇena śāstreṇa siddheḥ /
pratipakṣādīnāṃ ca tadvirodhena bādhāditi saṅkṣepaḥ /
tadevaṃ jagatkāraṇatvasya (ṇasya) śāstraikasamadhigamyatvānnānumānādinā
lakṣaṇasyātivyāptikathanaṃ yuktamiti siddham /
*3,134*
$atha atra parakīyabhāṣyasya apavyākhyānatvam$
atra kecit śāstrasya yoniriti vyācakṣa(kṛrva)te /
tadanupapannam prakṛtānupayogāt /
nahi śāstrakāraṇatvaṃ jagatkāraṇatve hetuḥ /
vyāptyadarśanāt /
pūvarsūtre jagatkāraṇatvena pratītaṃ sārvajñaṃ brahmaṇo vedakāraṇatvena sphuṭīkriyata iti cenna /
vedasyāpi sakalajagadantarbhāvāt /
kathaṃ cānantapadārthātmakasya prapañcasya kartṛtvena na sphuṭaṃ tadekadeśavedakāraṇatvena sphuṭībhaviṣyati sārvajñam /
atha jagatkāraṇatvaṃ pradhānādivyudāsena brahmaṇyeva sādhayituṃ hetutvenoktaṃ sārvajñaṃ śāstrayonitvena sādhyata iti cenna /
asiddhiprasaṅgāt /
nahi brahmaṇo jagatkāraṇatvamanaṅgīkurvāṇo vedakāraṇatvamaṅgīkaroti /
āgamena sādhyata iti cet /
tarhi jagatkāraṇatvameva tena kiṃ na sādhyate /
īkṣatyadhikaraṇādinā janmādisūtrasya punaruktaprasaṅgācca /
jagatkāraṇatvena savarjñatvaṃ na siddhayati vedākartṛtvādityāśaṅkayedamuktamiti cenna /
tathā sati pratijñāmātratvaprasaṅgāt /
viyadādiviṣayepyevamāśaṅkāprasaṅgāt /
viyadadhikaraṇādau sāpi nirākariṣyata iti cet na /
tarhi tenaivedaṃ gatārthaṃ syāt /
*3,134f.*
kiñca vedakartṛtvābhāve(na) sārvajñyaṃ na sambhavatīti śaṅkaiva nirdalā /
nahi tatkartraiva tajjñātavyamiti niyamo 'sti /
kiñca vedakartṛtvaṃ kathaṃ sārvajñyasādhakam /
yo yāvadarthapratipādakasya vākyasya praṇetā sa tato 'pyadhikamarthaṃ jānātyeva /
yathā pāṇinyādiḥ /
ayaṃ cāśeṣārthapratipādakasya śāstrasya praṇetātaḥ kathaṃ na sarvatra iti cet na /
kimidaṃ vedapraṇetṛtvaṃ nāma /
kiṃ pramāṇāntareṇārthamupalabhya svecchayā (padādini)prabandha(na)katṛtvaṃ kiṃ voccāraṇamātram /
ādye pauruṣeyatvāpattiḥ /
dvitīye sārvajñyāsiddhiḥ /
upādhyāya(ādi)vat /
rajjau bhujaṅgavadbrahmaṇyāropito veda iti cet /
kathaṃ tarhi pāṇinyādidṛṣṭāntaḥ /
nahi pāṇināvāropitaṃ vyākaraṇam /
kathaṃ caivaṃ sati sārvajñyasiddhiḥ /
tasyaiva vijñānaśaktivivartatvācchāstrasyeti cet(na) /
viyadādīnāmapi prakāśaśaktiprasaṅgāt /
avidyāgatāvaraṇādiśakterapi brahmaṇi tāttvikatvaprasaṅgāt(ca) /
kiñca vede jñānakaraṇatvaśaktirbrahmaṇi ca tatkartṛtvaśaktiriti kiṃ kena saṅgatam /
kutra cedamupalabdhamāropyagatā śaktirāropādhiṣṭhāne vāstavīti /
tasmādapavyākhyānameva tadityukta eva sūtrārthaḥ /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ śāstrayonitvādhikaraṇam //
[======= JNys_1,1.III: samanvayādhikaraṇam =======]
*3,142*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ samanvayādhikaraṇam //
$pūrvapakṣaracanā$
// oṃ tattu samanvayāt oṃ //
tat tu samanvayāt

1.1.119

astu śāstraikasamadhigamyaṃ jagatkāraṇam /
tathāpi śāstrata evānyeṣāṃ harahiraṇyagarbhādīnāṃ pradhānādīnāṃ ca jagatkāraṇatvapratīterativyāpakamidaṃ lakṣaṇam /
naca tacchāstraṃ viṣṇuparamiti vācyam /
abhiyuktaiḥ śivādiparatvena vyākhyātatvāt /
yadyapi nāmāni sarvāṇītyādiśrutyā śivādināmnāṃ viṣṇau śaktimātramavasīyate /
tathāpi na tātparye pramāṇamasti /
yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārtha iti hi nyāyaḥ /
naca śaktimātreṇa tātparyaṃ kalpayituṃ yuktam /
atiprasaṅgāt /
anyatra tātparya(sya ca) jñāpakamabhiyuktavyākhyānamastītyuktam /
tasmādalakṣaṇametadityāśaṅkaya parihṛtaṃ sūtrakṛtā tattu samanvayāditi /
// oṃ tattusamanvayāt oṃ //
*3,145*
$sūtravākyayojanā$
tatrānvayapadārthamāha- ta eveti //
ta evānvayanāmānas ...

1.1.5

*3,145f.*
NYĀYASUDHĀ:
upakramādaya evānvīyante śaktitātparyagocareṇa sambaddhayante tathā jñāyanta iti yāvat vākyānyetaiḥ ityanvayanāmānaḥ /
atropakramādiprasiddhapadaṃ parityajya yaugikānvayapadaparigrahaṇene(heṇe)daṃ sūcayati /
na śāstratātparyāvagatāvāpātapratītirvyākhyātṛvacanaṃ vā liṅgam /
kintūpakramādaya eva /
teṣāmavyabhicāritvāt /
pratītivyākhyānayostu vyabhicāritvāt /
yatrāpi pratīvyākhyāne na vyabhicaratastatrāpyupakramādyanusandhānapūrvakatvenaiva na tu svataḥ /
ata upajīvyatvādupakramādīnāmeva tātparyaliṅgatvamiti /
tadidamāha- ta eveti //
*3,147*
sūtravākyaṃ yojayati- tairiti //
... taiḥ samyak pravicārite /
mukhyārtho bhagavān viṣṇuḥ sarvaśāstrasya nāparaḥ // MAnuv_1,1.119b-d //
NYĀYASUDHĀ:
anenānvayādityekavacanaṃ samudāyārthamityuktaṃ bhavati /
tena ca teṣāmavirodhaṃ sūcayati /
saṃśabdārthaḥ samyagiti /
tasya ca pravicārita ityadhyāhṛtakriyayā sambandho darśitaḥ /
nanu ca pratītivyākhyānavadupakramādīnāmapi kvacittātparyavyabhicāradarśanātkathaṃ liṅgatvamityāśaṅkānirāsāya samyak pravicārita ityuktam /
upakramādīnāṃ śrutyādīnāṃ ca sannikarṣaviprakarṣābhyāṃ sāvakāśatvādinā ca balābalaviniścayapuraḥsaraṃ virodhe balavatā durbalabādhayā vākyārthavimarśaḥ samyak pravicāraṇam /
tena nopakramādimātraṃ liṅgamucyate /
yena vyabhicārodbhāvanaṃ saṅgaccheta /
kintu samyak pravicāralakṣaṇāvāntaravyapāropetā evopakramādayaḥ /
naca te kvacidvayabhicarantītyuktaṃ bhavati /
pravicārita iti bhāve ktaḥ /
pravicāre kṛte satīti /
śāstre pravicārite satīti vā /
etadavagamyata iti vākyaśeṣaḥ /
mukhyārtha ityāvṛttyā saṃśabdasyārthāntaram /
sarvetyapi saṃśabdārtha eva /
śāstrasyārtha iti śāstrayonīti pūvarsūtrādanuvṛttasya vyākhyānam /
bhagavānviṣṇuriti tacchabdārthaḥ /
tuśabdo 'vadhāraṇe /
tadvayākhyānaṃ nāpara iti /
*3,150*
tathācaivaṃ sūtrayojanā /
anvayādupakramādiliṅgasamudāyāt śāstre samyak pravicārite sati sarvaśāstrasya bhagavatyeva samyagvacanavṛttyānvayācchaktitātparyalakṣaṇasambandhāvagamāttadviṣṇvākhyaṃ brahmaiva jagajjanmādikāraṇatvena śāstrayoni na tu harahiraṇyagarbhādaya iti /
anantaguṇaparipūrṇatvaṃ hi pradhānalakṣaṇam /
tatra ca śāstraṃ pramāṇīkriyamāṇaṃ vacanavṛttyā sarvameva ca yuktam /
lakṣaṇādinā vṛttau vācyārthaguṇālābhāt /
vācye tadguṇaprasaṅgācca /
evaṃ katipayavākyairanantaguṇāpratipādanāt /
vākyāntaraviṣayasya ca tadguṇa(va)ttvaprasaṅgācca /
ataḥ saṃśabdasyāvṛttirupapannā /
*3,151f.*
nanu janmādyasya yata iti yacchabdaśravaṇāttadbrahmeti prakṛtam /
tadevātra maṇḍūkaplutyānuvartiṣyate /
kiṃ punaratra tadgrahaṇena /
maivam /
tuśabdastāvadatretaravyāvṛttyarthamupādeyaḥ /
naca tasya tadityanuktau anvayaḥ pratyetuṃ śakyate /
yato 'vadhāraṇaṃ tato 'nyatra niṣedha iti vacanāt /
nacānuvṛttenānvayapratītirbhaviṣyatīti vācyam /
śrutenānvayādityanenaiva sambandhapratītiprasaṅgāt /
tatropayogābhāvānneti cenna /
pratītivyākhyānanirāsārthatvopapatteḥ /
anvayapadādeva tatsiddhiriti cenna /
tasyopakramādīnāṃ liṅgatvapratipādana eva caritārthatvasambhavāt /
ataḥ sārthakaṃ sūtre tadgrahaṇam /
saṃśabdena sakalapadānāṃ lakṣaṇayā brahmaprātipadikārthamātraparatvamucyata iti vyākhyānamakhaṇḍārthanirāsena nirastam /
nirākariṣyate cottaratreti neha nirākṛtam /
*3,153*
tadevaṃ jagajjanmādikāraṇatvena mukhyayā vṛttyā varṇapadavākyātmakāśeṣaśāstrapratipādyaṃ nārāyaṇākhyaṃ brahmaiveti susthaṃ lakṣaṇamiti siddham /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ samanvayādhikaraṇam //
[======= JNys_1,1.IV: īkṣatyadhikaraṇam =======]
*3,154*
// atha īkṣatyadhikaraṇam //
$brahmaṇaḥ sakalaśāstravācyatvasamarthanam$
// oṃ īkṣaternāśabdam oṃ //
īkṣater nāśabdam

1.1.120

vacanavṛttyaiva sakalaśāstrapratipādyaṃ brahmetyuktam tadākṣipya samādhātumidamadhikaraṇamārabhyate /
tathāhi /
"yato vāco nivartante'"aśabdamasparśam'; ityādiśruteḥ,"śabdo na yatra purukārakavān'; ityādismṛteśca brahma avācyamavasīyate /
vacanavṛttiśca dravyaguṇakriyājātinimittā /
naca brahmaṇo dravyādiyogo 'sti /
"kevalo nirguṇaśca'"niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntam'; ityādyāgamāt /
tatkathaṃ tasya vācyatā sambhavati /
aupaniṣadatvaṃ (tu) ca lakṣaṇayā vṛttyā sambhavanna vācyatāmapekṣate /
ato 'vācyatvādbrahmaṇo na vacanavṛttyā śāstragamyatvamiti /
apara āha na sarvaśāstrapratipādyatvaṃ brahmaṇaḥ sambhavati niścayopāyābhāvāt /
upakramādayo hi tanniścayopāyāḥ /
taiścāsmadādyadhigataśāstrasya kathañcidbrahmaviṣayatāvadhāraṇe 'pyasmadanadhigataśāstrasya tatparatāvadhāraṇāyogāt /
"anantā vai vedāḥ'; iti śruteranantaṃ hi śāstramavagamyate /
nacānantaśāstrādhigamo 'smākaṃ kalpakoṭiśatairapi sambhavati /
viphalaśca śāstraikadeśasya brahmaparatvādhyavasāyaḥ /
ekadeśāntare tadviparītapratipādanasyāpi śaṅkanāt /
naca vastuni vikalpaḥ sambhavati iti atrāpi sandehaḥ samāskandati, ityato na sarvaśāstraprāmāṇyājjagajjanmādikāraṇaṃ samastaguṇaparipūrṇaṃ brahma siddhayati /
ityevaṃ prāpte avācyatvaśaṅkāṃ tāvannirācaṣṭe sūtrakāraḥ- īkṣaternāśabdamiti //
// īkṣaternāśabdam oṃ //
tadvayācaṣṭe- īkṣaṇīyatvata iti //
*3,157*
atra īkṣateriti dhātunirdeśaḥ /
na cāvivakṣitārthaṃ śabdamātraṃ brahmaṇo vācyatve heturbhavitumarhatīti tadartho 'nenopalakṣyate /
naca brahmāsambandhīkṣaṇamapyatra heturbhavati atiprasaṅgāt /
sambandhaśca na kartṛtvādirūpaḥ śrutyananugamāt vipakṣe bādhakābhā(vācca)vaprasaṅgācca /
ata īkṣaṇaṃ brahmakarmakameva hetutvena vācyam /
nacaitadapi yuktam vyadhikaraṇatvaprasaṅgāt /
tasmādīkṣaṇakarmatvameva hetutayā vivakṣitam ityāśayenoktam- īkṣaṇīyatvata iti //
īkṣaṇīyatvato viṣṇurvācya eva ...
NYĀYASUDHĀ:
tadityanuvartate /
tena viṣṇurityāha /
na vidyate vācakaḥ śabdo yasya tadaśabdam /
avācyamityarthaḥ /
vācyamiti vaktavye nāvācyamiti vacanaṃ"dvau nañau prakṛtamarthaṃ sātiśayaṃ gamayataḥ'; iti vacanādavadhāraṇārthamityabhipretyoktaṃ- vācya eveti //
nanvavadhāraṇamapi kimartham /
ucyate /
tattvanirṇayārthaṃ hi nyāyasūtram /
nirṇayaśca svaparapakṣasādhanopalambhābhyāmeva bhavati /
nānyataramātreṇa /
yathoktam /
vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇaya iti /
tadatrāvadhāraṇe kṛte vācyatvavidhiravācyatvaniṣedhaścetyubhayamapi śrutyarthābhyāṃ pratijñātaṃ syāt /
ubhayasādhanārthaścekṣaṇīyatvaheturvijñāyate /
tathāca nirṇayo bhavet /
vācyamiti tu pratijñāte parapakṣapratiṣedho na kṛtaḥ syāt /
naca tadarthamanyatsūtramasti /
ato yukto 'yaṃ nirdeśaḥ /
evamanyatrāpi veditavyam /
idamuktaṃ bhavati /
brahma vācyaṃ bhavitumarhati, na punaravācyamīkṣaṇakarmatvādghaṭavat /
īkṣaṇīyatvaṃ ca brahmaṇaḥ"sa etasmājjīvadhanātparātparaṃ puriśayaṃ puruṣamīkṣate'"ātmanyevātmānaṃ paśyet'; ityādiśrutisiddhamiti /
*3,157f.*
nanu brahmaṇo vācyatvābhāve kiṃ bādhakam /
īkṣaṇīyatvaṃ na syāt /
tathāca brahmajñānābhāvena śāstravaiyarthyamanirmokṣaśca syāditi cenna /
vācyatvasyāvyāpakatvādīkṣaṇīyatvasyāvyāpyatvācca /
nahyavyāpakanivṛttiravyāpyanivṛttimāpāda(yati)yituṃ śaknoti /
īkṣaṇīyatvaṃ hi pratyakṣānumānāgamatadābhāsanimittaṃ vyāpakaṃ yuktam /
vācyatvaṃ ca śabdavṛttiviśeṣopādhikaṃ vyāpyameveti /
maivam /
na tāvadidaṃ mokṣārthamupadiṣyaṃ brahmekṣaṇaṃ pramāṇābhāsajanyam /
bhrānteravidyānivartakatvābhāvāt /
nāpi pratyakṣānumānajam /
śāstraikasamadhigamyatāyāḥ sādhitatvāt /
tathāca prakārāntarābhāve sati yadi brahma vācyamapi na bhavettadekṣaṇīyamapi na bhavediti bādhakaṃ sambhavatyeva /
naca vyāptya(bhā)sambhavaḥ /
vyatirekasambhavāt /
yat yatkārakāviṣayaḥ tat tatkriyāviṣayaḥ yathā kuṭhārādyaviṣayo gaganaṃ na chidāviṣaya iti sāmānyavyāptisambhavācca /
*3,165*
nanu mābhūtpramāṇābhāsaiḥ pratyakṣānumānābhyāṃ caikṣaṇaṃ brahmaṇaḥ, mā ca bhūdvācyam, tathāpi śabdalakṣyatayekṣaṇīyaṃ ca bhaviṣyati, tathāca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojako hetuḥ, ityata āha- na ceti //
... nacānyathā /
lakṣyatvaṃ kvāpi dṛṣṭaṃ hi ...
*3,166*
NYĀYASUDHĀ:
hi yasmādanyathā vācyatvābhāve lakṣyatvaṃ kvāpi na dṛṣṭam /
tasmādavācyatve brahmaṇo lakṣyatvā(yogā)bhāvāllakṣaṇayāpi nekṣaṇīyatvamiti śeṣaḥ /
kenacicchabdena vācyameva hi tīrādikaṃ kenacillakṣyaṃ dṛṣṭamiti /
*3,167*
$avācyasyāpilakṣyatve anavasthitiḥ$
nanvavācyamapi lakṣyaṃ kiṃ na syāt /
tataśca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojako 'yaṃ prasaṅgahetuḥ, ityata āha- kiṃ taditi //
... kiṃ tadityanavasthitiḥ

1.1.121

NYĀYASUDHĀ:
anyathetyanuvartate /
yadyavācyamapi brahma lakṣyamityaṅgīkriyate, tadā kiṃ taditi jijñāsāpravṛttāvanavasthitiḥ (syāt) /
idamuktaṃ bhavati /
lākṣaṇiko hi śabdo na śrutamātro 'rthāntare dhiyamupajanayati tatrāgṛhītaśaktitvāt /
kintu vācyārthar(the)buddhimutpādya tadanupapattidarśane sati /
na tāvatāpi /
vācyārthānupapattidarśanasya tattyāgamātrahetutvāt /
kiṃ nāmārthāntarasya svarūpato vācyārthasambandhitayā cāvagatau satyām /
gaṅgādiśabdena hi svarūpato gaṅgādisambandhitayā cāvagatameva tīrādikaṃ lakṣyaṃ dṛṣṭam /
nānavagatasvarūpaṃ kūrmaromādi /
nāpyanyasambandhitayāvagataṃ tīrādi /
tathāca vaidikaśabdalakṣyatve brahmaṇaḥ pratītiraṅgīkāryā /
naca tīrādivatpratyakṣādinā tasya pratītiḥ (sambhavati) /
tato lākṣaṇikaśabde prayukte vācyārthe 'nupapattiṃ paśyato lakṣaṇīye 'rthe kiṃ tadyadanena lakṣyamiti jijñāsāyāṃ śabda eva prayoktavyaḥ /
tenāpi cenna vācyaṃ kintu lakṣyameva tarhi punaḥ kiṃ taditi jijñāsāyā anivṛttatvācchabdāntarameva vācyam /
tenāpi cellakṣyameva punarjijñāsaivetyaparyavasānaṃ syāt /
pūrvapūrvalakṣaṇāsiddhāvuttarottaralakṣaṇāsiddhermūlakṣatiḥ /
yadi ca kenacicchabdena vācyaṃ syāttadā taduktāvuparatajijñāso lākṣaṇikakāryaṃ pratīyāt /
vācyatve 'pi sambandhagrahaṇāya pūrvasiddherapekṣitatvenānavasthiteriti cenna /
abhimānyadhikaraṇe vaktavyatvāt /
tasmādvipakṣe 'navasthālakṣaṇabādhakasadbhāvādavācyatve lakṣyatvaṃ na syāditi yukto 'tiprasaṅga iti /
lākṣaṇiko hi śabdo na śrutamātro 'rthāntare dhiyamupajanayati tatrāgṛhītaśaktitvāt /
kintu vācyārthar(the)buddhimutpādya tadanupapattidarśane sati /
na tāvatāpi /
vācyārthānupapattidarśanasya tattyāgamātrahetutvāt /
kiṃ nāmārthāntarasya svarūpato vācyārthasambandhitayā cāvagatau satyām /
gaṅgādiśabdena hi svarūpato gaṅgādisambandhitayā cāvagatameva tīrādikaṃ lakṣyaṃ dṛṣṭam /
nānavagatasvarūpaṃ kūrmaromādi /
nāpyanyasambandhitayāvagataṃ tīrādi /
tathāca vaidikaśabdalakṣyatve brahmaṇaḥ pratītiraṅgīkāryā /
naca tīrādivatpratyakṣādinā tasya pratītiḥ (sambhavati) /
tato lākṣaṇikaśabde prayukte vācyārthe 'nupapattiṃ paśyato lakṣaṇīye 'rthe kiṃ tadyadanena lakṣyamiti jijñāsāyāṃ śabda eva prayoktavyaḥ /
tenāpi cenna vācyaṃ kintu lakṣyameva tarhi punaḥ kiṃ taditi jijñāsāyā anivṛttatvācchabdāntarameva vācyam /
tenāpi cellakṣyameva punarjijñāsaivetyaparyavasānaṃ syāt /
pūrvapūrvalakṣaṇāsiddhāvuttarottaralakṣaṇāsiddhermūlakṣatiḥ /
yadi ca kenacicchabdena vācyaṃ syāttadā taduktāvuparatajijñāso lākṣaṇikakāryaṃ pratīyāt /
vācyatve 'pi sambandhagrahaṇāya pūrvasiddherapekṣitatvenānavasthiteriti cenna /
abhimānyadhikaraṇe vaktavyatvāt /
tasmādvipakṣe 'navasthālakṣaṇabādhakasadbhāvādavācyatve lakṣyatvaṃ na syāditi yukto 'tiprasaṅga iti /
*3,169f.*
$sūdaśāstre mādhuryādiviśeṣavācake śabdaḥ prasiddhāḥ$
nanvikṣukṣīraguḍādīnāṃ viśeṣāstāvadvidyante /
anubhavasiddhatvāt /
naca te kenāpi śabdena vācyāḥ /
tadvācakaśabdābhāvāt /
tathāpi lakṣyā dṛśyante /
anyathā tatra vāgvyavahārābhāvaprasaṅgāt /
ato 'vācyatve lakṣyatvaṃ na syāditi prasaṅgaḥ praśithilamūlaḥ /
yathoktam"ikṣukṣīraguḍādīnāṃ mādhuryasyāntaraṃ mahat /
bhedastathāpi nākhyātuṃ sarasvatyāpi śakyate'; iti /
yathā(ca) mādhuryādiviśeṣāṇāmavācyānāmapi pratītatāmātreṇa lakṣyatvāt /
tathā brahmaṇo 'vācyasyāpi svayaṃprakāśatvena prasiddhasya lakṣyatvaṃ sambhavatītyata āha- mādhuryādīti //
*3,170*
mādhuryādiviśeṣāśca tacchabdairuditāḥ sadā
NYĀYASUDHĀ:
tacchabdairmādhuryādiviśeṣaśabdaiḥ /
sadetyavadhāraṇārthe /
uditā vācyā eveti /
nanu mādhurya(ādi)viśeṣaśabdaḥ sādhāraṇaḥ /
kimetāvatā /
nahi gośabdo 'nekārtha iti na kasyapi vācakaḥ /
tathāca lakṣako 'pi na syāt /
vācyārthadvāratvāllakṣaṇāyāḥ /
nanu (ca) vācakatvaṃ padadharmaḥ /
mādhuryādiviśeṣa iti ca na padaṃ kintu vākyameva /
anepadātmakatvāt /
tathā ca kathaṃ tacchabdairuditā iti /
maivam /
aikapadyamaikasvarvaṃ ca samāsaprayojanamiti śabdairaṅgīkṛtatvāt /
athavā tacchabdaiḥ sūdaśāstrādiprasiddhairvācakaśabdairuditā iti vyākhyeyam /
tathācoktam
"viśadaṃ kṣīramādhuryaṃ sthiramājyasya tīkṣṇakam /
guḍasya panasādīnāṃ nirharītyabhidhīyate'; //
iti /
yathā ca dhvaniviśeṣāṇāṃ mandavyutpattibhiraviditā api śrutisvarajātirāgādiśabdā vācakāḥ saṅgītaśāstraprasiddhāḥ tathā mādhuryādiviśeṣāṇāmapi tattadadhikṛtaśāstreṣu prasiddhā vācakāḥ śabdāḥ kathaṃ na syuḥ /
tataśca"ikṣukṣīraguḍādīnām'; iti vacanamātmano vyutpattyabhāvakhyāpanārthaṃ śāradānindayā pratyavāyārjanārthaṃ ca /
ato na praśithilamūlo 'tiprasaṅga iti /
yadapi svaprakāśatayā siddhatvādbrahmaṇolakṣyatvopapattiriti tadupariṣyānnirākariṣyate(ti) /
*3,173*
$anvayabodhārthaṃ lakṣanāṅgīkāro na yuktaḥ$
nanvavācyo 'pi nadītīraphalasaṃsargalakṣaṇo vākyārtho lakṣyo nadyādipadairupalakṣyate /
yathoktam"vākyārtho lakṣyamāṇo hi sarvatraiveti naḥ sthitiḥ'; /
iti /
tathā ca vyāptyabhāvādaprayojako 'yaṃ prasaṅgaḥ /
vākyārthaśca brahmābhyupeyate na padārthaḥ /
ato laukikavākyārthavadavācyamapi lakṣyaṃ kiṃ na syādityata āha- vākyārtho 'pīti //
vākyārtho 'pi hi vākyārthaśabdenaivodito bhavet

1.1.122

*3,173f.*
NYĀYASUDHĀ:
evaśabdasyodita iti (anena) sambandhaḥ /
vākyārthaśabdasya vākyārthāvācakatve 'nyattadvācyaṃ vācyam /
nahyasmābhirlakṣakenaiva śabdena vācyatvamāśāsyate /
kintu kenacicchabdena vācyameva kenacicchabdena lakṣyamiti bhāvaḥ /
ayaṃ cāṅgīkāravādo jñeyaḥ /
anvitābhidhānasya samarthitatvāt /
brahmaṇo vākyārthatvaṃ tu saṃsargatvasya saṃsṛṣṭatvasya vānaṅgīkārādayuktam /
vākyasyākhaṇḍārthaniṣṭhatayā nirastatvāt (iti) /
*3,175*
evaṃ vyabhicāraṃ nirasya susthā prasaṅgamūlabhūtā vyāptirityāha- nāvācyamiti //
nāvācyaṃ tena kiñcit syād ...
NYĀYASUDHĀ:
lakṣyamiti śeṣaḥ /
athavā brahmaṇo 'vācyatve tasya vastutvameva na syāt /
yato 'vācyam /
kiñcidapi nāsti iti prasaṅgāntarasūcanamidam /
$brahmāvācyataṃ na śrutyarthaḥ$
nanu"yato vāco nivartante'; ityādyāgamavirodhātkālātyayāpadiṣyamīkṣaṇīyatvena vācyatvasādhanam /
prasaṅgānāṃ ca viparyayāparyavasānamiti /
syādetadevam /
yadi brahmāvācyatvaṃ śrutyarthaḥ syāt /
na caivam /
tathā vyākhyāne svakriyāvirodhāpatterityāha- yata iti //
... yata ityādikairvadan /
avācyatvaṃ kathaṃ brūyānmūko 'hamitivat sudhīḥ

1.1.123

NYĀYASUDHĀ:
yata ityādiśabdairbrahmoktavā(hi) tasyāvācyatvaṃ vācyam /
anyathā yasyakasyacidavācyatā'patteḥ /
tathāca yata ityādikaiḥ padairbrahmaiva vadankathaṃ punastasyāvācyatvaṃ śrutyarthatayā brūyāt /
mūko 'hamitivatsvakriyāvirodhāt /
sudhīriti viparītalakṣaṇayā parasyākovidatvamāha /
*3,176*
$lakṣyatvāṅgīkāre anavasthānirūpaṇam$
syādevaṃ svakriyāvirodho yadi yata ityādiśabdairbrahma vacanavṛttyoktavā tasyāvācyatvamucyate /
na tvevam /
kiṃ nāma yata ityādiśabdairlakṣyamevetyataḥ kvāsti svakriyāvirodha ityata āha- yeneti //
yena lakṣyamiti proktaṃ lakṣyaśabdena so 'vadat
NYĀYASUDHĀ:
brahma lakṣyamiti vadatāpi lakṣyaśabdavācyatvaṃ tasyāṅgīkartavyam /
tathāca kiṃ śabdāntareṇāparāddham /
atha lakṣyaśabdenāpi lakṣyate na tūcyata iti brūyāttadā kiṃ tadityapekṣāyāṃ śabdāntaraṃ brūyādityanavasthā syāt /
atha yāvatpadajātaṃ brahmaṇi prayujyate tatsarvamapi lakṣaṇayaiveti parihāre kuto 'navastheti cenna /
anavabodhāt /
nahi praśnaparihārakramanimitteyamanavasthā yena sakṛdevottareṇa nivarteta kintu lakṣaṇāyāḥ pratītipūrvakatvācchabdena vinā pratyāyakāntarābhāvāttatrāpi lakṣaṇā'śrayaṇe mūlakṣayāt /
ataḥ svakriyāvirodhānnedaṃ śrutivyākhyānamiti nānumānādeḥ kaściddoṣaḥ /
aviruddhaṃ tu vyākhyānamuttaratra kariṣyata iti /
*3,177*
$amukhyārthasvīkāraḥ lajjākaraḥ$
itaśca na brahmaṇi śrutānāṃ vaidikānāṃ sarvaśabdānāṃ lakṣaṇāśrayaṇaṃ yuktamityāha- ekasyāpīti //
*3,178*
ekasyāpi hi śabdasya gauṇārthasvīkṛtau satām

1.1.124

mahatī jāyate lajjā yatra tatrākhilā ravāḥ /
amukhyārthā iti vadan yastanmārgānuvartinām /
kathaṃ na jāyate lajjā vaktuṃ śābdatvamātmanaḥ

1.1.6

NYĀYASUDHĀ:
yatra vede satāṃ viduṣāmekasyāpi śabdasya mukhyārthaparityāgenāmukhyārthasvīkṛtau kṛtāyāṃ (satyāṃ) mahatī lajjā jāyate /
tatrākhilā api śabdā amukhyārthā iti vadanyastasyātmanaḥ śābdatvaṃ śabdaśaktitātparyajñatvaṃ vaktuṃ kathaṃ lajjā na jāyate /
kebhyastanmārgānuvartināṃ śabdaśaktitātparyajñatvaṃ vaktuṃ kathaṃ lajjā na jāyate /
kebhyastanmārgānuvartināṃ śabdaśaktitātparyānusāriṇāṃ viduṣāṃ sakāśāditi yojanā /
tasya vyākhyāturmārgānuvartināṃ śabdaśaktitātparyānusāriṇāṃ viduṣāṃ sakāśāditi yojanā /
tasya vyākhyāturmārgamanuvartamānānāṃ (ca) kathaṃ na jāyate lajjeti vā /
tathā satyātmanāmiti bahuvacanāntaṃ padamadhyāhāryam /
nanu na tāvanmukhyārthaparityāgenāmukhyārthasvīkāra eva lajjāhetuḥ /
tathā sati"gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ'"kuṇḍapāyināmayane māsamagnihotraṃ juhoti'; ityādāvamukhyārthagrahaṇābhāvaprasaṅgāt /
kiṃ nāma mukhyārthe sambhavatyevāmukhyārthasvīkāro doṣaḥ /
mukhyārtho hi śaktigrahaṇavaśātprathamaṃ buddhayārūḍho bhavati /
vinā ca prathamātikrame kāraṇaṃ jaghanyapratipattisvīkāre kathamanaucityaṃ na bhavet /
yatra tu mukhyārthe bādhakamasti tatra tadaparityāga eva lajjāhetuḥ /
"gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ'"siṃho devadattaḥ'; ityatra gaṅgādiśabdasya mukhyārthāṅgīkāra(sya) eva doṣaḥ (duṣṭatvadarśanāt) /
tatkathametat /
satyamevaitat /
prakṛte 'pi na mukhyārthasvīkāre bādhakamastītyācāryo manyate /
bādhikāyāḥ śruternirguṇatvopapatteśca nirastatvāditi /
*3,181f.*
$nirguṇasya dṛśyatvekṣaṇīyatvakathanam$
atrāha /
dve brahmaṇī /
nirguṇaṃ saguṇaṃ ca /
tatra nirguṇaṃ nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ paripūrṇam /
tadeva māyāśabalitatvenaivāryādidharmavattayā saguṇamucyate /
māyāyāścānirvācyatayā tadavacchinnasya na tathābhāvastāttvika iti na kūṭasthatvahāniḥ /
tatra saguṇameva parātparaṃ puruṣamīkṣata ityādāvīkṣaṇīyatvenocyate /
tataścekṣaṇīyatvaṃ vācyatvena vinā nopapadyate cetsaguṇaṃ vācyamastu na nirguṇam /
tasyekṣaṇīyatve pramāṇābhāvāt /
na hyanyagatena vyāpyenānyatra vyāpakasiddhiḥ /
atiprasaṅgāt /
naca parātparamityādīnyeva nirguṇaviṣayāṇi jñāpakābhāvāt /
naca vācyaṃ mā bhūdanumānena nirguṇasya vācyatvasiddhiḥ /
pakṣīkṛte liṅgābhāvāt /
liṅgavati siddhasādhana(tva)āt /
tathāpi"sarve vedā yatpadamāmananti tapāṃsi sarvāṇi ca yadvadanti'; ityādiśrutibalādvācyatvaṃ nirguṇasya setsyatīti /
māyāśabale gṛhītasaṅgatayaḥsarve vedā lakṣaṇayā yatpadamāmanantītyarthopapatteḥ /
nacāvācyasya lakṣaṇānupapattirdeṣaḥ prasiddhatāmātreṇa lakṣaṇopapatteḥ /
saguṇapratītyaiva ca nirguṇasya tatsvabhāvabhūtasya sarvātmanaḥ svataḥ siddhatvāt /
naca tadevekṣaṇīyatvaṃ yena vācyatvaprasaktiḥ /
kintu prameyatvam /
naca svaprakāsya prameyatvamiti /
tadetadāśaṅkaya pariharati sūtrakāraḥ- gauṇaścennātmaśabdāditi //
*3,182*
// oṃ gauṇaścennātmaśabdāt oṃ //
gauṇaś cen nātmaśabdāt

1.1.7

"parātparam'; ityādiśrutiṣu gauṇa evātmekṣaṇīyatvenocyate /
ataḥsa eva vācyo 'stu na, nirguṇaḥ /
tasyekṣaṇīyatve pramāṇābhāvāt /
parātparamityādiśrutīnāṃ ca tatparatve jñāpakābhāvāt /
kintu lakṣya evāsau'; iti cenna /
ātmaśabdāt /
upalakṣaṇametat /
īkṣaṇīye vastunyātmabrahmapuruṣādiśabdaśravaṇāt /
teṣāṃ ca pūrṇābhidhāyitvena nirguṇajñāpakatvāditi /
bhavedātamādiśabdaḥ pūrṇārthavācī /
tathāpi yatra dṛśye vācye (ca) vastuni prayujyate tatra saguṇaviṣaya eveti niyamāṅgīkāre ko doṣa ityāśaṅkāparihārārthaṃ (aparaṃ) sūtram tanniṣṭhasya mokṣopadeśāditi /
// oṃ tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt oṃ //
tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt

