Nyāyapariśuddhi, Bhūmikā, 1, 3-5 · Part 2140
vyutpattyavagataṃ pundhīdoṣatosya viparyayaḥ" //
ityādinā //
nanvabhihitānvayadyotakānyapi vākyāni vidyante /
vedārthasaṃgrahe tāvat "evaṃ bodhakānāṃ padasaṃghātānāṃ saṃsargaviśeṣa bodhanena vākyaśabdābhidheyānāmuccāraṇakramo yatra puruṣabuddhipūrvakaḥ" ityādyuktam /
tathā tatraiva "prakṛtipratyayarūpeṇa padasyaivānekaviśeṣaṇagarbhatvāt, anekapadārthasaṃsargabodhakatvācca vākyasya" iti /
bhāṣyepi "śabdasya tu viśeṣeṇa saviśeṣa eva vastunyabhidhānasāmarthyaṃ, padavākyarūpeṇa pravṛtteḥ /
prakṛtipratyayayogena hi padatvam; prakṛtipratyayorarthabhedena padasyaiva viśiṣṭārthapratipādanamavarjanīyam /
padabhedaścārthabhedanibandhanaḥ /
padasaṃghātarūpasya vākyasyānekapadārthasaṃsargāviśeṣābhidhāyitvena" ityādyuktam /
evaṃ vyutpattinirūpaṇe vedārthasaṃgrahe "siddhavastuṣu śabdasya bodhakatvaśaktigrahaṇamatyantasukaram" ityupakramya, "apavarake daṇḍaḥ sthitaḥ" iti vākye yādṛcchikavyutpattiprakāramupapādya, "tathā bālaḥ 'tātoyam, anbaiṣā' ityādinā buddhipūrvavyutpādanena tattatpadānāṃ tattatpadārtheṣveva bodhakatvaśaktigrahaṇamupapādya, punarapi "asya śabdasyāyamartha iti pūrvavṛddhaiḥ śikṣitaḥ" ityādi coktvā, "evameva sarvapadānāṃ svārthābhidhāyitvaṃ saṃghātaviśeṣāṇāṃ ca yathāvasthitasaṃsargaviśeṣavācitvaṃ ca jānāti" ityādyuktam //
bhāṣyepi prathamasūtrapūrvapakṣanirākaraṇe--- "evaṃ kila laukikāḥ śabdārthasaṃbandhamavadhārayanti---mātāpitṛprabhṛtibhiḥ ambātātamātulādīn" ityādinā padavyutpattiḥ pūrvamupapāditā /
tatra ca "teṣu teṣvartheṣu teṣāṃ śabdānāṃ prayogo bodhakatvanibandhanaḥ iti niścinvanti" ityādyuktam /
punaśca "vyutpannetaraśabdeṣvasya śabdasyāyamarthaḥ iti pūrvavṛddhaiḥ śikṣitāḥ" ityādi /
yadināmānvitābhidhānamabhimataṃ; tadā kathamiva padamātre vyutpattiḥ syāt /
yadi ca sā syāt, kathamanvitamabhidheyam, vyutpattivaiparītyaprasaṅgāt /
tasmānnānvitābhidhānameva siddhānta iti nirṇetuṃ śakyam, iti kecit //
nyā. pa. śa. 6 anye tu "bodhakānām" ityādivākyamanvite saṃsargaviśeṣasiddherupapadyate /
padavākyabhedābhidhānamapi tattadviśeṣavaiśiṣṭyapradarśanamātrārthaṃ, parābhyupagamadyotanārthaṃ vā /
pratyekapadavyutpattyabhidhānamapyanvitārthabodhanopayuktāsādhāraṇadvāraprakāśanamātram /
padārthaṃ smārayitvaiva hi padāni vakyārthaṃ bodhayantītyuktan /
smṛteśca svānubhūtimūlatvānna śaktyantarakḷptiḥ /
vyākhyātaṃ ca bhāṣyādikamanvitaparatayā vivaraṇe śrīrāmamiśraiḥ /
tathā ṣaḍarthasaṃkṣepepi--- "śabdaśca svataḥ śakyamanvitatayā bodhayati, asaṃbhghaverthāntaram, iti hi vyutpattiḥ---" ityādyuktam /
atonvitābhidhānaṃ siddhāntaḥ iti /
evamanvitābhidhānasāmarthyādviśiṣṭapratipattyanyathānupapatteśca padānāmapi viśiṣṭābhidhāyitvaṃ siddham //
nyā. pa. śa. 7 ata eva viśiṣṭārthābhidhāyitvepi viśeṣaṇamatre śaktiḥ ityapi nirastam; abhidhāyitvātiriktaśaktyantarābhāvāt /
aparyavasānavacanamapi viśiṣṭabodhanaśaktasya viśeṣaṇamātre sthātumaśaktatvāt /
viśiṣṭānupraviṣṭaṃ hi viśeṣaṇaṃ pareparañjakaveṣameveti tādṛgākāro viśeṣyagrahaṇamantareṇa durgrahaḥ /
tāvatā ca tadarthaṃ viśeṣyagrahaṇamiti vyarthaṃ vacaḥ /
yathāpratīti vyavasthāpanasyaiva yuktatvāt //
kiṃ ca--- gavādiśabdābhihitagotvādyarthasvabhāvataḥ /
vyaktidhīryadi tadvat syāt niṣkarṣakapadeṣvapi /
gavādiśabdā jātyādīn paratantrān pracakṣate /
tenāśrayapratītiścet tannaḥ siddhaḥ samīhitam /
paraṃ kathamavijñāpya pāratantryasya bodhanam /
vijñāpya yadi śabdasya tatra śaktirna kiṃ bhavet /
parasya paratantreṇa tathā buddhena bodhanam /
tadbuddhyā paratantrasya bodhanenyonyasaṃśrayaḥ /
paradhīnirapekṣaṃ cet pāratantryaṃ pratīyate /
na tena parabuddhiḥ syānniṣkṛṣṭapratipattivat /
pāratantryaṃ svarūpaṃ cet tulyaṃ niṣkarṣakepi tat /
adhikaṃ dharminiṣṭhatvādanyannopalabhāmahe /
padāntaraparāmarśanirapekṣapratītike /
nirūḍhalakṣaṇāvādāḥ paryāyāvṛttigocarāḥ /
vyaktergaurityaniṣkarṣānniṣkarṣe tvādyapekṣaṇāt /
niṣkarṣakeṣvadṛṣṭeśca na jātyā vyaktilakṣaṇā /
ākṛtāveva yaḥ śaktiṃ śabdānāmabhimanyate /
sattāyāmeva kiṃ tena sarveṣāṃ nābhyupeyate /
ato gavādiśabdebhyo viśiṣṭaviṣayā matiḥ /
śabdaśaktiprasūteti balādabhyupagamyatām //
nyā. pa. śa. 8 yattu "na lokavyutpattihaniḥ, tatraiva śakteḥ" iti ṣaḍarthasaṃkṣepe śrīrāmamiśrairuktam, tadapi tatra śaktyabhāvapratikṣepaparam /
asamāptadhīstu vedāntāśruterbhramaḥ /
āpātavyutpattyā śrutestatpūrtirityanantaramabhidhānāt /
yaccātmasiddhau "yathā gavādipadaśaktirekabuddhisiddhepi sāmānyaviśeṣātmake vastuni sāmānyāṃśena saṃbadhyate" iti /
tadapi parābhyupagatodāharaṇamanyārtham /
yatheti parasaṃpratipannanidarśanāt /
guṇavācinyapi pade jātiśabdoktanītitaḥ /
apṛthaksiddhavācitvānna yuktā guṇilakṣaṇā /
svaraliṅgaviśeṣotthamantralope na saṃskriyā /
viśiṣṭavācakatvaṃ tu tadāthattaṃ na manmahe //
nyā. pa. śa. 9 ato niṣkarṣakaśabdātiriktānāmapṛthaksiddhaviśeṣaṇavācināṃ viśeṣyaparyavasānavyutpatteḥ śarīravācināṃ devādiśabdānāmapi yathāprayogaṃ śarīriparyavasānaṃ siddham /
ata evacātmapṛthivyādiśabdānāmīśvaraparyantatā /
tena "sarvaṃsvatvidaṃ brahma" "jyotīṃṣi viṣṇuḥ" "ayamātmābrahya" "tattvamasi"ityādisāmānādhikaraṇyaṃ tattatprakārakabrahmaparam /
nāmarūpavyākaraṇaṃ ca tadanupraveśāt /
ata eva ca tasya sarvaśabdavācyatvamapi śrūyateth; tadeva ca vyajyate "tadanupraviśya sacca tyaccābhavat" iti /
smaryate ca--- "sarvaṃ samāpnoṣi tatosi sarvaḥ" iti /
sūtritaṃ ca--- "carācaravyapāśrayastu syāt tadvyapadeśo bhāktastadbhāvabhāvitvāt" iti /
uktaṃ ca varadaviṣṇumiśraiḥ--- "svargakāmaśabdena kāmyamānasvargaḥ puruṣobhidhīyate /
na hīśvarovāptasamastakāmaḥ svargaṃ kāmayate, tasyātyalpasukhatvāt /
ato vācyaikadeśe jīve lakṣaṇā, gaṅgāśabdasya tīra iva" iti /
yadvā svargakāmādiśabdānāmapi jīvādimātrepi mukhyatvameva, pravṛttinimittāparityāgāt /
ata eva hi bhāktapadasya bhaktyā vyapadeśārthatvamapi bhāṣyakārairuktam /
viśiṣṭaveṣasya śaktiviṣayatvāt tattyoge kathaṃ na lakṣaṇeti cet, aparityaktapravṛttinimittasya vyutpattyanupraviṣṭamātrabodhanaṃ mukhyatā, tadabhāvakṛta upacāra iti vyavasthānāt //
nyā. pa. śa. 10 nanu "tattvamasi" ityatra tvamiti śvetaketumātranirdeśe tadasīti sāmānādhikaraṇyāyogaḥ /
śvetaketuśarīrakeśvaranirdeśe tadābhimukhyenopadeśāyogaḥ /
taduddeśena tvamarthavidhānaṃ cāsiśabdānanvayādinā dūranirastam /
prāptārthatayā nigamanarūpatvepipava viśeṣaṇaviśeṣyabhedo niṣkarṣaṇīyaḥ /
evam "ahaṃ brahmāsmi" ityādivyapadeśopi durnirvahaḥ /
"jīvenātmanā" ityatrāpyātmaśabdena jīvātmādyabhidhānaṃ ṣāṣyakāravacanaviruddham, jīvena mayetyādivyapadeśāt /
paramātmābhidhāne tu tṛtīyānupapattiḥ, "vyākaravāṇi" ityabhihitatvāt /
kriyābhedepi kṛtvāderuttarakriyaikarasyāt kartrantarāyuktiḥ, samānakartṛkatvavirodhāt /
karaṇatvavivakṣayā kartari tṛtīyāyāṃ mukhyatvahāniḥ /
ataścāreṇānupraviśya parabalaṃ saṃkalayānītivajjīvasyavai praviśatikartṛtvam; parastu vyākaraṇamātrakartā /
tāvatā tu śabdānāṃ na tatparyantatvasiddhiḥ iti //
nyā. pa. śa. 11 atrocyate saṃbuddhistāvadatra ātmavidyopadeśena śvetaketumātraparyavasiteti nāsaṃbodhyasaṃbodhanam /
vacanavyaktiśca tadasītyeva /
tatra kāryakāraṇabhāvena, śarīrātmabhāvena vā sāmānādhikaraṇyanirvāhaḥ /
ubhayatra tvaṃśabdasyāpi tacchabdābhihitadravyaparyavasānaṃ siddham //
dharmāntaraviśeṣyasya dharmāntaraviśeṣyataḥ /
svasmādabhedastādātmyaṃ syādupādānadehinoḥ //
atastvaccharīrakaṃ brahmeti vivakṣāyāṃ satyāṃ tvaṃ taditi nirdeśamātramupapannam /
madhyamapuruṣaśca tvaṃśabdaprayoganibandhanaḥ, "yuṣmadyupapade samānādhikaraṇe sthāninyapi madhyamaḥ" iti vidhānāt /
ataḥ sopi tvaṃśabdaparyavasānaviṣayaparyavasitaḥ /
yadvā tat tvamasītyevānvayostu /
na coddeśyānuguṇā tiṅvibhaktiriti niyamaḥ, upādeyānuguṇaliṅgavacanādinirdeśavadatrāpi virodhābhāvāt /
prayuñjate ca patañjaliprabhṛtaya upādeyānuguṇāmapi tiṅvibhaktim--- "sa punarāvṛttaḥ suvarṇapiṇḍaḥ khadirāṅgārasavarṇe kuṇḍale bhavataḥ" ityādiṣu /
etena "ahaṃ brahmāsmi" ityādikamapi nirvyūḍham /
"jīvenātmānā" ityatrāpyanena nyāyena svaśabdaparyāyeṇātmaśabdena jīvaśabdasya sāmānādhikaraṇyaṃ tāvat siddham /
tṛtīyānupapattistu svarūpatādātmyapakṣe pṛthaktvapakṣe ca samānā /
athāṃśabhedādinā vibhajya karaṇatvādivivakṣayā kathañcinnirvāhaḥ, tathā viśiṣṭākārādibhedavivakṣayā vibhajyātrāpi nirvāhamanumanyethāḥ /
ataḥ śrutyādivākyeṣu viruddhārthānubandhinaḥ /
sāmānādhikaraṇyasya na svarūpaikyaniṣṭhatā //
kāryatvādapṛthaksiddherāviśādanukārataḥ /
astisṛṣṭyupakārādeḥ sāmānādhikaraṇyadhīḥ //
na ca tvaddṛṣṭaḥ puruṣaḥ sthāṇuritivat "puruṣa evedaṃ sarvam" "tattvamasi" ityādau bādhārthaṃ sāmānādhikaraṇyamiti vācyam, mukhyavṛttisaṃbhave tadayogāt, prapañcasatyatvādeścābādhitapratyakṣādibalasiddhatvāt /
cidaṃśasāmānādhikaraṇyaṃ tu na bādhasaham, tvayāpi tatsatyatvābhyupagamāt /
svarūpaikyavidhāne ca viruddhadharmapratirodhāt, tatparityāge padayoranatiriktārthatayā paryāyapadasāmānādhikaraṇyaprasaṅgāt, dvārābhāvena mukhyavṛttibādhāpatteḥ, gatyantare ca saṃbhavati tadayogāt, svarūpamātranirdeśe ca padāntaravaiyarthyāt, svarūpabhedasya ca bahupramāṇasiddhatvāt //
nyā. pa. śa. 12 "satyaṃ jñānam---" ityādilakṣaṇavākyamapi satyatvādiviśiṣṭaikaviṣayam, tathaiva sāmānādhikaraṇyavyutpatteḥ /
na cātra viśeṣaṇabhedādviviśeṣyabhedāprasaṅgaḥ, viruddhaviśeṣaṇābhāvāt; na hi ghaṭapaṭādiṣviva virodhaḥ /
yathā ca pratyakṣe nīlatvotpalatvāderavirodho darśanabalāt, tathātrāpi /
na ca satyatvajñānatvādervaiyadhikaraṇyaniyamo dṛṣṭaḥ, yena virodhaḥ syāt /
viśeṣyaikyapare tu sāmānādhikaraṇye viśeṣaṇānāṃ viśeṣaṇaviśeṣyayośca mitho bhedo guṇa eva /
na ca viśeṣyaikyavadviśeṣaṇaviśeṣyaikyaprasaktiḥ, viśeṣaṇānāmaikyaprasaktirvā, lakṣaṇāvirodhādidoṣāt, atathāvyutpatteśca /
nāpi viśiṣṭe viśiṣṭāntaravidhānādviśeṣaṇānāṃ mithaḥ samavāyādidoṣaḥ, yugapadanekaviśiṣṭaikābhidhānāt, anūdya vidhāneṣvapi yathā vyutpatti dharmapradhānatvācca //
nyā. pa. śa. 13 na ca viśeṣaṇaṃ sarvaṃ viśeṣaṇāntarāsaham, virodhimātravirodhitvāt, anyathā pratyakṣavirodhāt sādhyasādhakadharmādiviśiṣṭaviṣayānumānādyanudayaprasaṅgāt, evantvādidaṃ viśiṣṭabodhakaṃ na bhavatītyādi vyavahārasyāpi vilopaḥ syāt /
na ca śabdane pratipādane tathā, aviśeṣāt, pratyakṣādivacchabdenāpi yathāvastu bodhanīyatvāt /
viśeṣaṇamātraparatvaṃ tu nābhyupagatameva, yena viśiṣṭaikyāsiddhiḥ syāt /
yasya tu viśeṣyamātraparatvaṃ, tasya paryāyatulyatvāt padāntaravaiyarthyalakṣaṇabhaṅgalakṣaṇādidoṣaḥ, pravṛttinimittānāṃ viśeṣaṇānāṃ tyāgāt, viśeṣyamātrasya ca dvārarahitasyālakṣyatvāt /
itaravyāvṛttīnāṃ tūpalakṣaṇatve svarūpatve ca padāntaravaiyarthyādidoṣaḥ sa eva //
nyā. pa. śa. 14 evaṃ tāsāṃ viśeṣaṇatve pakṣāntaravadviśiṣṭabhedādidoṣastvadukta āpatet, na cennānyatrāpi /
tyaktapravṛttinimittasya tadvirodhivyāvṛttyabhilāṣastvālokamapahāya timiranirākaraṇavāñchā /
vipratipannaṃ vākyamakhaṇḍaparam, samānādhikaraṇavākyatvāt, soyaṃ devadattaḥ iti vākyavat, yadvā lakṣaṇavākyatvāt, prakṛṣṭaprakāśaścandraḥ ityādivat iti cenna, dṛṣṭāntāsiddheḥ, tattedantāviśiṣṭasyaiva devadattasya soyamiti pratīteḥ /
yugapat tayorvyāghāta iti cenna, yaugapadyasyānabhidhānāt, anākṣepācca /
