ન્યાયસુધા · અધ્યાય 1.2

ન્યાયસુધા:
સકલવેદગતસમસ્તનામવાચ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
કથં તન્માત્રેણ મહાગુણત્વમ્ ।
નામ્નાં યૌગિકત્વાદપુનરુક્તિતશ્ચેતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમત્પૂર્ણપ્રમતિભગવત્પાદસુકૃતેરનુવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રગુણજયતીર્થાખ્યયતિના ।
કૃતાયાં ટીકાયાં વિષમપદવાક્યાર્થવિવૃતાવયં પૂર્વે ઽર્(વા)ધ્યાયે પ્રથમચરણઃ પર્યવસિતઃ ॥
અધ્યય 1, પદ 2
*3,590*
॥ અથ પ્રથમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_1,2.ઇ: સર્વગતત્વાધિકરણમ્ =======]
દ્વિતીયપાદસ્ય પૂર્વોત્તરપાદભેદસ્ય સ્વસ્મિન્નેકવાક્યતાયાશ્ચ સિદ્ધયે પ્રતિપાદ્યમર્થં દર્શયતિ- લિઙ્ગાત્મકાનામિતિ ॥
લિઙ્ગાત્મકાનાં શબ્દાનાં વૃત્તિર્નારાયણે પરે ।
ચિન્ત્યતે ... ॥ મનુવ્_1,2.1અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
લિઙ્ગં ધર્મઃ સ આત્મેવાત્મા પ્રવૃત્તિનિમિત્તં યેષાં તે લિઙ્ગાત્મકાઃ ।
સ્વરૂપાર્થો વાઽત્મશબ્દઃ ।
નિમિત્તનિમિત્તિનોરભેદોપચારાત્ ।
સકલવેદગતાનામન્યત્રપ્રસિદ્ધાનામિતિ શેષઃ ।
*3,592*
નન્વતીતપાદે સમન્વિતા અપિ લિઙ્ગાત્મકા એવ ।
યૌગિકત્વાત્ ।
અન્યથા ગુણપૂર્ત્યલાભેન સમન્વયસમર્થનવૈયર્થ્યાત્ ।
નચ પ્રકરણગતગુણલાભેન સાર્થક્યાત્ ।
વચનવૃત્ત્યઙ્ગીકારવૈફલ્યાત્ ।
ઉક્તં ચ યચ્છબ્દા યોગવૃત્તય ઇતિ ।
તત્કથમયં વિભાગઃ ।
સત્યમ્ ।
તથાપ્યન્યત્રપ્રસિદ્ધત્વાદિવદાપાતપ્રતીત્યનુરોધેનેયમુક્તિરિત્યદોષઃ ।
વૃત્તિર્લક્ષણાદિરપિ ભવતીત્યતઃ પરે મુખ્યાર્થ ઇત્યુક્તમ્ ।
તથાચ મુખ્યવૃત્તિરિતિ લભ્યતે ।
ચિન્ત્યતે સમર્થ્યતે ઽસ્મિન્પાદ ઇતિ શેષઃ ।
*3,594*
॥ ઓં સર્વત્રપ્રસિદ્ધોપદેશાત્ ઓં ॥
કેચિન્મનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપ ઇત્યુક્તં મનોમયત્વાદિનોપાસ્યત્વં પરમાત્મનઃ પ્રતિપાદયિતુમિદમધિકરણમિતિ વ્યાચક્ષતે ।
તદસદિત્યાશયવાનાહ- સર્વગત્વમિતિ ॥
સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્

... સર્વગત્વં તુ પ્રથમં પ્રવિચાર્યતે

ન્યાયસુધા:
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
એતમસ્યામેતં દિવીત્યાદિવાક્યોક્તં સવર્ગતત્વમેવાત્ર પાદે પ્રથમં પરમેશ્વરસ્ય સમર્થ્યતે ।
નતુ મનોમયત્વાદિનોપાસ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
સત્યકામત્વાદિપરમેશ્વરધર્માણાં સ્ફુટપ્રતિભાસત્વેન સન્દેહાદ્યનુપપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
નનુ મનોમયત્વાદયઃ શારીરધર્મા અપિ પ્રતીયન્ત ઇતિ ચેન્ન ।
તેષામાનન્દમયાધિકરણન્યાયેન સાવકાશત્વાત્ ।
ચરમપ્રતીતેનાપિ નિરવકાશેન પ્રથમપ્રતીતસ્ય સાવકાશસ્યાન્યથાત્વોપપત્તેઃ ।
*3,596*
નનુ કથં તર્હ્યસ્માકમપિ ચક્ષુર્મયત્વાદીનિ પૂર્વપક્ષપ્રાપકાણિ ।
ઉચ્યતે ।
હેત્વન્તરેણ પૂર્વપક્ષે સત્યભ્યુચ્ચયમાત્રત્વેન તેષામુપન્યાસઃ ।
યથા પરસ્યેક્ષત્યધિકરણે પ્રાયપાઠે નિરસ્તે ઽપ્યભ્યુચ્ચયમાત્રત્વેન પ્રાણાધિકરણે તદુપન્યાસઃ ।
*3,598*
સર્વગતત્વપ્રતિપાદનસ્ય પ્રકૃતોપયોગં દશર્યતિ- તત્રેતિ ॥
તત્ર તત્ર સ્થિતો વિષ્ણુસ્તત્તચ્છક્તિપ્રબોધકઃ
*3,599*
ન્યાયસુધા:
પ્રબોધનં કાર્યાભિમુખીકરણમ્ ।
તત્કિં દૂરે સ્થિતઃ શક્તિપ્રબોધને ન શક્તો યેન તત્રતત્ર તિષ્ઠતીત્યત ઉક્તમ્- દૂરતો ઽપીતિ ॥
દૂરતો ઽપ્યતિરિક્તઃ સ લીલયા કેવલં પ્રભુઃ

ઇતિ જ્ઞાપયિતું ...

ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ સ પ્રભુર્વિષ્ણુર્દૂરતો ઽપિ તત્તચ્છક્તિપ્રબોધને ઽતિશક્તસ્તથાપિ કેવલં લીલયા તત્રતત્ર સ્થિતસ્તત્તત્તચ્છક્તીનાં પ્રબોધકો ભવતીતિ જ્ઞાપયિતું સર્વગતત્વમિહ પ્રવિચાર્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સ્વનિર્ગમપ્રવેશાભ્યાં દેહપાતનોત્થાપનમિત્યાદ્યા મુખ્યપ્રાણાદિશક્તયસ્તદન્તર્ગતભગવદાયત્તા ઇતિ પ્રાગુક્તમ્ ।
તદનુપપન્નમ્ ।
ભગવતઃ સર્વગતત્વાભાવાત્ ।
શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યં ખલુ (હિ) તત્ ।
શાસ્ત્રં ચૈતમસ્યામિત્યાદિકમન્યપરમિત્યાશઙ્કયોક્તાર્થસમર્થનાય સર્વગતત્વમત્ર હરેરુપપદ્યત ઇતિ ।
અથવા ન સર્વગતત્વં હરેરુપપાદનીયમ્ ।
તસ્યાનન્દાદિવત્સ્રષ્ટૃત્વાદિવદ્વા ગુણત્વાભાવાદિત્યાશઙ્કય ન સવર્ગતત્વં નામ સર્વસંયોગિત્વમાત્રમિહ વિવક્ષિતમ્ ।
કિં નામ તત્તચ્છક્તિપ્રેરકત્વેન ।
અતસ્તદુપપાદનમુપપદ્યત ઇત્યનેનોચ્યતે ।
અથવા ન સર્વગતત્વમત્ર પ્રતિપાદનીયમ્ ।
અદૃશ્યત્વાદ્યધિકરણે તસ્ય પ્રતિપાદયિષ્યમાણત્વાદિત્યાશઙ્કય તત્ર સવર્ગતત્વમાત્રમત્ર તુ તત્તચ્છક્તિપ્રબોધકત્વમિતિ તાત્પર્યભેદો ઽનેનોચ્યતે ।
અથવા અન્તર્યામ્યધિકરણે પૃથિવ્યાદિષુ સ્થિતેવર્ક્ષ્યમાણત્વાન્નેદમારમ્ભણીયમિત્યાશઙ્કયાત્ર શક્તિપ્રેરકત્વેન તત્ર તુ સત્તાદિપ્રદત્વેન તત્તદન્તર્ગતત્વમુચ્યત ઇત્યનેનાચષ્ટે ।
અથવા અન્તઃસ્થત્વાધિકરણેનેદં ગતાર્થમિત્યાશઙ્કય તત્ર ચન્દ્રાદિકતિપયપદાર્થાન્તરસ્થિતત્વમ્ અત્ર તુ સર્વપદાર્થાન્તર્ગતત્વમભિધીયત ઇતિ પ્રતિપાદ્યભેદમેતેનાહ ।
અથવા ।
સર્વગતત્વં નામ સર્વમૂર્ત(દ્રવ્યસંયોગિત્વં વા) પરમમહત્પરિમાણયોગિત્વં વા (સુ)પ્રસિદ્ધમ્ ।
તદત્ર યદિ સાધ્યં સ્યાત્તદા ઽર્ભકૌકસ્ત્વાદિત્યાક્ષેપાનુપપત્તિરદૃશ્યત્વાદ્યધિકરણેન ગતાર્થતા એ(?)ચેત્યાશઙ્કય સર્વગતત્વમન્યથાનેન વ્યાચષ્ટે ।
*3,601*
તત્તચ્છક્તિપ્રબોધક ઇતિ કથમ્ ।
કર્તરિ ચેતિ સમાસપ્રતિષેધાત્ ।
ન ।
યાજકાદિભિશ્ચેતિ પ્રતિપ્રસવાત્ ।
યદ્વા ।
પ્રકૃષ્ટો બોધો યસ્માદિતિ વા પચાદ્યજન્તત્વેન વા પ્રબોધઃ ।
શક્તીનાં પ્રબોધઃ શક્તિપ્રબોધઃ ।
તતશ્ચ"અજ્ઞાતઃઽ; ઇતિ કપ્રત્યય ઇતિ ।
*3,604*
અત્ર સૂત્રમ્- કર્મકર્તૃવ્યપદેશાચ્ચેતિ ॥
અસ્યાર્થઃ ।
આત્માનં પરસ્મૈ શંસતીતિ શંસનક્રિયાયામાત્મનઃ સર્વગતસ્ય કર્મત્વેન શરીરસ્ય કર્તૃત્વેન વ્યપદેશાચ્ચ ન શારીરો ઽયં સર્વગતઃ ।
એકસ્યાં ક્રિયાયાં કર્મકર્ત્રોરેકત્વાયોગાત્ ।
નહિ દેવદત્તઃ છિદાયાં કર્તા કર્માપિ ભવતીતિ ।
તત્ર કિં કર્મકર્તૃભાવો ભેદવ્યાપ્ત ઉત નેતિ ।
નાદ્યઃ ।
નિયામકાભાવેન વ્યાપ્તેરનિશ્ચયાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
ક્રિયાશ્રયઃ કર્તેતિ તાવત્પ્રસિદ્ધમ્ ।
પરસમવેતક્રિયાજન્યફલશાલિકમરેત્યુચ્યતે ।
યથા દેવદત્તસમવેતગતિક્રિયાફલસંયોગશાલી ગ્રામઃ ।
ક્રિયાફલશાલિત્વેનૈવ કર્મત્વે સંયોગશાલિનો દેવદત્તસ્યાપિ તત્પ્રસઙ્ગઃ ।
તથાત્વે ચ દેવદત્તં ગ્રામં ગચ્છતીતિ દ્વિતીયા સ્યાત્ ।
અતો લક્ષણવિરોધાત્કર્મકર્ત્રોર્ભેદો નિયત ઇતિ ।
*3,606f.*
મૈવમ્ ।
યતો દેવદત્તો ગ્રામં ગચ્છતિ તસ્યાપિ દેવદત્તસમવેતગતિક્રિયાફલવિભાગશાલિત્વેન કર્મત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથાચ દેવદત્તઃ કૌશામ્બીં પાટલીપુત્રં ગચ્છતીતિ પ્રયોગઃ સ્યાત્ ।
કિં ચાનાગતાદિવિષયેચ્છાદિક્રિયાફલશાલિત્વમનાગતાદેર્નાસ્તીતિ તત્કર્મત્વં ન સ્યાત્ ।
નહિ તદભાવે તત્ર ફલોત્પાદઃ સમ્ભવતિ ।
મા ભૂદિતિ ચેન્ન ।
ઇચ્છાદીનાં સકર્મકત્વવ્યાઘાતાત્ ।
તદ્વાચિનો દ્વિતીયાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગ(ગશ્ચ)ગાચ્ચ ।
વર્તમાને ઽપિ ઘટાદૌ ન જ્ઞાનાદિજન્યં ફલમુપલભ્યતે ।
તથાહિ ।
ન તાવજ્જ્ઞાતતા ।
નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
ઇચ્છાદીનાં તદજનકત્વાચ્ચ ।
નાપિ સંસ્કારાદિકમ્ ।
તસ્યાત્મન્યેવોત્પાદાત્ ।
નાપિ વ્યવહારઃ ।
વ્યવહારાદિરૂપસ્ય તસ્ય કર્તૃનિષ્ઠત્વાત્ ।
ઉપાદાનાદિરૂપસ્યોપેક્ષણીયાવ્યાપ્તેઃ ।
તસ્માત્ક્રિયાસ્વાતન્તૃયં કર્તૃત્વમ્ ।
તદ્વિષયત્વં ચ કર્મત્વમિતિ વાચ્યમ્ ।
નચ તયોઃ કમપિ વિરોધં પશ્યામઃ ।
અન્યથા કર્મકર્તાપિ દુર્લભઃ સ્યાત્ ।
કિં ચાસ્તિ તાવત્કારકાન્તરસમાવેશઃ ।
કાંસ્યપાતૃયાભુઙ્ક્તે કાંસ્યપાતૃયાં ભુઙ્ક્ત ઇત્યાદિપ્રયોગદર્શનાત્ ।
તથા કર્મકર્ત્રોરપિ સમાવેશે કો વિરોધઃ ।
*3,610f.*
નનુ ચ દૃશ્યતે તાવત્કર્મકર્ત્રોર્ભેદઃ ।
નચ વ્યભિચારો દૃશ્યતે ।
તેન વ્યાપ્તિનિશ્ચય ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
દર્શનાદર્શનમાત્રસ્ય વ્યાપ્ત્યનિશ્ચાયકતાયા વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
નચ વ્યભિચારાદર્શનમપિ ।
મામહં જાનામીતિ તદ્દર્શનાત્ ।
અન્યથા(ઽઽત્મ)સાક્ષાત્કારાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ નિત્યાનુમેય એવાત્મા ।
સાક્ષાત્કારસ્યાપન્હોતુમશક્યત્વાત્ ।
કશ્ચિદાહ માનસપ્રત્યક્ષાવસેયો ઽયમાત્મા ।
તથાપિ કર્તૃતૈવાસ્ય, ન કર્મતા ।
આત્મકર્તૃકે ઽહંપ્રત્યયે પ્રતિભાસમાત્રેણ તદાપરોક્ષ્યસિદ્ધેરિતિ ।
તત્ કર્મતાતિરિક્તાનિરુક્તેઃ ।
રિક્તમેવ વચનમ્ ।
કિં ચાહમિતિપ્રત્યયઃ સકર્મકો ન વા ।
નેતિ પક્ષો ઽનુભવવિરુદ્ધઃ ।
જાનાતેઃ સદા સકર્મકત્વાવચભાસાચ્ચ ।
આદ્યે કિમસ્ય કર્મેતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન તાવદાત્માતિરિક્તમ્ ।
ઘટાદાવહંપ્રત્યયાદર્શનાત્ ।
આત્મસમ્બન્ધિ સુખાદિકમિતિ ચેન્ન ।
તન્માત્ર(સ્ય) કર્મતાયામાત્માસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અહં સુખમિત્યાદિવ્યવહારપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
અથ જ્ઞાનાશ્રયઃ કર્તા સુખાદિવિશિષ્ટઃ કર્મેતિ ચેત્, (ન) ।
આગતં તર્હ્યંશતઃ કર્મકત્રોરૈક્યમ્ ।
કિં ચ યુઞ્જાનસ્ય નિરુપાધિકમાત્માનં પશ્યતો ઽહંપ્રત્યયો નાન્યકર્મક ઇત્યકર્મકો વાઽત્મકર્મકો વાભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
ગત્યન્તરાભાવાત્ ।
*3,614*
અપરસ્તુ ઘટાદિસન્નિકૃષ્ટેન ચક્ષુરાદિનોપજનિતં વિજ્ઞાનં ત્રિતયપ્રકાશરૂપં કર્મતયા વિષયમ્ ।
સ્વપ્રકાશતયા સ્વરૂપમ્ ।
આશ્રયતયાઽત્માનં વ્યવસ્થાપયતીતિ નાત્મનઃ કર્મતા, નાપિ તત્સાક્ષાત્કારાસિદ્ધિરિત્યાહ ।
સ પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કિમિદં જ્ઞાનસ્ય સ્વપ્રકાશત્વં નામેતિ ।
સ્વકર્મકપ્રકાશત્વમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ વૃશ્ચિકભિયા પલાયમાનસ્યાશીવિષમુખે નિપાતઃ ।
યત્સ્વલક્ષરમાત્રાધીનવિરોધં કર્મકર્તૃભાવં પરિહર્તું સર્વલોકાવસિતવિરોધં ક્રિયાકમર્ભાવમભ્યુપૈતિ ।
ક્રિયા હિ કર્મકારકજન્યેષ્યતે ।
નચ જન્યજનકયોરેકતોચિતા ।
અન્તર્ભાવિતપૂર્વાપરભાવિત્વાત્તસ્યાઃ ।
નચ તદેવ સ્વાત્માનં પ્રતિ પૂર્વમપરં ચેતિ યુજ્યતે ।
પ્રકાશાન્તરાનપેક્ષસિદ્ધ(દ્ધિ)ત્વં સ્વપ્રકાશત્વમિતિ ચેન્ન ।
ઘટાદેરપિ સ્વપ્રકાશતાપાતાત્ ।
નહિ ઘટાદયઃ સ્વસિદ્ધૌ પ્રકાશાન્તરમપેક્ષન્તે, કિં નામ પ્રકાશમેવ ।
સ્વાતિરિક્તપ્રકાશાનપેક્ષસિદ્ધ(દ્ધિ)ત્વમિતિ ચેન્ન ।
સ્વાપેક્ષાભાવેન સ્વાતિરિક્તવિશેષણવૈયર્થ્યાત્ ।
પ્રકાશાનપેક્ષસિદ્ધત્વમિતિ ચેન્ન ।
વ્વ્યાઘાતાત્ ।
શશવિષાણાદેરપિ (એવં) સિદ્ધિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
સ્વવ્યવહારહેતુપ્રકાશત્વમિતિ ચેન્ન ।
સ્વવિષય એવ વ્યવહારહેતુત્વદર્શનેનાસ્વવિષયસ્ય
સ્વવ્યવહારહેતુતાનુપપત્તેઃ ।
તદ્ગુણસંવિજ્ઞાનબહુવ્રીહ્યાદિકં તુ નોદાહરણ(ણીય)મ્ ।
ગુણસ્યાપિ સમાસવિષયતાઙ્ગીકારાત્ ।
*3,616f.*
કિઞ્ચાત્મા ન ચાક્ષુષજ્ઞાને ઽવભાસતે ।
અરૂપિદ્રવ્યત્વાદાકાશવત્ ।
અન્યથા રૂપિત્વપ્રસઙ્ગઃ ।