1.1.125

nāyaṃ niyamo yujyate /
"yasyānuvittaḥ pratibaddha ātmā'"tarati śokamātmavit'; iti (ādau) dṛśyātmaniṣṭhasya mokṣopadeśāt /
nahi gauṇātmaniṣṭhasya mokṣa upapadyata iti /
*3,185*
$śrutahāniḥ aśrutakalpanā ca$
atra prathamasūtre parātparamityādiṣu vākyeṣu nirguṇajñāpakoktayā hetusiddhiḥsamarthitā /
jñāpakasya cānyathāsiddhiruttarasūtre parihṛtyetāvatsūtradvayatātparyaṃ sphuṭamavagamyate /
adhikaṃ vivakṣurāha- ātmeti //
ātmabrahmādayaḥ śabdāḥ sākṣāt pūrṇābhidhāyinaḥ /
janmādikāraṇaṃ brahma lakṣitaṃ ca yadā tadā

1.1.126

vandhyāputropamaṃ māyāśabalaṃ vācyamityapi /
kalpayitvā vinā mānaṃ lakṣyaṃ śuddhaṃ vadan padaiḥ

1.1.127

ātmaśabdoditasyaiva jñānaṃ muktāvasādhanam /
āha śrutaparityāgaḥ syāccāsyāśrutakalpanam

1.1.128

syāt sarvatra ca ...
*3,185f.*
NYĀYASUDHĀ:
yo vādī tadetadanirvācyamāyākhyajñānaśabalaṃ kiñcidbrahma kalpayitvā tadeva vaidikairaśeṣapadavācyamityapi kalpayitvā māyatītaṃ śuddhaṃ sarvajñaṃ sarvaśaktiparipūrṇamasmadabhimataṃ paraṃ brahma padairlakṣyamiti vadanvadati /
asya vādinaḥ śrutaparityāgaḥsarvatra sarvavākyeṣu syāt /
katham /
vacanavṛttyaiva prathamapratītasya śuddhasya brahmaṇo vinā kāraṇena parityāgāt /
kathaṃ śuddhasya pratītatvam /
ātmabrahmādiśabdānāṃ vede śravaṇāt /
ātmabrahmādiśabdāśca sākṣādvacanavṛttyā pūrṇābhidhāyino yadā yasmāttadā tasmāt śrutaparityāga iti /
*3,186*
na kevalaṃ śrutaparityāgaḥ kintu sarvatrāpi vākyeṣvaśrutakalpanaṃ ca syāt /
katham /
māyāśabalasya brahmaṇo vandhyāputropamatvāt /
tatkatham /
vinā mānam /
mānābhāvāt /
tadapi katham /
śrutiṣvātmabrahmādiśabdaśravaṇātteṣāṃ ca pūrṇābhidhāyitvena māyāśabalaviṣayatvāt /
nanu yuṣmābhireva janmādisūtre māyāśabalasya lakṣyatvenāṅgīkṛtatvātkathaṃ (tat)vandhyāputropamamiti /
maivam /
prathamasūtre jijñāsyatayoktasya sarvajñasya sarvaśakteḥ parabrahmaṇa evāsmābhirjagajjanmādikāraṇatvena lakṣitatvāṅgīkārādityādyasūtratātparyam /
ātmaśabdoditasyeti dvitīyasya /
ātmādiśabdaḥ parṇārtho 'pi dṛśye śruto gauṇaviṣaya iti niyamaṃ yo bravīti sa tathāvidhātmaśabdoditasya jñānaṃ muktāvasādhanamevāha /
gauṇātmajñānasya mokṣasādhanatvānupapatteḥ /
tathācāsya śrutaparityāgaḥ syāt /
dṛśyātmajñānasya mokṣasādhanatāyā"yasyānuvittaḥ'; ityādau śrutatvāditi /
na caivamāpādite śrutaparityāgāśrutakalpane śakyāṅgīkāre ityāha- yatreti //
... yatraikamapi loko jugupsate
NYĀYASUDHĀ:
yatra yayormadhye ekamapi prasaktam /
kimubhayamiti śeṣaḥ /
*3,190*
atha lokajugupsitamapīdamubhayaṃ na dūṣaṇaṃ mametyabhyupeyāttatrāha- niyameneti //
*3,191*
niyamenobhayaṃ syāddhi yasya svaparayormate

1.1.129

alaṅkṛtaḥ sadaivāyaṃ durghaṭaireva bhūṣaṇaiḥ
NYĀYASUDHĀ:
asmābhirāpādyate pareṇāṅgīkriyate /
nahi lokajugupsitaṃ nāmaikaṃ pratijñāhānyādikamiva nigrahasthānamasti /
lokasyāvyavasthitatvāt /
"gatānugatiko lokaḥ'; iti vacanāditi manvāneneti svaparayormate matena /
yasya niyamenobhayamidaṃ syādayaṃ durghaṭairaṅgīkārānarhairbhūṣaṇairviparītalakṣaṇayā dūṣaṇairahaṅkṛtaḥ syāt /
yadi śrutamapi viśuddhaṃ brahma parityajyate tarhi sakalo 'pi vedārthastyajyatāmaviśeṣāt /
yadi cāśnutamapi māyāśabalaṃ brahma kalpyate /
tadā caityavandanādeḥ svargasādhanatvādera(dikama)pi kalpanī(yaṃ)yatvaṃ syāt /
viśeṣābhāvādityāśayaḥ /
*3,192*
$śrutahāne mahāpratyavāyaḥ$
na kevalaṃ śrautasya paramātmanastyāge 'tiprasaṅgamātram /
mahāpratyavāyo 'pyastītyāha- andhamiti //
andhantamo nityuduḥkhaṃ tasya syād vasanadvayam

1.1.130

NYĀYASUDHĀ:
andhayatītyandham /
alaṅkṛtasya vasanābhyāṃ bhāvyam /
"vastrahīnamalaṅkāraṃ ghṛtahīnaṃ tu bhojanam /
bhāvahīnaṃ tu sallāpaṃ na praśaṃsanti paṇḍitāḥ'; //
iti vacanāt /
ato vasanadvayamidaṃ syāditi parihāsaḥ /
atra pramāṇamāha- anandā iti //
anandā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ /
tāṃste pretyābhigacchantyavidvāṃso budho janāḥ

1.1.131

asuryā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ /
tāṃste pretyābhigacchanti ye kecātmahano janāḥ

1.1.132

ityādiśrutayo mānaṃ śataśo 'tra samantataḥ

1.1.8

NYĀYASUDHĀ:
na vidyante nanda ānando yeṣu te anandāḥ te iti prasiddhāḥ /
bodhanād bhudvedastasmādapi ye 'vidvāṃso vedena mukhyayā vṛttyā pratipāditamapi paramātamasvarūpamapalapanta ityarthaḥ /
suṣṭhu ramaṇaviruddhatvādasuraprāpyatvāccāsuryāḥ /
ātmahano vedavācyaparamātmatyāginaḥ /
atra uktārthe /
samantataḥ sarvāsvapi śākhāsu /
*3,195*
dṛśye vastuni śruta ātmaśabdo gauṇapara iti niyamaṃ hetvantareṇāpākurvatsūtraṃ paṭhitvā sūtre sādhyanirdeśābhāvena sākāṅkṣaṃ vākyaṃ pūrayati- heyatveti //
// oṃ heyatvāvacanācca oṃ //
heyatvāvacanāc ca

1.1.132

heyatvāvacanāccaiva nātmā gauṇaḥ śrutau śrutaḥ

1.1.133

NYĀYASUDHĀ:
$heyatvāvacanāt upādeyatvācca nagauṇaḥ ātmā$
evaśabdo naiveti sambaddhayate /
dṛśyatveneti śeṣaḥ /
evaṃ sūtrasvarūpaṃ nirdhārya vyācaṣṭe- tameveti //
tamevaikaṃ jānathānyā vāco muñcatha ceti ha /
ukta ātmā kathaṃ gauṇo heyapakṣe hyasau śrutaḥ

1.1.134

*3,195f.*
NYĀYASUDHĀ:
dṛśya ātmā gauṇa eveti niyamamaṅgīkurvāṇena"tamevaikaṃ jānatha ātmānamanyā vāco vimuñcatha, amṛtasyaiṣa setuḥ'
iti śruto 'pyātmā gauṇo 'ṅgīkaraṇīyaḥ /
tasya taṃ jānatheti dṛśyatvaśravaṇāt /
kathaṃ cāyaṃ gauṇo 'ṅgīkartaṃ śakyaḥ /
yato 'sau gauṇo mumukṣuṇā heyeṣu"ātmā vāco vimuñcatha'; iti śrutaḥ /
asya ca heyatvāvacanāt /
pratyuta tamevaikaṃ jānathetyupādeyatvavacanācca (iti) /
caśabdo vākyārthadvayasamuccayārthaḥ /
hetyāścarye /
*3,197*
nanu gauṇānāmapi brihmādidevatānāmupādeyatvaṃ vakṣyati aṅgāvabaddhāstvityādau /
ato 'naikāntiko 'yaṃ heturityata āha- parivāratayeti //
parivāratayā grāhyā api heyāḥ pradhānataḥ

1.1.9

NYĀYASUDHĀ:
satyaṃ viṣṇuparivāratayā grāhyā brahmādayaḥ(dyāḥ) /
tathāpi pradhānatvena heyā eva /
prādhānyena copādeyatvamatra hetutvena vivakṣitam /
amṛtasyaiṣa seturiti vākyaśeṣāt /
ato na vyabhicāra iti /
*3,198*
$pūrṇatvasvāpyatvakathanāt nirguṇasyaiva vācyatvam$
evamātmaśabdasya nirguṇaviṣayatvamupapādya nirguṇasyaiva vācyatvaṃ samarthitam /
hetvantareṇāsyaivārthasyopapādakam"svāpyayāt'; iti sūtraṃ vyācaṣṭe- pūrṇasyeti //
*3,199*
// oṃ svāpyayāt oṃ //
svāpyayāt

1.1.134

pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate

1.1.135

iti svasyaiva pūrṇasya pūrṇe 'pyaya udāhṛtaḥ
NYĀYASUDHĀ:
pūrṇasyetyasyāṃ śrutau tāvatkasyacinmahāpralaye svasya svasminnevāpyayo nānyatralīnabhāva udāhṛtaḥ /
svāpyayaśabdaśca sautra upalakṣaṇamātram /
pūrṇatvamapyudāhartavyam /
tābhyāmasau nirguṇa iti jñāyate /
śrutyuktatvācca vācya ityato nirguṇasya vācyatvasiddhiriti /
*3,201*
nanu svāpyayaḥ pūrṇatvaṃ ca saguṇasya kiṃ na syāt /
maivam /
saguṇasya svāpyayānupapattistāvadbhāṣya evoktā /
pūrṇatvānupapattimāha- kathamiti //
kathaṃ māyāvyavacchinnaḥ pūrṇo mukhyatayā bhavet

1.1.10

NYĀYASUDHĀ:
vyāghātāditi bhāvaḥ /
*3,202*
$gatisāmānyāditi sūtrollaṅghane nimittakathanam$
gatisāmānyāt

1.1.11

atra gatisāmānyāditi sūtraṃ na tāvadbrahmaṇo vācyatvasamarthanārtham /
kintu śāstrasyānantatvānna sarvaśāstrapratipādyatvaṃ brahmaṇo niścetuṃ śakyamityāśaṅkitadoṣaparihārārthamityataḥ prakaraṇaśuddhayā vyabhicaravyāsustadullaṅghitavān /
vyākhyāsyati caitaduttaratra /
sūtrakārasyāpi prakaraṇasāṅkayarsyaitadeva prayojanam yadākṣepadvayasamādhānasya pūrvasūtrasthasaṃśabdārthasamarthanamekameva prayojanamiti sūcanāt /
tena cāvṛttyā saṃśabdasyānekārthatājñāpanam /
anyathaikenārthena caritārtasyārthāntaraṃ na jñāyeta /
tathāca na lakṣaṇadvayasya śāstrīyatā syāditi /
*3,203f.*
$śrutatvācca nirguṇasyavācyatvam$
upapattyantareṇa nirguṇasya brahmaṇo vācyatvamupapādayituṃ sūtram śrutatvācceti /
// oṃ śrutatvācca oṃ //
śrutatvāc ca

1.1.136

tasyārthaḥ /
"eko devaḥ'; ityasyāṃ śrutau nirguṇasya brahmaṇaḥ śrutatvāccāsya vācyatvamupapannamiti /
atra śruto 'pi saguṇaḥ kiṃ na syādityata āha- padaṃ ceti //
*3,204*
padaṃ ca nirguṇa iti kathaṃ gauṇaṃ vadiṣyati
NYĀYASUDHĀ:
atra hi vākye kevalo nirguṇaśceti śrūyate /
nirguṇa iti ca padaṃ kathaṃ gauṇaṃ vadiṣyati /
vyāhatatvāt /
ato na saguṇo 'tra śruta iti /
*3,206f.*
$lakṣyatve'pi lakṣyapadādapi vācakatvasamarthanam$
satyamasyāṃ śrutau nirguṇādipadapratipādyaṃ nirguṇaṃ brahmeti /
kintu lakṣaṇayaiva /
tathāca kathamanena nirguṇasya vācyatvasiddhiḥ /
naca vācyaṃ nirguṇaśabdena nirguṇaṃ cellakṣyaṃ tarhi tadvācyaṃ vācyam /
vācyārthadvāratvāllakṣaṇāyāḥ /
naca saguṇaṃ nirguṇapadavācyam /
vyāghātāt /
saguṇasya nirguṇatvaṃ tathā sati syāditi /
guṇābhāvaviśiṣṭasya vācyatvāṅgīkārāt /
nirvikalpakasvarūpamātrasyopalakṣyatvāt /
ekameva hi nirviśeṣaṃ vastu paramasūkṣmaṃ guṇābhāvādyupādhibhirīṣatsthūlaṃ jātam /
guṇādyupādhibhistu sthūlataramityato nirguṇaśabdena guṇābhāvaviśiṣṭavācyadvārā svarūpamupalakṣyamiti na kaścidvirodhaḥ /
evaṃ pūrṇādipadānāmapi lakṣaṇāprakāro draṣṭavya ityāśaṅkayoktameva parihāraṃ na vismaretyāha- guṇābhāveti //
*3,207*
guṇābhāvopalakṣyaṃ cet padaṃ tadapi vācakam

1.1.137

NYĀYASUDHĀ:
nirguṇapadena guṇābhāvaviśiṣṭavācyadvāropalakṣyaṃ cecchuddhaṃ brahma manyasa ityarthaḥ /
api tathāpi, tatpadaṃ lakṣyapadam /
brahmaṇo vācakamaṅgīkaraṇīyam /
tathāca vācyatvamevāpatitamityarthaḥ /
*3,209*
$sarvadoṣāspadatvāt avācyatvamataṃ nādaraṇīyam$
nanu lakṣyapadenāpi brahma lakṣyameva na vācyamiti cenna /
anavasthāyā uktatvāt /
kiñca nirguṇapadalakṣyamityanenāpi lakṣyatve kimasya vācyam /
na tāvadanyat /
tatra nirguṇapadasyaivāśravaṇena tallakṣyapadasya dūrotsāritatvāt /
śuddhaṃ cetkiṃ lakṣaṇayā /
kiñcaivaṃ yadyadbrahmatayā pratipādyate tattadbrahmeti vadatā sādhu samarthito brahmavāda ityāśayavānadhikaraṇārthamupasaṃharati- ata iti //
ato 'navasthitimukhasarvadoṣamahāspadam /
kathametanmataṃ sadbhirādriyeta vicakṣaṇaiḥ

1.1.138

NYĀYASUDHĀ:
etanmataṃ brahmaṇo 'vācyatvamatam /
anādaraṇe ca siddhaṃ sarvaśāstramukhyārthatvaṃ brahmaṇa iti śeṣaḥ /
*3,210*
evamīkṣaternāśabdamityārabhya śrutatvāccetyantāni sūtrāṇi svamatena vyākhyāya pareṣāṃ vyākhyānaṃ pratyākhyāti- naceti //
naca sāṅkhayanirākṛtyai sūtrāṇyetānyacīkḷpat /
bhagavān ... // MAnuv_1,1.138a-c //
NYĀYASUDHĀ:
"sarvajñaṃ sarvaśaktijagadutpattisthitināśakāraṇaṃ brahma vedāntavedyamityuktam /
tatra sāṅkhayā manyante /
yāni brahmaṇo jagatkāraṇatvapratipādakatayābhyugatāni"sadeva somyedamagra āsīt'; ityevamādīni vākyāni tāni sarvāṇi triguṇamacetanaṃ pradhānameva jagatkāraṇaṃ pratipādayanti /
kutaḥ /
brahmaṇo jñānakriyāśaktirahitatvāt /
jñānakriyākāryadarśanonneyasadbhāve hi te /
naca jñānakriye cidātmanaḥ staḥ /
tasyāpariṇāmitvāt /
ekatvācca /
triguṇe tu pradhāne pariṇāmiti na tayorasambhavakāraṇamastītyatastadeva"sadeva somyedamagre'; ityādau jagatkāraṇatayā pratipādyata ityevaṃ prāpte pratividhīyate- īkṣaternāśabdam iti //
na sāṅkhayaparikalpitāmacetanaṃ pradhānaṃ jagataḥ kāraṇaṃ śakyaṃ vedāntavākyeṣvāśrayitum /
aśabdaṃ hi tat /
kathamaśabdatvam /
īkṣateḥ /
tadaikṣata bahusyāṃ prajāyeyeti, tattejo 'sṛjata'"i aikṣata lokānusṛjā iti, sa imāṃllokānasṛjata',"sa īkṣāṃ cakre, sa prāṇamasṛjata'; itīkṣitṛtvaśravaṇātkāraṇasya /
nacācetanasya pradhānasyekṣitṛtvaṃ sambhavati /
nanvayamīkṣatirgauṇo vyākhyeyaḥ /
tatteja aikṣata tā āpa aikṣanteti gauṇaprāyapaṭhitatvāt /
yathāhyāsannapatanaṃ kūlamālakṣya kūlaṃ pipatiṣatītyupacāro dṛṣṭaḥ /
tathā'sannasarge pradhāne 'pyaikṣatetyupacāro bhaviṣyatītyataḥ parihāraṃ paṭhati- gauṇaścennātmaśabdāt //
aptejasorivācetane 'pi pradhāne gauṇī'yamīkṣatirityasat /
kutaḥ /
ātmaśabdāt /
anena jīvenātmaneti /
nahi jīvaścetano 'cetanasya pradhānasyātmā sambhavati /
sa ātmā tattvamasīti ca /
nahi cetanasya śvetaketoracetanaikyabodhanamupapannam /
athocyeta /
acetane 'pi pradhāne bhavatyātmaśabdaḥ /
ātmanaḥ sarvārthakāritvāt /
yathā rājñaḥ sarvārthakāriṇi bhṛtye mamātmā bhadrasena ityātmaśabdadarśanāditi /
tatrottaram- tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt //
naivamātmaśabdālambanaṃ pradhānaṃ kalpyam /
sa ātmātattvamasīti śvetaketostanniṣṭhāmupadiśya tasya tāvadeva ciramiti mokṣopadeśāt /
na hyacetananiṣṭhasya mokṣo yuktaḥ /
*3,210f.*
syādetat /
brahmaiva jñīpsitam /
tacca na prathamaṃ sūkṣmatayā śakyaṃ śvetaketuṃ grāhayitumiti tatsambaddhaṃ pradhānameva sthūlatayā'tmatvena grāhyate /
arundhatīmivātisūkṣmāṃ darśayituṃ tatsannihitāṃ sthūlatārakāṃ darśayantīyamarundhatīti /
asyāṃ śaṅkāyāmuttaram- heyatvāvacanācca //
evaṃ sati sthūlatārāvannāyamātmeti heyatvaṃ brūyāt /
nacaivamabravīt /
ato naiṣā kalpanā yuktā /
caśabda ekavijñānena sarvavijñānapratijñāvirodhaṃ samuccinoti //
*3,211*
svāpyayāt //
sacchabdavācya prastutya svaṃ hyapīto bhavatītyucyate /
nahyacetane cetanasyāpyayaḥ suptau laye ca sambhavati /
ataśca na pradhānaṃ sacchabdavācyam /
gatisāmānyāt //
yadi ca kvacidapyacetanaṃ pradhānaṃ jagataḥ kāraṇamucyeta vedānteṣu /
tathā sati kathañcidīkṣaṇādikaṃ kalpyeta /
na caivam /
ato vedāntotpādyāyā gateravagateraikarūpyācca na pradhānaṃ jagatkāraṇamiti //
śrutatvācca //
sa kāraṇaṃ kāraṇādhipādhipa iti sākṣātsarvajñasyeśvarasya jagatkāraṇatvaṃ śrūyate /
ataśca na pradhānaṃ jagatkāraṇaṃ vedāntavedyam /
jñānakriyāśaktī tvapariṇāmino 'pīśvarasya savituriva yujyete /
ityevaṃ sāṅkhayanirākaraṇāyaitāni sūtrāṇi bhagavānsūtrakāraścakāra'; /
iti yanmāyāvādino vadanti tannetyarthaḥ /
kuto neti cet na /
sūtrākṣarāṇāmanānuguṇyāt /
*3,218*
$parābhimatādhikaraṇaśarīraparāmarśaḥ$
tathā hi /
aśabdaṃ hi taditi hetūkṛtamaśabdatvaṃ nāma śabdagocaratvaṃ vā śabdāvācyatvaṃ vā avaidikatvaṃ vā kāraṇatayāvaidikatvaṃ vā /
sarvatrāpyasiddhirityāha- nahīti //
... nahyaśabdatvaṃ pradhāne 'ṅgīkarotyasau

1.1.139

*3,218f.*
NYĀYASUDHĀ:
asau sāṅkhayaḥ /
svasiddhena hetunedaṃ nirākaraṇamiti cenna /
yato 'sau sūtrākāro 'śabdatvaṃ pradhānenāṅgīkaroti /
upapādayiṣyate caitat /
kiñcādyapakṣe pradhānasyāsattvamabhipretamuta pramāṇāntaravedyatvam /
ādye tadupapādanāyekṣaterupanyāso 'nupapannaḥ /
ata eva nottaraḥ /
dvitīyo brahmaṇyanaikāntikaḥ /
tṛtīyacaturthayoḥ sādhyāviśiṣṭatvam /
kiṃcekṣaṇenaiva neti pratijñātārthasiddhāvaśabdaṃ hi taditi madhye hetvantarakalpanaṃ vyartham /
īkṣitṛtvaṃ cekṣaṇaguṇayogitvam /
tadbrahmaṇyapi gauṇameva nirguṇatvavādināṅgīkaraṇīyam /
tathāca gauṇaścediti vyartham /
kiṃcekṣatergauṇatvakalpanasya bādhakābhāvāmanuktavā'tmaśabdādityasaṅgatam /
pareṇa prāyapāṭhavirodhāt /
tanniṣṭhasya mokṣopadeśādityatra kiṃ pradhānaikyopadeśānupapattirvā vivakṣitā /
tajjñasya mokṣānupapattirvā /
ādye brahmapakṣe 'pi samāno doṣaḥ /
nahi jīvasyāpi brahmaikyopadeśo yukta ityuktamadhastāt /
dvitīyastvanupapanna eva /
ātmānātmavivekārthamanātmajñānasyāvaśyakatvāt /
ātmaśabdasya gauṇatve codite bādhakābhāva eva vaktavyaḥ /
heyatvāvacanādityasya paricodanaivānupapannā /
nahi sāṅkhayo 'dvaitajñānārthaṃ pradhānopadeśaṃ manyate /
*3,219*
heyatvāvacanaṃ cānaikāntikam /
annamayaprāṇamayādīnāmabrahmatve 'pi heyatvāvacanācca /
uttarottarabrahmatvavacanaṃ tatra jñāpakamiti cet (na) /
atrāpi tathāvidhajñāpakasaulabhyāt /
pratijñāvirodhastu brahmavāda eva na pradhānavāde /
pradhānasya sarvātmakatvābhyupagamāt /
bhoktṛvargasya na pradhānātmakatvamastīti cet /
satyam /
brahmaṇastu na kiñcit /
etena svāpyayo 'pi nirastaḥ /
ekībhāvasya brahmapakṣe 'pyabhāvāt /
pariṣvaṅgamātrasya pradhāne 'pi sambhavāt /
brahmaviṣayaṃ gatisāmānyaṃ parasyāsiddhameva /
īkṣaṇādinā tajjñāpane prathamasūtreṇa gatārthatā /
ata eva śrutatvādityasiddham /
gatārthaṃ ca gatisāmānyenetyeṣā dik /
*3,226*
$vācyatvasamarthanameva prathamapratimādyaṃ na sāṅkhyanirākaraṇam$
astu vā yathākathañcitsūtragamanikā /
tathāpi prakṛtasaṅgatiparyālocanayātra vācyatvasamarthanamevopapannaṃ na sāṅkhayanirākaraṇamityāha- samanvaya iti //
samanvaye pratijñāte śabdagocarataiva hi /
prathamapratipādyā syāt ... // MAnuv_1,1.139a-c //
NYĀYASUDHĀ:
tattu samanvayāditi samastasyāpi śāstrasya brahmaṇi samanvaye pratijñāte sati yadyapi mukhyayā vṛttyā śabdagocaratā sāṅkhayanirākaraṇaṃ cetyubhayamapi pratipādyaṃ bhavati /
ubhayābhāve 'pi samanvayānupapatteḥ tathāpi śabdagocarataiva prathamapratipādyā syāt hi yasmāttasmātsaivātra pratipādyate na sāṅkhayanirākaraṇam /
tatpunarīkṣatikarmavyapadeśātsa ityādau kariṣyata iti /
kutaḥśabdavācyatāyāḥ prathamapratipādyatvamityata āha- tadabhāva iti //
... tadabhāve kuto 'nvayaḥ

1.1.140

NYĀYASUDHĀ:
avācyatve hi brahmaṇi śabdasambandha evānupapannaḥ /
jagatkāraṇatvādivākyavicārastu dūre /
sāṅkhayanirākaraṇābhāve tu sṛṣṭayādivākyānāmeva samanvayānupapattiḥ /
ataḥ prathamaṃ vācyatvasamarthanena samanvayasambhāvanāyāṃ satyāṃ vākyaviśeṣaniṣṭhasya vicārasya paścādavasara iti /
*3,227*
$samanvayakathanāt na lakṣaṇābhipretāsūtrakārasya$
nanu vācyatvābhāve 'pi lakṣaṇayā vṛttyā samanvayo bhaviṣyatītyavācyatvākṣepaṃ nirdalatayopekṣya sūtrakāreṇādau sāṅkhayamataṃ nirākṛtamityaṅgīkāre kathamasaṅgatirityata āha- kathaṃ ceti //
kathaṃ ca lakṣaṇāvādī brūyād brahmasamanvayam
NYĀYASUDHĀ:
syādevam /
yadi sūtrakāraḥ śabdānāṃ brahmaṇi lakṣaṇāmabhipreyāt /
na caitadasti /
yadi sūtrakāro brahmaṇi śabdānāṃ lakṣaṇāmabhipraiti /
tadā kathaṃ samanvayaṃ brūyāt /
kintvanvayamātraṃ brūyāt /
samanvayaṃ cābravīt /
tena jñāyate na lakṣaṇā sūtrakārasyābhipretā kiṃ nāma mukhyavṛttireveti /
*3,228*
$samanvayaḥ vācyārthe eva ghaṭane na lakṣyārthe$
samanvayaṃ bruvatā kathaṃ mukhyavṛttirabhipreteti jñāyata ityata āha- yo 'sāviti //
yo 'sau śabdasya mukhyārthastatraiva syāt samanvayaḥ

1.1.141

NYĀYASUDHĀ:
samīcīno (hi) anvayaḥ samanvayaḥ /
saca śabdasya vācyārtha eva ghaṭate /
tatraiva sākṣācchaktimattvāt /
lakṣyārthe tu vācyāthardvāreṇānvayo na samīcīnaḥ /
ataḥ samanvayaśabdaṃ prayuñjānena sūtrakṛtā vācyavācakabhāva eva pratijñāta iti jñāyate /
sa cāvācyatvaśaṅkānirāsamantareṇa sarvathāpyasambhāvitaḥ syāditi vācyatvasamarthanameva prāthamikamiti /
idaṃ cābhyupagamyoktam /
lakṣaṇāvāde 'nvaya eva nopapadyate /
kutaḥ samanvayaḥ /
samīcīnatā tu tātparyavattā /
sā ca lākṣaṇike 'pyarthe śabdānāṃ sambhavatīti na samanvayasiddhayarthaṃ vācyatvaṃ samarthanīyamiti cenna /
saṃśabdasārthāntaraṃ vyākhyāyāmapi jaghanyavṛttyā lakṣaṇayā samanvayāśrayaṇanibandhe kāraṇābhāvāt /
*3,229*
$janmādikāraṇe samanvayasyoktatvāt na nirguṇe samanvayaprasaṅgaḥ$
nanvasti kāraṇam /
tattu samanvayāditi nirguṇe hi brahmaṇi samanvayaḥ sūtrakṛtā pratijñātaḥ /
na ca tatra śabdānāṃ vacanavṛttiḥ sambhavati /
tasyā dravyādisambandhanibandhanatvāt /
nirguṇe ca tadabhāvāt /
ato jñāyate lakṣaṇā'śritā sūtrakṛteti /
evaṃca sati saṃśabdasyāpyukta evārtho niścīyata iti /
syādapyevam /
yadi nirguṇe samanvayaḥ pratijñātaḥ syāt /
na caivam /
tathā hi kimatra nirguṇasya prakṛtatvāttaditi tatparāmarśo 'ṅgīkriyate /
uta saguṇasya prakṛtatve 'pi tatparāmarśāsambhavena jahadajahallakṣaṇayā nirguṇaparāmarśo 'bhyupeyate /
ādyaṃ dūṣayati- janmādīti //
janmādikāraṇe sākṣādāha devaḥ samanvayam /
uktaṃ tadeva jijñāsyaṃ kvāvakāśo 'tra nirguṇe

1.1.142

NYĀYASUDHĀ:
atra tattu samanvayāditi sūtre /
nirguṇe samanvayasyāvakāśaḥ prasaṅgaḥ kvāsti /
nāstītyarthaḥ /
kutaḥ /
yato 'tra trisūtṛyāmatītāyām /
nirguṇe viṣayasaptamīyam /
nirguṇasyāvakāśaḥ (prasaṅgaḥ) kvāsti /
na kvāpītyarthaḥ /
katham /
lakṣaṇasūtre janmādikāraṇatvena lakṣite hi brahmaṇi śāstraṃ pramāṇamabhidhāya tasya samanvayamāha sūtrakāraḥ /
naca tannirguṇaṃ janmādikāraṇatvaguṇayogāt /
nanu janmādikāraṇatvaṃ taṭasthameva satbrahma lakṣayatīti brūmaḥ /
ato lakṣaṇasūtre prakṛtaṃ nirguṇamevetyata uktaṃ sākṣājjanmādikāraṇa iti /
upapāditaṃ cettatraiva /
mā bhūllakṣaṇasūtre nirguṇasya prakṛtatvam /
prathamasūtre jijñāsyatayoktaṃ nirguṇameva /
nahi tasya kaściddharmaḥ śrūyata iti na vācyam /
yatastadeva, janmādisūtre janmādikāraṇatvena lilakṣayiṣitameva, jijñāsyamuktam /
nahyanyajjijñāsyatayā pratijñāyānyasya lakṣaṇamucyate /
anupayogāditi /
*3,231*
$saṃśabdaprayogādmukhyavṛttireva yuktā na lakṣaṇāśrayaṇam$
dvitīyaṃ dūṣayati- kathaṃ ceti //
kathañcāsambhavastasya mukhyārthasya nirākṛtau
NYĀYASUDHĀ:
tasyānukrāntāyāṃ trisūtṛyāṃ prakṛtasya mukhyārthasya vācyasya samanvayaviṣayatayā tyāge 'sambhavaḥ katham, na kathañcidityarthaḥ /
ato nirguṇasamanvayasyāpratijñātatvānna lakṣaṇā'śrayaṇamatra yuktam /
kintu prathamaprāptayā mukhyavṛttyaiveti /
tadartha eva saṃśabdo 'pīti /
$ajñeyatvāt nirguṇaṃ naprameyam$
kiñca nirguṇaṃ cedatra tacchabdena parāmṛśyate /
tadā tatra lakṣaṇāpi na sambhavatīti vyarthaṃ samanvayasūtramāpannamiti vaktuṃ nirguṇasyāprameyatvaṃ tāvatsādhayati- māneneti //
*3,232*
mānena kena vijñeyamavācyājñeyanirguṇam

1.1.143

NYĀYASUDHĀ:
nirguṇaṃ vastu kena mānena vijñeyam /
na kenāpi /
kutaḥ /
ajñeyatvāt /
jñeyameva hi prameyaṃ dṛṣṭaṃ ghaṭādi /
śabdapramāṇāviṣayatve 'vācyatvaṃ hetuḥ /
vācyasyaiva tadviṣayatvadarśanāt /
jñeyatvāṅgīkāre ca nirguṇatvavyāghātāt /
*3,234*
$nirguṇasya ameyatve lakṣaṇayāpi vṛttirnasaṃbhavati$
astvaprameyameva nirguṇaṃ brahma, tataḥ kimityata āha- ameyaṃ cediti //
ameyaṃ cenna śāstrasya tatra vṛttiḥ kathañcana
NYĀYASUDHĀ:
nirguṇaṃ brahmāmeyaṃ cedaṅgīkṛtam /
tarhyameyatvāttatra śāstrasya kathañcanalakṣaṇayāpi vṛttirna sambhavatīti samanvayasūtraṃ vyatharmeva prāptam /
lakṣaṇā hi lakṣyārthapramitipūrvikā dṛṣṭā /
nahi tīraṃ svarūpato gaṅgāsambandhitvena ca pramāṇato 'pratipannaṃ gaṅgāśabdena jñāpyate /
lākṣaṇiko 'pi hi śabdo lakṣyapramotpādāya prayujyate /
anyathā prayojanāntarābhāvena vaiyarthyaprasaṅgāt /
tathā cāprameye hetuphalayorasambhavātkathaṃ lakṣaṇāsambhavaḥ /
nanu prasiddhireva lakṣaṇāheturna pramāṇaprasiddhiḥ viśeṣaṇavaiyarthyāt /
tathāca svataḥ siddhe kathaṃ lakṣaṇā na sambhavatīti /
evaṃ tarhi sutarāṃ lakṣaṇā nopapadyata iti vakṣyati /
nanu lākṣaṇikāḥ śabdā lakṣyapramāmanutpādayanto 'pi viparītākāravyāvartanena (eva) prayojanavanto bhaviṣyantīti /
na /
nirākṛtatvāditi /
*3,235*
$jñānānandādyanantaguṇārṇavatvena saguṇaṃ parabrahmaiva jijñāsyam$
nirguṇe samanvayaṃ nirākṛtya vyatirekamukhenopasaṃharati- tasmāditi //
tasmācchāstreṇa jijñāsyamasmadīyaṃ guṇārṇavam

1.1.144

vijñeyavācyalakṣyatvapūrvāśeṣaviśeṣataḥ
NYĀYASUDHĀ:
yato nirguṇe samanvayo nopapannaḥ /
tasmādasmadīyaṃ saguṇameva paraṃ brahma śāstreṇa jijñāsyamaṅgīkaraṇīyam /
nanu pūrvaṃ viṣṇorjijñāsyatvamuktam /
idānīṃ tu saguṇasya brahmaṇa iti virodha ityata uktam- vāsudevākhyamiti //
tathāpi prāk saguṇasya heyatvādikamabhihitam, idānīṃ tu jijñāsyatvamiti kuto na virodha ityata uktam- guṇārṇavamiti //
pūrvamanirvacanīyāvidyāvacchinnasya saguṇasyāprāmāṇikatvam prākṛtasattvādiguṇabaddhasya heyatvādikaṃ cābhihitam /
idānīṃ tu jñānānandādyanantaguṇārṇavatvena saguṇaṃ parabrahmopādeyamucyata iti ko virodhaḥ /
arṇava ivācaratīti kvipi kṛte 'ṇarvateḥ pacādyaci kṛte 'rṇavaśabdaḥ triliṅgaḥ sādhuḥ /
nanvekamevādvitīyamiti brahmaṇo nirguṇatvamabhidhīyate, ataḥ kathaṃ guṇārṇavatvamityata uktam- advandvamakhilottamamiti //
advandvamasamam /
samādhikarāhityaṃ śrutyartha ityarthaḥ /
*3,237*
$sarvapramāṇāviṣyatvāt nirguṇaṃ brahma śaśaviṣāṇayitam$
na kevalaṃ nirguṇe śāstrasamanvayo nopapadyate /
kintu tasya sattvamevānupapannamityāha- vijñeyetir //
vijñeyavācyalakṣyatvapūrvāśeṣaviśeṣataḥ

1.1.145

nirgataṃ manaso vāco ...