yugapat pratipattistu na doṣaḥ, anyathā pratyabhijñābhaṅge kṣaṇabhaṅganairātmyāpalāpādivādā vijayeran /
tathāpyatītatvavartamānatve kathamekasya ? iti cet, svapradhvaṃsakāle hi svayamatītaḥ syāt, na cāsau pradhvastaḥ, vartamānatvopalaṃbhāt; atītopādhiviśeṣasaṃbandhitayā hi tattvam, na tvatītatayā /
kathamekaṃ pūrvamaparaṃ ca ? iti cenna, pratibandhyupādhibhedenobhayopapatteḥ, anyathā kṣaṇasyāpi pūrvāparamadhyavartinaḥ kṣodaprasaṅgāt; na hi tasya pūrvasmādapi pūrvatvameva, uttarasmādapyuttaratvameva vā /
kṣudyatāṃ kṣaṇopīti cenna, sarvāpahnavaprasaṅgāt, iti /
tiṣṭhattvetat; dvitīyopi dṛṣṭānto viśiṣṭapara eva, anyathā vyāvṛttapratītyanudayaprasaṅgāt, prakṛṣṭatvādiviśeṣaṇavaiyarthyācca /
evaṃ śrutibādhopyanumānayorvaktavyaḥ, paryāyatulyatvādiprasaṅgalakṣaṇapratikūlatarkaśca /
tathā vipratipannaṃ vākyaṃ viśiṣṭaparam, ākāṅkṣāyuktavākyatvāt, vyadhikaraṇavākyavat, iti bādhakamanumānamapi, pratipattyanurodhāt dṛṣṭāntasiddheścāsya balīyastvam /
bhinnapravṛttinimittānāṃ śabdānāmekasminnarthe vṛttiḥ sāmānādhikaraṇyamiti śābdairevoktam /
tatra bhinnapravṛttinimittānāmiti paryāyavyāvṛttiḥ /
ekasminniti vyadhikaraṇānāṃ ghaṭaḥ paṭaityādyananvitānāṃ ca vyavacchedārtham /
śabdānām arthe iti ca vyaktyarthameva, arthe iti viśeṣyasya pradhānatayā vācyatvasūcanārthaṃ vā /
tena vyadhikaraṇavākyeṣvekapradhānārthe vṛttisaṃbhavepiva tasya viśeṣyatavabhāvād vyavacchedyatā /
viśeṣyabodhanavyāpāro vṛttiḥ pravṛttiriti ca sāmānyato viśeṣataścātrocyate /
prakṛṣṭā hi vṛttiḥ pravṛttiḥ /
prakarṣaścātra viśeṣyaviṣayatayā /
tatra yadupādhikā viśeṣye śabdavṛttiḥ, tat pravṛttinimittam /
bhinnaviśeṣaṇadvāreṇaikaviśeṣyābhidhānaṃ sāmānādhikaraṇyamityuktaṃ bhavati //
nyā. pa. śa. 15 nanu pauruṣeyaṃ sarvamanvitārthamiti pratipāditam, tannopapadyate, guṇavadvaktṛpraṇītasyaiva vākyasya tathātvadarśanāt, iti cenna, svataḥ prāmāṇyāt, svarasato hi sarvaṃ jñānasabādhitavyavahārajanakaṃ dṛśyate /
bhedāgrahādiviśeṣopādhikaṃ hi kvacid bādhyavyavahārahetutvam /
tataḥ svābhāvikamapi prāmāṇyaṃ pratibandhakena doṣeṇa kvacidapahnutam; yathāgnerauṣṇyam /
tatra tadaṃśāpekṣayā prāmāṇyameva /
guṇāstu saṃbhāvitadoṣasthale doṣanirākaraṇaupayikāḥ, pramāṇyasya tairvyāptyabhāvāt, nityasarvajñavādināṃ pramāṇabhūte tajjñāne vyabhicārāt /
aprāmāṇyasya tu doṣādhīnatvamavyabhicaritānvayavyatirekasiddham /
avastunoprāmāṇyasya kathaṃ hetusādhyatvamiti cenna, saṃśayatvaviparyayatvādirūpasya tasyāvastutvābhāvāt, bhāvāntarātiriktasya cābhāvasyāsmābhiranabhyupagamāt, abhyupagamepi pradhvaṃsasya mudgarādisādhyatvadṛṣṭeḥ /
tadvat pramāpi samyaṅmithyābodhasādhāraṇādatiriktasahitā jāyate, kāryatve sati tadviśeṣatvāt, apramāvat; prāmāṇyaṃ parato jñāyate, anabhyāsadaśāyāṃ sāṃśayikatvāt, aprāmāṇyavat, iti cet, tatra prathame kṛtsnapramāpakṣīkāre hetoḥ svamate bhāgāsiddhirḥ, iśvarapramāyā nityatvābhyupagamāt /
anīśvarapramāpakṣīkāre yāvadīśvarasiddhi vyarthaṃ viśeṣaṇam /
riśvarānumānasamanantaraṃ prayogaḥ iti cenna, tasya śāstrayonyadhikaraṇanyāyenānumātumaśakyatvāt /
tarhi viśeṣaṇaṃ na prayokṣyāmahe iti cenna, svābhimateśvarapramayānaikāntyāt /
anabhyupagateśvaraiḥ saugatādibhirevaṃ prayoge kaḥ parihāraḥ iti cenna, śrutisiddhanityapramāsamarthanena bādhasyānaikāntikasya vā vaktuṃ śakyatvāt /
śrutisiddhanityapramāvyavacchedena kāryatvaviśeṣaṇaṃ saphalaṃ syāt hi cet, tarhi śrutyā tatsiddhiḥ śrutiprāmāṇyanirṇayamantareṇa kathaṃ syāt ? /
tatprāmāṇyaṃ ca nityanirdeṣatayābhyupagamyate cet, kathaṃ tatra parataḥ prāmāṇyetpattiḥ ? vaktṛguṇādhīnaṃ vākyānāṃ prāmāṇyamiti hi vaḥ siddhāntaḥ /
nirdeṣataiva guṇaḥ, iti tadadhīnatayā tatra parataḥ prāmāṇyamiti cenna, pratibandhakābhāvasya paraiḥ kāraṇatvānabhyupagamāt /
abhyupagame ca tāvanmātradhīnatvepi vedāpauruṣeyatvanityatvāderavirodhāt; vedapauruṣeyatvādisiddhyarthaṃ hi vaḥ parataḥ prāmāṇyasamarthanārambhaḥ /
tadapauruṣeyatvādisiddhyarthameva cāsmābhiḥ svataḥ prāmāṇyaṃ pratipādyate /
athāptoktatayā vedaprāmāṇyādīśvarasiddhau tatpramāvyavacchedāya viśeṣaṇamitīṣyate, tadapi na, parataḥ prāmāṇye nirṇīte vadesyāptamūlaprāmāṇyasiddhiḥ, tatsiddhau ceśvarasiddhiḥ, tatpramāvyavacchedāya viśeṣaṇam, saviśeṣaṇaśvāsau hetuḥ parataḥ prāmāṇyaṃ sādhayet, iti cakrakāśrayaprasaṅgārt /
iśvarānumānānyathāsiddhiparihārāya parataḥ prāmāṇyaṃ nyāyakusumāñjalau samarthyate /
tatraiva ca kāryatvaviśeṣaṇaṃ prayujyate /
na cāsiddhivyavacchedāya viśeṣaṇaṃ yuktam; siddhatve tu parataḥ prāmāṇyasamarthanasya na tadarthateti dustaratā /
tathāpi śabdaprāmāṇyaṃ vaktṛguṇādhīnamiti cenna, viśeṣakābhāvāt, doṣasaṃbhāvanāsthale ca tadapekṣaṇāt, vedasya canirdeṣatvāt /
doṣābhāvādhīnatve parataḥ prāmāṇyaṃ siddhamiti cenna, tadadhīnatvābhāvāt, tasya virodhanivṛttimātrarūpatvāt /
astu vā tadadhīnatvam, tathāpi vede tu na doṣaḥ /
guṇamantareṇa doṣābhāvo na ghaṭata iti cet, anuṣṇāśītasparśavadubhayanivṛtterapi darśanāt, upapatteśca /
bhāvāntarābhāvavādino doṣābhāvopi guṇa eveti cenna, svābhāvāntareṇa tannirvāhāt /
na hi tasyāpi śītābhāva uṣṇa eva, anuṣṇāśīte tadasiddheḥ /
ubhayasaṃgrahaṇena hi śītābhāvatvam /
tadvadatrāpi saguṇeṣvāptavākyeṣu vaktṛguṇarahiteṣu vedavākyeṣu ca doṣābhāvaḥ samānaḥ //
nyā. pa. śa. 16 nanu śabdānāṃ svataḥ prāmāṇye buddhādivākyamapi svataḥ pramāṇaṃ syāt /
na syāt, svatastvasyotsargarūpatvāt, virodhiviśeṣe ca tasyānanupraveśāt /
uktaṃ cāgamaprāmāṇye--- "naiva śabde svato doṣāḥ prāmāṇyaparipanthinaḥ /
santi kintu svatastasya pramāṇatvamiti sthitiḥ //
vakturāśayadoṣeṇa keṣu cittadapodyate /
aṅgulyagre hi mātaṅgayūthamityevamādiṣu" //
iti /
kiñca, nitye hetuguṇāpekṣā vede nāstīśabuddhivat /
hetvabhāvānna doṣaścedūvaktrabhāvādihāpi naḥ //
akāraṇaṃ yathā jñānaṃ pramātvamadhigacchati /
akāraṇaṃ tathā vākyaṃ svataḥ pramitikāraṇam //
yadi hetuguṇābhāvādaprāmāṇyaṃ prasajyate /
tadeśvarapramāyāmapyanivāryamidaṃ tava //
nyā. pa. śa. 17 athaiva brūṣe---kāraṇaguṇadoṣayorabhāve tatprayojyayoḥ prāmāṇyāprāmāṇyayordvayorapyasaṃbhavādraśyantarāyogācca niḥsvabhāvatvaṃ vedaśabdajanyajñānānāṃ syāditi; idamapi tulyamīśvarajñāne /
hetunivṛttistatkāryaṃ prāmāṇyaṃ nivartayet, na tu nityamiti cet, aprāmāṇyahetunivṛttirapi tathaiva /
ato viruddhasvabhāvayogaḥ ubhayaparityāgānniḥsvabhāvaitava vā syāt /
evamanīśvaravādināṃ saugatādīnāṃ śuddhasaṃvitsantānādiṣvadhipatisahakāryādikāraṇatadguṇāderasaṃbhavāt svārasikasvātmagocaraprāmāṇyasya cābhyupagamāt samāścarcāḥ /
yadyapi pūrvapratyayasyakāraṇatvamiṣṭam, tathāpi tasyāpavargadaśāsthasya guṇadoṣādirūpasamastasaṃskārapratyarthitayā na tajjanyasya guṇahetuteti /
yacca, prāmāṇyaṃ parato jñāyate, iti prayuktam, tatra jñānāntareṇa jñānāntarasvabhāvavedanābhyupagamāt siddhasādhanatā /
parata eveti vivakṣāyāmīdṛśaṃ jñānaṃ prameti lakṣaṇataḥ sarvapramāsaṅgrāhiṇi jñāne pārameśvare ca vijñāne tadasaṃbhavaḥ; na hi tābhyāṃ svapramātvaṃ na gṛhītam, lakṣaṇāvyāptikiñcijjñatvādiprasaṅgāt /
atonyatra parata eveti niyama iti cet, tadapi na, taddṛṣṭāntenaiva pratiprayoktuṃ śakyatvāt-vigītaṃ prāmāṇyaṃ svādhāreṇa jñāyate, prāmāṇyarūpatvāt, riśvarajñānādiprāmāṇyavat iti /
kathaṃ tarhi idaṃ pramāṇamapramāṇaṃ veti saṃśayāvakāśaḥ ? iti cenna, viśeṣato gṛhyamāṇeṣvapi saṃśayotpattidarśanāt /
bhavati muhuḥ śuktikārajatamohādandhīkṛtadhiyaḥ kaladhautepi tathopalabhyamāne yathopalambhamidaṃ rajatameva vā pūrvavacchuktirajataṃ veti purataḥ /
tathātrāpi gṛhyamāṇepi prāmāṇye kimidaṃ pramāṇameva sat pramāṇatayopalambhate ? uta, bādhāt pūrvabhramavadapramāṇaṃ sat ? iti saṃśayo yuktaḥ /
tathāpi sandehasahena kiṃ svatograhaṇena ? niścayastu parādhīna eveti cet, kimasmadapekṣayā grahaṇamagrahaṇaṃ vā niyantuṃ śakyam ? siddho hi grahaṇaprakāraḥ parīkṣakairanusaraṇīyaḥ /
siddhireva svataḥ kathamiti cet, ittham---jñānaṃ svālambanaṃ prakāśayat svayamapi jñānāntaranirapekṣaṃ prakāśate, iti tāvat sarvavedāntisaṃmatam /
asvayaṃprakāśavādepi svagrāhiṇānuvyavasāyena prakāśamāno vyavasāyastāvadasaṃśayātmaiva dṛśyate //
nyā. pa. śa. 18 smṛtyaprāmāṇyavādepyapūrvārthagocaratayā smṛtivilakṣaṇaścāviparyayātmā cābādhātmā ca, vādhādeḥ pūrvaṃ tatprasaṅgābhāvāt /
tataśca yadviṣayatayāyaṃ vyavasāyaḥ prathamaṃ pratibhātaḥ, tadviṣayatayaiva parasparaparikṣodāt paścādapi /
ato yat tadviṣayatvalakṣaṇaṃ prāmāṇyaṃ paścāt tenaiva vyavasthāpyate, tadādāveva gṛhītamiti svataḥ prāmāṇyagrahaḥ //
nyā. pa. śa. 19 nanvevaṃ saṃśayatvādilakṣaṇamaprāmāṇyamapi svayaṃprakāśenānuvyavasāyena vā prathamamave grahītuṃ śakyam; tathāpi viparyayatvalakṣaṇaṃ na tathā, gṛhyamāṇavaiparītyasya svena svagrāhiṇā vā prathamamagrahaṇāt, tasminnaṃśe ca vaidikānāmavivādāt, tatremamaṃśamādāyaiva cāntataḥ pasvataḥ prāmāṇyasamarthanapravṛtteḥ, tatra doṣābhāvādevādāvaprāmāṇyānutpatteḥ /
tata eva cāprāmāṇyapramityasaṃbhavāt, svata eva ca prāmāṇyapramiterabādhācca ityucyate, iti //
iti kavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasya śrīmadveṅkaṭanāthasya vedāntācāryasya kṛtiṣu nyāyapariśuddhau śabdādhyāye prathamamāhnikam
// śrīmate nigamāntamahādeśikāya namaḥ //
dvitīyamāhnikakam /
nyā. pa. śa. 20 atha pauruṣeyāpauruṣeyavibhāga evānupapannaḥ, sarvasyāpi vākyasya pauruṣeyatve vākyatvādiliṅgasadbhāvāt---sarvajñapraṇītā vedāḥ, vedatvāt, iti vyatirekisaṃbhavāt; "mantrakṛdbhyaḥ" "tasya ha vā etasya mahato bhūtasya niśvasitametadyadṛgvedaḥ" "ṛcaḥ sāmāni jajñire /
chandāṃsi jajñire tasmāt /
yajustasmādajāyata" ityādiśravaṇāt, "pratimanvantaraṃ caiṣā śrutiranyā vidhīyate" ityādismṛteśca;"adhikṛtya kṛte granthe" iti pāṇinismṛtisiddhārthakāṭhakakālāpakādisamākhyāviśeṣayogāt; kādācitkakathāviśeṣasaṃdṛṣṭeḥ, anityayogāt, tatpūrvottarakālayostadananvayāpatteḥ, śabdasya bhūtaguṇasya naśvaratvāt, iti cet, tanna, vākyatvānumānasya vipakṣe bādhakābhāvāt /
akāraṇakāryotpattiprasaṅgaḥ, iti cenna, kāryatvasyaiva sādhyamānatvāt, akāraṇatvamātrasyāpādyamāna syeṣṭatvāt /
kramaviśeṣeṇānuccāryamāṇānāṃ varṇānāṃ kathaṃ padatvaṃ vākyatvaṃ veti cenna, parakṛtaprabandhapāṭhavadakartṛbhiruccāraṇepi tatsiddheḥ /
ādimamuccāraṇaṃ kartrabhāve kathaṃ syāditi cenna, ādimattvasyaivāsiddheḥ, darśanānuguṇyena adyatvavadeva sarvadā paratantroccāraṇasyaivābhyupagantumucitatvāt, tataśca sarvadoccārayitṛpuruṣāpekṣatvepi pūrvapūrvādhītaprakārasyānusaraṇādanāditvasiddheḥ /
apauruṣeyatve ghuṇakṣatākṣaravadūbodhakatvepyabhiprāyavirahādarthaparatvaṃ na syāditi cenna, pratipanne nirbādhe cārthe pradhāne bodhakatvasyaiva tātparyarūpatvāt, prādhānyāderlaukikavākyavadākhyātādisvabhāvādeva siddheḥ, asmadiṣṭe ca seśvaramīmāṃsāpakṣe nityeśvarābhiprāyasaṃbhavāt /
svayameva hyāha--- "śrutiḥ smṛtirmamaivājñā" iti /
tathā bhāṣyam--- "svaśāsanāvabodhi śāstramiti nityaṃ śrutyaiva niyuṅkte paraḥ" iti /
nityāpi sā tadājñā /
gītādirapi śrutyarthopadeśarūpatayā pravartate /
sākṣāttu śrutistadādośaḥ /
tadanuvidhānācca smṛtirapi /
ajñātakartṛkatve gandharvabhāṣitādivadāptakartṛkatvaniścayābhāvādaprāmāṇyaśaṅkā syāditi cenna, doṣābhāvaniścayādeva tannivṛtteḥ /