કમર્તયા પ્રકાશે રૂપોપયોગ ઇતિ ચેન્ન ।
પ્રકાશમાનં કર્મતયૈવ પ્રકાશત ઇતિ વદન્તં પ્રતિ વિશેષણવૈયર્થ્યાત્ ।
એતેનાનુમાને ઽપિ પ્રયોજકાન્તરાશઙ્કા નિરસ્તા ।
કિં ચાત્મા યદિ તદવિષયો ઽપિ તત્ર પ્રકાશતે ।
હન્ત તર્હિ રૂપજ્ઞાને રસો ઽપિ કસ્માન્ન પ્રકાશતે ।
અનાશ્રયત્વાદિતિ ચેત્ ।
તત્ કિં યાવજ્જ્ઞાનસમ્બન્ધિ જ્ઞાને પ્રકાશતે, કિંવાઽશ્રય એવ ।
આદ્યે ચક્ષુરાદાવતિપ્રસઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયે ઽપિ નિયામકં વાચ્યમ્ ।
નહિ ઘટો ઽયમિત્યાત્માવભાસતે ।
ઘટમહં જાનામીતિપ્રત્યયસ્તુ ઘટજ્ઞાનવિશિષ્ટાત્મકર્મકો ઽન્ય એવ ।
આત્મસિદ્ધિસ્તુ કર્મતયાપિ ભવિષ્યતીતિ ।
એતેન સ્વપ્રકાશતયાઽત્મસિદ્ધિરપિ પરાસ્તા ।
સ્વકમર્કપ્રકાશવત્ત્વતદ્રૂપત્વાતિરિક્તયાસ્તસ્યા નિરૂપયિતુમશક્યત્વાત્ ।
તદેવં કર્તૃકર્મભાવો ન ભેદવ્યાપ્ત ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
*3,620*
કર્મકર્તૃવ્યપદેશાચ્ ચ

તથાચ કથં હેતુત્વેનોપાદાનમિત્યત આહ- કર્મેતિ ॥
... કર્મકર્ત્રોરુત્સર્ગતો ભિદા
ન્યાયસુધા:
યાવેકસ્યાં ક્રિયાયાં કર્મકર્તારૌ તયોર્ભેદ ઇત્યસ્ત્યેવ વ્યાપ્તિઃ ।
કિં ત્વૌત્સર્ગિકી ।
નતુ ધૂમસ્યેવાગ્નિના સઙ્કોચાનર્હેત્યર્થઃ ।
તતઃ કિં લબ્ધમિતિ ચેદ્દોષદ્વયં પરિહૃતમિતિ ક્રમેણાહ- અભેદો ઽપીતિ ॥
અભેદો ઽપિ વિશેષે સ્યાદ્ બલી સો ઽપ્યનપોદિતઃ

*3,620f.*
ન્યાયસુધા:
યસ્માત્કર્મકર્ત્રોરુત્સર્ગત એવ ભિદા, તસ્માદ્વિશિનષ્ટિ સ્વવિષયમુત્સર્ગવિષયાદ્વયવચ્છિનત્તીતિ વિશેષો ઽપવાદસ્તસ્મિન્સત્યભેદો ઽપિ સ્યાત્ ।
તથાચ મામહં જાનામી(ત્યાદ્યુ)ત્યુપપન્નં ભવતિ ।
યતશ્ચોત્સર્ગો ઽપ્યપવાદાભાવે બલી સ્વસાધ્યસાધને સમર્થઃ ।
ન ચાસ્તિ પ્રકૃતે ઽપવાદઃ ।
તસ્માદત્ર હેતુત્વેનોપદાનમપિ યુજ્યતે ।
યથા હિ ન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનીત્યૌત્સર્ગિકો ભૂતહિંસાનિષેધો ઽગ્નીષોમીયપશુહિંસાવિધિનાપોદ્યતે ।
ભવતિ ચાનપોદિતે બ્રહ્મહિંસાદ્યકરણીયત્વે પ્રમાણમ્ ।
નન્વેવં તર્હિ પ્રમેયત્વાનિત્યત્વયોરપ્યેવં વક્તું શક્યત એવ ।
પ્રમેયત્વસ્યાનિત્યત્વેનૌત્સર્ગિકી વ્યાપ્તિઃ ।
અપવાદેન ત્વાકાશાદૌ નિત્યત્વમ્ ।
અપવાદાભાવાચ્છબ્દાદાવનિત્યત્વસાધકતેતિ ।
તતશ્ચાનૈકાન્તિકતોચ્છેદઃ સ્યાત્ ।
મૈવમ્ ।
સામાન્યવિષયેણ હિ પ્રમાણેનાર્થે પ્રતીતે સતિ વિશેષવિષયેણાપવાદો ભવતિ ।
તતશ્ચ સર્વતઃ પ્રસક્તા બુદ્ધિસ્તદ્વિષયં પરિત્યજ્યાન્યત્ર વિશ્રામ્યતિ ।
નચ સર્વભૂતહિંસાનિષેધસ્યેવ પ્રમેયત્વાનિત્યત્વવ્યાપ્તેઃ કેનાપિ પ્રમાણેન પ્રાપ્તિરસ્તિ ।
કિં નામ પ્રમેયત્વં, નિત્યત્વાનિત્યત્વાભ્યાં સહવ્યવસ્થિતમેવોપલભ્યત સતિ ન તત્ર(અપિ) ઉત્સર્ગાપવાદન્યાયસ્યાવકાશઃ ।
એવં તર્હિ કર્મર્કતૃભાવો ઽપિ ભેદાભેદાભ્યાં સહ વ્યવસ્થિત એવોપલબ્ધ ઇતિ કથમત્રાપ્યુત્સર્ગાપવાદન્યાયસ્યાવકાશઃ ।
મૈવમ્ ।
પ્રત્યક્તવપરાક્તવરૂપો હિ કર્તૃકર્મભાવઃ ।
સ તાવદાપાતતો વિરોધાદ્ભેદેન ઘટનીયો વા વિશેષેણ વા ।
તત્ર ભેદો મુખ્યઃ, વિશેષસ્તુ પ્રતિનિધિરિત્યુક્તમ્ ।
નચ મુખ્યપ્રતિનિધ્યોઃ સમકક્ષ્યતયા પ્રતિભાસો ભવતિ ।
અતો ભેદઃ સામાન્યતઃ પ્રાપ્નોતિ વિશેષસ્ત્વપવાદેનેતિ યુક્તમુક્તમ્ ।
યથા ચાનુગતસામાન્યાભાવે ઽપ્યુત્સર્ગાપવાદન્યાયસમ્ભવસ્તથા વક્ષ્યામઃ ।
સોપાધિકસમ્બન્ધસ્ય સાધનાઙ્ગતાભાવવત્ સોપાધિકવ્યભિચારસ્યાપિ ન દૂષણાઙ્ગત્વમિતિ કિમત્રાલૌકિકમ્ ।
વક્ષ્યતે ચૈતદિતિ ।
*3,624*
સર્વગતત્વમત્રાધિકરણે પ્રતિપાદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્કિં તન્માત્રમુતાન્યોપલક્ષણમ્ ।
આદ્યે સૂત્રાણાં વિશ્વતોમુખત્વહાનિઃ ।
શાસ્ત્રાપર્યવસાનં ચાપદ્યેત ।
દ્વિતીયે તૂપાધિર્વક્તવ્યઃ ।
અન્યથાધિકરણાન્તરાભાવપ્રસઙ્ગાદિત્યતઃ પ્રથમાધિકરણોપાધિં વદન્પ્રસઙ્ગાત્સર્વાધિકરણોપાધીનાહ- એતદિતિ ॥
એતદ્ ભાવાભિધં લિઙ્ગં ક્રિયાલિઙ્ગે તતઃ પરમ્ ।
અન્તર્યામ્યન્તરશ્ચેતિ ક્રિયાભાવાખ્યમુચ્યતે

અદૃશ્યત્વાદ્યભાવાખ્યં શ્રુતિર્લિઙ્ગાધિકા પરા

ન્યાયસુધા:
એતત્સર્વગતત્વં ભાવાભિધં સત્તાભિધમ્ ।
યાવન્તઃ શબ્દાઃ ક્વચિત્પ્રતીકે સ્થિતિવાચિનસ્તે સર્વે ઽપ્યનેનોપલક્ષ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
ક્રિયે ચ તે લિઙ્ગે ચ ।
તતઃ પ્રથમાધિકરણાત્પરં દ્વાભ્યામ્"અત્તા ચરાચરગ્રહણાત્ઽ,"ગુહાં પ્રવિષ્યાવાત્માનૌ હિ તદ્દર્શનાત્ઽ; ઇત્યેતાભ્યામધિકરણાભ્યાં ચિન્ત્યેતે ।
નન્વેકમધિકરણં વ્યર્થમ્ ।
ન વ્યર્થમ્ ।
અ(ભ્ય)ધિકાશઙ્કયા પ્રત્યવસ્થાનાત્ ।
"અન્તર ઉપપત્તેઃઽ; ઇત્યન્તર્યામ્યધિદૈવાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્ઽ; ઇતિ ચાધિકરણદ્વયેન ક્રિયાપ્રધાનકભાવાખ્યં લિઙ્ગમુચ્યતે પ્રતિપાદ્યતે ।
અત્રાપિ પૂર્વવન્નાન્યતરાધિકરણવૈયર્થ્યમ્ ।
અત એવ ક્રિયા ક્રિયયા ભાવો ભાવેન વ્યાખ્યાયત ઇતિ પરાસ્તમ્ ।
"અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃઽ; ઇત્યત્રોક્તમદૃશ્યત્વાદિલિઙ્ગમભાવાખ્યમ્ ।
પરા પરસ્મિન્"વૈશ્વાનરઃ સાધારણશબ્દવિશેષાત્ઽ; ઇત્યધિકરણે પ્રતિપાદ્યા શ્રુતિર્નામ ન તુ લિઙ્ગમ્ ।
તર્હિ પાદાન્તર્ભાવો ન સમ્ભવતીત્યત ઉક્તમ્- લિઙ્ગાધિકેતિ ॥
લિઙાન્યધિકાનિ સમાનાધિકરણાનિ યયા સા લિઙ્ગાધિકેતિ ।
યથા પ્રથમપાદે ઽન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાદિતિ લિઙ્ગનિર્ણયો બહુનામસમન્વયલાભાર્થઃ તથા બહુલિઙ્ગસમન્વયલાભાર્થો નામવિચારો ઽત્ર ન વિરુદ્ધયત ઇતિ ।
સાક્ષાત્પ્રકર(ણ)ણિનિષ્ઠત્વાત્ શ્રુતેરુપાદાનં ચોપપદ્યતે ।
સા ચ સૂક્તાદિવ્યાવર્તકાગ્ન્યાદિશબ્દોપલક્ષણમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
॥ ઇતિ સર્વગતત્વાધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_1,2.ઇઇ: અત્તૃત્વાધિકરણમ્ =======]
*3,628*
॥ અથ અત્તૃત્વાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં અત્તા ચરાચરગ્રહણાત્ ઓં ॥
અત્તા ચરાચરગ્રહણાત્

અત્ર"યસ્ય બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચોભે ભવત ઓદનઃ ।
મૃત્યુર્યસ્યોપસેચનં ક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃઽ; ઇતિ વાક્યમુદાહૃત્ય, અત્તારં કેચિદ્વૃત્તિકારા વિચારિતવન્તઃ ।
તદ્વિહાય"સ યદ્યદેવાસૃજત તત્તદત્તુમધ્રિયતેઽ; ઇતિ વાક્યમુદાહૃત્ય અત્તારં વ્યચીચરદ્ભગવાન્ ભાષ્યકારઃ ।
કશ્ચાત્ર વિશેષઃ ।
ઉચ્યતે ।
અત્ર"અત્તુમધ્રિયતેઽ,"અત્તિઽ; ઇતિ ચ અત્તા સાક્ષાત્પ્રતીયતે ।
તત્ર તુ ઓદનોપસેચનપદાભ્યામુપલક્ષણીયઃ ।
અદ(દિ)ધાત્વનુગતિશ્ચાત્ર ।
ન ચોપલક્ષિતે નિયમો ઽસ્તિ ।
કિઞ્ચ ચરાચરગ્રહણાદિતિ હેતુરત્ર સર્વં વાત્તીતિ કણ્ઠોક્તઃ ।
તત્ર તુ બ્રહ્મક્ષત્રમૃત્યુપદૈશ્ચરાચરસ્યોપલક્ષણમિત્યસ્તિ મહાન્વિશેષઃ ।
નન્વેવં તર્હિ શ્રુત્યનુગમાય સર્વગ્રહણાદિતિ કુતો ન કૃતમ્ ।
અસ્તિ પ્રયોજનં ચરાચરગ્રહણસ્ય ।
સર્વગ્રહણાદિત્યુક્તે શક્નોતિ પૂર્વવાદી વદિતુમ્ ।
અદિતિરપિ સર્વસ્ય સ્વભોજ્યસ્યાન્નપાનાદેર્ભોક્ત્રીતિ ।
તત્ર નાયં સર્વશબ્દઃ સઙ્કુચિતવૃત્તિઃ ।
કિં નામ"સ તયા વાચાઽ; ઇત્યાદિપૂર્વવાક્યપર્યાલોચનયા ચરાચરવાચીતિ વક્તવ્યમ્ ।
તદેતદનેન દ્યોતયતીતિ ।
*3,630*
યદસ્મિન્નધ્યાયે સમન્વીયતે તત્સર્વં લક્ષણત્વેન પ્રકૃતમિત્યાનન્દમયાધિકરણાન્તે ઽભિહિતમ્, લક્ષણં ચ લક્ષ્યેણ બ્રહ્મણાભિન્નમિતિ લક્ષણસૂત્રે પ્રતિપાદિતમ્ ।
અત્ર ચ ક્રિયાલિઙ્ગસમન્વય ઇત્યુક્તમ્ ।
તથાચાદનાદિક્રિયાણાં પરમેશ્વરસ્વરૂપત્વમુક્તમિતિ તદાક્ષિપતિ- અનિત્યત્વાદિતિ ॥
અનિત્યત્વાત્ ક્રિયાણાં તુ કથમેવ સ્વરૂપતા