1.1.146

*3,237f.*
NYĀYASUDHĀ:
dvandvātparastvapratyayaḥ pratyekamabhisambaddhayate /
pūrvapadena rūpādīnāṃ grahaṇam /
tannirguṇaṃ brahma nāstyeveti bahireva pratijñā draṣṭavyā /
kutaḥ /
manaso vācaścāgocaraṃ yataḥ /
upalakṣaṇametat /
sarvapramāṇāgocaratvācchaśaviṣāṇavaditi draṣṭavyam /
gavāṃ jñānānāṃ caro vṛttirasminniti gocaram /
viṣaya iti yāvat /
tena napuṃsakopapattiḥ /
sarvapramāṇāviṣayatvaṃ kuta ityata uktaṃ vijñeyatvapūrvaviśeṣebhyo nirgatamiti /
vijñeyatvābhāvānna kasyāpi pramāṇasya viṣayaḥ /
vācyatvalakṣyatvasadṛśaguṇayogitvābhāvācca na śābdatvam /
rūpādyabhāvācca na pratyakṣatvam /
liṅgasambandhābhāvācca nānumeyatvamiti /
*3,239*
nanu pramāṇagocarasyāpi nirguṇasya svaprakāśatayā siddhirbhaviṣyatītyata āha- yadīti //
... yadi tat syādagocaram /
astu tanmā vaded vādī nacāsmacchāstragaṃ tu tat // MAnuv_1,1.145b-d //
NYĀYASUDHĀ:
evamapi yadi svaprakāśatayā tadbrahma syāt tarhyastu /
kintu samanvayaviṣayatayā na vaktavyam /
yato 'smacchāstragaṃ vedādiviṣayo na bhavati /
tadviṣayatve svaprakāśatvahāniprasaṅgāt /
prakāśāntaravyāvṛttirhi svaprakāśaśabdenābhipretā māyāvādinā /
tadidamekaṃ sandhitsato 'nyaccyavata ityāyātam /
yadbrahmāstitvamabhilaṣitaḥ śāstrāviṣayatvamāpatitam /
vādīti parihāsaḥ /
māśabdo 'yaṃ na māṅ /
ato liṅā sambandhaḥ /
*3,241*
$vacanajanyajñānāviṣayatayā svaprakāśatvaṃ vacanajanyajñānaviṣayatayā iti vacanaviṣayatvaṃ vyāhatam$
āha /
svaprakāśasyāpi brahmaṇo na śāstraviṣayatvaṃ viruddham /
vacanajanyasphuraṇāśrayatayā tatkarmatayā vā vacanaviṣayatvābhāvena svaprakāśatvam /
vacanajanyavṛttivyāpyatayā tadviṣayatvaṃ ceti vyavasthopapatteriti /
tadasat /
sphuraṇaṃ hi jñātatā vā jñānaṃ vā /
nādyaḥ /
svarūpasyaiva nirākariṣyamāṇatvāt /
dvitīye 'pi jñānāśrayatayā viṣayatvaṃ na kvaciditi karmatvamevāśrayaṇīyam /
jñānakarmatvaṃ ca jñānaviṣayatātiriktaṃ nāsti /
tataśca vacanajanyajñānāviṣayatvamuktaṃ syāt /
vṛttiriti ca jñānaṃ tadatiriktaṃ bodhyate /
na tāvattadatiriktam /
pramāṇābhāvāt /
ādye tu vyāpyatvaṃ na viṣayatvātiriktaṃ nirūpayituṃ śakyamiti vacanajanyajñānaviṣayatvamevoktaṃ syāt /
tathāca vyāghātaprasaṅgena naikamapi siddhayatītyāśavānāha- avācyamiti //
avācyaṃ vācyamityuktavā kimityunmattavanmṛṣā /
asmacchāstrasya cauryāya yatate svoktidūṣakaḥ

1.1.147

NYĀYASUDHĀ:
avācyaṃ vacanajanyajñānaviṣayaḥ ityuktavā punaśca vācyaṃ vacanajanyajñānaviṣayo bhavatītyunmattavatsvoktidūṣako vyāhatabhāṣī /
kimiti mṛṣā vṛthaivāsmacchāstrasya vedasya cauryāya nirguṇaviṣayatayā yojayituṃ yatate /
nahi vyāhatabhāṣiṇaḥ kiñcitsiddhayati /
unmattavaccoravacceti /
*3,243*
$śrutisūtrayoḥ saguṇaviṣayatvena na nirviṣayatvāpattiḥ$
syādetat /
śrutisūtrayostāvadekārthatvaṃ yuktam /
anyathā karaṇetikartavyatābhāvānupapatteḥ /
śrutayaścopakramādivaśāt nityaśuddhabuddhamadvitīyaṃ nirguṇameva pratipādayantyo niravakāśāḥ pratīyante /
tatastanmīmāṃsāpi tadviṣayaiva /
tathā cānyathānupapatteyarthākathañcit śrutisūtrayornirguṇaviṣayatvamupapādanīyam /
anyathā viṣayābhāvenāprāmāṇyāpatterityata āha- janmādīti //
janmādikāraṇaṃ yattat sākṣānnārāyaṇābhidham /
vadantu śrutayo brahma śāstraṃ caitat tadarthataḥ

1.1.149

pravṛttamastvavācyaṃ te maiva brūyāḥ kathañcana
*3,243f.*
NYĀYASUDHĀ:
na śrutisūtrayornirviṣayatvāpattibhayenāvācyasyāpi tadviṣayatvaṃ kalpyam /
saguṇaviṣayatvena saviṣayatvopapatteḥ /
nacopakramādivaiguṇyam /
"yato vā imāni bhūtāni jāyante'; ityādau sākṣājjanmādikāraṇatvena,"nārāyaṇaṃ mahājñeyam'; iti nārāyaṇādiśabdoditaguṇavattayā ca sarvatra saguṇasyaiva pratīteriti bhāvaḥ /
*3,245*
sarvapramāṇāviṣayasya śāstraviṣayatvāṅgīkāre yo vyāghāta ukto nāsau sukṣmekṣikāmāśritya /
yena sukṣmekṣikāyāmavidyamānamapi dūṣaṇaṃ sphuratīti śaṅkayeta /
yathā'ha
"na cātrātīva kartavyaṃ doṣadṛṣṭiparaṃ manaḥ /
doṣo hyavidyamāno 'pi tatparāṇāṃ pradṛśyate'; //
iti /
kintu sthūladṛṣṭibhirapyayaṃ vyāghātaḥ sujñāna ityāśayavānāha- sarvaśabdairiti //
sarvaśabdairavācyaṃ taduktavā tadviṣayaṃ punaḥ

1.1.150

*3,246*
NYĀYASUDHĀ:
unmattaṃ vyāhatabhāṣiṇam /
$mukhyavṛtyā samanvayapratipādanamevātra na sāṅkhyanirākaraṇam$
nirguṇe brahmaṇi samanvayanirākaraṇamupasaṃharati- mā vada iti //
mā vado mā vijānīhi tyajāsmacchāstracoratām // MAnuv_1,1.149*
NYĀYASUDHĀ:
yato vaktuṃ jñātuṃ ca na śakyaṃ tasmācchāstrasya tadviṣayatvāgraho 'pi tyājya iti bhāvaḥ //
mā vada iti //
smaśabdo 'trādhyāhāryaḥ /
tena ca laṅupapattiḥ /
mā vijānīhīti māśabdo 'yam /
ato nirguṇe samanvayasyāpratijñātatvādvacanavṛttyaiva samanvayo 'yamiti vācyatvasamarthanameva prathamasaṅgataṃ na sāṅkhayanirākaraṇamiti siddham /
*3,248*
$svavyākhyānadārḍhyāya paranirākaraṇaṃ na doṣamāvahati$
nanu yathā sūtrāvivakṣitaṃ sāṅkhayanirākaraṇaṃ kurvato mama doṣaḥ tathā mannirākaraṇaṃ kuvarto bhavato 'pi kathaṃ na doṣaḥ syāt /
na hīdaṃ kasyacitsūtrasyārthatayocyata ityata āha- vayamiti //
vayaṃ tvāṃ śrutiyuktibhyāṃ baddhvāsmacchāstramañjasā /
vicārayāmaḥ śrutibhiryuktibhiścaiva sādaram

1.1.151

NYĀYASUDHĀ:
tvāmapavyākhyātāraṃ śrutiyuktibhyāṃ baddhvā nirākṛtyāsmacchāstraṃ vedaṃ sūtrasūcitābhiḥ śrutibhiryuktibhiścāñjasā nairantaryeṇa sādaraṃ ca śiṣyairvicārayāma iti /
anenedamuditaṃ bhavati /
yāvadāpātaramaṇīyaṃ pareṣāṃ vyākhyānaṃ śiṣyāḥ paśyeyuḥ, na tāvadasmadukte sūtrāṇāṃ nijārthe 'pyañjasā'daraṃ kuryuḥ /
kimasau sūtrārthaḥ kiṃ vāyamiti sandehāvaskandanāt /
nirākṛte tvapavyākhyāne nairantaryādarābhyāmasmaduktameva (sūtrā)arthamupādāya śāstrārthamīmāṃsāyāṃ nirvicikitsāḥ pravarteran /
ato mā(nāma)bhūdayaṃ sūtrārthastathāpi sūtrārthagrahaṇopāyatvādvayākaraṇādāvudāharaṇapratyudāharaṇapradarśanādivanna kañcana doṣamāvahati /
kiṃ nāma guṇahetureva bhavatīti /
*3,249*
$avācyājñeyādīnāṃ śrutyantareṇa arthakathanam$
nanu yadi vācyameva brahma ko 'rthastarhyavācyatvādyabhidhātrīṇāṃ śrutismṛtīnāmityataḥ śrutyantareṇaiva tadarthamāha- adbhutatvāditi //
*3,250*
adbhutatvādavācyaṃ tadatarkyājñeyameva ca /
anantaguṇapūrṇatvādityūde paiṅgināṃ śrutiḥ // MAnuv_1,1.151a-d //
NYĀYASUDHĀ:
āścaryatamatvāt /
kathamāścaryatamatvam /
anantaguṇapūrṇatvāt /
durlabhaṃ hyāścaryaṃ bhavati /
na hyanantaguṇapūrṇaṃ sulabham /
bhāsanopasambhāṣetyātmanepadam /
vācyatvasyopapāditatvāt /
arthakathanamātreṇaivālam /
śrutyudāharaṇaṃ tu dārḍhyārthamityavagantavyam /
*3,251*
$vācyasyāvacyatvaṃ loke'pi rūḍhitaḥ siddham$
āścaryaṃ hi vastu vācyamapi na tena tenākāreṇa viśeṣato nirdoṣyuṃ śakyate /
vyutpattyabhāvāt /
vāṅmanasayorvyākulatvādvetyato 'vācyamityucyate /
mukhyātikrameṇāmukhyaprayoge kiṃ prayojanamiti cet /
syādayaṃ prayojanānuyogo yadyayaṃ svatantraprayogaḥ syāt /
naitadasti /
rūḍhatvāt yathoktam,"rūḍhopacāro rūḍhalakṣaṇopacāro lakṣaṇā'; iti /
anyo 'pyāha"mukhyārthabādhe tadyoge rūḍhito 'tha prayojanāt'; iti /
tadidamāha- avācyamiti //
avācyamiti loke 'pi vaktayāścāryatamaṃ bhuvi

1.1.12

*3,252f.*
NYĀYASUDHĀ:
$śrutivyākhyānasya kramānullaṅghane nimittakathanam$
nanvetacchrutivyākhyānaṃ sūtravyākhyānānantarameva kartavyam /
tatraiva pūrvapakṣaśruteḥ śaṅkitatvāt /
atra vyākhyānaṃ tu na saṅgatamiti /
maivam /
sūtrapūrvapakṣiṇevāpavyākhyātrāpi lakṣaṇayā brahmaṇi samanvayaṃ samarthayamānenaitacchrutismṛtyupādānasya kartumucitatvāt /
tathā cobhau pratisūtravyākhyāpavyākhyāpratyākhyānayoravasāne śrutyādivyākhyānaṃ yuktameveti /
*3,253*
$adhikaraṇopasaṃhāraḥ$
tadevaṃ brahmaṇo vācyatvādgatisāmānyācca yuktaṃ samanvayasūtramiti siddham /
// iti śrīmannyāsudhāyāṃ īkṣatyadhikaraṇam //
*3,255*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ ānandamayādhikaraṇam //
$adhyāyasvarūpanirūpaṇam$
// oṃ ānandamayo 'bhyāsāt oṃ //
athāto brahmajijñāseti yasya brahmaṇo jijñāsā vihitā tatsvarūpaṃ janmādyasya yataḥ śāstrayonitvāditi lakṣaṇapramāṇābhyāṃ svetarasamastavastuvyāvṛttatayāvadhāritam /
pramāṇasyānyaparatvaśaṅkayā lakṣaṇasyātivyāptiḥ samanvayasūtreṇa parihṛtā /
brahmaṇaśca sakalaśāstrapramāṇakatvāsambhāvanāśaṅkekṣatyadhikaraṇe nirākṛtā /
nahi lakṣaṇapramāṇanirūpaṇavyatirekeṇa vastuvicāraṇaṃ nāmāsti /
sambhāvanayā tu na varatvavadhāraṇārthā /
apramāṇatvāt /
kintu yatrāsambhāvanayā samīcīnayorapi lakṣaṇapramāṇayeratathābhāvaśaṅkayā pravṛttisaṅkocastatraiva sambhāvanopayogaḥ /
vastutastu lakṣaṇapramāṇābhyāmeva vastuvyavasthetyato brahmasvarūpanirūpaṇe 'vaśeṣābhāvātkimānandamayo 'bhyāsādityādinādhyāyenetyāśaṅkayādhyāyaśeṣasya kṛtyamāha- evamiti //
ānandamayo 'bhyāsāt

1.1.152

// oṃ ānandamayo 'bhyāsāt oṃ //
evaṃ śāstrāvagamyatve vibhāgena samanvayam /
ānandamaya ityādinādhyāyena vadatyajaḥ

1.1.153

NYĀYASUDHĀ:
satyam /
na brahmasvarūpanirūpaṇe kimapyavaśiṣyam /
tathāpi tattu samanvayadityupakramāditātparyaliṅgabalātsakalasyāpi śāstrasya yo brahmaṇi paramamukhyayā vṛttyā pratipādyapratipādakatvalakṣaṇasamanvayo 'bhihitastameva samanvayaṃ vibhāgena prapañcenānandamaya ityādinādhyāyena vadati sūtrakāra iti na vaiyarthyam /
tattu samanvayāditi hi pratijñāmātreṇoktam /
tadyāvadudāharaṇatvena vākyaviśeṣānupādāya vimarśapūrvakaṃ pūrvottarapakṣopālambhasādhanābhyāṃ na prapañcyate tāvadanuktaprāyamarkākāritvāt /
anyathā paro 'pi hyanyadeva samanvayādityuktavā kṛtī syāt /
yadi hi pratyayamanutpādyaiko 'yaṃ bhūmadhyapradeśa iti brūyāt /
tadā paro 'pi kiṃ na brūyātparastādvitasteriti /
tasmādāvaśyakaṃ samanvayaprapañcanam /
tadanena samanvayasūtreṇādhyāyaśeṣasya prapañcyaprapañcakabhāvena saṅgatirdarśitā /
evaṃ tarhi tadānantaryameva syātkutovyavadhānamityata uktamevamiti /
evamīkṣatyadhikaraṇavyutpāditanyāyena brahmaṇaḥ śāstrāvagamyatve mukhyayā vṛttyā sakalaśāstrapratipādyatve sambhāvite satīti /
etaduktaṃ bhavati /
satyaṃ prapañcanamanantaraprāptam tathāpyavācyatvādyāśaṅkānirāsena śāstrāvagamyatvasambhāvanāsamarthanena vyavadhīyate /
sati hi tasminna(nneta)syāvasaraḥ /
śabdaleśasañcārāsambhave vākyatātparyavicārasyānavakāśatvāt /
nahi toyābhyavahārāsamarthasya mumūrṣoḥ śaṣkulībhakṣaṇaṃ sacetanaḥ sambhāvayatīti /
"svādiṣvasarvanāmasthāne'; iti padasaṃjñānuśāsanādatra na yatibhaṅgaḥśaṅkanīyaḥ /
*3,276*
$parābhimatādhyāyasvarūpaparīkṣā$
māyāvādī tūttarasūtrasandarbhamākṣipya samādhānamāha /
dvirūpaṃ hi brahmāvagamyate vedāntavākyeṣu /
nāmarūpavikāropādhiviśiṣṭaṃ tadviparītaṃ ca sarvopādhivivarjitam /
"yatra hi"dvaitamiva bhavati'"sarvāṇi rūpāṇi vicintya dhīraḥ'; ityevaṃ sahasraśo 'vidyāvidyāviṣayabhedena brahmaṇo dvirūpatāṃ darśayanti vedāntavākyāni /
tatrāvidyāvasthāyāṃ brahmaṇa upāsyopāsakādilakṣaṇaḥ sarvo vyavahāraḥ /
tatra kānicidbrahmaṇa upāsanānyabhyudayārthāni /
kānijikramamuktayarthāni kānicitkarmasamṛddhayarthāni /
evamapekṣitopādhibhedaṃ brahmopāsyatvena nirastasamastopādhi tu jñeyatvenopadiśyata ityasyārthasya pradarśanāyettaragrantha ārabhyata iti /
*3,276f.*
tadidamanupapannam /
brahmaṇo dvairūpyasyāprāmāṇikatvāt /
sarvāṇyapi hi vedavākyānyasaṅkhayeyakalyāṇaguṇākaraṃ sakaladoṣagandhavidhuramekarūpameva brahma nārāyaṇākhyaṃ pratipādayanti /
kintu kānicitsarvajñatvasarveśvaratvasarvāntaryāmitvasaundaryaudāryavīryādiguṇaviśiṣṭatayā /
kānicidapahatapāpmatvanirduḥkhatvaprākṛtabhautikavigraharahitatvādidoṣābhāvaviśiṣṭatayā /
kānicitadigahanatājñāpanāya vāṅmanasāgocaratvādyākāreṇa /
kānicitsarvaparihāreṇa tasyaivopādānāyādvitīyatvena /
kānicitsarvasattāpratītipravṛttinimittatāpratipattyarthaṃ sarvātmakatvena ityevamādyanekaprakāraiḥ paramapuruṣaṃ bodhayanti /
tato vyākulabuddhayo gurusampradāyavikalā aśrutavedavyākhyātāraḥ sarvatrāpyekarūpatāmananusandadhānā vedaṃ chindanti /
na (ca)etaddvairūpyaprapañcanamuttaratropalabhyate /
nāpyasyāvidyāviṣayasya prapañcanaṃ mokṣaśāstre 'tropayujyate /
prasaṅgāducyata iti cenna /
sarvasva prāsaṅgikatve pratipādyābhāvaprasaṅgāt /
tadidamābhāṇakaṃ laukikānāṃ nātivartate"sārthādapi taskarā bahavaḥ'; iti /
etacca saguṇanirguṇabhedaṃ nirākurvatā'cāryeṇa nirastamiti neha punaḥ prakrāntam /
tathāca bhāṣyam /
nānyathā tadadṛṣṭeriti /
*3,281*
$prathamapāde prasiddha nāmātmakaśabdānāṃ samanvayakathanam$
nanvevamadhyāyasya samanvayapratipādanalakṣaṇaikārthatvenaikavākyatve sati pādabhedaḥ kiṃnibandhanaḥ /
avāntarārthopādhibhedāditi bhāvenāha- tatreti //
tatrānyatra prasiddhānāṃ viṣṇāveva samanvayam /
śabdānāṃ prathame pāde ... // MAnuv_1,1.153a-c //
NYĀYASUDHĀ:
caturvidhā (hi) vaidikāḥ śabdāḥ /
kecidbrahmaṇyevaprasiddhāḥ /
anye 'nyatraprasiddhāḥ, kecidubhayatraprasiddhāḥ, apare tvanyatraivaprasiddhā iti /
sarve 'pi pratyekaṃ nāmaliṅgātmakatayā /
dvividhāḥ /
sākṣāddharmivācino nāmātmakāḥ /
dharmadvārā dharmiṇi vartamānā liṅgātmakāḥ /
teṣu brahmaṇi prasiddhānāṃ samanvayo na vaktavyaḥ /
vivādābhāvāt /
tatraiva ca mīmāṃsāvatārāt /
tatra vaktavyasamanvayeṣu trividheṣu śabdeṣvanyatraprasiddhānāṃ nāmātmakānāṃ śabdānāṃ viṣṇāveva samanvayam /
tatra prathame 'dhyāye prathame pāde vadatyajaḥ /
anyeṣāmanyeṣviti tatratatra vakṣyati /
kramaniyame tu heturupariṣyādvakṣyate /
prathame spaṣṭabrahmaliṅgānāṃ dvitīyatṛtīyayoraspaṣṭabrahmaliṅgānāṃ samanvayaḥ /
caturthe pradhānasya śābdatvanirākaraṇamityuktam /
dvitīyatṛtīyapādodāharaṇavākyānāmapi bahulaṃ spaṣṭabrahmaliṅgatvāt /
dvitīyatṛtīyayerbhedābhāvaprasaṅgācca /
saguṇanirguṇaprācuryeṇa tadbheda iti kaścit /
tanna /
nirākṛtatvāt /
pradhānaśābdatvanirāsasyekṣatyadhikaraṇānantaryaṃ vihāya vikṣepe kāraṇābhāvācca /
*3,293*
$ānandamayādhikaraṇe guṇisāmānyavācināṃ guṇavācināṃ ca samanvayaḥ$
nanvatra pāde saptādhikaraṇāni samanvayavibhāgārthāni /
tatra saptānāṃ śabdānāṃ brahmaṇi samanvayaḥ siddhayet /
tatkathamanyatrasiddhānāṃ nāmātmakānāṃ sarvaśabdānāṃ samanvayasiddhiratra syāt /
anyathā samanvayasūtreṇaivālam /
kimanenātyalpaprapañcaneneti /
maivam /
ekaikatrādhikaraṇe samānanyāyānamanekaśabdarāśīnāṃ nirṇīyamānatvāt /
vākyaviśeṣagrahaṇasya pūvarpakṣaviśeṣopādānasya siddhāntapramāṇaviśeṣasvīkārasya codāharaṇārthatvāt /
pratyekaṃ nirṇaye śāstrasyāparyavasānaprasaṅgaḥ /
viśvatomukhatā ca sūtrāṇāṃ na syāt /
tarhi nirṇetavyaśabdāvacchedakopādhayo vaktavyāḥ /
anyathāsyedamudāharaṇamiti jñātumaśakyatvāt /
sarvodāharaṇatve ca sarvathādhikaraṇāntarānārambhaprasaṅgāditi /
satyam /
santi pratyadhikaraṇaṃ nirṇetavyārthāvacchedakopādhaya ityāśayavānānandamayādhikaraṇanirṇeyaśabdopādhimāha- guṇīti //
*3,294*
... guṇisāmānyavācinām

1.1.154

NYĀYASUDHĀ:
guṇavācināṃ ca prathamamāha devaḥ samanvayam
NYĀYASUDHĀ:
ānandamayādiśabdā hi guṇisāmānyaṃ vadanti /
na śatakratvādiśabdebhya ivaitebhyo guṇiviśeṣapratītirasti /
te ca mayaṭpratyayādinā brahmaṇe 'nyatpratyāyayantīti bhavantyanyatraprasiddhāḥ /
guṇavācinastvānandādayaste guṇini brahmaṇi vartituṃ nārhantītyanyatraprasiddhāḥ /
guṇaguṇinorabhedastvahikuṇḍalādhikaraṇa eva sākṣātsūtrakṛtā vakṣyate /
abhede 'pi śabdādisāṅkaryābhāvaśceti /
*3,296*
$ānandamayādipañcakasya viṣṇuvācakatvam$
taittirīyake sa vā eṣa puruṣo 'nnarasamaya ityadinānnamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayāḥ paṭhyante /
tatra saṃśayaḥ /
kimete 'nnamayādayaḥ paramātmaiva /
uta tadanyaḥ kaściditi /
sarvatra brahmaśabdaśravaṇāttasya ca viṣṇāvanyatra ca prayogāt /
kiṃ tāvatprāptam /
anya evānnamayādiśabdārtha iti /
kutaḥ /
annamayādiśabdā hi vikaravācinaḥ /
mayaṭ pratyayasya vikārārthe'nuśāsanāt /
vikārasya ca śarīrādikośeṣu sambhavāt /
sarvavikārātmakatvena prakṛtau vopapatteḥ /
jīvānāṃ vā vikārābhimānināmannamayatvādikaṃ yuktam /
gauraḥ śyāma ityādivat /
adhiṣṭhātrīṇāṃ brahmādidevatānāṃ vāyaṃ śabdaḥ sambhavati /
aśanirindra itivat /
naca vikāratvaṃ parasya brahmaṇaḥ sambhavati /
nirvikāro 'kṣaraḥ śuddha ityādeḥ /
yadyapi vikāra iva prācurye 'pi mayaṭpratyayo 'sti /
tathāpyannamayaśabdastāvadvikārārtho 'ṅgīkāryaḥ /
"oṣadhībhyo 'nnamannātpuruṣaḥ'; ityoṣadhijanitānnavikāraṃ puruṣaśabdābhidheyaṃ śarīraṃ prakṛtya"sa vā eṣa puruṣo 'nnamannarasamayaḥ'; ityuktatvāt /
"tasyedameva śiraḥ'; ityaparokṣatayā nirdeśāt /
tathāca dvaividhyakalpanānupapatteḥ sarvatra vikārārtha evāṅgīkāryaḥ /
kiñcānnamayādayaḥ pañca, brahma tvekameva, ataḥ kathaṃ tadetaiḥ śabdairucyeta /
api caite parasparamanyatayā śarīraśarīribhāvenāntaratvena cocyante /
nacaivaṃ brahma bhavitumarhati /
naca tarhyānandamayo 'stu brahma sarvāntaratvāditi vācyam /
vikārapravāhapatitatvāt /
annamayādyāntaratvamātreṇa sarvāntaratvāniścayāt /
kiñca brahmavidāpnoti paramiti prakṛtaṃ paraṃ brahma ānandamayasya"brahma pucchaṃ pratiṣṭhā'; ityavayavatayā pratīyate /
nacāvayava evāvayavī, virodhāt /
ato na annamayādayaḥ pañcāpi brahma kiṃ tvanya eveti /
evaṃ prāpte siddhāntayatsūtraṃ vyākhyāti- samudraśāyinamiti //
samudraśāyinaṃ sarvaprasūtiprasavaṃ śrutiḥ

1.1.155

tadeva brahma paramamiti sāvadhṛtirjagau /
yato 'to brahmaśabdasya tatraiva niyatatvataḥ

1.1.156

yo 'nnaṃ brahmetyādirūpādabhyāsāt taittirīyake /
anyāsu caitadrūpāsu śākhāsvapi sahasraśaḥ

1.1.157

ānandamaya ityādyaiḥ śabdairvācyo hariḥ svayam
*3,296f.*
NYĀYASUDHĀ:
atra taittirīyake"anyāsu catadūṣāsu śākhāsvapi sahasraśaḥ /
ānandamaya ityādyaiḥ śabdairvācyo hariḥ svayam'; ityetāvatā'nandamayo brahmeti pratijñābhāgo vyākhyātaḥ /
tatra taittirīyaka ityudāharaṇavākyagrahaṇam /
anyāsviti nirṇetavyavyapadeśaḥ /
etadrūpāsviti guṇisāmānyaguṇavācināmavatīṣvityarthaḥ /
tatra heturabhyāsāditi /
tadvayākhyānaṃ ye 'nnamiti /
"ye 'nnaṃ brahmopāsate, ye prāṇaṃ brahmopāsate, ānandaṃ brahmaṇo vidvān, vijñānaṃ brahma cedveda, asadbrahmeti veda cet'; ityannamayādiviṣayatayodāhṛteṣu ślokeṣu brahmaśabdasyābhyāsādityarthaḥ /
ekaviṣayāsakṛduktirmukhyo 'bhyāsaḥ /
na caivamatrāsti /
kiṃ tvasakṛdaktimātra(mitijñāpa)miti śaṅkāyāmekaviṣayatāpyastīti jñāpayitumityāderityanuktavā ityādirūpādityuktam /
annamayādiviṣayatvena brahmaśabdasya śrutatvādityuktaṃ bhavati /
brahmaśabdena kathamayaṃ niścaya ityata āha- brahmaśabdasyeti //
tadapi kuta ityata āha- śrutiriti //
"tadeva brahma paramam'; iti sāvadhṛtiḥ śrutiḥ viṣṇumeva brahmaśabdavācyaṃ jagau yato 'ta iti yojanā /
tatrāpi taditi parāmarśaviṣayo viṣṇuriti kuta ityata uktam- samudraśāyinamiti //
vyākhyātametatprathamasūtre /
*3,304*
$ānandamayaśabdasya annamayādyupalakṣaṇatvam$
nanvānandamaya ityeva sūtre pratijñā, tatkathamānandamaya ityādyairiti vyākhyānamityata āha- upalakṣaṇatvamiti //
upalakṣaṇatvaṃ śabdānāmānandamayapūrviṇām

1.1.158

NYĀYASUDHĀ:
ānandamayaścāsau pūrvaśca sa eṣāmasti ta ānandamayapūrviṇasteṣām /
syādayaṃ vyākhyānavyākhyeyayorvisaṃvādo yadyatrānandamayaśabdaḥ svamātrasya grāhakaḥ syāt /
na caivam /
kiṃ tvatrānandamayaśabdasya samānanyāyānāmannamayādiśabdānāmupalakṣaṇakatvam /
evamuttaratrāpyākāśādiśabdānāmapi /
svasamānanyāyaśabdāntaropalakṣaṇatvamavagantavyamiti /
ajahallakṣaṇā caiṣā /
tenānandamayasya tyāgo na mantavyaḥ /
ata eva vikāraśabdādityādyākṣepāṇāṃ tatparihārāṇāṃ svatantrayuktīnāṃ copalakṣaṇatvaṃ draṣṭavyam /
*3,307*
$yathāśrutagrahaṇe sūtrāṇāṃ sarvatomukhatvānupapattiḥ$
syādetat /
mukhyārthabādhe tadyoge prayojane ca sati lakṣaṇā dṛṣṭā /
tadatra vācakaśabdaprayoge sambhavati kiṃ lākṣaṇikaśabdaprayoge prayojanaṃ sūtrakārasya /
naceyaṃ rūḍhalakṣaṇā /
yena prayojanānapekṣetyata āha- sūtrasyeti //
sūtrasyālpākṣaratvena sarvaśākhāvinirṇaye /
punaśca prāpakāddhetostatrādhikaraṇāntaram

1.1.159

NYĀYASUDHĀ:
yadi mukhya eva prayogaḥ kriyate /
tadānnamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayā ityeva prayoktavyaṃ syāt /
tathāca sūtrasyālpākṣaratvalakṣaṇaṃ hīyeta /
śrutyā 'rthādvā jñāyamānasyārthasyāvacanaṃ hyalpākṣaratvam /
ayaṃ cārtho 'rthojjñāyata iti vakṣyāmaḥ /
ataḥ sūtrasyālpākṣaratvena prayojanena lākṣaṇikaprayogaḥ sūtrakārasyeti /
*3,308*
nanu sūtre yathāśrutameva ced gṛhyate tadā kīdṛśo doṣo yena lakṣaṇā vyākhyātavyetyata āha- sarveti //
pravṛttatvāditi śeṣaḥ /
yadi hi sūtre śrutamātraṃ gṛhyeta tadā sūtraśatena vākyaśatasamanvaya eva siddhayet /
natu sarvaśākhānirṇayaḥ /
sarvaśākhānirṇayārthaṃ pravṛttaśani caitāni /
sūtrāntarābhāvāt /
ataḥ sarvaśākhānirṇāyakatvasyānyathānupapattyā yathāśrutamātraparityāgena lakṣaṇā vyākhyeyeti gamyate /
lakṣaṇā'śrayaṇe hi sarvaśākhānirṇayaḥ siddhayatīti /
nanu yathā yathāśrutagrahaṇe bādhakamasti sūtrāṇāṃ viśvatomukhatvāsambhavaḥ tathopalakṣaṇā'śrayaṇe 'pi bādhakasadbhāvaḥ samānaḥ /
ānandamayaśabdenānnamayādīnāmiva sarvaśabdānāmupalakṣayituṃ śakyatvenottarādhikaraṇārambhānupapatteriti cet /
kiṃ samānanyāyaśabdāntaraviṣayādhikaraṇānārambhaprasaṅgo bādhakaḥ /
kiṃvā nyāyāntaraviṣayaśabdāntaragocarādhikaraṇānarambhaprasaṅgaḥ /
nādyaḥ /
iṣṭatvāt /
na dvitīyaḥ /
vaiṣamyāt /
annamayādayo hi samānanyāyatayā sambandhenopalakṣaṇatayā gṛhyante /
taditareṣāṃ tūpalakṣaṇāyāṃ kaḥ sambandhaḥ /
nahi sambandhena vinā lakṣaṇā dṛṣṭā /
śabdatvena sandigdhatvena copalakṣaṇamupaplavaḥ /
tathā sati tattu samanvayādityanenaiva pūrṇatvāt /
atha samānanyāyaviṣayatve 'pyadhikaraṇāntarārambho dṛśyate /
upalakṣaṇapakṣe sa na syādityāpādyata ityata āha- punaśceti //
tatra pūrvādhikaraṇavyutpādinyāyaviṣaye 'pyarthe yadadhikaraṇāntaramārabhyate tatpūrvādhikaraṇanyāyācchādakādhikāśaṅkālakṣaṇātpunaradhikaraṇāntarārambhaprāpakāddhetorvidyamānādyujyate /
idamuktaṃ bhavati /
samāne 'pi nyāye punaradhikaraṇāntarārambhānyathānupapattyā yathāśruta eva sūtrārtha iti yaduktaṃ tanna /
anyathopapatteḥ /
adhikāśaṅkayā tannyāyaviṣayatvābhāve pareṇāśaṅkite 'dhikāśaṅkānirākaraṇena punastannyāyaviṣayatvapradarśanārthatvādadhikaraṇāntarārambhasya /
viśvatomukhatvabhaṅgastu niravakāśa iti lakṣaṇā'śrayaṇameva nyāyyamiti /
*3,310*
nanu sarvaśākhānirṇāyakatvamevaiṣāṃ sūtrāṇāṃ nāsti /
sarvaśākhānāṃ kāryaniṣṭhatvenābrahmaviṣayatvāt /
brahmaniṣṭhastu vedāntabhāgo 'lpīyān vināpi lakṣaṇā'śrayaṇena yathāśrutārthaiḥ sūtraiḥ śakyo nirṇetumiti kiṃ lakṣaṇā'śrayaṇenetyata āha- sarve vedā iti //
sarve vedā āmananti yat padaṃ tviti hi śrutiḥ
NYĀYASUDHĀ:
sarveṣāmapi vedānāṃ brahmaniṣṭhatāmāheti śeṣaḥ /
$sūtre ānandamayasyaiva nirdeśe kāraṇam$
yadyatropalakṣaṇamabhipretaṃ syāttadā prathamaprāptatvādannamayaśabdamevopādadyāt /
ānandamayaśabdaṃ tūpādadatsūtrakārastanmātravivakṣāṃ sūcayatītyata āha- ānandamayeti //
ānandamayarūpe tu brahmaṇaḥ pucchatoktitaḥ