anāptakartṛkatvaśaṅkāyāṃ kathaṃ doṣābhāvaniścayaḥ ? iti cenna, mahājanaparigrahādevānāptakartṛkaśaṅkonmūlanāt /
bāhyāgamaparigrahavat kiṃ nasyāt ? iti cenna, bahujanaparigrahādimātrasya mahājanaparigrahatvenāvivakṣitatvāt, tatpariprahaviśeṣasyaiva vivakṣitatvācca /
tayoḥ ko vā viśeṣaḥ ? iti cenna, hetudarśanādarśanābhyāṃ viśeṣāt /
ananyagatikaiḥ svairarasikaiḥ sukhajīvikārthibhiḥ kuhakavañcitairvā tatparigrahaḥ, iha tu na tathā, tadvaiparītyasya suprasiddhatvāt, iti //
nyā. pa. śa. 21 api ca bāhyāgamapratibandiḥ kiṃ vadeprāmāṇyamāptaprāmāṇyanibandhanamitīcchadbhirvaiśeṣikādibhirucyate ? uta saugatādyāgamaprāmāṇyamicchadbhiḥ ? atha vā parityaktāśeṣapāralaukikāgamairlokāyatikaiḥ ? iti /
nādyaḥ, riśvarakṛtatvepi vedasyaivaṃvidhaparigrahaviśeṣamantareṇādyatanarebāhyāgamebhyo (?) vivekasyāśakyatvāt, sarvajñapraṇītatvādyabhimānasya tadanumānaprakriyāyāśca sarvatra durvāratvāt /
na dvitīyaḥ, abhyupagataprāmāṇye svāgamepi prasaṅgāt /
dṛṣṭaphalasaṃvādasya visaṃvādānyathāsiddheśca sarvatra samacarcatvāt, asmaduktasya nirupādhikaparigrahasya svamate durvacatvāt /
ata eva na tṛtīyaḥ, prāmāṇyasya parokṣaprāmāṇyasya vākyaprāmāṇyasya ca sthāpitatvena vaidikavākye hyautsargike prāmāṇye prāpte nirupādhikaprekṣāvadanantapuruṣaparigrahādevānāptakartṛkatvaśaṅkonmūlane ca vaktṛdoṣaśaṅkānutthānāt, vacasi casvataḥ kācādivaddoṣādarśanāt /
āptakartṛkatvābhāvepyautsargikaṃ prāmāṇyamanapoditam, iti //
nyā. pa. śa. 22 ata eva hi prekṣāvantaraścoditeṣu bahuvittavyayāyāsasādhyeṣu niśaṅkaṃ pravartante, pratiṣiddheṣu ca sukhatareṣvapi viṣasaṃsṛṣṭānnabhojanādivannivartante /
prayogaśca---pāralaukikī mahājanapravṛttiḥ saphalā, prekṣāvatpravṛttitvāt, kṛṣyādipravṛttivat; na hyanantaiḥprekṣāvadbhiravisaṃvādenāphalamanuṣṭhīyate iti śaṅkituṃ śakyam /
duḥkharūphaladarśanena siddhasādhanateti cenna, anabhipretopālambhāt, pravṛttiduḥkhādadhikapuruṣārthaparyavasānasya siṣādhayiṣitatvāt /
tathāpi lābhapūjākhyātirūpadṛṣṭaprayojanenaiva sārthateti cet, tadapyasat, ataduddeśena teṣāṃ pravṛttidarśanāt, taduddeśena pravṛtteśca ḍāmbhikatvena śāstraistanniṣṭhaiśca vigarhaṇāt /
ye ca taduddeśena pravartante, tepyataduddeśena pravṛttānāmanukurvāṇā eva khyātyādi prāpnuvanti, anyathā khyātilābhapūjādernirnimittatvaprasaṅgāt /
na hi yatkiñcidanena kṛtamiti matvā kaścit kṛcchrasaṃpāditān dhanādīn dadāti, pūjayati, guṇānvā āropya stauti; api tu kutaścit pramāṇāt siddhaṃ praśastācaraṇamabhimatyaiva /
samarasāmarthyādimūlalābha jādikamapyantatorthaśāstrādimūlapraśastapravṛttiprasūtam /
ataḥ sanmaryādāpravṛttān dānamānādibhirabhyarcayantoṣpadṛṣṭabuddhyaiva pravartante /
janarañjanārthameva dānādi, jano dātari mānayitari ca rajyate, "janānurāgaprabhavāśca saṃpadaḥ" iti prasiddheḥ, iti cenna, pratyupakārādyanarhapravrajitatapasvijaḍāndhabadhiradīnānāthādiṣu dānamānādibhiranurañjiteṣvapi tanmūladṛṣṭasaṃpatprasaṅgābhāvāt; ata eva hi nītinarmasaciveṣveva tadarthadānādivyavasthāpanam /
pratāraṇapaṭubhirvaindikaiḥ pratāritāstān pūjayantīti cenna /
kiṃ te svātmānamapi pratārayanti? ye nāma samastabhogāvimukhā yāvajjīvamātmānaṃ parikleśayanti; yaiśca paṭuprajñāḥ sarve lokāḥ pratāritāḥ, te kathaṃ lokottaraprajñena tvayā pratārakā ityunnītāḥ /
andhaparamparākalpastarhyayamanuṣṭhānapravāhaḥ iti cenna, pramāṇasvarūpaphalayorabādhasya ca pratyakṣatvāt dharmabuddhyaiva ca nirupādhikaparigrahasya tvaduktyaiva siddhaḥ /
anādinidhanesminnāmnāyamūle anuṣṭhāne pravahati prakriyāntaramāśritya pratārakairīśvarairarvācīnaiśca praticchandapravartanā śrutismṛtisiddhā yuktimatī cetyeṣā dik //
nyā. pa. śa. 23 vedānityatvānumānānāṃ pratiprayogāśca---parvāparakalpāḥ etadvedasandarbhapāṭhavantaḥ, kalpatvāt, adyatanakalpavat /
aiśvaraṃ vedapravartanamapracyutaprācīnasandarbham, āptakartṛkavedapravartanarūpatvāt, adyatananipuṇopādhyāyavedapravartanavat; na cāśrayādyasiddhiḥ, pauruṣeyatvepi prāmāṇyamicchatastata eva tatsiddheḥ /
aprāmāṇyamicchatopi mahājanaparigrahānyathānupapattyaiva prāmāṇyaṃ prasādhya tata eva tatsādhanāt /
na cāsti vedapravartanasya sārasvatapāṭhenānaikāntyam, tathaiva tatpravāhasya tattacchākhāpraṇayanavadanāditvāt, mantrabrāhmaṇādivākyasvarūpavaiyākulīvirahācceti /
evaṃvipakṣe bādhakābhāvādeva kevalavyatirekyapi nirastaḥ, anumānādhyāye tasya sāmānyato dūṣitatvācca /
tvanmatepyāyurvedādisapakṣasadbhāvena tasyāsādhāraṇyam; nahi tebhyo vyāvṛttamapauruṣeyatvādilakṣaṇaṃ vedatvaṃ tvayābhyupagamyate /
vedaśabdaprayogaviṣayatāmātreṇa teṣāmapi pakṣīkāre svecchāgṛhītarūpasyeśvarasya tattadavatārasaṃvyavahārā vedavyatiriktāḥ santi sapakṣāḥ /
na ca te tvayāpi neṣyante, vedatayā vā svīkriyante, gītādiṣu bhagavaduktyaṃśānāṃ śrīviṣṇusmṛtiprabhṛtīnāṃ ca vedatvānabhyupagamāt /
dharmaśāstratayaiva hi vaiṣṇavasmṛtyādiprasiddhiḥ /
avaktṛkasandarbhā vedāḥ, vedatvāt, yaḥ sakartṛkasandarbhaḥ, nāsau vedaḥ, iti pratihetuśca siddhaḥ /
aprasiddhaviśeṣaṇatvādicodyaṃ tviha na tvayā smartavyam /
sandarbhaḥ kathamavavatṛkaḥ syāditi cenna, varṇakramaniyamamātraviśeṣasya sandarbhaśabdena grahaṇāt,tasya ca prāguktanayena yathāpūrvapravartanamātreṇāpi vyavasthānāt /
mābhūdavītahetuḥ /
vītastu syāt vigītaṃ vākyaṃ sarvajñapraṇītaṃ, pramāṇatve satyalaukikārthaviṣayavākyatvāt, "na tvevāhaṃ jātu nāsam" ityādivākyavat, iti cenna, vedārthaviṣayaiḥ kalpasūtrakārādivākyairasmadādivākyaireva vānaikāntyāt /
atīvakartṛkatve satīti viśeṣayiṣyāmaḥ iti cenna, tathāpi yathāpūrvapraṇayanamātreṇāpi tatpraṇītatvasiddhau siddhasādhanāt /
yathāpūrvameva hi viśvamīśvaraḥ sṛjati; yathā adhīmahe--- "sūryācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat" iti /
evaṃ tarhitulyayogakṣematayā vedavajjagatopyakartṛkatvaṃ prasaktamiti cenna, yathāpūrvaṃ ghaṭādinirmāṇe kulālakuvindādeḥ kartṛtvasiddheḥ; hanta ! vedasya evaṃ syāditi cet, hanta ! syādeva /
na hi kalpāntaravarṇavyaktisamudāyamevedānīntanavedarāśiṃ brūmaḥ, api tu tādṛkkramayogitāmātram /
sarvatra vākyeṣu yatheṣṭakramakalpane puruṣasya svātantryoktiḥ, na punaryathāpuroccāraṇe, iti kāvyādiṣvapi prasiddham /
yadi tvayā ayathāpurapraṇītatvaṃ sādhyeta, tatra yathāpurapraṇayane kamiva doṣāmālakṣyaivaṃ viśeṣayasi ? mantrādiṣu kramabhaṅgānupapattiśca kalpāntarepi tacchaktyanapāyādeva, tathātvepi vā yathāpūrvoccāraṇepi tadanapāyāt, anyathā kalpanāgauravāt, iti //
nyā. pa. śa. 24 tathāpi sargapralayasaṃbhavāt saṃpradāyavicchede sarvavedocchedāt paścādīśvarastatsraṣṭā syāt /
na syāt, tathāpi prācīnavedasākṣātkāriṇastasya tatpravartanamātraucityāt, śaktasyāpi tajjātīyavedāntarakalpane gauravāt, śaktāvapi siddhopajīvanasyāsmadādiṣu dṛṣṭeḥ, eṣāmeva ca mantrāṇāṃ kalpāntarepi mantratvāvirodhāt /
evaṃ mantranityatve ca tulyanyāyatayā brāhmaṇanityatvasyāpi dustyajatvāt, taddṛṣṭāntena vā tannityatvasādhanāt /
sārasvatapāṭhādāvapi mantrādisvarūpabhedābhāvasyoktatvāt /
"yā brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai /
" "vācāvirūpanityayā""pūrve pūrvebhyo vaca etadūcuḥ" "ajān ha vai praśnīṃstapasyamānāt brahma svayaṃ bhyabhyānar ṣat ta ṛṣayobhavan tadṛṣīṇāmṛṣitvam" "anādinidhanā hyeṣā vāgutsṛṣṭā svayaṃbhuvā" "vyasya vedaṃ sanātanam" ityādibhirīśvarasyāpyanīśvaravadvedapravartanamātrasiddheḥ kutaśca sargapralayasiddhiḥ ? viśvasantatiratyantamucchidyate, santatitvāt, pradīpasantativat /
viśvasantānoyaṃ dṛśyasantānahīnaiḥ samavāyibhirārabdhaḥ, santānatvāt, āraṇeyāgnisantānavat /
vartamānabrahmāṇḍaparamāṇavaḥ pūrvamutpāditasajātīyasantānāntarāḥ, nityatve sati tadārambhakatvāt, pradīpaparamāṇuvat /
parvatā api cūrṇībhaviṣyanti, avayavitvāt, ghaṭavat /
samudrā api śoṣamupayāsyanti, jalāśayatvāt, palvalavat ityādyanumānataḥ, iti cenna, keṣāṃ cinnityasaṃsārapakṣe prathamasya hetostathā tatpratipādakairāgamairaṃśato bādhaḥ, tadvahiṣkāre ca anaikāntaḥ; sarveṣāṃ ca śrutiśatasiddhairnityavibhūtiniṣṭhairīśvaranityavigrahādibhistaistairanekāntaḥ /
na ca tatpakṣīkāraḥ, bādhāsiddhyoranyatarāpātāt /
pratiprayogāśca---gaṇitaviśeṣādisiddhadvipārārdhasaṃkhyāpūrvottarakālo na lokaśūnyaḥ, kālatvāt, adyatanakālavat, ityādayaḥ svayamūhyāḥ //
nyā. pa. śa. 25 vipakṣe bādhakaṃ na samyagdṛśyate /
yaccāgamānugraha eṣāṃ balamityabhimatam, tadāgamapramāṇatvopajīvanam, tathā cāgamata eva pralayādisiddhiḥ /
tataścāgamādevāgamanityatvaṃ siddham /
uktaṃ ca prajñāparitrāṇe--- "vedataḥ pauruṣeyatvaśaṅkā vede na śāmyati /
hetvantarasamudbhūtā hetvantaranivāritā" //
iti /
sargādau vedaparigrahaprakāraścaivamupapāditaḥ--- "vyavahārijanābhāvādgirāṃ vyutpattyasaṃbhavāt /
vedārtho naiva śakyeta boddhuṃ tasyeti cenna tat //
bahavaḥ saṃbhavantyeva śabdārthavyavahāriṇaḥ /
muktādyā riśituryadvā bahurūpaparigrahāt //
prācyavijñānasaṃskārānuvṛttyā vāsya vedhasaḥ /
sarvaśabdārthavijñānaṃ suptotthitavadudbhavet //
na garbhavāsasteṣāṃ na vayovasthādayopi ca /
sarvavijñānasaṃpannāḥ sṛṣṭāsta iti vedadhīḥ //
'yo brahmaṇa'miti śratyā sṛṣṭvā brahmāṇamīśvaraḥ /
asmai vedānadatteti pratītirna udeti hi //
śabdārthavedine vedapradānaṃ sārthakaṃ bhavet /
anyathā vyarthamityarthāpattyā śabdārthaveditā" //
iti //
nyā. pa. śa. 26 sūtrakāṇḍamantrakṛttvajanmādivākyānāmapi prathamadraṣṭṛtvasmartṛtvasaṃpradāyapravartanādibhireva nirvāhaḥ /
idamapyāgamānurodhādeva siddham /
"svayaṃbhvabhyānarṣat" ityādi hi śrūyate /
prajāpatiniyogācca tadāhitamahimāno maharṣayonadhītāneva vedabhāgān paśyanti /
tannniyogaśca tattadṛṣikatvenānusandhānādeḥ karmaupayikatvāt /
teṣāmapi pravāhānāditvānnānityasaṃyogādidoṣaḥ /
"yadvai kiñca manuravadat" ityādau pravāhānāditvaṃ parairuktam; tadupākhyānāntarādiṣvapi tulyam /
uktaṃ ca bhagavatā vyāsena--- "yugāntentarhitān vedān setihāsān maharṣayaḥ /
lebhire tapasā pūrvamanujñātāḥ svayaṃbhuvā" //
iti //
itihāsotra tattadvṛttāntaḥ /
uktaṃ ca tenaiva dharmaśāstrepi--- "dharmamūlaṃ vedamāhurgrantharāśimakṛtrimam /
tadvidāṃ smṛtiśīle ca sādhvācāraṃ manaḥpriyam" //
iti /
śākhāpraṇayanaṃ ca dvāparānte bhāvipuruṣaśaktiparikṣayādvedavṛkṣaikadeśoddharaṇam /
etena samākhyā nirvyūḍhā, pravacanaviṣayatvāt //
idaṃ ca sarvaṃ prasādhitaṃ prajñāparitrāṇe--- "yādṛkprabhāvāḥ śrūyante ṛṣyādyā vedarāśiṣu /
tādṛśā eva sṛjyante vedān dṛṣṭvā svayaṃbhuvā //
atastebhyaḥ purā vedasattvād vedasya nityatā /
anadhītyaiva vedānāmāvirbhāvayitṛtvataḥ //
tapasā prāppaya saṃskārāt tatsūktatvādisaṃbhavaḥ /
tapaḥprabhāvānmatrāṇāmṛṣidarśanasaṃskṛteḥ //
śaktirādhīyate kācidyathāsmākamadhītitaḥ /
arthāvabodhakatvaṃ tu śabdaśaktyānyaśabdavat //
ṛṣidarśanatodhīteparapi śaktyantarodbhavaḥ /
apūrvakāryaniṣpattāvupakuryādidaṃ tataḥ //
kāṭhakādisamākhyāyā nimittaṃ cedameva vā /
prakṛṣṭaṃ vā pravacanaṃ tatsiddhā vedanityatā" //
iti //
nyā. pa. śa. 27 varṇānityatvaṃ kramānityatā vā nābhimatavedanityatvavirodhi /
na ca varṇanityatvaṃ vedanityatvahetuḥ, kāvyādiṣvapi tulyatvāt /
śabdādhikaraṇaṃ cānupayuktavarṇānityatvaparaṃ nānumanyāmahe /
śārīrakadevatānadhikaraṇe ca--- "śabda iti cenna, ataḥ prabhavāt pratyakṣānumānābhyām /
ata eva ca nityatvam /
samānanāmarūpatvācca, āvṛttāvapyavirodho darśanāt, smṛteśca" iti sūtrairidaṃ sarvaṃ samarthitam //