ન્યાયસુધા:
તુશબ્દઃ સર્વગતત્વાદિવ્યવચ્છેદાર્થઃ ।
સો ઽપિ ચોદ્યસ્યાત્રાવકાશસમ્ભાવનાર્થઃ ।
કથમિત્યાક્ષેપે ।
કથમેવ ન કથઞ્ચિદપીત્યર્થઃ ।
સ્વરૂપતા પરમેશ્વરસ્વરૂપતા ।
પરમેશ્વરસ્ય હિ નિત્યત્વં જન્માદિસૂત્રલબ્ધમ્ ।
સ્વયમનિત્યસ્ય સકલકારણત્વાનુપપત્તેઃ ।
યત્ખલુ યસ્ય જનકં ન તસ્યાસૌ જનકો, યચ્ચ તસ્ય વિનાશકં ન તસ્યાસૌ વિનાશક ઇતિ ।
ક્રિયાણાં ત્વનિત્યત્વં સુપ્રસિદ્ધમ્ ।
તથા ચ નિત્યાનિત્યયોઃ કથમભેદઃ સ્યાત્ ।
વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભાવભેદાવ્યભિચારાત્ ।
અન્યથા જગતિ ભેદાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તતો યદિ નામ સર્વગતત્વાદીનાં યાવદ્દ્રવ્યભાવિનામભેદઃ તથાપિ ન ક્રિયાણામસૌ યુજ્યત ઇતિ ।
*3,632*
પરિહરતિ- ઇતિ ચેદિતિ ॥
ઇતિ ચેત્ સ વિશેષો ઽપિ ક્રિયાશક્તયાત્મના સ્થિરઃ
*3,632f.*
ન્યાયસુધા:
નેત્યધ્યાહારઃ ।
કુતઃ ।
ન કેવલમીશ્વરઃ સ્થિરો ઽપિ તુ સ તદીયો વિશેષો ધર્મો ઽપિ ક્રિયારૂપઃ સ્થિતરો યત ઇતિ શેષઃ ।
અત્ર(તુ) ક્રિયાસ્થિરેત્યેતાવદેવ વક્તવ્યં વિશેષ ઇતિ તુ ક્રિયાયાઃ પરમેશ્વરૈક્યે ઽપ્યુક્તવક્ષ્યમાણન્યાયેન તદ્ધર્મતયાપ્યઙ્ગીકરણીયેતિ જ્ઞાપયિતુમ્ ।
ન કેવલં સ વિશેષઃ સર્વગતત્વાદિઃ સ્થિરઃ, કિન્તુ ક્રિયાપિ પારમેશ્વરી સ્થિરા યત ઇતિ વા યોજ્યમ્ ।
અનેન ક્રિયાયા અપિ નિત્યત્વપ્રતિજ્ઞાનેન વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્યાસિદ્ધિરુક્તા ।
તથાહિ ।
ઈશ્વરસ્ય સંહરણાદિક્રિયાણામનિત્યત્વં કિં પ્રમાણબલાદઙ્ગીક્રિયતે, ઉત નિત્યત્વે બાધકસદ્ભાવાત્, અથવા તત્સાધકપ્રમાણાભાવાત્ ।
નાદ્યઃ ।
ઈશ્વરસ્ય તત્ક્રિયાયાશ્ચ અપ્રત્યક્ષત્વેન તદનિત્યત્વસ્ય પ્રત્યક્ષેણ પ્રત્યેતુમશક્યત્વાત્ ।
લિઙ્ગાભાવેનાનુમાનાનુપપત્તેઃ ।
ક્રિયાત્વં લિઙ્ગમિતિ ચેત્, તત્કિં ધાત્વર્થત્વમ્ પરિસ્પન્દત્વં વા ।
નાદ્યઃ ।
જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નૈઃ સત્તયા ચ વ્યભિચારાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
સર્વક્રિયાણામપરિસ્પન્દત્વેન ભાગાસિદ્ધત્વાત્ ।
ઈશ્વરપરિસ્પન્દપક્ષીકારેત્વાશ્રયાસિદ્ધેઃ ।
પરેણ તસ્યાનઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
અઙ્ગીકારે ઽપ્યનૈકાન્ત્યમ્ ।
ક્વચિદનીશ્વરપરિસ્પન્દાનામપિ નિત્યત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
ક્રિયાત્વસ્ય નિત્યત્વેન વિના વૃત્તૌ બાધકાભાવાદપ્રયોજકતા ચ ।
કાર્યત્વેન સોપાધિકત્વં ચ ।
તસ્યાપિ સાધને બાધઃ ।
પ્રમાણસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
અસત્યાવરણાદૌ પ્રાગૂર્ધ્વં ચાનુપલમ્ભો લિઙ્ગમિતિ ચેત્ ।
અનુપલમ્ભઃ કિં પ્રત્યક્ષેણોત પ્રમાણમાત્રેણ ।
નાદ્યઃ ।
યોગ્યતયા વિશેષણે ઽસિદ્ધેઃ ।
અન્યથા ગગનાદિના વ્યભિચારાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વસિદ્ધિઃ ।
આગમાદિનોપલબ્ધેઃ ।
એતેનાવરણાદ્યભાવે સતિ કદાચિદેવોલબ્ધિરપિ પ્રત્યુક્તા ।
વર્ણનિત્યત્વવાદે ઽનૈકાન્ત્યાચ્ચ ।
કિઞ્ચ નિત્યો ઽપિ ઈશ્વરપરિસ્પન્દઃ કદાચિદભિવ્યક્તેઃ કદાચિદેવોપલભ્યત ઇત્યઙ્ગીકારે ન બાધકં પશ્યામઃ ।
વ્યક્તિરપ્યાદિગ્રહણેન ગૃહ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
સન્દિગ્ધવિશેષણાસિદ્ધેઃ ।
અસ્તુ તર્હિ ફલાનુપલમ્ભો લિઙ્ગમિતિ ચેન્ન ।
સર્વથાનુપમ્ભસ્યાસિદ્ધત્વાત્ ।
ન હીશ્વરપરિસ્પન્દક્રિયા કદાપિ ન સંયોગવિભાગલક્ષણં ફલં જનયતીતિ યુજ્યતે ।
તથા સતિ પરિસ્પન્દત્વાનુપપત્તેઃ ।
નિત્યસંયોગવિભાગજન્માનુપલબ્ધેરિતિ ચેન્ન ।
નિત્યગુણાદિના વ્યભિચારાત્ ।
કદાચિદેવ સંયોગાદિજન્મ વિવક્ષિતમિતિ ચેત્ ।
તથાપિ ગગનાદિના વ્યભિચારઃ ।
કદાચિદેવ સંયોગાદ્યસમવાયિકારણત્વમસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
કદાચિદિતિ વિશેષણવૈયર્થ્યાત્ ।
તત્પરિત્યાગે ઽપ્યસમવાયિકારણત્વસ્ય દુર્નિરૂપત્વેનાસિદ્ધેઃ ।
*3,638*
કિઞ્ચ દ્વિતન્તુકારમ્ભકે(વયવે)તન્તૌ કર્મોત્પન્નં તન્ત્વન્તરાદ્વિભાગં કરોતિ ।
તતો દ્વિતન્તુકારમ્ભકસંયોગવિનાશઃ ।
તન્નાશે દ્વિતન્તુકવિનાશઃ ।
અથેદાનીં તન્તોઃ કાર્યસંયુક્તપ્રદેશવિભાગઃ ।
તતશ્ચોત્તરદેશસંયોગઃ ।
તસ્માત્કર્મણો વિનાશ ઇતિ પરેષાં પ્રક્રિયા ।
એવં ચ યથાનેકકાલવર્તિન્યપિ ક્રિયા કદાચિત્સંયોગાદ્યારભતે ન યાવત્સત્ત્વમ્ ।
તથા નિત્યાપિ કદાચિત્સંયોગાદ્યારભતાં કો વિરોધઃ ।
સામાન્યવત્ત્વે સત્યસ્મદાદિબાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વં હેતુરસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
વિશેષ્યાસિદ્ધેઃ ।
બાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યસજાતીયત્વસ્ય પરમાણ્વાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
કિઞ્ચ વર્ણનિત્યત્વે સ્ફુટો ઽસ્ય વ્યભિચારઃ ।
નાપ્યાગમાદીશ્વરક્રિયાનિત્યતાવગતિઃ ।
સ હીશ્વરક્રિયાનિત્યેત્યેવમાત્મકો વા, સ ઇમાન્લોકાનસૃજતેત્યેવમાત્મકો વા ।
આદ્યસ્તુ નોપલભ્યતે ।
દ્વિતીયસ્તુ સ ઐક્ષત સો ઽકામયતેત્યાદિના તુલ્યઃ ।
તત્ર યદિ ક્રિયાયા અનિત્યત્વં, જ્ઞાનાદેરપિ કુતો ન ભવેદિતિ ।
અસ્તુ તર્હિ નિત્યત્વે બાધકસદ્ભાવાદિતિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ ।
તથા હિ ।
યદિ સૃષ્ટિસમયે ઽપિ સંહારક્રિયા વિદ્યેત તદા તથૈવ શ્રુત્યાદાવુપલભ્યેત ।
જનનવિનાશૌ ચ ઘટસ્ય યુગપત્પ્રસજ્યેયાતામ્ ।
કિઞ્ચ યદીશ્વરક્રિયા નિત્યા સ્યાત્તર્હિ ક્રિયાયાઃ સંયોગવિભાગૌ પ્રતિ અનપેક્ષકારણત્વાત્તદુત્પત્તિસાતત્યપ્રસઙ્ગઃ ।
અપિ ચેશ્વરક્રિયા સંયોગવિભાગૌ કરોતિ ન વા ।
નેતિ પક્ષે ક્રિયાત્વં વ્યાહન્યેત ।
આદ્યે ઽપિ કિં સ્વસત્તોત્તરક્ષણે ઉત વિરમ્ય ।
નાદ્યઃ ।
સ્વસત્તાયા ઇદં પ્રથમતાભાવેન સંયોગાદિવિશેષસ્ય વિવક્ષિતક્ષણાદપિ પૂર્વમુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પૂર્વોત્તરાવસ્થયોરવિશિષ્ટસ્ય વિરમ્યવ્યાપારાયોગાત્ ।
ઉત્તરસંયોગસ્ય કર્મવિનાશકત્વેન કૃતસંયોગસ્ય કર્મણો ઽવસ્થાનાનુપપત્તેશ્ચેત્યત ઉક્તં શક્તયાત્મનેતિ ।
અયમર્થઃ ।
તત્તત્કાર્યજનનશક્તિરેવ ક્રિયેત્યુચ્યતે ।
અતઃ તેન રૂપેણ સ્થિરા સા યદા વ્યજ્યતે તદા વ્યવહારાલમ્બનં તત્તત્કાર્યજનની ચ ભવતીતિ ન કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ ।
ક્રિયા શક્તયાત્મના વ્યક્તિશક્તિરૂપેણ કારણેનેતિ વા ।
*3,641*
નનુ કેયં શક્તેર્વ્યક્તિર્નામ ।
ન તાવત્પ્રતીતિઃ ।
ઈશ્વરાપેક્ષયા નિત્યસિદ્ધત્વેનોક્તદોષાનુશક્તેઃ ।
પરાપેક્ષયા કદાપ્યભાવાત્ ।
ભાવે ઽપિ કાર્યોત્પાદસ્ય તદનપેક્ષત્વાત્ ।
અત એવ નાવરણનિવૃત્તિર્વ્યક્તિરિતિ ।
મૈવમ્ ।
વ્યક્તિશબ્દેન શક્તેરેવાવસ્થાવિશેષસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
તત્ર યત્તાવદુક્તમ્ ।
યદિ સૃષ્ટિસમયે ઽપિ સંહારક્રિયા સ્યાત્તદા તથા વ્યવહ્રિયેતેતિ ।
તદસત્ ।
વ્યક્તિરૂપેણૈવ વ્યવહારાલમ્બનત્વાત્ ।
યદપિ જનનવિનાશૌ યુગપત્સ્યાતામિતિ તદપિ વ્યક્તયવસ્થાયામેવ શક્તેર્જનકત્વાદનુપપન્નમ્ ।
યચ્ચ ક્રિયાયા નિત્યત્વે સંયોગવિભાગોત્પત્તિસાતત્યપ્રસઞ્જનં તદપ્યેવમેવ પરિહૃતમ્ ।
કિંચૈવં પટસામગ્ષાઃ પટોત્પત્તાવનપેક્ષ(કારણ)ત્વાત્પટોત્પત્તિસાતત્યં સ્યાત્ ।
નનુ કિં સામગ્રી તમેવ પટં પુનર્જનયતુ(યેત્), ઉત પટાન્તરમ્ ।
નાદ્યઃ ।
પટપ્રાગભાવસ્યાપિ સામગ્રીનિવિષ્ટત્વાત્તસ્ય ચ પટોત્પત્ત્યા વિનષ્ટત્વેન સામગ્ષા વિકલત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પૂર્વપટેન પ્રતિબદ્ધત્વાત્ ।
તત્કથં પટોત્પત્તિસાતત્યમ્ ।
સત્યમ્ ।
સમમેતત્પ્રકૃતે ઽપીતિ ।
યદપીશ્વરક્રિયા સંયોગવિભાગૌ કરોતિ ન વેતિ પૃષ્ઠમ્ ।
તત્ર કરોતીતિ બ્રૂમઃ ।
કુવર્ન્તી ચ વિરમ્યૈવ ।
નચ તદનુપપત્તિઃ ।
વ્યક્તયા વિશિષ્ટત્વાત્ ।
અન્યથાવયવક્રિયાપ્યુત્તરદેશસંયોગં સ્વોત્પત્ત્યુત્તરક્ષણ એવ કુર્યાત્ ।
નચ કૃતસંયોગસ્ય કર્મણો ઽવસ્થાનાનુપપત્તિઃ ।

અનિત્યક્રિયાસુ તદ્વયવસ્થોપપત્તેઃ ।
*3,643*
નનુ સંહારકાલે ક્રિયા વ્યક્તા (અથ) ન વા ।
ન ચેત્કથં તત્ર વ્યવહારો ઽર્થક્રિયા વા ।
આદ્યે કથં સૃષ્ટિવ્યવહારાદ્યભાવઃ ।
મૈવમ્ ।
વ્યક્તેરપ્યવાન્તરાનન્તવિશેષવત્તાઙ્ગીકારાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- સવિશેષો ઽપીતિ ॥
એવમનઙ્ગીકારે પરેષામપિ સમાનઃ પ્રસઙ્ગઃ ।
પારમેશ્વરસ્ય જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નલક્ષણસ્ય સંહારવ્યાપારસ્ય નિત્યત્વાત્ ।
નિત્યમપિ પરમેશ્વરેચ્છાદિકં સહકારિસદ્ભાવ એવ કાર્યકારીતિ ચેન્ન ।
સહકારિણમપિ નિત્યત્વાત્, પરમેશ્વરેચ્છાદ્યાયત્તત્વાચ્ચ ।
નેચ્છાદિમાત્રં સંહારાદિકારણં કિન્તુ સઞ્જિહીર્ષાદિકમ્ ઉત સંહારાદિવિશેષવિશિષ્ટં તદેવ ।
નાદ્યઃ ।
અનભ્યુપગમાત્ ।
તત એવ સંહારાદિસિદ્ધાવિચ્છાદિકલ્પનાવૈયર્થ્યાચ્ચ ।
સઞ્જિહીર્ષાદેશ્ચ નિત્યાનિત્યવિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
સતિ સંહારાદૌ સઞ્જિહીર્ષાદિકં તતઃ સંહારાદિરિતિ પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ સ્વરૂપસતા સંહારાદિનેચ્છાદિકમુપધીયતે ।
કિન્તુ વિષયભૂતેનેતિ ચેત્ ।
સંહારાદિવિષયતા કિમાગન્તુકી, અથવા નિત્યેતિ વક્તવ્યમ્ ।
નાદ્યઃ ।
ગુણેષ્વાગન્તુકધર્મોત્પત્તેરનભ્યુપગમાત્ ।
દ્વિતીયે તુ સર્વદા સંહારાદિપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માચ્છક્તિવ્યક્તિરૂપતા સર્વથાનુસરણીયા ।
સા ચ સમા ક્રિયાયામપીતિ ।
*3,646*
નનુ પારમેશ્વરી જ્ઞાનાદિલક્ષણા સંહારાદિક્રિયા પરેણાપિ નિત્યેત્યઙ્ગીકૃતમ્ ।
પરિસ્પન્દલક્ષણા તુ નાસ્ત્યેવ ।
તસ્માદ્વયર્થો ઽયં પ્રયત્નઃ ।
મૈવમ્ ।
પરિસ્પન્દાભાવે પ્રમાણાભાવાત્ ।
પરમમહત્પરિમાણમસ્તીતિ ચેત્, ન, અણુ મધ્યમપરિમાણાભ્યાં સત્પ્રતિપક્ષત્વાત્ ।
નચ, તે ન સ્તઃ ।
પરમમહત્ત્વે ઽપિ તથા વક્તું શક્યત્વાત્ ।
"અણોરણીયાન્મહતો મહીયાન્ ઇતિ દ્વયોરપિ શ્રૌતત્વાત્ ।
અણોરણીયસ્ત્વમપ્રત્યક્ષત્વોપલક્ષણમિતિ ચેત્ ।
મહતો મહત્ત્વમપિ પરમપૂજ્યત્વમિતિ કિં ન સ્યાત્ ।
વિરોધાદુભયાઙ્ગીકારો નોચિત ઇતિ ચેત્ તર્હિ પ્રથમપ્રાપ્તત્વાદણુત્વમેવ ગ્રાહ્યમ્ ।
પરિહરિષ્યતે ચાયં વિરોધ ઇતિ ।
*3,648*
શક્તિતા વ્યક્તિતા ચેતિ વિશેષો ઽપિ ...
ન્યાયસુધા:
નનુ (ચ)ક્રિયાયાઃ શક્તિવ્યક્તિરૂપે પરસ્પરં ભિન્ને ઽભિન્ને વા ।
આદ્યે શક્તિરેવ નિત્યા ક્રિયાત્વનિત્યેત્યાપન્નમ્ ।
દ્વિતીયે ત્વનિવૃત્તઃ સદા વ્યવહારાદિપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ- શક્તિતેતિ ।
અભિન્ને એવ શક્તિવ્યક્તી ।
ન ચોક્તદોષઃ ।
યતસ્તત્ર શક્તિતેતિ વ્યક્તિતેતિ ચ વિશેષો ઽપ્યસ્તિ ।
સચ ભેદકાર્યનિર્વાહક ઇતિ ચ પ્રાગેવોક્તમિતિ ।
સ ચ વિશેષઃ પરસ્પરં વિશેષિણા ચ યદિ ભિન્નઃ, તદા શક્તિવ્યક્તયોરપિ કિં ભેદો ન સ્યાત્ ।
અથાભિન્નઃ પુનર્વ્યવહારાદિસાઙ્કર્યમિત્યત આહ- વિશેષવાનિતિ ॥
... વિશેષવાન્

અભિન્નો ઽપિ ...
ન્યાયસુધા:
વિશેષ ઇત્યનુવર્તતે ।
અભિન્ન એવાયં વિશેષ ઇતિ બ્રૂમઃ ।
ન ચોક્તાનુપપત્તિઃ ।
યતો ઽભિન્નો ઽપિ વિશેષવાનઙ્ગીક્રિયતે ।
સ્વનિવર્હક(?) ઇત્યર્થઃ ।
નન્વેવમન્યત્રાપિ ક્રિયાયા નિત્યત્વમઙ્ગીકતર્વ્યમ્ ।
શક્તિવ્યક્તિસ્વીકારેણ સકલદોષપરિહારાદિતિ ચેત્ ।
અઙ્ગીક્રિયતાં યદિ તન્નિત્યતાયાં પ્રમાણમસ્તિ ।
સતિ નિર્બાધે પ્રમાણે, તદ્વિપરીતવ્યવહારેષુ ચ તદન્યથાનુપપત્ત્યા કલ્પનૈષા ભવતિ ।
નચ ઘટાદિક્રિયાયા નિત્યત્વે નિર્બાધં પ્રમાણમસ્તિ ।
અસ્તિ તુ પરમેશ્વરાદિક્રિયાયા નિત્યત્વે તદિત્યાહ- ક્રિયાદિશ્ચેતિ ॥
... ક્રિયાદિશ્ચ સ્વભાવ ઇતિ હિ શ્રુતિઃ
ન્યાયસુધા:
એતેન તૃતીયો ઽપિ નિર(પરા)સ્તઃ ।
"પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચઽ; ઇતિ શ્રુતિમનેનોપલક્ષયતિ ।
સ્વાભાવિકીઉયાવદ્દ્રવ્યભાવિની ।
અત્ર સ્પષ્ટાં ચ શ્રુતિમાહ- જ્ઞાનમિતિ ॥
જ્ઞાનં નિત્યં ક્રિયા નિત્યા બલં શક્તિઃ પરાત્મનઃ

*3,649*
ઇતિ પૈઙ્ગિશ્રુતિશ્ચાહ ...