1.1.160

samastābrahmatāprāpterānandamayanāma hi
NYĀYASUDHĀ:
annamayādīnāmabrahmatve vikāraśabdaḥ sādhāraṇopapattiḥ /
ānandamayarūpe tu brahmavidāpnoti paramityuktasya"brahma pucchaṃ pratiṣṭhā'; iti pucchatvoktayā samastasyāvayavina ānandamayasyābrahmatvaprāptiradhikāpyupapattirastītyato 'trāvahitairbhavitavyamiti jñāpayitumānandamayanāma gṛhītaṃ sūtrakṛtetyanyathopapattiruktā bhava(tī)ti /
yadyānandamayo brahma syāttadā tadavayavasya samastāyā mukhyāyā ābrahmatāyāḥ samyagbrahmatāyā aprāpteriti vā /
tataśca tadvedanātparaprāptiḥ śrutā bādhyeteti /
nanvannamaye 'pyadhikānupapattirasti /
"oṣadhībhyo 'nnam /
annātpuruṣaḥ /
sa vā eṣa puruṣo 'nnarasamayaḥ'; iti /
"tasyedameva śiraḥ'; iti ca /
maivam /
asyāpi vikāropapādakatvena tadantarbhāvāt /
yadvā athāto brahmajijñāseti jijñāsyatayoktasya brahmaṇaḥ pucchatvoktayā samastābrahmatāprāpterānandamayavicārasya prakṛtena saṅgatatvādānandamayanāmagrahaṇamiti yojyam /
*3,311*
$ānandamayaśabdasya annamayādyupalakṣaṇatvekāraṇāntaram$
nanu sūtrāṇāmupalakṣaṇatvābhāve sarvaśākhānirṇayābhāvaprasaṅgenāstūpalakṣaṇatvam /
ānandamayaśabdasyānnamayādyupalakṣaṇatvamityayaṃ viśeṣaḥ kuta ityata āha- brahmaśabdasyeti //
brahmaśabdasya cābhyāsāt pañcarūpādiṣu sphuṭam

1.1.161

NYĀYASUDHĀ:
ānandamayasya brahmatve hi hetutvena(yo) brahmaśabdābhyāso 'bhihitaḥ so 'nnamayādiṣvapi samānaḥ /
tathācānnamayādīnāmabrahmatve 'naikāntikaḥ kathamānandamayasyāpi brahmatvaṃ sādhayet /
ato 'nnamayādisādhāraṇaṃ brahmaśabdābhyāsaṃ hetutvena vadatā sūtrakāreṇa teṣāmapi pakṣatvamaṅgīkṛtamiti jñāyate /
caśabdena"asminnasya ca
tadyogaṃ śāstītyādihetūnāmapi sādhāraṇyaṃ sūcayati /
ādigrahaṇādānandādīnāṃ grahaṇam /
tasmādukta eva sūtrārtha iti /
*3,313*
$pucchatvābhidhāne'pi pūrṇatvāvayavitvāvirodhaḥ$
nanvānandamayasya kathaṃ brahmatvam /
brahma pucchamiti brahmaṇastatpucchatvābhidhānāt /
naca brahmaśabdo 'nyaparaḥ /
tathā satyatraivānaikāntyāpatteḥ /
naca nirapavādo brahmaśabdo hetuḥ na brahmaśabdamātramiti vācyam /
brahma pucchamityatrāpyapavādābhāvāt /
brahmāvayavatvamiti cenna /
adyāpyānandamayasya brahmatvāsiddheriti /
atra praṣṭavyam /
kimavayavasya pūrṇatve 'vayavinaḥ pūrṇatvaṃ nopapadyata ityabhiprāyaḥ /
kiṃ vā'nandamasyāvayavinaḥ pūrṇatve tadavayavasya pūrṇatvābhāvāpādanam /
utāvayavāvayavinorbhedādavayavasya ramātmatvepa nāvayavinastattvamiti /
atra doṣamāha- brahmateti //
brahmatāvayave 'pi syāt tathāvayavini svataḥ /
yathaiva kṛṣṇakeśasya kṛṣṇasya brahmatākhilā

1.1.162

darśitā caiva pārthāya niḥsīmāḥ śaktayo 'sya hi
NYĀYASUDHĀ:
yadāvayave 'pi brahmatā tathā satyavayavini sā svato 'nāyasena syāt /
avayavino 'vayavāpekṣayā mahattvasya dṛṣṭatvāt /
tataścāvayavasya pūrṇatve 'vayavinaḥ pūrṇatvānupapattiriti viruddhametat /
dvitīye vyāptyabhāvaṃ darśayati- yathaiveti //
etacca"udbabarhātmanaḥ keśau'; ityādinā purāṇe prasiddham /
akhilā nirupacaritā /
tathā'nandamayāvayavasyāpi bhaviṣyatīti śeṣaḥ /
atra pramāṇamāha- darśitā ceti //
pārthadarśanaṃ ca dyāvāpṛthivyorityādi tadvākyādavagamyate /
caśabdaḥ purāṇādyuktisamuccayārthaḥ /
evaśabdastvevaṃ pramitaiva na vāṅmātreṇocyata iti sambaddhayate /
nanu loke yo 'vayavaḥ sa paricchinno dṛṣṭastatkathametadityataḥ parameśvarasyāghaṭitaghaṭakatayā sarvatrāpratibaddhayā śaktayānyatrādṛṣṭamapi ghaṭate kātra kathantetyāha- niḥsīmā iti //
sīmasīme striyāmubhe iti sīman śabdaparyāyasīmāśabdottarapado 'yaṃ samāsaḥ /
sīmanśabdottarapadatve 'pi ḍābubhābhyāmanyatarasyāmiti sādhu /
tṛtīye 'pyetadevottaram /
niḥsīmā iti /
hiśabdo hetau /
śiro nārāyaṇa ityādiprasiddhidyotako vā /
*3,318*
syādetat /
brahmaśabdabalenānnamayādīnāṃ viṣṇutvaṃ na niścetuṃ śakyate /
"ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam /
ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ śaṅkaraṃ nīlalohitam'; //
iti tāpanīyavākye rudre 'pi paraṃbrahmaśabdaśravaṇādityataḥ pūrvottarārdhe bhinnaviṣayatayā vyākhyāti- ṛtamiti //
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam

1.1.163

viṣṇvākhyamuktamanyatra hyūrdhvaretaṃ ca tat prati /
virūpākṣākhyamavaraṃ brahmoktaṃ tadvrate sthitam

1.1.164

NYĀYASUDHĀ:
iti pūrvārdhe viṣṇvākhyaṃ paraṃbrahmoktamiti yojanā /
anyatra uttarārdhe virūpākṣākhyamuktamiti pūrvottarārdhayorbhinnaviṣayatvamuktam /
bhinnaviṣayatve 'nvayaḥ kathamityata uktaṃ tatpratyūrdhvaretamiti /
anena ṛtamityādīni dvitīyāntānyūrdhvaretasamityādīni prathamāntānītyuktaṃ bhavati /
tarhi napuṃsakaliṅgaprayogaḥ kathamityata uktamaparaṃ brahmeti /
amukhyayā vṛttyā jīve 'pi brahmaśabdasadbhāvāttadapekṣayā napuṃsakaliṅgamiti /
tatpratyūrdhvaretamiti vivṛṇoti- tadvrate sthitamiti //
ekaviṣayatayā pratīyamānayoḥ pūrvottarārdhayoḥ kuto bhinnaviṣayatā kalpyata ityata āha- samāneti //
samānādhikṛtatvaṃ ceduttaraṃ nīlalohitam /
kṛṣṇapiṅgalarūpeṇa punaruktaṃ bhaviṣyati

1.1.165

*3,319*
NYĀYASUDHĀ:
samānamekamadhikṛtamadhikaraṇaṃ viṣayo yayoḥ pūvottarādharyoste samānādhikṛte tayorbhāvaḥ /
yadi pūrvottarārdhayorekaviṣayatvaṃ syāttadottaram uttarārdhoktaṃ nīlalohitam kṛṣṇapiṅgalarūpeṇa pūrvārdhoktena nimittena punaruktaṃ bhaviṣyati /
kṛṣṇapiṅgalanīlalohitaśabdayorekārthatvāt /
ataḥ pratītamapyekaviṣayatvaṃ parityajya bhinnaviṣayatvagrahaṇaṃ nyāyyamiti /
kiñca brahmādhipatirbrahmaṇe 'dhipatirityuttaravākye brahma adhipatiryasya rudrasya asau brahmādhipatiriti rudrasya brahma adhipatiḥ pratīyate /
yasya cādhipatirasti kathaṃ tasya parabrahmatā syādityataśca pūrvārdho na rudraviṣaya ityāśayavānāha- brahmādhipatiriti //
*3,320*
brahmādhipatirityatra tāpanīyaśrutau puraḥ
NYĀYASUDHĀ:
ṛtaṃ satyamiti vākyaṃ yadgatam atra tāpanīyaśrutau ṛtamityasmātpuraḥ purataḥ upariṣyāditi yāvat /
brahmādhipatiriti rudrasya parādhīnatāpratipādakaṃ padamastīti yojanā /
syādevaṃ yadi brahmādhipatiśabdasya bahuvrīhitvaṃ syāt /
na caivam /
ṣaṣṭhītatpuruṣe karmadhāraye vā sambhavati bahuvrīhitvaniścāyakābhāvādityata āha- svariteti //
svaritabrahmaśabdāntaṃ bahuvrīhitvameṣyati

1.1.166

NYĀYASUDHĀ:
yasmādbrahmādhipatiprātipadikaṃ svatirabrahmaśabdāntaṃ tasmādbahuvrīhitvameva prāpnoti /
na samāsāntaratvam /
tathātve 'ntodāttatvenānudāttaṃ padamekavarjamityasya prasaṅgena pūrvapadasya (svaritāntatā) svaritapūrvapadāntatā na syāt /
athavodgranthameva pūrvoktamarthamuktavoktaśaṅkottaratvena samasto 'pi śloko yojyaḥ /
yadyapi bahuvrīhitvaṃ pūrvasiddhameva /
tathāpi tanniścayāpekṣayaiṣyatīti prayogaḥ /
nanu pūrvapadāntasvarasya svaritatve 'pi kuto bahuvrīhitvamiti cet /
udāharaṇadarśanādityāha- svāheti //
svāhendraśatruvardhasva yad bahuvrīhitāmagāt /
mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye

1.1.167

NYĀYASUDHĀ:
yadyasmātsvāhendraśatrurvadhasvetyatrendraśatruprātipadikaṃ svaritendraśabdāntaṃ bahuvrīhitāṃ prāptaṃ tasmādidamapi tathāvidhaṃ bahuvrīhireveti /
*3,327*
indraśatruprātipadikasyāpi kṛto bahuvrīhitvam /
ṣaṣṭhīsamāsatvasambhavādityata āha- tasmāditi //
tasmādasyendra evābhūcchatrurityuttaraśruteḥ // MAnuv_1,1.166*
*3,328*
NYĀYASUDHĀ:
yasmādindraśabdaḥ svaritānta upāttastasmāt /
mantrasyābhimatasvarahīnatādoṣāt /
asya vṛttasyendraḥ śatruḥ śātayitābhavat /
na punastvaṣṭurabhiprāyānusāreṇendrasya śatrurabhavat /
ityuttaravākyabalādidaṃ jñāyate yadindraśatruprātipadikaṃ bahuvrīhinar tatpuruṣa iti /
tathā cāhuḥ
"mantro hīnaḥ svarato varṇato vā mithyāprayukto na tamarthamāha /
sa vāgvajro yajamānaṃ hinasti yathendraśatruḥ svarato 'parādhāt'; //
iti /
*3,333*
na kevalaṃ pūrvapadāntasvaritatve bahuvrīhitvamudāharaṇabalādudāharaṇe 'pyuttaraśrutibalātkalpyate /
kiṃ nāmānuśāsanamapyevamastītyāha- pūrvāntasvarita iti //
pūrvāntasvarite puṃsorbahuvrīhitvameṣyati /
mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye

1.1.168

NYĀYASUDHĀ:
puṃsoḥ puṃliṅgayoḥ samasyamānayoḥ pūrvapadānte svare svarite sati tatsamāsaprātipadikaṃ bahuvrīhitvameṣyatīti sūtrārthaḥ /
atra kecidvayabhicāramudbhāvayanti tadasat /
sāmānyalakṣaṇaprāptaṃ hi punarviśeṣaṇalakṣaṇairapodyata iti vyākaraṇaprakriyā /
yathoktam /
sāmānyaviśeṣavatā lakṣaṇeneti /
tatra viśeṣalakṣaṇānyaparyālocya sāmanyālakṣaṇe vyabhicārodbhāvanaṃ kathaṃ yujyate /
kiñcānena sūtreṇa bahuvrīhau pūrvapade prakṛtisvaratvamupalakṣyate /
brahmendraśabdayoḥ svaritāntatvāt /
tathāca kuto vyabhicāraḥ /
yathā'ha pāṇiniḥ /
bahuvrīhauprakṛtyā pūrvapadamiti /
ata eva svaravinirṇaya ityāha /
anyathā samāsanirṇaya ityavakṣyat /
apica sandehe sati svareṇa samāsanirṇayārthamidamucyate /
yathoktam /
asandehaṃ prayojanaṃ vyācakṣāṇena bhāṣyakṛtā sthūlapṛṣatīmanaḍvāhīmālabhetetyatra sthūlapṛṣatīśabde tatpuruṣabahuvrīhisandehaṃ vyutpādya yadi pūrvapadaprakṛtitvaṃ bahuvrīhiḥ tadā yadi samāsāntodāttatvaṃ tadā tatpuruṣa ityādi /
tathācāsandigdhe vyabhicārodbhāvanamasaṅgatamiti /
nanu pūrvāntasvarita iti katham /
sāmarthyābhāvena samāsānupapatteriti /
maivam /
samāsaprātipadike pūrvāntasvarite satīti vyākhyānāt /
tathāpi svaritapūrvānta iti syāt /
bahuvrīhau viśeṣaṇasya pūrvanipātāt /
na /
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya kāmacāritvāt /
āhitāgnyāditvādveti /
*3,351*
evaṃ punaruktiprasaṅgenottaravākyabalena ca"ṛtaṃ satyamiti pūrvottarārdhayorbhinnaviṣayatvamupapādya saṅkṣepeṇa vyākhyātaṃ vākyaṃ vistareṇa vyākhyāti- ṛtamiti //
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahmetyādyuddeśyadvitīyakā /
vibhaktirūrdhvaretādiḥ prathamā rudragocarā

1.1.169

NYĀYASUDHĀ:
ityādīti supāṃ sulugiti prathamāyā luk /
ityādipūrvādharsthaṃ yatpadajātaṃ tatrasthamiti vā /
dvitīyetyetāvatyucyamāne karmaṇi dvitīyaiva pratīyeta /
prābalyātkārakavibhakteḥ /
naca tatsambhavati /
kriyāpekṣatvātkarmatvasya /
atra ca kriyābhāvāt /
ata uddeśyādvitīyetyuktam /
tarhi pratiśabdena bhāvyam /
satyam /
adhyāhariṣyate /
śrautaprayogadarśanādakārānto retaśabdo vā samāsāntoḍapratyayo vānusartavyaḥ //
ūrdhvaretādiriti //
ūrdhvaretamityādipadāvayavabhūtā /
evaṃ rudragocaretivatpūrvaṃ viṣṇugocaretyapi draṣṭavyam /
evaṃ viṣayavibhaktī tadarthaṃ coktavā yojanāmāha- tasmāditi //
tasmād viṣṇuṃ paraṃ brahma prati rudro vrate sthitaḥ /
ūrdhvaretā iti hyeva śrutyartho 'vasito bhavet

1.1.170

NYĀYASUDHĀ:
uktayuktisamudāyāt /
ūrdhvaretā ityetadupalakṣaṇamityāśayenoktam- vrate sthita iti //
*3,355*
na kevalamupapattibalādevaṃ śrutyartho vyākhyāyate /
api tu śrutyantarasamākhyānādapītyāha- ṛtamiti //
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma prati viṣṇuṃ sadāśivaḥ /
ūrdhvaretā dhyāyati ha śaṅkaro nīlalohitaḥ

1.1.171

ityarthametamevāha nīlagrīvaśrutiḥ parā /
ārtharvaṇī paraṃ brahma tasmādeko hariḥ śrutau

1.1.172

NYĀYASUDHĀ:
dhyāyati /
tameva /
anena dhyāyatītyadhyāhāreṇa karmaṇi vā dvitīyeti jñāyate /
ātharvaṇītyukte prasaṅgāttāpanīyaśrutirityeva pratibhāti /
ata uktam- parānyeti //
tarhi kiṃ nāmadheyā /
nīlagrīvaśrutiḥ /
evaṃ pūrvottarārdhayorbhinnaviṣayatayā vyākhyānena labdhamāha- paraṃ brahmeti //
ṛtaṃ satyamityasyāṃ śrutau pratītamiti śeṣaḥ /
tasmātpūrvārdhasya viṣṇuviṣayatvāt /
bādhakāntaramāha- tadeveti //
tadevartamiti prāha kathamevānyathā śrutiḥ /
avadhārayantī tasyaiva hyṛtatvādikamañjasā

1.1.173

*3,356*
NYĀYASUDHĀ:
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahmeti pūrvārdho 'pi yadi rudraviṣayaḥ satyāttadā tadevartaṃ tadusatyamāhustadeva brahma paramaṃ kavīnāmiti śrutistasya viṣṇorṛtatvādikaṃ kathamañjasā kavīnāṃ saṃmatyā āha /
parasparavirodhenānyataraśruteraprāmāṇyaṃ prasajyeteti bhāvaḥ /
ṛtamiti śrutī rudrasya ṛtasatyabrahmatvādīnyāha /
tadeveti (ca) śrutirviṣṇoḥ /
tatra śrutidvayabalāddvayorapi ṛtādiśabdavācyatve kvāsti virodha ityata uktam- tasyaiveti //
tatkathamityata uktamavadhārayantīti /
virodhe cādyaśrutereva bādho yuktaḥ /
tadeveti śruteḥ prabalatvāttaccaitacchrutyā āpātapratītijabhrāntibādhātmakatvādavasīyate /
na hyaprāptapratiṣedho yujyate /
nāpi śrutyābhāsādvinā tatprāpakamastīti /
nanu tarhi rudrasya viṣṇvātmakatvenāvirodho 'stu /
punaruktiparihārāyottarārdhokto virūpākṣastvaparo bhaviṣyati /
evaṃ tarhi viṣṇoreva brahmaśabda iti kvāsti sautrasya hetorvyabhicāraḥ /
na hi pakṣe vyabhicāraḥ śaṅkayata iti /
kiñca rudrādīnāṃ sarveṣāṃ pralaye 'satāṃ sṛṣṭāvīśvarāñjanmavatāṃ brahmatvaṃ kathamupapadyate /
janmādimattvameva teṣāṃ kuto 'vagamyata ityata āha- eka iti //
*3,357*
eko nārāyaṇa āsīnna brahmā naca śaṅkaraḥ /
vāsudevo 'gra evāsīnna brahmā naca śaṅkaraḥ

1.1.174

nendrasūryau naca guho na somo na vināyakaḥ /
ityādivākyato viṣṇorutpattiravatāragā

1.1.175

NYĀYASUDHĀ:
ityādivākyato rudrādīnāṃ pralaye 'bhāvo viṣṇorutpattiścāvagamyate /
utpattimattvenābrahmatve viṣṇorapi tathātvaṃ syāt /
tasyāpi rāmakṛṣṇādirūpasyotpattisadbhāvādityata āha- viṣṇoriti //
utpattirutpattivāk /
avatāragā prādurbhāvaviṣayā /
na tu śarīrādilābhalakṣaṇā /
kuta etadityāśaṅkāyāmeka ityādipūrvavākyaṃ sambaddhayate /
ityādivākyato viṣṇormahāpralaye 'pyavasthānāvagamādityarthaḥ /
svarūpamātreṇāvasthāne 'pi śarīrādilābhalakṣaṇotpattiḥ kiṃ na syāditi cenna /
svarūpasattvasya brahmaśaṅkarādāvapi samānatvena"na brahma'; ityādyanupapattiprasaṅgāditi /
*3,358*
nanu yadi brahmaśabdo viṣṇoreva tadā jīvādau vyavahāro na syāt /
tathāca brahmatvāpekṣayā napuṃsakaprayoga iti na syāt /
brahmaṇo 'dhipatirityapi vyāhataṃ syādityāśaṅkāṃ pariharannupasaṃharati- mukhyamiti //
mukhyaṃ brahma haristasmāt ...
*3,359*
NYĀYASUDHĀ:
nanu yadyamukhyatayā brahmaśabdasya viṣṇoranyatra vṛttiraṅgīkṛtā tarhyannamayādayo 'pyamukhyabrahmatayā kuto na vyākhyāsyante /
na hyatra mukhyabrahmatvajñāpakaṃ kiñcidastītyata āha- prastāva iti //
... prastāvaḥ paramityapi
NYĀYASUDHĀ:
atra hi brahmavidāpnoti paramiti parasyaiva brahmaṇaḥ prastāvaḥ prasaṅgo 'sti /
tenottareṣāmapi brahmaśabdānāṃ parabrahmaviṣayatvaniścayānnātrāmukhyārthā'śaṅkā kāryā /
apiśabdo vakṣyamāṇasamuccayārthaḥ /
aṅgīkṛtya cedaṃ jñāpakamuktam /
vastutastu śaktigrahaṇasāmarthyena prathamaprāptatvāt bādhakābhāvācca nāmukhyārthakalpanā yuktetyāha- mukhyeti //
mukhyabrahmagrahe yukte nāmukhyaṃ yujyate kvacit

1.1.176

asambhave hi mukhyasya gauṇārthāṅgīkṛtirbhavet

1.1.13

NYĀYASUDHĀ:
mukhyayoge 'pyamukhyagrahaṇaṃ kiṃ na syāditi cet(na) /
mukhyāsambhava evāmukhyāṅgīkāra iti vyāpterityāha- asambhave hīti //
yadvā kathaṃ tarhi brahma veda brahmaiva bhavatītyādau brahmaśabdasyāmukhyārthagrahaṇamityata āha- kvacidasambhave hīti //
*3,360*
nanu nānnamayādayaḥ paramātmā vikāravācino mayaṭśabdasya śravaṇāt /
paramātmano 'nnādivikāratvānupapatteḥ /
naca brahmaśabdānupapattiḥ /
amukhyārthasambhavāt /
naca prastāvavirodho mukhye 'rthe bādhakābhāvaścetyuktamiti vācyam /
vikārātharsya mayaṭpratyayasya bādhakatvāt /
tata eva prastāvasyāpyavavādādityāśaṅkaya tatparihārāya sūtram- oṃ vikāraśabdānneti cenna prācuryāditi oṃ //
// oṃ vikāraśabdānneti cenna prācuryāt oṃ //
vikāraśabdān neti cen na prācuryāt

1.1.176

tatrānandamayaviṣayāvevākṣeparihārāviti pratītinirāsāya siddhāntāṃśaṃ vyācaṣṭe- prācuryārthāśceti //
prācuryārthāśca mayaṭaḥ sarve 'tra pratipāditāḥ

1.1.177

NYĀYASUDHĀ:
caśabdo 'vadhāraṇe /
atra śrutau /
kuta ityata āha- pratipāditā iti //
ayamarthaḥ /
mayaṭśabdo hi vikāra iva prācurye 'pi mukhyaḥ /
tatprakṛtavacane mayaḍityanuśāsanāt /
naca brahmaśabdo 'nyatra mukhyaḥ /
naca sāvakāśena niravakāśasya bādho 'sti /
ato niravakāśabrahmaśabdabalātsāvakāśasya mayaṭaḥ prācuryārthatvopapatterna tadbalādannamayādīnāmaparamātmatvaṃ kalpyamiti /
etena vikārapravāhamadhyapatitatvānnānandamayaśabdaḥ prācuryārtha ityetadgarbhasrāveṇaiva gatam /
annamayādiṣvapi mayaṭaḥ prācuryārthatāsvīkārāt /
pareṇāpi hi prāṇamaye na vikārārthatvaṃ vaktuṃ yuktam /
prāṇānāṃ prāṇavikāratvāsambhavāt /
yathākathañcidvikārakalpane mukhyārthaparityāgāt /
syādetat /
annavikāratvavadannaprācuryamapi neśvarasya sambhavati /
taddhi pāthirvaśarīrāṇāmannopajīvināṃ syāditi cenna /
atrānnaśabdasya prasiddhānnārthatvābhāvāt /
svayameva hi śrutiḥ"adyate 'tti ca bhūtāni tasmādannaṃ taducyate'; ityannaśabdaṃ nirvakti /
adidhātoḥ karmaṇi kartari ca ktapratyaye sati rūpametat /
naca bhūtāttṛtvaṃ prasiddhānnasya sambhavati /
tasmādannaśabdo 'yaṃ bhāvapradhāno bhūtādyatvaṃ bhūtāttṛtvaṃ ca vakti /
*3,366*
tathāpi na tatprācuryaṃ parameśvarasya yujyate /
bhūtāttṛtvasya saṃhartṛtvena sambhave 'pi bhūtādyatvasya kathamapyasambhavādityata āha- bhogyatvamiti //
bhogyatvamatra cādyatvamupajīvyatayā hareḥ
NYĀYASUDHĀ:
atrādyatvaṃ nāma gauṇyā vṛttyā bhogyatvameva /
bhogyatvaṃ ca hareḥ sarvabhūtopajīvyatayā yujyate /
evaṃ prāṇamanovijñānaśabdānāmapi vāyvantaḥkaraṇabuddhilakṣaṇaprasiddhārthatāṃ parityajya prāṇa(va)bodha(na)vijñānārthatāmupādāya tatprācuryamaśarīre 'pi paramātmanyupapādanīyam /
tatrodāhṛtaślokārthānāṃ prasiddhārthe 'nupapatteriti /
mayaṭaḥ prācuryārthatve 'pi nānnamayāditvaṃ paramātmano yujyate /
tatpracura ityukte tadviruddhasyāpyalpasya prasakteḥ /
brāhmaṇapracuro 'yaṃ grāma iti yathā /
nahi paramātmanyajñānaduḥkhādileśo 'pyasti /
maivam /
viruddhātharprāpteraśābdatvāt /
tatpracuraśabdo hi tasya tasminmahattvamātramāha /
viruddhasadbhāvastu pramāṇāntaragamyaḥ /
anyathānnapracuro makhaḥ prakāśapracuraḥ savitetyukte makhe savitari ca durbhikṣāndhakāraleśaprasaṅgāt /
*3,367*
nanu prācuryaṃ pratiyogyapekṣayaiva bhavati /
satyam /
padārthāntaragatālpataddharmāpekṣayopapatterityāśavānyathā viruddhapratītyavakāśo na bhavettathānnamayādiśabdatātparyārthānāha- mahābhokteti //
mahābhoktā mahābhogya ityartho 'nnamaye bhavet

1.1.178

mahāprāṇo mahābodho mahāvijñānavānapi
NYĀYASUDHĀ:
annamaye parameśvare 'nnamayaśabdenokta iti śeṣaḥ /
mahāprāṇo mahāvyāpāra iti prāṇamayaśabdenoktārtho bhavediti yojyam /
manu avabodhana ityasmādbhāve 'sunpratyaye mano bodhaḥ /
atrāpi ityartho manomayaśabdasya vijñānamayaśabdasya bhavediti yojyam /
apiśabdānmahānanda ityānandamayaśabdārtho bhavediti grāhyam /
*3,369*
nanvannamayāditve paramātmano 'nekatvaprasaṅgādekameveti śrutivirodhaḥ syāt /
tathā vijñānaṃ pracuramasminnānandaḥ pracuro 'sminniti vijñānādīnāṃ parameśvarasya ca bhedaprasaṅgena vijñānamānandaṃ brahmetyādiśrutivirodhaḥ syāt /
tathā manaḥśabdasyāvabodhārthatve manovijñānaśabdayorekārthatvena vijñānamayo manomaya iti pṛthaguktirnopapadyata ityata āha- viśeṣeti //
viśeṣasāmānyatayā vijñānaṃ mana ityapi

1.1.179

ekasya jñānarūpasya hareruktirvibhāgataḥ
NYĀYASUDHĀ:
atraivaṃ vivakṣābhedena parihāratrayaṃ draṣṭavyam /
ekasya nirbhedasyāpi harerviśeṣabalenānekatvasaṅkhayāvattvādvibhāgato 'nnamayādyanekatvoktiryujyate /
evaṃ jñānarūpasya jñānānandādyātmakasyāpi harerviśeṣaśaktayaiva vibhāgatastadvattvenoktiryujyate evaṃ manaḥśabdasyāvabodhārthatve 'pi (vijñānaṃ) vijñānamaya iti manomaya ityapi vibhāgataḥ pṛthaguktiryujyate /
katham /
viśeṣasāmānyatayā viśeṣasāmānyaviṣayatayā /
vijñānaśabdo hi viśeṣajñānamāha /
"sāmānyairye tvavijñeyā viśeṣā mama vācī vijñānaśabda(sya) sahapāṭhabalātsāmānyajñāne paryavasyati /
vidyete hi paramārthataḥ sāmānyaviśeṣākārāviti samastatadviṣayajñānamupapannameveśvarasyeti /
*3,370*
tathāpi nānnamayādayaḥ paramātmā /
tasmādvā etasmādannarasamayāt /
anyo 'ntara ātmā prāṇamaya ityādinānnamayādīnāmanyonyamanyatvāvagamāt /
paramātmani tu bhedābhāvādityata āha- abhede 'pīti //
abhede 'pi viśeṣeṇaivānya ityudito hariḥ

1.1.180

NYĀYASUDHĀ:
bhedapratinidhitayā bhedakāryanirvāhakeṇa viśeṣeṇaiva /
natu bhedena /
yena virodhaḥ syādityarthaḥ /
na cātra yatibhaṅgaḥ śaṅkanīyaḥ /
"pūrvāntaratsvaraḥ sandhau kvacideva parādivat /
draṣṭavyo yaticintāyāṃ yaṇādeśaḥ parādivat'; //
iti vacanāt /
*3,371*
viśeṣo bhedakāryaṃ vyavahārādikaṃ nirvahatīti pūrvamevoktam /
atra viśeṣaniṣṭhamāgamaṃ cāha- bhedaśabdā iti //
bhedaśabdā viśeṣaṃ tu harāvanyatra bhinnatvāt /
brūyur ... // MAnuv_1,1.180a-c //
*3,372*
NYĀYASUDHĀ:
bhedanimittā anyādiśabdā bhedaśabdāḥ /
harau viśeṣaṃ brūyurityasyāpavādamāha- hareriti //
... harerjīvajaḍairapi bhedaṃ hi mukhyataḥ

1.1.181

brahmatarkavaco 'pyevam ...
NYĀYASUDHĀ:
evamanyatra bhinnatāmityasyāpi kvacidapavādo draṣṭavyaḥ /
na kevalaṃ pūrvoktopapattirbrahmatarkavaco 'pyevamāvedayatītyaperarthaḥ /
*3,373*
yaduktaṃ prāgekasyāpi vibhāgata uktiriti na tatropapattirabhihitā /
etāmevopapattiṃ pratijñāmātreṇokte tatrāpyatidiśati- ata iti //
... ata ekaḥ sa pañcadhā /
ukto 'nnamaya ityādi ... // MAnuv_1,1.181b-c //
NYĀYASUDHĀ:
viśeṣabalādeveti eko 'pīti vāpiśabdasambandhaḥ /
ityādīti kriyāviśeṣaṇam /
*3,380*
kiñcottarasminnanuvāke varuṇo bhṛgoretasminnanuvāke pratipāditameva vastu brahmatvenopadiśati /
ataścānnamayādikaṃ paraṃ brahmetyāha- bhṛgoriti //
... bhṛgoścaitad vadiṣyati

1.1.182

NYĀYASUDHĀ:
anuvākasyottaratvena vadiṣyatītyuktam /
tasya ca brahmatvamupariṣyādupapādayiṣyate /
tathā ca brahmaśabdāduttarānuvākasaṃvādāccānnamayādīnāṃ pañcānāmapi brahmatve siddhe mayaṭpratyayādīnāṃ prācuryārthatva(dvayarthatayā)vyākhyānaṃ yuktamiti /
*3,381*
nanvatrānnamayādiśabdāḥ śrūyante /
uttaratra (tu) mayaṭpratyayahīnā annādiśabdā eva /
śabdabhede ca nimittabhedenābhidheyabhedena cāvaśyaṃ bhavitavyam /
na cānnamayādiśabdā annādiśabdaparyāyā iti yuktam /
pratyayārthasyādhikasya vidyamānatvāt /
naca bhīmaseno bhīmo balabhadro balaḥ satyabhāmā satyā punarnavā navā, kācamācī mācītyādivatsyāditi vācyam /
vaiṣamyāt /
bhīmādiśabdā hi pratyekaṃ tadvācakāḥ /
na cānnaśabdamātramannamayasya vācakam /
pratyayasya svārthikatvaprasaṅgāt /
prācuryārthaśca mayaḍityuktam /
nahyannamayo yajña iti vaktavye 'nnaśabdamātraṃ prayujyate /
tasmāttatrātra ca pṛthagvastupratipādanātkathaṃ tatsaṃvādenātrāpi brahmapratipādanamityucyate /
kiṃ tvatrānnamayādayaḥ kośāstatra tu brahmetyata āha- prāpyatveneti //
prāpyatvena mayaṭproktenar tatrāpyanyaducyate
NYĀYASUDHĀ:
etamannamayamātmānamupasaṅkramyetyādiprācyatvena nirdeśe mayaṭaḥ spaṣṭoktestatrāpi nānyaducyate /
*3,385f.*
pracurānnādirevāto hyannamannamayetyapi

1.1.183

ucyate hyaviśeṣeṇa nānyat kiñcidihocyate

1.1.14

NYĀYASUDHĀ:
yathā hi jyotiṣyomādhikāre vasante vasante jyotiṣā yajeteti kālaviśeṣavidhipare vākye jyotiḥśabdo jyotiṣyomasyābhidhāyakaḥ /
nahi tatra śabdayoḥ paryāyatvam /
rājaśabdasyāpi rājapuruṣaśabdaparyāyatvaprasaṅgāt /
jyotiṣāṃ stomo hi jyotiṣyomaḥ /
ata eva na pratyekaṃ vācakatvaṃ kiṃ tvadhikārabalādekadeśotkītarne samagraśabdalakṣaṇāmaṅgīkṛtya nimittābhidheyaikyamaṅgīkaraṇīyam evamatrāpyannaprāṇādyekadeśotkīrtanenānnamayaśabdādilakṣaṇayānnādiśabdānāmannamayādiśabdānāṃ caikyamaṅgīkṛtya tannimittābhidheyaikyamabhyupeyate /
prāpyatayoktisthāne mayaṭprayogasāmarthyāt /
na hyanyavidyayānyaprāptiryukteti bhāvaḥ /
annamayeti prātipadikamātragrahaṇam /
itiśabda ādyarthe pratyekaṃ cābhisambaddhayate /
tathā cātaḥ prāpyatvena mayaṭproktisāmarthyādannamityādīnāṃ ca śabdānāmaviśeṣeṇa svarūpakyaina kāraṇena taiḥ śabdaiḥ pracurānnādiśabdaiḥ pracurānnādinimittavānparamātmaivocyate /
na punaranuvākadvaye pratipādyabhedamaṅgīkṛtyehānuvāke brahmaṇo 'nyatkiñciccharīrādikośarūpamucyata iti yojanā /
ādyo hiśabdo na hyanyavidyayānyaprāptiryukteti nyāyasūcanārthaḥ /
dvitīyastu śabdaikye nimittābhidheyaikyaprasiddherdyetakaḥ /
*3,391*
evaṃ sūtradvayenānnamayādiśabdapañcakasyeśvaravācitvaṃ mayaṭaśca sarvatra prācuryārthatvamupapāditam /
idānīmānandamayaśabdasya viṣṇuvācitvaṃ tadgatasya mayaṭasya prācuryārthatvaṃ hetvantareṇopapādayat taddhetuvyapadeśācceti sūtraṃ vyākhyāti- mahānandatva eveti //
// oṃ taddhetuvyapadeśācca oṃ //
taddhetuvyapadeśāc ca