nyā. pa. śa. 28 vedārthasaṅgahe tu---vedāḥ pramāṇaṃ cet, vidhyarthavādamantrāgataṃ sarvamapūrvamarthajātaṃ yathāvasthitameva bodhayanti /
prāmāṇyaṃ ca vedānām 'autpattikastu śabdasyārtthena saṃbandhaḥ' ityuktam" iti mantrārthavādayorapi yāthārthyaṃ prakramya, śabdaśakterasāṅketikatvam, tata eva śabdānumānavivekaḥ pauruṣeyāpauruṣeyādivibhāgādikaṃ ca vyaktaṃ pradarśitam /
tathāhi---yathā agnijalādīnāmauṣṇyādiśaktiyogaḥ svābhāvikaḥ; yathā cakṣurādīnāmindriyāṇāṃ buddhijanakatvaśaktiḥ svābhāvikī, tathā śabdasyāpi bodhakatvaśaktiḥ svābhāvikī /
na ca hastaceṣṭādivat saṅketamūlaṃ śabdasya bodhakatvamiti vaktuṃ yuktam, avanādyanusandhānāvicchedepi saṅketayitṛpuruṣājñānāt /
yāni saṅketamūlāni, tāni sarvāṇi sākṣādvā paramparayā vā vijñāyante /
na ca devadattādiśabdavat kalpayituṃ yuktam; teṣu sākṣādvā paramparayāṃ vā saṃketo jñāyate /
gavādiśabdānāṃ tu anādyamusandhānāvicchedepi saṃketājñānādeva bodhakatvaśaktiḥ svābhāvikī /
agnyādīnāmauṣṇyādiśaktivadindriyāṇāṃ bodhakatvaśaktivaccaśabdasyāpi bodhakatvaśaktiravaśyāśrayaṇīyā //
nyā. pa. śa. 29 nanu ca indriyavacchabdasyāpi bodhakatvaṃ svābhāvikaṃ cet, saṃbandhagrahaṃ bodhakatvāya kimityapekṣate ?; liṅgavadityucyate; yathā jñātasaṃbandhaniyamaṃ dhūmādi agnyādibuddhijanakam, tathā jñātasaṃbandhaniyamaḥ śabdopyarthaviśeṣabuddhijanakaḥ /
evaṃ tarhi śabdopyarthaviśeṣasya liṅgamityanumānameva syāt; maivam; śabdārthayoḥ saṃbandho bodhyabodhakabhāva eva /
dhūmādīnāṃ tu saṃbandhāntaramiti, tasya saṃbandhasya jñāpanadvāreṇa buddhijanakatvamiti viśeṣaḥ /
evaṃ gṛhītasaṃbandhasya bodhakatvadarśanādanādyanusaṃdhānāvicchedepi saṃṅketājñānāt bodhakatvavaṃ śaktireveti niścīyate //
evaṃ bodhakānāṃ padasaṃghātānāṃ saṃsargaviśeṣabodhakatvena vākyaśabdābhidheyānāmuccāraṇakramo yatra puruṣabuddhipūrvakaḥ, te pauruṣeyāḥ śabdāḥ ityucyante /
yatra tūccāraṇakramaḥ pūrvapūrvoccāraṇakramajanitasaṃskārapūrvakaḥ sarvadā, apauruṣeyāste vedāḥ ityucyante /
etadeva vedānāmapauruṣeyatvaṃ nityatvaṃ ca, yat pūrvoccāraṇakramajanitasaṃskāreṇa kramaviśeṣaṃ smṛtvā tenaiva krameṇoccāryatvam /
tenānupūrvīviśeṣeṇa tameva saṃsthitā akṣararāśayo vedā ṛgyajuḥsāmātharvabhedena bhinnāḥ anantaśākhā vartanta iti //
nyā. pa. śa. 30 atrāṅgirasānuktiratharvānupraveśavivakṣayā /
evaṃ trivedīvyapadeśepi vivakṣābhedo grāhyaḥ /
sarvopyasau punarmantrārthavādādirūpeṇa trividhaḥ /
tatra prāmāṇikamantravyavahāraviṣayo mantraḥ /
sa cānuṣṭheyārthaprakāśanādinopakāroti /
na cedameva tallakṣaṇam, "vasantāya" ityevamādyavyāpteḥ /
"vasantāya kapiñjalānālabhante" ityādayastu mantrā api vidhiparā eva mīmāṃsitāḥ /
sakila mantraḥ kriyamāṇānuvādistotraśastrajapyādibhedabhinnaḥ /
paiśācamāgadhāditattadbhāṣāmantrāṇāṃ phalapradatve tattadbījajātyādikaṃ nidānam /
śraddheyadevatānāmāṅkamātraṃ tu na tadakṣaraśaktipratibandhakam; kṣiprakṣudraphalaprakāśanena vipralambhārthaṃ tathaiveśvarādibhiḥ sṛṣṭam /
garuḍādināmāṅkabhāṣāmantreṣu tu tattaddevatāsmṛtyupakārakatvamapyasti /
etena mantravyākaraṇaṃ nirvyūḍham /
ye tu saptakoṭayo mahāmantrāḥ ityāptaśāstrapratiṣṭhitāḥ, te tu praṇavayogāyogādibhirvaidikāḥ tāntrikāḥ iti vibhajyante /
tatra śūdrādhikāratvasidhyarthaṃ tāntrikaparibhāṣā; na punaravaidikatayā, śrautasmārtādibhedavyapadeśavat pramāṇasiddhatvāviśeṣāt /
sarveṣāṃ ca mantrāṇāṃ sadvārakamadvārakaṃ ca paramātmaiva pratipādyaḥ phalapradaśca /
sadvārakeṣu tāvat viniyogabhedād bahudhābrahmaṇi paryavasānam /
tattaddevaśarīratvāt tattadaṃśatayā sthiteḥ /
aindṣādinyāyataścaiṣāṃ sarveṣāmīśvare sthitiḥ //
nyā. pa. śa. 31 vidhyadhīnapravṛttyuttambhakavākyaviśeṣo hyarthavādaḥ /
so 'pi pratyakṣādyaviruddhe svārthe pramāṇam, svataḥ prāmāṇyasyānapāyāt /
yatra virodhadhīḥ, tatrāpyaviruddhārthopacāreṇa tatprāmāṇyam /
sa ca kvācid vidhyekavākyatayā pramāṇībhavatītyarthavādādhikaraṇādiṣu sthāpitam /
svataḥ prayojanabhūtārthaviśeṣaviṣayastu svatantratayāpi prāmāṇyaṃ prāpnotīti samanvayasūtrasiddham /
tatprāptyabhilāṣe tu tadupāyavākyapravṛttiḥ /
sa caturdhā---nindāpraśaṃsāparakṛtipurākalpabhedāt /
niṣedhādiśeṣabhūto niṣedhyādidoṣavādotra nindā /
vidhyādiśeṣabhūto vidheyādiguṇavādaḥ praśaṃsā /
ekānubandhī kathāviśeṣaḥ parakṛtiḥ /
anekānubandhī tu purākalpaḥ //
nyā. pa. śa. 32 hitānuśāsanarūpaṃ vākyamiha vidhiḥ /
sa ca bahuvidhaḥ--- nityanaimittikakāmyasaṃvalitavidhiniṣedhādibhedāt /
niyamaparisaṃkhye api vidhibhedāveva /
tatraivaṃ vivekaḥ--- aprāptasya vidhau prāptirniyame prāptapūraṇam /
bādhastu parisaṃkhyāyāṃ prāptasyaivaikadeśataḥ //
nyā. pa. śa. 33 athātra ko nāma liṅādipratyayārthaḥ ? na tāvadapūrvam, tasmin pramāṇāntarāgocare vyutpattyayogāt, tadgocaratve tu apūrvatvavyāghātāt, liṅādibodhite vyutpattāvitaretarāśrayaprasaṅgāt /
vimarśataḥ siddhiḥ syāditi cenna, vimarśasya smṛtyanubhavātiriktasyānamyupagamāt, kriyākāryevyutpannasya cānvayāyogyatāyāmapi lakṣaṇādibhireva nirbāhyatvāt, abhidhānānyathākaraṇāyogāt, prathamavyutpatterapi sarvatra kārya eveti niyamābhāvāt /
tathā---gāmānayetyādiprayojakavṛddhavākyaśravaṇasamanantaraṃ gavānayane pravṛttaṃ puruṣamālokya pārśvastho vyutpitsuścetanapravṛtteḥ kāryatābuddhipūrvakatvāt prayojyavṛddhakāryatābuddheśca kāraṇāntarādarśanāt yadanantaraṃ yat dṛśyate tattasya kāraṇamiti prayojakavṛddhavākyameva prayojyavṛddhakāryatābuddheḥ kāraṇamityadhyavasyati /
tathā kasyacit 'putraste jātaḥ' iti kenacidukte pratipannaputrotpattestasya priyatvaṃ ca jñāyate /
vyutpitsuḥ putrajanmavākyaśrāviṇaḥ puruṣasya mukhavikāsamālokya tasya priyārthapratiprattinimittatvānumānāt tatpratīteśca kāraṇāntarādarśanāt putrajanamavākyameva kāraṇaṃ kalpayati /
na ca putrajanmanaḥ priyatvaṃ bālenājñātamiti vācyam, prajñātaputrajanmanastasya prauḍhasya bhāṣāntaravat prathamavyutpattāvevaṃ saṃbhavāt, nodāharaṇamādaraṇīyamiti ca nyāyavidaḥ //
nyā. pa. śa. 34 tataśca ye bālānāṃ priyatvena saṃpratipannā bhakṣyabhojyādayaḥ, taddarśī vyutpitsustatsaṃpattiśrāviṇaḥ puruṣasya mukhavikāsadarśanādiprakriyayā vyutpadyata iti kiṃ nopapadyate ? priyāntarasmṛtyādibhirapi mukhe vikāsaḥ saṃbhavatīti cet, tathaiva svayaṃ tadadhīnaprayojanāntarasmaraṇādināpi gavānayanakartavyatābodhaḥ saṃbhavet /
āsatti viśeṣavaśādanekaprayogānugateśca vyavastheti cet, tulyam /
tathāpi tattatpriyānubandhisulagnajanmasukhaprasavasvāduvāktvādiharṣahetvarthāntarasaṃbhāvanayā viśeṣo durniścayaḥ iti cenna, gavānayanepi vatsasaṃyojanakṣīrasaṃpādanādikartavyatābodhakepi vākye tadarthagavānayanasaṃbhavād gāmānametyādivākyaṃ gavānayanakartavyataikabodhakamiti kathaṃ niścinuyāt ? anvayavyatirekamahimavaśād dṛṣṭānugrahācceti cet, tulyam /
tadevaṃ putrajanmavākyodāharaṇasamīkārasya mandamatīnāṃ durārohatvāt tadupekṣaṇena spaṣṭataravyutpattiprakāro yādṛcchiko buddhipūrvaśca bhāṣyakārairdarśitaḥ; tadatra likhyate--- "evaṃ kila bālāḥ śabdārthasaṃbandhamavadhārayanti; mātāpitṛprabhṛtibhirambātātamātulādīn śaśipaśunaramṛgapakṣisarīsṛpādīṃśca enamavehi, imaṃ cāvadhāraya, ityabhiprāyeṇāṅgulyā nirdiśya nirdiśya taistaiḥ śabdaisteṣu teṣu bahuśaḥ śikṣitāḥ śanaiḥ śanaistaireva śabdaisteṣu teṣvartheṣu svātmanāṃ budhdyutpattiṃ dṛṣṭvā śabdārthayoḥ saṃbandhāntarādarśanāt saṅketayitṛpuruṣājñānācca teṣvartheṣu teṣāṃ śabdānāṃ prayogo bodhakatvanibandhana iti niścinvanti /
punaśca vyutpannetaraśabdeṣvasya śabdasyāyamartha iti pūrvavṛddhaiḥ śikṣitāḥ sarvaśabdānāmarthamavagamya parapratyāyanāya tattadarthāvabodhi vākyajātaṃ prayuñjate /
prakārāntareṇāpi śabdārthasaṃbandhāvadhāraṇaṃ suśakam---kenacit puruṣeṇa hastaceṣṭādinā 'pitā te sukhamāste, iti devadattāya jñāpaya'" iti preṣitaḥ kaścit tajjñāpane pravaṛttaḥ 'pitā te sukhamāste' iti śabdaṃ prayuṅkte; pārśvasthonyo vyutpitsurmūkavacceṣṭāviśeṣajñaḥ tajjñāpane pravṛttamimaṃ jñātvānugataḥ tajjñāpanāya prayuktamimaṃ śabdaṃ śrutvā, ayaṃ śabdastadarthabuddhiheturiti niścinotīti kāryārtha eva vyutpattiriti nirbandho nirnibandhanaḥ" iti //
nyā. pa. śa 35 atra pitā te sukhamāsta iti vākyasya sthāne apavarake daṇḍaḥ sthitaḥ ityudāharaṇāntaramātramanyatroktam /
ataḥ siddhāsiddhepyādyavyutpattiḥ /
bhavatu vā prathamavyutpattiḥ kārya eva, tathāpi prayogānvayavyatirekavaśādeva śabdaśaktirvivecanīyā /
prayujyante ca siddhaparā evāvivakṣitakartavyaiḥ śabdāḥ; yathā--- kosau rājā ? kauravaḥ /
kautukamātrādeva hyatra praśnaḥ, prativacanaṃ ca tadanuvidhāyyeva /
ato yathā padānāṃ prātisvikī śaktiḥ siddhe kāryepīti yathāsaṃbhavaṃ niṣkṛṣyate, tathā tātparyamapi, yathāyogameva vyutpattyupāyatvepi ca kāryasya sarvaśabdatātparyaviṣayatvāyukteḥ /
kāryavākyepi pravartakatvādilakṣaṇaṃ ca prādhānyamapūrvasya mṛgyam, sukhaduḥkhābhāvābhyāmatiriktasya svataḥ svasmin pravartakatvāyogāt, vyutpattidaśāyāmapyasukharūpasyānayanāderanyaśeṣatayaiva pravṛttiśeṣatvāvagamāt /
ataḥ sukhe duḥkhanivṛttau vā sākṣāt kāryatvabodhaḥ; tadarthatayā tatsādhane /
apekṣitatvena ca sādhanavat sādhanasādhanepi kāryatābodhopapattiḥ /
na ca sukhāditvamapūrvasya; na ca tatsādhanatayā tatpravartakatvamabhyupagatam /
abhyupagamepi laukikasevyaprītyeva devatāprītyaiva śrutyādisiddhayā kālāntarabhāviphalasiddhauliṅvācyatayā svarūpeṇa vā tatkalpanāyogāt, rātrisatrādinayācca /
pratiṣṭhādeśaviśeṣaśatayātanāsādhanatvaghṛtāñjanacchāgādiparigrahavat vidhyapekṣitaṃ pratītaṃ ca devatāprītyātmakamevāpūrvaṃ liṅvācyatayā svarūpeṇa vā dvāramupakalpyatām; kimanyena ? //
nyā. pa. śa. 36 yacca jalpantyardhalokāyatikāḥ--- "vigraho havirādānaṃ yugapat karmasannidhiḥ /
prītiḥ phalapradānaṃ ca devatānāṃ na vidyate" //
iti, tadapi jaiminihṛdayānabhijñatānibandhanam; na hi svataḥ pramāṇāmnāyasmṛtipurāṇādisiddhāḥ sādhakabādhakapramāṇāgocarāḥ devatāvigrahādayo hātuṃ yuktāḥ /
na cāyogyeṣvanupalambhamātreṇa bādhaḥ śaṅakyaḥ, atiprasaṅgitvāt, sākṣāllokāyatikavādaprasaṅgāt /
stutyā vidhiśeṣabhūteṣvapyarthavādeṣu tadarthatayaiva svārthamabhidadhāneṣu na vākyabhedādidoṣaḥ /
stutyādiparatvepi na mukhyārthabādhaḥ, svārthabādhakābhāvo svārthaprahāṇāyogāt; na ca sarvā stutirayathārthā; na cāsatā guṇena kathitena stutisiddhiḥ /
yatra tu mukhyārthabādhaḥ, tatrāpyaipacārikaṃ kiñcidālambanamabhipretam; anyathā viḍambanamātrameva syāt /
na copacchandanamātratā, tajjñāne puṃsaḥ pravṛttyanupakārāt, nirūpakasya ca tadajñānāyogāt, anyathā bhrāntimūlapravṛttitvaprasaṅgāt; samanvayādhikaraṇanayācca siddhaikaparāḥ santi bhāgāḥ /
tadanudhāvinaścetihāsapurāṇādayaḥ //
nyā. pa. śa. 37 nanvarthavādādhikaraṇe "vidhinā tvekavākyatvāt stutyarthena vidhīnāṃ syuḥ" iti sarveṣāmarthavādānāṃ vidhyekavākyatvamuktam; samanvayasūtre tu kathaṃ tadviruddhoktiḥ ? maivam; arthavādāprāmāṇyapūrvapakṣapratikṣepāya vidhyekavākyatayā prāmāṇyaṃ saṃbhavatītyetāvanmātramarthavādādhikaraṇe sthāpitam /
vidhyekavākyatve brahmasvarūpatātparyābhāvapūrvapakṣastu apavarakanidhisadbhāvādivākyavat svataḥprayojanabhūtārthaviṣayavākyānāṃ bhinnavākyatayāpi prāmāṇyamupapādya samanvayasūtre pratikṣipyata iti virodhābhāvāt /