ન્યાયસુધા:
અથવા પૂર્વા શ્રુતિઃ શક્તિરેવ ક્રિયેત્યત્ર પઠિતા ઉત્તરા તુ ક્રિયાયા નિત્યત્વે ।
યદ્વા, પૂર્વા સ્વરૂપત્વે ।
તસ્ય વિવાદાસ્પદત્વાત્(ત્વે) ।
દ્વિતીયા તુ તદ્ધેતૌ નિત્યત્વ ઇતિ ।
અસ્ત્વેવમીશ્વરક્રિયા નિત્યા ।
અન્યક્રિયા કિમનિત્યૈવેત્યતો વિવેકં પ્રમાણાન્તરેણ દર્શયતિ- શક્તીતિ ॥
... શક્તિસદ્ભાવ એવ તુ ।
ક્રિયાદિનિત્યતા જ્ઞેયા તદન્યત્ર ત્વનિત્યતા ॥ મનુવ્_1,2.8બ્-દ્ ॥
ઇતિ સત્તત્ત્વવચનં ...

ન્યાયસુધા:
સદ્ભાવે=નિત્યત્વે ।
આદિપદેન જ્ઞાનાદિગ્રહણમ્ ।
અથવા નિત્યતેતિ સ્થાયિત્વમુચ્યતે ।
તતશ્ચ જ્ઞાનક્રિયાદિશક્તિઃ યાવત્કાલભાવિની તાવત્કાલભાવિ જ્ઞાનાદિકમપીત્યુક્તં ભવતિ ।
*3,351f.*
સ્વરૂપસહકારિસમવધાનાતિરિક્તા શક્તિરેવ નાસ્તીતિ કેચિત્ ।
તેષામુદાહૃતશ્રુત્યાદિવિરોધઃ ।
નચ તત્સ્વરૂપમાત્રમ્ ।
સમ્બન્ધિતયા પ્રતીતેઃ ।
નાપિ સહકારિપરમ્ ।
સ્વાભાવિકત્વાદિશ્રવણાત્ ।
કિં ચાસ્તિ તાવદિત્થં વ્યવહારઃ ।
સ્ફોટાદિકાર્યં પ્રતિ શક્તિમાનપિ દહનો દેહસંયોગાદિસહકારિવિરહાત્ ન તદજીજનદિતિ ।
તત્ર ન તાવચ્છક્તિશબ્દેન વહ્નિસ્વરૂપમાત્રમુચ્યતે ।
મતુપો વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ સહકારિસમવધાનં તદભાવસ્યોક્તત્વાત્ ।
દહનત્વસામાન્યમેવ શક્તિરિતિ ચેત્ ।
કથં તર્હિ સ્વરૂપસહકારિસમવધાનાતિરિક્તા નાસ્તિ ।
સામાન્યમપિ સહકારિવર્ગાન્તર્ગતમિતિ ચેત્ ।
તત્કિં પ્રત્યક્ષમપ્રત્યક્ષં વા ।
આદ્યે દહનદર્શને સ્ફોટજનનશક્તિજિજ્ઞાસા ન સ્યાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અપસિદ્ધાન્તાપાતાત્ ।
તથાભ્યુપગમે વા સૈવ શક્તિરસ્માકમ્ ।
કિઞ્ચ મૃત્તન્ત્વાદિસ્વરૂપં પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધમ્ ।
તસ્ય ઘટાદિકારણત્વં તુ અન્વવવ્યતિરેકસમધિગમ્યમ્ ।
અન્વયવ્યતિરેકગ્રહણોપાયશ્ચ સામાન્યમ્ ।
તચ્ચ પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધમિતિ પરેણાપિ સ્વીકૃતમ્ ।
નચ કારણત્વં સ્વરૂપં, સહકારિસમવધાનં વા ।
સ્વરૂપસ્યાન્વયવ્યતિરેકાનપેક્ષાધિગતત્વાત્ ।
કારણસ્યૈવ સહકારિસમવધાનાન્વેષણાત્ ।
તતો ઽતીન્દ્રિયમેવ કિઞ્ચિન્મૃદાદીનાં ઘટાદિકારણત્વમભ્યુપગમનીયમ્ ।
તદેવ શક્તિરિતિ શક્તિવાદિભિરભ્યુપેયત ઇત્યાસ્તાં પ્રપઞ્ચઃ ।
*3,656*
નનુ ચ ક્રિયાયાં કિં પ્રમાણમ્ ।
પ્રત્યક્ષદ્રવ્યવર્તિન્યાં પ્રત્યક્ષમેવેતિ બ્રૂમઃ ।
ચલતીત્યપરોક્ષાવભાસદર્શનાત્ ।
ઇન્દ્રિયવ્યાપારાન્વયવ્યતિરેકાનુસારિત્વાત્ ચલતિપ્રત્યયસ્ય ।
અન્યથા રૂપાદેરપ્યપ્રત્યક્ષત્વાપાતાત્ ।
અથ મતમ્ ।
ન કર્મ પ્રત્યક્ષમ્, પ્રત્યક્ષેણ ગચ્છતિ દ્રવ્યે વિભાગસંયોગાતિરિક્તવિશેષાનુપલબ્ધેઃ ।
યસ્ત્વયં ગચ્છતીતિ પ્રત્યયઃ, સ સંયોગવિભાગાનુમિતક્રિયાલમ્બનઃ ।
અનુમાપકસંયોગવિભાગાવગર્માથર્શ્ચેન્દ્રિયવ્યાપાર ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
ક્રિયાપ્રતીતેરનુમિતિત્વં ઇન્દ્રિયવ્યાપારસ્ય ચાન્યત્રોપક્ષીણત્વં અપ્રત્યક્ષતાયાં પ્રમાણતઃ સિદ્ધાયાં કલ્પ્યતે અન્યથા વા ।
નાદ્યઃ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
યદુક્તમનુપલબ્ધેરિતિ ।
તદસિદ્ધમ્ ।
વાદ્યસિદ્ધેઃ ।
ન હ્યપરોક્ષાવભાસમઙ્ગીકુર્વાણો ઽનુપલબ્ધેરિત્યેતાવતા શક્યો બોધયિતુમ્ ।
ઘટાદાવપિ તથા પ્રસઙ્ગાત્ ।
વિવાદપદં કર્મ, અપ્રત્યક્ષં કર્મત્વાત્પરમાણુકર્મવદિતિ ચેન્ન ।
પરમાણુકર્મણો ઽપ્યસ્માભિર્યોગિપ્રત્યક્ષતાઙ્ગીકારાત્ ।
તદર્થમસ્મદાદીતિ વિશેષણોપાદાને પરસ્ય વૈયર્થ્યમ્ ।
કિઞ્ચ વિવાદપદં રૂપમ્ અપ્રત્યક્ષં, રૂપત્વાત્, પરમાણુરૂપવદિતિ કિં ન સ્યાત્ ।
પ્રતીતિવિરોધાન્નેતિ ચેત્ ।
સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
અનુમાનવિરુદ્ધા કમર્પ્રત્યક્ષતાપ્રતીતિઃ અપ્રમેતિ ચેત્ ।
રૂપપ્રત્યક્ષતાપ્રતીતિરપિ તથાસ્તુ ।
પ્રતીતિવિરુદ્ધે ઽર્થે ઽનુમાનમેવ નોદેતેતીતિ ચેત્ ।
એતદપિ તુલ્યમ્ ।
*3,658*
અથ બ્રૂષે ।
પરમાણુરૂપસ્યાપ્રત્યક્ષતાયામાશ્રયામહત્ત્વં પ્રયોજકમિતિ ।
તન્ન ।
પરમાણોરપિ મહત્ત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
કિં ચ પરમાણુકર્માપ્રત્યક્ષતાયામપિ તદેવ પ્રયોજકં કિં ન કલ્પ્યમ્ ।
યદિ તર્હિ કર્મ પ્રત્યક્ષમ્, એકસ્યામપિ કર્મવ્યક્તાવુત્પન્નાયાં ચલતીતિપ્રત્યયઃ સ્યાત્, ઇતિ ચેત્ ।
ન, સંયોગવિભાગયોરપિ તુલ્યત્વાત્ ।
તથાચ ન કર્માનુમાનમપિ સ્યાત્ ।
અથ મન્યસે સેનાવનાદિવત્ સંયોગવિભાગયોઃ પ્રત્યક્ષતોપપત્તિરિતિ ।
તર્હિ કર્મણો ઽપિ તથા કિં ન સ્યાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તન્તવો ન પ્રત્યક્ષાઃ કિન્તુ પટકાર્યાનુમેયાઃ ।
પટગ્રહણ એવ ચ ઇન્દ્રિયવ્યાપારોપયોગ ઇત્યપિ કલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
*3,660f.*
અપિ(?) ચ સંયોગવિભાગૌ દ્વયાશ્રયાવિતિ પરસ્ય મતમ્ ।
અસ્માકમપિ સંયોગવિભાગદ્વયં દ્વયાશ્રયમિતિ ।
તાભ્યાં ચાનુમીયમાનં કર્મોભયત્રાનુમાતવ્યમ્ ।
તથાચ શ્યેન ઇવ સ્થાણાવપિ ચલતીતિપ્રત્યયપ્રસઙ્ગઃ ।
અથોચ્યેત, ન ક્રિયા સ્થાણાવનુમીયતે, કિં નામ શ્યેન એવ ।
નિપતતઃ શ્યેનસ્ય પૂર્વદેશવિભાગોત્પત્તૌ ઉત્પતતશ્ચોત્તરદેશસંયોગજનને સ્થાણુકર્મણઃ કારણતાયોગાત્ ।
શ્યેને તુ કર્મણ્યનુમિતે, તસ્યોપપદ્યેતે દેશાન્તરસંયોગવિભાગાવિતિ ।
તદનુપપન્નમ્ ।
સ્થાણુકર્મણા હિ શ્યેનસ્ય દેશાન્તરસંયોગવિભાગોત્પત્ત્યનુપપત્તૌ કર્માન્તરમેવ તદનુગુણં શ્યેને કલ્પનીયં સ્યાત્ ।
સ્થાણુકર્માનુમાનસ્ય તુ કુતો નિવૃત્તિઃ ।
યદ્ગતં હિ કાર્યમુપલભ્યતે તદ્ગતં કારણમપીત્યૌત્સર્ગિકો ન્યાયઃ ।
શ્યેનકર્મણૈવ કલ્પિતેન સર્વસ્યોપપત્તૌ ન સ્થાણુકર્મોપયોગ ઇતિ ચેન્ન ।
વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
તથાહિ, કિં વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાવદપ્યુપયોગે સત્યેવ લિઙ્ગમનુમાપકં ઇત્યેતાવત્યનુમાનસામગ્રી, ઉત વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાવત્ત્વમાત્રમ્ ।
નાદ્યઃ, અકાર્યકારણાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચ યો યેનનાવિનાભૂતઃ સ ક્વચિદુપલભ્યમાનો ઽનુપયોગાત્તં ન ગમયતીત્યલૌકિકમ્ ।
દ્વિતીયે તુ કથં ન સ્થાણૌ કર્માનુમાનમ્ ।
અનુમિતમપિ કલ્પનાગૌરવભયાદપનીયત ઇતિ ચેત્(ન) પ્રમાણસિદ્ધે ઽર્થે તદ્ભયાભાવાત્ ।
*3,663f.*
નન્વીશ્વરાનુમાને ઽપિ અનેકેશ્વરકલ્પના એવં સતિ સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્ ।
વૈષમ્યાત્ ।
કાર્યત્વં હિ ક્ષિત્યાદીનાં કર્તૃત્વમાત્રમવગમયત્તદેકત્વાનેકત્વયોરુદાસીનમેવ ।
તતસ્તદનેકત્વશઙ્કાયાં કલ્પનાગૌરવપરાહતાયામેકત્વે પર્યવસ્યતિ ।
ઇહ તુ સંયોગવિભાગલક્ષણેન કાર્યેણ સ્થાણાવેવ કર્મણ્યનુમિતે કથં કલ્પનાગૌરવેણ તદપનયનમ્ ।
અથોચ્યેત ।
અન્યથાપ્યુપપત્તેર્ન સ્થાણૌ કર્માનુમાનં, ન ચાયમર્થાપત્તિદોષો નાનુમાનસ્યેતિ વાચ્યમ્ ।
અન્યથાપ્યુપપત્તિશઙ્કાયામનુમાને ઽપિ વ્યાપ્તિસન્દેહાપત્તેરિતિ, તદનુપપન્નમ્ ।
અત્ર હિ સ્થાણૌ પ્રતીતૌ સંયોગવિભાગાવકારણકાવેવ સ્યાતામિતિ વા શઙ્કનીયમ્ ।
શ્યેનગતેનૈવ કર્મણા ભવેતામિતિ વા ।
નાદ્યઃ, વ્યાહતાયાઃ શઙ્કાયા અનુત્થાનાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, તત્તદવયવગતપરિત્યાગેનાન્યગતસ્ય કારણતાયાઃ ક્વાપ્યનુપલબ્ધત્વેન નિર્મૂલાયાઃ શઙ્કાયા અનુદયાત્ ।
કર્મૈવ તથા વિધમુપલબ્ધમિતિ ચેન્ન ।
તસ્યેદાનીં કલ્પયમાનત્વાત્ ।
પ્રત્યક્ષકર્મવાદે તુ નાયં દોષઃ ।
પ્રતિપન્નતત્સ્વભાવાનુસરણસમ્ભવાત્ ।
કિઞ્ચ સંયોગાદિના ક્રિયાનુમાને યાવત્સત્ત્વં ચલતિ પ્રત્યયપ્રસઙ્ગઃ ।
સંયોગેન ક્રિયાવિનાશાન્નેતિ ચેન્ન ।
ક્રિયાનાશસ્યાપ્યપ્રત્યક્ષતાવાદે દુરવબોધત્વાત્ ।
નહિ કાર્યજન્મ કારણવિનાશેન વ્યાપ્તમ્ ।
યેન સંયોગોત્પત્ત્યા કર્મવિનાશો ઽનુમીયેત ।
પટોત્પત્તાવપિ તન્તુસંયોગાદેરવિનાશાત્ ।
નાપિ સંયોગજનનં ક્વાપિ કર્મવિનાશાવિનાભૂતમનુભૂતમ્ ।
કર્માવસ્થાને સદા સંયોગાદ્યુદયસમાસત્તિરિતિ ચેત્ ।
તત્કિં યાવત્ કારણં તાવત્ કાર્યાન્તરજનનમ્ ।
મા હિ ભૂત્ યાવત્તન્તુસંયોગસદ્ભાવં પટપરમ્પરોત્પાદઃ ।
યાવત્કર્મસદ્ભાવં સંયોગોત્પાદસ્તુ ન નિશ્ચિતઃ ।

અપિ ચાપ્રત્યક્ષે વ્યોમ્નિ સંયોગવિભાગાવપિ અપ્રત્યક્ષાવિતિ પતતિ પતત્રી ગગન ઇતિ પ્રત્યયો ન સ્યાત્ ।
વિયતિ વિતતાલોકાવયવિનિ બહુવિહગવિભાગસંયોગનિબન્ધનો ઽસૌ પ્રત્યય ઇતિ ચેત્ ।
તથાપિ દીપિકાઽલોકગતિપ્રતીતેરશક્યત્વાપરિહારાત્ ।
*3,667f.*
કિં ચાન્ધકારે નયનાદિ(પરિ)સ્પન્દપ્રતિભાસો દુર્ઘટઃ સ્યાત્ ।
યદિ ચ માર્તણ્ડમણ્ડલસ્યેવ દેવદત્તસ્યાપિ ગતિરનુમેયા સ્યાત્ તદોભયત્રાપિ ચલતિપ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
ન વા કુત્રચિત્ ।
વિશેષકારણાભાવાત્ ।
અપિ ચ કાર્મકારણાદેવ સંયોગવિભાગોત્પત્ત્યુપપત્તૌ કિં મધ્યે કર્મકલ્પનયેત્યનવકૢપ્તિરેવ કર્મણઃ ।
ન સંયોગાદ્યુત્પત્તિઃ કર્મકારણાત્સમ્ભવતિ ।
તસ્ય સંયોગવિશેષાદેઃ સ્વાશ્રયે તત્સમવેતે વા કાર્યારમ્ભકત્વસ્યાન્યત્ર નિશ્ચિતત્વાત્ ।
શરીરાત્મસંયોગો હિ શરીરકર્મકારણમ્ ।
કથં તસ્માચ્છરીરાકાશદેશસંયોગવિભાગૌ ભવતઃ ।
એવમન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ ।
મૈવમ્ ।
તથા સતિ સંયોગવિશેષાદેઃ કર્મકારણત્વસ્યાપ્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
નહિ પરસ્પરં તન્તુસંયોગસ્ય ક્રિયાહેતુત્વમસ્તિ ।
સંયોગમાત્રસ્ય તદભાવે ઽપિ તદ્વિશેષસ્ય સ્યાદિતિ ચેત્, તર્હિ તથૈવ પરત્રારમ્ભકત્વમપિ કુતો ન સ્યાત્ ।
કિં ચૈવં સતિ કર્મણો ઽપિ કથમાશ્રયાશ્રયિસમવેતપરિત્યાગેનાન્યત્ર સંયોગાદિજનકત્વમ્ ।
તસ્ય તથાવિધકાર્યગમ્યસ્ય તથૈવ પ્રમિતત્વાદિતિ ચેત્ ।
કર્મકારણસ્યૈવાયમવાન્તરભેદમાશ્રિત્ય સ્વભાવઃ કલ્પ્યતામ્ ।
ધર્મકલ્પનાત્ખલુ ધર્મિકલ્પના ગરીયસી ।
તસ્માત્પ્રત્યક્ષાશ્રિતં કર્મ પ્રત્યક્ષમેવેતિ સ્થિતમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અત્તૃત્વાધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_1,2.ઇઇઇ: ગુહાધિકરણમ્ =======]
*3,672*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ગુહાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં ગુહાં પ્રવિષ્યાવાત્માનૌ હિ તદ્દર્શનાત્ ઓં ॥
ગુહાં પ્રવિષ્ટાવ્ આત્માનૌ હિ તદ્દર્શનાત્