1.1.183

mahānandatva evāsya hetuḥ ko 'nyāditi sphuṭam

1.1.184

uktaḥ ...
NYĀYASUDHĀ:
ānandāmayaprakaraṇe ko hyevānyātkaḥ prāṇyādyadeva ākāśa ānando na syādityasya viṣṇoreva mahānandatva eva (ca) heturuktaḥ /
tena jñāyate viṣṇurevānandamayaśabdārtha iti mayaṭ ca prācuryārtha iti /
yadi hyānandamayo viṣṇoranyaḥ syāt /
mayaṭ ca vikārātho bhavet /
tadā śrutiranyasyānandavikāratve hetuṃ kamapi brūyāt /
viṣṇormahānandatve hetukathanaṃ tvasaṅgatameva /
anena (sūtre) taditi ṣaṣṭhayantaṃ saptamyantaṃ ca tantreṇopāttamityuktaṃ bhavati /
tasya viṣṇostatra mahānandatva ityuktatvāt /
nanvatrākāśasyānandatvābhāve 'nanaṃ prāṇanaṃ ca kasyāpi na syādityetāvaducyate /
na tu viṣṇormahānandatve kaścidapi heturucyata ityata uktam- sphuṭamiti //
*3,392*
tatkathamiti cet /
ākāśaśabdastāvadviṣṇupara iti vakṣyate- ākāśastalliṅgāditi //
tathāca viṣṇoranānandatve jagato niśceṣṭatvaprasaṅgamāṇadayantyā śrutyā jagacceṣyakatvaṃ hetutvena vivakṣitamiti vivakṣustasyānandatvena vyāptiṃ tāvadupapādayati- śrutyantara iti //
... śrutyantare yasmāt sukhaṃ labdhvā karotyayam /
karoti nāsukhī ... // MAnuv_1,1.184a-c //
NYĀYASUDHĀ:
yasmādityasyopari sambandhaḥ /
śrutyantare chandogaśrutāvityuktamityuttareṇānvayaḥ /
yadā vai sukhaṃ labhate 'tha karoti nāsukhaṃ labdhvā karoti sukhameva labdhvā karotīti śrutyantare parameśvaravyāpārasyānandāvinābhūtatvamuktamityarthaḥ /
ānandaśabda(sya)śca pūrṇānanda eva mukhyavṛttirityatrāpi śrutimāha- bhūmeti //
... bhūmā sukhaṃ nālpe sukhaṃ bhavet

1.1.185

ityuktaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
yo vai bhūmā tatsukhaṃ nālpe sukhamastīti chandogaśrutau sukhaśabdasya pūrṇānanda eva mukhyavṛttirityuktamityarthaḥ /
yadyapi bhūmaśabdo bhāvavācī /
bahorlopa bhū ca bahoriti vacanāt /
tathāpi bhāvabhavitroraikyādbhūmeti pūrṇa evocyate nālpa ityuktatvāt sa ca sannidhānātsukheneti gamyate /
*3,393f.*
... yat pravṛttiśca nṛttagānādikā sukhāt /
duḥkhād rodādikā caiva sarvakartṛtvato 'sya ca

1.1.186

sarvaśaktenar duḥkhaṃ syād ...
NYĀYASUDHĀ:
atrāpi yadyasmādityasyopati sambandhaḥ /
pravṛttiścaturvidhā bhavati /
sukhodrekādduḥkhodrekātsukharāgādveṣācceti śeṣaḥ /
sukhodrekātpravṛtterudāharaṇamāha- nṛtteti //
unmattasyeti śeṣaḥ /
duḥkhodrekātpravṛttimudāharati- duḥkhāditi //
kecidāhuḥ sukhaduḥkhatatsādhanarāgadveṣāveva pravartakāviti /
yathoktaṃ pravartanālakṣaṇā doṣā iti /
tannirāsārthamevaśabdaḥ /
sukhādeva duḥkhādeveti /
na hyunmattasya kvacidanusandhānamasti /
yena sukharāgāttatsādhanametadityanusandhāya nṛttādau pravarteta /
kiṃ tūdriktaṃ sukhameva tatpravṛttau hetuḥ /
nāpi duḥkhaṃ dviṣato 'pi nārakiṇo rodanādikaṃ tatparihāraheturityanusandhānamasti /
kintu duḥkhodreka eva tatra kāraṇamityanubhavasiddham /
sukharāgāttatprāptyarthā bhojanādau pravṛttirduḥkhadveṣācca tannivṛttyarthā kaṇṭakoddharaṇādau pravṛttiḥ suprasiddheti nodāhṛtā /
kimato yadyevaṃ cetanasambandhinī pravṛttiścaturvidhetyata āha- sarvakartṛtvata iti //
sukhānavāptiśceti śeṣaḥ /
tataśca duḥkhodrekanimittā tannivṛttyarthā sukhāvāptyarthā ceti pravṛttitrayaṃ parameśvare nopapadyata iti bhāvaḥ /
*3,396*
tathāpi kimityata āha- ata iti //
... ataḥ kevalalīlayā /
pravartako ...
NYĀYASUDHĀ:
ataḥ pariśeṣādīśvaraḥ pravartako bhavankevalalīlayā'nandodrekādeva bhavediti siddhaḥ parameśvarapravṛtteḥ pūrṇānandāvinābhāvaḥ /
evamupodghātamuktavā prayogamāha- ata iti //
yata evaṃ parameśvarapravṛtteḥ siddhaḥ pūrṇānandāvinābhāvaḥ /
ataḥ pravartako 'yaṃ kevalalīlayā pūrṇānandena yukto bhavediti /
ayamatra prayogaḥ /
īśvaraḥ sukhī bhavitumarhati /
pravṛttikāraṇatrayarahitatve sati pravṛttimattvādunmattavaditi /
kāryānuguṇattvācca kāraṇasya mahāpravṛttyā mahānanda eva siddhayatīti /
*3,397*
... na cedeṣa prāṇyādanyācca kaḥ pumān

1.1.15

NYĀYASUDHĀ:
evaṃ śruterabhiprāyasiddhaṃ hetuṃ vyākhyāya vācanikaṃ vipakṣe bādhakaṃ vivṛṇoti- na cediti //
eṣa paramātmā āsamantātkāśanādākāśaḥ pūrṇānando na cettadā kāraṇāntarābhāvānna kiñcitpravartayet /
na cedeṣa kiñcitpravartayettadā kaḥ pumānprāṇyādanyācca /
na ko 'pi laukikīṃ vaidikīṃ vā pravṛttiṃ kuryāt /
svātantryābhāvāditi yojyam /
*3,398*
annamayādīnāṃ pañcānāmapi yuktayantareṇa parabrahmatvaṃ pratipādayituṃ sūtram /
oṃ māntravarṇikameva ca gīyata iti /
// oṃ māntravarṇikameva ca gīyate oṃ //
māntravarṇikameva ca gīyate

1.1.187

brahmavit paramāpnotīti yat prathamasūcitam /
tadeva mantravarṇena satyaṃ jñānamanantavat

1.1.188

lakṣitaṃ ...
NYĀYASUDHĀ:
tasyārthaḥ /
satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti mantravarṇapratipāditameva vastūttareṇa granthena gīyate /
ataścānnamayādayaḥ paraṃ brahmeti /
syādetadyadi mantravaṇo 'pi parabrahmaviṣayaḥ syāt /
tadeva kutaḥ /
mantravarṇe brahmetyeva śravaṇāt /
tasya cāmukhyayā vṛttyānyatrāpi sambhavāt /
kathaṃ ca māntravarṇikātharprapañcanārthamuttaro grantha ityataḥ sūtrārthaṃ vivaritumupodghātamāha- brahmaviditi //
*3,398f.*
brahmavidāpnoti paramityanuvākasya prathamavākye sūcitaṃ tāvatparabrahmaiva /
paraśabdaśravaṇāt /
tajjñānasya mokṣahetutvokteśca /
tadeva ca mantravarṇena satyaṃ jñānamanantavadantavanna bhavatīti lakṣitamasādhāraṇadharmopetatayā pratipāditamato māntravarṇikaṃ paraṃ brahmaiva /
brahmavidāpnoti paramityukte hi śaṅkātrayamudeti /
kiṃ lakṣaṇakaṃ tadbrahma /
na hi lakṣaṇena vinā vastu samastavyāvṛttatayā śakyate jñātum /
kathaṃ ca tadvedanaṃ kiṃ pratīyamānākārasyāropitatvamupetya tadevāsmītyutānyathā /
brahmeti pūrṇaṃ pratītam /
na (hi) ca tādṛśasya sākṣātkāro 'smākaṃ sambhavatīti /
kā nāma tatprāptirya jñānasādhyā /
sarvagatatvena nityaprāptatvāditi /
tatparihārāya mantravarṇamudāharati śrutiḥ /
tadeṣābhyukteti /
tadabhyetadāśaṅkātrayaṃ prati tatsamādhānatayeti yāvat /
eṣā ṛguktocyata ityarthaḥ /
tatra satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti lakṣaṇaśaṅkāyā uttaram /
etacca pratyekaṃ lakṣaṇam /
vakṣyamāṇaprakāreṇa satyatvādīnāmavyabhicāritvāt /
ata eva samuditaṃ lakṣaṇamabhyupetya viśeṣaṇakṛtyānveṣaṇe pareṣāṃ kleśaḥ parāstaḥ /
yo vedeti dvitīyaśaṅkottaram /
paripūrṇaparimāṇamapi śaktivaśādbhaktānukampayālpaparimāṇaṃ prakaṭayatsarvajīvatadupakārikāryakāraṇaprerakatvena hṛdayaguhāvasthitaṃ jñeyamiti /
so 'śnuta iti tṛtīyaśaṅkottaram /
na saṃyogamātraṃ tatprāptiḥ /
nāpyaikyāpattyādiḥ /
kintu tadvayaktisthāne tato 'tyantabhinnatayā satyakāmatvāditatsārūpyābhivyaktireveti /
*3,403*
astvevaṃ prathamavākyasūcitārthasya parabrahmatvāttadutthaśaṅkāparihārārthasya mantravarṇasyāpi tatparatvam /
tathāpi kiṃ prakṛta ityataḥ sūtrārthaṃ vivṛṇoti- tatreti //
... tatra satyatvaṃ sṛṣṭayānnaprāṇayorapi /
uktaṃ jñānaṃ tu manasā vijñānenāpyudīritam

1.1.189

anantatvaṃ tathā'nandamayavācāpyudāhṛtam
NYĀYASUDHĀ:
tatra lakṣaṇeṣu satyatvaṃ sṛṣṭayā"tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ'; iti sṛṣṭiprakaraṇena,"sa vā eṣa puruṣo 'nnarasamayaḥ'; iti"tasmādvā etasmādannarasamayād'; iti cānnaprāṇayorannamayaprāṇamayayoḥ prakaraṇābhyāmu(mapyu)ktam /
jñānaṃ tu brahmalakṣaṇaṃ manasā /
"tasmādvā etasmātprāṇamayād'; ityādinā manomayaprakaraṇena /
vijñānenāpi /
"tasmādvā etasmānmanomayād'; ityādinā vijñānamayaprakaraṇenāpyudīritam /
tathāśabdaḥ samuccaye /
anantatvamapi brahmalakṣaṇam /
ānandamayavācā /
"tasmādvā etasmādvijñānamayād'; ityādinā'nandamayaprakaraṇena /
apipadenottaravākyairapyudāhṛtam /
ata uttareṣāṃ ṣaṇṇāmapi prakaraṇānāṃ māntravarṇikaparabrahmalakṣaṇavivṛtitvāt (paraṃ) brahmaivānnamayādaya iti sūtrārthaḥ /
satyatvaṃ sṛṣṭiprakaraṇenoktamityuktam /
tatkathamityata āha- sadbhāvamiti //
sadbhāvaṃ yāpayed yasmāt satyaṃ tat tena kathyate

1.1.190

iti sṛṣṭiriha proktā ...
*3,404*
NYĀYASUDHĀ:
sacchabdaḥ sadbhāvavācī /
sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyata iti vacanāt /
sadbhāvo janma /
sadbhāvaśabdena prajananaṃ sūcitamiti /
tathāca sacchabde janmavācīti karmaṇyupapade yāterantarṇītaṇyarthādato 'nupasarge ka iti kapratyaye kṛte 'yasmayādīni chandasītyupapadasya bhasaṃjñāyāṃ satyamiti bhavati /
tataḥ satsadbhāvaṃ janma yāpayetprāpayetsvavyatiriktaṃ sarvaṃ yasmāttasmāttadbrahma satyaṃ kathyata iti sakalajagajjanmakāraṇatvaṃ satyaśabdārthaṃ hṛdi kṛtvā ātmana ākāśa ityādiśrutyehānuvāke sṛṣṭiḥ proktetyarthaḥ /
astu jagatsraṣṭṛtvaṃ satyaśabdārthaḥ /
tathāpyātmana ākāśa ityādisṛṣṭiprakaraṇaṃ tadvayākhyānamiti na yuktam /
avayavārthakathanāderabhāvādityata āha- jagaditi //
... jagatsadbhāvayāpakam /
brahmeti sthāpanāyaiva ...
NYĀYASUDHĀ:
satyaśabdena yajjagatsadbhāvayāpakaṃ brahmetyuktaṃ tasyārthasya sthāpanāyaiva sṛṣṭiḥ proktā nāvayavārthakathanādyarthā /
etaduktaṃ bhavati /
nāvayavārthakathanādikameva vyākhyānam /
kiṃ tūktasthāpanamapi /
prakṛte ca satyaṃ brahmeti lakṣaṇe 'bhihite 'sambhavīdaṃ pañcānāṃ mahābhūtānāmeva jagajjanmādikāraṇatvādityāśaṅkaya mahābhūtānāmapi brahmaiva kāraṇaṃ tadantargataṃ tatsattādipradaṃ cāto brahmaiva jagajjanakamiti tatsthāpanamātmana ākāśa ityādinā kriyata iti bhavatīdaṃ tadvayākhyānamiti /
*3,407*
annamayaprakaraṇaṃ satyaśabdārtha ityuktaṃ tatkathamityata āha- sattvamiti //
... sattvaṃ jīvanameva ca

1.1.191

viśīrṇatā ca sattvaṃ syāt sannamityāhureva yat
NYĀYASUDHĀ:
na kevalaṃ janmaiva sacchabdārthaḥ kintu jīvanaṃ ca prāṇadhāraṇalakṣaṇaṃ sattvameva sacchabdapravṛttinimittameva /
asti devadatta ityukte jīvatīti pratyayāt /
viśīrṇatā ca śaithilyalakṣaṇā /
sattvaṃ sacchabdapravṛttinimittaṃ syāt /
kutaḥ /
yadyasmādviśīrṇaṃ vastu sannamityāhuḥ /
evaśabdaḥ ṣadḷviśaraṇagatyavasādaneṣviti pāṭhānmukhya evāyaṃ prayoga iti sūcayati /
tathācāsteḥ śatrantasya sadeḥ kvibantasya vā saditi rūpam /
bhāvapradhānaṃ caitat /
sat sattvaṃ jīvanaṃ viśaraṇaṃ vā bhūtānāṃ yāpayatīti satyamityuktaṃ bhavati /
kimato yadyevamityata āha- ata iti //
ato 'dyatāttṛtānnatvaṃ satyaśabdārtha eva hi

1.1.192

NYĀYASUDHĀ:
yata evaṃ sakalabhūtānāṃ jīvavināśahetutvaṃ satyaśabdoktam /
ataḥ satyaśabdārtha evānnatvamannaśabdapravṛttinimittam /
tat katham /
hi yasmādupajīvyatvalakṣaṇādyatā vināśakatvalakṣaṇāttṛtā ca taditi /
*3,408*
prāṇamayaprakaraṇaṃ ca satyaśabdārtha ityuktam /
tatkathamityata āha- prāṇamiti //
prāṇaṃ devā anuprāṇanti manuṣyāḥ paśavaśca ye /
āyuḥ prāṇo hi bhūtānāmiti yad gatijīvane

1.1.194

ukte saditidhātvartho gatiścāto hi satyatā /
prāṇatvam ... // MAnuv_1,1.193a-c //
NYĀYASUDHĀ:
devādayaḥ prāṇaṃ paramātmānamanu tatpreraṇayā prāṇanti ceṣyante /
sa prāṇaḥ paramātmā sarveṣāmāyurjīvanahetuścāto 'sau prāṇa ucyata iti mantreṇa prāṇanti jīvanti vā sarvabhūtānyaneneti prāṇaśabdārthatayā gatijīvane bhūtānāṃ gatijīvanapradattamiti yāvat ukte /
yadyasmāt yataśca saditi dhātvartho, gatirjīvanaṃ cāsti dhātvarthaḥ /
tābhyāṃ ca śatari kvipi ca kṛte saditi bhavati /
tacca bhāvapradhānaṃ vivakṣitvā satsattvaṃ gatiṃ jīvanaṃ vā bhūtānāṃ yāpayatīti satyaśabdo 'pi gatijīvanapradatvamāha /
ataḥ satyatā prāṇatvaṃ satyaprāṇaśabdayorekārthatvamiti vyākhyeyam /
anenānnamayaprāṇamayaprakaraṇe satyaśabdārthaprapañcanena tadvayākhyāne ityuktaṃ bhavati /
jñānaśabdārtho manomayaprakaraṇamityuktam /
tatkathamityata āha- avabodhārtha iti //
... avabodhārtho manudhātuḥ prakīrtitaḥ // MAnuv_1,1.193c-d //
NYĀYASUDHĀ:
prakīrtito manu avabodhana iti vyāghātaḥ /
tataśca tasmādbhāve 'sunpratyaye vihite mana iti jñānamiti caikārthatā bhavati /
vijñānamayaprakaraṇasya jñānaśabdārthatvaṃ spaṣṭameveti na prapañcitam /
atra jñānaṃ brahmeti lakṣaṇe 'bhihite sakalacetanasādhāraṇyādalakṣaṇametadityāśaṅkāyāṃ nāvabodhamātraṃ jñānamihavivakṣitam /
kintu sakalapadārthasāmānyaviśeṣākāraviṣayamityato nātivyāptirityābhyāṃ prakaraṇābhyāṃ lakṣaṇasyātivyāptiparihārāya prapañcanaṃ kṛtamiti /
ānandamayaprakaraṇenānantatvaṃ vyākhyātamityabhihitam /
tatkathamityata āha- nālpa iti //
nālpe sukhamiti proktayaivānandamayatoktitaḥ /
anantatvaṃ sunirṇītaṃ pūrṇānando hi nālpake

1.1.16

*3,408*
NYĀYASUDHĀ:
nānandamayaprakaraṇamanantapadanirvacanaparatvādinā rūpeṇa tadvayākhyānam /
kiṃ nāmānantatvalakṣaṇasyāsambhāvanāśaṅkāyāmānandamayatoktayānantatvaṃ sunirṇītamupapāditam /
parameśvaro 'nantaḥ pūrṇānandatvāditi /
nanu sādhyasādhanayoḥ kvāpyadarśanena vyāptyabhāvātkathametat /
maivam /
nālpe sukhamastīti śrutyuktayā hi yasmādalpake 'ntavati pūrṇānando nāstīti niścīyate /
vyatirekavyāptirastītyarthaḥ /
nanvanantatvavatpūrṇānando 'pyasiddha eva /
satyam /
ata eva ko hyevānyādityādinopapādayati śrutiḥ /
uktaṃ caitadānantamayavācāṣīti /
sūtrārthamupasaṃharati- ata iti //
ato hi mantravarṇoktavistṛtistu samastayā /
kriyate parayā yasmād ... // MAnuv_1,1.195a-c //
*3,409*
NYĀYASUDHĀ:
ata ityuktaprakāreṇa /
hiśabdaḥ prasiddhau tuśabdo 'vadhāraṇe /
parayā mantravarṇāduttarayā śrutyā /
tasmādviṣṇurevānnamayādiśabdavācya iti pūrveṇa sambandhaḥ /
*3,412*
evamānandamayo 'bhyāsādityādisūtraiḥ svapakṣasādhanaṃ vidhāya parapakṣapratikṣepārthaṃ sūtram- netaro 'nupapattiriti /
// oṃ netaro 'nupapatteḥ oṃ //
netaro 'nupapatteḥ

1.1.195

tatra pratijñāṃśaṃ vyākhyāti- itara iti //
... itaro 'tra na kathyate

1.1.196

NYĀYASUDHĀ:
itaro jīvo vā śarīrādikośo vā prakṛtirvātrānnamayādiprakaraṇe na kathyate /
kutaḥ /
anupapatteḥ /
sarvaṃ vai te 'nnamāpanuvanti /
ye 'nnaṃ brahmopāsate /
sarvameva ta āyuryanti /
ye prāṇaṃ brahmopāsata ityādinānnamayādijñānānmokṣaḥ pratīyate /
annamayādiśabdānāṃ ca jīvādivācitve tadanupapatterityarthaḥ /
kuto 'nupapattirityata āha- puruṣamiti //
puruṣaṃ vetti yo mucyennānyaḥ panthā hi vidyate /
iti śruteranyavedī kathaṃ muktiṃ prayāsyati

1.1.197

NYĀYASUDHĀ:
anena "tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati /
nānyaḥ panthā ayanāya vidyate'; iti śrutiṃ sūcayati /
nanvatra tamityucyate na viṣṇumiti /
maivam /
sahasraśīrṣā puruṣa ityādau prakṛtapuruṣasya tamiti parāmarśādityabhipretyoktam- puruṣamiti //
yacchabdaśravaṇātsa iti draṣṭavyam /
mucyenmucyeta /
vyatyayo bahulamiti vacanāt /
anyaḥ paramapuruṣajñānāt /
panthā mokṣasya /
hiśabdaḥ śruteḥ prasiddhatvadyotakaḥ /
nanvastu puruṣajñānādeva mokṣaḥ puruṣo 'pyanyaścetkathaṃ nānyajñānānmokṣa ityata āha- puruṣa iti //
puruṣaḥ para ātmājo brahma nārāyaṇaḥ prabhuḥ /
mahānānanda ud viṣṇurbharga oma itīryate

1.1.198

svayaṃ nārāyaṇo devo nānyasyaitāni kasyacit

1.1.199

*3,413*
NYĀYASUDHĀ:
svayaṃ mukhyayā vṛttyā /
etāni nāmāni /
kuta eteṣāṃ viṣṇunāmatvādeva hi ye viṣṇumuddiśya yajñadānādi kurvate te oṃmityudāhṛtyaiva /
anyathā tanna syāt /
na hyanyoddeśena kamar kurvāṇairanyaviṣayo mantro japyata iti /
puruṣaśabdasya viṣṇuvācitve yuktimāha- sūkteneti //
sūktena pauruṣeṇainaṃ yajantyadhyātmakovidāḥ /
iti paiṅgiśrutistena nānyajñānād vimucyate

1.1.200

NYĀYASUDHĀ:
ya enaṃ nārāyaṇaṃ yajanti te pauruṣeṇa sūktena yajanti /
tena jñāyate puruṣaśabdo viṣṇuvācīti /
iti paiṅgiśrutiḥ puruṣaśabdasya bhagavadekavācitāmāha yatastena tamevaṃ vidvānityasya viṣṇupatvāditi /
*3,414*
nanvitaraparigraha iveśvaraparigrahe 'pyanupapattiḥ samānā /
tathā hi /
oṣadhībhyo 'nnātpuruṣa ityoṣadhikāryānnavikāraṃ śarīraṃ puruṣapadenoktavā sa vā eṣa puruṣa iti taṃ parāmṛśyānnarasamaya ityucyate /
tasyeśvaratve 'nupapattireva /
tatpravāhapatitāśca prāṇamayādaya ityāśaṅkāṃ parihartuṃ pīṭha(ṭhikā)māracayati- brahmaśabdodita iti //
brahmaśabdodite tasminnātmaśabdaṃ prayujya ca /
tasmādākāśasṛṣṭiṃ ca provācātra catuvirdhām

1.1.201

NYĀYASUDHĀ:
brahmavidāpnoti paraṃ satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti brahmaśabdodite tasminviṣṇau tasmādvā etasmādātmana ityātmaśabdaṃ (ca) prayujyeti yojyam /
tasmādetasmādityanusandhānāt /
ākāśasṛṣṭiṃ ca provācākāśaḥ sambhūta ityanena /
atrānuvāke /
ātmaśabdaṃ prayujya sṛṣṭiṃ ca provācetyenenātmatvamapi vidheyamiti sūcayati /
caturvidhākāśasambandhitvātsṛṣṭeścaturvidhatvam /
na svataḥ /
traividhyasya vakṣyamāṇatvāt /
tathāca caturvidhākāśasṛṣṭiṃ ca provācetyarthaḥ /
ākāśacāturvidhyaṃ kathamityata āha- bhūtamiti //
*3,415*
bhūtaṃ bhūtābhimānī ca taddeho 'ntarniyāmakaḥ /
hariścākāśaśabdokto mukhyato harireva ca

1.1.202

ā samantāt kāśate yadākāśo mukhyato hariḥ
NYĀYASUDHĀ:
bhūtamāśakāśaśabdoktamityādisambandhaḥ /
antarniyāmaka eṣāṃ trayāṇām /
tatrāpi na samānakakṣyatayā caturṇāmākāśaśabdātartvamityāha- mukhyata iti //
caśabdastuśabdār(thaḥ)the /
tatkathamityata āha- āsamantāditi //
ā ityanuvādena samantātkāśanaṃ hyākāśaśabdārthaḥ /
tataśca yadyasmāddharireva mukhyataḥ samantātkāśate tasmātsa eva mukhyata ākāśa iti yojyam /
*3,416*
evaṃ mukhyāmukhyabhedena caturvidhādākāśādākāśādvāyurityuktavidhayā caturvidhasya vāyoḥ sṛṣṭiṃ provāca /
tatrāpi vāyuśabdena mukhyato harirevocyata iti yojyam (vaktavyam) /
tatkathamityata āha- baleti //
balajñānasvarūpatvād vāyur ...
NYĀYASUDHĀ:
vaśabdo balavācī /
āyuriti jñānamucyate /
ayatergatyarthatvāt /
gatyarthānāṃ jñānārthatvāt /
tathā vāyoragniriti caturvidhādvayoścaturvidhasyāgneḥ sṛṣṭiṃ provāca /
tatrāpi mukhyato harirevāgniśabdenocyata iti sthite tatkathamityata āha- agniriti //
*3,417*
... agniragaṃ nayan

1.1.203

NYĀYASUDHĀ:
na gacchati svato na pravartata ityagaṃ viśvam /
agaśabde kamarṇyupapade nayateḥ kvip /
tatsanniyogenopapadalopo dhātośca hrasvatā nirvacanatvāt /
tato 'gnerāpa iti caturvidhādagneścaturvidhānāmevāpāṃ sṛṣṭiṃ provāca /
tatrāpyāpa iti mukhyato harirevokta iti vācyam /
kathaṃ tadityata āha- āpa iti //
āpa āpālanāccaiva ...
NYĀYASUDHĀ:
āṅpūrvasya pāte rūpametat /
upasargahrasvatā dhātulopaśca nirvacanatvāt /
caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ /
tena strīrūpatvātstrīliṅgaṃ bahurūpatvādbahuvacanaṃ cetyuktaṃ bhavati /
evaśabdo harireveti sambaddhayate /
evamadbhayaḥ pṛthivīti caturvidhābhyo 'dbhayaścatuvirdhāyāḥ pṛthivyāḥ sṛṣṭiṃ provāca /
tatrāpi harireva mukhyataḥ pṛthivīśabdavācya iti siddhe tadupapādayati- pṛthivīti //
... pṛthivī prathito yataḥ
NYĀYASUDHĀ:
prathito yatastataḥ pṛthivīti yojanā /
pṛthu vistāre /
*3,420*
tathāca caturvidhāyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivyā oṣadhaya iti caturvidhauṣadhisṛṣṭiṃ provāca /
bhūtānāṃ samāptatvāttasthāne bhautikagrahaṇama(mi)taḥparaṃ kāryam /
tatrāpyoṣadhiśabdena mukhyato harirevocyata iti sthite kuta ityata āha- uṣyānāmiti //
uṣyānāmāśrayatvena sa evoṣadhināmakaḥ

1.1.204

NYĀYASUDHĀ:
dagdhānām /
uṣyā oṣāḥ karmaṇi ghañ /
oṣā dhīyante 'sminnityoṣadhirityarthaḥ /
karmaṇyadhikaraṇe ceti kipratyayaḥ /
kathamoṣadhyantargatasyoṣyāśrayatvamityata āha- oṣadhīṣu sthita iti //
oṣadhīṣu sthito viṣṇuḥ kṣudhitairāśrito bhavet
*3,421*
NYĀYASUDHĀ:
kṣudhitairjāṭharāgninoṣṭhaiḥ /
oṣadhībhyo 'nnamiti caturvidhoṣadhībhyaścaturvidhasyānnasya sṛṣṭiṃ provāca /
tatrāpyannaśabdo viṣṇāveva mukhyaḥ /
adyate 'tti ca vyākhyānasya tasminneva sambhavāditi prāgeva siddhatvānnoktam /
tato 'nnātpuruṣa iti caturvidhānnāccharīratadabhimānitadantaryāmirūpasya trividhasya puruṣasya sṛṣṭiṃ provāca /
tatrāpi puruṣaśabdena mukhyato harirevokta iti sthite tatkathamityata āha- purīti //
puri śete yataḥ so 'tha puruṣaśceti gīyate

1.1.205

NYĀYASUDHĀ:
atha tasmāt /
puri śarīre /
atropapadasya saptamyā aluk /
tasya cekārasyokāraḥ /
dhātuśakārasya ṣakāro nirvacanatvāt /
adhikaraṇe śeterḍaḥ /
evamātmādiśabdānvyākhyāya teṣāṃ sṛṣṭiṃ vivṛṇoti- kriyeti //
kriyāpravartakatvena prādurbhāvo harerjaniḥ /
ākāśādiṣu nānyāsti hyabhimāno 'bhimāninaḥ

1.1.206

abhimāniśarīrasya sākṣād bhūtasya codbhavaḥ
NYĀYASUDHĀ:
sākṣājjanmaiva kiṃ na syādityata āha- nānyeti //
hiśabdo nityo nityānāmityādiśrutiprasiddhisūcakaḥ /
abhimāno mamedamiti buddhiḥ /
janiriti sambandhaḥ /
bhūtasyetyupalakṣaṇam oṣadhyādibhautikasya cetyapi grāhyam /
sākṣādudbhava eva janirityanvayaḥ /
*3,423*
yadyevamātmākāśavāyvagnyappṛthivyoṣadhyannapuruṣapadairmukhyato harirevoktaḥ anyadamukhyatastataḥ kiṃ prakṛta ityata āha-
evamiti //
*3,424*
evaṃ dehādiparyantamāgataṃ harimeva tu

1.1.207

parāmṛśati tasyaiva pañcarūpatvavittaye /
tyaktavā bhūtādikaṃ sarvaṃ sa vā eṣa iti śrutiḥ

1.1.208

NYĀYASUDHĀ:
atra dehaśabdātprāgātmaśabdo 'dhyāhāryaḥ /
sa vā eṣa puruṣa iti śrutiḥ prakṛtamapi bhūtādikaṃ sarvaṃ tyaktavā'tmādidehaparyantamāgataṃ taiḥ śabdaiḥ prakṛtaṃ harimeva parāmṛśati /
tasyaiva sṛṣṭikartuḥ śarīre 'nnamayādipañcarūpatvajñāpanāyeti /
idamuktaṃ bhavati /
nānnamayādīnāṃ parabrahmatvaparigrahe sa vā eṣa puruṣa iti parāmarśavirodhaḥ /
ātmapadoditasya parāmarśo 'yamiti svīkārāt /
naca nāsau parabrahma /
tasmātparaprāptikāmena jñātavyatayoktādetasmātpunaḥ satyajñānānantatvena lakṣitādātmana iti prakṛtānusandhānāt /
naca sannihitaparāmarśaparityāgena dūraprakṛtaparāmarśāṅgīkāro 'nucita iti vācyam /
ātmādipuruṣāntasarvaśabdairapi tasyaiva prakṛtatvāṅgīkārāt /
na ceśvarasyotpattiranutpannā /
prādurbhāvāpekṣayā vyākhyānāt /
na caitadaprāmāṇikaṃ vyākhyānam /
kāraṇatvenetyupapādayiṣyamāṇatvāt /
nacaivaṃ bhūtādisṛṣṭeraprāmāṇikatvāpattiḥ /
ākāśādiśabdānāṃ bhūtādiparatvasyāpi svīkārāt /
anekāthartāyāścopapādayiṣyamāṇatvāt /
nacaivaṃ teṣāmapi prādurbhāvamātrāpattiḥ /
sāmānyataḥ śrutasya sambhavaśabdasya yathāyogyaṃ vyākhyānopapatteḥ /
nacaivamapyannarasamayasya prakṛtasarvātmakatvāpattiḥ /
prakṛtānāmapi bhūtādīnāṃ parityāgena harereva parāmarśāṅgīkārāt /
nacaitadanyāyyam /
ākāśādiśabdānāṃ harāveva mukhyatvena tasyaivotkaṭatayā buddhisannidhānāt /
naceśvaraparāmarśo vyarthaḥ /
tasyaivānnamayādipañcarūpatājñāpanāya prakaraṇāntarārambhārthatvāt /
tasya ca lakṣaṇavivaraṇārthatvenopayogasyoktatvāt /
tathācānnamayasya brahmatve 'nupapattyabhāvānna tatpravāhapatitānāṃ prāṇamayādīnāmabrahmatvaṃ kalpanīyamiti /
*3,426*
nanu kimanena bahudhā saṃvidhānena /
śarīramātraparāmarśo 'yaṃ kiṃ na syāt /
maivam /
tathā satyeṣa puruṣa ityetāvatā pūrṇatvena sa ityasya vaiyarthyāpatteḥ /
bhavatpakṣe 'pi tat samānamiti cennetyabhipretyāha- sa iti //
sa ityātmapadoddiṣya eṣa jīvaśarīragaḥ
NYĀYASUDHĀ:
eṣa iti jīvaśarīragaḥ parāmṛśyate /
śarīraga ityevokte parameśvarasya śarīritvaṃ pratīyeta /
ato jīvetyuktam /
kiñca śarīraparāmarśe sa vā eṣa puruṣo 'nnamaya ityeva vaktavyam /
rasaśabdastu vyarthaḥ /
prayojanānupalabdheḥ /
annātpuruṣa ityeva prakṛtatvācca /
nacāsmatpakṣe 'pi rasaśabdasya vaiyarthyam /
annamaya ityevokte prākṛtānnamayatvaṃ (ityeva) pratīyeta /
tannivṛttyarthatvena sārthakyādityāśayavānāha- sāreti //
sārānnamaya evāyaṃ na lokānnamayaḥ prabhuḥ

1.1.209

iti taṃ rasaśabdena viśinaṣṭi śarīragam
NYĀYASUDHĀ:
rasaśabdo hi sāravācī /
rasasāro varaśceti śabdāḥ paryāyavācakā iti vacanāt /
tataścānnaraso 'nnasāraḥ /
annaśabdārtheṣu mukhyārtho 'ttṛtvādi(lakṣaṇa)statpracura ityuktaṃ bhavati /
tasya tātparyārthaḥ sārānnamaya iti /
iti jñāpayitumiti śeṣaḥ /
viśinaṣṭi śrutiḥ /
api ca /
śarīraparāmarśo 'yaṃ cettasyedameva śiraḥ ayaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ ayamuttaraḥ pakṣaḥ ayamātmā idaṃ pucchaṃ pratiṣṭheti sarvaṃ vyarthameva syāt /
śarīraśiraḥprabhṛteḥ pratyakṣasiddhatvenopadeśānapekṣaṇāt /
*3,427*
nanvīśvare 'pyanupapattireva /
tasya śiraḥprabhṛtyavayavābhāvāt /
na /
prakāśavacceti vakṣyamāṇatvāt /
tathāpyanupapattiḥ /
īśvaraśiraḥprabhṛtīnāmapratyakṣatvenedamiti nirdeśāyogāditi cenna /
lakṣaṇayopapatterityāśayavānāha- idamiti //
idamityeva nirdeśo vastraprāvṛtavad vibhoḥ