api cautsargiṅkamāpavādikañca taṃ tamarthaṃ pratipādayatsu vākyeṣu viṣayavyavasthayā virodhaśamanaṃ vyākaraṇādiṣvapi dṛṣṭamiti /
ata eva brāhmaṇaśeṣā arthavādā ityārṣamapi vākyamautsargikaviṣayamavagantavyam /
yā tu śabdabhāvanaiva liṅādyartha iti kaumārilakusṛtiḥ, sā tu pratītiviṃsavādādipratihatā; na hi vidhivākyaśrāvī puruṣaḥ, liṅādi svavyāpāramabhidhatte, ato mayā pravartitavyamiti manyate /
na ca yāgādisvarūpe liṅādivyāpāre ca kenacid vākyena samuccitya pratipāditepi kaścit pravartamāno dṛśyate /
liṅādeśca jñāyamānatvalakṣaṇavyāpāramātrācchaktilakṣaṇavyāpārādvā pravartakatve vyutpatteḥ prāgapi tataḥ pravṛttiprasaṅgaḥ; vyutpatterapi sahakāritve tatsāpekṣāyā nirviṣayāyāstasyā asaṃbhavāt tadviṣayo vācyaḥ /
na ca svavyāpāre liṅādiḥ kvacid vyutpannaḥ /
sarveṣāmapi śabdānāṃ svavyāpārātirikta eva hyarthe vyutpatti /
ye cābhidhādayaḥ śabdāḥ, tepi na śṛṅgagrāhikayā svavyāpāramabhidadhati; api tu śabdamātravyāpāre tatpravṛtteḥ sāmānyopādhikroḍīkāreṇa svavyāpārasyāpi niveśaḥ; ata evābhidhādiśabdābhidheyasya nimittasya ca sāmānyataḥ pratipannatvād vyutpattyupapattiḥ /
liṅādestu svavyāpāre pratīte tatra vyutpattiḥ syāt; tatpratītirvyutpannena cet, anyonyāśrayaḥ; avyutpannena cet, atiprasaṅgaḥ, iti /
na ceṣṭasādhanatvamātraṃ liṅādibodhyam, 'taveṣṭa sādhanamidam, ateḥ kuru' iti sahaprayogadarśanāt /
na cādarādinibandhanā punaruktiriyam, pratīteratathātvāt, hetusādhyanirdeśāyogācca /
'kartavyamidam, ataḥ kuru ityapi dṛśyate, iti cenna, brāhmaṇasya kartavyamidam, atastavāpi kartavyamitivat sāmanyaviśeṣādivivakṣāyā avirodhāt, atyantaikārthavivakṣāyāṃ tu tatrāpi prayogāyogāt /
ata eva āptasya vakturicchāmātraṃ liṅādyarthaḥ, iti pratyuktam; āptasyeṣṭamidam, atā mamedaṃ kāryam iti pravartamānapuruṣābhilāpaviśeṣadarśanāt /
na ca liṅārthatvādeva nimantraṇādivad vidhirapi vaktrabhiprāyamātramiti vācyam, saṃbhāvanādibhirviśeṣavihitaiścānaikāntyāt; ekaśabdavācyatāmātreṇaikatve cānekārthaśabdabhaṅgaprasaṅge dṛṣṭāntopi na sidhyet /
yadyapi paramate hyudayanoktā niṣedhānupapattiḥ, tathāpi na sāsmatpakṣamavagāhate, kartavyatāyā vidhyarthatve na kartavya iti nañanvayāvirodhāt; kartṛvyāpārasādhyatvameva ca kartavyatvam; tathāhi vedārthasaṅgahe "liṅādeḥ koyamarthaḥ parigṛhītaḥ"' iti praśnapūrvakaṃ pratyuktam--- "yaja devapūjāyām, iti devatārādhanabhūtayāgādeḥ prakṛtyarthasya kartṛvyāpārasādhyatāṃ vyutpattisiddhāṃ liṅādayobhidadhatīti na kiñcidanupapannam, kartṛvācināṃ pratyayānāṃ prakṛtyarthasya kartṛvyāpārasaṃbandhaprakāro hi vācyaḥ; bhūtavartamānatādimanye vadanti, liṅādayastu kartṛvyāpārasādhyatāṃ vadanti" iti /
bhāṣye cādyasūtre---"ato vidhivākyeṣvapi dhātvarthasya kartṛvyāpārasādhyatāmātraṃ śabdānuśāsanasiddhameva liṅādervācyamityadhyavasīyate, dhātvarthasya ca yāgāderagnyādidevatāntaryāmiparamapuruṣasamārādhanarūpatā, samārādhitāt paramapuruṣāt phalasiddhiśceti 'phalamata upapatteḥ' iti pratipādayiṣyate" iti /
atra kartṛvyāpārasādhyatāmātramiti niṣkṛṣṭārthapradarśanāyoktam; pratipattiprakārastu yajetetyādau svavyāpārasādhyayāgādiviśiṣṭaḥ iti kartṛprādhānyenaiva /
yathoktaṃ dīpe kartradhikaraṇai--- "yajeta, upāsīta, iti hi kartari lakāraḥ, ataḥ kartārameva bodhayati śāstram" iti /
uktaṃ ca vedārthasaṃgrahepi-- "svargakāmo yajeta, ityevamādiṣu lakāravācyakartṛviśeṣasamarpakāṇāṃ svargakāmādipadānāṃ niyojyaviśeṣasamarpakatvaṃ śabdānuśāsanāviruddham" iti /
yadyapi dīpagranthaḥ puṃsaḥ kartṛtvaṃ śrutisiddhamityatraiva tatparaḥ, tathāpi dhātvarthasādhyatāparaliṅādiṣvapi kartapradhānatayā vṛttiṃ pradarśya sāṃravyān pratikṣipatīti tādarthyāt tatrāpi tatparatvameva grāhyam /
pacatītyādau pākaṃ karotītyādinipuṇavyākriyāśca kṛtikarmatayaiva dhātvarthasyānvayaṃ vyañjayanti //
nyā. pa. śa. 38 śrīgītābhāṣye caitad vyañjitam--- 'yudhyasva' ityatra 'yuddhākhyaṃ karmārabhasva' iti vyākhyānāt /
vyākaraṇāt karaṇatayā ca dhātvarthasyānvaye kathaṃ kriyāviśeṣaṇasya karmavibhaktyantatā ? na hi viśeṣyeṇa viśeṣaṇaṃ bhāvayedityanveti, phalasyāpūrvasya vā bhavadbhirbhāvyatvābhyupagamāt; vartamānavyapadeśādiṣu ca sādhyāntarābhāvepi na viśeṣaṇamātraṃ sādhyam, na ca prathamāntaṃ kiyāviśeṣaṇam; karaṇapakṣepi dhātvarthenānanvayaprasaṅgāt, ananvitaviśeṣaṇatādyanupapatteḥ /
na cākarmavibhaktyantena dhātunā karmavibhaktyantasya kathaṃ sāmānādhikaraṇyamiti vācyam, karaṇavibhaktyantenāpyasāmānādhikaraṇyaprasaṅgāt, na ca prapavatīyamāne karmatvenānvaye kaściddoṣo dṛśyate, priyaṅgukāmaḥ kṛṣiṃ kuryāditivat svargakāmo yāgaṃ kuryāditi vākyārthepi virodhābhāvāt, tadvadevārthatastasya tadupāyatvasiddheḥ keneti karaṇākāṅkṣāyā api śamanāt /
nāmadheyagatatṛtīyānvayopi nāvaśyaṃ sāmānādhikaraṇyena, tattannāmakaiḥ karmaviśeṣaiḥ devatāpūjāṃ kuryādityevaṃparatvepi svarasānvayāt, sāmānyaviśeṣarūpeṇa vyadhikaraṇanirdeśopapatteḥ /
cāṭuvādena rājānaṃ prīṇayeditivād yāgaṃ kuruṣvetyādau na kṛñarthasyāpi sādhyatvaprasaṅgaḥ, tasyaiva kartṛvyāpārarūpatve tatsādhyatvāyogāt, prakṛtipratyayoranyatarasya kṛtāvudāsīnatvāt, ekaḥ, dvau, bahavaḥ, ityādivat /
tatrāpi yadā karmatāṃ vivakṣati, tadāpi kartṛvyāpārāntaramabhipretya vā, bhedopacāreṇa vā nirvāhaḥ; yathā---udakāharaṇakriyāṃ karotītyādau /
na ca tāvatānavasthā, pratītyanāroheṇa vyavahārasya paryavasitatvāt /
agnihotraṃ juhotītyādiprayogaścāsmatpakṣānukūlaḥ /
ataḥ, kiṃ, kena, kathamiti bhavatproktavat, kimarthaṃ, kiṃ, kena, kathamityākāṅkṣācatuṣṭaye svargādinā kimarthamityākāṅkṣāpūraṇam, devatāṃ prīṇayediti kimityākāṅkṣānaśāntiḥ, jyotiṣṭomenetyādināmadheyādibhiḥ kenetyākāṅkṣā pūryate, kathamityākāṅkṣāpūraṇaṃ tu bhavatāmasmākaṃ ca tulyameveti śābdoyaṃ panthāḥ /
atastattadadhikāriṇaḥ svasādhyadhātvarthaviśiṣṭatābodhini yajetetyādau tattaddhātvarthānuṣṭhāne phalam ananuṣṭhāne pratyavāyaśca sarvapraśāsituḥ saṅkalpād bhavatītyapi vākyādavagatam /
avāntaradevatābuddhivṛttiviśeṣastu sadvārakayajate śrāddhabhojipuruṣaprītyādivadānuṣaṅgikaḥ, anyathā kalpāntarādiṣu pralīnaprācīnadevatāgaṇeṣu pūrvakalpānuṣṭhitakarmaphalānutpattiprasaṅgāt /
ata eva hyekasyaiva śrutirājñā; anyeṣāṃ cārādhakatvavadārādhyatvamapi tadāyattamiti /
nārāyaṇāryaistvevamuktam--- "āptasya hitakāmasya niyogaṃ kecidūcire /
bhāṣyakāropi bhagavānetadevānvamanyata" //
iti //
atra ca "svaśāsanāvabodhi śāstraṃ ca pradiśya" iti bhāṣyamabhisaṃhitam /
idaṃ ca vidhiniṣedhānuvartanātivartanaprayuktanigrahānugrahavacanabalāt siddham /
"śrutiḥ smṛtirmamaivājñā yastāmullaṅghya vartate /
ājñācchedī mama drohī madbhaktopi na vaiṣṇavaḥ" //
iti //
'vidhiḥ preraṇam' iti ca vyākāri vaiyākaraṇaiḥ /
preraṇaṃ ca śāsanameva /
tattvaratnākarakāraiścaivamuktam--- "kriyā tacchaktirvā kimapi tadapūrvaṃ pitṛsura- prasādo vā kartuḥ phalada iti raṅgeśa kudṛśaḥ /
tvadarceṣṭāpūrte phalamapi bhavatprītijamiti trayīvṛddhāstattadvidhirapi bhavatpreraṇamiti //
" nityanaimittikādividhibhedeṣu ca praśāsiturabhiprāyaviśeṣāḥ vyañjitāḥ--- "ājñā te sanimittanityavidhayaḥ svargādikāmyadvidhiḥ sonujñā śaṭhacittaśāstravaśatopāyobhicāraśrutiḥ /
sarvā yasya samastaśāsituraho śrīraṅgarājasya te rakṣākūtanivedinī śrutirapi tvannityaśāstistataḥ" //
iti /
api ca vedārthasaṅgahepyupāttaṃ draviḍabhāṣyam--- "svaśāsanānuvartino jñātvā kāruṇyāt svabhāvācchraddhayait vidvān karmadakṣaḥ" iti /
anantaraṃ cāyamevārtho bhagavadgītāyāmapi darśitaḥ--- "ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ /
śraddhāvantonasūyanto mucyante tepi karmabhiḥ //
ye tvetadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam /
sarvajñānavimūḍhāṃstān viddhi naṣṭānacetasaḥ //
iti svājñānuvartinaḥ praśasya viparītān vinindan punarapi svajñānupālanamakurvatāmāsuraprakṛtyantarbhāvamabhidhāyādhamā gatiścoktetir idṛśa eva vidhiśabdārtho vedāntibhiḥ svīkṛtaḥ" iti /
parepi kecidanvavādiṣuḥ /
ato mūlaskandhīkṛtaniyogaṃ dhātvarthasya kartṛvyāpārasādhyatvaṃ vā nirviṣayapreraṇāsaṃbhavāt tatsādhyatvaparyantaṃ preṣaṇameva vā liṅādyasādhāraṇārthaḥ, iti sthite "vidhinimantraṇāmantraṇādhīṣṭasaṃpraśnaprārthaneṣu liṅ" iti samabhivyāhṛtanimantraṇādisamānayogakṣematayā vidhiśabdārthatayā vyākṛtasya preṣaṇasyaiva liṅādiśabdavācyatvaṃ yuktamiti /
anyathāpi preṣaṇamantargatamevetyapare //
nyā. pa. śa. 39 idaṃ ca vidhivākyānāmīśvaraśāsanātmakatvaṃ jaiminināpi sūcitameva--- "codanālakṣaṇortho dharmaḥ" iti /
codanāśabdo hi codakaṃ kañcit puruṣaṃ sūcayati /
ahṛdayādapi śābarodāharaṇādidaṃ vyajyate--- "ācāryacoditaḥ karomīti hi dṛśyate" iti //
nyā. pa. śa. 40 evaṃ codanāśabdasūcitaśca puruṣaḥ svavākyena prāgeva viśeṣato darśitaḥ /
apica autpattikasūtre "tasya jñānamupadeśaḥ" ityasūtrayat /
upadeśopi hi upadeṣṭāramākṣipati /
"tatpramāṇaṃ bādarāyaṇasya" iti sūtrakhaṇḍe ca svasya svācāryabhūtabādarāyaṇasamānābhiprāyatvaṃ vyañjitam /
sa ca bādarāyaṇo jaiminiṃ svaśiṣyamabhyupagateśvarāditattvaṃ "sākṣādapyavirodhaṃ jaiminiḥ" ityādiṣu bahuṣu sūtreṣvadarśayat /
pratikṣepastu kvācitkaḥ anyaparoktyāpātapratītārthamandamatimohanirāsārtho vā kṣudrapramādamātrasyāpyuddhārārtho veti na pradhānavirodhakalpanaliṅgam /
arthavādādhikaraṇe ca "vidhinā tvekavākyatvāt stutyarthena vidhīnāṃ syuḥ" iti preraṇarūpavidhipratipādakaliṅādyavayavadvārā samudāyabhūtaṃ vidhyuddeśavākyaṃ lakṣayitvā tadekavākyatvamarthavādānāṃ vadan kṛtsnasya vedasyeśvarājñārūpavidhipratipādakatvaṃ tadvākyakaṇṭhoktamasūcayat /
evamanyatrāpi bhāvyam //
nyā. pa. śa. 41 evaṃ śrutistāvadīśvarājñā, tadanuvidhānāt smṛtirapi /
brāhmaṇamantrārthavādamayā hyanantā vedāḥ saṅkīrṇā vikīrṇāḥ kvacit kadācidutsannāśca /
tatra kṛtsnavedino manvādayastattaddeśakālaviśeṣeṣvakṛtsnavedināṃ tattvānuṣṭhānaviplavapraśamanāya svānubhūtān vedārthān yathāvannibadhnanti; atastanmūlonādivācāmarthanirṇayaḥ /
śrutismṛtivirodhe tu smṛtyā mūlāntarānumānādanuṣṭhānavikalpaṃ kecidāhuḥ /
sarveṣāṃ guṇatrayavatāmāptatamatvepi kvācitkabhramasaṃbhavācchrutyā smṛtibādhaḥ, ityapare /
tattvaviṣanaye tu virodhe bādha eva, ānyaparyaṃvā, vastuni vikalpāsaṃbhavāt /
smṛtidvayavirodhe tu parigrahatāratamyādibhirvyavasthā /
na ca kvacit smṛtīnāmaprāmāṇye sarvatrānāśvāsaḥ, bādhakādarśanāt, kāraṇadoṣakḷpteśca niyataliṅgābhāvāt, saṃvādabhūyastvādibhiḥ parigrahānyathānupapattyā ca śrutereva mūlatvakalpanopapatteḥ; anyathā pauruṣeyavākyasya sarvasyāprāmāṇyaprasaṅge vilīnamāgamena /
na caitannāniṣṭamiti vaktuṃ śakyam, pitrādyāptavākyaṃ pramāṇīkṛtya cāvārkasya pravṛttidarśanāt /
na ca kvācitkasaṃvādamātreṇa bāhyāgameṣvapi visrambhāvakāśaḥ, pratyakṣaśrutivirodhabhūyastvena vaidikaparigrahābhāvena vedabāhyatvaprasiddhyā vedapratikṣepācca vedākhyamūlakalpanasyāśakyatvāt /
na cālaukikaṃ pratyakṣādimūlatvasaṃbhavaḥ /
yogajasākṣātkāramūlatvakḷptirapi vedāviruddhasthale syāt; na ca tatrāpi niścayaḥ, viparītopalambhasyāpi saṃbhavāditi /
tataśca vedamūlāḥ smṛtayasnividhāḥ---dharmaśāstretihāsapurāṇabhedāt /
tatrādyayoradūraviprakarṣādekavidyāsthānaniveśaḥ /
atra cādhikṛtānadhikṛtavibhāgena balābalaniyatirābhāsāhnike darśitā; purāṇeṣvapi sāttvikarājasādivibhāgaśca //