ઋતં પિબન્તાવિતિ વાક્યં કિં જીવેશ્વરૌ પ્રતિપાદયતિ કિંવા પરમેશ્વરમેવેતિ સંશયે જીવેશ્વરાવિતિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
કુતઃ ।
દ્વિવચનાત્ ।
ન ચાનન્દમયાધિકરણન્યાયેણ પરિહારઃ ।
બાધકાભાવાત્ ।
કર્મફલભોગાનુપપત્તેશ્ચ ।
જીવેશ્વરપક્ષે તુ છત્રિન્યાયેનોપચારો ભવિષ્યતીત્યેવં પ્રાપ્તે પરમાત્માનમેકમેવ પ્રતિપાદયતીદં વાક્યં, ગુહાનિહિતાલિઙ્ગત્વાત્ બ્રહ્મશબ્દેન વિશેષણાચ્ચેતિ સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
તત્ર કર્મફલભોગો ભગવતા ભાષ્યે પ્રતિપાદિતઃ ।
દ્વિવચનસ્ય તુ ન સ્પષ્ટં પરિહારો ઽભિહિતઃ, અતઃ તત્પરિહારાર્થમાહ- દ્વિત્વં ચેતિ ॥
... દ્વિત્વં ચૈકસ્ય યુજ્યતે

ન્યાયસુધા:
એતદુક્તં ભવતિ ।
પરમેશ્વરમાત્રગ્રહણે દ્વિવચનાનુપપત્તિં વદન્પૃષ્ટવ્યઃ ।
કથમનુપપત્તિરિતિ ।
દ્વિવચનં ભેદાભિધાયિ ।
નચ પરમાત્મનિ સ્વગતભેદો યુજ્યત ઇતિ ચેન્ન, દ્વિવચનસ્ય ભેદાભિધાયિત્વે ઽનુશાસનાભાવાત્ ।
અથ દ્વિત્વસઙ્ખયા દ્વિવચનાભિધેયા, સા ચ પરમાત્મન્યભેદેન એકત્વસઙ્ખયયા ચ વિરુદ્ધયત ઇતિ ચેત્, ન ।
અભેદેનૈકત્વવત્યેવ ઘટે દ્રવ્યાન્તરસહિતે દ્વિત્વદર્શનાત્ ।
અથ દ્વિત્વં દ્રવ્યાન્તરવિધુરસ્ય ન યુજ્યતે વિરોધાદિતિ મતમ્ ।
તત્રેદમુપતિષ્ઠતે ।
ન કેવલં સંસારધર્મહીનસ્યર્ કમફલભોગો યુજ્યતે ।
કિન્તુ દ્વિત્વં ચૈકસ્ય નિર્ભેદસ્ય એકત્વાધારમાત્રસ્ય ચ યુજ્યતે ।
*3,674*
કથમિત્યપેક્ષાયાં તત્પ્રદશર્નાય વિશેષણાચ્ચેતિ સૂત્રં પ્રકારાન્તરેણ વ્યાચષ્ટે- યઃ સેતુરિતિ ॥
વિશેષણાચ્ ચ

યઃ સેતુરિતિ ચૈકત્વવચનેન વિશેષણાત્

ન્યાયસુધા:
દ્વિત્વસ્યાભેદૈકત્વાભ્યાં ન તાવદ્ભાવાભાવલક્ષણો વિરોધઃ ।
તદ્ભાવાભાવાત્ ।
નાપિ વધ્યધાતુકભાવઃ ।
સહાવસ્થાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
તાદાત્મ્યાભાવસ્તુ પ્રકૃતે નોપયુજ્યતે ।
અતઃ સહાનવસ્થાનમેવ વક્તવ્યમ્ ।
તસ્ય ચ નિયમેન પરસ્પરપરિહારેણાપલમ્ભો બીજમ્ ।
ન ચાસાવસ્તિ ।
"ઋતં પિબન્તૌઽ; ઇતિ દ્વિવચનવિષયતયા પ્રકૃતયોર્દ્વિત્વાધારયોઃ"યઃ સેતુઃઽ; ઇત્યેકવચનેન ચ વિશેષણાત્ ।
અભેદૈકત્વાધારતાવગમાદિતિ યાવત્ ।
ન ચાત્રેકસ્યૈવ ગ્રહણમ્ ।
વ્યાવર્તકાભાવાદિતિ ।
એતેનૈદપિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
"યત્પરેણ બુદ્ધિજીવાવિતિ પૂર્વપક્ષયિત્વા જીવેશ્વરાવિતિ સિદ્ધાન્તિતમ્ઽ; ।
તથા હિ,"તત્તુ સમન્વયાત્ઽ; ઇતિ પરમાત્મન્યેવ સમન્વયં પ્રતિજ્ઞાતવતા સૂત્રકારેણ સ એવ વિવરણવાક્યૈઃ પ્રપઞ્ચનીયઃ ।
જીવેશ્વરયોરસ્ય વાક્યસ્ય સમન્વયં પ્રતિપાદયન્પ્રક્રમં જહ્યાત્ ।
બાધકે સતિ નાયં દોષ ઇતિ ચેન્ન ।
તદનિરૂપણાત્ ।
દ્વિવચનમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ જીવેશ્વરાઙ્ગીકારો ઽપિ ન સ્યાત્ ।
તયોરૈક્યાઙ્ગીકારાત્ ।
કાલ્પનિકો ઽસ્તિ તયોર્ભેદ ઇતિ ચેત્ ।
તર્હીશ્વરસ્યૈવાદ્ભુતાચિન્ત્યૈશ્વર્યવશાદ્ દ્વિરૂપત્વેન દ્વિત્વમુપપદ્યતામ્ ।
તથા ચ પ્રક્રમાનુગુણં સૂત્રં સ્યાત્ ।
તત્ત્વાવેદકં ચ શાસ્ત્રમિતિ ।
નન્વેકવચનેનેતિ વક્તવ્યમ્ ।
એકત્વવચનેનેતિ કથમ્ ।
એકત્વાદિસઙ્ખયાહિ પ્રત્યયાર્થઃ ।
યથોક્તમ્ ।
"દ્વયેકયોર્દ્વિવચનૈકવચનેઽ; ઇતિ ।
દ્વિત્વૈકત્વયોરિત્યર્થઃ ।
અન્યથા દ્વયેકેષ્વિતિ સ્યાત્ ।
તસ્માદેકત્વસ્ય વચનમેકત્વવચનમિત્યેવ યુક્તમ્ ।
અન્યત્રાપિ ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ગુહાધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_1,2.ઇવ્: અન્તરાધિકરણમ્ =======]
*3,677*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અન્તરાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં અન્તર ઉપપત્તેઃ ઓં ॥
અન્તર ઉપપત્તેઃ

અત્ર ક્રિયાભાવરૂપલિઙ્ગસમન્વયશ્ચિન્ત્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
તદયુક્તમ્ ।
સૂત્રે ભાવસ્યૈવ પ્રતિજ્ઞાનાત્ ક્રિયયા અનુક્તેરિત્યતો ઽન્તરશબ્દમુભયાર્થતયા વ્યાખ્યાતિ- અન્તરિતિ ॥
અન્તઃ સ્થિત્વા રમણકૃદન્તરઃ સમુદાહૃતઃ ।
રમણં ચાત્મશબ્દેનાદેયં માતીતિ ચોચ્યતે

ન્યાયસુધા:
અન્તઃશબ્દોપપદાદ્રમતેર્ઞમન્તાડ્ડ ઇતિ ડઃ ।
ઉણાદયો બહુલમિત્યુપપદલોપઃ ।
વિવક્ષિતં ચૈતત્સૂત્રકારસ્ય ।
અન્યથા"અન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ઽ; ઇતિવત્ અન્તરુપપત્તેરિત્યવક્ષ્યત્ ।
લઘુ ચૈવં સતિ સૂત્રં સ્યાત્ ।
અન્તર ઇતિ કુર્વન્નિમમેવાર્થં પ્રતિજાનીત ઇતિ ।
નનુ ચ"ય એષો ઽન્તરિ()ક્ષણિ પુરુષો દૃશ્યતે, એષ આત્મેતિ હોવાચઽ; ઇત્યેતદત્રોદાહરણવાક્યમ્ ।
અત્ર ચાક્ષિસ્થ એવ પ્રતીયતે ।
ન તસ્ય રમણકર્તૃત્વમ્ ।
શ્રુત્યુક્તમેવ સૂત્રૈઃ પ્રતિજ્ઞાતવ્યમ્ ।
તત્કથં શ્રુતાવનુક્તં રમણકર્તૃત્વં સૂત્રકૃતા પ્રતિજ્ઞાયત ઇત્યત આહ- રમણં ચેતિ ॥
ન કેવલમક્ષિસ્થત્વમ્ ।
કિન્તુ રમણં રમણકર્તૃત્વં ચેતિ આદ્યશ્ચશબ્દઃ ।
ન કેવલં સૂત્રે ઽપિ તુ શ્રુતૌ ચેતિ દ્વિતીયઃ ।
આત્મશબ્દેન એષ આત્મેત્યનેન ।
આદેયમ્ ઉપાદેયં સુખં સુખસાધનં ચ માતિ અનુભવતીતિ નિર્વચનેનેત્યર્થઃ ।
આઙ્પૂર્વકાદ્દદાતેર્મન્યતેશ્ચ ક્વિપ્ ।
*3,680*
સુખવિશિષ્ટાભિધાનાદ્ એવ ચ

ચક્ષુરન્તરસ્ય પરમેશ્વરત્વોપપાદકમપરં સૂત્રમ્ ।
સુખવિશિષ્ટાભિધાનાદેવ ચેતિ ।
અત્ર વિશિષ્ટપદં વ્યર્થં સુખાભિધાનાદેવચેત્યેતાવતા પૂર્ણત્વાત્ ।
સુખસમ્બન્ધાભિધાનાર્થં વિશિષ્ટપદમિતિ ચેત્ ન, સુખિત્વાભિધાનાદેવ ચેતિ કર્તું શક્યત્વાત્ ।
લઘુ ચૈવં સતિ સૂત્રં સ્યાત્ ।
અયુક્તં ચ સુખસમ્બન્ધાભિધાનમ્ ।
"પ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મઽ; ઇતિ શ્રુતૌ સુખમાત્રાભિધાનાદિત્યતો ઽન્યથા વ્યાચષ્ટે- વિશિષ્ટેતિ ॥
વિશિષ્ટસુખવત્ત્વાચ્ચ ...
ન્યાયસુધા:
નાત્ર સુખવિશિષ્ટશબ્દઃ તદ્વત્તામાચષ્ટે ।
યેનાનુપાદેયઃ સ્યાત્ ।
કિન્તુ સુખસ્ય વૈશિષ્યયં પૂર્ણતાલક્ષણમ્ ।
યદિ હિ સુખાભિધાનાદિત્યેવ બ્રૂયાત્ તદા સુખસ્યાન્યત્રાપિ સદ્ભાવેન વ્યભિચારઃ સ્યાત્ ।
તતઃ સાર્થકં વિશેષણોપાદાનમ્ ।
નનુ કથમત્ર વિગ્રહઃ ।
સુખેન વિશિષ્ટઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ ।
કથં તર્હિ વિશિષ્ટસુખેત્યુક્તમ્ ।
અર્થકથનમાત્રમેતદિત્યદોષઃ ।
સુખેન શ્રેષ્ઠો હિ તદા સ્યાત્ યદિ તત્સુખં શ્રેષ્ઠં ભવેદિત્યર્થાદ્, વૈશિષ્યયં સુખધર્મો ભવતિ ।
અથવા"કડારાઃ કર્મધારયેઽ; ઇતિ વિશેષણસ્ય પરનિપાતં મન્યમાનેન વિશિષ્ટસુખેત્યુક્તમ્ ।
કથં તર્હિ મતુપ્પ્રયોગઃ, શ્રુતાવનુક્તત્વાત્ ।
સ્વરૂપેણાપિ સુખેન વિશેષશક્તયા તદ્વાન્ ભવતીતિ જ્ઞાપયિતુમિતિ ।
નન્વેવં વ્યાખ્યાને હેતુસસિદ્ધઃ સ્યાત્ ।
સુખવિશેષણસ્ય વિશિષ્ટત્વસ્ય શ્રુતાવનુક્તત્વાદિતિ ચેન્ન ।
મુખ્યામુખ્યયોર્મુખ્યસ્યૈવ ગ્રાહ્યત્વાત્ ।
ઉક્તા ચ સુખસ્ય વિશિષ્ટતા શ્રુતાવિત્યાહ- બ્રહ્મત્વં ચેતિ ॥
*3,681*
... બ્રહ્મત્વં ચ વિશિષ્ટતા

ન્યાયસુધા:
સુખવિશેષણં વિશિષ્ટતા ચ બ્રહ્મત્વં બ્રહ્મશબ્દાર્થઃ ।
"કં બ્રહ્મેતિઽ; બ્રહ્મશબ્દેનોક્તેતિ યાવત્ ।
બ્રહ્મશબ્દો હિ પૂર્ણતામાહ ।
તદ્વિશેષ્યાકાઙ્ક્ષાયાં સન્નિહિતપરિત્યાગે કારણાભાવાત્સુખમેવ સમ્બદ્ધયત ઇતિ ।
*3,682*
અનવસ્થિતેર્ અસંભવાચ્ ચ નેતરઃ

ચક્ષુરન્તરસ્યેશ્વરત્વં પ્રતિપાદ્ય, અક્ષ્યાદિત્યયોરગ્નિરેવ નિયામકતયાત્રોચ્યત ઇતિ યત્ પૂર્વપક્ષિણોક્તં તન્નિરાકર્તું સૂત્રમ્- અનવસ્થિતેરસમ્ભવાચ્ચ નેતર ઇતિ ॥
*3,683*
તસ્યાર્થઃ ।
જીવસ્યાગ્નેર્જીવાન્તરનિયામકત્વે તસ્યાપિ નિયામકાન્તરેણ ભાવ્યમિત્યનવસ્થિતેઃ ઉભયોર્જીવત્વસામ્યેન નિયમ્યનિયામકભાવાસમ્ભવાચ્ચ નાગ્નિરક્ષ્યાદિત્યસ્થતયા અત્રોચ્યત ઇતિ ।
એતદયુક્તમ્ ।
સ્વવ્યાઘાતાત્ ।
અસ્માભિરપિ હિ બ્રહ્માદિજીવાનાં માનુષાદિજીવનિયામકત્વમઙ્ગીક્રિયતે ।
તત્ર યદિ પરસ્યાનવિસ્થિત્યસમ્ભવૌ અસ્માકમપિ કુતો ન ભવતઃ ।
યથા ચ નાસ્માકં, તથા ન પરસ્યાપીત્યતઃ સૂત્રં સમ્યગ્વ્યાખ્યાતું પીઠમારચયતિ- અન્યોન્યેતિ ॥
અન્યોન્યનિયતિશ્ચેશનિયમે નાન્યથા ભવેત્

ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો ઽવધારણે ।
ચેતનાનામિતિ વક્ષ્યમાણમત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
ચેતનાનાં યો ઽન્યોન્યનિયતિઃ બ્રહ્માદીનાં નિયામકતા, માનુષાદીનાં તુ નિયમ્યતા, સા ઈશનિયમે પ્રેરણે સત્યેવોપપન્ના ભવેત્ ।
અનવસ્થિત્યસમ્ભવાભાવાત્ ।
પ્રેરકપરમ્પરા હિ પરનિરપેક્ષે પરમેશ્વરે વિશ્રામ્યતિ ।
તન્નિયત્યા ચેતરેષાં નિયમ્યનિયામકભાવો ભવિષ્યતિ ।
નિયન્તુરીશ્વરસ્યાભાવે અન્યોન્યનિયતિરુપપન્ના ન ભવેત્ ।
અનવસ્થિત્યસમ્ભવપરિહારોપાયાભાવાત્ ।
નનુ બ્રહ્માદીનાં નિયામકત્વં માનુષાદીનાં નિયમ્યત્વમિત્યેષ વિશેષઃ તેષાં સ્વભાવ એવ ।
યદ્વક્ષ્યતિ ન ચાઽધિકારિકમિતિ મોક્ષે ઽપ્યનુવૃત્તેશ્ચ ।
આધિકારિમણ્ડલસ્થોક્તેરિતિ વચનાત્ ।
સ્વમતે ચ કા નામ પરમેશ્વરાપેક્ષેત્યત આહ- ચેતનાનામિતિ ॥
ચેતનાનાં વિશેષો યઃ સ્વભાવો ઽપીશ્વરાપિર્તઃ
ન્યાયસુધા:
ચેતનાનાં બ્રહ્માદીનાં માનુષાદીનાં ચ, યો વિશેષો નિયમ્યનિયામકત્વલક્ષણઃ, સઃ તેષાં સ્વભાવ એવ ।
"ન તદસ્તિ વિના યત્સ્યાન્મયા ભૂતં ચરાચરમ્ઽ; ઇતિ વચનાત્ ।
અન્યથેશ્વરસ્ય સર્વૈશ્વર્યં ન સ્યાત્ ।
સ્યાચ્ચ પરેષાં સ્વાતન્તૃયમ્ ।
અઙ્ગીકૃતં ચ પરૈરાકાશે ઽનાદિનો ઽપિ દ્રવ્યત્વસ્ય ગુણવત્ત્વાધીનત્વમ્ ।
અદ્વૈતિભિશ્ચાવિદ્યાધીનત્વં જીવબ્રહ્મવિભાગસ્ય ।
યો હીશ્વરેણ યસ્ય સર્વદા નિયમ્યતે, સ તસ્ય સ્વભાવ ઇત્યુચ્યતે ।
યસ્તુ કદાચિત્ સો ઽસ્વભાવ ઇતિ ।
*3,685*
કિમતો યદ્યેવં સ્વવ્યાઘાતેન વિના સૂત્રાર્થો નિષ્પન્ન ઇત્યાહ- અન્યોન્યેતિ ॥
અન્યોન્યનિયમે તસ્માદનવસ્થિત્યસમ્ભવૌ