1.1.210

śira āderbhavejjīvaśira ādau vyavasthiteḥ
*3,427f.*
NYĀYASUDHĀ:
idamiti nirdeśo 'pratyakṣe 'pi parameśvaraśiraḥprabhṛtau lakṣaṇayā bhavedeva /
vibhoḥ śiraāderjīvaśiraādau pratyakṣe vyavasthiteriti lakṣaṇābījasambandhaṃ darśayati /
nanu mukhyaprayogaṃ parityajya lākṣaṇikaṃ prayuñjānasya prayojanaṃ vācyam /
dṛṣṭaṃ hi gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau pāvitṛyādijñānamiti cenna /
prakṛte rūḍhalakṣaṇatvāditi bhāvenoktam- vastraprāvṛttavaditi //
saptamyarthe vatiḥ /
yathāpratyakṣe 'pi jānuni pratyakṣavastraprāvṛte pratyakṣavastrasannidhānādidamiti nirdeśastathā prakṛte 'pītyarthaḥ /
nanu mukhye bādhakābhāvātkuto lakṣaṇāśrayaṇamiti cenna /
śarīraparigrahe vaiyarthyasya sphuṭatvāt /
*3,428*
kiñca sarvameva ta āyuryantīti prāṇa(anna)mayajñānānmokṣaḥ śrūyate /
kadāpi maraṇābhāvo hi sarvamāyuḥ /
nacāsau vinā mokṣādyujyate /
naca śarīraparigrahe tadyujyate /
tamevaṃvidvāni(tyādi)śrutivirodhādityāha- tamiti //
taṃ viditvāsya muktiḥ syānnānyajñānāt kathañcana

1.1.17

*3,428f.*
NYĀYASUDHĀ:
taṃ paramātmānaṃ viditvā sākṣātpaśyata iti śeṣaḥ /
tena samānakartṛtā /
brahmaśabdādayo 'pyatra bādhakatayā vaktavyāḥ /
nanu ca vikāraśabdāditi sūtrakāreṇānnamayādīnāṃ brahmatvāṅgīkṛtāvekāmanupapattiṃ pariharatā lakṣaṇayā sarvānupapattiparihāro 'pi sūcitaḥ /
ata eva bhogyatvamatra cādyatvamityādinā bhāṣyakṛtā tatraivānupapattiparihāraḥ kṛtaḥ /
brahmaśabdodita ityādikamapi tatraiva kartumucitam /
vyavadhāne kāraṇābhāvāt /
anyathotsūtritatvaprasaṅgāditi /
maivam /
tatsūtrasūcitasyāpyarthasya vyavadhāne prayojanasadbhāvāt /
annamayādīnāṃ pañcānāmapyabrahmatvopapādakopapattyā'bhāsāstatra nirākṛtāḥ /
annamayamātraviṣayānupapattiparihārastvatretyanena jñāpyate /
kiñca netaro 'nupapatteriti sūtraṃ kecinna tāvadannamayaḥ paramātmā parāmarśādyanupapatteriti vyākurvate /
tadapi nirākartumatredamuditamiti /
*3,431*
atrāha /
jīva evānnamayādiśabdārthaḥ /
sa hyannavikāraśarīrāvacchinnatvādbhavatyannamayaḥ /
prāṇamanobuddhayānandopādhyavacchinnaśca bhavati prāṇādivikāro ghaṭākāśamiva ghaṭavikāraḥ /
tena prāṇamayatvādyupapattiḥ /
tathāca sa vā eṣa puruṣa iti parāmarśastadupādhiviṣayatayā hi śliṣyataro bhavati /
rasaśabdaścānnasthasthaviṣṭhabhāgavyāvṛttyartho bhaviṣyati /
idamiti nirdeśaśca mukhyārthaḥsampadyate prāṇamayādiṣu sarvatra śiraḥprabhṛtyavayavānāṃ vaktavyatvena tatprāye siddhasyāpi kathanopapatteḥ /
śarīritvamavayavitvaṃ priyādiyogo brahmapucchatvaṃ cetyetatsarvaṃ samañjasaṃ bhavati /
naca vaktavyaṃ śarīrādikośā eva kutastarhi nāṅgīkriyante /
tathā cānnamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayā me śuddhayantāmiti śrutyantarānuguṇyaṃ ca syāditi /
kośeṣu brahmaśabdādyanupapatteḥ /
anyatvamantaratvaṃ śarīratvaṃ copādhyapekṣayā jīve 'pyupapadyante /
*3,434*
nanu jīvapakṣe 'pyanupapattirasti /
brahmaśabdo hi nirādhāro na paramātmanā vinopapadyate /
"adyate 'tti ceti'; sarvādyatvaṃ sarvāttṛtvaṃ"prāṇaṃ devāḥ'; iti sarvadevādiceṣyakatva yato vācaḥ'; iti vāṅmanasāgocaratvaṃ"vijñānaṃ devāḥ'; iti sarvadevopāsyatvaṃ jyeṣṭhatvaṃ"so 'kāmayata'; iti saṅkalpapūrvakaṃ sarvasraṣṭṛtvaṃ sarvāntaratvamityādīni nālpatarajñānaśaktayādisampanne jīve sambhavanti /
taddhetuvyapadeśaścāsaṅgataḥ syāt /
māntravarṇikavyākhyānatā ca bādhyeta /
naca jīvajñānānmokṣo yujyata iti /
maivam /
upaniṣadarthānabodhāt /
atra hi jīvabrahmaṇorekatvaṃ vivakṣitam /
tatra yāni vākyāni śuddhavirodhīni tānyupahitasaṃsārisvarūpāpekṣāṇi /
brahmaśabdādīni tu tatsvabhāvasiddhaparamātmasvarūpāpekṣāṇi /
aikyavivakṣā cātra vākyaśābalyānyathānupapattyaiva gamyate /
nacaivaṃ vinigamanāyāṃ kāraṇābhāvātparamātmaivānnamayādi(śabda)vācyomahākāśadharma evāvacchinnakāśe vyavahriyate /
"yāvānvāyamākāśastāvāneṣo 'ntarhṛdaya ākāśaḥ'; iti /
natu paricchinnadharmo vitastimātratvaṃ mahākāśe /
naca brahma pucchaṃ pratiṣṭhetyanupapannam /
asya jīvasya brahma pucchamāyatanamadhiṣṭhānaṃ nijaṃ svarūpamityarthopapatteḥ /
tasmāt"netaraḥ'; ityanupapannamityāśaṅkāṃ parihartuṃ bhedavyapadeśācceti sūtram /
*3,436*
// oṃ bhedavyapadeśācca oṃ //
bhedavyapadeśāc ca

1.1.211

āditye puruṣe cāyamiti bhedopadeśataḥ /
nāsyābhedo 'sti jīvena ... // MAnuv_1,1.211a-c //
NYĀYASUDHĀ:
tatra caśabdaḥ pratijñāsamuccayārtha iti bhāvena sūtraṃ vyācaṣṭe- āditya iti //
syādetadevaṃ kathañcit /
yadyasyāmupaniṣadi jīvaparamātmanorabhedo vivakṣitaḥ syāt /
na caivam /
"sa yaścāyaṃ puruṣe yaścāsāvāditye sa ekaḥ'; iti puruṣādityaśabdopalakṣitāpakṛṣṭotkṛṣṭasakalajīvānāṃ niyamyatayādhikaraṇatvena paramātmanaśca niyāmakatayādhiṣṭhātṛtvena bhedasyaivātropadeśāt /
tathā"rasaṃ hyevāyaṃ labdhvā'nandī bhavati'; iti labdhṛlabdhavyatayā"yadā hyevaiṣaḥ'; ityupāsakopāsyatayā"upasaṅkrāmati'; iti prāptṛprāpyatayā"bhīṣāsmāt'; iti niyamyaniyāmakatayā ca bhedopadeśā draṣṭavyāḥ /
yaduktaṃ vākyaśābalyā(nyathā)nupapattiratra pramāṇamiti /
tadayuktam /
kevalaṃ brahmaparatayaiva vākyānāṃ samañjasīkṛtatvāt /
tato na jīvo 'nnamayādiśabdavācya iti /
*3,438*
nanu kathamucyate nāsya paramātmano 'bhedo 'sti jīveneti /
anumānatastadabhedasya pramitatvāt /
tathā coktavidhayānnamayatvādikaṃ jīvasya kiṃ na syāt /
na coktabhedopadeśavirodhaḥ /
anumānavirodhena tasyaivānyaparatvopapatterityāśaṅkāparihārāya sūtraṃ kāmācca nānumānāpekṣeti /
tadvayācaṣṭe- nānumeti //
... nānumā kāmacāriṇī

1.1.212

vimatāni śarīrāṇi madbhogāyatanāni yat /
śarīrāṇītyādikā tu tattvajñāne hyapekṣyate

1.1.213

pratyakṣādiviruddhatvād ...

1.1.18

NYĀYASUDHĀ:
// oṃ kāmācca nānumānāpekṣā oṃ //
kāmāc ca nānumānāpekṣā

1.1.213

sampratipannasvaśarīreṣu siddhasādhanatāparihārāya vimatānītyuktam /
yadyasmāccharīrāṇi /
śarīratvādityarthaḥ /
maccharīra(ādi)vaditi dṛṣṭāntaḥ /
ādigrahaṇādvipratipannānīndriyāṇi mamaiva karaṇāni indriyatvātsampratipannavadityādīnāmupādānam /
nanvetānyanumānāni pratikṣetraṃ kṣetrajñānāmabhedaṃ sādhayanti /
natu jīvānāṃ paramātmābhedam /
tena vimatā ātmānaḥ paramātmanaḥ (tattvato) na bhidyante ātmatvātparamātmavadityādyanumānamatra śaṅkanīyam /
na tvidamiti /
maivam /
nahi jīvānāmupahitasvarūpāṇāmeva sākṣādabhedaḥ sambhavati /
pratyakṣādivirodhāt /
tataśca nirupādhikena rūpeṇābhede 'numānaṃ paryavasyati /
tathāca kathaṃ na prakṛtasaṅgatiriti /
tattvajñāne tattvajñānātharm /
nāpekṣyate /
tattvajñānakāraṇaṃ na bhavatītyarthaḥ /
kutaḥ /
pratyakṣādiviruddhatvāt /
hiśabdo dṛṣṭāntasūcakaḥ /
tadayaṃ prayogaḥ /
vimatāni śarīrāṇītyādikānumānumānatvena parābhimatā /
yathārthajñānakāraṇaṃ na bhavati /
pramāṇaviruddhatvāddahanānuṣṇatāsādhanānumānavaditi /
pratyakṣādiviruddhāpi sadanumā kiṃ na syādityata uktam- kāmacāriṇīti //
tadvivṛṇoti- akṣeti //
... akṣāgamabhayojkhitā /
anumā kāmavṛttā hi ...
NYĀYASUDHĀ:
akṣaṃ pratyakṣam /
anumānamapyatropasaṅkhayeyam /
akṣāgamabhayojkhiteti //
tadvirodhabhayojkhitetyarthaḥ /
kāmavṛttā puruṣecchānusāripravṛttimatī /
nanvanena kiṃ vipakṣe bādhakamuktamityata āha- kutreti //
*3,439*
... kutra nāvasaraṃ vrajet

1.1.214

NYĀYASUDHĀ:
kimākṣepe /
sarvatrāpyavasaraṃ vrajedityarthaḥ /
*3,440*
tatkathamityata āha- jaḍa iti //
jaḍa ātmaiva vastutvāt prameyatvājjaḍaṃ citiḥ /
ghana ākāśa ityādyā vāryante kena hetunā

1.1.19

*3,440f.*
NYĀYASUDHĀ:
ātmā jaḍo jñānānāśrayo vastutvādghaṭavat /
ākāśo ghano nibiḍāvayavaḥ /
prameyatvātpāṣāṇavaditi sākṣipratyakṣaviruddham /
jaḍaṃ ghaṭādikam /
citiścetanam /
prameyatvādātmavadityanumānaviruddham /
caitanyakāryasya sarvathāpyanupalambhāt /
ādyapadena brāhmaṇena surā peyā dravadravyatvāt /
kṣīravadityāgamaviruddhasya grahaṇam /
kenetyākṣepe /
yadi pratyakṣādivirodhino 'pyanumātvaṃ syāditi śeṣaḥ /
pratyakṣādiviruddhamapi yadyaikyānumānaṃ pramāṇaṃ syāttadodāhṛtamapi kiṃ na syādaviśeṣādityuktaṃ bhavati /
nanvatra kathaṃ prayoktavyam /
yathānyāsamavetyevakāreṇāha /
tarhi pratijñāpadavyāghātaḥ syāditi cet /
astu /
nahi pratyakṣādivirodhādayaṃ garīyān /
samaśca parānumāne /
tatparihāro 'pyatra tulyaḥ /
nanvākāśo ghana iti sādhane kālādau vyabhicāraḥ /
na /
pakṣatulyatvāt /
yadatra vaktavyaṃ tadupariṣyādvakṣyata iti /
*3,443*
nanvathāto brahmajijñāsetyatraiva jīveśabhedaḥ samarthitaḥ /
tathā janmādisūtreṇāpi /
ato jīvaikyamityuktatvāt /
atrāpi punastatsādhane punaruktatā syāditya āha- na jīveti //
na jīvabhedasūtrāṇāṃ śaṅkayātra punaruktatā /
vākyāntaradyotakatvāt pṛthagityatra pūrṇatā // MAnuv_1,1.215a-d //
NYĀYASUDHĀ:
atra śāstre tatra tatra prakaraṇe hyaikyavivakṣāyāṃ coditāyāṃ tattadgatabhedavākyadyotanena sūtreṣu bhedasamarthanaṃ kriyate /
atastātparyabhedānna punaruktatā śaṅkayā /
tathā hi /
jijñāsāvākyeṣvabhedaśaṅkāyāṃ tadgatabrahmaśabdenaiva bhedasamarthanam /
jijñāsyasya brahmaṇo jīvatve śaṅkite tatpūrvavākyoktalakṣaṇena bhedasādhanamityādi svayamūhyam /
evameva"bhedavyapadeśāccānyaḥ'; ityādāvapi punaruktadoṣaḥ pariharaṇīyaḥ /
nanvevaṃ satyabhedaḥ svarūpeṇa kutrāpi na nirākṛtaḥ syādityata āha- pṛthagiti //
pūrṇatā pradhānatā /
bhedasādhanasya svātantryeṇa vicāritatvāt /
yadyapi prakaraṇaviśeṣaviṣayatayābhede nirākṛte 'pi svarūpanirākaraṇamarthātsiddhayati /
tathāpi vastusthitikathanametadityadoṣaḥ /
athavā punaruktiparihārasyaivaṃjātatvāt"ata yava copamā'; ityādisūtrāṇyāpātapratītabhāṣyadiśā bhedaparāṇīva pratibhānti /
tannirāsārthamidamuktam /
"pṛthagupadeśāt'; ityatraiva bhedasamarthanasya pūrṇatā paryavasānamiti /
yadyapyetatkariṣyamāṇavyākhyānādeva jñāsyate /
tathāpi spaṣṭārthamuktamityadoṣaḥ /
*3,445*
śarīrādikośā evānnamayādiśabdavācyā iti pakṣo 'pi netaro 'nupapatteriti sādhāraṇadoṣeṇa dūṣita eva /
viśeṣadoṣeṇa dūṣayituṃ sūtram- asminnasya ca tadyogaṃ śāstīti /
// oṃ asminnasya ca tadyogaṃ śāsti oṃ //
asminn asya ca tadyogaṃ śāsti

1.1.216

yogamannamayādyairyat phalatvenāsya śaṃsati /
sthānadvaye 'pyataḥ kośā eta ityatisāhasam // MAnuv_1,1.215e-h //
NYĀYASUDHĀ:
yadyasmādasya sa ya evaṃvidityuktasya brahmavidaḥ phalatvenānnamayādibhiryogaṃ tatprāptiṃ sthānadvaye 'pyanuvākadvaye 'pi /
śaṃsati kathayati śrutiḥ /
etamannamayamātmānamupasaṅkrāmatītyādi /
etamannamayamātmānamupasaṅkramyetyādi ca /
ata ete 'nnamayādayaḥ kośā ityetadvayākhyānamatisāhasaṃ pūrvottarāparāmarśamūlam /
nahi śarīrādikośaprāptirbrahmavidyāphalamiti sambhavati /
tarati śokamātmavidityādivirodhāt /
śarīrādeśca śokarūpatvāt /
syādetadyadyatrānnamayādiprāptirucyeta /
na caitadasti /
upasaṅkramaśabdasyātikramārthatvādityata āha- upasaṅkramaṇaṃ ceti //
*3,446*
upasaṅkramaṇaṃ caiva dvitīyoddeśitaṃ prati /
atikramaṃ vadantaṃ tamupaśabdo nivārayet

1.1.217

NYĀYASUDHĀ:
dvitīyoddeśitaṃ prati /
dvitīyayā karmatvenoktamannamayādikaṃ prati yadupasaṅkramaṇamucyate tadatikramaṃ vadantam /
upasaṅkramaṇapadavācipadamatikramārthaṃ vyākurvantamiti yāvat /
upaśabdo nivārayet /
tasyopaśabdavirodhaḥ syāt /
upapūrvasya krameḥ prāptyarthatvāt /
doṣāntaramāha- aśrutasyeti //
aśrutasyātiśabdasya sthānaṃ dadyāt kathaṃ punaḥ
NYĀYASUDHĀ:
punariti doṣāntarasamuccayārthaḥ /
śrutāśrutaparityāgakalpane vigatahriyām

1.1.218

NYĀYASUDHĀ:
vākyadvayatātparyamāha- śruteti //
evaṃ vyākurvāṇena hi śrutamupaśabdaṃ tyaktavā tatsthāne 'śruto 'tiśabdo 'dhyāhāryaḥ /
tathāca śrutaparityāgo 'śrutakalpanaṃ ca syāt /
tadubhayaṃ ca lajjāheturiti /
na vayaṃ śrutaparityāgenāśrutādhyāhāraṃ kurmo yenāyaṃ doṣaḥ syāt /
kiṃ nāmāvyayānāmanekārthatvādupaśabdo 'tiśabdārtho vyākhyāyata iti cenna /
niyāmakena vinā prasiddhārthatyāgāprasiddhārthasvīkārānupapatteḥ /
*3,447*
na hyavyayānyanekārthānītyetāvatāntaḥśabdasya bahirityartho gṛhyate /
kintu prayogādikamanusṛtyaiveti sthite 'bhyupagamyāpi doṣamāha- mṛtāveveti //
mṛtāveva parityāgaḥ kṛto hyannamayasya ca
NYĀYASUDHĀ:
hi yasmādannamayasya kośasya caśabdātprāṇamayasya ca parityāgo mṛtāveva kṛto bhavati /
mṛteḥ śarīratyāgarūpatvāt /
tasmādasmāllokātpretyeti maraṇoktayaivānnamayādyatikramasyoktatvātapunaretamannamayamātmānamupasaṅkrāmatīti tadatikramoktau punaruktiḥ prasajyeteti /
kiñca brahmavidāpnoti paramityupakramānuguṇyaṃ ca prāptiparatve syāt /
ato nānnamayādayaḥ kośāḥ kintu viṣṇureva /
śuddhiprārthanaliṅgādvākyāntaroktānāṃ kośatve 'pi na kaścidvirodhaḥ /
api ca te 'nnamayādayaḥ /
ete tvannarasamaya ityupakramādraso vai sa iti vākyaśeṣāccānnarasamayādaya iti śabdāntaranyāyenāpyanye bhaviṣyantīti sarvamanavadyam /
*3,449*
evamannamayādīnāṃ pañcānāmapi parabrahmatvapratipādanaparatayā sūtrāṇi vyākhyāya pareṣāgamavyākhyāṃ pratyākhyātumuttaro 'yaṃ granthasandarbha ārabhyate /
tatra māyāvādino 'nnamayādayaḥ pañcāpi kośā iti manyamānā brahmapucchaṃ pratiṣṭhetyuktasya brahmaṇaḥ svaprādhānyena jñeyatvapratipādakānyetāni sūtrāṇīti vyācakṣate /
tathā hi /
annamayādayaścatvārastāvadannādivikārāḥ kośā eva /
tathāca vikārārthe mayaṭpravāhe satyānandamaya evākasmādardhacaratīyanyāyena kathameva mayaṭaḥ prācuryārthatvaṃ brahmaviṣayatvaṃ cāśrīyate /
māntravarṇikabrahmādhikārāditi cet /
annamayādīnāmapi tarhi brahmatvaprasaṅgaḥ /
annamayādīnāmantarasyānyasya śravaṇādabrahmatvamānandamayasya tu tadabhāvādbrahmatvamiti cenna /
tatrāpi satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti prakṛtasya brahmaṇo brahma pucchaṃ pratiṣṭhetyānandamayāśrayatayoktatvāt /
tadvijijñāpayiṣayaivānnamayādayaḥ pañcāpi kośāḥ kalpyante /
nanvannamayādīnābhivānandamayasya pucchatvenoktaṃ brahma kathaṃ svapradhānaṃ syāt /
na /
svapradhānatayā prakṛtatvāt /
nacānandamayāvayatvenāpi brahmaṇi jñāyamāne prakṛtatvaṃ na hīyate ānandamayasya brahmatvāditi vācyam /
tathā sati tadevāvayavyavayavaścetyasāmañjasyāprasaṅgāt /
anyataraparigrahe ca pucchasyaiva brahmatvaṃ yuktam /
brahmaśabdaśravaṇāt /
na tvānandamayasya tatra brahmaśabdāśravaṇāt /
asanneveti ślokasya brahmapucchamityuktabrahmaviṣayatvāt /
na hyatrānandamayo 'nvākṛṣṭate /
kintu pucchatayoktaṃ brahma svapradhānatayā /
na cānanda(maya)syānubhavasiddhasya bhāvābhāvaśaṅkā yujyate /
kathaṃ tarhi pucchatvoktiḥ /
pucchavatpucchamityāśrayārthatvāt /
*3,449f.*
kiñcānandamayasya priyādyavayavayogāśārīratvābhyāṃ saviśeṣattvādbrahmaṇo 'pi saviśeṣatvaprasaṅgaḥ /
nirviśeṣaṃ ca brahma /
vāṅmanasāgocaratvaśruteḥ /
mayaṭaḥ prācuryārthatve 'pyānandapracura ityukte duḥkhālpatvamapi gamyate /
prācuryasya loke pratiyogyalpatāsāpekṣatvāt /
naca brahmaṇi duḥkhaṃ sambhavati /
kiñca priyādīnāṃ pratiśarīraṃ bhedenānandamayasyāpi bhede brahmaṇo 'pi pratiśarīraṃ bhedaḥ prasajyeta /
naca tadyuktam /
anantatvaśruteḥ /
nacaivaṃ bhāgarvī vāruṇī vidyā viruddhayeta /
tatra mayaṭo 'śravaṇena bhinnaviṣayatvāt /
etamānandamayamātmānamiti cānnamayādīnāmivānandamayasyātikramaṇīyatayoktasyābrahmatvāt /
ante mayaṭaḥ śravaṇena pūrvamapi tadadhyāhāre pūrvamapi nānandamayo brahmāstu /
brahmajñānārthinastu tadupadeśo dvāratayopapanno bhaviṣyatīti /
*3,456*
nanvevaṃ tarhi kathaṃ sūtrāṇi /
ānandamayasya brahmatāpratipādanaparatayopalambhāt /
maivam /
vedasūtrayorvirodhe guṇe tvanyāyyakalpaneti nyāyena sūtrāṇāṃ kathañcidyojyatvāt /
tasmādānandamayādayaḥ pañcāpi kośā na brahmeti /
*3,460*
tadetatsūtravyākhyānena nirākṛtamapi śiṣyahitatayā sphuṭaṃ nirākaroti ye 'nnamiti /
ye 'nnaṃ brahmetyādyupāsāṃ sāmānādhikaraṇyataḥ

1.1.219

uktavā pañcasvarūpāṇāṃ punastatprāptivādinī /
sthānadvayagatā vedavāṇī tadapalāpinām

1.1.220

tamaso 'nyatra saṃsthānaṃ kathameva saheta sā
NYĀYASUDHĀ:
ityādīti kriyāviśeṣaṇam /
pañcasvarūpaṇāmiti viśeṣaṇasamāsa evāyaṃ na dviguḥ /
taddhitārthādyabhāvāt /
tatprāptivādinī /
jñānaphalatveneti śeṣaḥ /
sthānadvayamanuvākadvayam /
tadapalāpināmannamayādīnām /
idamuktaṃ bhavati /
annamayādipañcakaṃ yadi na brahma tadānnamayādīnpratyudāhṛtaślokeṣu ye 'nnaṃ brahmopāsata iti prathamānuvāke 'nnaṃ brahmeti vyajānādityuttarānuvāke ca brahmatayoktivirodhaḥ syāt /
nahi pucchasyāpi brahmatve pramāṇamastyanyadato brahmaśabdāt /
nanvetadbrahmajñānadvāratayopadiṣyam /
natu brahmatayopadiṣyamiti cenna /
sāmānādhikaraṇyenoktatvāt /
naca sāmānādhikaraṇyamapi gauṇam /
tathā sati viduṣastatprāptiruktā viruddhayeta /
naca tatrātikramo 'thar ityuktam /
nacānandamaye brahmaśabdo nāsti ślokasya pucchaviṣayatvāditi vācyam /
tathā satyannamayādiślokānāmapi tathātvaprāpteḥ /
kiñca bādhakavaśāditthamāśrīyate /
evameva vā /
nādyaḥ /
bādhakānāṃ parihṛtatvāt /
dvitīye tu nirnimittaṃ vedārthabhūtabrahmāpalāpino bauddhasyeva vedābhimānikopena narakaprāptiḥ syāditi /
*3,465*
sthānadvayagatetyuktam /
prāk ca bhṛgoścaitadvadiṣyatīti /
tatrottarānuvākoktasya brahmatvaṃ prapañcayati- adhīhīti //
adhīhi bhagavo brahmetyukto 'nnaprāṇapūrvakam

1.1.221

āha brahma kathaṃ tanna ...
*3,465f.*
NYĀYASUDHĀ:
adhīhyadhyāpaya /
ṇyarthasyāntarṇītatvāt /
bhagavo bhagavan /
matuvaso ruḥ sambuddhau chandasīti vacanāt /
ukto bhṛguṇā pṛṣṭo varuṇaḥ"bhṛgurvai vāruṇiḥ /
varuṇaṃ pitaramupasasāra /
adhīhi bhagavo brahmeti /
tasmā etatprovāca /
annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥśrotraṃmanovācam'; ityevaṃ brahmapraśnottaratvenoktatvādannādikaṃ brahmaiva bhavitumarhatītyarthaḥ /
nanu tatra mayaṭo 'śravaṇādbhinnaviṣayatvamiti cenna /
uktottaratvāt /
kiñca yathā satyannamayādīnpratyudāhṛtaślokeṣu mayaṭo 'śravaṇādbhinnaviṣayatvaṃ syāt /
astviti cenna /
tathā sati tadudāharaṇasyāsaṅgatiprasaṅgāt /
yasyānnādervikārāstetatpraśaṃsāparatayā saṅgatistviti cenna /
manomayaśloke tadayogāt /
tarhi tata evānupapatterannādiśabdairannamayādaya evocyata iti kalpyata iti cet /
tarhyatrāpi prakaraṇavaśādannamayādaya evocyanta ityaṅgīkāryam /
ukte 'rthe hi saṃvāditveneyamākhyāyikoktā /
tasmādannamayādaya evātrocyante /
te ca brahmapraśnottaratvenoktatvānyathānupapattyā brahmaiveti /
yadyapi"saiṣā bhārgavī vāruṇakṣa vidyā parame vyomanpratiṣṭhitā'; iti sākṣādbrahmavidyātvamucyate /
tathāpi mīmāṃsārthaṃ yuktayupanyāsaḥ /
athavā /
asyāpi samānayogakṣematvāditi /
*3,468*
syādetat /
brahmapraśnottaratayoktimātreṇa na varuṇoktānāmannādīnāṃ brahmatvaṃ siddhayati /
brahmajñānopāyatayāpi tadupadeśopapatteḥ /
tathā hi /
dvitīyācandrapraśne 'candrarūpāpi śākhā candratayocyate candrajñānopāyatvāt /
yathā vārundhatīpraśne tatsamīpavartinī pṛthulā tārakārundhatītvenopadiśyate /
arundhatījñānadvāratvāt /
dvāratvaṃ cānnādiśabdoditānāṃ śarīrādīnāṃ bahirvṛttinivāraṇadvārā brahmajñānaṃ pratyupapadyata eveti /
maivam /
kimanena vyabhicāraścodyate /
kiṃvānyathāsiddhiḥ sambhāvyate /
uta sā niścīyate /
pakṣatrayamasambaddhamityāha- dvāramiti //
*3,469*
... dvāraṃ taditi vādinaḥ /
upasattiṃ kathaṃ vidyur ...
NYĀYASUDHĀ:
tadannādikam /
upapattiṃ brahmajñānārthopasattyuttarakālīnaṃ gurūpadeśaprakāramityarthaḥ /
kathamityākṣepe /
na vidyurityarthaḥ /
gurūpadeśaprakārājñānavijṛmbhiteyaṃ śaṅketi bhāvaḥ /
tatkathaṃ na vidyurityata āha-upasannāyeti //
... upasannāya hi triśaḥ

1.1.223

NYĀYASUDHĀ:
brahmaiva vaktavyam /
na punaryatkiñcit /
abodhe 'pi punaḥ punaḥ tadeva śabdāntareṇa vaktavyam /
dvāraṃ ca dvāratayaiva vaktavyam /
natu tadātmakatvena /
nahi dhūmo 'gnyātmakatvena pradaśyarte /
candradyudāharaṇamapyasiddhameveti /
āgamā vedāḥ /
sampradāyavidaḥ smṛtītihāsapurāṇakartāraḥ /
api cāvitaretarasamuccayārthau /
tarhi upadeśaprakārājñatayā varuṇo 'nyadupadiśatītyastu /
maivam /
lokapālasyaitāvajjñānābhāvasambhavādityāśayena dvāropadeśaśaṅkānirākaraṇamupasaṃharati- taditi //
tad yatkiñcit kathaṃ brūyādupasannāya dikpatiḥ
*3,470*
NYĀYASUDHĀ:
nanvabrahmaiva brahma pṛṣṭavate varuṇenoktaṃ vyāmohanāyeti kiṃ na syādityata āha- na vadediti //
na vaded brahma ca kathaṃ māyāvī nahi vārirāṭ

1.1.224

NYĀYASUDHĀ:
kimākṣepe /
brahmaiva vadedityarthaḥ /
tatra heturmāyāvī na hīti /
āptatvādityarthaḥ /
vivakṣitārthatattvajñānaṃ hi varuṇasya dikpateḥ prasiddham /
avipralambhakatvaṃ ca pitṛtvāt /
bhṛgorbrahmajñānayogyatvāt /
upasannāyeti prasaṅgadoṣasya nirastatvāt /
vārirāḍiti bhūtābhimānitvenoktasyāpaṭukaraṇatvāsambhavāt /
vivakṣāyāścopadeśādeva siddheḥ /
ata eva śrutirvāruṇirḥ(varuṇaṃ)pitaramupasasādetyāha /
tadanenāptena brahmapraśnottaratvenoktatvamannādīnāṃ brahmatve heturityuktaṃ bhavati /
*3,471*
nanu varuṇenokteṣvannādiṣvannaprāṇamanāṃsi santu brahmasvarūpāṇi /
annādiśabdānāmattṛtvādyarthatayānupapattyabhāvāt /
cakṣuḥśrotravākśabdaṃ tu kathaṃ brahma syāt /
cakṣurādiśabdānāṃ caṣṭe 'neneti cakṣuḥ /
śṛṇotyaneneti śrotram /
vadatyanayeti vāgiti karaṇārthatvāt /
brahmaṇaśca karaṇatvānupapatteriti cenna /
kartaryapi tadvyutpattisambhavādityāha- caṣṭa iti //
caṣṭa ityeva taccakṣuḥ śravaṇācchrotramucyate /
vacanādeva vāg brahma sṛṣṭisthityādikāraṇam

1.1.225

NYĀYASUDHĀ:
evaśabdena karaṇasādhanatāṃ nirākaroti /
kiñca"yato vā imāni bhūtāni jāyante'; iti sakalabhūtānāṃ sṛṣṭisthitisaṃhārakāraṇatvaṃ ca brahmalakṣaṇamannādiṣūpadiṣyam /
tataścaitadbrahmetyāha- sṛṣṭīti //
yataḥ sṛṣṭayādikāraṇamuktamato 'pi brahmeti sambandhaḥ /
*3,472*
nanu tathāpi nānuvākadvayoktamekaṃ vastu bhavitumarhati /
saṅkhayābhedātsaṃjñābhedācca /
pūrvaṃ khalvannamayādayaḥ pañcoktā na cakṣuḥśrotravācaḥ /
uttaratra cānnādayaḥ ṣaṭ na vijñānānandāviti tatrāha- tacceti //
tacca vāghūlaśākhāyāmaṣṭarūpamudāhṛtam /
vijñānānandasahitaṃ pṛthak sṛṣṭayādilakṣaṇaiḥ

1.1.226

*3,472f.*
NYĀYASUDHĀ:
caśabdo hetvarthaḥ /
yasmādvādhūlaśākhāyāṃ vijñānānandasahitaṃ tadannādiṣaṭkamityaṣṭarūpaṃ brahmatayodāhṛtam /
tasmāttadanusāreṇa prathamānuvāke cakṣurāditrayasyottaratra vijñānānandayoradhyāhāreṇa saṅkhayāsaṃjñaikyaṃ bhaviṣyatīti bhāvaḥ /
hetvantasamuccaye vā caśabdaḥ /
atrāpi hi"vijñānaṃ brahmeti vyajānāt'; /
"ānando brahmeti vyajānāt'; ityuttaravākyaparyālocanayāpi hyatra vijñānānandayoradhyāhāro gamyate /
na hyanyadvaruṇenopadiṣyaṃ bhṛgustvanyadvayajānāditi yujyate /
nanu vādhūlaśākhoktamapi kuto brahmetyata āha- pṛthagiti //
anekaśākhāvidāmevātra samyagadhikārajñāpanāyaitaduktam /
nanu vādhūlaśākhāyāmivātrobhayatrāṣyakameva kasmānnoktamityata āha- āvāpeti //
*3,473*
āvāpodvāpataṣa śākhā yata āhuḥ paraṃ padam
NYĀYASUDHĀ:
kvacidanyatrānuktāvāpena kvacidanyatroktodvāpena kvacidubhayatayā kvacitsāmagṣeṇa parameśvarasvarūpaṃ pratipādayantīti śākhānāṃ svabhāvo yato 'to na kaścidvirodha iti /
*3,478*
nanu tathāpi varuṇopadiṣyānāmannādīnāṃ brahmatvaṃ nopapadyate /
tadvijñāya punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra'; iti labdhopadeśasyāpi bhṛgoḥ punarupasaraṇavacanāt /
pūrvoktasyaiva brahmatve adhīhi bhagavo brahmeti punarupasaraṇaṃ vyarthaṃ syāt /
anena tu jñāyate na pūrvopadiṣyaṃ brahmeti /
yathā hi kaścitsuvarṇaṃ yācitavate rajataṃ dadāti so 'pi gṛhītvā'locya punaḥ(punaḥ) suvarṇaṃ dehīti yācate /
tena pārśvastho jānāti prāgdattamanyadeva kiñcinna suvarṇamiti /
tathehāpītyāśaṅkāṃ pariharati- yata iti //
*3,479*
yato bhūtāni jāyanta ityādyairlakṣaṇaiḥ svayam

1.1.227

lakṣitaṃ guruṇā paścāt tapasaivāparokṣataḥ /
dṛṣṭvaikaikaṃ svarūpaṃ tu samastoktānudarśanam