nyā. pa. śa. 42 yānipunaḥ sāṃkhyayogapāśupatapañcarātrāṇi, tānyapi dharmaśāstrabhedā eva;pariśuddhātmacintanarūpajñānayogapradarśanādhikṛtaṃ śāstraṃ sāṃkhyam; samādhiparyantakarmayoganiṣṭhaṃ śāstraṃ yogaḥ; pratibuddhetaraviṣayapaśupatibhajanapratipādakaṃ pāśupatam; pratibuddhaviṣayabhagavadananyabhajanopadeśapravṛttaṃ tu śāstraṃ pañcarātram /
etāni ca kvacit kvacidaṃśe parasparopajīvīni /
parasparavirodhe tu vedānusāreṇa balābalavyavasthā, vedaviruddhe tvaṃśe bādhaḥ /
pramādasyānīśvareṣu sarveṣu saṃbhavāt /
vipralambhasya tu asurādivyāmohanodyate sākṣādīśvare 'pi; yathoktaṃ bhagavataiva--- "tvaṃ hi rudrapa mahābāho mohaśāstrāṇi kāraya /
alpāyāsaṃ darśayitvā phalaṃ śīghraṃ pradarśaya //
ahaṃ mohaṃ kariṣyāmi yo manaṃ mohayiṣyati /
" iti //
ato yat sāṃkhyar iśvarānadhiṣṭhitapradhānādipratipādanam, yacceśvaramabhyupagamya kevalanimittakāraṇatvapratiphalanakalpaiśvaryavarṇanaṃ yoge, yacca pāśupate parāvaratattvavyatyayavedaviruddhācārādikalpanam, tat sarvaṃ vyapohya śiṣṭe ḥṃśe prāmāṇyaṃ grāhyam /
na caitat tuṣataṇḍulavibhāgavadalpajñaiḥ śakyam /
ato hi śārīrake trayāṇāṃ nirāsaḥ /
pañcarātraṃ tu kṛtsnaṃ śrutivat smṛtivadvā pramāṇam, pratyakṣaśrutyādivirodhābhāvāt /
mahābhārate ca āptatama mānavadharmaśāstrasyāpi tanmūlatvokteratyādareṇa vyāsadiparigrahaviśeṣādīśvaradayāmūlatvena ca kāraṇadoṣaprasaṅgābhāvāt /
"vedānteṣu yathāsāraṃ saṃgṛhya bhagavān hariḥ /
bhaktānukampayā vidvān saṃcikṣepa yathāsukham" //
iti ca tatraiva vyakteḥ /
vedaprāmāṇyāṅgīkāratadarthoktibhūyastvatadvaiśadyahetutvavacanasādhuparitrāṇārthatvasattvottaranāradādiśrotṛkatvādinibandhanaspaṣṭaprāmāṇyatvāt /
na ca vipralambhārthaṃ tathā nibandhaḥ, anyatrāpi prasaṅgāt;"adhītā bhagavan vedāḥ" ityāderdurgrahatvamātratātparyeṇa vedanindādirūpatvābhāvāt /
nindārūpatvepyuditahomanindāvanninditetarapraśaṃsanapravṛtteḥ /
"saṅkarṣaṇo nāma jīvo jāyata" ityādestvavatārādigocaratvasya tatraiva siddheḥ /
śarīrake ca--- "utpattyasaṃbhavāt""na ca kartuḥ karaṇam" iti sūtradvayena pūrvapakṣaṃ kṛtvā "vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ" "vipratiṣedhācca" iti tatprāmāṇyapratiṣedhaḥ parihṛtaḥ /
tathā nirmūlatvāsatparigrahasatparigrahābhāvavaudikasaṃskāravarjanāvaidikasaṃskāravidhānavidyāsthānaparigaṇanābhāvakṣudravidyābāhulyādimandaśaṅkānāṃ bhagavadyāmunamunibhiḥ parihāraḥ prapañcitaḥ iti neha pratanyate //
nyā. pa. śa. 43 evaṃ sākṣādīśvaradayāmūlatvānmanvādinibandhanebhyosyātirekaḥ /
teṣāṃ śrutivirodhe sati bādhyatvamapi saṃbhavet /
guṇatrayavaśyatayā kādācitkabhramādisaṃbhavāt /
smṛtyādīnāṃ hi śrutimūlatayaiva prāmāṇyamiti bhāṣyepyuktaṃ "taduparyapi" ityadhikaraṇe-- "saṅkīrṇabrāhmaṇamantrārthavādamūleṣu dharmaṃśāstretihāsapurāṇeṣu" iti //
nyā. pa. śa. 44 tata eva caiṣāṃ viprakīrṇaśākhāmūlatvaṃ siddhāntaḥ, ityapi sūcitam /
kvacit kadācit keṣāñcicchākhāviśeṣāṇāmucchedaḥ; te ca punarvyāsādibhiḥ kvacit kadācit pravartyante, ityetāvatā ucchinnaśākhāmūlatvamastu /
uktaṃ ca bhagavatā āpastambena--- "teṣāmutsannāḥ pāṭhāḥ prayogādanumīyante" iti /
manvādivacanaprāmāṇyaṃ nyāyamantareṇāpi śrutyaiva siddham--- "yadvai kiñca manuravadat tadbheṣajam" ityādibhiḥ /
evaṃ śiṣṭācārasyāpi--- "yathā te tatra varteran, tathā tratra vartarthoḥ" "yānyasmākaṃ sucaritāni, tāni tvayopāsyāni" ityādibhiḥ /
smṛtiśca--- "smṛtiśīle ca tadvidām /
ācāraścaiva sādhūnām" ityādi /
śrutyaiva dharmanirṇaye saṃbhavati kiṃ dharmaśāstreṇa ? ityāśaṅkyāha marīciḥ --- "durbodhā vaudikāḥ śabdāḥ prakīrṇatvācca ye khilāḥ /
tajjñaista eva spaṣṭārthāḥ smṛtitantre pratiṣṭhitāḥ" //
iti satyapi dharmaśāstre gṛhyāpekṣāṃ darśayati devalaḥ--- "manvādayaḥ prayoktāro dharmaśāstrasya kīrtitāḥ /
tatprayuktaprayoktāro gṛhyakārāḥ svamantrataḥ" //
iti /
ato dharmaśāstragṛhyādisāpekṣatvaṃ vedārthanirṇayasya /
virodhe ca yathāyogaṃ balābalavyavasthā siddhā /
bhagavaddharmaśāstrasya tu pañcarātrasya śrutyādivirodhe ṣoḍaśigrahaṇāderiva deśakālādhikāryavasthāviśeṣaviṣayatayā vikalpa eva, śruterivāsyāpi doṣasaṃbhāvanāvirahādisiddheḥ /
āhuścaivamabhiyuktāḥ--- "vede kartrādyabhāvāt" ityārabhya, "tasmāt sāṃkhyaṃ sayogaṃ sapaśupatimataṃ kutracit pañcarātraṃ sarvatraiva pramāṇaṃ tadidamavagataṃ pañcamādeva vedāt" //
iti /
anyatra ca--- upaniṣadi tu bahvyāṃ vyāvaghoṣyāmadoṣa- pratihataguṇarāśirghuṣyate tārkṣyaketuḥ /
śrutirapi tadupajñaiḥ pañcarātrairvikalpaṃ na labhata iti sūktaṃ bhāṣyakṛdyāmunāryaiḥ" //
iti /
tadetat yāmunācāryairāgamaprāmāṇye saṃbhāvitasamastapūrvapakṣayuktinirākaraṇena /
prapañcitam /
tadanusāreṇaiva bhāṣyakāraiḥ śrīpāñcarātrādhikaraṇaṃ vyākhyātam /
"śrutimūlamidaṃ tantraṃ pramāṇaṃ kalpasūtravat /
" ityādi vacanaṃ tu trayyantamūlatayā ekāyanaśrutimūlatayā ca yojyam /
na cātra vedatve sandegdhavyam, "yaṃ vākeṣvanuvākeṣu niṣatsūpaniṣatsu ca /
mahato vedavṛkṣasya mūlabhūto mahānayam //
skandhabhūtā ṛgādyāste śākhābhūtāstathā mune /
" ityādivacanāt /
tathā ṛgvedapāṭhe paṭhitam--- "vratametat suduścaram" iti saṃvādapradarśanāt, vedaśākhāvyāsadaśāyāṃ niruktaśākhāyā api gaṇitatvāt, bhagavacchāstrasārabhūtasāttvatapauṣkarādiṣu rahasyāmnāyavidhāne "ekāyanīyaśākhoktairmantraiḥ paramapāvanaiḥ /
" ityādibhiḥ tacchrutitpratipādanāt /
atra bhagavadyāmunamunibhirevokto grantho likhyate--- "yadapyuktam--- 'garbhādhānādidāhāntasaṃskārāntarasevanāt bhāgavatānāma brāhmaṇyam' iti, tatrāpyajñānamevāparādhyati, na punarāyuṣmato doṣaḥ; yata ete vaṃśaparamparayā vājasaneyaśākhāmadhīyānāḥ kātyāyanādigṛhyoktamārgeṇa garbhādhānādisaṃskārān kurvate, ye punaḥ sāvitryanuvacanaprabhṛti trayīdharmātyāgena ekāyanaśrutivihitāneva catvāriṃśatsaṃskārān kurvate, tepi svaśākhāgṛhyoktadharmaṃ yathāvadanutiṣṭhamānā na śākhāntarīyakarmānanuṣṭhānāt brāhmaṇyāt pracyavante, anyeṣāmapi parasparaśākhāvihitakarmānanuṣṭhānanimittābrāhmaṇyaprasaṅgāt; sarvatra hi jāticaraṇagotrādhikārādivyavasthitā eva samayācārā upalabhyante /
yadyapi sarvaśākhāpratyayamekaṃ karma, tathāpi na parasparavilakṣaṇādhikārisambaddhā dharmāḥ kvacit, samuccīyante /
vilakṣaṇāstrayīvihitasvargaputrādiviṣayopabhogasādhanaindrāgneyādikarmādhikāribhyo dvijebhyastrayyantaikāyanaśrutivihitavijñānābhigamanopādānejyāprabhṛtibhagavatprāptyekopāyakarmādhikāriṇo mumukṣavo brāhmaṇāḥ, iti nobhayeṣāmapyanyonyaśākhāvihitakarmānanuṣṭhānamabrāhmaṇyamāpādayati /
yathā ca ekāyanaśākhāyā apauruṣeyatvam, tathā kāśmīrāgamaprāmaṇyaṃ eva prapañcitamiti neha prastūyate /
prakṛtānāṃ tu bhāgavatānāṃ sāvitryanuvacanāditrayīsambandhasya sphuṭataramu palabdhirna tattyāganimittavrātyatvādisandehaṃ sahate" iti //
nyā. pa. śa. 45 caturvidhaṃ cedaṃ pañcarātram--- āgamasiddhāntaḥ, divyasiddhāntaḥ, tantrasiddhāntaḥ, tatrāntarasiddhāntaśceti /
caturvidhaṃ cedaṃ vedamūlabhūtāṃśasya upabṛṃhaṇam; tadabhiprāyeṇa hyuktaṃ mahābhārate--- "mahato vedavṛkṣasya mūlabhūto mahānayam /
" ityādi /
caturṇāṃ caiṣāṃ lakṣaṇādikaṃ śrīpauṣkarādiṣu bhagavataiva darśitam /
yacca teṣu caturṣu sādhāraṇyāsādhāraṇyārcopasaṃhāryānupasaṃhāryādikaṃ vaktavyam, tat sarvaṃ śrīpāñcarātrarakṣāsiddhāntavyavasthāyāṃ sarvaparāmarśena sādhitamasmābhiriti tatraiva tadvistaraḥ sāttvatadharmagopturananyairanusandheya iti nātra prabrūmaḥ /
evaṃ sthite kecid bāhlīkaprāyāḥ āgamabāhyāḥ śrīmadvaikhānasaprāmāṇye viśerate /
tatra tāvat kalpasūtraṃ nāpramāṇam, itaravadeva kalpasūtratvāt, tatkartuśca kalpasūtrakāratvaprasiddheḥ, vedāviruddhatvāt, vaidikamantraireva sakaladharmavidhānāt, sūtrāntarāṇāmapi kuṇḍasanniveśalakṣaṇādiṣu kvacit kvacit tadupajīvanāt, varṇāśramadharmāṇāmanukūlaṃ nārāyaṇaparatvapratipādanāderapi sattvamūlatvena prāmāṇyaikahetutvāt, "harimeva smarennityaṃ karmapūrvāpareṣvapi /
dhyāyennārāyaṇaṃ devaṃ snānādiṣu ca karmasu" //
ityādinā śaunakādibhirapi tathaiva vidhānāt, vaṃśaparamparayā ca vaikhānasairadhīyamānatayā viplavasyāpyanavakāśatvāt /
astu kimapi tat, idaṃ taditi kiṃ niyākamamiti cet, itarānupalamaḥ tadupalambhaśca, anyathā sarvatra śrutismṛtyādīnāṃ tathā tathā saṃśayaprasaṅgāt /
astvidameva tat, pramāṇaṃ ca, tathāpi bhārgavādicatuṣkasya kathaṃ prāmāṇyam ? iti cenna, uktottaratvāt, maharṣipraṇītatvavedāviruddhatvādeḥ samatvāt /
pañcarātravirodhostīti cenna, tattve tadabhāvāt, kartavyakriyādibhedasyāpi pratiniyatādhikāriviṣayatvenaivopapatteḥ, kalpasūtraprakriyābhedavat, āgamadivyatantratantrāntararūpapañcarātrāvāntaracatuṣkakriyādivibhāgavacca /
āśvamodhike śrīvaiṣṇavadharmaśāstre dvitayamapi samaprāmāṇyatayopāttam /
dvayorapi parasparaprāmāṇyam "viṣṇostantraṃ dvidhā proktam" ityādiṣu vyañjitam /
parasparākṣepavacanāni tu ikṣubhakṣakṛticikīrṣubhirasahiṣṇubhirupakṣiptāni vā svaśāstrapraśaṃsārthavādarūpāṇi veti na tato virodhaḥ //
nyā. pa. śa. 46 nanu bhārgavādīni na tāvat kalpasūtrāṇi, tathānabhyupagamāt, aprasiddheḥ, ayukteśca, /
na smṛtyantarāṇi, manvādiṣvapāṭhāt tadvat tatprasiddhyabhāvāccāna ca svatantratantrāntarāṇi, sāṃkhyayogādisahapāṭhādarśanāt, vaikhānasānuvartanācca /
tat katamāṃ vidhāmavalambyāmīṣāṃ prāmāṇyamucyate ? /
manvatribhārgavādivat nāradīyādivacca dharmaśāstratayaiva teṣāmapi prāmāṇyam, aṣṭādaśādiparigaṇanasya upalakṣaṇatāyāḥ prāmāṇikairabhyupagamāt /
smṛtyantareṣu devotsavādiprapañcanaṃ nāstīti cet, mā bhūt prapañcanam, svarūpaṃ tāvadanujñātaṃ tatprapañcaparāṇām /
tathāpi jīvānāmantatonyonyavaiṣamyamātrasya ca sārvatrikatvānnikṛṣṭādhikārikāṇi tānīti cenna, teṣvanyeṣu ca brāhmaṇyaikapradhānatvavacatāt, tathopalabdheśca /
kathaṃ teṣāṃ brāhmaṇyamiti cet, śāntaṃ pāpam /
śravasī pidadhīmahi /
tathāpi vaktavyam /
dṛśyante hyete vaṃśaparamparayā vedamadhīyānā vekhānasasūtroktavaidikasakalasaṃskāraśālino varṇāśramadharmakarmaṭhā bhagavadekāntā brāhmaṇāḥ /
nūnamamīṣāṃ brāhmaṇyaikakāraṇena bhāgavatatvenaiva viparītaṃ bambhramīti brāhmaṇagardabhaḥ; anyathā vaikhānasakalpasyāpi niradhikāritvenāprāmāṇyaprasaṅgaḥ /
astu tatprāmāṇyam; santu ca deśāntare kālāntare vā tadadhikāriṇaḥ; amī tu katame ? iti cet, deśāntarādāvapyevaṃ vaktuṃ śakyatvāt; viparītaṃ vā kasmānna syāt ?; evaṃ ca sati sūtrāntarādiṣvapi kaḥ samāśvāsaḥ ? /
vaikhānasānāṃ nikṛṣṭajātitvavacanavivādābhyāṃ sandehaviṣayatvamiticet, āptagranthasthatādṛśavacanābhāvāt; bhāvepyeteṣāṃ nikṛṣṭajātitve pramāṇābhāvāt; āgamaprāmāṇyoktasātvatādisamākhyānirvāhasamatvāt; na hyanekārthaḥ śabdo nāsti, na ca śabdaikyādarthaikyam, śabdabhedenārthabhedo vā; anyathā vilīnaṃ tṛtīyāśrameṇāpi; vivādasya tubhavādṛśajihvāspandamātrādhīnasya sūtragotrādāvapi suśakatvāt /
itaḥ pūrvaṃ tāvannāstīti cenna, asyāpi vivādasyānāditvāyogāt, tataḥ pūrvamabhāvāta; tathā ca bhavato bhaviṣyato vā vivādasya vivādatvāviśeṣāt tataḥ paraṃ teṣāmanāśvāsaprasaṅgāt /
asmākaṃ tāvat teṣu saṃśayo nāstīti cet, asmākaṃ vā kimastyamīṣu ? /
kva tarhi nikṛṣṭajātyantaram ? /
kimasmāsu tannyāsīkṛtam ?; yenāsmābhiḥ pradarśanīyam /
na cāsmābhiranantā deśā draṣṭuṃ śākyāḥ /
sambhavati cocchedaḥ, idānīṃ kṣatriyavaiśyamāhiṣyādivat /
teṣāṃ keṣāṃ cinnāmasāmyamātrādatrānupraveśaḥ saṃbhavatīti cenna, kasyā api śaṅkāyāḥ sarvatra sulabhatvāt; asti ca varṇitvabhikṣutvādīnāṃ sāmyamanyatrāpi /