ન્યાયસુધા:
યસ્માદીશ્વરાઙ્ગીકારે ઽન્યોન્યનિયમો યુજ્યતે ।
નાન્યથા તસ્માદીશ્વરમનઙ્ગીકૃત્ય પરેણાન્યોન્યનિયમે ઽઙ્ગીક્રિયમાણે ઽનવસ્થિત્યસમ્ભવૌ સૂત્રકૃતોક્તૌ યુક્તાવિત્યર્થઃ ।
નન્વનવસ્થિત્યસમ્ભવયોઃ કો ભેદઃ ।
ઉભયત્રાપિ પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિસામ્યાત્ ।
ઉચ્યતે ।
અનવસ્થાયાં હિ પ્રાક્ સિદ્ધમૂલાભાવેન પ્રવૃત્તિનિરોધઃ ।
અસમ્ભવે તુ સમાનતયાવિનિ(ય)ગમ્યત્વેનેતિ ભેદઃ ।
યથા પૃથિવીસમ્બન્ધાદ્ગન્ધોપલબ્ધિઃ પયસીતિ વદન્તં પ્રત્યુચ્યતે ।
પયઃસમ્બન્ધાત્પૃથિવ્યાં તદુપલબ્ધિરિતિ કિં ન સ્યાત્ ।
વિનિગમકાભાવાદિતિ ।
તદનેનાનીશ્વરવાદિનં પ્રતીદં દોષાભિધાનામિત્યુક્તમ્ ।
ઈશ્વરમઙ્ગીકૃત્યાક્ષ્યાદિત્યસ્થતયાત્રાગ્નિરુચ્યત ઇતિ વદતઃ કો દોષ ઇત્યત આહ- ઈશ્વરશ્ચેદિતિ ॥
*3,686*
ઈશ્વરશ્ચેન્નિયન્તા ચ સ એવ પ્રથમાગતઃ ।
કિમિત્યપોદ્યતે કસ્માદ્ વૃથાવસ્થિતિકલ્પના ॥ મનુવ્_1,2.13અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદીશ્વરઃ સર્વનિયન્તાભ્યુપગતઃ સ્યાત્તદા સ એવ પ્રથમાગતઃ સાક્ષાદક્ષ્યાદિત્યસ્થત્વેનામૃતત્વાદિપ્રમાણૈઃ પ્રતીતઃ કસ્માત્પરિત્યજન્તે ।
કસ્યાચ્ચેશ્વરસ્યાદિત્યાદીનાં ચ મધ્યે વૃથાગ્નેનિર્યામકત્વેનાવસ્થિતિકલ્પના ક્રિયતે ।
પૂર્વપક્ષપ્રાપકાણાં ભાષ્યે નિરસ્તત્વાદિતિ ।
ઈશ્વરપરિત્યાગે મધ્યે ઽગ્નિકલ્પને ચ પ્રમાણં નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- દોષવતીતિ ॥
દોષવત્યેવ તસ્માત્ સા નૈવ કાર્યા કથઞ્ચન

ન્યાયસુધા:
દોષઃ શ્રુતહાનિરશ્રુતકલ્પના ચ ।
આદ્યેન એવશબ્દેન દોષદ્વયસ્યાપરિહાર્યત્વમાહ ।
તસ્માત્ ઉભયત્ર પ્રમાણાભાવાત્ ।
સા પરમેશ્વરપરિત્યાગેનાવસ્થિતિકલ્પના ।
અનેન સૂત્રસ્યાર્થાન્તરમુક્તં વેદિતવ્યમ્ ।
મધ્યે ઽગ્નેરવસ્થિતિકલ્પકાભાવાત્ ।
પ્રથમાવગતેશ્વરપરિત્યાગાસમ્ભવાચ્ચ નેતર ઇતિ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
અક્ષ્યાદિત્યસ્થતયાત્ર પ્રતિપાદ્યમગ્નિં પ્રતિપાદ્યમાનં પ્રતિ કિં સ્વતન્ત્રમીશ્વરમનભ્યુપગમ્યૈતદુચ્યતે, ઉતાભ્યુપગમ્યેતિ વિકલ્પ્ય, પક્ષદ્વયે સૂત્રકારેણ દૂષણમુક્તમિતિ ।
અથવા પ્રતિવાદિનં નિરીશ્વરં નિશ્ચિત્ય સૂત્રકૃતાનવસ્થિત્યસમ્ભવાવુક્તાવિતિ પૂર્વગ્રન્થાર્થઃ ।
તત્કથં નિશ્ચિતમિત્યત આહ- ઈશ્વરશ્ચેદિતિ ॥
યદિ સર્વનિયન્તેશ્વરઃ પ્રતિવાદિનાભ્યુપગતઃ સ્યાત્, તદા સ એવ પ્રથમાગતઃ કિમિત્યપોદ્યેત ।
કસ્માચ્ચ વૃથાવસ્થિતિકલ્પના ક્રિયતે ।
કિં તુ નિર્નિમિત્તત્વાત્સા નૈવ કાર્યા સ્યાત્ ।
ન હિ પૂર્વપક્ષી સર્વથાપ્યપ્રેક્ષાવાન્ ।
તથા સત્યુન્મત્તવદુપેક્ષણીયઃ સ્યાત્ ।
નહિ પૂર્વપક્ષી સર્વથાપ્યપ્રેક્ષાવાન્ ।
તથા સત્યુન્મત્તવદુપેક્ષણીયઃ સ્યાત્ કૃતા ચ તેનેયં સર્વા કલ્પના ।
તેન જાનીમો ઽયં નિરીશ્વર ઇત્યયમભિપ્રાયઃ સૂત્રકારસ્યેતિ ।
[======= જ્ન્ય્સ્_1,2.વ્: અન્તર્યામ્યધિકરણમ્ =======]
*3,689*
॥ ઓં અન્તર્યામ્યધિદૈવાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્ ઓં ॥
અન્તર્યામ્યધિદૈવાધિલોકાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્

નન્વેતદનન્તરાતીતેનૈવ ગતાર્થમ્ ।
અન્તર્યામિત્વં હ્યન્તઃસ્થિત્વા નિયામકત્વમ્ ।
એતદેવાન્તર ઉપપત્તેરિત્યુક્તમ્ ।
નચ તત્ર નિયામકત્વં ન વિવક્ષિતમ્ ।
તથા સત્યનવસ્થિતેરસમ્ભવાચ્ચેતિ દૂષણસ્યાલગ્નકત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યતઃ પ્રમેયભેદં દર્શયિતું એતદધિકરણનિવર્તનીયામાશઙ્કામાહ- રમણમિતિ ॥
રમણં નાતિયત્નસ્ય વિક્ષેપાદેવ યુજ્યતે
ન્યાયસુધા:
પૂર્વાધિકરણે ઽક્ષ્યાદિષુ સ્થિત્વા રમમાણસ્તત્પ્રેરકો હરિરિત્યુક્તમ્ ।
તદસત્ ।
વ્યાહતત્વાત્ ।
આદિત્યાદિનિયમનાર્થમતિયત્નેન હિ ભાવ્યમ્ ।
પ્રયત્નસ્ય વ્યાપારાનુગુણત્વદર્શનાત્ ।
અતિયત્નવતશ્ચ ચિત્તવિક્ષેપો નિયતઃ ।
નચ ચિત્તવિક્ષેપવતો રમણમુપપદ્યતે ।
અતો નિયામકશ્ચ રતિમાંશ્ચેતિ વ્યાહતમ્ ।
નચ વ્યાહતં શતેનાપિ હેતૂનાં સિદ્ધયતિ ।
તદુક્તમ્,"બહુવ્યાપારતાયાશ્ચ ક્લેશો ઽધિકતરો ભવેત્ઽ; ઇતિ ।
ઉક્તવ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાવધારણાય એવશબ્દઃ ।
એતત્પરિહારત્વેન ગૂઢાભિસન્ધિરધિકરણાર્થમાહ- ઇતિ ચેદિતિ ॥
ઇતિ ચેત્ સર્વનિયમો યસ્ય કસ્માન્ન શક્યતે

ન્યાયસુધા:
તત્રેદમુત્તરમિતિ શેષઃ ।
યસ્ય પરમેશ્વરસ્ય સર્વનિયમઃ સર્વાન્તર્યામિત્વમસ્તિ(?) ।
તસ્ય કસ્માન્ન શક્યતે રમણમિતિ પ્રકૃતમ્ ।
એતામાશઙ્કાં પરિહર્તું સર્વાન્તર્યામિત્વમિહ હેતુતયોચ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
નન્વેતત્પિણ્યાકયાચનાર્થં ગતસ્ય ખારીતૈલદાનમિવ ।
યત્ આદિત્યાદિનિયામકસ્ય ચિત્તવિક્ષેપસમ્ભવેન રમણં ન યુજ્યત ઇત્યુક્તે, સર્વનિયામકત્વમુક્તમ્ ।
તતો હ્યતિશયેન ચિત્તવિક્ષેપાદ્રમણાનુપપત્તિઃ, ઇત્યતો ઽભિપ્રાયમુદ્ઘાટયતિ- સ્વાત્મનેતિ ॥
સ્વાત્મનાનિયતં વસ્તુ પ્રતીપં હ્યાત્મનો ભવેત્ ।
સ્વાધીનસત્તાશક્તયાદિ કથમાત્મપ્રતીપકમ્

*3,689f.*
ન્યાયસુધા:
યદ્વસ્તુ સ્વાત્મના દેવદત્તેનાનિયતં દેવદત્તાનધીનસત્તાપ્રતીતિપ્રવૃત્તિકં, તદેવાત્મનો દેવદત્તસ્ય પ્રતીપં ચિત્તવિક્ષેપકં ભવેદિતિ હિ દૃષ્ટમ્ ।
ઇદં તુ જગદીશ્વરાધીનસત્તાદિકમ્ ।
તત્કથં તસ્ય ચિત્તવિક્ષેપકં ભવેત્ ।
અથવા યદીદં યસ્તુ વિશ્વં સ્વાત્મનેશ્વરેણાનિયતં સ્યાત્ ।
તદધીનસત્તાદિકં ન સ્યાત્, તદૈવ હ્યાત્મનઃ પરમેશ્વરસ્ય પ્રતીપં ભવેત્ ।
નચૈવમિતિ યોજ્યમ્ ।
ન રાજાદિવન્નિયામકત્વમાત્રમન્તર્યામિત્વમ્, અપિ તર્હિ સત્તાદિપ્રદત્વમિત્યુક્તં ભવતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અન્તર્યામ્યધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_1,2.વિ: અદૃશ્યત્વાધિકરણમ્ =======]
*3,692*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અદૃશ્યત્વાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃ ઓં ॥
અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃ

અત્ર યત્તદદ્રેશ્યમિત્યાદિવાક્યોક્તાનામદૃશ્યત્વાદીનાં ધર્માણાં બ્રહ્મણિ સમન્વયઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
તેષાં ચોક્તરીત્યા બ્રહ્મસ્વરૂપત્વમભ્યુપગતં તદભ્યધિકાશઙ્કાયાઽક્ષિપતિ- ગુણેતિ ॥
ગુણક્રિયાદયો ભાવા યદિવા સ્યુરભેદિનઃ ।
અભેદો ઽભાવધર્માણાં બ્રહ્મણા યુજ્યતે કથમ્

ન્યાયસુધા:
આનન્દાદયો ગુણાઃ સંહરણાદિક્રિયાઃ સર્વગતત્વાદિભાવાઃ ।
અન્નમયાદિરૂપાણિ પુચ્છાદ્યવયવાશ્ચ યદ્યભેદિનો ઽઙ્ગીકૃતાઃ તદા તથા સ્યુર્વા ।
તેષાં ભાવત્વન વક્ષ્યમાણાનુપપત્તેરભાવાત્ ।
અનુપપત્ત્યન્તરાણાં ચ પરિહૃતત્વાત્ ।
અદૃશ્યત્વાદીનાં તુ ધર્માણાં બ્રહ્મણાભેદો ન યુજ્યતે ।
તેષામભાવત્વાદ્બ્રહ્મણો ભાવત્વાત્ ।
ભાવાભાવયોરૈક્યસ્ય વિરુદ્ધત્વાદિતિ ।
પરિહરતિ- નાભાવ ઇતિ ॥
નાભાવો ભાવ ઇતિ ચ વિશેષઃ પ્રાયશો ભવેત્
ન્યાયસુધા:
ઇહ હિ દૃશ્યાદન્યો ઽદૃશ્યઃ તસ્ય ભાવો ઽદૃશ્યત્વમિત્યદૃશ્ય(ત્વ)આદિશબ્દૈર્દૃશ્યાદ્યન્યોન્યાભાવો ઽભિધીયતે ।
અશ્વાદન્યો ઽનશ્વઃ તસ્ય ભાવો ઽનશ્વત્વમિતિ યથા ।
ન પુનસ્તત્પ્રાગભાવાદિઃ ।
અસામથ્યરેન(?) સમાસાસમ્ભવાત્ ।
દૃશ્યાદિવિરોધિત્વમર્થો ઽસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
સહાનવસ્થાનવધ્યઘાત(તુ)કભાવભાવાભાવાલક્ષણવિરોધાનામસમ્ભવાત્ ।
તાદાત્મ્યવિરોધસ્ય ચાન્યોન્યાભાવાનતિરેકાત્ ।
તથા ચાભાવો અન્યોન્યાભાવ ઇતિ ભાવ ઇતિ ચૈતયોર્લોકે ઽપિ વિશેષો ભેદો ન ભવેત્ ।
એવં(ચ) સતિ બ્રહ્મણ્યેવ કાનુપપત્તિરિતિ ।
તદભાવો હીતિ વક્ષ્યમાણાભિપ્રાયેણ પ્રાયશ ઇત્યુક્તમ્ ।
અથવાભાવ ઇતિ ચતુર્વિધે ઽપ્યભાવે પ્રાપ્તે ઽન્યોન્યાભાવપરિગ્રહણાર્થં પ્રાયશ ઇત્યુક્ત(ત્યભિહિત)મ્ ।
અન્યોન્યાભાવો હિ પ્રાગભાવાદિભ્યો(ઽપિ) બહુતરઃ પ્રતિવસ્તુ નિયતત્વાત્ ।
નિત્યાનાદિસમ્બન્ધિનઃ પ્રાગભાવાદેરભાવાત્ ।
*3,696f.*
નનુ પ્રાગભાવપ્રધ્વંસાભાવાત્યન્તાભાવભિન્નઃ સંસર્ગાભાવઃ, કિં ધર્મિણો ભિન્ન ઉતાભિન્નઃ ।
નાદ્યઃ ।
બ્રહ્મગતસ્યાપિ ભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા ચ"એવં ધર્માન્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિવિરોધાત્ ।
નચ બ્રહ્મણિ નાસૌ શ્રુત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
અગોત્રમવર્ણમિત્યાદિના પ્રતીતત્વાત્ ।
ન વિદ્યતે ગોત્રાદિકં યસ્ય તદ્ધિ તથોચ્યતે ।
દ્વિતીયે કિમન્યોન્યાભાવનિર્ધારણેન ।
અભાવ ઇત્યેવ વક્તવ્યમ્ ।
તથા ચાશેષશ્રુતિવ્યાખ્યાનં ભવતીતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ ।
ભિન્ન એવ ધર્મિણઃ પ્રાગભાવાદિઃ ।
ધર્મિવિનાશે ઽપ્યવિનાશાત્ ।
યત્ર હિ ભૂતલે ઘટાભાવસ્તસ્ય ખનનાદિના વિનાશે ઽપિ ઘટાભાવો ઽનુવર્તત એવ ।
ધર્મિત્વં ચ ભૂતલાદેઃ પ્રાતીતિકં ન વસ્તુકૃતમ્ ।
અત એવ ભાવવદભાવસ્યાપિ તત્ત્વાન્તરત્વમભિધાય ભાવાભાવસ્વરૂપત્વાત્ ઇત્યન્યોન્યાભાવસ્ય ધર્મિસ્વરૂપતામાહ ।
નનુ તર્હિ બ્રહ્મણ્યપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
સત્યમ્ ।
ગોત્રાદિસંસર્ગા(સ્યા)ભાવસ્ય બ્રહ્માતિરિક્તાભ્યુપગમાત્ ।
યથા હિ દણ્ડો દેવદત્તસ્ય વિશેષણમ્ ।
તથા ગોત્રાદ્યભાવો ઽપિ બ્રહ્મણો વિશેષણમ્ ।
નચ શ્રુતિવિરોધઃ ।
દણ્ડિત્વવદભાવવત્ત્વસ્ય ધર્મત્વેન વિવક્ષિતત્વાત્ ।
નચ આનન્દાદાવપ્યેવં કલ્પના ।
"આનન્દો બ્રહ્મઽ; ઇત્યાદિવચનાત્ ।
બાધકાભાવાચ્ચ ।
તસ્માદન્યોન્યાભાવ એવાન્યત્ર ધર્મિસ્વરૂપમિતિ બ્રહ્મણ્યપિ તથાભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
ગોત્રાદ્યભાવવત્તા તુ ભાવરૂપૈવ ઇતિ ન તસ્યા બ્રહ્મસ્વરૂપત્વે કાચિદનુપપત્તિરિતિ નેહ વિચાર્યતે ।
*3,701*
યસ્ત્વન્યોન્યાભાવસ્ય ધર્મિસ્વરૂપતાં ક્વાપિ ન મન્યતે ।
સ પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કિંનિમિત્તો ઽયમનભ્યુપગમઃ ।
કિં વિરોધાદુત, પ્રમાણાભાવાત્, અથ બાધકસદ્ભાવાત્ ।
આદ્યે કથમન્યોન્યાભાવસ્ય ધર્મિણા વિરોધ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
વિધિનિષેધરૂપત્વેનેતિ ચેત્, તદેવ કથમ્ ।
નઞઃ પ્રયોગાપ્રયોગાભ્યામિતિ ચેત્ તત્રાહ- અતદ્ભાવ ઇતિ ॥
અતદ્ભાવો ઽન્યતા ચેતિ ન વિશેષો ઽસ્તિ કશ્ચન

ન્યાયસુધા:
પટસ્ય હ્યઘટત્વં ઘટાદન્યત્વં ચૈકમેવ ।
અઘટો ઘટાદન્ય ઇત્યનયોર્વિશેષાપ્રતીતેઃ ।
વિદ્યેતે ચ નઞઃ પ્રયોગાપ્રયોગૌ ઇત્યતો વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
સ્થલાન્તરે વ્યભિચારં દર્શયતિ- દોષાભાવ ઇતિ ॥
દોષાભાવો ગુણ ઇતિ પ્રસિદ્ધો લૌકિકેષ્વપિ
ન્યાયસુધા:
આરોગ્યં ગુણઃ અક્રૌર્યં ગુણઃ, ઇતિ નઞ્પ્રયોગવિષયસ્ય નિષેધસ્ય રોગાદ્યભાવસ્ય, નઞ્પ્રયોગાવિષયો વિધિરૂપત્વં ગુણત્વં, લૌકિકવૈદિકેષુ વ્યવહારેષુ પ્રસિદ્ધમ્ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
અનૌદાર્યં દોષઃ, ઇતિ ગુણાભાવસ્ય દોષત્વમપિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અતો(ઽપિ), વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
અન્યોન્યાભાવસ્ય ધર્મિસ્વરૂપત્વસમર્થનં ન ઔત્પ્રેક્ષિકમ્ ।
કિન્તુ સૂત્રકૃતો ઽપ્યભિમતમિતિ દર્શ(સૂચ)યિતું સૂત્રકૃતાપ્યયં વ્યભિચારઃ સૂચિત ઇત્યાહ- અદૃશ્યત્વાદિકાનિતિ ॥
અદૃશ્યત્વાદિકાંસ્તસ્માદ્ ગુણાનાહ સ્વયં પ્રભુઃ

ન્યાયસુધા:
યસ્માન્નઞઃ પ્રયોગાપ્રયોગૌ નાભેદવિરોધિનૌ, તસ્માત્તદેવ સૂચયિતુમદૃશ્યત્વાદિગુણક ઇત્યદૃશ્યત્વાદીનાં નઞ્વાચ્યાનામતથાભૂતાનાં ગુણાનાં ચૈક્યમાહ સૂત્રકારઃ ।
અન્યથા દૃશ્યત્વાદીત્યવક્ષ્યદિતિ ।
અનેન સપ્રતિયોગિત્વનિષ્પ્રતિયોગિકત્વાભ્યાં વિરોધો ઽપિ પરાસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
*3,703*
નન્વેવં ભાવાભાવયોરૈક્યે ભાવાભાવલક્ષણો વિરોધઃ ક્વાપિ ન સ્યાત્ ।
અસતિ ચ તસ્મિન્વિરોધવાર્તૈવ લુપ્યેત ।
ભાવાભાવયોર્હિ સાક્ષાદ્વિરોધસ્તદ્દ્વારાન્યયોરિતિ ચેત્ ।
કિમવિશિષ્ટયોર્ભાવાભાવયોર્વિરોધમઙ્ગીકૃત્ય તદભાવ આપાદ્યતે, ઉતાવચ્છિન્નયોઃ ।
આદ્યે ત્વિષ્યાપાદનમિત્યાહ- ભાવેતિ ॥
ભાવાભાવવિરોધો ઽપિ ન તુ સર્વત્ર વિદ્યતે
ન્યાયસુધા:
સર્વત્રેત્યનેનાવિશિષ્ટત્વં દ્યોતયતિ ।
ઘટવતિ પટાભાવદશર્નાદિતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયે ત્વાપાદકાસિદ્ધિરિતિ ભાવેન તત્સ્વરૂપમાહ- તદભાવો હીતિ ॥
તદભાવો હિ તદ્ભાવવિરોધી ન તતો ઽપરઃ

*3,703f.*
ન્યાયસુધા:
ઉભયત્રાપ્યનુભવપ્રસિદ્ધિં હિશબ્દેન દ્યોતયતિ ।
નન્વેતત્સર્વં તૃતીયે ઽન્તર્ભવતિ ।
સત્યમ્ ।
તથાપ્યુલ્બણતયા પૃથગ્દૂષિતમિત્યદોષઃ ।
અસ્તુ તર્હ્યન્યોન્યાભાવસ્ય ધર્મિસ્વરૂપત્વે પ્રમાણાભાવ ઇતિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ ।
મૈવમ્, ભેદો હિ વસ્તુસ્વરૂપમિતિ સર્વૈરભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
અન્યથાનવસ્થાદિદોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
અભાવે સ્વરૂપાતિરિક્તસ્યાસમ્ભવેન ભેદાભાવપ્રસક્તેશ્ચ ।
અન્યોન્યાભાવશ્ચ ભેદ એવેતિ કથં ધર્મિસ્વરૂપત્વં ન સ્યાત્ ।
*3,706*
અથ મતમ્ ।
ભેદસ્ત્રિવિધો ઽસ્માભિરભ્યુપગમ્યતે ।
પૃથક્તવમ્ અન્યોન્યાભાવઃ, સ્વરૂપં ચેતિ ।
તત્ર દ્રવ્યે ત્રિવિધો ઽપિ સમ્ભવતિ ।
ગુણાદિપઞ્ચકે તુ દ્વિવિધ એવ ।
પૃથક્તવસ્ય ગુણત્વેન તત્રાસમ્ભવાત્ ।
અભાવે તુ સ્વરૂપભેદ એવ ।
તત્રાન્યોન્યાભાવાભ્યુપગમે ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતો ઽન્યોન્યાભાવસ્ય ભેદત્વે ઽપિ, ભેદસ્ય (તુ) સ્વરૂપત્વે ઽપિ, નાન્યોન્યાભાવસ્ય ધર્મિસ્વરૂપત્વમ્ ।
સ્વરૂપભેદાતિરિક્તભેદત્વાદન્યોન્યાભાવસ્યેત્યત આહ- પૃથક્તવેતિ ॥
પૃથક્તવાભાવતદ્રૂપાન્ ભેદાંસ્ત્રીન્ કલ્પયન્તિ ચેત્ ।
કલ્પનાગૌરવાદ્યાસ્તુ દોષાસ્તત્ર વિરોધિનઃ

ન્યાયસુધા:
અભાવો ઽન્યોન્યાભાવઃ સ ધર્મી રૂપમાત્મા યસ્યાસૌ તદ્રૂપઃ ।
આદ્યગ્રહણેન દૃષ્ટહાનિરદૃષ્ટકલ્પના ચ ગૃહ્યતે ।
તત્ર તુ તથાકલ્પને ત્વિત્યર્થઃ ।
કથં પૃથક્તવાન્યોન્યાભાવસ્વરૂપભેદાનાં ભેદાઙ્ગીકારે કલ્પનાગૌરવાદિકમિત્યત આહ- પૃથક્તવેતિ ॥
પૃથક્તવાન્યત્વભેદાસ્તુ પર્યાયેણૈવ લૌકિકૈઃ ।
વ્યવહ્રિયન્તે સતતં વૈદિકૈરપિ સર્વશઃ

ન્યાયસુધા:
અન્યત્વમન્યોન્યાભાવઃ ।
ભેદઃ સ્વરૂપભેદો ઘટાત્પૃથક્ ઘટો ન ભવતિ પટ એવેતિ ।
પૃથક્તવાન્યોન્યાભાવસ્વરૂપભેદાઃ સર્વૈર્લૌકિકૈર્વૈદિકૈશ્ચ પર્યાયેણૈવ ક્રમેણૈવ પૃથગ્વાક્યતયા વ્યવહ્રિયન્તે, ન જાતુ એકવાક્યનિવેશેન ।
*3,707*
એતદુક્તં ભવતિ ।
યથા ઘટકલશકુમ્ભવ્યવહારાણાં પર્યાયત્વાત્ એકેનૈવ નિમિત્તેનોપપત્તૌ ઘટત્વાદ્યનેકનિમિત્તકલ્પને કલ્પનાગૌરવમ્ ।
યથા ચ ઘટાદિવ્યવહારાન્ પર્યાયેણૈવ કુર્વાણૈસ્તન્નિમિત્તમેકતયૈવ દૃષ્ટમિતિ, તત્ત્રિત્વાઙ્ગીકારે દૃષ્ટહાનિરદૃષ્ટકલ્પના ચ ભવતિ ।
તથા પૃથગ(ક્તવ)આદિવ્યવહારાણામપિ પર્યાયત્વાત્ એકેનૈવ સ્વરૂપભેદેનોપપત્તૌ, નિમિત્તત્રયકલ્પને કલ્પનાગૌરવમ્ ।
નિયમેનાસહપ્રયોક્તૃભિઃ પૃથક્તવાદીનામૈક્યં દૃષ્ટમિતિ, તત્પરિત્યાગેન ત્રિત્વકલ્પનાયાં દૃષ્ટહાનિરદૃષ્ટકલ્પના ચ સ્યાદિતિ ।
અવિનાભાવિત્વાન્ન સહપ્રયોગ ઇતિ ચેત્ ।
મા ભૂદ્ઘટાત્પૃથગિત્યુક્તવા ઘટો ન ભવતીતિ પ્રયોગઃ ।
ઘટો ન ભવતીત્યુક્તવા ઘટાત્પૃથગિતિ કસ્માન્ન ભવેત્ ।
પૃથક્તવે સતિ અન્યોન્યાભાવાદિકં નિયતં ન ત્વન્યોન્યાભાવે પૃથક્તવમિતિ પરેણૈવ વ્યુત્પાદિતત્વાત્ ।
નચાયમસ્તિ નિયમો ઽવિનાભૂતં સહ નોચ્યત ઇતિ ।
પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુમનસાં ક્રિયાવત્ત્વમૂર્તત્વપરત્વાપરત્વવેગવત્ત્વાદીનીતિ તદીયગ્રન્થ એવ વ્યવહારદર્શનાત્ ।
લૌકિકાઃ પ્રયોજનમાત્રપરાઃ ।
અન્યતમવ્યવહારેણૈવ તત્પ્રયોજનસિદ્ધેર્ન સહવ્યવહારન્તીતિ ચેન્ન ।
વૈદિકૈરપ્યેવમેવ વ્યવહારાત્ ।
તદિદમુક્તમ્ ।
વૈદિકૈરપીતિ ।
કિઞ્ચ પર્યાયપ્રયોગસ્યાન્યથાત્વકલ્પનં ક્વચિદપર્યાયપ્રયોગે સતિ સ્યાત્ ।
અન્યથા ઘટાદિવ્યવહારે ઽપિ તથાપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
તત્કથમન્યથાકલ્પનં નિર્મૂલમુપપદ્યેત ઇતિ ।
એતદપ્યુક્તમ્- સર્વશ ઇતિ, સતતમિતિ ચ ॥
*3,709f.*
અથ મતમ્ ।
પૃથક્તવાન્યોન્યાભાવયોસ્તાવત્સ્ફુટો વિવેકઃ ।
યત્પૃથક્તવમવધિનિરૂપ્યમ્ ।
અન્યોન્યાભાવસ્તુ પ્રતિયોગિનિરૂપ્યઃ ।
કિંચ,"અન્યારાદિતરર્તઽ; ઇતિ પૃથક્તવવાચિપદયોગે પઞ્ચમ્યનુશિષ્યતે ।
અન્ય ઇત્યર્થગ્રહણમિતિ વચનાત્ ।
અન્યથા ભિન્નો ઘટાત્પટો ઽર્થાન્તરં ઘટાત્પટ ઇત્યાદૌ પઞ્ચમી ન સ્યાત્ ।
અનુશાસનાન્તરાભાવાત્ ।
તથાચ પૃથક્તવમેવ ચેદન્યોન્યાભાવઃ તદા ઘટો ન ભવતિ પટ ઇત્યત્રાપિ પઞ્ચમી સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
તેન જાનીમો ઽન્યત્પૃથક્તવમ્, અન્યશ્ચાન્યોન્યાભાવ ઇતિ ।
સ્વરૂપભેદસ્ય ચાભ્યાં ઉભયાભ્યાં વિવેકઃ ।
પરનિરૂપ્યત્વવિરહાદ્વિધિરૂપત્વાચ્ચ ।
એવંચ વ્યવહારપર્યાયતાન્યથોપપાદનીયેતિ ।
*3,712*
અત્રોચ્યતે ।
યત્તાવદુક્તં નિરૂપકભેદાદ્ભેદ ઇતિ, તદસત્ ।
અવધિપ્રતિયોગિનોરેવ ભેદસ્ય નિરૂપયિતુમશક્યત્વાત્ ।
પૃથક્તવનિરૂપકત્વમવધિત્વમ્, અભાવનિરૂપકત્વં પ્રતિયોગિત્વમિતિ ચેન્ન ।
પૃથક્તવાન્યોન્યાભાવભેદસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધત્વેન ઇતરેતરાશ્રયત્વાત્ ।
પઞ્ચમીપ્રયોગાપ્રયોગાભ્યાં ભેદશ્ચાનુપપન્નઃ ।
અન્યશબ્દોપપદે પઞ્ચમીવિધાનાત્ ।
કથં તર્હિ ભિન્નાદિયોગે પઞ્ચમીતિ ચેત્ ।
વિલક્ષણો યજ્ઞદત્તો દેવદત્તાદિત્યત્ર કથમ્ ।
નહિ વૈલક્ષણ્યં પૃથક્તવમ્ ।
ગુણાદિષ્વપિ સદ્ભાવાત્ ।
અથ કથઞ્ચિદપાદાનત્વં તત્ર વ્યુત્પાદયિષ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ભિન્ન ઇત્યાદાવપિ કિં ન વ્યુત્પાદ્યતે ।
તથા સત્યન્ય ઇત્યત્રાપિ સામ્યાત્સૂત્રવૈયર્થ્યમાપદ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
પ્રપઞ્ચાથર્ત્વેનોપપત્તેઃ ।
*3,715*
વિલક્ષણયોગે પઞ્ચમી વક્તવ્યેતિ ચેત્ ।
વિશિષ્ટવ્યાવૃત્તાદિયોગે ઽપિ કથમ્ ।
ન વિશિષ્ટાદિકં પૃથક્તવમિતિ ચ સ્વયમેવ વ્યુત્પાદિતમ્ ।
સર્વત્રોપસઙ્ખયાને ભિન્નાદિષ્વપિ તથા ભવિષ્યતિ ।
કિમન્યેત્યત્રાર્થગ્રહણવ્યાખ્યાનેન ।
*3,716*
"પૃથગ્વિનાનાનાભિસ્તૃતીયાન્યતરસ્યામ્ઽ; ઇતિ વિકલ્પવિધાનસામર્થ્યાદિદ(ત્થ)માશ્રીયત ઇતિ ચેન્ન ।
અપ્રાપ્તે ઽપિ વિકલ્પવિધાનસ્ય બહુલમુપલમ્ભાત્ ।
*3,719*
અસ્તુ વાન્યેત્યર્થગ્રહણમ્ ।
તથાપિ પૃથક્તવવાચિપદયોગે પઞ્ચમીવિધાનસ્ય વ્યાખ્યાનાત્ ।
ઘટઃ પટો ન ભવતીત્યત્ર તુ, વાક્યપ્રતિપાદ્યં પૃથક્તવમિતિ પઞ્ચમી ન ભવિષ્યતિ ।
પ્રતિયોગિનિરૂપ્યત્વાનિરૂપ્યત્વાભ્યાં તુ વિવેકઃ સ્વરૂપભેદવાદિના વક્તુમશક્ય ઇતિ વક્ષ્યામઃ ।
વિધિરૂપત્વં ચોક્તન્યાયપરાહતમ્ ।
અત એવ પૃથક્તવાન્યોન્યાભાવવિવેચકત્વમપિ નિરસ્તમ્ ।
કિં ચાનશ્વ ઇતિ કિમન્યોન્યાભાવો નઞર્થઃ ।
કિંવા પૃથક્તવમ્ ।
આદ્યે કથમશ્વાદન્ય ઇતિ વિગ્રહવાક્યે પઞ્ચમી ।
નચ તત્ર પૃથક્તવમન્યશબ્દાર્થ ઇતિ યુક્તમ્ ।
સમાસવિગ્રહવાક્યયોઃ સમાનાર્થત્વાત્ ।
દ્વિતીયે પૃથક્તવસ્યાપિ નિષેધતેત્યલં પલ્લવેન ।
*3,723*
સન્તુ કલ્પનાગૌરવદૃષ્ટહાન્યદૃષ્ટકલ્પનાઃ ।
તતઃ કિમિતિ ચેત્ ।
તત્કિં કલ્પનાગૌરવાદિકં દૂષણમેવ ન ભવતિ, કિંવા ભવતિ દૂષણમ્ ।
કિન્તુ દોષોન્નાયકત્વેનૈવેતિ ।
આદ્યં નિરાકરોતિ- દૃષ્ટેતિ ॥
દૃષ્ટહાનિરદૃષ્ટસ્ય કલ્પનેત્યેવ દૂષણમ્ ।
યદા તદધિકો દોષો વિદ્યતે કો નુ વાદિનામ્

ન્યાયસુધા:
ઇતિશબ્દ આદ્યર્થે ।
તેન કલ્પનાગૌરવં સઙ્ગૃહ્યતે ।
દૂષણમેવેતિ યોજના ।
કુત ઇત્યત આહ- યદેતિ ॥
યદાશબ્દો યસ્માદિત્યર્થે ।
તદધિકઃ તદતિરિક્તઃ ।
કિમાક્ષેપે ।
નુ વિતર્કે ।
વાદિનામિતિ ।
વૈપરીત્યલક્ષણયા પરિહાસઃ ।
અનિષ્યપ્રસઞ્જનાર્થં વા ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદિ દૃષ્ટહાન્યાદિકં ન દૂષણં તદાસિદ્ધયાદિકમપિ કુતો દૂષણમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
અઙ્ગવૈકલ્યહેતુત્વાદિતિ ચેત્ ।
અથ વિકલાઙ્ગમપિ કુતો ન સાધનમ્ ।
તથા સત્યાકાશાદીનામનિત્યતાદિકમાપદ્યેત, તચ્ચ પ્રમાણવિરુદ્ધમિતિ ચેત્ ।
સ્વીકૃતં તર્હિ દૃષ્ટહાનાદેર્દોષત્વમ્ ।
*3,723f.*
અઙ્ગવિકલસ્યાપ્યનુમાનત્વે ઽપ્રામાણિકાન્યનેકાનિ પ્રસજ્યન્ત ઇતિ ચેત્ ।
તદિદમદૃષ્ટકલ્પનં કલ્પનાગૌરવં ચ ।
વિકલાઙ્ગં ચ સાધનં ચેતિ વ્યાહતમિતિ ચેત્ ।
કથં વ્યાહતમ્ ।
સકલાઙ્ગસ્યૈવ સાધકત્વદર્શનાદ્વિકલાઙ્ગસ્ય અદર્શનાદિતિ ચેત્ ।
દૃષ્ટહાન્યાદિકમેવૈતત્ ।
અથ મા ભૂદસિદ્ધયાદિકં દૂષણમિતિ બ્રૂયાત્ ।
તદા વાદિત્વમેવ ન સ્યાત્ ।
દૂષ્યપક્ષાભાવાત્ ।
તદભાવે સાધ્યસ્યાપ્યભાવાદિતિ ।
દ્વિતીયસ્યાપ્યેતદેવોત્તરમ્- દૃષ્ટહાનિરિતિ ॥
*3,724*
અત્રૈતદેવ દૂષણમ્ ।
નતુ દોષાન્તરોન્નાયકત્વેનેતિ યથાસ્થિત એવ સમ્બન્ધઃ ।
તત્ર હેતુમાહ- યદેતિ ॥
યદા દૃષ્ટહાન્યાદિકમુદ્ભાવ્યેત તદા તતઃ કિમિત્યાશઙ્કાયાં તદધિકસ્તદુન્નેયો દોષઃ કો નુ વક્તવ્યો વિદ્યતે ન કો ઽપિ ।
યો ઽપ્યુચ્યેત તસ્યાપિ દૃષ્ટહાન્યાદ્યનતિરેકાદિતિ ભાવઃ ।
*3,725*
અન્યોન્યાભાવસ્ય ભાવસ્વભાવત્વે, ધર્મધર્મિભાવસ્તચ્છબ્દાનાં સહપ્રયોગઃ ।
કદાચિદ્ દૃષ્ટે ઽપિ વસ્તુનિ તદદર્શનમિત્યાદિકં ન સ્યાદિતિ, તૃતીયસ્ય પ્રાગુક્તમેવ પરિહારં સ્મારયતિ- ભાવેતિ ॥
ભાવાભાવસ્વરૂપાસ્તુ વિશેષા એવ વસ્તુનઃ ।
અભિન્ના એવ સઙ્ગ્રાહ્યા વ્યવહારપ્રસિદ્ધયે

ન્યાયસુધા:
ભાવગ્રહણેન અત્તૃત્વાદિષ્વપ્યયં પરિહારો ઽનુસન્ધેય ઇતિ દશર્યતિ ।
ભાવભાવસ્વરૂપા અત્તૃત્વાદયો ઽદૃશ્યત્વાદયશ્ચ યદ્યપિ પરબ્રહ્મણાભિન્ના એવ ।
તથાપિ ધર્મધર્મ્યાદિવ્યવહારપ્રસિદ્ધયે વસ્તુનો ધર્મિણો વિશેષા એવ સઙ્ગ્રાહ્યાઃ ।
ન વસ્તુતન્માત્રમિતિ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
અત્તૃત્વાદીનામદૃશ્યત્વાદીનાં ચ બ્રહ્મસ્વરૂપત્વં તાવચ્છ્રુત્યાદિસિદ્ધમ્ ।
અસ્તિ ચ ધર્મધર્મ્યાદિવ્યવહારો ઽપિ પ્રમિતઃ ।
નચાન્યતરસ્યાપિ બાધોપપન્ના ।
તતસ્તદન્યથાનુપપત્ત્યા સવિશેષાભેદો ઽઙ્ગીકરણીયઃ ।
વિશેષસ્ય ચાભિન્ને ઽપિ ભેદનિમિત્તવ્યવહારનિર્વાહકત્વં સ્વરૂપગ્રાહકપ્રમાણેનૈવ સિદ્ધમિતિ ।
અત્રૈકે, ગુણક્રિયાદીનાં દ્રવ્યેણાત્યન્તભેદં સમવાયં ચાઙ્ગીકૃત્ય વ્યવહારાનુપપાદયન્તઃ શ્રુતીનામુપાસનાર્થત્વં અનાગન્તુકાર્થત્વં વા, વદન્તો વિશેષં નાભ્યુપગચ્છન્તિ ।
અપરે તુ, ભેદાભેદાભ્યાં વ્યવહારનિર્વાહં પશ્યન્તઃ કેવરભેદપ્રતિષેધં ચ શ્રુતીનામર્થં બ્રુવાણા ન વિશેષમિચ્છન્તિ ।
અન્યે તુ, અખણ્ડમેવ બ્રહ્માભ્યુપગમ્ય ધર્મધર્મ્યાદિવ્યવહારાઃ સર્વે ઽપ્યવિદ્યાઽરોપનિમિત્તા ઇતિ મન્યમાના વિશેષમવજાનતે ।
તત્ર ભેદવાદિના ભેદાભેદવાદિના ચ વિશેષમઙ્ગીકારયતિ- યથેતિ ॥
*3,726*
યથૈકઃ સમવાયો ઽપિ ભેદાભેદૌ ચ વસ્તુનિ ।
અઙ્ગીકાર્યા વિશેષેણ સ્થાનેષુ વ્યવહર્તૃભિઃ

ન્યાયસુધા:
સ્થાનેષુ સ્વશાસ્ત્રપ્રદેશેષુ એકઃ સમવાય ઇતિ વસ્તુનિ ભેદાભેદાવિતિ ચ વ્યવહર્તૃભિર્યથા તે સમવાયભેદાભેદા વિશેષેણ વિશેષવન્તોઙ્ગીકાર્યાસ્તથા ભાવાભાવસ્વરૂપાશ્ચેતિ યોજના ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ધર્મધર્મિભેદવાદિના તાવદેકઃ સમવાય ઇતિ વ્યવહ્રિયતે ।
તત્ત્વં ભાવેનેતિ સૂત્રિતત્વાત્ ।
તત્ર સમવાયસ્યૈકત્વં કિં તતો ભિન્નમુત તત્સ્વરૂપમ્ ।
નાદ્યઃ ।
સમવાયે દ્રવ્યગુણાદેરસમ્ભવાત્ ।
દ્વિતીયે તુ કથં સહપ્રયોગઃ ।
ષષ્ઠીવ્યવહારો વા ।
ઔપચારિક ઇતિ ચેન્ન ।
સમવાયૈકત્વસાધનપ્રયાસવૈયર્થ્યાપત્તેઃ ।
તતો ગત્યન્તરાભાવાત્સવિશેષાભેદો ઽઙ્ગીકાર્યઃ ।
તથાચ કિં બ્રહ્મણિ શ્રુતીનામન્યપરત્વં પ્રકલ્પ્ય ભેદસમવાયકલ્પનયા ।
અન્તતો ઽપ્યઙ્ગીકાર્યેણ વિશેષેણૈવ સર્વસ્યોપપત્તેઃ ।
સમવાયપ્રતિયોગિકભેદાભાવઃ સમવાયસ્યૈકત્વમિતિ ચેત્ ।
તથાપિ સમવાયસ્યેતિ ષષ્ઠયર્થસ્ય પૃથગભાવેન તત્ર વિશેષસ્યાઙ્ગીકાર્યત્વાત્ ।
યસ્તુ ભેદવાદી સમવાયે ઽપ્યેકત્વસઙ્ખયામઙ્ગીકરોતિ, તેનાપિ સમવાયસ્ય સમ્બન્ધો ઽઙ્ગીક્રિયતે, ન વા ।
આદ્યે કિં સ એવ, સમવાયાન્તરં વા ।
ન પ્રથમઃ ।
સમ્બન્ધ્યતિરિક્તસમ્બન્ધાભાવેનૈકઃ સમવાય ઇતિ વ્યવહારાનુપપત્તેઃ ।
અત એવ ન તૃતીયઃ ।
સ્વનિર્વાહકત્વે પુનઃ સવિશેષત્વમેવાઙ્ગીકરણીયમ્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
એકઃ સમવાય ઇત્યસ્યાનુપપત્તેઃ ।
*3,730*
કિઞ્ચ વસ્તુનિ સમવાય ઇતિ કથમ્ ।
ન હ્યવયવાવયવ્યાદીનાં સમ્બન્ધો ઽસ્તિ યત એકઃ સમવાયઃ ।
સ્વનિર્વાહકત્વે તૂક્તમ્ ।
અપિ ચૈકસ્વભાવ એવ સમવાયઃ ।
સ કથમવયવાદીનાધારત્વેનાવયવ્યાદીનાધેયત્વેન નિયચ્છેત્ ।
અવયવાદીનાં સ્વભાવભેદાદિતિ ચેત્ ।
અલં તર્હિ સમવાયેન ।
અથ સમવાયસ્યૈવ વિચિત્રસ્વભાવત્વં તદા સવિશેષત્વમેવેતિ ।
ભેદાભેદવાદિના ત્વવશ્યમઙ્ગીકરણીયો વિશેષઃ ।
પરસ્પરવિરુદ્ધયોર્ભેદાભેદયોરેકત્ર તમન્તરેણ અનુપપત્તેઃ ।
કિઞ્ચ ભેદાભેદયોરપિ વસ્તુના પરસ્પરં ચ ભેદાભેદાન્તરાભ્યુપગમે ઽનવસ્થા ।
સ્વનિર્વાહકત્વે તુ વિશેષાઙ્ગીકારઃ ।
ભેદે, વસ્તુનિ ભેદાભેદાવિતિ વ્યવહારાનુપપત્તિઃ ।
વસ્તુના તયાઃ સમ્બન્ધાભાવાત્ ।
અત્યન્તાભેદે ઽપિ વસ્તુનિ ભેદાભેદાવિત્યાધારાધેયભાવો દ્વિવચનં ચાનુપપન્નં સ્યાત્ ।
વસ્તુતન્માત્રત્વાત્ ।
તતશ્ચ તન્નિર્વાહાર્થમવશ્યમઙ્ગીકરણીયે વિશેષે તત એવ બ્રહ્મણિ સર્વસ્યોપપત્તૌ કિં ભેદાભેદાભ્યુપગમેનેતિ ।
યથા ચ તન્તુપટાદૌ ભેદાભેદાભ્યુપગમસ્તદ્વક્ષ્યામઃ ।
*3,733*
અખણ્ડવાદિનાપિ વિશેષમઙ્ગીકારયતિ- અખણ્ડેતિ ॥
અખણ્ડવાદિનોઽ; પિ સ્યાદ્વિશેષો ...

ન્યાયસુધા:
અઙ્ગીકાર્ય ઇતિ વચનવિપરિણામેન સમ્બદ્ધયતે ।
નન્વખણ્ડવાદિનો ઽપિ વિશેષો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇતિ વ્યાહતમ્ ।
અખણ્ડત્વં નિર્વિશેષત્વમિત્યનર્થાન્તરત્વાદિત્યત ઉક્તમ્- અનિચ્છતો ઽપીતિ ॥
... ઽનિચ્છતો ઽપ્યસૌ ।
વ્યાવૃત્તે નિર્વિશેષે તુ કિં વ્યાવર્ત્યબહુત્વતઃ ॥ મનુવ્_1,2.25બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સ્વાભ્યુપગમમાત્રેણાખણ્ડવાદિત્વે ઽપિ ન્યાયપ્રાપ્તત્વાદ્વિશેષાઙ્ગીકરણમિતિ ।
અસૌ પૂર્વોપપાદિતઃ ।
અનેન પૂર્વોક્તાર્થસ્મરણાર્થત્વાદસ્ય ન પુનરુક્તિદોષ ઇતિ સૂચિતમ્ ।
યદ્વા ।
યસ્મિન્નનઙ્ગીકૃતે સત્યજ્ઞાનાદિપદાનાં પર્યાયવ્યર્થતે સ્યાતામ્ ।
સત્યત્વાદીનાં બ્રહ્મતન્માત્રત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
અઙ્ગીકૃતે ચ તન્નિવૃત્તિઃ ।
તસ્યાપર્યાયશબ્દપ્રવૃત્તાવભિન્ને ઽપિ નિમિત્તત્વાત્ ।
અસૌ ઇત્યઙ્ગીકાર્યત્વહેતુસૂચનમ્ ।
નનુ બ્રહ્માતિરિક્તે સત્યજ્ઞાનાનન્દાદૌ વાચકત્વશક્તિમતાં સત્યાદિપદાનાં લક્ષ્યમેવ બ્રહ્માભ્યુપગમ્યતે ।
તત્કથં પર્યાયતા ।
વાચ્યાર્થભેદસદ્ભાવાત્ ।
મૈવમ્ ।
સત્યજ્ઞાનાનન્તાનન્દાદીનાં બ્રહ્માતિરિક્તાનાં પરેણાનઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
અસ્તિ કથઞ્ચિત્સત્યાદિકમન્યદિતિ ચેન્ન ।
કથઞ્ચિત્સત્યાદિકં વાચ્યમ્ ।
સાક્ષાત્સત્યાદિકં તુ લક્ષ્યમિતિ વૈપરીત્યસ્યાનુચિતત્વાત્ ।
અસ્તુ વા કથઞ્ચિત્પર્યાયતાપરિહારઃ ।
તથાપ્યેકેન પદેન લક્ષિતસ્યૈવાન્યેનાપિ લક્ષણાયાં વ્યથર્તા ન પરિહર્તું શક્યા ।
નનુ ચ લક્ષ્યાર્થભેદાભાવે ઽપિ બ્રહ્મણ્યારોપિતાસત્યત્વાદિધર્માણાં વ્યાવર્ત્યાનાં બહુલત્વાત્ તદ્વયાવર્તકત્વેન સાર્થક્યં પદાનામિત્યત આહ- વ્યાવૃત્ત ઇતિ ॥
વ્યાખ્યાતચરમિદમ્ ।
તદેવં વિશેષસ્ય સર્વવાદિભિરઙ્ગીકાયર્ત્વાત્તદ્બલેન ધર્મધર્મ્યાદિવ્યવહારોપપત્તેર્યુક્તમ્ અદૃશ્યત્વાદિગુણાનાં બ્રહ્મણૈક્યમિતિ સિદ્ધમ્ ।
[======= જ્ન્ય્સ્_1,2.વિઇ: વૈશ્વાનરાધિકરણમ્ =======]
*3,735*
॥ ઓં વૈશ્વાનરઃ સાધારણશબ્દવિશેષાત્ ઓં ॥
વૈશ્વાનરઃ સાધારણશબ્દવિશેષાત્

અસ્યાધિકરણસ્ય નાત્રાન્તર્ભાવઃ સમ્ભવતિ ।
નામાત્મકશબ્દસમન્વયાર્થત્વાત્ ।
નાપિ પૂર્વત્ર ।
લિઙ્ગસમન્વયસ્યાપ્યત્ર સિદ્ધત્વાત્ ।
ન ચોભયબહિર્ભાવઃ ।
અન્યત્ર પ્રસિદ્ધશબ્દવિષયત્વાત્ ।
ન ચાવક્તવ્યતા ।
સમન્વયાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્કથમિત્યતો લિઙ્ગાધિકેત્યત્રાન્તર્ભાવઃ સમર્થિતઃ ।
યદ્વા પાદદ્વયાર્થત્વેનૈકત્ર પ્રવેશાનુપપત્તેઃ પાદદ્વયશેષો ઽયમ્ ।
અત એવ પદદ્વયાન્તે નિબન્ધનમિતિ જ્ઞાપયિતું પાદદ્વયાર્થં તાવદુપસંહરતિ- બહુલિઙ્ગેતિ ॥
બહુલિઙ્ગસમાયુક્તૈર્બહુભી રૂઢનામભિઃ ।
પ્રસિદ્ધૈરન્યગત્વેન વાચ્યઃ સાક્ષાજ્જનાર્દનઃ

વૈશ્વાનરાદયઃ શબ્દા અપિ તદ્વાચિનસ્તતઃ
ન્યાયસુધા:
રૂઢેત્યસ્યૈવ વિવરણં પ્રસિદ્ધૈરન્યગત્વેનેતિ ।
અન્યથા યૌગિકનામપરિત્યાગઃ સ્યાત્ ।
એતચ્ચ લિઙ્ગાનામપિ વિશેષણમ્ ।
સાક્ષાત્ મુખ્યયા વૃત્ત્યા ।
ઇદાનીં વૈશ્વાનરાધિકરણતાત્પર્યમાહ- વૈશ્વાનરાદય ઇતિ ॥
આદિશબ્દપ્રયોગાદ્વૈશ્વાનરશબ્દસ્યોપલક્ષણત્વમિતિ દર્શયતિ ।
તત ઇતિ સૌત્રાત્મશબ્દાદિકં પરામૃશતિ ।
તદ્વાચિનઃ પરમેશ્વરવાચિનઃ ।
નનુ કથં વૈશ્વાનરસ્ય વિષ્ણુત્વનિર્ધારઃ ।
પક્ષાન્તરે ઽપ્યગ્ન્યાદિશબ્દાનાં હોમાધિકરણત્વાદિલિઙ્ગાનાં ચ શ્રવણાદિત્યત આહ- તાનીતિ ॥
તાનિ લિઙ્ગાનિ તે શબ્દા અપિ તદ્ગા હિ સર્વશઃ
ન્યાયસુધા:
તદ્ગાઃ પરમેશ્વરવિષયાઃ ।
હીતિ તથા દૃષ્ટયુપદેશં હેતુમાચષ્ટે ।
યસ્માદેવં તસ્માદિતિ પૂર્વેણ વા સમ્બન્ધઃ ।
અનેન શબ્દાદિભ્ય ઇતિ સૂત્રસ્ય તાત્પર્યમુક્તં વેદિતવ્યમ્ ।
નનુ કથમગ્ન્યાદિશબ્દાનાં વિષ્ણુપરત્વમ્ ।
અન્યત્ર રૂઢત્વાત્ ।
નચ વિષ્ણાવપિ રૂઢિરસ્તીતિ વાચ્યમ્ ।
બહુત્વેનાન્યત્ર રૂઢેઃ પ્રબલત્વેનાલ્પપરમેશ્વરરૂઢિબાધકત્વોપપત્તેરિત્યત આહ- બહુલાપીતિ ॥
બહુલાપ્યજ્ઞરૂઢિસ્તત્પ્રજ્ઞારૂઢિં ન બાધતે