1.1.228

icchatā'jñāṃ guroḥ prāpya tapasaivārokṣitam /
abrahmetyeva vadatāṃ śrutahānyaśrutagrahau

1.1.229

sākṣāllakṣaṇatāṃ prāptāviti lajjā taduktiṣu
NYĀYASUDHĀ:
ayamarthaḥ na punarupasaraṇānyathānupapattyā pūrvopadiṣyasyābrahmatvaṃ kalpyam /
punarupasaraṇasyānyathopapatteḥ /
tathā hi /
varuṇo hyuddeśalakṣaṇābhyāṃ bhṛgave brahmopadiśyovāca /
na śravaṇamātreṇa kṛtī bhavān /
śravaṇamātrasya brahmasākṣātkārāsādhanatvāt /
sākṣātkārasyaiva mokṣasādhanatvāt /
atastvayā manananididhyāsanarūpaṃ tapaḥ karaṇīyamiti /
sa caivamupadiṣyāṣyarūpo yugapatsarvasya sākṣātkartumaśakyatvānmanananididhyāsābhyāmannākhyaṃ bhagavadrūpaṃ sākṣātkṛtya guruprasādalabdhamapūrvatamaṃ dhanaṃ tasmai nivedayituṃ prāṇākhyarūpāntarasākṣātkārāya manananididhyāsane cikīrṣurguroranujñāmādātuṃ ca punargurumupasasāra /
evaṃ rūpāntare 'pi /
tatrānujānīhīti vaktavye yadadhīhi bhagavo brahmeti vadati tadahaṅkāranirāsārthamiti /
nanvevamastvarthāpattiranyathopapattyupakṣīṇā /
tathāpi kiṃ pūvarsyābrahmatvātpunarupasaraṇam utoktarītyānujñānārthamiti sandihyate /
sandehe cānnamayādīnāṃ na brahmatvāvadhāraṇaṃ sambhavatīti /
maivam /
yato vā imāni bhūtāni jāyanta ityādilakṣarayogāttapasaivāparokṣitatvaliṅgāccottarapakṣāvadhāraṇopapatteḥ /
nahi dehādāvidaṃ lakṣaṇaṃ sambhavatīti /
naca tasya svabhāvasiddhajñānasya sākṣātkārāya tapo 'pekṣitam /
kiñca pūrvasyābrahmatvena punarupasaraṇe sa tapastaptvānnaṃ brahmeti vyajānāt /
nānnāddhayeva khalvityādi brūyāt /
evaṃ brahmatvajñāpakeṣu śruteṣvapyaśrutamabrahmatvaṃ kalpayatāṃ śrutahāniraśrutagrahāpattiśca syādityalaṃ nirdalapakṣapratikṣepe 'smākameva lajjā jāyata iti /
akṣarārthastu sphuṭa eva /
sūtrākṣarāṇāmanānuguṇyaṃ tu bhagavatā na vyutpāditam /
tasya pareṇa svayamevāṅgīkṛtatvāt /
yo hi svayameva svavyākhyānasyāsvārasikatvaṃ manyate /
taṃ prati tadvyutpādanaṃ mṛtamāraṇamiva nirākartureva lajjākaram /
ata evāha /
iti prakāreṇa taduktiṣu viṣayabhūtāsu dūṣaṇābhidhāne 'smākameva lajjeti /
*3,480*
yacca bhedavyapadeśācceti sūtraṃ vyākhyāyoktaṃ pareṇa mithyābhūtaṃ jīvātmaparamātmabhedamāśritya bhedavyapadeśāccetyuktamiti tadanupapannamiti bhāvenāha- samīpa iti //
*3,481*
samīpe sahabhogasya muktitvenoktito 'sakṛt

1.1.230

bhedo jīveśayormithyetyeva mithyā svayaṃ bhavet

1.1.231

NYĀYASUDHĀ:
"etamānandamayamātmānamupasaṅkramya'; ityādau parameśvarasya samīpe /
"so 'śnute'; ityādau tena saha /
nahi sāmīpyaṃ sāhityaṃ ca bhedena vinopapadyate /
naca mokṣe 'pi śiṣyamāṇaṃ mithyā bhavituṃ yuktam /
atmasvarūpasyāpi mithyātvaprasaṅgāt /
athavā bhedavyapadeśādityukte mithyābhedo 'yaṃ kiṃ na syādityākāṅkṣānirāsārthatvenāsminnasya ca tadyogaṃ śāstīti sūtraṃ prakārāntareṇa vyākhyāti /
etena mayaṭaścaiva dvaividhyenārthakalpanāt /
tadanyeṣāṃ matamapi satsaṃsatsu na bhāsate // MAnuv_1,1.230c-f //
NYĀYASUDHĀ:
evaṃ pañcakośavādināṃ māyāvādināṃ vyākhyāṃ nirākṛtya ye tu bhāskarādayo yathāśrutasūtrānusāriṇo 'nnamayādayaścatvāraḥ kośā ānandamayastveka eva paramātmeti vyācakṣate /
tanmatamatideśena nirākaroti- eteneti //
*3,482*
etenaivānnamayādīnāṃ pañcānāmapi brahmatvopapādanena tadanyeṣāṃ pañcakośatvavādibhyo 'nyeṣāṃ catuṣkośavādinām /
satsaṃsatsu vidvatsabhāsu /
adhikaṃ cātra doṣamāha- mayaṭo dvaividhyenārthakalpanācceti //
annamayādiṣu vikārārthatvamānandamaye prācuryārthatvamiti yadatra niyāmakamuktaṃ tatprāgeva nirākṛtamiti /
nanu prāṇamaya eva vikāraprakramo bhagnaḥ /
(tatra tarhi) pratyayasya svāthirkatvakalpanādadhiko doṣaḥ syāditi /
*3,485*
nanu sūtravyākhyānamupakramya parāpavyākhyānirākaraṇamasaṅgatamiti cenna /
svavyākhyānadarḍhyārthatvāditi bhāvenādhikaraṇārthamupasaṃharati- ata iti //
ato nārāyaṇo devo niḥśeṣaguṇavācakaiḥ /
guṇisāmānyavacanairapi mukhyatayoditaḥ

1.1.232

adhyātmagaiśca prāṇādyaistathaiva hyadhibhūtagaiḥ /
annādiśabdairbhagavāneko mukhyatayoditaḥ

1.1.233

NYĀYASUDHĀ:
guṇisāmānyavācināṃ guṇavācināṃ ca śabdānāṃ samanvayāya pravṛtte 'pyadhikaraṇe 'dhikaraṇasiddhāntanyāyena siddhamapyarthāntaramupasaṃharati- adhyātmagaiśceti //
ata eva nādhikaraṇopakramavirodha iti /
*3,486f.*
samastairguṇisāmānyavācakairguṇavācakairadhyātmaviṣayaiḥ(ca) prāṇavāgādibhiradhibhūtaviṣayaiścānnauṣadhyādibhiḥśabdairbhagavāneva mukhyatayodita ityupasaṃhāro nopapadyate /
asyārthasya prāganuktatvāt /
nanūktamupalakṣaṇaparo 'yamānandamayaśabda iti /
satyam /
upalakṣaṇaṃ hi prakṛtopayuktasyopapanyasya cārthasya bhavati /
anyathātiprasaṅgāt /
nacaiteṣāṃ sarvaśabdānāṃ mukhyayā vṛttyā bhagavadekavācitvasamarthanaṃ prakṛtopayuktaṃ nāpyupapannam /
tathāhi /
janmādyasya yata iti sūtre jagajjanmādikāraṇatvādīnyaṣṭau lakṣaṇāni brahmaṇo 'bhihitāni /
tatraiva śāstraṃ pramāṇamuktaṃ tṛtīyasūtre /
samanvayasūtre ca teṣāmeva vākyānāṃ brahmaṇi samanvayaḥ pratijñātaḥ /
ato jagajjanmādikāraṇatvaṃ yatrayatra pratīyate teṣāmeva vākyānāṃ parameśvare samanvayasamatharnaṃ prakṛtasaṅgatam /
na sarveṣām /
sarvatra jagajjanmādikāraṇatvapratipādanābhāvāt /
kiñca yanniṣṭhatayā jagajjanmādikāraṇatvaṃ pratīyate tadvācinaḥ śabdasya yayā kayācana vṛttyā bhagavatparatve samarthite 'pi lakṣaṇasyātivyāptiḥ patihriyata eva /
nahi gaṅgāpadalakṣyasya tīrasya ghoṣāvāsatvaṃ na siddhayati /
ato mukhyavṛttisamarthanasya kvopayogaḥ /
nopapadyate ca sarvaśabdānāṃ bhagavatyeva mukhyavṛttisamarthanam /
rūḍhiyogau hi mukhyavṛttī /
tatrāpi yogādrūḍhirbalavatī /
naca śabdānāṃ bhagavati rūḍhirasti /
kintu taditaratraiva /
yogastu sambhavati /
tathāpi sa taditarasamānaḥ /
tathā cārthāntara eva mukhyavṛttayaḥ śabdāḥ /
rūḍheryogasya ca sattvāt /
neśvare /
yogamātrasya kathañcitsambhavāt /
ataḥ sūtrakārasya sakalaśabdānāṃ mukhyayā vṛttyā bhagavatyeva samanvayasamarthane saṅgatyupapattyorabhāvādapavyākhyānametadityāśaṅkaya saṅgatiṃ tāvaddarśayati- janmādīti //
*3,487*
janmādyasyeti sūtreṇa guṇasarvasvasiddhaye /
brahmaṇo lakṣaṇaṃ proktaṃ ... // MAnuv_1,1.233a-c //
NYĀYASUDHĀ:
athāto brahmajijñāseti prathamasūtre brahmaśabdena jijñāsyasya sakalaguṇapūrṇatvaṃ jīvādivyāvṛttyarthamupāttam /
janmādyasya yata iti dvitīyasūtreṇa tatsiddhaye jagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇo lakṣaṇaṃ proktam /
ataḥ sūtradvayena sādhyatayā sādhakatayā cānandādisakalaguṇapūrṇatvaṃ jagajjanmādikāraṇatvaṃ ca prakṛtamiti /
vivṛtaṃ caitatpūrvamasmābhiḥ /
kimato yadyevamityata āha- śāstramūlamiti //
... śāstramūlaṃ yatastataḥ

1.1.234

NYĀYASUDHĀ:
tadubhayaṃ pradhānamapradhānaṃ ca lakṣaṇamanumānādinātivyāptau śaṅkitāyāṃ tannivṛttyarthaṃ tṛtīyasūtre śāstramūlaṃ śāstraikapramāṇamuktaṃ yatastataścaturthe sūtre śāstrasyānyaparatvaśaṅkāyāṃ sarvaśabdānāṃ bhagavatyanvayaḥ pratijñātumucito na katipayaśabdānāmiti śeṣaḥ /
sarvaguṇapūrṇatve śāstrasya pramāṇatayābhidhāne 'pi kutaḥ sarvaśabdasamanvayaḥ pratijñātavya ityata āha- anvaya iti //
anvayaḥ sarvaśabdānāṃ guṇasarvasvavedakaḥ
NYĀYASUDHĀ:
yataḥ sarvaśabdānāmanvaya eva guṇasarvasvavedako na katipayaśabdānām /
ataḥ sarvaśāstrād guṇasarvasvasiddhaye sa eva pratijñātavya iti sambandhaḥ /
anyathā yasyaiva śabdasya samanvayo na pratijñāyate tadartho guṇo bhagavati na siddhayedativyāptiśca syāt /
pratijñāte ca samanvayasūtreṇa sakalaśabdasamanvaye tatprapañcanaṃ sūtrakārasya kathamasaṅgataṃ bhavatīti /
etena mukhyavṛttirapi saṅgatā draṣṭavyā /
tasyā api samanvayasūtre pratijñātavyatvāt /
amukhyavṛttautadabhidheyaguṇālābhaprasaṅgāt /
abhidheye 'tivyāptiprasaṅgācceti /
*3,490*
evamasaṅgatiṃ parihṛtya yaduktaṃ pareṇa na parameśvarasyaiva sarvaśabdamukhyārthatvaṃ yuktam /
yogasya parameśvara ivānyatrāpi sambhavāt /
īśvare rūḍherabhāvenānyatra tadādhikyāditi /
tatra yogasyobhayatra sāmyaṃ tāvannirākaroti- śabdeti //
śabdapravṛttihetūnāṃ tasmin mukhyasamanvayāt

1.1.235

NYĀYASUDHĀ:
indrādiśabdapravṛttihetūnāṃ paramaiśvaryādīnāṃ tasminparameśvare mukhyasambandhādindrādiśabdānāṃ tadvācakatvameva /
tasyaiva hi paramaiśvaryamanavadhikaṃ svatantraṃ ca /
anyatrāpi tathā cetko viśeṣa iti tatroktam- anyārtheṣviti //
anyārtheṣvalpatāhetostannimittatvatastathā /
tadvācakatvaṃ śabdānāṃ ... // MAnuv_1,1.235a-c //
*3,490f.*
NYĀYASUDHĀ:
yato 'nyārtheṣu purandarādiṣu hetoḥ śabdapravṛttihetoraiśvaryāderalpatā /
deśataḥ kālataḥsvarūpataśca sāvadhikatvāt /
alpasyāpi bhagavannimittatvācceti /
etaduktaṃ bhavati /
avayavārthamanusṛtya vṛttirhi yogaḥ /
avayavārthaśca yathā yathotkṛṣṭate tathātathā yogavṛtterapyutkarṣeṇa bhāvyam /
nimittavaicitṛye naimittikāvaicitṛyasyānupapatteḥ /
avayavārthaśca parameśvare 'navadhikaḥ svatantraśca /
arthāntare 'lpaḥ parādhīnaśca /
ataḥ kathaṃ yogasyobhayatra sāmyam /
kintvīśvare mahāyogo 'nyatra yogamātramiti sa eva śabdamukhyārtha iti /
yaduktamīśvare śabdānāṃ rūḍhirnāstīti tannirākaroti- bahuleti //
... bahulātiprayogataḥ

1.1.236

rūḍhamityeva sādhyaṃ syād ...
*3,491*
NYĀYASUDHĀ:
bahulātiprayogato hetoḥ śabdajātaṃ harau rūḍhameveti sādhyaṃ syāt /
ayaṃ prayogaḥ /
vimatāḥ śabdā harau rūḍhāḥ /
bahulātiprayogavattvāt /
nārāyaṇādiśabdavaditi /
prayogavattvaṃ ca yaugikeṣvamukhyeṣu cāstītyato bahuletyuktam /
ajñātamukhyeṣvamukhyeṣvapi bahulaprayogo 'stītyato 'tiprayogata ityuktam /
pūjyaprayogo hyatiprayogaḥ /
pūjyatā cāvivekapūrvakatvābhāvaḥ /
naca rūḍhayoge rūḍhopacāre rūḍhalakṣaṇāyāṃ vyabhicāraḥ /
tatrāpi rūḍhisadbhāvena sapakṣatvāt /
samāhāravṛttayo hi tāḥ /
*3,496*
nanvasiddho 'yaṃ hetuḥ /
indrādiśabdānāṃ parameśvare prayogasyaivābhāvādityata āha- rūḍhiriti //
... rūḍhirhi dvividhā matā /
avidvadvidvadāptyaiva ...
*3,496f.*
NYĀYASUDHĀ:
atra rūḍhiriti rūḍhijñāpako bahulātiprayogo lakṣyate /
āptiḥ sambandhaḥ /
tatrāvidvatsambandhino bahulātiprayogasyābhāve 'pi vidvatsambandhine bhāvānnāsiddhiriti bhāvaḥ /
astvevamīśvare('pi)rūḍhiḥ śabdānām /
tathāpi loke 'pi tadbhāvātsāmyameva /
tataśca harireva mukhyavācya iti nopapadyata ityata āha- mukhyeti //
*3,497*
... mukhyā hi viduṣāṃ tu sā

1.1.237

NYĀYASUDHĀ:
viduṣāṃ bahulātiprayogānumitā sā rūḍhirmukhyā hi yasmāttasmānna sāmyamiti śeṣaḥ /
kathaṃ mukhyatvamityata āha- vidvaditi //
vidvadrūḍhirvaidikā syāt sā yogādeva labhyate
*3,497f.*
NYĀYASUDHĀ:
vaidikabahulaprayogānumitā hi vidvadrūḍhirityucyate /
sā ca laukikamātraprayogānumitāyā mukhyeti sphuṭameveti /
nanu vaidiketi katham /
ṭiḍhḍhāṇañ ityādinā ṅīpā bhavitavyam /
maivam /
paramavaidikatvakhyāpanārthatvāt /
athavā vaidikāḥ prayogā asyāṃ santi jñāpakā iti"arśādibhyo 'c'; ityaci kṛte vaidiketi bhavati /
yadvā vaidikānāṃ puruṣāṇāmāsyāditi tatprayogātsiddheti /
hetvantaramāha- seti //
lyablopanimittā pañcamī /
yataḥ sā vidvadrūḍhiryogamavihāyaivopalabhyate /
na tvavidvadrūḍhivatsaṅketatulyāto 'pi sā mukhyeti /
*3,500*
tataḥ kimityata āha- tasmāditi //
tasmānmukhyārthatā viṣṇor ...
NYĀYASUDHĀ:
yasmādevaṃ viṣṇau mahāyogo mukhyā ca rūḍhiḥ /
anyatra yogamātramamukhyarūḍhiśca tasmātsarvaśabdamukhyārthatā viṣṇorupapanneti /
upasaṃharati- iti kṛtveti //
... kṛtvā hṛdi prabhuḥ

1.1.238

samanvayaṃ sādhayati ...

1.1.20

NYĀYASUDHĀ:
etāṃ saṅgatimetāṃ copapattiṃ hṛdi kṛtvā sūtrakṛdānandamayo 'bhyāsādityaśeṣaguṇisāmānyavācakādiśabdānāṃ mukhyayā vṛttyā harau samanvayaṃ sādhayati /
ato yuktamevaitadvayākhyānamiti /
// iti śrīmannyāyasudhāyāmānandamayādhikaṇam //
[======= JNys_1,1.V: antasthatvādhikaraṇam =======]
// atha antaḥsthatvādhikaraṇam //
// oṃ antastaddharmopadeśāt oṃ //
*3,502*
antas taddharmopadeśāt

1.1.238

syādetat /
yadyānandamayo 'bhyāsāditi vadataḥ sūtrakārasyaitāvānartho 'bhimato bhavettarhi tata eva gatārthatvādantastaddharmopadeśādityādyadhikaraṇānāmanutthānameva syāt /
padārthāntaraviṣayau hi rūḍhiyogāvāśrityaiva tatra pūrvapakṣapravṛttiḥ /
yathoktaṃ bhāṣye /
tatrānyaviṣayāyā rūḍheravidvadrūḍhitvena bhagavadviṣayāyā vidvadrūḍhito, yogasya cālpabhagavadadhīnapravṛttinimittasāpekṣasya niravadhikāparatantrapravṛttinimittāpekṣānmahāyogādupapāditameva durbalatvamiti kuto 'dhikaraṇāntarasyāvakāśaḥ /
satyam /
tathāpyabhyadhikāśaṅkāsadbhāvenādhikaraṇāntarārambhopapattirityāśayavānstāvadadhikāśaṅkāpravartanapūrvakamantastaddharmopadeśādityādyadhikaraṇatātparyaṃ darśayatidevānāmiti //
// oṃ antastaddharmopadeśāt oṃ //
... devānāṃ tatra śaktatām /
āśaṅkaya ... // MAnuv_1,1.238b-c //
NYĀYASUDHĀ:
taittirīyāḥ paṭhanti /
antaḥpraviṣyaṃ kartārametamantaścandramasi manasā carantam /
sahaiva santaṃ na vijānanti devā iti /
tatra saṃśayaḥ /
kimayamantaḥpraviṣyaḥ paramātmotānya iti /
anya iti tāvatprāptam /
kutaḥ /
indro rājā jagato ya īśe /
tvaṣṭāraṃ rūpāṇi vikurvantaṃ vipaścitaṃ brahmendramagniṃ jagataḥ pratiṣṭhām /
diva ātmānaṃ savitāraṃ bṛhaspatimitīndrādiśruteḥ /
sapta yuñjanti rathamekacakramityadityaliṅgācca /
annaṃ brahmetyādiśrutyā taddhetuvyapadeśādiliṅgena cātītādhikaraṇena nirṇayaḥ kṛtaḥ /
na cendrādiśrutiranyatra netuṃ śakyate /
purandarādiṣu rūḍhatvādyaugikatvācca /
nanūktamatrānyatra rūḍheravidvatsambandhitvādyogasya ca parameśvarāyattālpanimittatvādamukhyateti /
satyam /
tadannauṣadhyādipadārtheṣu syāt /
natu purandarādiṣu /
tatrendrādiśabdapravṛttinimittasya paramaiśvaryāderanavadhikasyāparāyattasya vidyamānatvena mukhyayogopapatteḥ /
aśakteṣu khalu sāmantādiṣvaiśvaryādikamalpaṃ parāyattaṃ ca bhavati /
devāstvapratihataśaktayaḥ kathamevaṃ bhaveyuḥ /
tathāca śrutiḥ /
indro vai devānāmojiṣṭha ityevaṃjātīyakā /
*3,507*
... tatra rūḍhiṃ ca tacchabdānāmapi svayam

1.1.21

NYĀYASUDHĀ:
rūḍhirapi purandarādiṣvindrādiśabdānāṃ"indrasya nu vīryāṇi pravocam'; ityādi mantreṣu bahulaprayogadarśanena vidvatsambandhinī mukhyaiva /
teṣāmatatparatve tadyajanādau viniyogānupapatteḥ /
na ca svatantrānavadhikaiśvaryādikamanekeṣāṃ viruddhamiti vācyam /
indrādīnāṃ parameśvarātmakatvāt /
sa eva hi kāyarvaśāttattadupādhibhedabhinnastāstāḥ saṃjñā labhate /
kuta etaditi cet /
etatprakaraṇagatavākyaśābalyānyathānupapattyeti tāvadbrūmaḥ /
tathāhi /
adṛśye 'nātmya ityānandamayalakṣaṇatvenoktamadṛśyatvamiha na vijānanti devā ityucyate /
samānādhikaraṇāni cendrādiśrutiliṅgāni /
nacaikaṃ vākyamanekaviṣayaṃ (saṃ)bhavati vyāghātāt /
yathoktam /
arthaikatvādekaṃ vākyaṃ sākāṅkṣaṃ cedvibhāge syāditi /
na cātraikopādānenāparaparityāge kāraṇamasti /
tathāca purāṇavākyam /
"ahaṃ bhavo bhavantaśca sarvaṃ nārāyaṇātmakam'; ityādi /
ata eva bhedavyapadeśastaditaraviṣayo vyākhyeyaḥ /
nacaivaṃ sati vinigamane kāraṇābhāvaḥ /
anupahitadharmāṇāmupahite sambhavādvaiparītyasyāsambhavāt /
tasmādindrādaya evāntaḥpraviṣṭatvena pratipādyanta iti /
evaṃ devānāmindrādīnāṃ tatra svatantrānavadhikendrādiśabdapravṛttinimittavattāyāṃ śaktatām /
tataścendrādiśabdānāṃ tatra mahāyogavṛttimiti śeṣaḥ /
tathā tacchabdānāmindradiśabdānāṃ tatra purandarādi(ṣu)deveṣu svayamapi sākṣādapi vidvatsambandhinīmapīti yāvat /
rūḍhiṃ cābhyadhikāmāśaṅkaya /
*3,513*
samudrāntasthitatvādyaistaddharmairviṣṇurūḍhatām /
sādhayitvā ... // MAnuv_1,1.239a-c //
NYĀYASUDHĀ:
svayaṃ sūtrakāro 'ntastaddharmopadeśāditi sūtreṇāntaḥpraviṣyo viṣṇureva /
samudre 'ntaḥ kavayaḥ /
yasyāṇḍakośaṃ śuṣmamāhuḥ /
brahmā tapasānvavindaditi samudrāntaḥsthitatvabrahmāṇḍavīryatvabrahmatāpolabhyatvādidharmopadeśāt /
teṣāṃ ca viṣṇudharmatvena śrutismṛtisiddhatvāt /
na cendrādiśrutiliṅgavirodhaḥ /
niravakāśaliṅgabalena tadbādhopapatteḥ /
naca teṣāmapi niravakāśatvam /
indraṃ mitraṃ varuṇamagnimāhurityādinā teṣāṃ bhagavati vidvadrūḍhisadbhāvasya siddhatvāt /
mahāyogasya ca suprasiddhatvāt /
indrādigatasya paramaiśvaryāderalpatā parameśvarādhīnatā ca śrutipurāṇādiprasiddhā /
śakterapyasmadādyapekṣayā'dhikyamātrameva natu nirargalatvamapi /
anyathānekeśvaravirodhaśca /
vidvadrūḍhirapīśvarasannidhānanimittaiva /
ityevaṃ samudrāntaḥsthitatvādyairviṣṇudharmairantaḥpraviṣṭatvasya viṣṇuniṣṭhatāṃ tathā tacchabdānāmindrādiśabdānāmapi viṣṇurūḍhatām /
upalakṣaṇametat /
tatra yaugikatvaṃ ca sādhayitvā /
bhedavyapadeśāc cānyaḥ

1.1.239

*3,515*
... abhidāṃ taiśca punareva nyavārayat

1.1.22

NYĀYASUDHĀ:
nanūktarītyā devānāṃ parameśvarātmakatvena samudrāntaḥsthitatvādikaṃ (sarvaṃ) sambhavatītyevaṃ tairdevaireve(rī)śvarasyābhidāṃ ca punarāśaṅkaya bhedavyapadeśāccānya iti sūtreṇa, anyaścāsāvindrādidevebhyo 'ntaḥpraviṣyaḥ /
indrasyātmetyādiviśeṣaviṣayabhedavyapadeśādabhede pramāṇābhāvācca /
naca vākyaśābalyam /
sarvasyeśvaraparatāyā uktatvāt /
purāṇastheśvarasannidhānātiśayaviṣayatvādityevaṃ nyavārayadityarthaḥ /
atra punarityāśaṅkā'vṛttimātramācaṣṭe /
tairevetyavadhārayatā prakārāntareṇa bhedasūtrasya punaruktatā nirastā bhavati /
yadyapyayaṃ liṅgātamakaḥ śabdastathāpīndrādyanekanāmasamanvayalābhādatra nirṇīta ityadoṣaḥ /
*3,517*
kecidetatsūtradvayaṃ"atha ya eṣo 'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate, ya eṣo 'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyate'; iti chāndogyoktākṣyādityāntasthapuruṣasyeśvaratvasamarthanaparatvena vyācakṣate /
tadvā nirakartumevetyuktam /
tathātve hyantara upapatterityasyānārambhaprasaṅgaḥ /
ya eṣo 'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovācetyetadvākyamadhikṛtya tatpravṛttamiti cenna /
vākyabhedenādhikaraṇabhede śāstrāparyavasānaprasaṅgāt /
santi ca tatrāpyamṛtatvādayo brahmadharmāḥ /
nanvadhikāśaṅkayā tadārambho bhaviṣyati /
tathāhi /
eṣa dṛśyata iti tāvatpratyakṣe 'rthe prayujyate /
brahma tu parokṣaṃ na tathā nirdeśaviṣayo bhavitumarhati /
yujyate caitatpratibimbe /
prathamāvagatātpratyakṣābhidhānācchāyāpuruṣe 'dhigate taduparaktāyāṃ buddhau pratīyamānāṃ amṛtatvādayaḥ stutyā kathañcid vyākhyeyā iti /
tadidaṃ punaruktibhayasambhrāntena bhāṣitam /
yato atrāpi ya eṣo 'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyata iti pratyakṣābhidhānamasti /
tadatra yathā paramātmani sāvakāśitaṃ tathā tadapi bhaviṣyatīti kā tatrāpyadhikāśaṅkā /
tarhyatra parodāhṛtamevāstu viṣayavākyam /
tatrāntaḥpraviṣyamityādyantadbhaviṣyatīti cenna /
sthānādibhedavyapadeśādinā tatra tasyaivodāharaṇatvapratibhāsanāt /
tasmādvākyajñānadaridrāṇāṃ vyākhyānamupekṣaṇīyamiti /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ antaḥsthatvādhikaraṇam //
[======= JNys_1,1.VI: ākāśādhikaraṇam =======]
*3,521*
// atha śrīmannyāsudhāyāṃ ākāśādhikaraṇam //
evamadhidaivaviṣayaśabdasamanvayamabhidhāyādhunā adhibhūtaviṣayaśabdasamanvayaṃ pratipipādayiṣurākāśasya bhūteṣu prādhānyāttacchabdasamanvayaṃ harāvāha sūtrakāraḥ- ākāśastalliṅgāditi //
ākāśas talliṅgāt

1.1.240

chandogāḥ paṭhanti /
asya lokasya kā gatirityākāśa iti hovāca /
sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante /
ākāśaṃ pratyastaṃ yantyākāśo hyevaibhyo jyāyānākāśaḥ parāyaṇaṃ sa eṣa parovarīyānudgīthaḥ sa eṣo 'nanta iti /
tatra saṃśayaḥ /
kimayamākāśaḥ paramātmota bhūtamiti /
bhūtamiti tāvatprāptam /
kutaḥ /
ākāśaśabdasya yogarūḍhibhyāṃ bhūte prasiddhatvāt /
ākāśanamavakāśatvaṃ khalvākāśaśabdanirvacanalabdham /
tacca bhūte suprasiddham /
prayogaśca lokavedayorākāśaśabdasya bhūtaviṣayo bahulaḥ /
nanu ca sarvāṇi ha vetyādyuktaliṅgabalātparamātmā kiṃ na syāt /
liṅgācchruterbalavattvāditi brūmaḥ /
naca bahutvena liṅgānāṃ prābalyam /
tathāpi sāmyenānirṇayāt /
naca sāmyamapi /
yathā'huḥ /
"dvividhaṃ balavattvaṃ ca bahutvācca svabhāvataḥ /
tayoḥ svabhāvo balavānupajīvyādikaśca saḥ'; iti /
kutrimākṛtrimayorakṛtrimaṃ hi jyāyaḥ /
ataḥ prathamāvagatasvabhāvabalavacchrutyanurodhena liṅgāni kathañcidyojyānīti /
nanvantastaddharmopadeśādityanenaiva parihṛtametat /
indrādiśabdavadākāśaśabdasyāpi bhūte 'mukhyayā vṛttyā pravṛttasya mahāyogavidvadrūḍhibhyāmīśvaravācinastadbuddhayādhāyakatvameva hi nyāyyam /
sutarāṃ ca niravakāśaliṅgabalāditi /
naca kācidabhyadhikā śaṅkāstītyato 'nārambhaṇīyamidaṃ sūtramiti /
*3,523*
tatrābhyadhikāṃ śaṅkāṃ darśayati- ceṣyā hīti //
ceṣṭā hi cetanānāṃ yā sā bhavet tatprasādataḥ /
acetanasvabhāvastu vivarādiḥ kathaṃ tataḥ

1.1.241

iti śaṅkānivṛttyartham ...