yaścaivamatiśaṅkayā dūyate, sa tu svamātāpitṛcaritānavadhāraṇena svabrāhmaṇyamapi yathārhamatiśaṅketeti jitaṃ lokāyatena /
uktaṃ ca bhagavatā--- "ajñaścāśraddhadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati /
nāyaṃ lokosti na paro na sukha saṃśayātmanaḥ" //
iti /
tat siddhaṃ viśiṣṭādhikārikaṃ vedāviruddhaṃ vaikhānasādismaraṇaṃ pramāṇamiti /
yacca dharmaśāstrādiṣu aṣṭādaśādiparisaṃkhyānam, na tadadhikasaṃkhyāvyavacchedaparam, anyeṣāmapi śiṣṭaparigrahāderaviśiṣṭatvāt, anuktāṃśadarśanādinā upajīvyatvācceti /
evaṃ saparikaro vedaḥ pramāṇamiti siddham //
"chandaḥ pādau śabdaśāstraṃ na vaktraṃ kalpaḥ pāṇī jyautiṣaṃ cakṣuṣī ca /
śikṣā ghrāṇaṃ śrotramuktaṃ niruktaṃ vedasyāṅgānyāhuretāni ṣaṭ ca //
" evaṃ saparikaravedārthatattvanirṇayaviṣayā "athāto dharmajijñāsā" ityārabhya "anāvṛttiḥ śabdādanāvṛttiḥ śabdāt ityevamantā viṃśatilakṣaṇī mīmāṃsā /
"tatra ca saṃhitametaccharīrakaṃ jaiminīyena ṣoḍaśalakṣaṇeneti śāstraikatvasiddhiḥ" iti bhāṣyopātto vṛttigranthaḥ //
nyā. pa. śa. 47 tattvaratnākare tvevamuktam--- "karmadevatābrahmagocarā sā tridhodbhabhau sūtrakārataḥ /
jaiminermuneḥ kāśakṛtsnato bādārayaṇādityataḥ kramāt" //
iti /
anayordevatākāṇḍasya jaiminīyatvakāśakṛtsnīyatvoktī tādadhīnyādivivakṣaya samānārthe gamayitavye /
tatra karmakāṇḍārthamevaṃ saṃjagṛhuḥ--- "dharmadhīrmānabhedāṅgaprayuktikramakartṛbhiḥ /
sātideśaviśeṣohabādhatantraprasaktibhiḥ" //
iti /
"vedārthe nyāyacintye prathamamavasitaṃ karma taddevatā cā- thātaḥ śārīrakāṃśe niravadhikaphalabrahmacintā tvasūtri /
tatrādhyāye parasmin svayamupaniṣadāmanvayosyāvirodho mokṣopāyotha muktirviṣayaviṣayiṇau siddhasādhyau dvikārthau //
" "tatrādyetyantagūḍhāviśadaviśadatacchāyajīvādivācaḥ paścātsmṛtyādikairakṣatirahitahatiḥ kāryatābhrendriyādeḥ /
doṣādoṣau tṛtīyepyavaraparagatau bhaktiraṅgāni cātho- pāsānuṣṭhāprabhāvotkramasaraṇiphalānyantime cintitāni //
" vicārāt pūrvamevātra prāptamadhyayanaṃ vidheḥ /
atonadhītavedasya vicāraḥ śāstrabādhitaḥ //
kramo viṃśatilakṣaṇyā na vaidhaḥ kintu yauktikaḥ /
ato vyutkramacintāyāmanaucityaṃ praśiṣyate //
nyā. pa. śa. 48 evaṃ viṃśatilakṣaṇīśravaṇamananābhyāṃ supratiṣṭhitasamastaśāstrārthasya mokṣasādhanatayā vidheyaṃ nididhyāsanaṃ na vākyārthajñānamātram, tasya rāgaprāptaśravaṇādisiddhatvāt /
ata eva ca tasmin viśeṣe vedanādisāmānyaśabdaparyavasānam /
na ca nididhyāsanādikaṃ niṣiddham, varaṇīyatvameva vihitamiti vācyam; svatantrānyakartṛkavaraṇakarmībhāvasyāpuruṣatantretvenāvidheyatvāt /
atastaddhetunā prītirūpatvena upāsanameva viśiṣyate;tathā sati "bhaktyā tvananyayā" iti smṛtyavirodhaśca /
tadeva ca nididhyāsanaṃ prītirūpaṃ prakaraṇaviśeṣāt samādhiḥ /
ca cāṣṭāṅgaḥ śāstreṣu śiṣyate /
tāvati ca pātañjalaprāmāṇyamapi /
āgamaśīlanaṃ ca āphalānmātrayā anuvartanīyam /
smaranti ca--- "svādhyāyādyogamāsīta yogāt svādhyāyamāviśet /
svādhyāyayogasaṃpattyā paramātmā prakāśate" //
iti /
yat punaḥ śrūyate--- "granthamabhyasya medhāvī jñānavijñānatatparaḥ /
palālamima dhānyārthī tyajed granthamaśeṣataḥ" //
iti, tat kośatyāgābhiprāyam; na ca sādarapaṭusaṃskārapracayasaṃsiddhamedhāsaṃpadaḥ puruṣasya kośena kiñcit sāddhyam /
medhāvīti ca viśeṣvate /
"dhīrdhāraṇāvatī medhā" iti ca naighaṇṭukāḥ /
adhīmahe ca-- "medhāmanīṣe mā viśatāṃ samīcīna bhūtasya bhavyasyāvaruddhyai" iti /
yaddhā muktaprāyātyantaniṣpannayogapuruṣaviṣayametat; na hi tasya śāstreṇa jñātavyaṃ tadānīmasti, sākṣātkṛtasamastatattvārthatvāt /
yattu smaryate--- śāstrajñānaṃ bahukleśaṃ buddheścalanakāraṇam /
upadeśāddhariṃ buddhvā viramet sarvakarmasu" //
iti, idaṃ tu tīvrasaṃvegināmalasāstikānāṃ ca grāhmam; buddhicalanahetūnāmasacchāstrāṇāṃ tyāgārthaṃ vā; tadā viśeṣaṇasāphalyam; dharmavidyāsthāneṣvapi hi bahirdaleṣvatisaṃrambho mumukṣorapodyate--- "na śabdaśāstrābhiratasya mokṣo na caiva ramyāvasathapriyasya /
na bhojanācchādanatatparasya na lokacittagrahaṇe ratasya" //
iti, tat śābdaṃ prameyatattvamadhijigamiṣatāṃ pramāṇeṣu sāram, tadabhāve puṃsaḥ paśubhiḥ samatvaprasaṅgāt iti //
yasyājñā nigamaikaharmyavalabhīvāstavyapārāvatī yadbhrūlāsyavaśaṃvadā vidhiśivasvasthānasusthāsikā /
yaḥ sarvatra yathāpuraṃ vitanute nāmāni viśvākṛti- rnityaṃ naḥ pratibhātu sarvavacasāṃ niṣṭhā sa nārāyaṇaḥ //
iti śrīkavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasya śrīmadveṅkaṭanāthasya vedāntānacāryasya kṛtiṣunyāyapariśuddhau śabdādhyāye dvitīyamāhnikam //
samāptaśca tṛtīyodhyāyaḥ //
// smṛtyadhyāyaḥ //
// prathamamāhnikam //
nyā. pa. śa. 49 atha smṛtirnirūpyate--- saṃskāramātrajaṃ jñānaṃ smṛtiḥ, iti tallakṣaṇam /
nanu smṛtirna pramāṇam, avidyamānaviṣayatvāt, ananubhūtitvāt, bhramasambhavocceti cenna, smṛtimātrāprāmāṇyasya prathamāhnikre pratikṣiptatvāt, avādhitabāhyārthadarśanāt, atītānāgataviṣayānumānādibādhaprasaṅgāt, sarvalokavirodhāt, ananubhūte arthāntarepi smṛtiprasaṅgāt, smṛterapi svaprakāśatvepi vedyākāre saṃskārādisāpekṣatvāt /
na ca pūrvānubhavapuraskāreṇaiva grahaṇādaprāmāṇyamiti cenna, smṛtipramoṣe tadabhāvāt, pramāṇatayā saṃmatāyāṃ pratyabhijñāyāṃ bhāvācca /
paratantratvādapramāṇyamiti cenna, svahetupāratantryamātrasya sārvatrikatvāt, anubhavamūlatvasya pramāṇamūlatvasya ca savikalpakādibhiranaikāntikatvāt, saṃskāramātrajanyatvasyāsādhāraṇatvāt, svaviṣayaprakāśavyavahārayostu smṛterapi svatantratvāt /
icchādivadviṣayaniyamepi pāratantryamastīti cenna, tadvadevājñānatvaprasaṅgāt; jñānameva hi svato viṣayapravaṇamicchasi; ata eva hi nityayorapi riśvaracikīrṣāprayatnayorviṣaya niyamāya jñānāpekṣāṃ brūṣe /
icchādīnāmapi svato viṣayaprāvaṇyaṃ jñānatvaṃ cāsmābhiḥ svīkṛtam /
nanu saṃskāravaditi cenna, tasyāpi svahetusamānaviṣayajñānotpādanaśaktasvabhāvatvāt /
ato hetuniyataviṣayatvameva phalitam /
tacca anubhavepi samam /
tathā ca samānaviṣayānubhavajanyatvatadabhāvābhyāṃ smṛtyanubhavayoḥ pāratantryasvātantryavyavahāro mandānām /
svaprāmāṇyanirṇayādāvapi nānubhavāpekṣatvanirbandhaḥ, svaviṣayaprakāśanabādhavirahādibhisatatsiddheḥ, gṛhītamātragrāhitvasyāsādhāraṇatvāt /
prābhākarāṇāmanumānādau naiyāyikādīnāṃ dhārāvāhikādau yogasiddhasarvajñavādināṃ dvitīyayogapratyakṣādau keṣāñcidīśvaravādināmanityeśvarajñāne ca vyabhicārācca /
niṣprayojanatvādaprāmāṇyamiti cenna, tṛṇādiviṣayapratnayakṣādinānaikāntyāt, asiddheśca;smṛtyaiva hi jagatāṃ kṛtākṛtapratyavekṣaṇādisiddhiḥ; smṛtyaiva hi śabdānumānayoḥ pravṛtiḥ; parabhaktyādiniṣpattiśca /
pūrvānubhuvasyaiva tāniprayojanānīticet, sarvajagadādikāraṇasya brahmasaṃkalpasyaiva kiṃ na syuḥ ? /
evaṃ cānubhavasyāpi na tatsiddhiḥ, tatkāraṇasyeti vaktuṃ śakyatvāt /
yaduktaṃ prajñāparitrāṇe--- "jñātātmajñānarūpatvāt svaprameyaprahāṇataḥ /
viṣayāvyabhicāritvepyaprāmāṇyaṃ smṛtermatam" //
ityādi, tadapyanena parihṛtam /
pramāṇavyavahārābhāvādaprāmāṇyamiti cenna, pāmaravyavadvārābhāvasyānaikāntikatvāt, evaṃ parīkṣakavyavahāra bhāvasyāpi; vigītatvācca; sarvaparīkṣakavyavahārābhāvasya cāsiddheḥ; mānamanoharādau vāgīśvarādibhistaprāmāṇyasyoktatvāt, katipayaparīkṣakavyahārābhāvasya cātiprasañjakatvāt, akṣapādādivyahārāvyavahārayorbṛhaspatyādivyavahāravadasmābhirnātīvādaraṇāt, indrapāṇinyādīnāṃ tu sarvasaṃpratipatterabādhāccādarāt, pārāśaryādīnāṃ pramāṇaparigaṇanānadhikṛtatvena tadanukteraprayojakatvāt, āgamaḥ pramāṇamityapi vyavahārābhāvāt /
"pratyakṣaṃ cānumānaṃ ca śāstraṃ ca vividhāgamam /
ityādiṣu ca pratyakṣādimūlasmṛteḥ pratyakṣādisamānacarcatvena pṛthagvyavahārābhāvopapatteḥ /
pramāṇahetukā smṛtiḥ pramāṇameva, avisaṃvādāt, iti /
uktaṃ ca nyāyatattve smṛtyudāsīnabhedake caturthedhikaraṇe--- "apramāṇamūlatvaṃ tu ubhayorapi nāsti, vyabhicārābhāvenānadhigatārthaṃ pramāṇamiti viśeṣaṇasyāyuktatvāt /
pramite pramityanupapattiḥ kva dṛṣṭā ? /
smṛtau cet, pratijñaiva dṛṣṭāntaḥ syāt; jñānāntare cenna nujānāmi" ityādi /
tattvaratnākare ca--- "yathārthaniścayo mānaṃ taddhetuśceti sūrayaḥ /
nātivyāptiḥ smṛtau vyāptiryathārthena hi sā pramā" //
ityuktvā asyottarārdhavivaraṇepyuktam--- "anubhūtaviṣayāsaṃpramoṣaḥ smṛtiḥ; yathā---sa ghaṭa ati /
nanu tāmapi vyāpnoti lakṣaṇamya ; satyam; tadvyāptau nātivyāptiḥ, tasyāpi lakṣyapakṣe nikṣepāt /
"lakṣyālakṣye anālakṣya kṣipyate lakṣaṇaṃ katham /
lokadhīvyavahāraṃ hi lakṣyālakṣyāvadhi viduḥ" //
ityādi /
yattu--- "anubhavaḥ pramāṇam /
smṛtivyatiriktaṃ jñānamanubhavaḥ" ityādinā smṛteraprāmāṇyamuktamiva śrīviṣṇucittaiḥ, tannūnaṃ paramatānvāroheṇa /
ata eva hi taiḥ svataḥ prāmāṇyanirṇayadaśāyāmanyathā vyavahṛtam /
tathāhi--- "tasmāt siddhametat pramāṇānāṃ yathārthatvalakṣaṇaṃ prāmāṇyaṃ guṇajñānānapekṣāt svapramāṇādevāvasīyate, svakīyāt kāraṇādeva jñāyata iti ca" iti /
tathā "arthatathātvaṃ guṇasaṃvādajñānānapekṣajñapti, tadabhāvepi jñāyamānatvāt" ityādau /
"na ca hetorasiddhatvam; tathāhi--- rajatajñānasyārthatathātvaṃ nāma rajataviṣayatvam; taccāsati bādhake rajatagrāhiṇaiva jñānenāvagamyate" ityādi /
ato yathāvasthitavastuniścayātmakatvameva prāmāṇyaṃ pramāṇajñānānāmātmīyāt kāraṇājjñāyate, na guṇasaṃvādajñānamapekṣate, iti /
tathā pramāṇānāṃ yathāvasthitavastuniścayātmakatvameva prāmāṇyam /
tadābhāsayuktayaḥ pūrvapakṣiṇocyante /
siddhāntepi vivekapradarśanameveti /
yadi cānubhava eva pramāṇam, tanna yuktamupayuktaṃ vā /
na ca sarvamanubhavaṃ pramāṇatayā vyavaharanti, pītaśaṅkhabhramādiṣvadarśanāt; nāpi sarvāṃ smṛtimapramāṇatayā, pramāṇamūlasmṛtiṣu tadabhāvāt /
"agṛhītagrahaṇaśaktaṃ pramāṇam" iti varadaviṣṇumiśroktirapi paramatānvāroheṇa netavyā /
yattu āgamaprāmāṇye proktam--- "pramāṇāntaradṛṣṭārthaviṣayavyāpiśemuṣī /
pramāṇameva tatpūrvaṃ na cet svārthaṃ vigāhate" //
iti, idamapyanuvādavākyasyānyaparatayā svārthaprāmāṇyavyavacchedārtham; anyathā smṛtipramoṣe pramuṣitatadaṃśe pūrvānubhavapuraskāreṇa svārthāvagāhanāsiddheḥ kathaṃ tatra smṛtitvanibandhanamaprāmāṇyaṃ bhaviṣyati ? //
nyā. pa. śa. 50 yattu bhāṣye sanmātragrāhipratyakṣanirākaraṇadaśāyāmuktam-- "aśve hastini ca saṃvedanayorekaviṣayatvenoparitanasya gṛhītagrāhitvād viśeṣābhāvācca smṛtivailakṣaṇyaṃ na syāt" iti, na tatra smṛteraprāmāṇyaṃ sūcitam, prakārāntareṇāpi vailakṣaṇyasiddheḥ, tadapekṣayā ca prasaṅgopapatteḥ /
yaccāparaṃ bhāṣyam--- "indriyajanmanaḥ pratyakṣasya hyeṣa svabhāvaniyamaḥ, yat svasamakālavartinaḥ padārthasya grāhakatvam, na tu sarveṣāṃ jñānānāṃ pramāṇānāṃ ca, smaraṇānumānāgamayogipratyakṣādiṣu kālāntaravartinopi grahaṇadarśanāt" ityādi, tatrāpi parasyāniṣṭaprasaṅgāya tadabhiprāyānudhāvanena vibhajyodāharaṇaṃ yuktam /
yacca śāstrayonyadhikaraṇe bhāṣitam--- "bhāvanāprakarṣaparyantajanmanastasya viśadāvabhāsatvepi pūrvānubhūtaviṣayasmṛtimātratvānna prāmāṇyamiti kutaḥ pratyakṣatā ?" iti, idamapi na sākṣāt siddhāntastham; na ca yāthārthyaṃ tatra pratikṣiptam /
evamanyadapi bhāvyam /
smṛtyaprāmāṇyavādinopi vaiśeṣikāstāṃ yathārthyādvidyākoṭau paṭhanti /
tata eva ca tadekadeśibhirapi tatprāmāṇyaṃ svīkṛtam, iti //
iti śrīkavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasya śrīmadveṅkaṭanāthasya vedāntācāryasya kṛtiṣu nyāyapariśuddhau smṛtyadhyāye prathamamāhnikam //
// smṛtyadhyāyaḥ //
// dvitīyamāhnikam //
nyā. pa. śa. 51 evaṃ tāvadvivecitaṃ pramāṇam /
cārvākāstu pratyakṣamekaṃ pramāṇamityāhuḥ /
teṣveva kecit anumānasya pratyakṣentarbhāvamicchanti; kecittu aprāmāṇyam; pratyakṣamanumānaṃ ca kāṇādāḥ saugatāśca /
tatra pūrve śabdasyānumānentarbhāvamāhuḥ; pare tu kecit antarbhāvam; kecidaprāmāṇyam; te cāgamaṃ ca sāṃkhyāḥ, bhūṣaṇamatānuvartinaśca /
tatra vedasyānāditvaṃ pūrve parijagṛhuḥ; uttare tvīśvarasṛṣṭatām; tāni ca smṛtiṃ ca vaiśeṣikaikadeśinosmatsiddhāntaikadeśinaśca; tānyeva sārthāpattikāni prābhākarāḥ; anupalabdhiṣaṣṭhāni tānyeva tautātitāḥ, tatpralobhanarucayo māyāvādinaśca; tānyeva saṃbhavatihyayuktāni purāṇaśaraṇāḥ /
adyatanapramāṇaparigrahopalambhaprakriyeyam /
anante pūrvāparakāle kaḥ kimaṅgīkuryāt, kiṃ vā bahiṣkuryāt, iti ko jānātyanyatra kalpasākṣātkāriṇastasmādekasmāddevāt /
iha ca nyūnavādinastadavasare nirastāḥ /
adhikatayā parābhimatānāṃ tu arntabhāvo vaktavyaḥ /
tatra yathā pratyabhijñādīnāṃ pratyakṣādiṣveva niveśa iṣyate, evamanyeṣāmapi /
pratyabhijñā tāvat grahaṇātmikaivetyeke; tathāhi--- "pratyabhijñāyāmapi smṛtiranubhava ityaṃśabhedosti cet" ityāśaṅkya pratyuktaṃ śrīviṣṇucittaiḥ--- "yadi viṣayabhedaḥ, tadā aṃśabhedaḥ saṃbhavet; aikyameva hi niraṃśaṃ pratyabhijñāpratyakṣaviṣayaḥ /
kathaṃ saṃskāraḥaparokṣadhījanakaḥ iti cet, na, cakṣurādīndriyasahakṛtasya saṃskārasya jñāturaikyāt tadidamityaparokṣadhīhetutvopapatteḥ /
aparokṣārthaikyasādhikā /
sā pratyabhijñā soyaṃ vai pumānityevamātmikā /
saṃskāramātrajanyatvānna smṛtirmānameva tat" //
iti /
dīpe ca 'anusmṛteśca' iti sūtre bhāṣitam- "pratyabhijñānācca na paṭādeḥ kṣaṇikatvam; tadevedamiti pratyabhijñāyate; pratyabhijñā hi nāmātītavartamānakālavartyekavastuviṣayamekaṃ pratyakṣajñānam /
tasya kāladvayasambandhāviśiṣṭamekameva vastu viṣayaḥ /
na ca tadityaṃśaḥ smaraṇam, idamaṃśaśca grahaṇam, atītasambandhinīndriyasaṃprayogābhāvāt iti vācyam, tadidamiti sāmānādhikaraṇyena grahaṇasyaikatvasphuraṇāt /
pūrvānubhavajanitasaṃskārasacivendriyasaṃprayogayuktasya puruṣasya tathā grahaṇamupapadyata eva; anvayavyatirekādhīnaṃ hi sarvatra sāmagrīparikalpanam" iti /
anye tu atra dhībhedabāddhyaparihārau matvā tadidamaṃśayostadaṃśe saṃskārānvayavyatirekānuvidhānadarśanāt parokṣarūpatayā idamaṃśe ca patyakṣarūpatayā cobhayātmakatvamāhuḥ /
tanmate saṃskārādhīnaprakāśā smṛtiriti lakṣaṇam, aparokṣajñānaṃ pratyakṣam, ubhayalakṣaṇayogāt pratyabhijñāyāmubhayātmakatvam, iti /
abhyupagantavyaṃ cāsmatsiddhāntibhiḥ sarvaiḥ pratyakṣetarajñānānāṃ parokṣāparokṣarūpatvam, svayaṃprakāśatvāt, sarvajñānānāṃ vedyetarāṃśāpekṣayā ca pratyakṣatvāt /
uktaṃ cedaṃ śrīviṣṇucittairapi --- "svaprakāśakaṃ viṣayaprakāśakaṃ caikameva jñānam; tatra smṛtriranubhūtiriti kuto bhedaḥ ?" iti paricodya, "prakāśamānabhedāt, iti brūmaḥ; yathā--- gaurayamityekasminneva jñāne prakāriprakāraviṣayabhedena jñānāṃśabhedaḥ; yathā--- gaurayamityekasminneva jñāne prakāriprakāraviṣayabhedena jñānāṃśabhedaḥ; yathā ca ghaṭapaṭāvityekasminneva jñāneṃśabhedaḥ; yathā vā parābhyupagatabhramajñāneṣvadhiṣṭhānāṃśe prāmāṇyam, itaratrāprāmāṇyaṃ ca" iti parihārāt; tathā "smṛteḥ svaprakāśāṃśopi saṃskāramātraja eva, indriyādipratiniyatakāraṇāntarābhāvāt" iti paricodya "naivam, jñānānāṃ prakāśamānatvasya svābhāvikatvāt" iti parihārācca /
tasmāt sarvatra viṣayāpekṣayaiva aparokṣatvānumititvasmṛtitvādivibhāgaḥ /
jātisaṃkarāsaṃkarādi tu darśanādarśanābhyāṃ vyavasthāpyam, aupādhikasaṃkarādivacca /
tadevamubhayātmakatvopapatteḥ pratyabhijñāpyubhayātmikā iti //
nyā. pa. śa. 52 pratyabhijñāpyabhijñāvat tridhā cākṣādibhedataḥ /
tattatsaṃskārasaṃbhedamūlatvānnavadhā bhavet //
pratyakṣatoktirdīpādau pradarśanapareṣyatām /
na hi liṅgādibhiḥ soyamiti jñānaṃ na jāyate //
śabdajaṃ pratyabhijñānamupajīvya pravartate /
śākhāntarādhikaraṇanyāyaśca kratuvidyayoḥ //
dīpādiṣviva sarvatra bādhakāderasaṃbhavāt /
vigītaṃ pratyabhijñānaṃ pramāṇaṃ savikalpavat //
karaṇākaraṇādīnāṃ kālabhedādyupādhitaḥ /
avirodhānna bījādau śakyate bhedakalpanam //
anyathā deśabhedena karaṇākaraṇādibhiḥ /
ekaṃ jagati naiva syāditi syāt sarvaśūnyatā //
tasmād viruddhasaṃspṛṣṭaviṣayapratyabhijñayā /
sthiratvamātmanāṃ siddhaṃ bāhyānāmapi vāstavam //
nyā. pa. śa. 53 pratisandhānamapyātmagocaraṃ pratyabhijñāviśeṣa eva; yohamadrākṣaṃ sa eva spṛśāmi, ityevamādirūpatvāt /
pratisandhirarthadvayaviṣayaikabuddhirityeke /
tatrāpi pṛthaganubhūtānekārthagocaraikakartṛkaikabuddhiriti pūraṇīyam, iti /
saṃvādo nāma jñānajātyantaram, iti kecit; tadayuktam, saṃkhyāntarāsaṃbhavāt /
yattu varadaviṣṇumiśrairuktam--- "gṛhītārthaviṣayaṃ śabdakāraṇakaṃ jñānaṃ saṃvādaḥ" iti, tadapi śābdāvāntarabhede saṃjñāviśeṣaniveśamātraparam;"na hi gṛhītārthaviṣayatve śabdaśaktiprasūtatvamapaiti; gṛhītamātragocarapramāṇāntarepi tadanyatvaprasaṅgāt; bhavati hi parvatoyamagnimāniti śabdaśravaṇānantaraṃ dhūmaṃ parāmṛśatopi tādṛśī buddhiḥ /
tathā dvitīyayogipratyakṣādāvapi draṣṭavyam /
anapekṣitatvādikamapi śrutaviṣayānumānādau samam /
na cāpekṣāyuktaṃ prāmāṇyaṃ bhedobhedo vā, tṛṇādipratyakṣasyāpi tathā prasaṅgāt" ityuktam /
kimarthaṃ tarhi vedānāṃ vedāntānāṃ cāprāptaviṣayatvaṃ samarthyate ? iti cet, atathāprāptau sākṣādaprāmāṇyaprasaṅgāt; tathāprāptāvapi anapekṣitatayā prekṣāvadbhirnirarthakaprayāsabhīrubhistyājyatvāpātena phalatoprāmāṇyaprasaṅgāt, iti paśya //
nyā. pa. śa. 54 upamānamapi yadi gṛhyamāṇapadārthagatasādṛśyavijñānāt smaryamāṇapadārthagatasādṛśyavijñānam, tadā smṛtiḥ, tattadvastusaṃsthānaviśeṣādyatiriktasya sādṛśyasyābhāvāt, tasya ca pūrvadṛṣṭatvāt, smaryamāṇatvācca /
vyavahāropyastvapūrvaḥ tattadvyavahāravat pratisambandhaviśeṣaparāmarśopādhikaḥ /
yadvā yo yatsadṛśaḥ, sa tadgatasādṛśyapratiyogī; yathā---mithaḥ svahastau, iti vyāptisiddhau gauretatsadṛśaḥ, etadgatasādṛśyapratiyogitvāt, ityanumānāt smaryamāṇagatasādṛśyāsiddhiḥ; anyathā gṛhyamāṇagatavaisādṛśyajñānāt smaryamāṇagatavaisādṛśyapratītirapi mānāntaraṃ syāt /
sā cet arthāpattiḥ, sādṛśyadhīrapi tathā kiṃ na syāt ? iti /
athavā yugapadeva tatsadṛśoyamiti pratyayenaivobhayavṛttisādṛśyasphuraṇānna taddhetukam, anyathā pṛthaganubhūtayostadānīmapratītasādṛśyayoḥ parastādyugapat smaryamāṇayoryugapadeva pratīyamānasādṛyayoḥko nirvāhaḥ ?, tatrāpi vā pramāṇāntaraṃ kalpyate ? /
yathā gauḥ tathā gavayaḥ, govad dviśapho na bhavatyaśvaḥ, dīrghagrīvaḥ pralamboṣṭho vikaṭākṛtiḥ paśuḥ kramelakaḥ, iti tu sādharmyavaidharmyadharmyamātraviṣayam /
trividhamapyatideśavākyamāgama eva /
yattu-- "śrutātideśavākyasyagavayādāvatideśavākyārthapratyabhijñānamupamānam, tacca vyutpattiphalakam" iti, tadapyanupapananam, prāgeva vyutpattisiddheḥ /
yattu--- "sādṛśyasya nimittattvānnimittasyāpratītitaḥ /
samayo durgrahaḥ pūrvaṃ śabdenānumayāpi vā" //
iti, tatra nimittasyāpratītitaḥ, iti tvasiddham, gavayatvādereva jātiviśeṣasya gosādṛśyākāropalakṣitasya prathamameva vākyārthatayā pratītiḥ; gosādṛśyākāropalakṣitasya prathamameva vākyārthatayā pratītiḥ; gosādṛśyopalakṣitaḥ kaścid vyaktiviśeṣo gavaya iti hi pratītiḥ /
paścāt pratyakṣitagavayasya tadvaiśadyamātrameva; uktaṃ ca śrīviṣṇucitteḥ--- "gosadṛśo gavayaḥ iti gosādṛśyaikādhikaraṇaṃ sāmānyaṃ vācyamiti vyutpannam, prathamaṃ vākyārthatayā pratīteḥ /
gosādṛśyopalakṣitasyānirṇaye paścādapyanirṇayaḥ /
anyathānirṇaye tathā paścādapi /
tato vākyaśravaṇavelāyāmeva nirṇitam" iti /
evaṃ cānabhyupagame kathaminrdādiśabdavyutpattiḥ ?; na hyatra nimittabhūtasaṃsthānaviśeṣādidṛṣṭiḥ /
na ca nityaṃ tatrāvyutpattiḥ, tadarthaviśiṣṭavākyārthabodhāpātāt /
evaṃ nityātīndriyaviṣayasaṃskārādiśabdānāmapi nityamavyutpattireva syāt /
tatra cet kathañcinnirvāhaḥ, tathātrāpi /
tat siddhaṃ nopamānamatiriktam, iti /
arthāpattistvanumānameva; tathāhi---anupapadyamānadarśanādupapādakakalpanaṃ nāma vyāpyādvyāpakajñānam, avyāpyasya tena vinānupapadyamānatvābhāvāt, avyāpakasya ca tadupapādakatvāyogāt, iti /
pramāṇadvayavirodhe sati viṣayavyavasthāpanamarthāpattiḥ, ityapi na vācyam, pramāṇayoḥ satorvirodhābhāvāt, viruddhayorapi prāmāṇyāyogāt /
nanu devadattasya jīvane kutaścit pramāṇāt pramite, jīvatā kvacit sthātavyam, ityaviśeṣeṇa deśasāmānyasambandhāvagatau gṛhamapyāskandantyāṃ satyāṃ pratyakṣe ca gṛhe tadabhāvaṃ pratipādayati spaṣṭo virodhaḥ, atastacchānyai bahirbhāvakalpanamarthāpattiḥ, iti; maivam, kvaciditi viditasya jīvanasya niyamābhāvāt, bahirvidyamānatāsaṃdehe niścayarūpeṇa gṛhābhāvapratyakṣeṇa pratispardhitumasāmarthyāt /
na ca viruddhaviṣayayorvāstavaṃ kutrāpi samabalatvaṃ samasti;ubhayāprāmāṇye tu kathañcit syāt /
ābhimānikabalasāmyepi tathaiva /
yadā vaiṣamyagrahaḥ, tadā tata eva balābalasiddhau kimarthāpattyā sādhyam ? /
ataḥ kevalaniravakāśavirodhiviśeṣasannidhau sati sāvakāśaṃ sāmānyaṃ saṃkocayitavyamiti vyavasthā syāt /
sāpi ca tathaiva vyāpteḥ, ityanumānaphalameva; anyathā virodhiviṣayatyāga ivāvirodhiviśeṣaparyavasānādāvapi mānāntarakḷptiḥ kiṃ na syāt ? /
evamanabhyupagame ca dhūmānumānādāvapyarthāpattitvaprasaṅgaḥ /
agniṃ vinānupapadyamānatvasvaya liṅgapratyakṣarūpapramāṇadvayavirodhasya ca vaktuṃ śakyatvāt /
dhūmo hi kāraṇabhūtaṃ vahnimākṣipati, pratikṣipati tu pratyakṣam, iti virodhe parvatārvāgbhāge vahniriti vyavasthākalpanasyārthāpattitvaṃ syāt /
vyāptinirūpaṇamantareṇa gamakatā gamakasyaiva dharmāntarayogitayā gamyate ityādibhedāstvāśāmātrakalpitāḥ, iti /
uktaṃ ca śrīviṣṇuttittaiḥ--- "arthāpattiranumānam" ityādi /
kecittu kevalavyatirekiṇi arthāpattisaṃjñāṃ niveśayanti /
tasya prāgeva nirāsānna pramāṇavargānupraveśaḥ /
anupraveśepi vā na pṛthaktvam //
nyā. pa. śa. 55 yattu āgamaprāmāṇye "anubhavaścendriyaliṅgaśabdasadṛśānyathānupapadyamānārthapūrvakaḥ" ityādiṣu upamānārthāpattiparigrahaḥ pratibhāti, tadapi pūrvapakṣapradeśagatatvānna siddhāntatvāya kalpate /
abhāvastvasmanmate bhāvāntarātmā /
sa cākṣādibhiryathāsaṃbhavaṃ sidhyati /
abhāvātmanā tu grahaṇepi pratiyogismaraṇādisahakārisahitāni tānyeva pramāṇanīti na tadatiriktakalpanāvakāśaḥ /
ata eva hi prāgartajābhāvādivijñānamapi nirvyūḍham; dṛṣṭa eva hi deśakālādisaṃsargādiviśeṣaḥ paścāt pratiyogismaraṇādimataḥ puruṣasya tadabhāvātmanā dhiyamadhirohati, smartavyasya smaraṇābhāvādvā; tatra tadabhāvānumānam /
evamatiriktābhāvapakṣepi nirmūlā pramāṇāntarakḷptiḥ; saghaṭaṃ bhūtalamitivat aghaṭaṃ bhūtalamityapi hyaparokṣā pratītiḥ; na cādhikaraṇagrahaṇopakṣīṇamindriyam, guṇādiṣvapi prasaṅgāt; atirekavadanatirekepyajñātakaraṇatvādīnyanumānāni ca sulabhānīti /
saṃbhavopyanumānameva, sahasre śataṃ saṃbhavati ityādeḥ pūrvānubhūsahasragatavyāptibodhanatvāt, saṃbhavati kṣatriye śairyamityādeḥ saṃdehātmakatvenāpramāṇatvāt /
avirodhaniścayarūpatvepi tadavirodhaniścāyakapramāṇāntare viśramaḥ /
aitihyaṃ tu pramāṇamūlaṃ cedāgamaḥ; tadābhāsamūlaṃ cet tadābhāsaḥ /
evaṃ ceṣṭālipyakṣarādikamapyabhiprāyavarṇaviśeṣādyavinābhūtamanumānameva /
Original text: Nyāyapariśuddhi, Bhūmikā, 1, 3-5 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0