1.1.23

*3,523f.*
NYĀYASUDHĀ:
yuktamindrādiśabdānāṃ purandarādiṣvamukhyatvam /
niravadhikasya pravṛttinimittasyaiśvaryāderasambhavāt /
alpasyāpi parameśvarāyattatvāt /
yuktaṃ ca svatantrānavadhikaiśvaryādimati parameśvare mukhyatvam /
na caivamākāśaśabdapravṛttinimittamavakāśatvaṃ bhūte niravadhikaṃ na sambhavati /
kvacitkadācidapyabhāvābhāvāt /
nāpīśvarāyattam /
aiśvaryaṃ hi varṣaṇaśāsanapālanādirūpā cetanasambandhinī ceṣyā /
sā cāgantukajñānecchādikāraṇavyapekṣatvātsvayamāgantukatvācca kāraṇadvārā svarūpataśca parameśvaraprasādā'yatteti yujyate /
ākāśādiśabdapravṛttinimittaṃ tu vivaratvādikaṃ na tāvadāgantukajñānādikāraṇadvārā parameśvarāyattam /
acetanāśritatvāt /
nāpi svarūpataḥ /
svabhāvatvādanāgantukatvāt /
nacākāśaśabdasyeśvare yogaḥ sambhavati /
tasya manāgapyavakāśatvābhāvāt /
tasmādākāśaśabdaṃ bhūtamevetyabhyadhikāśaṅkānivṛttyarthaṃ sūtritamiti śeṣaḥ /
vivarādiriti bhāvapradhāno nirdeśaḥ /
ādigrahaṇenākāśagrahaṇamupalakṣaṇamiti sūcayati /
tataḥ parameśvarāt /
tadāyatta iti yāvat /
kathamityākṣepe /
*3,527*
nanvatrākāśaḥ paramātmā talliṅgādityetāvaducyate /
na punaruktapūrvapakṣācchādakaṃ kiñcidityataḥ sūtrasyārthāntaramāha- ākāśa iti //
... ākāśa iti nāma ca /
parato 'pivarīyastvapūrvālliṅgāddharerbhavet // MAnuv_1,1.241b-d //
*3,527f.*
NYĀYASUDHĀ:
ākāśanāmabalātkhalu pareṇa bhūtamāśaṅkitam /
naca tadyuktam /
yato niravakāśātparovarīyastvāderanekasmālliṅgādākāśa iti nāma ca harerbhavet /
vācakamiti śeṣaḥ /
atropasarjanatayā samāse nirdiṣyenāpi varīyastvena buddhayā viviktena parato 'pītyasya sambandho nānupapannaḥ /
sarvabhūtotpattikāraṇatvapūrvāditi vaktavye parovarīyastvapūrvādityuktam /
prathamapratītasyāpi sarvabhūtakāraṇatvāderbhūte 'pi kathañcidvayākhyātuṃ śakyatvāt /
parovarīyastvādeḥ sarvathāpi tatra netumaśakyatvāt /
*3,529*
tathāhi /
asya lokasya kā gatiriti pṛthivīgatipraśnasyākāśa ityuttaramabhidhāya kathametat, apāṃ kāryaṃ hi pṛthivī, tatraiva (ca)līyata iti tāsāmeva pṛthivīgatitvopapatterityāśaṅkaya maivam /
mūlakāraṇatvādityāha- sarvāṇīti //
naca tarhyātmana ākāśaḥ sambhūta iti śruterātmā vaktavya iti vācyam /
bhūtaviṣayavicāre viyata eva vaktavyatvāt /
naca ākāśasyāpi bhūtatvātsarvāṇīti viruddham /
idaṃ sarvamasṛjatetivattadvayatiriktagrahaṇepapatteḥ /
nacāvadhāraṇānupapattiḥ /
paramparayā bhūtopādanāsyāparasyābhāvāt /
kathamasya bhūtotpattyādihetutvam /
bhūteṣu jyeṣṭhatvādityāha- ākāśo hyebhyaścaturbhyo bhūtebhyo jyāyāniti //
na kevalamutpattilayakāraṇatvādgatiḥ /
kiṃ nāma kāraṇeṣu sthitaṃ kāryamiti śruterāśrayatvādapītyāha-ākāśaḥ parāyaṇamiti //
na cāsya lokasyeti prāṇinikāyābhidhānam /
yena sarvabhūtaśabdo 'pi tatparaḥ syāt /
na pratiṣṭhāṃ lokamatinayediti pṛthivyāḥ prakṛtatvāt /
*3,531f.*
naca parovarīyastvādikaṃ śakyamevaṃ kathañcidvayakhyātum /
nirupacaritaṃ sarvottamatvaṃ hi parovarīyastvam /
anyathā jyāyānityanenaiva gatāthartvaprasaṅgāt /
udgīthatvaṃ comityetadakṣaramudgīthamityuktatvānna kathañcidanyatra netuṃ śakyate /
āropo 'yamiti cenna /
bālalīlāthartvaprasaṅgādupaniṣadām /
anantatvaṃ cākāśasya deśakāladharmairantavato na sambhavatyeva /
āpekṣikaṃ tu prakṛtaviruddham /
pṛthivyāḥ sāmagatitvam"antavadvai khalu saumya te sāma'; iti nirākṛtya svayamapyantavantamākāśamabhidadhatā kimadhikamācaritaṃ syāt /
ato 'nantatvamapi nirupacaritameveti /
*3,532*
nanvākāśaśrutirapi niravakāśetyuktam /
satyam /
duruktaṃ tat /
nahi deśakālābhyāṃ paricchinnasyākāśasyāvakāśadātṛtvaṃ niravadhikaṃ sambhavati /
nāpi svatantraṃ parameśvarāyattatvāt /
tatkuta ityata āha- nabha iti //
nabho dadāti śvasatāṃ mārgaṃ yanniyamādadaḥ /
ityādivākyaiḥ ... // MAnuv_1,1.241*a-c //
NYĀYASUDHĀ:
ādigrahaṇena sarvabhūtaguṇairyuktamityādeḥ saṅgrahaḥ /
tena yaduktaṃ parameśvare yogānupapattiriti tadapi samāhitaṃ bhavati /
ākāśe 'vakāśadātṛtvamīśvarasyāpi pṛthaktadvattvaṃ cāvagamyata iti śeṣaḥ /
upapattiṃ tu vakṣyāmaḥ /
tasmādākāśopalakṣitasakalādhibhūtaśabdaparamamukhyavācyo bhagavānhaririti siddham /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ ākāśādhikaraṇam //
[======= JNys_1,1.VII: prāṇādhikaraṇam =======]
*3,535*
// atha prāṇādhikaraṇam //
idānīmādhyātmikaśabdasamanvayaṃ siṣādhayiṣuḥ pradhānatvātprāṇaśabdasamanvayārthaṃ sūtrayāmāsa- ata eva prāṇa iti //
// oṃ ata eva prāṇaḥ oṃ //
ata eva prāṇaḥ

1.1.24

taittirīyake śrūyate /
tadvai tvaṃ prāṇo 'bhavaḥ /
mahānbhogaḥ prajāpateḥ /
bhujaḥ kariṣyamāṇaḥ yaddevānprāṇayo na veti /
tatra saṃśayaḥ /
kimayaṃ prāṇaḥ paramātmota mukhya iti /
vāyuvṛttyādeḥ prāṇaśabdapravṛttāvapi vākyārthasya sarvathāpyanupapatterna saṃśayaviṣayatvam /
na hyacetanaṃ prati tvamevamabhava iti buddhimatocyate /
kiṃ tāvatprāptam /
mukhya iti /
kasmāt /
prāṇaśabdasya lokavedayormukhyaprāṇe prayogaprācuryātprāṇantyaneneti niruktisambhavācca /
nanvetadapi pūrvanyāyena parihṛtaṃ na sūtrārambhaṃ prayojayatīti /
ato 'bhyadhikāśaṅkā darśayati- adhyātmamiti //
... adhyātmamanvayavyatirekataḥ /
prāṇādihetutādṛṣṭer ... // MAnuv_1,1.241bc* //
NYĀYASUDHĀ:
ātmānamadhikṛtya tasya bhogāyatanatvena vartata ityadhyātmaṃ śarīraṃ tasminprāṇaḥ prāṇanaṃ jīvanam /
ādigrahaṇācceṣyopādīyate /
mukhyasyeti śeṣaḥ /
mukhya evātra prāṇo bhavitumarhatīti vākyaśeṣo 'trādhyāhāryaḥ /
*3,538*
tataścāyamarthaḥ /
upapadyate tatrendrādiśruterākāśādiśrutervāpahāraḥ /
pravṛttinimittasyānyatra mukhyasyāsambhavāt /
paramātmani ca sambhavāt /
na caivaṃ prakṛte /
jīvanaceṣyāhetu(tvaṃ)tā hi prāṇaśabdapravṛttinimittam /
tacca mukhye sambhavati /
śarīre, sati mukhye, jīvanādikaṃ bhavati /
nāsatītyanvayavyatirekābhyāṃ mukhyasya jīvanādihetutādṛṣṭeḥ /
nanu vāyuvikārānvayavyatirekānuvidhāyitvaṃ jīvanādeḥ pratīyate /
mukhyasya tu taddhetutā sādhyata iti kiṃ kena saṅgatam /
maivam /
vāyuvikāraśarīratvānmukhyasyeti /
athavā prāṇādihetutāyā adṛṣṭeriti vyākhyeyam /
paramātmana iti śeṣaḥ /
anvayavyatirekābhyāṃ hi hetutā kalpyā /
naca paramātmanaḥ prāṇaśabdapravṛttinimittajīvanādihetutāvagamakānvayavyatirekau paśyāma iti bhāvaḥ /
yadvā yadatra vākye devānprāṇaya itīndriyaprāṇanamuktam /
yacca prajāpatyupalakṣitānāṃ sakalajīvānāṃ bhogakāraṇatvam /
tadubhayamapyadhyātmamanvayavyatirekābhyāṃ mukhyasya dṛśyate na paramātmanaḥ /
ato yuktisaṃvādānmukhyaviṣayamevedaṃ vākyamiti /
nacātra pūrvavadananyathāsiddhaṃ kimapīśvaraliṅgamasti /
yena śrutibādhaṃ pratyeṣyāma iti pūrvapakṣaśeṣaḥ /
*3,541*
nanvevaṃ cenna sūtrametadācchādakamityatastasya tātparyamāha- atideśo hīti //
... atideśo hi tādṛśaḥ // MAnuv_1,1.241*d //
NYĀYASUDHĀ:
hiśabdo hetau /
evamadhikāśaṅkayā pūrvapakṣe prāpte sūtrakṛtā tādṛśaḥ pūrvoktasamānasya parihāranyāyasyātideśaḥ kṛto yasmāttasmāduktāśaṅkācchādakaṃ bhavatyevedaṃ sūtramiti yojyam /
yadvā kimanenādhikāśaṅkāvyutpādanena /
yathābhāṣyameva pūrvapakṣaḥ kiṃ na syādityatredamuktam /
tādṛśo hyatideśo yat āśaṅkāyā ādhikye sati parihārasya samānatvam /
yadyāśaṅkāyāṃ na viśeṣastarhi pūrveṇaiva parihṛtatvātprācīnanyāyātideśanamanarthakaṃ syāt /
pratyudāharaṇaṃ śaṅkāparihāre śāstrāparyavasānaprasaṅgāt /
yadi ca parihāro 'viśeṣito na syātkathaṃ tarhyata evetyatideśa iti mandavyutpādanārthamidamuktam /
bhāṣye 'pyasya sarvasyāpi svīkārārthaṃ prasiddherityāha /
*3,542*
atideśātharmāha- liṅgamiti //
liṅgaṃ balavadeva syāt ... // MAnuv_1,1.243(c) //
*3,542f.*
NYĀYASUDHĀ:
haririti vakṣyamāṇaṃ siṃhāvalokananyāyenātrāpi sambaddhyate /
tenaivaśabdasya sambandhaḥ /
athavā sautrasyaivaśabdasyānuvādena balavaditi vyākhyānam /
"śabdādeva pramitaḥ'; iti yathā /
yatastasmādityadhyāhāryam /
tataścāyamarthaḥ /
harirevātra prāṇaḥ syāt /
kutaḥ? yato 'tra vaiṣṇavaṃ liṅgaṃ śrūyate tasmāt /
"śrīśca te lakṣmīśca patnnayau'; iti sannihitavākye śrūyamāṇasya śrīlakṣmīpatitvasya manasāpyanyatrāśakyacintanasya balavattvāditi /
nanūktaṃ prāṇaśrutirapi niravakāśā /
śabdapravṛttinimittasya prāṇanādihetutvasyānvayavyatirekābhyāṃ mukhye dṛṣṭatvātparameśvare tadabhāvādityatrāpyetadevottaram /
prāṇanādihetutvaliṅgaṃ prāṇaśabdapravṛttinimitto dharma iti yāvat /
harāveva mukhyaṃ syānna mukhya iti /
*3,544*
kuto jīvanādihetutvaṃ harau mukhyam /
anvayavyatirekayorabhāvādityata āha- preraka iti //
... prerako 'syāpi yaddhariḥ // MAnuv_1,1.243(d) //
NYĀYASUDHĀ:
asya jīvanādermukhyādhīnatayā pratītasyāpītyaperarthaḥ /
yat yasmāt"śrutaḥ'; iti śeṣaḥ /
ayamarthaḥ /
mā bhūtāmanvayavyatirekāvīśvarasya jīvanādihetutāsādhakau /
tathāpi śrutibalātsetsyati /
na hyanvayavyatirekāveva kāraṇatāyāṃ pramāṇam /
tathā sati svargādāvagnihotrādeḥ kāraṇatā na syāditi /
tarhi pramāṇadvayabalād dvayorapi jīvanādihetutvena kuto harāveva tanmukhyamiti ca na vācyam /
yato 'sya mukhyasyāpi hariḥ prerakaḥ śrūyata iti /
mukhye kathaṃ na mukhyaṃ jīvanādihetutvamityasyāpyetadevottaram /
nahi parapreraṇayā bhavattasminmukhyamiti sambhavatīti /
*3,544f.*
athavā jīvanādihetutāsādhanāya yadanvayavyatirekānuvidhāyitvaṃ liṅgamuktaṃ tadviṣṇupakṣa eva mukhyaṃ syāt /
na mukhyapakṣa iti yojyam /
ubhayatra hetumāha- preraka iti //
yathā vāyuvikāraniṣṭhānvayavyatirekau tasya mukhyaśarīratvānmukhyaviṣayāvaṅgīkriyete /
tathāsya mukhyasyāpi hariḥ preraka iti tadviṣayāviti /
mukhye na mukhyaṃ liṅgamityasyāpyetadupapādakam /
ananyathāsiddhānvayavyatirekau hi kāraṇakḷptiṃ kurvate /
na ceha tathāsti /
yataḥ parameśvarāvasthānameva jīvanakāraṇam /
mukhyastu tadāyattastaccharīrarūpastasminnavasthite 'vatiṣṭhate nirgate nirgacchatīti /
saṃvadatīmaṃ sarvamapyarthaṃ śrutiḥ /
"na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana /
itareṇa tu jīvanti yasminnetāvupāśritau'; ityevaṃjātīyakā /
evameva yuktayānukūlyaparihārāyāpi"liṅgam'; ityādikameva yojanīyamiti /
*3,549*
atra kecit /
"prāṇasya prāṇaṃ prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ'; iti codāharanti /
tadayuktamityapare /
śabdabhedātprakaraṇavaśācca saṃśayānupapatteḥ /
yathā pituḥ piteti prayoge 'nyaḥ pitā ṣaṣṭhīnirdiṣyo 'nyaḥ prathamānirdiṣyaḥ pitāmaha iti gamyate /
tadvatprāṇasya prāṇamiti śabdabhedātprāṇādanyaḥ prāṇasya prāṇa iti niścīyate /
nahi sa eva tasyeti bhedanirdeśo bhavati /
yasya ca prakaraṇe yo nirdiśyate nāmāntareṇāpi sa eva tatprakaraṇanirdiṣya iti gamyate /
yathā jyotiṣyomādhikāre"vasante vasante jyotiṣā yajeta'; ityatra jyotiḥśabdo jyotiṣyomaviṣayo bhavati /
tathā parasya brahmaṇaḥ prakaraṇe"prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ'; iti śrutaḥ prāṇaśabdo vāyuvikāramātraṃ kathamavagamayet /
ataḥ saṃśayāviṣayatvānnaitadudāharaṇaṃ yuktam /
kintu"prastotaryā devatā prastāvamanvāyattetyupakramya śrūyate"katamā sā devatā'; iti /
"prāṇa iti hovāca /

sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti /
prāṇamabhyujjihate saiṣā devatā prastāvamanvāyattā'; ityetadudāharaṇavākyamiti /
*3,551*
etadapyayuktam /
saṃśayapūrvapakṣayoranutthānāt /
"nanu prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ'"prāṇasya prāṇam'; iti caivamādau brahmaviṣayaḥ prāṇaśabdo dṛśyate /
vāyuvikāre tu prasiddho lokavedayoḥ /
ataḥ prāṇaśabdena katarasyopādānamiti bhavati saṃśayaḥ /
maivam /
vāyuvikāre devatāśabdasya prastāvamantrāyattatvasya cāsambhavāt /
cetanasya hi devatāśabdo mantrādhiṣṭhānaṃ (natvaṃ)copapannam /
kiñcātra bhūtānāṃ saṃveśanamudgamanaṃ ca pārameśvaraṃ karma pratīyate /
tena pūrvavattadgrahaṇameva yuktam /
kutaḥ pūrvapakṣasyāvakāśaḥ /
yato vā imāni bhūtānīti hi sarvaprāṇinikāyasya brahmaṇyeva saṃveśanaṃ tata evodgamanaṃ ca śrāvayati /
"suptijāgarayorapi satā somya tadā sampanno bhavati'; ityādi /
*3,552*
nanu mukhye 'pi prāṇe saṃveśanodgamane dṛśyete /
"yadā vai puruṣaḥ svapiti prāṇaṃ tarhi vāgapyeti prāṇaṃ cakṣuḥ prāṇaṃ manaḥ prāṇaṃ śrotram /
yadā pratibuddhayate prāṇādevādhi punarjāyante'; iti /
evaṃ tarhi saṃśayaḥ syānna pūrvapakṣaḥ /
samabalatvāt /
kiñca"yadā vai puruṣaḥ'; iti śrutirapi mukhyaprāṇaviṣayeti kuto 'vagatam /
svāpakāle prāṇavṛttāvaparilupyamānāyāmindriyavṛttayaḥ parilupyante /
prabodhakāle ca prādurbhavantīti pratyakṣānuguṇyānmukhyaprāṇaviṣayatvaṃ prābalyaṃ ca niścīyata iti cenna /
indriyāṇāmatīndriyāṇāṃ mukhyaprāṇe saṃveśādgamanayorapratyakṣatvāt /
anumānamastviti cenna /
paramātmano 'pyaparilupyamānasya vidyamānatvenāvadāraṇānupapatteḥ /
*3,555*
kiñcendriyāṇāṃ mukhyaprāṇe saṃveśodgamanayoḥ śrutyanumānasiddhatve 'pi kimāyātaṃ savarbhūtasambandhinostayoḥ indriyasāratvāt bhūtānāṃ nāsaṅgatiriti cet /
kimetadanumānaṃ sambhāvānā vā /
nādyaḥ /
vyāptyabhāvāt /
dvitīye tu śrutyanumābhāsamūlasambhāvanāmātreṇa śrutibādhayā pūrvapakṣa iti subhāṣitam /
nanvādityo 'nnaṃ codgīthapratihāradevate tāvadbrahmaṇo 'nye /
tatsā(myā)mānyāt prāṇasyāpi na brahmatvamiti pūrvapakṣo 'stviti cenna /
nirṇāyakābhāva eva prāyapāṭhasyānusaraṇīyatvāt /
spaṣṭaṃ cātra pārameśvaraṃ karmetyuktam /
anyathā chatracāmarādyasādhāraṇaliṅgasadbhāve 'pi samāntasannidhimātreṇa rājā na rājā syāt /
kathaṃ cāvadhāritamādityo 'nnaṃ ca na brahmeti /
śrūyate hi tatrāpi"sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyādityamuccaiḥ santaṃ gāyanti'; ityādi brahmaliṅgam /
"annameva pratiharamāṇāni'; iti tu prāyapāṭhādupajīvanārthaṃ grāhyam /
tasmātsaṃśayapūrvapakṣayorasambhavānnedamudāharaṇam /
kintu nyāyavidāmagresareṇānantavedavidā bhāṣyakṛtopāttameveti siddham /
[======= JNys_1,1.VIII: jyotiradhikaraṇam =======]
*3,558*
jyotiś caraṇābhidhānāt

1.1.25

jyotiścaraṇābhidhānādityatrādhikāśaṅkā bhāṣya eva darśitā /
yadāhāgnisūktatvāditi /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ prāṇādhikaraṇam //
[======= JNys_1,1.IX: gāyatryadhikaraṇam =======]
*3,559*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ gāyatṛyadhikaraṇam //
tena vaktavyābhāvāduttaraṃ gāyatṛyadhikaraṇameva vivriyate /
adhivedagatāśeṣanāmnāmupalakṣaṇasya vedamātustraivarṇikadvitīyajanmani jananyā gāyatṛyāḥ prādhānyena tannāmnaḥ samanvayaṃ pratipādayituṃ sūtram- chandobhidhānaśceti cenna tathā cetorpaṇanigadāttathā hi daśarnamiti //
// oṃ chandobhidhānānneti cenna tathā cetorpaṇanigadāttathā hi darśanāt oṃ //
chando 'bhidhānān neti cen na tathā ceto'rpaṇanigadāt tathā hi darśanam

1.1.244

chandogāḥ paṭhanti /
gāyatrī vā idaṃ bhūtamityādi /
tatra saṃśayaḥ /
kiṃ gāyatrī brahma kiṃ(vā) idaṃ bhūtamityādi /
tatra saṃśayaḥ /
kiṃ gāyatrī brahma kiṃ (vā) varṇasamāveśalakṣaṇo mantra iti /
mantra eveti tāvatprāptam /
kutaḥ /
gāyatrīśabdasya chandoviśeṣe prasiddhatvāt /
nanvetadapi pūrvanyāyenaiva parihṛtamityato 'bhyadhikāśaṅkayā pūrvapakṣayati- nityatvāditi //
nityatvādeva śabdasya tatsvabhāvaḥ kathaṃ hareḥ
NYĀYASUDHĀ:
bhavedākāśādiśabdānāṃ paramātmaparatvam /
anyagatasya śabdapravṛttinimittasyeśvaraparatantratvena tatra mukhyavṛttyayogāt /
yadyapi vivaratvādikaṃ kāraṇataḥ svarūpato 'pyanāgantukam /
tathāpi dharmiṇa evākāśāderutpattivināśavato janmasthitilayeṣvīśvarādhīnatve dharmasyāpi tathābhāvo 'varjanīyaḥ /
na cākāśo 'nādinitya iti yuktam /
ātmana ākāśaḥ sambhūta ityādiśrutivirodhāt /
yastvanādirvāyamākāśaḥ'; ityukto 'vyākṛtākāśaḥ so 'nādinityo 'pi na tatra pūrvapakṣiṇo vivakṣitaḥ /
bhūtaprakaraṇatvāt /
nacaivaṃ prakṛte sambhavati /
gāyatrīśabdapravṛttinimittaṃ hi gānatrāṇakartṛtvam /
yathā'ha śrutiḥ /
gāyati ca trāyate ca tasmādgāyatrīti tatra gānakartṛtvaṃ nāma arthapratipādakatvam /
trāṇakartṛtvaṃ cādhyetṛṇāṃ pāpādrakṣaṇaśaktiḥ /
tadubhayamapi kathaṃ kena prakāreṇa hareḥ adhīnaṃ syāt /
na kenāpi /
tathā hi /
vivaratvādivaddharmiṇā sahaiva tadadhīnaṃ vā syāt /
dhvanivatsvayameva vā /
nādyaḥ /
dharmiṇaḥ śabdasya vedasya nityatvādanāditvācca /
dharmiṇa eva nityatve tena saha parādhīnatvaṃ kuta iti evārthaḥ /
na dvitīyaḥ /
arthapratipādānādiśaktestatsvabhāvatvāt /
*3,567f.*
kathaṃ prasiddhabahulaśabdānāmayathārthatā

1.1.245

NYĀYASUDHĀ:
kiñcākāśādivākye santi pārameśvarāṇi liṅgānīti yuktaṃ tatra tadāśrayaṇam /
nacātra tathāvidhaṃ kimapi paśyāmaḥ /
pratyuta"gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ'"vāgvai gāyatri'; ityādayaḥ śabda eva prasiddhā bahavaḥ śabdāḥ śrūyante /
kathaṃ ca teṣāṃ, vinā balavadbādhakopanipātena (anyathārthatā) anyārthatā kalpayituṃ yuktā /
avyavasthāprasaṅgāt /
naca chandasaḥ sarvātmakatvānupapattiḥ /
brahmaṇo 'pi sāmyāt /
*3,569*
nanviyameva gāyatrī vākyaśeṣe jyotiṣṭvena paṭhyate /
"atha yadataḥ parodivo jyodirdīpyate'; ityādinā /
jyotiśca pūrvādhikaraṇe brahmeti nirṇītam /
maivam /
pūrvādhikaraṇodāhṛtavākyoktasya jyotiṣo brahmatve 'pyatra tadanupapatteḥ /
tatra hi karṇādividūratvamuktam /
atra punastadetaddṛṣṭaṃ ca śrutaṃ ceti tadviparītam /
yujyate ca jyotiriti padaṃ chandasi /
tatparyāyasya"tejo vai brahmavarcasaṃ gāyatri'; iti tejaḥśabdasya tatra darśanāt /
astu vā"atha yadataḥparodivo jyotiḥ'; ityuktaṃ jyotirbrahma /
tathāpi gāyatrī chanda eva /
upadeśabhedena bhinnaprakaraṇatvāditi /
athavātrāpyatha yadataḥparo diva iti vākyokte jyotiṣi sandehaḥ /
kiṃ brahmotānyaditi /
upakrame gāyatrīśabdaśravaṇādanyaditi prāptam /
nanu gāyatrīśabdasyākāśādiśabdavadīśvaraparatvopapatteḥ kimanenetyato nityatvādityādinābhyadhikāśaṅkeyamukteti /
etadācchādakatvenādhikaraṇatātparyamāha- iti cediti //
iti cet taddharereva bāhulyācchrutiliṅgayoḥ
NYĀYASUDHĀ:
tatra brūma ityadhyāhāryam /
tat jyotiḥprakaraṇaṃ gāyatrīprakaraṇaṃ ca harereva pratipādakam /
naca gāyatrīpadavirodhaḥ /
yataḥ tat harereva vācakam /
katham /
yasmāt tat gāyatrīpadapravṛttinimittaṃ mukhyato harereva /
anyagataṃ ca harerevādhīnam /
naca jyotiṣo brahmatve dṛṣṭatvādyanupapattiḥ /
yataḥ tat adhiṣṭhānādidvārā karṇādividūrasyaiva harerupapadyate /
nacopadeśabhedānupapattiḥ /
yatastaddivaḥ paratvaṃ divi sthitatvaṃ ca vivakṣābhedāddherereva yujyate /
kuta etat //
śrutiliṅgayorbāhulyāt //
tathā hi"tato jyāyāṃśca pūruṣaḥ'; /
"yadvaitadbrahma'"ya etāmeva brahmopaniṣadaṃ veda'; iti śrutayaḥ /
liṅgāni ca gānatrāṇakartṛtvaṃ, bhūtādipādatvam,"etāmeva nātiśīyante'; iti sarvottamatvamityādīni /
ata eva śrutiliṅgabāhulyāt tat prasiddhabahulaśabdajātamapi //
harereveti //
*3,572*
nanūktamatra nityā gāyatrī pravṛttinimittaṃ ca tatsvabhāvaḥ /
tatkathaṃ hareradhīnamityata āha- tādṛśatvācceti //
tādṛśatvācca tacchakter ...

1.1.26

NYĀYASUDHĀ:
pūrveṇa sambandhaḥ /
hetusamuccaye caśabdaḥ /
tādṛśī khalvīśvaraśaktiḥ /
yannityānityasvabhāvāsvabhāvasarvaviṣayā /
anyathā sarveśvaratvahāneḥ /
atha tasyāḥ śakteḥ kiṃ śakyamiti cet /
tatsvarūpasattaiva /
anādisiddhā seti cet /
satyam /
anādīśvaraśaktayaiveti vadāmaḥ /
uktaṃ cātra pramāṇamiti /
*3,573*
apare tu jyotiścaraṇābhidhānādityādyekamevādhikaraṇaṃ vyācakṣate /
tadayuktam /
atha yadataḥ paro divo jyotiriti vākye caraṇābhidhānābhāvāt /
caraṇābhidhānādityasya pādābhidhānādityartha iti cet /
bhūtādipādavyapadeśopapatteś caivam

1.1.27

upadeśabhedān neti cen nobhayasminn apy avirodhāt

1.1.245

evaṃ tarhi bhūtādipādavyapadeśopapatteścaivamiti punaruktaṃ syāt /
na syāt /
tātparyabhedāt /
tathā hi /
pūrvasminvākye tāvānasya mahimeti catuṣpādbrahma nirdiṣyam /
tatra yaccatuṣpado brahmaṇastripādasyāmṛtaṃ divīti dyusambandhirūpaṃ nirdiṣyam tadeveha dyusambandhātpratyabhijñāyate /
tatparityajya prākṛtaṃ jyotiḥ kalpayataḥ prakṛtahānāprakṛtaprakriye prasajyetāmityatrābhipreyate /
tatra tu bhūtādipādavyapadeśabalena prakṛtasya brahmatvopapādanamiti /
ucyate /
evaṃ hi vyākuvartā prakṛtapratyabhijñānaṃ jyotiṣo brahmatve hetuḥ uttarā tu trisūtrī prakṛtasya brahmatvopapādiketyuktaṃ syāt /
tathāca śrutahānāśrutakalpane syātām /
anyathā jyotiḥ pratyabhijñānādityeva brūyāt /
laghu caivaṃ spaṣṭaṃ ca sūtraṃ syāt /
pādābhidhānādityeva vā vadet /
śrutyanugamo hyevaṃ sati syādityuktamevopapannamiti /
// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ gāyatṛyadhikaraṇam //
*3,576*
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ pādāntyaprāṇādhikaraṇam //
// oṃ prāṇastathānugamāt oṃ // nanvata eva prāṇa ityanenaivaitadgatārtham /
tā etāḥ śīrṣaṃcchriyaḥ śritā ityādivākyāntaraviṣayatvānneti cenna /
uktottaratvāt /
abhyadhikāśaṅkāsadbhāvānneti cenna /
adarśanāt /
sadbhāve vā tadanantaramevārambhaṇīyatvādityato nirantarādhikaraṇasiddhāntanyāyopajīvyadhikāśaṅkayā pūrvapakṣamāha- bāhulya iti //
... bāhulye śrutiliṅgayoḥ

1.1.246

anyasya mukhyavācyatvamiti ...

1.1.28

NYĀYASUDHĀ:
pūrvādhikaraṇe hi gāyatṛyādyanyavāciśabdabāhulyasadbhāve 'pi śrutiliṅgabāhulyāśrayaṇena gāyatrī paramātmaiveti nirṇītam /
asti cātrāpi parakīyaśrutiliṅgabāhulyam /
tathāhi /
cakṣurādibhiḥ sahapāṭhastāvatpradhānasya brahmaṇo nopapadyate /
naca kiñcidatra brahmaṇo jñāpakamasti /
yenāpradhānaprāyapāṭhasyāpavādaḥ syāt /
yujyate /
cendrajīvamukhyaprāṇānām /
indrasya hastādhiṣṭhāturindriyatvāt /
jīvasyendriyajanyaphalāśrayatvāt /
mukhyasya ca sarvendriyasvāmitvāt /
prāṇo vā ahamasmyaṣa itīndraśrutiḥ /
tā ahiṃsantetyādinoktāni prāṇavivādo, dehādutkramaṇapraveśau, tato dehapātotthāne, prāṇasaṃvādaśceti mukhyaprāṇaliṅgāni /
tathā taṃ śataṃ varṣāṇyabhyārcaditi śatāyuṣṭvaṃ prāṇo vaṃśa iti cakṣurādīnprati vaṃśatvamiti jīvaliṅgāni /
sati caivamanyadīyayoḥ
śrutiliṅgayorbāhulye 'nyasyendrādeḥ prāṇaśabdavācyatvaṃ yuktam /
anyathoktanyāyasyānaikāntyāpātāt /
naca vākyabhedo doṣaḥ ananyagatikatayā prāptatvāditi /
amukhyayā vṛttyātra mukhyaprāṇasya vācyatvaṃ siddhāntināpyabhyupagamyata ityato mukhyetyuktam /
itiśabdaḥ śaṅkāsamāptidyotakaḥ /
[======= JNys_1,1.X: antimaprāṇādhikaraṇam =======]
*3,578*
siddhāntayatsūtraṃ vyākhyāti- tanneti //
// oṃ prāṇastathānugamāt oṃ //
prāṇas tathānugamāt

1.1.247

... tannātragasya hi /
viṣṇoreva tu liṅgāni prāṇasthāni tu sarvaśaḥ // MAnuv_1,1.246b-d //
prāṇasaṃvādapūrvāṇi mukhyato jīvagāni ca /
abhyārcacchatavarṣāṇi prāṇavaṃśatvamityapi

1.1.29

*3,579*
NYĀYASUDHĀ:
kintu brahmaṇa eva prāṇaśabdamukhyavācyatvamiti śeṣaḥ /
kutaḥ /
brahmaśabdānugamāt /
pārameśvaraliṅgānugamācceti bhāvaḥ /
athavā bāhulya ityādikameva siddhāntavākyam /
brahmaviṣayayoḥ śrutiliṅgayorbāhulye vidyamāne yadanyasyendrādeḥ prāṇaśabdamukhyavācyatvaṃ pūrvavādinoktam- tanneti //
nanu ca śrutiliṅgabāhulyādevānyasya mukhyavācyatvamityuktam /
satyam /
tathāpyastyatra vaiṣamyam /
niravakāśaśrutiliṅgabāhulyena hi prāgatra ca nirṇayaḥ kṛtaḥ /
etāni tu sāvakāśānītyāha- atragasyeti //
indrādigatasya /
hiśabdo hetvarthaḥ /
tasmānneti pūrveṇa sambandhaḥ /
pramāṇaprasiddhidyotako vā /
ādyastuśabdo nyāyaviśeṣasūcakaḥ /
prāṇasthāni prāṇasambandhitayā pratītāni /
punastuśabdo 'pyarthe /
indriyaviṣayāṇyapīti śrutirapīti vā /
naca mañceṣu puruṣasambandhanibandhanaṃ krośanamivāmukhyānīśvare liṅgānīti śaṅkanīyam /
antargatasya tasyaiva tattatkartṛtvādityāśayena mukhyata ityuktam /
śataṃ varṣāṇītyato 'pi parastāditiśabdo yojyaḥ /
prāṇavaṃśatvaṃ prāṇāṃścakṣurādīnprati vaṃśatvam /
etena na vakturityādisūtratātparyamuktaṃ bhavati /
na vaktur ātmopadeśād iti ced adhyātmasaṃbandhabhūmā hy asmin

1.1.248

*3,580*
kecidatra kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadīndrapratardanākhyāyikāyāṃ śrutaṃ"prāṇo 'smi prajñātmā'; ityādivākyamudāharanti /
teṣāṃ vakturiti na śrutyanugatam /
vaktṛtvaṃ hīndrasyātmopadeśādityanenaiva labdham /
naca vakturitīndrapratipattyartham /
tasya tadapratyāyakatvāt /
asmākaṃ tu viśiṣṭaṃ śastraṃ śaṃsiturviśvāmitrasya nendro 'nyathopadeṣyumarhatīti yuktidyotanāya sārthakamiti /
*3,582*
pādārthamupasaṃharati- tasmāditi //
tasmādanyatragaiḥ śabdairuktanyāyaiḥ samantataḥ /
eko nārāyaṇo devo bhaṇyate nātra saṃśayaḥ

1.1.249

NYĀYASUDHĀ:
anyatragairnāmātmakairiti śeṣaḥ /
tasmādityasyaiva vivaraṇamuktanyāyairiti /
ukto nyāyo yeṣu te tathoktāḥ /
samantataḥ sarvavedagataiḥ /
eko mukhyārthaḥ //
nātra saṃśaya iti //
lakṣaṇayāyaṃ samanvayo 'bhidhīyata iti keṣāñcinmataṃ mukhyavṛttyeti siddhāntaḥ /
ato vipratipatteratra saṃśayo na kāryo nirṇāyakasyoktatvādityarthaḥ /
athavokte 'pi nyāye 'nādivāsanānimitto 'nyasya mukhyavācyatvaviṣayaḥ saṃśayo na kārya ityanenācaṣṭe /
*3,583*
sarvajñakalpena tattvopadeśāya pravṛvena bhagavatā'cāryeṇaivaṃ sūtreṣu vyākhyāteṣu śiṣyāṇāmetāvanmātrārthānyetānīti pratītiḥ syāt /
tāṃ nirākartumāha- vāsudevādīti //
vāsudevādirūpeṇa caturmūrtiśca sarvaśaḥ /
athavā pañcamūrtiḥ sa prokto 'dhikaraṇaṃ prati

1.1.250

pratisūtraṃ pratipadaṃ pratyakṣaramathāpi vā
*3,583f.*
NYĀYASUDHĀ:
vāsudevāditvenetyarthaḥ /
caśabdo vakṣyamāṇapakṣāntarasamuccayārthaḥ /
prathamapādānte kathanādasminneva pāda iti bhāti /
tannirāsāyoktam- sarvaśaḥ //
sarveṣvapi pādeṣu athaveti nipātasamudāyaḥ pakṣāntare /
pañcamūrtirnārāyaṇāditvena /
pratiśabdo vīpsāyāṃ karmapravacanīyaḥ /
athāpi veti trayo nipātā yathākramaṃ pratisūtramityādibhistribhiḥ sambaddhayate /
atreyaṃ mūrtiḥ pratipādyata iti kathaṃ jñāyata ityata āha- tairiti //
*3,584*
taistairyuktiśrutinyāyaviśeṣair ...
NYĀYASUDHĀ:
nyāyaśabdaḥ prakāravacanaḥ /
śrutiliṅgavyatiriktanyāyārtho vā /
tasyāṃ tasyāṃ mūrtau prasiddhairliṅgaiḥ śrutisamākhyādivyāvartakaivirveko jñātavya iti śeṣaḥ /
nanu caturmūrtiḥ pañcamūrtirveti pratyadhikaraṇaṃ pratisūtraṃ vā pratyakṣaraṃ veti ca vastuvikalpaḥ kathamityata āha- yogyateti //
... yogyatā yathā

1.1.251

NYĀYASUDHĀ:
sarve 'pi pakṣāḥ sūtrakṛto vivakṣitāḥ /
puruṣāṇāṃ yogyatānatikrameṇa pratīyante /
tadapekṣayā vikalpo yujyata iti yojyam /
evamalaukikārthatvaṃ kutaḥ sūtrāṇāmityata āha- bṛhattantreti //
bṛhattantrapramāṇena ...

1.1.252

NYĀYASUDHĀ:
evamarthatvaṃ sūtrāṇāṃ jñeyamiti śeṣaḥ /
bahvartha iti vakṣyamāṇaṃ cā(vā)'tra sambaddhayate /
tarhi kasmāttathā na vyākhyāyata ityata āha- bahvarthamapīti //
... bahvarthamapi saṅgrahāt /
ucyate narabuddhīnāmapi kiñcidgrahārthataḥ // MAnuv_1,1.251b-d //
NYĀYASUDHĀ:
sūtrajātamiti śeṣaḥ /
ucyate vyākhyāyate /
buddhiśabdasya jñānārthatve graho grāhyaṃ bhāvapradhāno nirdeśaḥ /
grāhyatvamevārthaḥ prayojanaṃ tasmai /
mano 'rthatve grahaṇaṃ grahaḥ /
*3,586*
na caivaṃ sūtrārthaleśavyākhyānaparo 'yaṃ grantha ityanādaraṇīya ityāśayenāha- grantha iti //
grantho 'yamapi bahvartho ...
NYĀYASUDHĀ:
samagrārthavyākhyānamakurvannapi /
ayamityuktatvātsatyapi tasminpunarasya viracanādbhāṣyamalpārthamiti nāśaṅkanīyamityāha- bhāṣyaṃ ceti //
... bhāṣyaṃ cātyarthavistaram
NYĀYASUDHĀ:
atiśayitenārthena vistaro yasyeti vyadhikaraṇabahuvrīhigarmakatvāt /
bahvarthatvamanayoranupalambhabādhitamiti cenna /
vyākhyānasāmagrīvaikalyanimittatvāttadanupalambhasyetyāśayenāha- bahujñā eveti //
bahujñā eva jānanti viśeṣaṇārthametayoḥ
NYĀYASUDHĀ:
evaṃ prāsaṅgikamuktavopapāditasyānyatraprasiddhanāmasamanvayasya phalaṃ lakṣaṇasiddhimupasaṃharati- tasmāditi //
tasmānmahāguṇo viṣṇurnāmnāyapunaruktitaḥ

Original text: Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc