ન્યાયપરિશુદ્ધિ, ભૂમિકા · ભાગ 2140

વ્યુત્પત્ત્યવગતં પુન્ધીદોષતોસ્ય વિપર્યયઃ" ॥
ઇત્યાદિના ॥
નન્વભિહિતાન્વયદ્યોતકાન્યપિ વાક્યાનિ વિદ્યન્તે ।
વેદાર્થસંગ્રહે તાવત્ "એવં બોધકાનાં પદસંઘાતાનાં સંસર્ગવિશેષ બોધનેન વાક્યશબ્દાભિધેયાનામુચ્ચારણક્રમો યત્ર પુરુષબુદ્ધિપૂર્વકઃ" ઇત્યાદ્યુક્તમ્ ।
તથા તત્રૈવ "પ્રકૃતિપ્રત્યયરૂપેણ પદસ્યૈવાનેકવિશેષણગર્ભત્વાત્, અનેકપદાર્થસંસર્ગબોધકત્વાચ્ચ વાક્યસ્ય" ઇતિ ।
ભાષ્યેપિ "શબ્દસ્ય તુ વિશેષેણ સવિશેષ એવ વસ્તુન્યભિધાનસામર્થ્યં, પદવાક્યરૂપેણ પ્રવૃત્તેઃ ।
પ્રકૃતિપ્રત્યયયોગેન હિ પદત્વમ્; પ્રકૃતિપ્રત્યયોરર્થભેદેન પદસ્યૈવ વિશિષ્ટાર્થપ્રતિપાદનમવર્જનીયમ્ ।
પદભેદશ્ચાર્થભેદનિબન્ધનઃ ।
પદસંઘાતરૂપસ્ય વાક્યસ્યાનેકપદાર્થસંસર્ગાવિશેષાભિધાયિત્વેન" ઇત્યાદ્યુક્તમ્ ।
એવં વ્યુત્પત્તિનિરૂપણે વેદાર્થસંગ્રહે "સિદ્ધવસ્તુષુ શબ્દસ્ય બોધકત્વશક્તિગ્રહણમત્યન્તસુકરમ્" ઇત્યુપક્રમ્ય, "અપવરકે દણ્ડઃ સ્થિતઃ" ઇતિ વાક્યે યાદૃચ્છિકવ્યુત્પત્તિપ્રકારમુપપાદ્ય, "તથા બાલઃ ઽતાતોયમ્, અન્બૈષાઽ ઇત્યાદિના બુદ્ધિપૂર્વવ્યુત્પાદનેન તત્તત્પદાનાં તત્તત્પદાર્થેષ્વેવ બોધકત્વશક્તિગ્રહણમુપપાદ્ય, પુનરપિ "અસ્ય શબ્દસ્યાયમર્થ ઇતિ પૂર્વવૃદ્ધૈઃ શિક્ષિતઃ" ઇત્યાદિ ચોક્ત્વા, "એવમેવ સર્વપદાનાં સ્વાર્થાભિધાયિત્વં સંઘાતવિશેષાણાં ચ યથાવસ્થિતસંસર્ગવિશેષવાચિત્વં ચ જાનાતિ" ઇત્યાદ્યુક્તમ્ ॥
ભાષ્યેપિ પ્રથમસૂત્રપૂર્વપક્ષનિરાકરણે--- "એવં કિલ લૌકિકાઃ શબ્દાર્થસંબન્ધમવધારયન્તિ---માતાપિતૃપ્રભૃતિભિઃ અમ્બાતાતમાતુલાદીન્" ઇત્યાદિના પદવ્યુત્પત્તિઃ પૂર્વમુપપાદિતા ।
તત્ર ચ "તેષુ તેષ્વર્થેષુ તેષાં શબ્દાનાં પ્રયોગો બોધકત્વનિબન્ધનઃ ઇતિ નિશ્ચિન્વન્તિ" ઇત્યાદ્યુક્તમ્ ।
પુનશ્ચ "વ્યુત્પન્નેતરશબ્દેષ્વસ્ય શબ્દસ્યાયમર્થઃ ઇતિ પૂર્વવૃદ્ધૈઃ શિક્ષિતાઃ" ઇત્યાદિ ।
યદિનામાન્વિતાભિધાનમભિમતં; તદા કથમિવ પદમાત્રે વ્યુત્પત્તિઃ સ્યાત્ ।
યદિ ચ સા સ્યાત્, કથમન્વિતમભિધેયમ્, વ્યુત્પત્તિવૈપરીત્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માન્નાન્વિતાભિધાનમેવ સિદ્ધાન્ત ઇતિ નિર્ણેતું શક્યમ્, ઇતિ કેચિત્ ॥
ન્યા. પ. શ. 6 અન્યે તુ "બોધકાનામ્" ઇત્યાદિવાક્યમન્વિતે સંસર્ગવિશેષસિદ્ધેરુપપદ્યતે ।
પદવાક્યભેદાભિધાનમપિ તત્તદ્વિશેષવૈશિષ્ટ્યપ્રદર્શનમાત્રાર્થં, પરાભ્યુપગમદ્યોતનાર્થં વા ।
પ્રત્યેકપદવ્યુત્પત્ત્યભિધાનમપ્યન્વિતાર્થબોધનોપયુક્તાસાધારણદ્વારપ્રકાશનમાત્રમ્ ।
પદાર્થં સ્મારયિત્વૈવ હિ પદાનિ વક્યાર્થં બોધયન્તીત્યુક્તન્ ।
સ્મૃતેશ્ચ સ્વાનુભૂતિમૂલત્વાન્ન શક્ત્યન્તરકૢપ્તિઃ ।
વ્યાખ્યાતં ચ ભાષ્યાદિકમન્વિતપરતયા વિવરણે શ્રીરામમિશ્રૈઃ ।
તથા ષડર્થસંક્ષેપેપિ--- "શબ્દશ્ચ સ્વતઃ શક્યમન્વિતતયા બોધયતિ, અસંભ્ઘવેર્થાન્તરમ્, ઇતિ હિ વ્યુત્પત્તિઃ---" ઇત્યાદ્યુક્તમ્ ।
અતોન્વિતાભિધાનં સિદ્ધાન્તઃ ઇતિ ।
એવમન્વિતાભિધાનસામર્થ્યાદ્વિશિષ્ટપ્રતિપત્ત્યન્યથાનુપપત્તેશ્ચ પદાનામપિ વિશિષ્ટાભિધાયિત્વં સિદ્ધમ્ ॥
ન્યા. પ. શ. 7 અત એવ વિશિષ્ટાર્થાભિધાયિત્વેપિ વિશેષણમત્રે શક્તિઃ ઇત્યપિ નિરસ્તમ્; અભિધાયિત્વાતિરિક્તશક્ત્યન્તરાભાવાત્ ।
અપર્યવસાનવચનમપિ વિશિષ્ટબોધનશક્તસ્ય વિશેષણમાત્રે સ્થાતુમશક્તત્વાત્ ।
વિશિષ્ટાનુપ્રવિષ્ટં હિ વિશેષણં પરેપરઞ્જકવેષમેવેતિ તાદૃગાકારો વિશેષ્યગ્રહણમન્તરેણ દુર્ગ્રહઃ ।
તાવતા ચ તદર્થં વિશેષ્યગ્રહણમિતિ વ્યર્થં વચઃ ।
યથાપ્રતીતિ વ્યવસ્થાપનસ્યૈવ યુક્તત્વાત્ ॥
કિં ચ--- ગવાદિશબ્દાભિહિતગોત્વાદ્યર્થસ્વભાવતઃ ।
વ્યક્તિધીર્યદિ તદ્વત્ સ્યાત્ નિષ્કર્ષકપદેષ્વપિ ।
ગવાદિશબ્દા જાત્યાદીન્ પરતન્ત્રાન્ પ્રચક્ષતે ।
તેનાશ્રયપ્રતીતિશ્ચેત્ તન્નઃ સિદ્ધઃ સમીહિતમ્ ।
પરં કથમવિજ્ઞાપ્ય પારતન્ત્ર્યસ્ય બોધનમ્ ।
વિજ્ઞાપ્ય યદિ શબ્દસ્ય તત્ર શક્તિર્ન કિં ભવેત્ ।
પરસ્ય પરતન્ત્રેણ તથા બુદ્ધેન બોધનમ્ ।
તદ્બુદ્ધ્યા પરતન્ત્રસ્ય બોધનેન્યોન્યસંશ્રયઃ ।
પરધીનિરપેક્ષં ચેત્ પારતન્ત્ર્યં પ્રતીયતે ।
ન તેન પરબુદ્ધિઃ સ્યાન્નિષ્કૃષ્ટપ્રતિપત્તિવત્ ।

પારતન્ત્ર્યં સ્વરૂપં ચેત્ તુલ્યં નિષ્કર્ષકેપિ તત્ ।
અધિકં ધર્મિનિષ્ઠત્વાદન્યન્નોપલભામહે ।
પદાન્તરપરામર્શનિરપેક્ષપ્રતીતિકે ।
નિરૂઢલક્ષણાવાદાઃ પર્યાયાવૃત્તિગોચરાઃ ।
વ્યક્તેર્ગૌરિત્યનિષ્કર્ષાન્નિષ્કર્ષે ત્વાદ્યપેક્ષણાત્ ।
નિષ્કર્ષકેષ્વદૃષ્ટેશ્ચ ન જાત્યા વ્યક્તિલક્ષણા ।
આકૃતાવેવ યઃ શક્તિં શબ્દાનામભિમન્યતે ।
સત્તાયામેવ કિં તેન સર્વેષાં નાભ્યુપેયતે ।
અતો ગવાદિશબ્દેભ્યો વિશિષ્ટવિષયા મતિઃ ।
શબ્દશક્તિપ્રસૂતેતિ બલાદભ્યુપગમ્યતામ્ ॥
ન્યા. પ. શ. 8 યત્તુ "ન લોકવ્યુત્પત્તિહનિઃ, તત્રૈવ શક્તેઃ" ઇતિ ષડર્થસંક્ષેપે શ્રીરામમિશ્રૈરુક્તમ્, તદપિ તત્ર શક્ત્યભાવપ્રતિક્ષેપપરમ્ ।
અસમાપ્તધીસ્તુ વેદાન્તાશ્રુતેર્ભ્રમઃ ।
આપાતવ્યુત્પત્ત્યા શ્રુતેસ્તત્પૂર્તિરિત્યનન્તરમભિધાનાત્ ।
યચ્ચાત્મસિદ્ધૌ "યથા ગવાદિપદશક્તિરેકબુદ્ધિસિદ્ધેપિ સામાન્યવિશેષાત્મકે વસ્તુનિ સામાન્યાંશેન સંબધ્યતે" ઇતિ ।
તદપિ પરાભ્યુપગતોદાહરણમન્યાર્થમ્ ।
યથેતિ પરસંપ્રતિપન્નનિદર્શનાત્ ।
ગુણવાચિન્યપિ પદે જાતિશબ્દોક્તનીતિતઃ ।
અપૃથક્સિદ્ધવાચિત્વાન્ન યુક્તા ગુણિલક્ષણા ।
સ્વરલિઙ્ગવિશેષોત્થમન્ત્રલોપે ન સંસ્ક્રિયા ।
વિશિષ્ટવાચકત્વં તુ તદાથત્તં ન મન્મહે ॥
ન્યા. પ. શ. 9 અતો નિષ્કર્ષકશબ્દાતિરિક્તાનામપૃથક્સિદ્ધવિશેષણવાચિનાં વિશેષ્યપર્યવસાનવ્યુત્પત્તેઃ શરીરવાચિનાં દેવાદિશબ્દાનામપિ યથાપ્રયોગં શરીરિપર્યવસાનં સિદ્ધમ્ ।
અત એવચાત્મપૃથિવ્યાદિશબ્દાનામીશ્વરપર્યન્તતા ।
તેન "સર્વંસ્વત્વિદં બ્રહ્મ" "જ્યોતીંષિ વિષ્ણુઃ" "અયમાત્માબ્રહ્ય" "તત્ત્વમસિ"ઇત્યાદિસામાનાધિકરણ્યં તત્તત્પ્રકારકબ્રહ્મપરમ્ ।
નામરૂપવ્યાકરણં ચ તદનુપ્રવેશાત્ ।
અત એવ ચ તસ્ય સર્વશબ્દવાચ્યત્વમપિ શ્રૂયતેથ્; તદેવ ચ વ્યજ્યતે "તદનુપ્રવિશ્ય સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્" ઇતિ ।
સ્મર્યતે ચ--- "સર્વં સમાપ્નોષિ તતોસિ સર્વઃ" ઇતિ ।
સૂત્રિતં ચ--- "ચરાચરવ્યપાશ્રયસ્તુ સ્યાત્ તદ્વ્યપદેશો ભાક્તસ્તદ્ભાવભાવિત્વાત્" ઇતિ ।
ઉક્તં ચ વરદવિષ્ણુમિશ્રૈઃ--- "સ્વર્ગકામશબ્દેન કામ્યમાનસ્વર્ગઃ પુરુષોભિધીયતે ।
ન હીશ્વરોવાપ્તસમસ્તકામઃ સ્વર્ગં કામયતે, તસ્યાત્યલ્પસુખત્વાત્ ।
અતો વાચ્યૈકદેશે જીવે લક્ષણા, ગઙ્ગાશબ્દસ્ય તીર ઇવ" ઇતિ ।
યદ્વા સ્વર્ગકામાદિશબ્દાનામપિ જીવાદિમાત્રેપિ મુખ્યત્વમેવ, પ્રવૃત્તિનિમિત્તાપરિત્યાગાત્ ।
અત એવ હિ ભાક્તપદસ્ય ભક્ત્યા વ્યપદેશાર્થત્વમપિ ભાષ્યકારૈરુક્તમ્ ।
વિશિષ્ટવેષસ્ય શક્તિવિષયત્વાત્ તત્ત્યોગે કથં ન લક્ષણેતિ ચેત્, અપરિત્યક્તપ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્ય વ્યુત્પત્ત્યનુપ્રવિષ્ટમાત્રબોધનં મુખ્યતા, તદભાવકૃત ઉપચાર ઇતિ વ્યવસ્થાનાત્ ॥
ન્યા. પ. શ. 10 નનુ "તત્ત્વમસિ" ઇત્યત્ર ત્વમિતિ શ્વેતકેતુમાત્રનિર્દેશે તદસીતિ સામાનાધિકરણ્યાયોગઃ ।
શ્વેતકેતુશરીરકેશ્વરનિર્દેશે તદાભિમુખ્યેનોપદેશાયોગઃ ।
તદુદ્દેશેન ત્વમર્થવિધાનં ચાસિશબ્દાનન્વયાદિના દૂરનિરસ્તમ્ ।
પ્રાપ્તાર્થતયા નિગમનરૂપત્વેપિપવ વિશેષણવિશેષ્યભેદો નિષ્કર્ષણીયઃ ।
એવમ્ "અહં બ્રહ્માસ્મિ" ઇત્યાદિવ્યપદેશોપિ દુર્નિર્વહઃ ।
"જીવેનાત્મના" ઇત્યત્રાપ્યાત્મશબ્દેન જીવાત્માદ્યભિધાનં ષાષ્યકારવચનવિરુદ્ધમ્, જીવેન મયેત્યાદિવ્યપદેશાત્ ।
પરમાત્માભિધાને તુ તૃતીયાનુપપત્તિઃ, "વ્યાકરવાણિ" ઇત્યભિહિતત્વાત્ ।

ક્રિયાભેદેપિ કૃત્વાદેરુત્તરક્રિયૈકરસ્યાત્ કર્ત્રન્તરાયુક્તિઃ, સમાનકર્તૃકત્વવિરોધાત્ ।
કરણત્વવિવક્ષયા કર્તરિ તૃતીયાયાં મુખ્યત્વહાનિઃ ।
અતશ્ચારેણાનુપ્રવિશ્ય પરબલં સંકલયાનીતિવજ્જીવસ્યવૈ પ્રવિશતિકર્તૃત્વમ્; પરસ્તુ વ્યાકરણમાત્રકર્તા ।
તાવતા તુ શબ્દાનાં ન તત્પર્યન્તત્વસિદ્ધિઃ ઇતિ ॥
ન્યા. પ. શ. 11 અત્રોચ્યતે સંબુદ્ધિસ્તાવદત્ર આત્મવિદ્યોપદેશેન શ્વેતકેતુમાત્રપર્યવસિતેતિ નાસંબોધ્યસંબોધનમ્ ।
વચનવ્યક્તિશ્ચ તદસીત્યેવ ।
તત્ર કાર્યકારણભાવેન, શરીરાત્મભાવેન વા સામાનાધિકરણ્યનિર્વાહઃ ।
ઉભયત્ર ત્વંશબ્દસ્યાપિ તચ્છબ્દાભિહિતદ્રવ્યપર્યવસાનં સિદ્ધમ્ ॥
ધર્માન્તરવિશેષ્યસ્ય ધર્માન્તરવિશેષ્યતઃ ।
સ્વસ્માદભેદસ્તાદાત્મ્યં સ્યાદુપાદાનદેહિનોઃ ॥
અતસ્ત્વચ્છરીરકં બ્રહ્મેતિ વિવક્ષાયાં સત્યાં ત્વં તદિતિ નિર્દેશમાત્રમુપપન્નમ્ ।
મધ્યમપુરુષશ્ચ ત્વંશબ્દપ્રયોગનિબન્ધનઃ, "યુષ્મદ્યુપપદે સમાનાધિકરણે સ્થાનિન્યપિ મધ્યમઃ" ઇતિ વિધાનાત્ ।
અતઃ સોપિ ત્વંશબ્દપર્યવસાનવિષયપર્યવસિતઃ ।
યદ્વા તત્ ત્વમસીત્યેવાન્વયોસ્તુ ।
ન ચોદ્દેશ્યાનુગુણા તિઙ્વિભક્તિરિતિ નિયમઃ, ઉપાદેયાનુગુણલિઙ્ગવચનાદિનિર્દેશવદત્રાપિ વિરોધાભાવાત્ ।
પ્રયુઞ્જતે ચ પતઞ્જલિપ્રભૃતય ઉપાદેયાનુગુણામપિ તિઙ્વિભક્તિમ્--- "સ પુનરાવૃત્તઃ સુવર્ણપિણ્ડઃ ખદિરાઙ્ગારસવર્ણે કુણ્ડલે ભવતઃ" ઇત્યાદિષુ ।
એતેન "અહં બ્રહ્માસ્મિ" ઇત્યાદિકમપિ નિર્વ્યૂઢમ્ ।
"જીવેનાત્માના" ઇત્યત્રાપ્યનેન ન્યાયેન સ્વશબ્દપર્યાયેણાત્મશબ્દેન જીવશબ્દસ્ય સામાનાધિકરણ્યં તાવત્ સિદ્ધમ્ ।
તૃતીયાનુપપત્તિસ્તુ સ્વરૂપતાદાત્મ્યપક્ષે પૃથક્ત્વપક્ષે ચ સમાના ।
અથાંશભેદાદિના વિભજ્ય કરણત્વાદિવિવક્ષયા કથઞ્ચિન્નિર્વાહઃ, તથા વિશિષ્ટાકારાદિભેદવિવક્ષયા વિભજ્યાત્રાપિ નિર્વાહમનુમન્યેથાઃ ।
અતઃ શ્રુત્યાદિવાક્યેષુ વિરુદ્ધાર્થાનુબન્ધિનઃ ।
સામાનાધિકરણ્યસ્ય ન સ્વરૂપૈક્યનિષ્ઠતા ॥
કાર્યત્વાદપૃથક્સિદ્ધેરાવિશાદનુકારતઃ ।
અસ્તિસૃષ્ટ્યુપકારાદેઃ સામાનાધિકરણ્યધીઃ ॥
ન ચ ત્વદ્દૃષ્ટઃ પુરુષઃ સ્થાણુરિતિવત્ "પુરુષ એવેદં સર્વમ્" "તત્ત્વમસિ" ઇત્યાદૌ બાધાર્થં સામાનાધિકરણ્યમિતિ વાચ્યમ્, મુખ્યવૃત્તિસંભવે તદયોગાત્, પ્રપઞ્ચસત્યત્વાદેશ્ચાબાધિતપ્રત્યક્ષાદિબલસિદ્ધત્વાત્ ।
ચિદંશસામાનાધિકરણ્યં તુ ન બાધસહમ્, ત્વયાપિ તત્સત્યત્વાભ્યુપગમાત્ ।
સ્વરૂપૈક્યવિધાને ચ વિરુદ્ધધર્મપ્રતિરોધાત્, તત્પરિત્યાગે પદયોરનતિરિક્તાર્થતયા પર્યાયપદસામાનાધિકરણ્યપ્રસઙ્ગાત્, દ્વારાભાવેન મુખ્યવૃત્તિબાધાપત્તેઃ, ગત્યન્તરે ચ સંભવતિ તદયોગાત્, સ્વરૂપમાત્રનિર્દેશે ચ પદાન્તરવૈયર્થ્યાત્, સ્વરૂપભેદસ્ય ચ બહુપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ ॥
ન્યા. પ. શ. 12 "સત્યં જ્ઞાનમ્---" ઇત્યાદિલક્ષણવાક્યમપિ સત્યત્વાદિવિશિષ્ટૈકવિષયમ્, તથૈવ સામાનાધિકરણ્યવ્યુત્પત્તેઃ ।
ન ચાત્ર વિશેષણભેદાદ્વિવિશેષ્યભેદાપ્રસઙ્ગઃ, વિરુદ્ધવિશેષણાભાવાત્; ન હિ ઘટપટાદિષ્વિવ વિરોધઃ ।
યથા ચ પ્રત્યક્ષે નીલત્વોત્પલત્વાદેરવિરોધો દર્શનબલાત્, તથાત્રાપિ ।
ન ચ સત્યત્વજ્ઞાનત્વાદેર્વૈયધિકરણ્યનિયમો દૃષ્ટઃ, યેન વિરોધઃ સ્યાત્ ।
વિશેષ્યૈક્યપરે તુ સામાનાધિકરણ્યે વિશેષણાનાં વિશેષણવિશેષ્યયોશ્ચ મિથો ભેદો ગુણ એવ ।
ન ચ વિશેષ્યૈક્યવદ્વિશેષણવિશેષ્યૈક્યપ્રસક્તિઃ, વિશેષણાનામૈક્યપ્રસક્તિર્વા, લક્ષણાવિરોધાદિદોષાત્, અતથાવ્યુત્પત્તેશ્ચ ।
નાપિ વિશિષ્ટે વિશિષ્ટાન્તરવિધાનાદ્વિશેષણાનાં મિથઃ સમવાયાદિદોષઃ, યુગપદનેકવિશિષ્ટૈકાભિધાનાત્, અનૂદ્ય વિધાનેષ્વપિ યથા વ્યુત્પત્તિ ધર્મપ્રધાનત્વાચ્ચ ॥
ન્યા. પ. શ. 13 ન ચ વિશેષણં સર્વં વિશેષણાન્તરાસહમ્, વિરોધિમાત્રવિરોધિત્વાત્, અન્યથા પ્રત્યક્ષવિરોધાત્ સાધ્યસાધકધર્માદિવિશિષ્ટવિષયાનુમાનાદ્યનુદયપ્રસઙ્ગાત્, એવન્ત્વાદિદં વિશિષ્ટબોધકં ન ભવતીત્યાદિ વ્યવહારસ્યાપિ વિલોપઃ સ્યાત્ ।
ન ચ શબ્દને પ્રતિપાદને તથા, અવિશેષાત્, પ્રત્યક્ષાદિવચ્છબ્દેનાપિ યથાવસ્તુ બોધનીયત્વાત્ ।
વિશેષણમાત્રપરત્વં તુ નાભ્યુપગતમેવ, યેન વિશિષ્ટૈક્યાસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
યસ્ય તુ વિશેષ્યમાત્રપરત્વં, તસ્ય પર્યાયતુલ્યત્વાત્ પદાન્તરવૈયર્થ્યલક્ષણભઙ્ગલક્ષણાદિદોષઃ, પ્રવૃત્તિનિમિત્તાનાં વિશેષણાનાં ત્યાગાત્, વિશેષ્યમાત્રસ્ય ચ દ્વારરહિતસ્યાલક્ષ્યત્વાત્ ।
ઇતરવ્યાવૃત્તીનાં તૂપલક્ષણત્વે સ્વરૂપત્વે ચ પદાન્તરવૈયર્થ્યાદિદોષઃ સ એવ ॥
ન્યા. પ. શ. 14 એવં તાસાં વિશેષણત્વે પક્ષાન્તરવદ્વિશિષ્ટભેદાદિદોષસ્ત્વદુક્ત આપતેત્, ન ચેન્નાન્યત્રાપિ ।

ત્યક્તપ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્ય તદ્વિરોધિવ્યાવૃત્ત્યભિલાષસ્ત્વાલોકમપહાય તિમિરનિરાકરણવાઞ્છા ।
વિપ્રતિપન્નં વાક્યમખણ્ડપરમ્, સમાનાધિકરણવાક્યત્વાત્, સોયં દેવદત્તઃ ઇતિ વાક્યવત્, યદ્વા લક્ષણવાક્યત્વાત્, પ્રકૃષ્ટપ્રકાશશ્ચન્દ્રઃ ઇત્યાદિવત્ ઇતિ ચેન્ન, દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધેઃ, તત્તેદન્તાવિશિષ્ટસ્યૈવ દેવદત્તસ્ય સોયમિતિ પ્રતીતેઃ ।
યુગપત્ તયોર્વ્યાઘાત ઇતિ ચેન્ન, યૌગપદ્યસ્યાનભિધાનાત્, અનાક્ષેપાચ્ચ ।
યુગપત્ પ્રતિપત્તિસ્તુ ન દોષઃ, અન્યથા પ્રત્યભિજ્ઞાભઙ્ગે ક્ષણભઙ્ગનૈરાત્મ્યાપલાપાદિવાદા વિજયેરન્ ।
તથાપ્યતીતત્વવર્તમાનત્વે કથમેકસ્ય ? ઇતિ ચેત્, સ્વપ્રધ્વંસકાલે હિ સ્વયમતીતઃ સ્યાત્, ન ચાસૌ પ્રધ્વસ્તઃ, વર્તમાનત્વોપલંભાત્; અતીતોપાધિવિશેષસંબન્ધિતયા હિ તત્ત્વમ્, ન ત્વતીતતયા ।
કથમેકં પૂર્વમપરં ચ ? ઇતિ ચેન્ન, પ્રતિબન્ધ્યુપાધિભેદેનોભયોપપત્તેઃ, અન્યથા ક્ષણસ્યાપિ પૂર્વાપરમધ્યવર્તિનઃ ક્ષોદપ્રસઙ્ગાત્; ન હિ તસ્ય પૂર્વસ્માદપિ પૂર્વત્વમેવ, ઉત્તરસ્માદપ્યુત્તરત્વમેવ વા ।
ક્ષુદ્યતાં ક્ષણોપીતિ ચેન્ન, સર્વાપહ્નવપ્રસઙ્ગાત્, ઇતિ ।
તિષ્ઠત્ત્વેતત્; દ્વિતીયોપિ દૃષ્ટાન્તો વિશિષ્ટપર એવ, અન્યથા વ્યાવૃત્તપ્રતીત્યનુદયપ્રસઙ્ગાત્, પ્રકૃષ્ટત્વાદિવિશેષણવૈયર્થ્યાચ્ચ ।
એવં શ્રુતિબાધોપ્યનુમાનયોર્વક્તવ્યઃ, પર્યાયતુલ્યત્વાદિપ્રસઙ્ગલક્ષણપ્રતિકૂલતર્કશ્ચ ।
તથા વિપ્રતિપન્નં વાક્યં વિશિષ્ટપરમ્, આકાઙ્ક્ષાયુક્તવાક્યત્વાત્, વ્યધિકરણવાક્યવત્, ઇતિ બાધકમનુમાનમપિ, પ્રતિપત્ત્યનુરોધાત્ દૃષ્ટાન્તસિદ્ધેશ્ચાસ્ય બલીયસ્ત્વમ્ ।
ભિન્નપ્રવૃત્તિનિમિત્તાનાં શબ્દાનામેકસ્મિન્નર્થે વૃત્તિઃ સામાનાધિકરણ્યમિતિ શાબ્દૈરેવોક્તમ્ ।
તત્ર ભિન્નપ્રવૃત્તિનિમિત્તાનામિતિ પર્યાયવ્યાવૃત્તિઃ ।
એકસ્મિન્નિતિ વ્યધિકરણાનાં ઘટઃ પટૈત્યાદ્યનન્વિતાનાં ચ વ્યવચ્છેદાર્થમ્ ।
શબ્દાનામ્ અર્થે ઇતિ ચ વ્યક્ત્યર્થમેવ, અર્થે ઇતિ વિશેષ્યસ્ય પ્રધાનતયા વાચ્યત્વસૂચનાર્થં વા ।
તેન વ્યધિકરણવાક્યેષ્વેકપ્રધાનાર્થે વૃત્તિસંભવેપિવ તસ્ય વિશેષ્યતવભાવાદ્ વ્યવચ્છેદ્યતા ।
વિશેષ્યબોધનવ્યાપારો વૃત્તિઃ પ્રવૃત્તિરિતિ ચ સામાન્યતો વિશેષતશ્ચાત્રોચ્યતે ।
પ્રકૃષ્ટા હિ વૃત્તિઃ પ્રવૃત્તિઃ ।
પ્રકર્ષશ્ચાત્ર વિશેષ્યવિષયતયા ।
તત્ર યદુપાધિકા વિશેષ્યે શબ્દવૃત્તિઃ, તત્ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
ભિન્નવિશેષણદ્વારેણૈકવિશેષ્યાભિધાનં સામાનાધિકરણ્યમિત્યુક્તં ભવતિ ॥
ન્યા. પ. શ. 15 નનુ પૌરુષેયં સર્વમન્વિતાર્થમિતિ પ્રતિપાદિતમ્, તન્નોપપદ્યતે, ગુણવદ્વક્તૃપ્રણીતસ્યૈવ વાક્યસ્ય તથાત્વદર્શનાત્, ઇતિ ચેન્ન, સ્વતઃ પ્રામાણ્યાત્, સ્વરસતો હિ સર્વં જ્ઞાનસબાધિતવ્યવહારજનકં દૃશ્યતે ।
ભેદાગ્રહાદિવિશેષોપાધિકં હિ ક્વચિદ્ બાધ્યવ્યવહારહેતુત્વમ્ ।
તતઃ સ્વાભાવિકમપિ પ્રામાણ્યં પ્રતિબન્ધકેન દોષેણ ક્વચિદપહ્નુતમ્; યથાગ્નેરૌષ્ણ્યમ્ ।
તત્ર તદંશાપેક્ષયા પ્રામાણ્યમેવ ।
ગુણાસ્તુ સંભાવિતદોષસ્થલે દોષનિરાકરણૌપયિકાઃ, પ્રમાણ્યસ્ય તૈર્વ્યાપ્ત્યભાવાત્, નિત્યસર્વજ્ઞવાદિનાં પ્રમાણભૂતે તજ્જ્ઞાને વ્યભિચારાત્ ।
અપ્રામાણ્યસ્ય તુ દોષાધીનત્વમવ્યભિચરિતાન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધમ્ ।
અવસ્તુનોપ્રામાણ્યસ્ય કથં હેતુસાધ્યત્વમિતિ ચેન્ન, સંશયત્વવિપર્યયત્વાદિરૂપસ્ય તસ્યાવસ્તુત્વાભાવાત્, ભાવાન્તરાતિરિક્તસ્ય ચાભાવસ્યાસ્માભિરનભ્યુપગમાત્, અભ્યુપગમેપિ પ્રધ્વંસસ્ય મુદ્ગરાદિસાધ્યત્વદૃષ્ટેઃ ।
તદ્વત્ પ્રમાપિ સમ્યઙ્મિથ્યાબોધસાધારણાદતિરિક્તસહિતા જાયતે, કાર્યત્વે સતિ તદ્વિશેષત્વાત્, અપ્રમાવત્; પ્રામાણ્યં પરતો જ્ઞાયતે, અનભ્યાસદશાયાં સાંશયિકત્વાત્, અપ્રામાણ્યવત્, ઇતિ ચેત્, તત્ર પ્રથમે કૃત્સ્નપ્રમાપક્ષીકારે હેતોઃ સ્વમતે ભાગાસિદ્ધિર્ઃ, ઇશ્વરપ્રમાયા નિત્યત્વાભ્યુપગમાત્ ।
અનીશ્વરપ્રમાપક્ષીકારે યાવદીશ્વરસિદ્ધિ વ્યર્થં વિશેષણમ્ ।
રિશ્વરાનુમાનસમનન્તરં પ્રયોગઃ ઇતિ ચેન્ન, તસ્ય શાસ્ત્રયોન્યધિકરણન્યાયેનાનુમાતુમશક્યત્વાત્ ।
તર્હિ વિશેષણં ન પ્રયોક્ષ્યામહે ઇતિ ચેન્ન, સ્વાભિમતેશ્વરપ્રમયાનૈકાન્ત્યાત્ ।
અનભ્યુપગતેશ્વરૈઃ સૌગતાદિભિરેવં પ્રયોગે કઃ પરિહારઃ ઇતિ ચેન્ન, શ્રુતિસિદ્ધનિત્યપ્રમાસમર્થનેન બાધસ્યાનૈકાન્તિકસ્ય વા વક્તું શક્યત્વાત્ ।
શ્રુતિસિદ્ધનિત્યપ્રમાવ્યવચ્છેદેન કાર્યત્વવિશેષણં સફલં સ્યાત્ હિ ચેત્, તર્હિ શ્રુત્યા તત્સિદ્ધિઃ શ્રુતિપ્રામાણ્યનિર્ણયમન્તરેણ કથં સ્યાત્ ? ।
તત્પ્રામાણ્યં ચ નિત્યનિર્દેષતયાભ્યુપગમ્યતે ચેત્, કથં તત્ર પરતઃ પ્રામાણ્યેત્પત્તિઃ ? વક્તૃગુણાધીનં વાક્યાનાં પ્રામાણ્યમિતિ હિ વઃ સિદ્ધાન્તઃ ।
નિર્દેષતૈવ ગુણઃ, ઇતિ તદધીનતયા તત્ર પરતઃ પ્રામાણ્યમિતિ ચેન્ન, પ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય પરૈઃ કારણત્વાનભ્યુપગમાત્ ।
અભ્યુપગમે ચ તાવન્માત્રધીનત્વેપિ વેદાપૌરુષેયત્વનિત્યત્વાદેરવિરોધાત્; વેદપૌરુષેયત્વાદિસિદ્ધ્યર્થં હિ વઃ પરતઃ પ્રામાણ્યસમર્થનારમ્ભઃ ।
તદપૌરુષેયત્વાદિસિદ્ધ્યર્થમેવ ચાસ્માભિઃ સ્વતઃ પ્રામાણ્યં પ્રતિપાદ્યતે ।
અથાપ્તોક્તતયા વેદપ્રામાણ્યાદીશ્વરસિદ્ધૌ તત્પ્રમાવ્યવચ્છેદાય વિશેષણમિતીષ્યતે, તદપિ ન, પરતઃ પ્રામાણ્યે નિર્ણીતે વદેસ્યાપ્તમૂલપ્રામાણ્યસિદ્ધિઃ, તત્સિદ્ધૌ ચેશ્વરસિદ્ધિઃ, તત્પ્રમાવ્યવચ્છેદાય વિશેષણમ્, સવિશેષણશ્વાસૌ હેતુઃ પરતઃ પ્રામાણ્યં સાધયેત્, ઇતિ ચક્રકાશ્રયપ્રસઙ્ગાર્ત્ ।
ઇશ્વરાનુમાનાન્યથાસિદ્ધિપરિહારાય પરતઃ પ્રામાણ્યં ન્યાયકુસુમાઞ્જલૌ સમર્થ્યતે ।
તત્રૈવ ચ કાર્યત્વવિશેષણં પ્રયુજ્યતે ।

ન ચાસિદ્ધિવ્યવચ્છેદાય વિશેષણં યુક્તમ્; સિદ્ધત્વે તુ પરતઃ પ્રામાણ્યસમર્થનસ્ય ન તદર્થતેતિ દુસ્તરતા ।
તથાપિ શબ્દપ્રામાણ્યં વક્તૃગુણાધીનમિતિ ચેન્ન, વિશેષકાભાવાત્, દોષસંભાવનાસ્થલે ચ તદપેક્ષણાત્, વેદસ્ય ચનિર્દેષત્વાત્ ।
દોષાભાવાધીનત્વે પરતઃ પ્રામાણ્યં સિદ્ધમિતિ ચેન્ન, તદધીનત્વાભાવાત્, તસ્ય વિરોધનિવૃત્તિમાત્રરૂપત્વાત્ ।
અસ્તુ વા તદધીનત્વમ્, તથાપિ વેદે તુ ન દોષઃ ।
ગુણમન્તરેણ દોષાભાવો ન ઘટત ઇતિ ચેત્, અનુષ્ણાશીતસ્પર્શવદુભયનિવૃત્તેરપિ દર્શનાત્, ઉપપત્તેશ્ચ ।
ભાવાન્તરાભાવવાદિનો દોષાભાવોપિ ગુણ એવેતિ ચેન્ન, સ્વાભાવાન્તરેણ તન્નિર્વાહાત્ ।
ન હિ તસ્યાપિ શીતાભાવ ઉષ્ણ એવ, અનુષ્ણાશીતે તદસિદ્ધેઃ ।
ઉભયસંગ્રહણેન હિ શીતાભાવત્વમ્ ।
તદ્વદત્રાપિ સગુણેષ્વાપ્તવાક્યેષુ વક્તૃગુણરહિતેષુ વેદવાક્યેષુ ચ દોષાભાવઃ સમાનઃ ॥
ન્યા. પ. શ. 16 નનુ શબ્દાનાં સ્વતઃ પ્રામાણ્યે બુદ્ધાદિવાક્યમપિ સ્વતઃ પ્રમાણં સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્, સ્વતસ્ત્વસ્યોત્સર્ગરૂપત્વાત્, વિરોધિવિશેષે ચ તસ્યાનનુપ્રવેશાત્ ।
ઉક્તં ચાગમપ્રામાણ્યે--- "નૈવ શબ્દે સ્વતો દોષાઃ પ્રામાણ્યપરિપન્થિનઃ ।
સન્તિ કિન્તુ સ્વતસ્તસ્ય પ્રમાણત્વમિતિ સ્થિતિઃ ॥
વક્તુરાશયદોષેણ કેષુ ચિત્તદપોદ્યતે ।
અઙ્ગુલ્યગ્રે હિ માતઙ્ગયૂથમિત્યેવમાદિષુ" ॥
ઇતિ ।
કિઞ્ચ, નિત્યે હેતુગુણાપેક્ષા વેદે નાસ્તીશબુદ્ધિવત્ ।
હેત્વભાવાન્ન દોષશ્ચેદૂવક્ત્રભાવાદિહાપિ નઃ ॥
અકારણં યથા જ્ઞાનં પ્રમાત્વમધિગચ્છતિ ।
અકારણં તથા વાક્યં સ્વતઃ પ્રમિતિકારણમ્ ॥
યદિ હેતુગુણાભાવાદપ્રામાણ્યં પ્રસજ્યતે ।
તદેશ્વરપ્રમાયામપ્યનિવાર્યમિદં તવ ॥
ન્યા. પ. શ. 17 અથૈવ બ્રૂષે---કારણગુણદોષયોરભાવે તત્પ્રયોજ્યયોઃ પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યયોર્દ્વયોરપ્યસંભવાદ્રશ્યન્તરાયોગાચ્ચ નિઃસ્વભાવત્વં વેદશબ્દજન્યજ્ઞાનાનાં સ્યાદિતિ; ઇદમપિ તુલ્યમીશ્વરજ્ઞાને ।
હેતુનિવૃત્તિસ્તત્કાર્યં પ્રામાણ્યં નિવર્તયેત્, ન તુ નિત્યમિતિ ચેત્, અપ્રામાણ્યહેતુનિવૃત્તિરપિ તથૈવ ।
અતો વિરુદ્ધસ્વભાવયોગઃ ઉભયપરિત્યાગાન્નિઃસ્વભાવૈતવ વા સ્યાત્ ।
એવમનીશ્વરવાદિનાં સૌગતાદીનાં શુદ્ધસંવિત્સન્તાનાદિષ્વધિપતિસહકાર્યાદિકારણતદ્ગુણાદેરસંભવાત્ સ્વારસિકસ્વાત્મગોચરપ્રામાણ્યસ્ય ચાભ્યુપગમાત્ સમાશ્ચર્ચાઃ ।
યદ્યપિ પૂર્વપ્રત્યયસ્યકારણત્વમિષ્ટમ્, તથાપિ તસ્યાપવર્ગદશાસ્થસ્ય ગુણદોષાદિરૂપસમસ્તસંસ્કારપ્રત્યર્થિતયા ન તજ્જન્યસ્ય ગુણહેતુતેતિ ।
યચ્ચ, પ્રામાણ્યં પરતો જ્ઞાયતે, ઇતિ પ્રયુક્તમ્, તત્ર જ્ઞાનાન્તરેણ જ્ઞાનાન્તરસ્વભાવવેદનાભ્યુપગમાત્ સિદ્ધસાધનતા ।
પરત એવેતિ વિવક્ષાયામીદૃશં જ્ઞાનં પ્રમેતિ લક્ષણતઃ સર્વપ્રમાસઙ્ગ્રાહિણિ જ્ઞાને પારમેશ્વરે ચ વિજ્ઞાને તદસંભવઃ; ન હિ તાભ્યાં સ્વપ્રમાત્વં ન ગૃહીતમ્, લક્ષણાવ્યાપ્તિકિઞ્ચિજ્જ્ઞત્વાદિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતોન્યત્ર પરત એવેતિ નિયમ ઇતિ ચેત્, તદપિ ન, તદ્દૃષ્ટાન્તેનૈવ પ્રતિપ્રયોક્તું શક્યત્વાત્-વિગીતં પ્રામાણ્યં સ્વાધારેણ જ્ઞાયતે, પ્રામાણ્યરૂપત્વાત્, રિશ્વરજ્ઞાનાદિપ્રામાણ્યવત્ ઇતિ ।
કથં તર્હિ ઇદં પ્રમાણમપ્રમાણં વેતિ સંશયાવકાશઃ ? ઇતિ ચેન્ન, વિશેષતો ગૃહ્યમાણેષ્વપિ સંશયોત્પત્તિદર્શનાત્ ।
ભવતિ મુહુઃ શુક્તિકારજતમોહાદન્ધીકૃતધિયઃ કલધૌતેપિ તથોપલભ્યમાને યથોપલમ્ભમિદં રજતમેવ વા પૂર્વવચ્છુક્તિરજતં વેતિ પુરતઃ ।
તથાત્રાપિ ગૃહ્યમાણેપિ પ્રામાણ્યે કિમિદં પ્રમાણમેવ સત્ પ્રમાણતયોપલમ્ભતે ? ઉત, બાધાત્ પૂર્વભ્રમવદપ્રમાણં સત્ ? ઇતિ સંશયો યુક્તઃ ।
તથાપિ સન્દેહસહેન કિં સ્વતોગ્રહણેન ? નિશ્ચયસ્તુ પરાધીન એવેતિ ચેત્, કિમસ્મદપેક્ષયા ગ્રહણમગ્રહણં વા નિયન્તું શક્યમ્ ? સિદ્ધો હિ ગ્રહણપ્રકારઃ પરીક્ષકૈરનુસરણીયઃ ।
સિદ્ધિરેવ સ્વતઃ કથમિતિ ચેત્, ઇત્થમ્---જ્ઞાનં સ્વાલમ્બનં પ્રકાશયત્ સ્વયમપિ જ્ઞાનાન્તરનિરપેક્ષં પ્રકાશતે, ઇતિ તાવત્ સર્વવેદાન્તિસંમતમ્ ।
અસ્વયંપ્રકાશવાદેપિ સ્વગ્રાહિણાનુવ્યવસાયેન પ્રકાશમાનો વ્યવસાયસ્તાવદસંશયાત્મૈવ દૃશ્યતે ॥
ન્યા. પ. શ. 18 સ્મૃત્યપ્રામાણ્યવાદેપ્યપૂર્વાર્થગોચરતયા સ્મૃતિવિલક્ષણશ્ચાવિપર્યયાત્મા ચાબાધાત્મા ચ, વાધાદેઃ પૂર્વં તત્પ્રસઙ્ગાભાવાત્ ।
તતશ્ચ યદ્વિષયતયાયં વ્યવસાયઃ પ્રથમં પ્રતિભાતઃ, તદ્વિષયતયૈવ પરસ્પરપરિક્ષોદાત્ પશ્ચાદપિ ।
અતો યત્ તદ્વિષયત્વલક્ષણં પ્રામાણ્યં પશ્ચાત્ તેનૈવ વ્યવસ્થાપ્યતે, તદાદાવેવ ગૃહીતમિતિ સ્વતઃ પ્રામાણ્યગ્રહઃ ॥
ન્યા. પ. શ. 19 નન્વેવં સંશયત્વાદિલક્ષણમપ્રામાણ્યમપિ સ્વયંપ્રકાશેનાનુવ્યવસાયેન વા પ્રથમમવે ગ્રહીતું શક્યમ્; તથાપિ વિપર્યયત્વલક્ષણં ન તથા, ગૃહ્યમાણવૈપરીત્યસ્ય સ્વેન સ્વગ્રાહિણા વા પ્રથમમગ્રહણાત્, તસ્મિન્નંશે ચ વૈદિકાનામવિવાદાત્, તત્રેમમંશમાદાયૈવ ચાન્તતઃ પસ્વતઃ પ્રામાણ્યસમર્થનપ્રવૃત્તેઃ, તત્ર દોષાભાવાદેવાદાવપ્રામાણ્યાનુત્પત્તેઃ ।

તત એવ ચાપ્રામાણ્યપ્રમિત્યસંભવાત્, સ્વત એવ ચ પ્રામાણ્યપ્રમિતેરબાધાચ્ચ ઇત્યુચ્યતે, ઇતિ ॥
ઇતિ કવિતાર્કિકસિંહસ્ય સર્વતન્ત્રસ્વતન્ત્રસ્ય શ્રીમદ્વેઙ્કટનાથસ્ય વેદાન્તાચાર્યસ્ય કૃતિષુ ન્યાયપરિશુદ્ધૌ શબ્દાધ્યાયે પ્રથમમાહ્નિકમ્
॥ શ્રીમતે નિગમાન્તમહાદેશિકાય નમઃ ॥
દ્વિતીયમાહ્નિકકમ્ ।
ન્યા. પ. શ. 20 અથ પૌરુષેયાપૌરુષેયવિભાગ એવાનુપપન્નઃ, સર્વસ્યાપિ વાક્યસ્ય પૌરુષેયત્વે વાક્યત્વાદિલિઙ્ગસદ્ભાવાત્---સર્વજ્ઞપ્રણીતા વેદાઃ, વેદત્વાત્, ઇતિ વ્યતિરેકિસંભવાત્; "મન્ત્રકૃદ્ભ્યઃ" "તસ્ય હ વા એતસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદઃ" "ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે ।
છન્દાંસિ જજ્ઞિરે તસ્માત્ ।
યજુસ્તસ્માદજાયત" ઇત્યાદિશ્રવણાત્, "પ્રતિમન્વન્તરં ચૈષા શ્રુતિરન્યા વિધીયતે" ઇત્યાદિસ્મૃતેશ્ચ;"અધિકૃત્ય કૃતે ગ્રન્થે" ઇતિ પાણિનિસ્મૃતિસિદ્ધાર્થકાઠકકાલાપકાદિસમાખ્યાવિશેષયોગાત્; કાદાચિત્કકથાવિશેષસંદૃષ્ટેઃ, અનિત્યયોગાત્, તત્પૂર્વોત્તરકાલયોસ્તદનન્વયાપત્તેઃ, શબ્દસ્ય ભૂતગુણસ્ય નશ્વરત્વાત્, ઇતિ ચેત્, તન્ન, વાક્યત્વાનુમાનસ્ય વિપક્ષે બાધકાભાવાત્ ।
અકારણકાર્યોત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ, ઇતિ ચેન્ન, કાર્યત્વસ્યૈવ સાધ્યમાનત્વાત્, અકારણત્વમાત્રસ્યાપાદ્યમાન સ્યેષ્ટત્વાત્ ।
ક્રમવિશેષેણાનુચ્ચાર્યમાણાનાં વર્ણાનાં કથં પદત્વં વાક્યત્વં વેતિ ચેન્ન, પરકૃતપ્રબન્ધપાઠવદકર્તૃભિરુચ્ચારણેપિ તત્સિદ્ધેઃ ।
આદિમમુચ્ચારણં કર્ત્રભાવે કથં સ્યાદિતિ ચેન્ન, આદિમત્ત્વસ્યૈવાસિદ્ધેઃ, દર્શનાનુગુણ્યેન અદ્યત્વવદેવ સર્વદા પરતન્ત્રોચ્ચારણસ્યૈવાભ્યુપગન્તુમુચિતત્વાત્, તતશ્ચ સર્વદોચ્ચારયિતૃપુરુષાપેક્ષત્વેપિ પૂર્વપૂર્વાધીતપ્રકારસ્યાનુસરણાદનાદિત્વસિદ્ધેઃ ।
અપૌરુષેયત્વે ઘુણક્ષતાક્ષરવદૂબોધકત્વેપ્યભિપ્રાયવિરહાદર્થપરત્વં ન સ્યાદિતિ ચેન્ન, પ્રતિપન્ને નિર્બાધે ચાર્થે પ્રધાને બોધકત્વસ્યૈવ તાત્પર્યરૂપત્વાત્, પ્રાધાન્યાદેર્લૌકિકવાક્યવદાખ્યાતાદિસ્વભાવાદેવ સિદ્ધેઃ, અસ્મદિષ્ટે ચ સેશ્વરમીમાંસાપક્ષે નિત્યેશ્વરાભિપ્રાયસંભવાત્ ।
સ્વયમેવ હ્યાહ--- "શ્રુતિઃ સ્મૃતિર્મમૈવાજ્ઞા" ઇતિ ।
તથા ભાષ્યમ્--- "સ્વશાસનાવબોધિ શાસ્ત્રમિતિ નિત્યં શ્રુત્યૈવ નિયુઙ્ક્તે પરઃ" ઇતિ ।
નિત્યાપિ સા તદાજ્ઞા ।
ગીતાદિરપિ શ્રુત્યર્થોપદેશરૂપતયા પ્રવર્તતે ।
સાક્ષાત્તુ શ્રુતિસ્તદાદોશઃ ।
તદનુવિધાનાચ્ચ સ્મૃતિરપિ ।
અજ્ઞાતકર્તૃકત્વે ગન્ધર્વભાષિતાદિવદાપ્તકર્તૃકત્વનિશ્ચયાભાવાદપ્રામાણ્યશઙ્કા સ્યાદિતિ ચેન્ન, દોષાભાવનિશ્ચયાદેવ તન્નિવૃત્તેઃ ।
અનાપ્તકર્તૃકત્વશઙ્કાયાં કથં દોષાભાવનિશ્ચયઃ ? ઇતિ ચેન્ન, મહાજનપરિગ્રહાદેવાનાપ્તકર્તૃકશઙ્કોન્મૂલનાત્ ।
બાહ્યાગમપરિગ્રહવત્ કિં નસ્યાત્ ? ઇતિ ચેન્ન, બહુજનપરિગ્રહાદિમાત્રસ્ય મહાજનપરિગ્રહત્વેનાવિવક્ષિતત્વાત્, તત્પરિપ્રહવિશેષસ્યૈવ વિવક્ષિતત્વાચ્ચ ।
તયોઃ કો વા વિશેષઃ ? ઇતિ ચેન્ન, હેતુદર્શનાદર્શનાભ્યાં વિશેષાત્ ।
અનન્યગતિકૈઃ સ્વૈરરસિકૈઃ સુખજીવિકાર્થિભિઃ કુહકવઞ્ચિતૈર્વા તત્પરિગ્રહઃ, ઇહ તુ ન તથા, તદ્વૈપરીત્યસ્ય સુપ્રસિદ્ધત્વાત્, ઇતિ ॥
ન્યા. પ. શ. 21 અપિ ચ બાહ્યાગમપ્રતિબન્દિઃ કિં વદેપ્રામાણ્યમાપ્તપ્રામાણ્યનિબન્ધનમિતીચ્છદ્ભિર્વૈશેષિકાદિભિરુચ્યતે ? ઉત સૌગતાદ્યાગમપ્રામાણ્યમિચ્છદ્ભિઃ ? અથ વા પરિત્યક્તાશેષપારલૌકિકાગમૈર્લોકાયતિકૈઃ ? ઇતિ ।
નાદ્યઃ, રિશ્વરકૃતત્વેપિ વેદસ્યૈવંવિધપરિગ્રહવિશેષમન્તરેણાદ્યતનરેબાહ્યાગમેભ્યો (?) વિવેકસ્યાશક્યત્વાત્, સર્વજ્ઞપ્રણીતત્વાદ્યભિમાનસ્ય તદનુમાનપ્રક્રિયાયાશ્ચ સર્વત્ર દુર્વારત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, અભ્યુપગતપ્રામાણ્યે સ્વાગમેપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
દૃષ્ટફલસંવાદસ્ય વિસંવાદાન્યથાસિદ્ધેશ્ચ સર્વત્ર સમચર્ચત્વાત્, અસ્મદુક્તસ્ય નિરુપાધિકપરિગ્રહસ્ય સ્વમતે દુર્વચત્વાત્ ।
અત એવ ન તૃતીયઃ, પ્રામાણ્યસ્ય પરોક્ષપ્રામાણ્યસ્ય વાક્યપ્રામાણ્યસ્ય ચ સ્થાપિતત્વેન વૈદિકવાક્યે હ્યૌત્સર્ગિકે પ્રામાણ્યે પ્રાપ્તે નિરુપાધિકપ્રેક્ષાવદનન્તપુરુષપરિગ્રહાદેવાનાપ્તકર્તૃકત્વશઙ્કોન્મૂલને ચ વક્તૃદોષશઙ્કાનુત્થાનાત્, વચસિ ચસ્વતઃ કાચાદિવદ્દોષાદર્શનાત્ ।
આપ્તકર્તૃકત્વાભાવેપ્યૌત્સર્ગિકં પ્રામાણ્યમનપોદિતમ્, ઇતિ ॥
ન્યા. પ. શ. 22 અત એવ હિ પ્રેક્ષાવન્તરશ્ચોદિતેષુ બહુવિત્તવ્યયાયાસસાધ્યેષુ નિશઙ્કં પ્રવર્તન્તે, પ્રતિષિદ્ધેષુ ચ સુખતરેષ્વપિ વિષસંસૃષ્ટાન્નભોજનાદિવન્નિવર્તન્તે ।
પ્રયોગશ્ચ---પારલૌકિકી મહાજનપ્રવૃત્તિઃ સફલા, પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિત્વાત્, કૃષ્યાદિપ્રવૃત્તિવત્; ન હ્યનન્તૈઃપ્રેક્ષાવદ્ભિરવિસંવાદેનાફલમનુષ્ઠીયતે ઇતિ શઙ્કિતું શક્યમ્ ।
દુઃખરૂફલદર્શનેન સિદ્ધસાધનતેતિ ચેન્ન, અનભિપ્રેતોપાલમ્ભાત્, પ્રવૃત્તિદુઃખાદધિકપુરુષાર્થપર્યવસાનસ્ય સિષાધયિષિતત્વાત્ ।
તથાપિ લાભપૂજાખ્યાતિરૂપદૃષ્ટપ્રયોજનેનૈવ સાર્થતેતિ ચેત્, તદપ્યસત્, અતદુદ્દેશેન તેષાં પ્રવૃત્તિદર્શનાત્, તદુદ્દેશેન પ્રવૃત્તેશ્ચ ડામ્ભિકત્વેન શાસ્ત્રૈસ્તન્નિષ્ઠૈશ્ચ વિગર્હણાત્ ।
યે ચ તદુદ્દેશેન પ્રવર્તન્તે, તેપ્યતદુદ્દેશેન પ્રવૃત્તાનામનુકુર્વાણા એવ ખ્યાત્યાદિ પ્રાપ્નુવન્તિ, અન્યથા ખ્યાતિલાભપૂજાદેર્નિર્નિમિત્તત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ યત્કિઞ્ચિદનેન કૃતમિતિ મત્વા કશ્ચિત્ કૃચ્છ્રસંપાદિતાન્ ધનાદીન્ દદાતિ, પૂજયતિ, ગુણાન્વા આરોપ્ય સ્તૌતિ; અપિ તુ કુતશ્ચિત્ પ્રમાણાત્ સિદ્ધં પ્રશસ્તાચરણમભિમત્યૈવ ।
સમરસામર્થ્યાદિમૂલલાભ જાદિકમપ્યન્તતોર્થશાસ્ત્રાદિમૂલપ્રશસ્તપ્રવૃત્તિપ્રસૂતમ્ ।
અતઃ સન્મર્યાદાપ્રવૃત્તાન્ દાનમાનાદિભિરભ્યર્ચયન્તોષ્પદૃષ્ટબુદ્ધ્યૈવ પ્રવર્તન્તે ।
જનરઞ્જનાર્થમેવ દાનાદિ, જનો દાતરિ માનયિતરિ ચ રજ્યતે, "જનાનુરાગપ્રભવાશ્ચ સંપદઃ" ઇતિ પ્રસિદ્ધેઃ, ઇતિ ચેન્ન, પ્રત્યુપકારાદ્યનર્હપ્રવ્રજિતતપસ્વિજડાન્ધબધિરદીનાનાથાદિષુ દાનમાનાદિભિરનુરઞ્જિતેષ્વપિ તન્મૂલદૃષ્ટસંપત્પ્રસઙ્ગાભાવાત્; અત એવ હિ નીતિનર્મસચિવેષ્વેવ તદર્થદાનાદિવ્યવસ્થાપનમ્ ।
પ્રતારણપટુભિર્વૈન્દિકૈઃ પ્રતારિતાસ્તાન્ પૂજયન્તીતિ ચેન્ન ।
કિં તે સ્વાત્માનમપિ પ્રતારયન્તિ? યે નામ સમસ્તભોગાવિમુખા યાવજ્જીવમાત્માનં પરિક્લેશયન્તિ; યૈશ્ચ પટુપ્રજ્ઞાઃ સર્વે લોકાઃ પ્રતારિતાઃ, તે કથં લોકોત્તરપ્રજ્ઞેન ત્વયા પ્રતારકા ઇત્યુન્નીતાઃ ।
અન્ધપરમ્પરાકલ્પસ્તર્હ્યયમનુષ્ઠાનપ્રવાહઃ ઇતિ ચેન્ન, પ્રમાણસ્વરૂપફલયોરબાધસ્ય ચ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ધર્મબુદ્ધ્યૈવ ચ નિરુપાધિકપરિગ્રહસ્ય ત્વદુક્ત્યૈવ સિદ્ધઃ ।

અનાદિનિધનેસ્મિન્નામ્નાયમૂલે અનુષ્ઠાને પ્રવહતિ પ્રક્રિયાન્તરમાશ્રિત્ય પ્રતારકૈરીશ્વરૈરર્વાચીનૈશ્ચ પ્રતિચ્છન્દપ્રવર્તના શ્રુતિસ્મૃતિસિદ્ધા યુક્તિમતી ચેત્યેષા દિક્ ॥
ન્યા. પ. શ. 23 વેદાનિત્યત્વાનુમાનાનાં પ્રતિપ્રયોગાશ્ચ---પર્વાપરકલ્પાઃ એતદ્વેદસન્દર્ભપાઠવન્તઃ, કલ્પત્વાત્, અદ્યતનકલ્પવત્ ।
ઐશ્વરં વેદપ્રવર્તનમપ્રચ્યુતપ્રાચીનસન્દર્ભમ્, આપ્તકર્તૃકવેદપ્રવર્તનરૂપત્વાત્, અદ્યતનનિપુણોપાધ્યાયવેદપ્રવર્તનવત્; ન ચાશ્રયાદ્યસિદ્ધિઃ, પૌરુષેયત્વેપિ પ્રામાણ્યમિચ્છતસ્તત એવ તત્સિદ્ધેઃ ।
અપ્રામાણ્યમિચ્છતોપિ મહાજનપરિગ્રહાન્યથાનુપપત્ત્યૈવ પ્રામાણ્યં પ્રસાધ્ય તત એવ તત્સાધનાત્ ।
ન ચાસ્તિ વેદપ્રવર્તનસ્ય સારસ્વતપાઠેનાનૈકાન્ત્યમ્, તથૈવ તત્પ્રવાહસ્ય તત્તચ્છાખાપ્રણયનવદનાદિત્વાત્, મન્ત્રબ્રાહ્મણાદિવાક્યસ્વરૂપવૈયાકુલીવિરહાચ્ચેતિ ।
એવંવિપક્ષે બાધકાભાવાદેવ કેવલવ્યતિરેક્યપિ નિરસ્તઃ, અનુમાનાધ્યાયે તસ્ય સામાન્યતો દૂષિતત્વાચ્ચ ।
ત્વન્મતેપ્યાયુર્વેદાદિસપક્ષસદ્ભાવેન તસ્યાસાધારણ્યમ્; નહિ તેભ્યો વ્યાવૃત્તમપૌરુષેયત્વાદિલક્ષણં વેદત્વં ત્વયાભ્યુપગમ્યતે ।
વેદશબ્દપ્રયોગવિષયતામાત્રેણ તેષામપિ પક્ષીકારે સ્વેચ્છાગૃહીતરૂપસ્યેશ્વરસ્ય તત્તદવતારસંવ્યવહારા વેદવ્યતિરિક્તાઃ સન્તિ સપક્ષાઃ ।
ન ચ તે ત્વયાપિ નેષ્યન્તે, વેદતયા વા સ્વીક્રિયન્તે, ગીતાદિષુ ભગવદુક્ત્યંશાનાં શ્રીવિષ્ણુસ્મૃતિપ્રભૃતીનાં ચ વેદત્વાનભ્યુપગમાત્ ।
ધર્મશાસ્ત્રતયૈવ હિ વૈષ્ણવસ્મૃત્યાદિપ્રસિદ્ધિઃ ।
અવક્તૃકસન્દર્ભા વેદાઃ, વેદત્વાત્, યઃ સકર્તૃકસન્દર્ભઃ, નાસૌ વેદઃ, ઇતિ પ્રતિહેતુશ્ચ સિદ્ધઃ ।
અપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વાદિચોદ્યં ત્વિહ ન ત્વયા સ્મર્તવ્યમ્ ।
સન્દર્ભઃ કથમવવતૃકઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન, વર્ણક્રમનિયમમાત્રવિશેષસ્ય સન્દર્ભશબ્દેન ગ્રહણાત્,તસ્ય ચ પ્રાગુક્તનયેન યથાપૂર્વપ્રવર્તનમાત્રેણાપિ વ્યવસ્થાનાત્ ।
માભૂદવીતહેતુઃ ।
વીતસ્તુ સ્યાત્ વિગીતં વાક્યં સર્વજ્ઞપ્રણીતં, પ્રમાણત્વે સત્યલૌકિકાર્થવિષયવાક્યત્વાત્, "ન ત્વેવાહં જાતુ નાસમ્" ઇત્યાદિવાક્યવત્, ઇતિ ચેન્ન, વેદાર્થવિષયૈઃ કલ્પસૂત્રકારાદિવાક્યૈરસ્મદાદિવાક્યૈરેવ વાનૈકાન્ત્યાત્ ।
અતીવકર્તૃકત્વે સતીતિ વિશેષયિષ્યામઃ ઇતિ ચેન્ન, તથાપિ યથાપૂર્વપ્રણયનમાત્રેણાપિ તત્પ્રણીતત્વસિદ્ધૌ સિદ્ધસાધનાત્ ।
યથાપૂર્વમેવ હિ વિશ્વમીશ્વરઃ સૃજતિ; યથા અધીમહે--- "સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ધાતા યથાપૂર્વમકલ્પયત્" ઇતિ ।
એવં તર્હિતુલ્યયોગક્ષેમતયા વેદવજ્જગતોપ્યકર્તૃકત્વં પ્રસક્તમિતિ ચેન્ન, યથાપૂર્વં ઘટાદિનિર્માણે કુલાલકુવિન્દાદેઃ કર્તૃત્વસિદ્ધેઃ; હન્ત ! વેદસ્ય એવં સ્યાદિતિ ચેત્, હન્ત ! સ્યાદેવ ।
ન હિ કલ્પાન્તરવર્ણવ્યક્તિસમુદાયમેવેદાનીન્તનવેદરાશિં બ્રૂમઃ, અપિ તુ તાદૃક્ક્રમયોગિતામાત્રમ્ ।
સર્વત્ર વાક્યેષુ યથેષ્ટક્રમકલ્પને પુરુષસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યોક્તિઃ, ન પુનર્યથાપુરોચ્ચારણે, ઇતિ કાવ્યાદિષ્વપિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
યદિ ત્વયા અયથાપુરપ્રણીતત્વં સાધ્યેત, તત્ર યથાપુરપ્રણયને કમિવ દોષામાલક્ષ્યૈવં વિશેષયસિ ? મન્ત્રાદિષુ ક્રમભઙ્ગાનુપપત્તિશ્ચ કલ્પાન્તરેપિ તચ્છક્ત્યનપાયાદેવ, તથાત્વેપિ વા યથાપૂર્વોચ્ચારણેપિ તદનપાયાત્, અન્યથા કલ્પનાગૌરવાત્, ઇતિ ॥
ન્યા. પ. શ. 24 તથાપિ સર્ગપ્રલયસંભવાત્ સંપ્રદાયવિચ્છેદે સર્વવેદોચ્છેદાત્ પશ્ચાદીશ્વરસ્તત્સ્રષ્ટા સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્, તથાપિ પ્રાચીનવેદસાક્ષાત્કારિણસ્તસ્ય તત્પ્રવર્તનમાત્રૌચિત્યાત્, શક્તસ્યાપિ તજ્જાતીયવેદાન્તરકલ્પને ગૌરવાત્, શક્તાવપિ સિદ્ધોપજીવનસ્યાસ્મદાદિષુ દૃષ્ટેઃ, એષામેવ ચ મન્ત્રાણાં કલ્પાન્તરેપિ મન્ત્રત્વાવિરોધાત્ ।
એવં મન્ત્રનિત્યત્વે ચ તુલ્યન્યાયતયા બ્રાહ્મણનિત્યત્વસ્યાપિ દુસ્ત્યજત્વાત્, તદ્દૃષ્ટાન્તેન વા તન્નિત્યત્વસાધનાત્ ।
સારસ્વતપાઠાદાવપિ મન્ત્રાદિસ્વરૂપભેદાભાવસ્યોક્તત્વાત્ ।
"યા બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં યો વૈ વેદાંશ્ચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈ ।
" "વાચાવિરૂપનિત્યયા""પૂર્વે પૂર્વેભ્યો વચ એતદૂચુઃ" "અજાન્ હ વૈ પ્રશ્નીંસ્તપસ્યમાનાત્ બ્રહ્મ સ્વયં ભ્યભ્યાનર્ ષત્ ત ઋષયોભવન્ તદૃષીણામૃષિત્વમ્" "અનાદિનિધના હ્યેષા વાગુત્સૃષ્ટા સ્વયંભુવા" "વ્યસ્ય વેદં સનાતનમ્" ઇત્યાદિભિરીશ્વરસ્યાપ્યનીશ્વરવદ્વેદપ્રવર્તનમાત્રસિદ્ધેઃ કુતશ્ચ સર્ગપ્રલયસિદ્ધિઃ ? વિશ્વસન્તતિરત્યન્તમુચ્છિદ્યતે, સન્તતિત્વાત્, પ્રદીપસન્તતિવત્ ।
વિશ્વસન્તાનોયં દૃશ્યસન્તાનહીનૈઃ સમવાયિભિરારબ્ધઃ, સન્તાનત્વાત્, આરણેયાગ્નિસન્તાનવત્ ।
વર્તમાનબ્રહ્માણ્ડપરમાણવઃ પૂર્વમુત્પાદિતસજાતીયસન્તાનાન્તરાઃ, નિત્યત્વે સતિ તદારમ્ભકત્વાત્, પ્રદીપપરમાણુવત્ ।
પર્વતા અપિ ચૂર્ણીભવિષ્યન્તિ, અવયવિત્વાત્, ઘટવત્ ।
સમુદ્રા અપિ શોષમુપયાસ્યન્તિ, જલાશયત્વાત્, પલ્વલવત્ ઇત્યાદ્યનુમાનતઃ, ઇતિ ચેન્ન, કેષાં ચિન્નિત્યસંસારપક્ષે પ્રથમસ્ય હેતોસ્તથા તત્પ્રતિપાદકૈરાગમૈરંશતો બાધઃ, તદ્વહિષ્કારે ચ અનૈકાન્તઃ; સર્વેષાં ચ શ્રુતિશતસિદ્ધૈર્નિત્યવિભૂતિનિષ્ઠૈરીશ્વરનિત્યવિગ્રહાદિભિસ્તૈસ્તૈરનેકાન્તઃ ।
ન ચ તત્પક્ષીકારઃ, બાધાસિદ્ધ્યોરન્યતરાપાતાત્ ।
પ્રતિપ્રયોગાશ્ચ---ગણિતવિશેષાદિસિદ્ધદ્વિપારાર્ધસંખ્યાપૂર્વોત્તરકાલો ન લોકશૂન્યઃ, કાલત્વાત્, અદ્યતનકાલવત્, ઇત્યાદયઃ સ્વયમૂહ્યાઃ ॥
ન્યા. પ. શ. 25 વિપક્ષે બાધકં ન સમ્યગ્દૃશ્યતે ।
યચ્ચાગમાનુગ્રહ એષાં બલમિત્યભિમતમ્, તદાગમપ્રમાણત્વોપજીવનમ્, તથા ચાગમત એવ પ્રલયાદિસિદ્ધિઃ ।
તતશ્ચાગમાદેવાગમનિત્યત્વં સિદ્ધમ્ ।
ઉક્તં ચ પ્રજ્ઞાપરિત્રાણે--- "વેદતઃ પૌરુષેયત્વશઙ્કા વેદે ન શામ્યતિ ।
હેત્વન્તરસમુદ્ભૂતા હેત્વન્તરનિવારિતા" ॥
ઇતિ ।
સર્ગાદૌ વેદપરિગ્રહપ્રકારશ્ચૈવમુપપાદિતઃ--- "વ્યવહારિજનાભાવાદ્ગિરાં વ્યુત્પત્ત્યસંભવાત્ ।

વેદાર્થો નૈવ શક્યેત બોદ્ધું તસ્યેતિ ચેન્ન તત્ ॥
બહવઃ સંભવન્ત્યેવ શબ્દાર્થવ્યવહારિણઃ ।
મુક્તાદ્યા રિશિતુર્યદ્વા બહુરૂપપરિગ્રહાત્ ॥
પ્રાચ્યવિજ્ઞાનસંસ્કારાનુવૃત્ત્યા વાસ્ય વેધસઃ ।
સર્વશબ્દાર્થવિજ્ઞાનં સુપ્તોત્થિતવદુદ્ભવેત્ ॥
ન ગર્ભવાસસ્તેષાં ન વયોવસ્થાદયોપિ ચ ।
સર્વવિજ્ઞાનસંપન્નાઃ સૃષ્ટાસ્ત ઇતિ વેદધીઃ ॥
ઽયો બ્રહ્મણઽમિતિ શ્રત્યા સૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણમીશ્વરઃ ।
અસ્મૈ વેદાનદત્તેતિ પ્રતીતિર્ન ઉદેતિ હિ ॥
શબ્દાર્થવેદિને વેદપ્રદાનં સાર્થકં ભવેત્ ।
અન્યથા વ્યર્થમિત્યર્થાપત્ત્યા શબ્દાર્થવેદિતા" ॥
ઇતિ ॥
ન્યા. પ. શ. 26 સૂત્રકાણ્ડમન્ત્રકૃત્ત્વજન્માદિવાક્યાનામપિ પ્રથમદ્રષ્ટૃત્વસ્મર્તૃત્વસંપ્રદાયપ્રવર્તનાદિભિરેવ નિર્વાહઃ ।
ઇદમપ્યાગમાનુરોધાદેવ સિદ્ધમ્ ।
"સ્વયંભ્વભ્યાનર્ષત્" ઇત્યાદિ હિ શ્રૂયતે ।
પ્રજાપતિનિયોગાચ્ચ તદાહિતમહિમાનો મહર્ષયોનધીતાનેવ વેદભાગાન્ પશ્યન્તિ ।
તન્ન્નિયોગશ્ચ તત્તદૃષિકત્વેનાનુસન્ધાનાદેઃ કર્મૌપયિકત્વાત્ ।
તેષામપિ પ્રવાહાનાદિત્વાન્નાનિત્યસંયોગાદિદોષઃ ।
"યદ્વૈ કિઞ્ચ મનુરવદત્" ઇત્યાદૌ પ્રવાહાનાદિત્વં પરૈરુક્તમ્; તદુપાખ્યાનાન્તરાદિષ્વપિ તુલ્યમ્ ।
ઉક્તં ચ ભગવતા વ્યાસેન--- "યુગાન્તેન્તર્હિતાન્ વેદાન્ સેતિહાસાન્ મહર્ષયઃ ।
લેભિરે તપસા પૂર્વમનુજ્ઞાતાઃ સ્વયંભુવા" ॥
ઇતિ ॥
ઇતિહાસોત્ર તત્તદ્વૃત્તાન્તઃ ।
ઉક્તં ચ તેનૈવ ધર્મશાસ્ત્રેપિ--- "ધર્મમૂલં વેદમાહુર્ગ્રન્થરાશિમકૃત્રિમમ્ ।
તદ્વિદાં સ્મૃતિશીલે ચ સાધ્વાચારં મનઃપ્રિયમ્" ॥
ઇતિ ।
શાખાપ્રણયનં ચ દ્વાપરાન્તે ભાવિપુરુષશક્તિપરિક્ષયાદ્વેદવૃક્ષૈકદેશોદ્ધરણમ્ ।
એતેન સમાખ્યા નિર્વ્યૂઢા, પ્રવચનવિષયત્વાત્ ॥
ઇદં ચ સર્વં પ્રસાધિતં પ્રજ્ઞાપરિત્રાણે--- "યાદૃક્પ્રભાવાઃ શ્રૂયન્તે ઋષ્યાદ્યા વેદરાશિષુ ।
તાદૃશા એવ સૃજ્યન્તે વેદાન્ દૃષ્ટ્વા સ્વયંભુવા ॥
અતસ્તેભ્યઃ પુરા વેદસત્ત્વાદ્ વેદસ્ય નિત્યતા ।
અનધીત્યૈવ વેદાનામાવિર્ભાવયિતૃત્વતઃ ॥
તપસા પ્રાપ્પય સંસ્કારાત્ તત્સૂક્તત્વાદિસંભવઃ ।
તપઃપ્રભાવાન્મત્રાણામૃષિદર્શનસંસ્કૃતેઃ ॥
શક્તિરાધીયતે કાચિદ્યથાસ્માકમધીતિતઃ ।
અર્થાવબોધકત્વં તુ શબ્દશક્ત્યાન્યશબ્દવત્ ॥
ઋષિદર્શનતોધીતેપરપિ શક્ત્યન્તરોદ્ભવઃ ।
અપૂર્વકાર્યનિષ્પત્તાવુપકુર્યાદિદં તતઃ ॥
કાઠકાદિસમાખ્યાયા નિમિત્તં ચેદમેવ વા ।
પ્રકૃષ્ટં વા પ્રવચનં તત્સિદ્ધા વેદનિત્યતા" ॥

ઇતિ ॥
ન્યા. પ. શ. 27 વર્ણાનિત્યત્વં ક્રમાનિત્યતા વા નાભિમતવેદનિત્યત્વવિરોધિ ।
ન ચ વર્ણનિત્યત્વં વેદનિત્યત્વહેતુઃ, કાવ્યાદિષ્વપિ તુલ્યત્વાત્ ।
શબ્દાધિકરણં ચાનુપયુક્તવર્ણાનિત્યત્વપરં નાનુમન્યામહે ।
શારીરકદેવતાનધિકરણે ચ--- "શબ્દ ઇતિ ચેન્ન, અતઃ પ્રભવાત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્ ।
અત એવ ચ નિત્યત્વમ્ ।
સમાનનામરૂપત્વાચ્ચ, આવૃત્તાવપ્યવિરોધો દર્શનાત્, સ્મૃતેશ્ચ" ઇતિ સૂત્રૈરિદં સર્વં સમર્થિતમ્ ॥
ન્યા. પ. શ. 28 વેદાર્થસઙ્ગહે તુ---વેદાઃ પ્રમાણં ચેત્, વિધ્યર્થવાદમન્ત્રાગતં સર્વમપૂર્વમર્થજાતં યથાવસ્થિતમેવ બોધયન્તિ ।
પ્રામાણ્યં ચ વેદાનામ્ ઽઔત્પત્તિકસ્તુ શબ્દસ્યાર્ત્થેન સંબન્ધઃઽ ઇત્યુક્તમ્" ઇતિ મન્ત્રાર્થવાદયોરપિ યાથાર્થ્યં પ્રક્રમ્ય, શબ્દશક્તેરસાઙ્કેતિકત્વમ્, તત એવ શબ્દાનુમાનવિવેકઃ પૌરુષેયાપૌરુષેયાદિવિભાગાદિકં ચ વ્યક્તં પ્રદર્શિતમ્ ।
તથાહિ---યથા અગ્નિજલાદીનામૌષ્ણ્યાદિશક્તિયોગઃ સ્વાભાવિકઃ; યથા ચક્ષુરાદીનામિન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિજનકત્વશક્તિઃ સ્વાભાવિકી, તથા શબ્દસ્યાપિ બોધકત્વશક્તિઃ સ્વાભાવિકી ।
ન ચ હસ્તચેષ્ટાદિવત્ સઙ્કેતમૂલં શબ્દસ્ય બોધકત્વમિતિ વક્તું યુક્તમ્, અવનાદ્યનુસન્ધાનાવિચ્છેદેપિ સઙ્કેતયિતૃપુરુષાજ્ઞાનાત્ ।
યાનિ સઙ્કેતમૂલાનિ, તાનિ સર્વાણિ સાક્ષાદ્વા પરમ્પરયા વા વિજ્ઞાયન્તે ।
ન ચ દેવદત્તાદિશબ્દવત્ કલ્પયિતું યુક્તમ્; તેષુ સાક્ષાદ્વા પરમ્પરયાં વા સંકેતો જ્ઞાયતે ।
ગવાદિશબ્દાનાં તુ અનાદ્યમુસન્ધાનાવિચ્છેદેપિ સંકેતાજ્ઞાનાદેવ બોધકત્વશક્તિઃ સ્વાભાવિકી ।
અગ્ન્યાદીનામૌષ્ણ્યાદિશક્તિવદિન્દ્રિયાણાં બોધકત્વશક્તિવચ્ચશબ્દસ્યાપિ બોધકત્વશક્તિરવશ્યાશ્રયણીયા ॥
ન્યા. પ. શ. 29 નનુ ચ ઇન્દ્રિયવચ્છબ્દસ્યાપિ બોધકત્વં સ્વાભાવિકં ચેત્, સંબન્ધગ્રહં બોધકત્વાય કિમિત્યપેક્ષતે ?; લિઙ્ગવદિત્યુચ્યતે; યથા જ્ઞાતસંબન્ધનિયમં ધૂમાદિ અગ્ન્યાદિબુદ્ધિજનકમ્, તથા જ્ઞાતસંબન્ધનિયમઃ શબ્દોપ્યર્થવિશેષબુદ્ધિજનકઃ ।
એવં તર્હિ શબ્દોપ્યર્થવિશેષસ્ય લિઙ્ગમિત્યનુમાનમેવ સ્યાત્; મૈવમ્; શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધો બોધ્યબોધકભાવ એવ ।
ધૂમાદીનાં તુ સંબન્ધાન્તરમિતિ, તસ્ય સંબન્ધસ્ય જ્ઞાપનદ્વારેણ બુદ્ધિજનકત્વમિતિ વિશેષઃ ।
એવં ગૃહીતસંબન્ધસ્ય બોધકત્વદર્શનાદનાદ્યનુસંધાનાવિચ્છેદેપિ સંઙ્કેતાજ્ઞાનાત્ બોધકત્વવં શક્તિરેવેતિ નિશ્ચીયતે ॥
એવં બોધકાનાં પદસંઘાતાનાં સંસર્ગવિશેષબોધકત્વેન વાક્યશબ્દાભિધેયાનામુચ્ચારણક્રમો યત્ર પુરુષબુદ્ધિપૂર્વકઃ, તે પૌરુષેયાઃ શબ્દાઃ ઇત્યુચ્યન્તે ।
યત્ર તૂચ્ચારણક્રમઃ પૂર્વપૂર્વોચ્ચારણક્રમજનિતસંસ્કારપૂર્વકઃ સર્વદા, અપૌરુષેયાસ્તે વેદાઃ ઇત્યુચ્યન્તે ।
એતદેવ વેદાનામપૌરુષેયત્વં નિત્યત્વં ચ, યત્ પૂર્વોચ્ચારણક્રમજનિતસંસ્કારેણ ક્રમવિશેષં સ્મૃત્વા તેનૈવ ક્રમેણોચ્ચાર્યત્વમ્ ।
તેનાનુપૂર્વીવિશેષેણ તમેવ સંસ્થિતા અક્ષરરાશયો વેદા ઋગ્યજુઃસામાથર્વભેદેન ભિન્નાઃ અનન્તશાખા વર્તન્ત ઇતિ ॥
ન્યા. પ. શ. 30 અત્રાઙ્ગિરસાનુક્તિરથર્વાનુપ્રવેશવિવક્ષયા ।
એવં ત્રિવેદીવ્યપદેશેપિ વિવક્ષાભેદો ગ્રાહ્યઃ ।
સર્વોપ્યસૌ પુનર્મન્ત્રાર્થવાદાદિરૂપેણ ત્રિવિધઃ ।
તત્ર પ્રામાણિકમન્ત્રવ્યવહારવિષયો મન્ત્રઃ ।
સ ચાનુષ્ઠેયાર્થપ્રકાશનાદિનોપકારોતિ ।
ન ચેદમેવ તલ્લક્ષણમ્, "વસન્તાય" ઇત્યેવમાદ્યવ્યાપ્તેઃ ।
"વસન્તાય કપિઞ્જલાનાલભન્તે" ઇત્યાદયસ્તુ મન્ત્રા અપિ વિધિપરા એવ મીમાંસિતાઃ ।
સકિલ મન્ત્રઃ ક્રિયમાણાનુવાદિસ્તોત્રશસ્ત્રજપ્યાદિભેદભિન્નઃ ।
પૈશાચમાગધાદિતત્તદ્ભાષામન્ત્રાણાં ફલપ્રદત્વે તત્તદ્બીજજાત્યાદિકં નિદાનમ્ ।
શ્રદ્ધેયદેવતાનામાઙ્કમાત્રં તુ ન તદક્ષરશક્તિપ્રતિબન્ધકમ્; ક્ષિપ્રક્ષુદ્રફલપ્રકાશનેન વિપ્રલમ્ભાર્થં તથૈવેશ્વરાદિભિઃ સૃષ્ટમ્ ।
ગરુડાદિનામાઙ્કભાષામન્ત્રેષુ તુ તત્તદ્દેવતાસ્મૃત્યુપકારકત્વમપ્યસ્તિ ।
એતેન મન્ત્રવ્યાકરણં નિર્વ્યૂઢમ્ ।
યે તુ સપ્તકોટયો મહામન્ત્રાઃ ઇત્યાપ્તશાસ્ત્રપ્રતિષ્ઠિતાઃ, તે તુ પ્રણવયોગાયોગાદિભિર્વૈદિકાઃ તાન્ત્રિકાઃ ઇતિ વિભજ્યન્તે ।
તત્ર શૂદ્રાધિકારત્વસિધ્યર્થં તાન્ત્રિકપરિભાષા; ન પુનરવૈદિકતયા, શ્રૌતસ્માર્તાદિભેદવ્યપદેશવત્ પ્રમાણસિદ્ધત્વાવિશેષાત્ ।
સર્વેષાં ચ મન્ત્રાણાં સદ્વારકમદ્વારકં ચ પરમાત્મૈવ પ્રતિપાદ્યઃ ફલપ્રદશ્ચ ।
સદ્વારકેષુ તાવત્ વિનિયોગભેદાદ્ બહુધાબ્રહ્મણિ પર્યવસાનમ્ ।
તત્તદ્દેવશરીરત્વાત્ તત્તદંશતયા સ્થિતેઃ ।

ઐન્દ્ષાદિન્યાયતશ્ચૈષાં સર્વેષામીશ્વરે સ્થિતિઃ ॥
ન્યા. પ. શ. 31 વિધ્યધીનપ્રવૃત્ત્યુત્તમ્ભકવાક્યવિશેષો હ્યર્થવાદઃ ।
સો ઽપિ પ્રત્યક્ષાદ્યવિરુદ્ધે સ્વાર્થે પ્રમાણમ્, સ્વતઃ પ્રામાણ્યસ્યાનપાયાત્ ।
યત્ર વિરોધધીઃ, તત્રાપ્યવિરુદ્ધાર્થોપચારેણ તત્પ્રામાણ્યમ્ ।
સ ચ ક્વાચિદ્ વિધ્યેકવાક્યતયા પ્રમાણીભવતીત્યર્થવાદાધિકરણાદિષુ સ્થાપિતમ્ ।
સ્વતઃ પ્રયોજનભૂતાર્થવિશેષવિષયસ્તુ સ્વતન્ત્રતયાપિ પ્રામાણ્યં પ્રાપ્નોતીતિ સમન્વયસૂત્રસિદ્ધમ્ ।
તત્પ્રાપ્ત્યભિલાષે તુ તદુપાયવાક્યપ્રવૃત્તિઃ ।
સ ચતુર્ધા---નિન્દાપ્રશંસાપરકૃતિપુરાકલ્પભેદાત્ ।
નિષેધાદિશેષભૂતો નિષેધ્યાદિદોષવાદોત્ર નિન્દા ।
વિધ્યાદિશેષભૂતો વિધેયાદિગુણવાદઃ પ્રશંસા ।
એકાનુબન્ધી કથાવિશેષઃ પરકૃતિઃ ।
અનેકાનુબન્ધી તુ પુરાકલ્પઃ ॥
ન્યા. પ. શ. 32 હિતાનુશાસનરૂપં વાક્યમિહ વિધિઃ ।
સ ચ બહુવિધઃ--- નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યસંવલિતવિધિનિષેધાદિભેદાત્ ।
નિયમપરિસંખ્યે અપિ વિધિભેદાવેવ ।
તત્રૈવં વિવેકઃ--- અપ્રાપ્તસ્ય વિધૌ પ્રાપ્તિર્નિયમે પ્રાપ્તપૂરણમ્ ।
બાધસ્તુ પરિસંખ્યાયાં પ્રાપ્તસ્યૈવૈકદેશતઃ ॥
ન્યા. પ. શ. 33 અથાત્ર કો નામ લિઙાદિપ્રત્યયાર્થઃ ? ન તાવદપૂર્વમ્, તસ્મિન્ પ્રમાણાન્તરાગોચરે વ્યુત્પત્ત્યયોગાત્, તદ્ગોચરત્વે તુ અપૂર્વત્વવ્યાઘાતાત્, લિઙાદિબોધિતે વ્યુત્પત્તાવિતરેતરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિમર્શતઃ સિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન, વિમર્શસ્ય સ્મૃત્યનુભવાતિરિક્તસ્યાનમ્યુપગમાત્, ક્રિયાકાર્યેવ્યુત્પન્નસ્ય ચાન્વયાયોગ્યતાયામપિ લક્ષણાદિભિરેવ નિર્બાહ્યત્વાત્, અભિધાનાન્યથાકરણાયોગાત્, પ્રથમવ્યુત્પત્તેરપિ સર્વત્ર કાર્ય એવેતિ નિયમાભાવાત્ ।
તથા---ગામાનયેત્યાદિપ્રયોજકવૃદ્ધવાક્યશ્રવણસમનન્તરં ગવાનયને પ્રવૃત્તં પુરુષમાલોક્ય પાર્શ્વસ્થો વ્યુત્પિત્સુશ્ચેતનપ્રવૃત્તેઃ કાર્યતાબુદ્ધિપૂર્વકત્વાત્ પ્રયોજ્યવૃદ્ધકાર્યતાબુદ્ધેશ્ચ કારણાન્તરાદર્શનાત્ યદનન્તરં યત્ દૃશ્યતે તત્તસ્ય કારણમિતિ પ્રયોજકવૃદ્ધવાક્યમેવ પ્રયોજ્યવૃદ્ધકાર્યતાબુદ્ધેઃ કારણમિત્યધ્યવસ્યતિ ।
તથા કસ્યચિત્ ઽપુત્રસ્તે જાતઃઽ ઇતિ કેનચિદુક્તે પ્રતિપન્નપુત્રોત્પત્તેસ્તસ્ય પ્રિયત્વં ચ જ્ઞાયતે ।
વ્યુત્પિત્સુઃ પુત્રજન્મવાક્યશ્રાવિણઃ પુરુષસ્ય મુખવિકાસમાલોક્ય તસ્ય પ્રિયાર્થપ્રતિપ્રત્તિનિમિત્તત્વાનુમાનાત્ તત્પ્રતીતેશ્ચ કારણાન્તરાદર્શનાત્ પુત્રજનમવાક્યમેવ કારણં કલ્પયતિ ।
ન ચ પુત્રજન્મનઃ પ્રિયત્વં બાલેનાજ્ઞાતમિતિ વાચ્યમ્, પ્રજ્ઞાતપુત્રજન્મનસ્તસ્ય પ્રૌઢસ્ય ભાષાન્તરવત્ પ્રથમવ્યુત્પત્તાવેવં સંભવાત્, નોદાહરણમાદરણીયમિતિ ચ ન્યાયવિદઃ ॥
ન્યા. પ. શ. 34 તતશ્ચ યે બાલાનાં પ્રિયત્વેન સંપ્રતિપન્ના ભક્ષ્યભોજ્યાદયઃ, તદ્દર્શી વ્યુત્પિત્સુસ્તત્સંપત્તિશ્રાવિણઃ પુરુષસ્ય મુખવિકાસદર્શનાદિપ્રક્રિયયા વ્યુત્પદ્યત ઇતિ કિં નોપપદ્યતે ? પ્રિયાન્તરસ્મૃત્યાદિભિરપિ મુખે વિકાસઃ સંભવતીતિ ચેત્, તથૈવ સ્વયં તદધીનપ્રયોજનાન્તરસ્મરણાદિનાપિ ગવાનયનકર્તવ્યતાબોધઃ સંભવેત્ ।
આસત્તિ વિશેષવશાદનેકપ્રયોગાનુગતેશ્ચ વ્યવસ્થેતિ ચેત્, તુલ્યમ્ ।
તથાપિ તત્તત્પ્રિયાનુબન્ધિસુલગ્નજન્મસુખપ્રસવસ્વાદુવાક્ત્વાદિહર્ષહેત્વર્થાન્તરસંભાવનયા વિશેષો દુર્નિશ્ચયઃ ઇતિ ચેન્ન, ગવાનયનેપિ વત્સસંયોજનક્ષીરસંપાદનાદિકર્તવ્યતાબોધકેપિ વાક્યે તદર્થગવાનયનસંભવાદ્ ગામાનમેત્યાદિવાક્યં ગવાનયનકર્તવ્યતૈકબોધકમિતિ કથં નિશ્ચિનુયાત્ ? અન્વયવ્યતિરેકમહિમવશાદ્ દૃષ્ટાનુગ્રહાચ્ચેતિ ચેત્, તુલ્યમ્ ।
તદેવં પુત્રજન્મવાક્યોદાહરણસમીકારસ્ય મન્દમતીનાં દુરારોહત્વાત્ તદુપેક્ષણેન સ્પષ્ટતરવ્યુત્પત્તિપ્રકારો યાદૃચ્છિકો બુદ્ધિપૂર્વશ્ચ ભાષ્યકારૈર્દર્શિતઃ; તદત્ર લિખ્યતે--- "એવં કિલ બાલાઃ શબ્દાર્થસંબન્ધમવધારયન્તિ; માતાપિતૃપ્રભૃતિભિરમ્બાતાતમાતુલાદીન્ શશિપશુનરમૃગપક્ષિસરીસૃપાદીંશ્ચ એનમવેહિ, ઇમં ચાવધારય, ઇત્યભિપ્રાયેણાઙ્ગુલ્યા નિર્દિશ્ય નિર્દિશ્ય તૈસ્તૈઃ શબ્દૈસ્તેષુ તેષુ બહુશઃ શિક્ષિતાઃ શનૈઃ શનૈસ્તૈરેવ શબ્દૈસ્તેષુ તેષ્વર્થેષુ સ્વાત્મનાં બુધ્દ્યુત્પત્તિં દૃષ્ટ્વા શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધાન્તરાદર્શનાત્ સઙ્કેતયિતૃપુરુષાજ્ઞાનાચ્ચ તેષ્વર્થેષુ તેષાં શબ્દાનાં પ્રયોગો બોધકત્વનિબન્ધન ઇતિ નિશ્ચિન્વન્તિ ।
પુનશ્ચ વ્યુત્પન્નેતરશબ્દેષ્વસ્ય શબ્દસ્યાયમર્થ ઇતિ પૂર્વવૃદ્ધૈઃ શિક્ષિતાઃ સર્વશબ્દાનામર્થમવગમ્ય પરપ્રત્યાયનાય તત્તદર્થાવબોધિ વાક્યજાતં પ્રયુઞ્જતે ।
પ્રકારાન્તરેણાપિ શબ્દાર્થસંબન્ધાવધારણં સુશકમ્---કેનચિત્ પુરુષેણ હસ્તચેષ્ટાદિના ઽપિતા તે સુખમાસ્તે, ઇતિ દેવદત્તાય જ્ઞાપયઽ" ઇતિ પ્રેષિતઃ કશ્ચિત્ તજ્જ્ઞાપને પ્રવઋત્તઃ ઽપિતા તે સુખમાસ્તેઽ ઇતિ શબ્દં પ્રયુઙ્ક્તે; પાર્શ્વસ્થોન્યો વ્યુત્પિત્સુર્મૂકવચ્ચેષ્ટાવિશેષજ્ઞઃ તજ્જ્ઞાપને પ્રવૃત્તમિમં જ્ઞાત્વાનુગતઃ તજ્જ્ઞાપનાય પ્રયુક્તમિમં શબ્દં શ્રુત્વા, અયં શબ્દસ્તદર્થબુદ્ધિહેતુરિતિ નિશ્ચિનોતીતિ કાર્યાર્થ એવ વ્યુત્પત્તિરિતિ નિર્બન્ધો નિર્નિબન્ધનઃ" ઇતિ ॥
ન્યા. પ. શ 35 અત્ર પિતા તે સુખમાસ્ત ઇતિ વાક્યસ્ય સ્થાને અપવરકે દણ્ડઃ સ્થિતઃ ઇત્યુદાહરણાન્તરમાત્રમન્યત્રોક્તમ્ ।
અતઃ સિદ્ધાસિદ્ધેપ્યાદ્યવ્યુત્પત્તિઃ ।
ભવતુ વા પ્રથમવ્યુત્પત્તિઃ કાર્ય એવ, તથાપિ પ્રયોગાન્વયવ્યતિરેકવશાદેવ શબ્દશક્તિર્વિવેચનીયા ।
પ્રયુજ્યન્તે ચ સિદ્ધપરા એવાવિવક્ષિતકર્તવ્યૈઃ શબ્દાઃ; યથા--- કોસૌ રાજા ? કૌરવઃ ।
કૌતુકમાત્રાદેવ હ્યત્ર પ્રશ્નઃ, પ્રતિવચનં ચ તદનુવિધાય્યેવ ।
અતો યથા પદાનાં પ્રાતિસ્વિકી શક્તિઃ સિદ્ધે કાર્યેપીતિ યથાસંભવં નિષ્કૃષ્યતે, તથા તાત્પર્યમપિ, યથાયોગમેવ વ્યુત્પત્ત્યુપાયત્વેપિ ચ કાર્યસ્ય સર્વશબ્દતાત્પર્યવિષયત્વાયુક્તેઃ ।
કાર્યવાક્યેપિ પ્રવર્તકત્વાદિલક્ષણં ચ પ્રાધાન્યમપૂર્વસ્ય મૃગ્યમ્, સુખદુઃખાભાવાભ્યામતિરિક્તસ્ય સ્વતઃ સ્વસ્મિન્ પ્રવર્તકત્વાયોગાત્, વ્યુત્પત્તિદશાયામપ્યસુખરૂપસ્યાનયનાદેરન્યશેષતયૈવ પ્રવૃત્તિશેષત્વાવગમાત્ ।
અતઃ સુખે દુઃખનિવૃત્તૌ વા સાક્ષાત્ કાર્યત્વબોધઃ; તદર્થતયા તત્સાધને ।
અપેક્ષિતત્વેન ચ સાધનવત્ સાધનસાધનેપિ કાર્યતાબોધોપપત્તિઃ ।
ન ચ સુખાદિત્વમપૂર્વસ્ય; ન ચ તત્સાધનતયા તત્પ્રવર્તકત્વમભ્યુપગતમ્ ।
અભ્યુપગમેપિ લૌકિકસેવ્યપ્રીત્યેવ દેવતાપ્રીત્યૈવ શ્રુત્યાદિસિદ્ધયા કાલાન્તરભાવિફલસિદ્ધૌલિઙ્વાચ્યતયા સ્વરૂપેણ વા તત્કલ્પનાયોગાત્, રાત્રિસત્રાદિનયાચ્ચ ।

પ્રતિષ્ઠાદેશવિશેષશતયાતનાસાધનત્વઘૃતાઞ્જનચ્છાગાદિપરિગ્રહવત્ વિધ્યપેક્ષિતં પ્રતીતં ચ દેવતાપ્રીત્યાત્મકમેવાપૂર્વં લિઙ્વાચ્યતયા સ્વરૂપેણ વા દ્વારમુપકલ્પ્યતામ્; કિમન્યેન ? ॥
ન્યા. પ. શ. 36 યચ્ચ જલ્પન્ત્યર્ધલોકાયતિકાઃ--- "વિગ્રહો હવિરાદાનં યુગપત્ કર્મસન્નિધિઃ ।
પ્રીતિઃ ફલપ્રદાનં ચ દેવતાનાં ન વિદ્યતે" ॥
ઇતિ, તદપિ જૈમિનિહૃદયાનભિજ્ઞતાનિબન્ધનમ્; ન હિ સ્વતઃ પ્રમાણામ્નાયસ્મૃતિપુરાણાદિસિદ્ધાઃ સાધકબાધકપ્રમાણાગોચરાઃ દેવતાવિગ્રહાદયો હાતું યુક્તાઃ ।
ન ચાયોગ્યેષ્વનુપલમ્ભમાત્રેણ બાધઃ શઙક્યઃ, અતિપ્રસઙ્ગિત્વાત્, સાક્ષાલ્લોકાયતિકવાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્તુત્યા વિધિશેષભૂતેષ્વપ્યર્થવાદેષુ તદર્થતયૈવ સ્વાર્થમભિદધાનેષુ ન વાક્યભેદાદિદોષઃ ।
સ્તુત્યાદિપરત્વેપિ ન મુખ્યાર્થબાધઃ, સ્વાર્થબાધકાભાવો સ્વાર્થપ્રહાણાયોગાત્; ન ચ સર્વા સ્તુતિરયથાર્થા; ન ચાસતા ગુણેન કથિતેન સ્તુતિસિદ્ધિઃ ।
યત્ર તુ મુખ્યાર્થબાધઃ, તત્રાપ્યૈપચારિકં કિઞ્ચિદાલમ્બનમભિપ્રેતમ્; અન્યથા વિડમ્બનમાત્રમેવ સ્યાત્ ।
ન ચોપચ્છન્દનમાત્રતા, તજ્જ્ઞાને પુંસઃ પ્રવૃત્ત્યનુપકારાત્, નિરૂપકસ્ય ચ તદજ્ઞાનાયોગાત્, અન્યથા ભ્રાન્તિમૂલપ્રવૃત્તિત્વપ્રસઙ્ગાત્; સમન્વયાધિકરણનયાચ્ચ સિદ્ધૈકપરાઃ સન્તિ ભાગાઃ ।
તદનુધાવિનશ્ચેતિહાસપુરાણાદયઃ ॥
ન્યા. પ. શ. 37 નન્વર્થવાદાધિકરણે "વિધિના ત્વેકવાક્યત્વાત્ સ્તુત્યર્થેન વિધીનાં સ્યુઃ" ઇતિ સર્વેષામર્થવાદાનાં વિધ્યેકવાક્યત્વમુક્તમ્; સમન્વયસૂત્રે તુ કથં તદ્વિરુદ્ધોક્તિઃ ? મૈવમ્; અર્થવાદાપ્રામાણ્યપૂર્વપક્ષપ્રતિક્ષેપાય વિધ્યેકવાક્યતયા પ્રામાણ્યં સંભવતીત્યેતાવન્માત્રમર્થવાદાધિકરણે સ્થાપિતમ્ ।
વિધ્યેકવાક્યત્વે બ્રહ્મસ્વરૂપતાત્પર્યાભાવપૂર્વપક્ષસ્તુ અપવરકનિધિસદ્ભાવાદિવાક્યવત્ સ્વતઃપ્રયોજનભૂતાર્થવિષયવાક્યાનાં ભિન્નવાક્યતયાપિ પ્રામાણ્યમુપપાદ્ય સમન્વયસૂત્રે પ્રતિક્ષિપ્યત ઇતિ વિરોધાભાવાત્ ।
અપિ ચૌત્સર્ગિઙ્કમાપવાદિકઞ્ચ તં તમર્થં પ્રતિપાદયત્સુ વાક્યેષુ વિષયવ્યવસ્થયા વિરોધશમનં વ્યાકરણાદિષ્વપિ દૃષ્ટમિતિ ।
અત એવ બ્રાહ્મણશેષા અર્થવાદા ઇત્યાર્ષમપિ વાક્યમૌત્સર્ગિકવિષયમવગન્તવ્યમ્ ।
યા તુ શબ્દભાવનૈવ લિઙાદ્યર્થ ઇતિ કૌમારિલકુસૃતિઃ, સા તુ પ્રતીતિવિંસવાદાદિપ્રતિહતા; ન હિ વિધિવાક્યશ્રાવી પુરુષઃ, લિઙાદિ સ્વવ્યાપારમભિધત્તે, અતો મયા પ્રવર્તિતવ્યમિતિ મન્યતે ।
ન ચ યાગાદિસ્વરૂપે લિઙાદિવ્યાપારે ચ કેનચિદ્ વાક્યેન સમુચ્ચિત્ય પ્રતિપાદિતેપિ કશ્ચિત્ પ્રવર્તમાનો દૃશ્યતે ।
લિઙાદેશ્ચ જ્ઞાયમાનત્વલક્ષણવ્યાપારમાત્રાચ્છક્તિલક્ષણવ્યાપારાદ્વા પ્રવર્તકત્વે વ્યુત્પત્તેઃ પ્રાગપિ તતઃ પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ; વ્યુત્પત્તેરપિ સહકારિત્વે તત્સાપેક્ષાયા નિર્વિષયાયાસ્તસ્યા અસંભવાત્ તદ્વિષયો વાચ્યઃ ।
ન ચ સ્વવ્યાપારે લિઙાદિઃ ક્વચિદ્ વ્યુત્પન્નઃ ।
સર્વેષામપિ શબ્દાનાં સ્વવ્યાપારાતિરિક્ત એવ હ્યર્થે વ્યુત્પત્તિ ।
યે ચાભિધાદયઃ શબ્દાઃ, તેપિ ન શૃઙ્ગગ્રાહિકયા સ્વવ્યાપારમભિદધતિ; અપિ તુ શબ્દમાત્રવ્યાપારે તત્પ્રવૃત્તેઃ સામાન્યોપાધિક્રોડીકારેણ સ્વવ્યાપારસ્યાપિ નિવેશઃ; અત એવાભિધાદિશબ્દાભિધેયસ્ય નિમિત્તસ્ય ચ સામાન્યતઃ પ્રતિપન્નત્વાદ્ વ્યુત્પત્ત્યુપપત્તિઃ ।
લિઙાદેસ્તુ સ્વવ્યાપારે પ્રતીતે તત્ર વ્યુત્પત્તિઃ સ્યાત્; તત્પ્રતીતિર્વ્યુત્પન્નેન ચેત્, અન્યોન્યાશ્રયઃ; અવ્યુત્પન્નેન ચેત્, અતિપ્રસઙ્ગઃ, ઇતિ ।
ન ચેષ્ટસાધનત્વમાત્રં લિઙાદિબોધ્યમ્, ઽતવેષ્ટ સાધનમિદમ્, અતેઃ કુરુઽ ઇતિ સહપ્રયોગદર્શનાત્ ।
ન ચાદરાદિનિબન્ધના પુનરુક્તિરિયમ્, પ્રતીતેરતથાત્વાત્, હેતુસાધ્યનિર્દેશાયોગાચ્ચ ।
ઽકર્તવ્યમિદમ્, અતઃ કુરુ ઇત્યપિ દૃશ્યતે, ઇતિ ચેન્ન, બ્રાહ્મણસ્ય કર્તવ્યમિદમ્, અતસ્તવાપિ કર્તવ્યમિતિવત્ સામન્યવિશેષાદિવિવક્ષાયા અવિરોધાત્, અત્યન્તૈકાર્થવિવક્ષાયાં તુ તત્રાપિ પ્રયોગાયોગાત્ ।
અત એવ આપ્તસ્ય વક્તુરિચ્છામાત્રં લિઙાદ્યર્થઃ, ઇતિ પ્રત્યુક્તમ્; આપ્તસ્યેષ્ટમિદમ્, અતા મમેદં કાર્યમ્ ઇતિ પ્રવર્તમાનપુરુષાભિલાપવિશેષદર્શનાત્ ।
ન ચ લિઙાર્થત્વાદેવ નિમન્ત્રણાદિવદ્ વિધિરપિ વક્ત્રભિપ્રાયમાત્રમિતિ વાચ્યમ્, સંભાવનાદિભિર્વિશેષવિહિતૈશ્ચાનૈકાન્ત્યાત્; એકશબ્દવાચ્યતામાત્રેણૈકત્વે ચાનેકાર્થશબ્દભઙ્ગપ્રસઙ્ગે દૃષ્ટાન્તોપિ ન સિધ્યેત્ ।
યદ્યપિ પરમતે હ્યુદયનોક્તા નિષેધાનુપપત્તિઃ, તથાપિ ન સાસ્મત્પક્ષમવગાહતે, કર્તવ્યતાયા વિધ્યર્થત્વે ન કર્તવ્ય ઇતિ નઞન્વયાવિરોધાત્; કર્તૃવ્યાપારસાધ્યત્વમેવ ચ કર્તવ્યત્વમ્; તથાહિ વેદાર્થસઙ્ગહે "લિઙાદેઃ કોયમર્થઃ પરિગૃહીતઃ"ઽ ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકં પ્રત્યુક્તમ્--- "યજ દેવપૂજાયામ્, ઇતિ દેવતારાધનભૂતયાગાદેઃ પ્રકૃત્યર્થસ્ય કર્તૃવ્યાપારસાધ્યતાં વ્યુત્પત્તિસિદ્ધાં લિઙાદયોભિદધતીતિ ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્, કર્તૃવાચિનાં પ્રત્યયાનાં પ્રકૃત્યર્થસ્ય કર્તૃવ્યાપારસંબન્ધપ્રકારો હિ વાચ્યઃ; ભૂતવર્તમાનતાદિમન્યે વદન્તિ, લિઙાદયસ્તુ કર્તૃવ્યાપારસાધ્યતાં વદન્તિ" ઇતિ ।
ભાષ્યે ચાદ્યસૂત્રે---"અતો વિધિવાક્યેષ્વપિ ધાત્વર્થસ્ય કર્તૃવ્યાપારસાધ્યતામાત્રં શબ્દાનુશાસનસિદ્ધમેવ લિઙાદેર્વાચ્યમિત્યધ્યવસીયતે, ધાત્વર્થસ્ય ચ યાગાદેરગ્ન્યાદિદેવતાન્તર્યામિપરમપુરુષસમારાધનરૂપતા, સમારાધિતાત્ પરમપુરુષાત્ ફલસિદ્ધિશ્ચેતિ ઽફલમત ઉપપત્તેઃઽ ઇતિ પ્રતિપાદયિષ્યતે" ઇતિ ।
અત્ર કર્તૃવ્યાપારસાધ્યતામાત્રમિતિ નિષ્કૃષ્ટાર્થપ્રદર્શનાયોક્તમ્; પ્રતિપત્તિપ્રકારસ્તુ યજેતેત્યાદૌ સ્વવ્યાપારસાધ્યયાગાદિવિશિષ્ટઃ ઇતિ કર્તૃપ્રાધાન્યેનૈવ ।
યથોક્તં દીપે કર્ત્રધિકરણૈ--- "યજેત, ઉપાસીત, ઇતિ હિ કર્તરિ લકારઃ, અતઃ કર્તારમેવ બોધયતિ શાસ્ત્રમ્" ઇતિ ।
ઉક્તં ચ વેદાર્થસંગ્રહેપિ-- "સ્વર્ગકામો યજેત, ઇત્યેવમાદિષુ લકારવાચ્યકર્તૃવિશેષસમર્પકાણાં સ્વર્ગકામાદિપદાનાં નિયોજ્યવિશેષસમર્પકત્વં શબ્દાનુશાસનાવિરુદ્ધમ્" ઇતિ ।
યદ્યપિ દીપગ્રન્થઃ પુંસઃ કર્તૃત્વં શ્રુતિસિદ્ધમિત્યત્રૈવ તત્પરઃ, તથાપિ ધાત્વર્થસાધ્યતાપરલિઙાદિષ્વપિ કર્તપ્રધાનતયા વૃત્તિં પ્રદર્શ્ય સાંરવ્યાન્ પ્રતિક્ષિપતીતિ તાદર્થ્યાત્ તત્રાપિ તત્પરત્વમેવ ગ્રાહ્યમ્ ।
પચતીત્યાદૌ પાકં કરોતીત્યાદિનિપુણવ્યાક્રિયાશ્ચ કૃતિકર્મતયૈવ ધાત્વર્થસ્યાન્વયં વ્યઞ્જયન્તિ ॥
ન્યા. પ. શ. 38 શ્રીગીતાભાષ્યે ચૈતદ્ વ્યઞ્જિતમ્--- ઽયુધ્યસ્વઽ ઇત્યત્ર ઽયુદ્ધાખ્યં કર્મારભસ્વઽ ઇતિ વ્યાખ્યાનાત્ ।
વ્યાકરણાત્ કરણતયા ચ ધાત્વર્થસ્યાન્વયે કથં ક્રિયાવિશેષણસ્ય કર્મવિભક્ત્યન્તતા ? ન હિ વિશેષ્યેણ વિશેષણં ભાવયેદિત્યન્વેતિ, ફલસ્યાપૂર્વસ્ય વા ભવદ્ભિર્ભાવ્યત્વાભ્યુપગમાત્; વર્તમાનવ્યપદેશાદિષુ ચ સાધ્યાન્તરાભાવેપિ ન વિશેષણમાત્રં સાધ્યમ્, ન ચ પ્રથમાન્તં કિયાવિશેષણમ્; કરણપક્ષેપિ ધાત્વર્થેનાનન્વયપ્રસઙ્ગાત્, અનન્વિતવિશેષણતાદ્યનુપપત્તેઃ ।

ન ચાકર્મવિભક્ત્યન્તેન ધાતુના કર્મવિભક્ત્યન્તસ્ય કથં સામાનાધિકરણ્યમિતિ વાચ્યમ્, કરણવિભક્ત્યન્તેનાપ્યસામાનાધિકરણ્યપ્રસઙ્ગાત્, ન ચ પ્રપવતીયમાને કર્મત્વેનાન્વયે કશ્ચિદ્દોષો દૃશ્યતે, પ્રિયઙ્ગુકામઃ કૃષિં કુર્યાદિતિવત્ સ્વર્ગકામો યાગં કુર્યાદિતિ વાક્યાર્થેપિ વિરોધાભાવાત્, તદ્વદેવાર્થતસ્તસ્ય તદુપાયત્વસિદ્ધેઃ કેનેતિ કરણાકાઙ્ક્ષાયા અપિ શમનાત્ ।
નામધેયગતતૃતીયાન્વયોપિ નાવશ્યં સામાનાધિકરણ્યેન, તત્તન્નામકૈઃ કર્મવિશેષૈઃ દેવતાપૂજાં કુર્યાદિત્યેવંપરત્વેપિ સ્વરસાન્વયાત્, સામાન્યવિશેષરૂપેણ વ્યધિકરણનિર્દેશોપપત્તેઃ ।
ચાટુવાદેન રાજાનં પ્રીણયેદિતિવાદ્ યાગં કુરુષ્વેત્યાદૌ ન કૃઞર્થસ્યાપિ સાધ્યત્વપ્રસઙ્ગઃ, તસ્યૈવ કર્તૃવ્યાપારરૂપત્વે તત્સાધ્યત્વાયોગાત્, પ્રકૃતિપ્રત્યયોરન્યતરસ્ય કૃતાવુદાસીનત્વાત્, એકઃ, દ્વૌ, બહવઃ, ઇત્યાદિવત્ ।
તત્રાપિ યદા કર્મતાં વિવક્ષતિ, તદાપિ કર્તૃવ્યાપારાન્તરમભિપ્રેત્ય વા, ભેદોપચારેણ વા નિર્વાહઃ; યથા---ઉદકાહરણક્રિયાં કરોતીત્યાદૌ ।
ન ચ તાવતાનવસ્થા, પ્રતીત્યનારોહેણ વ્યવહારસ્ય પર્યવસિતત્વાત્ ।

અગ્નિહોત્રં જુહોતીત્યાદિપ્રયોગશ્ચાસ્મત્પક્ષાનુકૂલઃ ।
અતઃ, કિં, કેન, કથમિતિ ભવત્પ્રોક્તવત્, કિમર્થં, કિં, કેન, કથમિત્યાકાઙ્ક્ષાચતુષ્ટયે સ્વર્ગાદિના કિમર્થમિત્યાકાઙ્ક્ષાપૂરણમ્, દેવતાં પ્રીણયેદિતિ કિમિત્યાકાઙ્ક્ષાનશાન્તિઃ, જ્યોતિષ્ટોમેનેત્યાદિનામધેયાદિભિઃ કેનેત્યાકાઙ્ક્ષા પૂર્યતે, કથમિત્યાકાઙ્ક્ષાપૂરણં તુ ભવતામસ્માકં ચ તુલ્યમેવેતિ શાબ્દોયં પન્થાઃ ।
અતસ્તત્તદધિકારિણઃ સ્વસાધ્યધાત્વર્થવિશિષ્ટતાબોધિનિ યજેતેત્યાદૌ તત્તદ્ધાત્વર્થાનુષ્ઠાને ફલમ્ અનનુષ્ઠાને પ્રત્યવાયશ્ચ સર્વપ્રશાસિતુઃ સઙ્કલ્પાદ્ ભવતીત્યપિ વાક્યાદવગતમ્ ।
અવાન્તરદેવતાબુદ્ધિવૃત્તિવિશેષસ્તુ સદ્વારકયજતે શ્રાદ્ધભોજિપુરુષપ્રીત્યાદિવદાનુષઙ્ગિકઃ, અન્યથા કલ્પાન્તરાદિષુ પ્રલીનપ્રાચીનદેવતાગણેષુ પૂર્વકલ્પાનુષ્ઠિતકર્મફલાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત એવ હ્યેકસ્યૈવ શ્રુતિરાજ્ઞા; અન્યેષાં ચારાધકત્વવદારાધ્યત્વમપિ તદાયત્તમિતિ ।
નારાયણાર્યૈસ્ત્વેવમુક્તમ્--- "આપ્તસ્ય હિતકામસ્ય નિયોગં કેચિદૂચિરે ।
ભાષ્યકારોપિ ભગવાનેતદેવાન્વમન્યત" ॥
ઇતિ ॥
અત્ર ચ "સ્વશાસનાવબોધિ શાસ્ત્રં ચ પ્રદિશ્ય" ઇતિ ભાષ્યમભિસંહિતમ્ ।
ઇદં ચ વિધિનિષેધાનુવર્તનાતિવર્તનપ્રયુક્તનિગ્રહાનુગ્રહવચનબલાત્ સિદ્ધમ્ ।
"શ્રુતિઃ સ્મૃતિર્મમૈવાજ્ઞા યસ્તામુલ્લઙ્ઘ્ય વર્તતે ।
આજ્ઞાચ્છેદી મમ દ્રોહી મદ્ભક્તોપિ ન વૈષ્ણવઃ" ॥
ઇતિ ॥
ઽવિધિઃ પ્રેરણમ્ઽ ઇતિ ચ વ્યાકારિ વૈયાકરણૈઃ ।
પ્રેરણં ચ શાસનમેવ ।
તત્ત્વરત્નાકરકારૈશ્ચૈવમુક્તમ્--- "ક્રિયા તચ્છક્તિર્વા કિમપિ તદપૂર્વં પિતૃસુર- પ્રસાદો વા કર્તુઃ ફલદ ઇતિ રઙ્ગેશ કુદૃશઃ ।
ત્વદર્ચેષ્ટાપૂર્તે ફલમપિ ભવત્પ્રીતિજમિતિ ત્રયીવૃદ્ધાસ્તત્તદ્વિધિરપિ ભવત્પ્રેરણમિતિ ॥
" નિત્યનૈમિત્તિકાદિવિધિભેદેષુ ચ પ્રશાસિતુરભિપ્રાયવિશેષાઃ વ્યઞ્જિતાઃ--- "આજ્ઞા તે સનિમિત્તનિત્યવિધયઃ સ્વર્ગાદિકામ્યદ્વિધિઃ સોનુજ્ઞા શઠચિત્તશાસ્ત્રવશતોપાયોભિચારશ્રુતિઃ ।
સર્વા યસ્ય સમસ્તશાસિતુરહો શ્રીરઙ્ગરાજસ્ય તે રક્ષાકૂતનિવેદિની શ્રુતિરપિ ત્વન્નિત્યશાસ્તિસ્તતઃ" ॥
ઇતિ ।
અપિ ચ વેદાર્થસઙ્ગહેપ્યુપાત્તં દ્રવિડભાષ્યમ્--- "સ્વશાસનાનુવર્તિનો જ્ઞાત્વા કારુણ્યાત્ સ્વભાવાચ્છ્રદ્ધયૈત્ વિદ્વાન્ કર્મદક્ષઃ" ઇતિ ।
અનન્તરં ચાયમેવાર્થો ભગવદ્ગીતાયામપિ દર્શિતઃ--- "યે મે મતમિદં નિત્યમનુતિષ્ઠન્તિ માનવાઃ ।
શ્રદ્ધાવન્તોનસૂયન્તો મુચ્યન્તે તેપિ કર્મભિઃ ॥
યે ત્વેતદભ્યસૂયન્તો નાનુતિષ્ઠન્તિ મે મતમ્ ।
સર્વજ્ઞાનવિમૂઢાંસ્તાન્ વિદ્ધિ નષ્ટાનચેતસઃ ॥
ઇતિ સ્વાજ્ઞાનુવર્તિનઃ પ્રશસ્ય વિપરીતાન્ વિનિન્દન્ પુનરપિ સ્વજ્ઞાનુપાલનમકુર્વતામાસુરપ્રકૃત્યન્તર્ભાવમભિધાયાધમા ગતિશ્ચોક્તેતિર્ ઇદૃશ એવ વિધિશબ્દાર્થો વેદાન્તિભિઃ સ્વીકૃતઃ" ઇતિ ।
પરેપિ કેચિદન્વવાદિષુઃ ।
અતો મૂલસ્કન્ધીકૃતનિયોગં ધાત્વર્થસ્ય કર્તૃવ્યાપારસાધ્યત્વં વા નિર્વિષયપ્રેરણાસંભવાત્ તત્સાધ્યત્વપર્યન્તં પ્રેષણમેવ વા લિઙાદ્યસાધારણાર્થઃ, ઇતિ સ્થિતે "વિધિનિમન્ત્રણામન્ત્રણાધીષ્ટસંપ્રશ્નપ્રાર્થનેષુ લિઙ્" ઇતિ સમભિવ્યાહૃતનિમન્ત્રણાદિસમાનયોગક્ષેમતયા વિધિશબ્દાર્થતયા વ્યાકૃતસ્ય પ્રેષણસ્યૈવ લિઙાદિશબ્દવાચ્યત્વં યુક્તમિતિ ।
અન્યથાપિ પ્રેષણમન્તર્ગતમેવેત્યપરે ॥
ન્યા. પ. શ. 39 ઇદં ચ વિધિવાક્યાનામીશ્વરશાસનાત્મકત્વં જૈમિનિનાપિ સૂચિતમેવ--- "ચોદનાલક્ષણોર્થો ધર્મઃ" ઇતિ ।
ચોદનાશબ્દો હિ ચોદકં કઞ્ચિત્ પુરુષં સૂચયતિ ।
અહૃદયાદપિ શાબરોદાહરણાદિદં વ્યજ્યતે--- "આચાર્યચોદિતઃ કરોમીતિ હિ દૃશ્યતે" ઇતિ ॥
ન્યા. પ. શ. 40 એવં ચોદનાશબ્દસૂચિતશ્ચ પુરુષઃ સ્વવાક્યેન પ્રાગેવ વિશેષતો દર્શિતઃ ।
અપિચ ઔત્પત્તિકસૂત્રે "તસ્ય જ્ઞાનમુપદેશઃ" ઇત્યસૂત્રયત્ ।
ઉપદેશોપિ હિ ઉપદેષ્ટારમાક્ષિપતિ ।
"તત્પ્રમાણં બાદરાયણસ્ય" ઇતિ સૂત્રખણ્ડે ચ સ્વસ્ય સ્વાચાર્યભૂતબાદરાયણસમાનાભિપ્રાયત્વં વ્યઞ્જિતમ્ ।
સ ચ બાદરાયણો જૈમિનિં સ્વશિષ્યમભ્યુપગતેશ્વરાદિતત્ત્વં "સાક્ષાદપ્યવિરોધં જૈમિનિઃ" ઇત્યાદિષુ બહુષુ સૂત્રેષ્વદર્શયત્ ।
પ્રતિક્ષેપસ્તુ ક્વાચિત્કઃ અન્યપરોક્ત્યાપાતપ્રતીતાર્થમન્દમતિમોહનિરાસાર્થો વા ક્ષુદ્રપ્રમાદમાત્રસ્યાપ્યુદ્ધારાર્થો વેતિ ન પ્રધાનવિરોધકલ્પનલિઙ્ગમ્ ।
અર્થવાદાધિકરણે ચ "વિધિના ત્વેકવાક્યત્વાત્ સ્તુત્યર્થેન વિધીનાં સ્યુઃ" ઇતિ પ્રેરણરૂપવિધિપ્રતિપાદકલિઙાદ્યવયવદ્વારા સમુદાયભૂતં વિધ્યુદ્દેશવાક્યં લક્ષયિત્વા તદેકવાક્યત્વમર્થવાદાનાં વદન્ કૃત્સ્નસ્ય વેદસ્યેશ્વરાજ્ઞારૂપવિધિપ્રતિપાદકત્વં તદ્વાક્યકણ્ઠોક્તમસૂચયત્ ।
એવમન્યત્રાપિ ભાવ્યમ્ ॥

ન્યા. પ. શ. 41 એવં શ્રુતિસ્તાવદીશ્વરાજ્ઞા, તદનુવિધાનાત્ સ્મૃતિરપિ ।
બ્રાહ્મણમન્ત્રાર્થવાદમયા હ્યનન્તા વેદાઃ સઙ્કીર્ણા વિકીર્ણાઃ ક્વચિત્ કદાચિદુત્સન્નાશ્ચ ।
તત્ર કૃત્સ્નવેદિનો મન્વાદયસ્તત્તદ્દેશકાલવિશેષેષ્વકૃત્સ્નવેદિનાં તત્ત્વાનુષ્ઠાનવિપ્લવપ્રશમનાય સ્વાનુભૂતાન્ વેદાર્થાન્ યથાવન્નિબધ્નન્તિ; અતસ્તન્મૂલોનાદિવાચામર્થનિર્ણયઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતિવિરોધે તુ સ્મૃત્યા મૂલાન્તરાનુમાનાદનુષ્ઠાનવિકલ્પં કેચિદાહુઃ ।
સર્વેષાં ગુણત્રયવતામાપ્તતમત્વેપિ ક્વાચિત્કભ્રમસંભવાચ્છ્રુત્યા સ્મૃતિબાધઃ, ઇત્યપરે ।
તત્ત્વવિષનયે તુ વિરોધે બાધ એવ, આન્યપર્યંવા, વસ્તુનિ વિકલ્પાસંભવાત્ ।
સ્મૃતિદ્વયવિરોધે તુ પરિગ્રહતારતમ્યાદિભિર્વ્યવસ્થા ।
ન ચ ક્વચિત્ સ્મૃતીનામપ્રામાણ્યે સર્વત્રાનાશ્વાસઃ, બાધકાદર્શનાત્, કારણદોષકૢપ્તેશ્ચ નિયતલિઙ્ગાભાવાત્, સંવાદભૂયસ્ત્વાદિભિઃ પરિગ્રહાન્યથાનુપપત્ત્યા ચ શ્રુતેરેવ મૂલત્વકલ્પનોપપત્તેઃ; અન્યથા પૌરુષેયવાક્યસ્ય સર્વસ્યાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગે વિલીનમાગમેન ।
ન ચૈતન્નાનિષ્ટમિતિ વક્તું શક્યમ્, પિત્રાદ્યાપ્તવાક્યં પ્રમાણીકૃત્ય ચાવાર્કસ્ય પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
ન ચ ક્વાચિત્કસંવાદમાત્રેણ બાહ્યાગમેષ્વપિ વિસ્રમ્ભાવકાશઃ, પ્રત્યક્ષશ્રુતિવિરોધભૂયસ્ત્વેન વૈદિકપરિગ્રહાભાવેન વેદબાહ્યત્વપ્રસિદ્ધ્યા વેદપ્રતિક્ષેપાચ્ચ વેદાખ્યમૂલકલ્પનસ્યાશક્યત્વાત્ ।
ન ચાલૌકિકં પ્રત્યક્ષાદિમૂલત્વસંભવઃ ।
યોગજસાક્ષાત્કારમૂલત્વકૢપ્તિરપિ વેદાવિરુદ્ધસ્થલે સ્યાત્; ન ચ તત્રાપિ નિશ્ચયઃ, વિપરીતોપલમ્ભસ્યાપિ સંભવાદિતિ ।
તતશ્ચ વેદમૂલાઃ સ્મૃતયસ્નિવિધાઃ---ધર્મશાસ્ત્રેતિહાસપુરાણભેદાત્ ।
તત્રાદ્યયોરદૂરવિપ્રકર્ષાદેકવિદ્યાસ્થાનનિવેશઃ ।
અત્ર ચાધિકૃતાનધિકૃતવિભાગેન બલાબલનિયતિરાભાસાહ્નિકે દર્શિતા; પુરાણેષ્વપિ સાત્ત્વિકરાજસાદિવિભાગશ્ચ ॥
ન્યા. પ. શ. 42 યાનિપુનઃ સાંખ્યયોગપાશુપતપઞ્ચરાત્રાણિ, તાન્યપિ ધર્મશાસ્ત્રભેદા એવ;પરિશુદ્ધાત્મચિન્તનરૂપજ્ઞાનયોગપ્રદર્શનાધિકૃતં શાસ્ત્રં સાંખ્યમ્; સમાધિપર્યન્તકર્મયોગનિષ્ઠં શાસ્ત્રં યોગઃ; પ્રતિબુદ્ધેતરવિષયપશુપતિભજનપ્રતિપાદકં પાશુપતમ્; પ્રતિબુદ્ધવિષયભગવદનન્યભજનોપદેશપ્રવૃત્તં તુ શાસ્ત્રં પઞ્ચરાત્રમ્ ।
એતાનિ ચ ક્વચિત્ ક્વચિદંશે પરસ્પરોપજીવીનિ ।
પરસ્પરવિરોધે તુ વેદાનુસારેણ બલાબલવ્યવસ્થા, વેદવિરુદ્ધે ત્વંશે બાધઃ ।
પ્રમાદસ્યાનીશ્વરેષુ સર્વેષુ સંભવાત્ ।
વિપ્રલમ્ભસ્ય તુ અસુરાદિવ્યામોહનોદ્યતે સાક્ષાદીશ્વરે ઽપિ; યથોક્તં ભગવતૈવ--- "ત્વં હિ રુદ્રપ મહાબાહો મોહશાસ્ત્રાણિ કારય ।
અલ્પાયાસં દર્શયિત્વા ફલં શીઘ્રં પ્રદર્શય ॥
અહં મોહં કરિષ્યામિ યો મનં મોહયિષ્યતિ ।
" ઇતિ ॥
અતો યત્ સાંખ્યર્ ઇશ્વરાનધિષ્ઠિતપ્રધાનાદિપ્રતિપાદનમ્, યચ્ચેશ્વરમભ્યુપગમ્ય કેવલનિમિત્તકારણત્વપ્રતિફલનકલ્પૈશ્વર્યવર્ણનં યોગે, યચ્ચ પાશુપતે પરાવરતત્ત્વવ્યત્યયવેદવિરુદ્ધાચારાદિકલ્પનમ્, તત્ સર્વં વ્યપોહ્ય શિષ્ટે ઃંશે પ્રામાણ્યં ગ્રાહ્યમ્ ।
ન ચૈતત્ તુષતણ્ડુલવિભાગવદલ્પજ્ઞૈઃ શક્યમ્ ।
અતો હિ શારીરકે ત્રયાણાં નિરાસઃ ।
પઞ્ચરાત્રં તુ કૃત્સ્નં શ્રુતિવત્ સ્મૃતિવદ્વા પ્રમાણમ્, પ્રત્યક્ષશ્રુત્યાદિવિરોધાભાવાત્ ।
મહાભારતે ચ આપ્તતમ માનવધર્મશાસ્ત્રસ્યાપિ તન્મૂલત્વોક્તેરત્યાદરેણ વ્યાસદિપરિગ્રહવિશેષાદીશ્વરદયામૂલત્વેન ચ કારણદોષપ્રસઙ્ગાભાવાત્ ।
"વેદાન્તેષુ યથાસારં સંગૃહ્ય ભગવાન્ હરિઃ ।
ભક્તાનુકમ્પયા વિદ્વાન્ સંચિક્ષેપ યથાસુખમ્" ॥
ઇતિ ચ તત્રૈવ વ્યક્તેઃ ।
વેદપ્રામાણ્યાઙ્ગીકારતદર્થોક્તિભૂયસ્ત્વતદ્વૈશદ્યહેતુત્વવચનસાધુપરિત્રાણાર્થત્વસત્ત્વોત્તરનારદાદિશ્રોતૃકત્વાદિનિબન્ધનસ્પષ્ટપ્રામાણ્યત્વાત્ ।
ન ચ વિપ્રલમ્ભાર્થં તથા નિબન્ધઃ, અન્યત્રાપિ પ્રસઙ્ગાત્;"અધીતા ભગવન્ વેદાઃ" ઇત્યાદેર્દુર્ગ્રહત્વમાત્રતાત્પર્યેણ વેદનિન્દાદિરૂપત્વાભાવાત્ ।
નિન્દારૂપત્વેપ્યુદિતહોમનિન્દાવન્નિન્દિતેતરપ્રશંસનપ્રવૃત્તેઃ ।
"સઙ્કર્ષણો નામ જીવો જાયત" ઇત્યાદેસ્ત્વવતારાદિગોચરત્વસ્ય તત્રૈવ સિદ્ધેઃ ।
શરીરકે ચ--- "ઉત્પત્ત્યસંભવાત્""ન ચ કર્તુઃ કરણમ્" ઇતિ સૂત્રદ્વયેન પૂર્વપક્ષં કૃત્વા "વિજ્ઞાનાદિભાવે વા તદપ્રતિષેધઃ" "વિપ્રતિષેધાચ્ચ" ઇતિ તત્પ્રામાણ્યપ્રતિષેધઃ પરિહૃતઃ ।
તથા નિર્મૂલત્વાસત્પરિગ્રહસત્પરિગ્રહાભાવવૌદિકસંસ્કારવર્જનાવૈદિકસંસ્કારવિધાનવિદ્યાસ્થાનપરિગણનાભાવક્ષુદ્રવિદ્યાબાહુલ્યાદિમન્દશઙ્કાનાં ભગવદ્યામુનમુનિભિઃ પરિહારઃ પ્રપઞ્ચિતઃ ઇતિ નેહ પ્રતન્યતે ॥
ન્યા. પ. શ. 43 એવં સાક્ષાદીશ્વરદયામૂલત્વાન્મન્વાદિનિબન્ધનેભ્યોસ્યાતિરેકઃ ।
તેષાં શ્રુતિવિરોધે સતિ બાધ્યત્વમપિ સંભવેત્ ।
ગુણત્રયવશ્યતયા કાદાચિત્કભ્રમાદિસંભવાત્ ।

સ્મૃત્યાદીનાં હિ શ્રુતિમૂલતયૈવ પ્રામાણ્યમિતિ ભાષ્યેપ્યુક્તં "તદુપર્યપિ" ઇત્યધિકરણે-- "સઙ્કીર્ણબ્રાહ્મણમન્ત્રાર્થવાદમૂલેષુ ધર્મંશાસ્ત્રેતિહાસપુરાણેષુ" ઇતિ ॥
ન્યા. પ. શ. 44 તત એવ ચૈષાં વિપ્રકીર્ણશાખામૂલત્વં સિદ્ધાન્તઃ, ઇત્યપિ સૂચિતમ્ ।
ક્વચિત્ કદાચિત્ કેષાઞ્ચિચ્છાખાવિશેષાણામુચ્છેદઃ; તે ચ પુનર્વ્યાસાદિભિઃ ક્વચિત્ કદાચિત્ પ્રવર્ત્યન્તે, ઇત્યેતાવતા ઉચ્છિન્નશાખામૂલત્વમસ્તુ ।
ઉક્તં ચ ભગવતા આપસ્તમ્બેન--- "તેષામુત્સન્નાઃ પાઠાઃ પ્રયોગાદનુમીયન્તે" ઇતિ ।
મન્વાદિવચનપ્રામાણ્યં ન્યાયમન્તરેણાપિ શ્રુત્યૈવ સિદ્ધમ્--- "યદ્વૈ કિઞ્ચ મનુરવદત્ તદ્ભેષજમ્" ઇત્યાદિભિઃ ।
એવં શિષ્ટાચારસ્યાપિ--- "યથા તે તત્ર વર્તેરન્, તથા ત્રત્ર વર્તર્થોઃ" "યાન્યસ્માકં સુચરિતાનિ, તાનિ ત્વયોપાસ્યાનિ" ઇત્યાદિભિઃ ।
સ્મૃતિશ્ચ--- "સ્મૃતિશીલે ચ તદ્વિદામ્ ।
આચારશ્ચૈવ સાધૂનામ્" ઇત્યાદિ ।
શ્રુત્યૈવ ધર્મનિર્ણયે સંભવતિ કિં ધર્મશાસ્ત્રેણ ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ મરીચિઃ --- "દુર્બોધા વૌદિકાઃ શબ્દાઃ પ્રકીર્ણત્વાચ્ચ યે ખિલાઃ ।
તજ્જ્ઞૈસ્ત એવ સ્પષ્ટાર્થાઃ સ્મૃતિતન્ત્રે પ્રતિષ્ઠિતાઃ" ॥
ઇતિ સત્યપિ ધર્મશાસ્ત્રે ગૃહ્યાપેક્ષાં દર્શયતિ દેવલઃ--- "મન્વાદયઃ પ્રયોક્તારો ધર્મશાસ્ત્રસ્ય કીર્તિતાઃ ।
તત્પ્રયુક્તપ્રયોક્તારો ગૃહ્યકારાઃ સ્વમન્ત્રતઃ" ॥
ઇતિ ।
અતો ધર્મશાસ્ત્રગૃહ્યાદિસાપેક્ષત્વં વેદાર્થનિર્ણયસ્ય ।
વિરોધે ચ યથાયોગં બલાબલવ્યવસ્થા સિદ્ધા ।
ભગવદ્ધર્મશાસ્ત્રસ્ય તુ પઞ્ચરાત્રસ્ય શ્રુત્યાદિવિરોધે ષોડશિગ્રહણાદેરિવ દેશકાલાધિકાર્યવસ્થાવિશેષવિષયતયા વિકલ્પ એવ, શ્રુતેરિવાસ્યાપિ દોષસંભાવનાવિરહાદિસિદ્ધેઃ ।
આહુશ્ચૈવમભિયુક્તાઃ--- "વેદે કર્ત્રાદ્યભાવાત્" ઇત્યારભ્ય, "તસ્માત્ સાંખ્યં સયોગં સપશુપતિમતં કુત્રચિત્ પઞ્ચરાત્રં સર્વત્રૈવ પ્રમાણં તદિદમવગતં પઞ્ચમાદેવ વેદાત્" ॥
ઇતિ ।
અન્યત્ર ચ--- ઉપનિષદિ તુ બહ્વ્યાં વ્યાવઘોષ્યામદોષ- પ્રતિહતગુણરાશિર્ઘુષ્યતે તાર્ક્ષ્યકેતુઃ ।
શ્રુતિરપિ તદુપજ્ઞૈઃ પઞ્ચરાત્રૈર્વિકલ્પં ન લભત ઇતિ સૂક્તં ભાષ્યકૃદ્યામુનાર્યૈઃ" ॥
ઇતિ ।
તદેતત્ યામુનાચાર્યૈરાગમપ્રામાણ્યે સંભાવિતસમસ્તપૂર્વપક્ષયુક્તિનિરાકરણેન ।
પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
તદનુસારેણૈવ ભાષ્યકારૈઃ શ્રીપાઞ્ચરાત્રાધિકરણં વ્યાખ્યાતમ્ ।
"શ્રુતિમૂલમિદં તન્ત્રં પ્રમાણં કલ્પસૂત્રવત્ ।
" ઇત્યાદિ વચનં તુ ત્રય્યન્તમૂલતયા એકાયનશ્રુતિમૂલતયા ચ યોજ્યમ્ ।
ન ચાત્ર વેદત્વે સન્દેગ્ધવ્યમ્, "યં વાકેષ્વનુવાકેષુ નિષત્સૂપનિષત્સુ ચ ।
મહતો વેદવૃક્ષસ્ય મૂલભૂતો મહાનયમ્ ॥
સ્કન્ધભૂતા ઋગાદ્યાસ્તે શાખાભૂતાસ્તથા મુને ।
" ઇત્યાદિવચનાત્ ।
તથા ઋગ્વેદપાઠે પઠિતમ્--- "વ્રતમેતત્ સુદુશ્ચરમ્" ઇતિ સંવાદપ્રદર્શનાત્, વેદશાખાવ્યાસદશાયાં નિરુક્તશાખાયા અપિ ગણિતત્વાત્, ભગવચ્છાસ્ત્રસારભૂતસાત્ત્વતપૌષ્કરાદિષુ રહસ્યામ્નાયવિધાને "એકાયનીયશાખોક્તૈર્મન્ત્રૈઃ પરમપાવનૈઃ ।
" ઇત્યાદિભિઃ તચ્છ્રુતિત્પ્રતિપાદનાત્ ।
અત્ર ભગવદ્યામુનમુનિભિરેવોક્તો ગ્રન્થો લિખ્યતે--- "યદપ્યુક્તમ્--- ઽગર્ભાધાનાદિદાહાન્તસંસ્કારાન્તરસેવનાત્ ભાગવતાનામ બ્રાહ્મણ્યમ્ઽ ઇતિ, તત્રાપ્યજ્ઞાનમેવાપરાધ્યતિ, ન પુનરાયુષ્મતો દોષઃ; યત એતે વંશપરમ્પરયા વાજસનેયશાખામધીયાનાઃ કાત્યાયનાદિગૃહ્યોક્તમાર્ગેણ ગર્ભાધાનાદિસંસ્કારાન્ કુર્વતે, યે પુનઃ સાવિત્ર્યનુવચનપ્રભૃતિ ત્રયીધર્માત્યાગેન એકાયનશ્રુતિવિહિતાનેવ ચત્વારિંશત્સંસ્કારાન્ કુર્વતે, તેપિ સ્વશાખાગૃહ્યોક્તધર્મં યથાવદનુતિષ્ઠમાના ન શાખાન્તરીયકર્માનનુષ્ઠાનાત્ બ્રાહ્મણ્યાત્ પ્રચ્યવન્તે, અન્યેષામપિ પરસ્પરશાખાવિહિતકર્માનનુષ્ઠાનનિમિત્તાબ્રાહ્મણ્યપ્રસઙ્ગાત્; સર્વત્ર હિ જાતિચરણગોત્રાધિકારાદિવ્યવસ્થિતા એવ સમયાચારા ઉપલભ્યન્તે ।
યદ્યપિ સર્વશાખાપ્રત્યયમેકં કર્મ, તથાપિ ન પરસ્પરવિલક્ષણાધિકારિસમ્બદ્ધા ધર્માઃ ક્વચિત્, સમુચ્ચીયન્તે ।
વિલક્ષણાસ્ત્રયીવિહિતસ્વર્ગપુત્રાદિવિષયોપભોગસાધનૈન્દ્રાગ્નેયાદિકર્માધિકારિભ્યો દ્વિજેભ્યસ્ત્રય્યન્તૈકાયનશ્રુતિવિહિતવિજ્ઞાનાભિગમનોપાદાનેજ્યાપ્રભૃતિભગવત્પ્રાપ્ત્યેકોપાયકર્માધિકારિણો મુમુક્ષવો બ્રાહ્મણાઃ, ઇતિ નોભયેષામપ્યન્યોન્યશાખાવિહિતકર્માનનુષ્ઠાનમબ્રાહ્મણ્યમાપાદયતિ ।
યથા ચ એકાયનશાખાયા અપૌરુષેયત્વમ્, તથા કાશ્મીરાગમપ્રામણ્યં એવ પ્રપઞ્ચિતમિતિ નેહ પ્રસ્તૂયતે ।
પ્રકૃતાનાં તુ ભાગવતાનાં સાવિત્ર્યનુવચનાદિત્રયીસમ્બન્ધસ્ય સ્ફુટતરમુ પલબ્ધિર્ન તત્ત્યાગનિમિત્તવ્રાત્યત્વાદિસન્દેહં સહતે" ઇતિ ॥
ન્યા. પ. શ. 45 ચતુર્વિધં ચેદં પઞ્ચરાત્રમ્--- આગમસિદ્ધાન્તઃ, દિવ્યસિદ્ધાન્તઃ, તન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ, તત્રાન્તરસિદ્ધાન્તશ્ચેતિ ।
ચતુર્વિધં ચેદં વેદમૂલભૂતાંશસ્ય ઉપબૃંહણમ્; તદભિપ્રાયેણ હ્યુક્તં મહાભારતે--- "મહતો વેદવૃક્ષસ્ય મૂલભૂતો મહાનયમ્ ।
" ઇત્યાદિ ।

ચતુર્ણાં ચૈષાં લક્ષણાદિકં શ્રીપૌષ્કરાદિષુ ભગવતૈવ દર્શિતમ્ ।
યચ્ચ તેષુ ચતુર્ષુ સાધારણ્યાસાધારણ્યાર્ચોપસંહાર્યાનુપસંહાર્યાદિકં વક્તવ્યમ્, તત્ સર્વં શ્રીપાઞ્ચરાત્રરક્ષાસિદ્ધાન્તવ્યવસ્થાયાં સર્વપરામર્શેન સાધિતમસ્માભિરિતિ તત્રૈવ તદ્વિસ્તરઃ સાત્ત્વતધર્મગોપ્તુરનન્યૈરનુસન્ધેય ઇતિ નાત્ર પ્રબ્રૂમઃ ।
એવં સ્થિતે કેચિદ્ બાહ્લીકપ્રાયાઃ આગમબાહ્યાઃ શ્રીમદ્વૈખાનસપ્રામાણ્યે વિશેરતે ।
તત્ર તાવત્ કલ્પસૂત્રં નાપ્રમાણમ્, ઇતરવદેવ કલ્પસૂત્રત્વાત્, તત્કર્તુશ્ચ કલ્પસૂત્રકારત્વપ્રસિદ્ધેઃ, વેદાવિરુદ્ધત્વાત્, વૈદિકમન્ત્રૈરેવ સકલધર્મવિધાનાત્, સૂત્રાન્તરાણામપિ કુણ્ડસન્નિવેશલક્ષણાદિષુ ક્વચિત્ ક્વચિત્ તદુપજીવનાત્, વર્ણાશ્રમધર્માણામનુકૂલં નારાયણપરત્વપ્રતિપાદનાદેરપિ સત્ત્વમૂલત્વેન પ્રામાણ્યૈકહેતુત્વાત્, "હરિમેવ સ્મરેન્નિત્યં કર્મપૂર્વાપરેષ્વપિ ।
ધ્યાયેન્નારાયણં દેવં સ્નાનાદિષુ ચ કર્મસુ" ॥
ઇત્યાદિના શૌનકાદિભિરપિ તથૈવ વિધાનાત્, વંશપરમ્પરયા ચ વૈખાનસૈરધીયમાનતયા વિપ્લવસ્યાપ્યનવકાશત્વાત્ ।
અસ્તુ કિમપિ તત્, ઇદં તદિતિ કિં નિયાકમમિતિ ચેત્, ઇતરાનુપલમઃ તદુપલમ્ભશ્ચ, અન્યથા સર્વત્ર શ્રુતિસ્મૃત્યાદીનાં તથા તથા સંશયપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસ્ત્વિદમેવ તત્, પ્રમાણં ચ, તથાપિ ભાર્ગવાદિચતુષ્કસ્ય કથં પ્રામાણ્યમ્ ? ઇતિ ચેન્ન, ઉક્તોત્તરત્વાત્, મહર્ષિપ્રણીતત્વવેદાવિરુદ્ધત્વાદેઃ સમત્વાત્ ।
પઞ્ચરાત્રવિરોધોસ્તીતિ ચેન્ન, તત્ત્વે તદભાવાત્, કર્તવ્યક્રિયાદિભેદસ્યાપિ પ્રતિનિયતાધિકારિવિષયત્વેનૈવોપપત્તેઃ, કલ્પસૂત્રપ્રક્રિયાભેદવત્, આગમદિવ્યતન્ત્રતન્ત્રાન્તરરૂપપઞ્ચરાત્રાવાન્તરચતુષ્કક્રિયાદિવિભાગવચ્ચ ।
આશ્વમોધિકે શ્રીવૈષ્ણવધર્મશાસ્ત્રે દ્વિતયમપિ સમપ્રામાણ્યતયોપાત્તમ્ ।
દ્વયોરપિ પરસ્પરપ્રામાણ્યમ્ "વિષ્ણોસ્તન્ત્રં દ્વિધા પ્રોક્તમ્" ઇત્યાદિષુ વ્યઞ્જિતમ્ ।
પરસ્પરાક્ષેપવચનાનિ તુ ઇક્ષુભક્ષકૃતિચિકીર્ષુભિરસહિષ્ણુભિરુપક્ષિપ્તાનિ વા સ્વશાસ્ત્રપ્રશંસાર્થવાદરૂપાણિ વેતિ ન તતો વિરોધઃ ॥
ન્યા. પ. શ. 46 નનુ ભાર્ગવાદીનિ ન તાવત્ કલ્પસૂત્રાણિ, તથાનભ્યુપગમાત્, અપ્રસિદ્ધેઃ, અયુક્તેશ્ચ, ।
ન સ્મૃત્યન્તરાણિ, મન્વાદિષ્વપાઠાત્ તદ્વત્ તત્પ્રસિદ્ધ્યભાવાચ્ચાન ચ સ્વતન્ત્રતન્ત્રાન્તરાણિ, સાંખ્યયોગાદિસહપાઠાદર્શનાત્, વૈખાનસાનુવર્તનાચ્ચ ।
તત્ કતમાં વિધામવલમ્બ્યામીષાં પ્રામાણ્યમુચ્યતે ? ।
મન્વત્રિભાર્ગવાદિવત્ નારદીયાદિવચ્ચ ધર્મશાસ્ત્રતયૈવ તેષામપિ પ્રામાણ્યમ્, અષ્ટાદશાદિપરિગણનસ્ય ઉપલક્ષણતાયાઃ પ્રામાણિકૈરભ્યુપગમાત્ ।
સ્મૃત્યન્તરેષુ દેવોત્સવાદિપ્રપઞ્ચનં નાસ્તીતિ ચેત્, મા ભૂત્ પ્રપઞ્ચનમ્, સ્વરૂપં તાવદનુજ્ઞાતં તત્પ્રપઞ્ચપરાણામ્ ।
તથાપિ જીવાનામન્તતોન્યોન્યવૈષમ્યમાત્રસ્ય ચ સાર્વત્રિકત્વાન્નિકૃષ્ટાધિકારિકાણિ તાનીતિ ચેન્ન, તેષ્વન્યેષુ ચ બ્રાહ્મણ્યૈકપ્રધાનત્વવચતાત્, તથોપલબ્ધેશ્ચ ।
કથં તેષાં બ્રાહ્મણ્યમિતિ ચેત્, શાન્તં પાપમ્ ।
શ્રવસી પિદધીમહિ ।
તથાપિ વક્તવ્યમ્ ।
દૃશ્યન્તે હ્યેતે વંશપરમ્પરયા વેદમધીયાના વેખાનસસૂત્રોક્તવૈદિકસકલસંસ્કારશાલિનો વર્ણાશ્રમધર્મકર્મઠા ભગવદેકાન્તા બ્રાહ્મણાઃ ।
નૂનમમીષાં બ્રાહ્મણ્યૈકકારણેન ભાગવતત્વેનૈવ વિપરીતં બમ્ભ્રમીતિ બ્રાહ્મણગર્દભઃ; અન્યથા વૈખાનસકલ્પસ્યાપિ નિરધિકારિત્વેનાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
અસ્તુ તત્પ્રામાણ્યમ્; સન્તુ ચ દેશાન્તરે કાલાન્તરે વા તદધિકારિણઃ; અમી તુ કતમે ? ઇતિ ચેત્, દેશાન્તરાદાવપ્યેવં વક્તું શક્યત્વાત્; વિપરીતં વા કસ્માન્ન સ્યાત્ ?; એવં ચ સતિ સૂત્રાન્તરાદિષ્વપિ કઃ સમાશ્વાસઃ ? ।
વૈખાનસાનાં નિકૃષ્ટજાતિત્વવચનવિવાદાભ્યાં સન્દેહવિષયત્વમિતિચેત્, આપ્તગ્રન્થસ્થતાદૃશવચનાભાવાત્; ભાવેપ્યેતેષાં નિકૃષ્ટજાતિત્વે પ્રમાણાભાવાત્; આગમપ્રામાણ્યોક્તસાત્વતાદિસમાખ્યાનિર્વાહસમત્વાત્; ન હ્યનેકાર્થઃ શબ્દો નાસ્તિ, ન ચ શબ્દૈક્યાદર્થૈક્યમ્, શબ્દભેદેનાર્થભેદો વા; અન્યથા વિલીનં તૃતીયાશ્રમેણાપિ; વિવાદસ્ય તુભવાદૃશજિહ્વાસ્પન્દમાત્રાધીનસ્ય સૂત્રગોત્રાદાવપિ સુશકત્વાત્ ।
ઇતઃ પૂર્વં તાવન્નાસ્તીતિ ચેન્ન, અસ્યાપિ વિવાદસ્યાનાદિત્વાયોગાત્, તતઃ પૂર્વમભાવાત; તથા ચ ભવતો ભવિષ્યતો વા વિવાદસ્ય વિવાદત્વાવિશેષાત્ તતઃ પરં તેષામનાશ્વાસપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસ્માકં તાવત્ તેષુ સંશયો નાસ્તીતિ ચેત્, અસ્માકં વા કિમસ્ત્યમીષુ ? ।
ક્વ તર્હિ નિકૃષ્ટજાત્યન્તરમ્ ? ।
કિમસ્માસુ તન્ન્યાસીકૃતમ્ ?; યેનાસ્માભિઃ પ્રદર્શનીયમ્ ।
ન ચાસ્માભિરનન્તા દેશા દ્રષ્ટું શાક્યાઃ ।
સમ્ભવતિ ચોચ્છેદઃ, ઇદાનીં ક્ષત્રિયવૈશ્યમાહિષ્યાદિવત્ ।
તેષાં કેષાં ચિન્નામસામ્યમાત્રાદત્રાનુપ્રવેશઃ સંભવતીતિ ચેન્ન, કસ્યા અપિ શઙ્કાયાઃ સર્વત્ર સુલભત્વાત્; અસ્તિ ચ વર્ણિત્વભિક્ષુત્વાદીનાં સામ્યમન્યત્રાપિ ।
યશ્ચૈવમતિશઙ્કયા દૂયતે, સ તુ સ્વમાતાપિતૃચરિતાનવધારણેન સ્વબ્રાહ્મણ્યમપિ યથાર્હમતિશઙ્કેતેતિ જિતં લોકાયતેન ।
ઉક્તં ચ ભગવતા--- "અજ્ઞશ્ચાશ્રદ્ધધાનશ્ચ સંશયાત્મા વિનશ્યતિ ।
નાયં લોકોસ્તિ ન પરો ન સુખ સંશયાત્મનઃ" ॥
ઇતિ ।
તત્ સિદ્ધં વિશિષ્ટાધિકારિકં વેદાવિરુદ્ધં વૈખાનસાદિસ્મરણં પ્રમાણમિતિ ।
યચ્ચ ધર્મશાસ્ત્રાદિષુ અષ્ટાદશાદિપરિસંખ્યાનમ્, ન તદધિકસંખ્યાવ્યવચ્છેદપરમ્, અન્યેષામપિ શિષ્ટપરિગ્રહાદેરવિશિષ્ટત્વાત્, અનુક્તાંશદર્શનાદિના ઉપજીવ્યત્વાચ્ચેતિ ।
એવં સપરિકરો વેદઃ પ્રમાણમિતિ સિદ્ધમ્ ॥
"છન્દઃ પાદૌ શબ્દશાસ્ત્રં ન વક્ત્રં કલ્પઃ પાણી જ્યૌતિષં ચક્ષુષી ચ ।

શિક્ષા ઘ્રાણં શ્રોત્રમુક્તં નિરુક્તં વેદસ્યાઙ્ગાન્યાહુરેતાનિ ષટ્ ચ ॥
" એવં સપરિકરવેદાર્થતત્ત્વનિર્ણયવિષયા "અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસા" ઇત્યારભ્ય "અનાવૃત્તિઃ શબ્દાદનાવૃત્તિઃ શબ્દાત્ ઇત્યેવમન્તા વિંશતિલક્ષણી મીમાંસા ।
"તત્ર ચ સંહિતમેતચ્છરીરકં જૈમિનીયેન ષોડશલક્ષણેનેતિ શાસ્ત્રૈકત્વસિદ્ધિઃ" ઇતિ ભાષ્યોપાત્તો વૃત્તિગ્રન્થઃ ॥
ન્યા. પ. શ. 47 તત્ત્વરત્નાકરે ત્વેવમુક્તમ્--- "કર્મદેવતાબ્રહ્મગોચરા સા ત્રિધોદ્ભભૌ સૂત્રકારતઃ ।
જૈમિનેર્મુનેઃ કાશકૃત્સ્નતો બાદારયણાદિત્યતઃ ક્રમાત્" ॥
ઇતિ ।
અનયોર્દેવતાકાણ્ડસ્ય જૈમિનીયત્વકાશકૃત્સ્નીયત્વોક્તી તાદધીન્યાદિવિવક્ષય સમાનાર્થે ગમયિતવ્યે ।
તત્ર કર્મકાણ્ડાર્થમેવં સંજગૃહુઃ--- "ધર્મધીર્માનભેદાઙ્ગપ્રયુક્તિક્રમકર્તૃભિઃ ।
સાતિદેશવિશેષોહબાધતન્ત્રપ્રસક્તિભિઃ" ॥
ઇતિ ।
"વેદાર્થે ન્યાયચિન્ત્યે પ્રથમમવસિતં કર્મ તદ્દેવતા ચા- થાતઃ શારીરકાંશે નિરવધિકફલબ્રહ્મચિન્તા ત્વસૂત્રિ ।
તત્રાધ્યાયે પરસ્મિન્ સ્વયમુપનિષદામન્વયોસ્યાવિરોધો મોક્ષોપાયોથ મુક્તિર્વિષયવિષયિણૌ સિદ્ધસાધ્યૌ દ્વિકાર્થૌ ॥
" "તત્રાદ્યેત્યન્તગૂઢાવિશદવિશદતચ્છાયજીવાદિવાચઃ પશ્ચાત્સ્મૃત્યાદિકૈરક્ષતિરહિતહતિઃ કાર્યતાભ્રેન્દ્રિયાદેઃ ।
દોષાદોષૌ તૃતીયેપ્યવરપરગતૌ ભક્તિરઙ્ગાનિ ચાથો- પાસાનુષ્ઠાપ્રભાવોત્ક્રમસરણિફલાન્યન્તિમે ચિન્તિતાનિ ॥
" વિચારાત્ પૂર્વમેવાત્ર પ્રાપ્તમધ્યયનં વિધેઃ ।
અતોનધીતવેદસ્ય વિચારઃ શાસ્ત્રબાધિતઃ ॥
ક્રમો વિંશતિલક્ષણ્યા ન વૈધઃ કિન્તુ યૌક્તિકઃ ।
અતો વ્યુત્ક્રમચિન્તાયામનૌચિત્યં પ્રશિષ્યતે ॥
ન્યા. પ. શ. 48 એવં વિંશતિલક્ષણીશ્રવણમનનાભ્યાં સુપ્રતિષ્ઠિતસમસ્તશાસ્ત્રાર્થસ્ય મોક્ષસાધનતયા વિધેયં નિદિધ્યાસનં ન વાક્યાર્થજ્ઞાનમાત્રમ્, તસ્ય રાગપ્રાપ્તશ્રવણાદિસિદ્ધત્વાત્ ।
અત એવ ચ તસ્મિન્ વિશેષે વેદનાદિસામાન્યશબ્દપર્યવસાનમ્ ।
ન ચ નિદિધ્યાસનાદિકં નિષિદ્ધમ્, વરણીયત્વમેવ વિહિતમિતિ વાચ્યમ્; સ્વતન્ત્રાન્યકર્તૃકવરણકર્મીભાવસ્યાપુરુષતન્ત્રેત્વેનાવિધેયત્વાત્ ।
અતસ્તદ્ધેતુના પ્રીતિરૂપત્વેન ઉપાસનમેવ વિશિષ્યતે;તથા સતિ "ભક્ત્યા ત્વનન્યયા" ઇતિ સ્મૃત્યવિરોધશ્ચ ।
તદેવ ચ નિદિધ્યાસનં પ્રીતિરૂપં પ્રકરણવિશેષાત્ સમાધિઃ ।
ચ ચાષ્ટાઙ્ગઃ શાસ્ત્રેષુ શિષ્યતે ।
તાવતિ ચ પાતઞ્જલપ્રામાણ્યમપિ ।
આગમશીલનં ચ આફલાન્માત્રયા અનુવર્તનીયમ્ ।
સ્મરન્તિ ચ--- "સ્વાધ્યાયાદ્યોગમાસીત યોગાત્ સ્વાધ્યાયમાવિશેત્ ।
સ્વાધ્યાયયોગસંપત્ત્યા પરમાત્મા પ્રકાશતે" ॥
ઇતિ ।
યત્ પુનઃ શ્રૂયતે--- "ગ્રન્થમભ્યસ્ય મેધાવી જ્ઞાનવિજ્ઞાનતત્પરઃ ।
પલાલમિમ ધાન્યાર્થી ત્યજેદ્ ગ્રન્થમશેષતઃ" ॥
ઇતિ, તત્ કોશત્યાગાભિપ્રાયમ્; ન ચ સાદરપટુસંસ્કારપ્રચયસંસિદ્ધમેધાસંપદઃ પુરુષસ્ય કોશેન કિઞ્ચિત્ સાદ્ધ્યમ્ ।
મેધાવીતિ ચ વિશેષ્વતે ।
"ધીર્ધારણાવતી મેધા" ઇતિ ચ નૈઘણ્ટુકાઃ ।
અધીમહે ચ-- "મેધામનીષે મા વિશતાં સમીચીન ભૂતસ્ય ભવ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ" ઇતિ ।
યદ્ધા મુક્તપ્રાયાત્યન્તનિષ્પન્નયોગપુરુષવિષયમેતત્; ન હિ તસ્ય શાસ્ત્રેણ જ્ઞાતવ્યં તદાનીમસ્તિ, સાક્ષાત્કૃતસમસ્તતત્ત્વાર્થત્વાત્ ।
યત્તુ સ્મર્યતે--- શાસ્ત્રજ્ઞાનં બહુક્લેશં બુદ્ધેશ્ચલનકારણમ્ ।
ઉપદેશાદ્ધરિં બુદ્ધ્વા વિરમેત્ સર્વકર્મસુ" ॥
ઇતિ, ઇદં તુ તીવ્રસંવેગિનામલસાસ્તિકાનાં ચ ગ્રાહ્મમ્; બુદ્ધિચલનહેતૂનામસચ્છાસ્ત્રાણાં ત્યાગાર્થં વા; તદા વિશેષણસાફલ્યમ્; ધર્મવિદ્યાસ્થાનેષ્વપિ હિ બહિર્દલેષ્વતિસંરમ્ભો મુમુક્ષોરપોદ્યતે--- "ન શબ્દશાસ્ત્રાભિરતસ્ય મોક્ષો ન ચૈવ રમ્યાવસથપ્રિયસ્ય ।
ન ભોજનાચ્છાદનતત્પરસ્ય ન લોકચિત્તગ્રહણે રતસ્ય" ॥

ઇતિ, તત્ શાબ્દં પ્રમેયતત્ત્વમધિજિગમિષતાં પ્રમાણેષુ સારમ્, તદભાવે પુંસઃ પશુભિઃ સમત્વપ્રસઙ્ગાત્ ઇતિ ॥
યસ્યાજ્ઞા નિગમૈકહર્મ્યવલભીવાસ્તવ્યપારાવતી યદ્ભ્રૂલાસ્યવશંવદા વિધિશિવસ્વસ્થાનસુસ્થાસિકા ।
યઃ સર્વત્ર યથાપુરં વિતનુતે નામાનિ વિશ્વાકૃતિ- ર્નિત્યં નઃ પ્રતિભાતુ સર્વવચસાં નિષ્ઠા સ નારાયણઃ ॥
ઇતિ શ્રીકવિતાર્કિકસિંહસ્ય સર્વતન્ત્રસ્વતન્ત્રસ્ય શ્રીમદ્વેઙ્કટનાથસ્ય વેદાન્તાનચાર્યસ્ય કૃતિષુન્યાયપરિશુદ્ધૌ શબ્દાધ્યાયે દ્વિતીયમાહ્નિકમ્ ॥
સમાપ્તશ્ચ તૃતીયોધ્યાયઃ ॥
॥ સ્મૃત્યધ્યાયઃ ॥
॥ પ્રથમમાહ્નિકમ્ ॥
ન્યા. પ. શ. 49 અથ સ્મૃતિર્નિરૂપ્યતે--- સંસ્કારમાત્રજં જ્ઞાનં સ્મૃતિઃ, ઇતિ તલ્લક્ષણમ્ ।
નનુ સ્મૃતિર્ન પ્રમાણમ્, અવિદ્યમાનવિષયત્વાત્, અનનુભૂતિત્વાત્, ભ્રમસમ્ભવોચ્ચેતિ ચેન્ન, સ્મૃતિમાત્રાપ્રામાણ્યસ્ય પ્રથમાહ્નિક્રે પ્રતિક્ષિપ્તત્વાત્, અવાધિતબાહ્યાર્થદર્શનાત્, અતીતાનાગતવિષયાનુમાનાદિબાધપ્રસઙ્ગાત્, સર્વલોકવિરોધાત્, અનનુભૂતે અર્થાન્તરેપિ સ્મૃતિપ્રસઙ્ગાત્, સ્મૃતેરપિ સ્વપ્રકાશત્વેપિ વેદ્યાકારે સંસ્કારાદિસાપેક્ષત્વાત્ ।
ન ચ પૂર્વાનુભવપુરસ્કારેણૈવ ગ્રહણાદપ્રામાણ્યમિતિ ચેન્ન, સ્મૃતિપ્રમોષે તદભાવાત્, પ્રમાણતયા સંમતાયાં પ્રત્યભિજ્ઞાયાં ભાવાચ્ચ ।
પરતન્ત્રત્વાદપ્રમાણ્યમિતિ ચેન્ન, સ્વહેતુપારતન્ત્ર્યમાત્રસ્ય સાર્વત્રિકત્વાત્, અનુભવમૂલત્વસ્ય પ્રમાણમૂલત્વસ્ય ચ સવિકલ્પકાદિભિરનૈકાન્તિકત્વાત્, સંસ્કારમાત્રજન્યત્વસ્યાસાધારણત્વાત્, સ્વવિષયપ્રકાશવ્યવહારયોસ્તુ સ્મૃતેરપિ સ્વતન્ત્રત્વાત્ ।
ઇચ્છાદિવદ્વિષયનિયમેપિ પારતન્ત્ર્યમસ્તીતિ ચેન્ન, તદ્વદેવાજ્ઞાનત્વપ્રસઙ્ગાત્; જ્ઞાનમેવ હિ સ્વતો વિષયપ્રવણમિચ્છસિ; અત એવ હિ નિત્યયોરપિ રિશ્વરચિકીર્ષાપ્રયત્નયોર્વિષય નિયમાય જ્ઞાનાપેક્ષાં બ્રૂષે ।
ઇચ્છાદીનામપિ સ્વતો વિષયપ્રાવણ્યં જ્ઞાનત્વં ચાસ્માભિઃ સ્વીકૃતમ્ ।
નનુ સંસ્કારવદિતિ ચેન્ન, તસ્યાપિ સ્વહેતુસમાનવિષયજ્ઞાનોત્પાદનશક્તસ્વભાવત્વાત્ ।
અતો હેતુનિયતવિષયત્વમેવ ફલિતમ્ ।
તચ્ચ અનુભવેપિ સમમ્ ।
તથા ચ સમાનવિષયાનુભવજન્યત્વતદભાવાભ્યાં સ્મૃત્યનુભવયોઃ પારતન્ત્ર્યસ્વાતન્ત્ર્યવ્યવહારો મન્દાનામ્ ।
સ્વપ્રામાણ્યનિર્ણયાદાવપિ નાનુભવાપેક્ષત્વનિર્બન્ધઃ, સ્વવિષયપ્રકાશનબાધવિરહાદિભિસતત્સિદ્ધેઃ, ગૃહીતમાત્રગ્રાહિત્વસ્યાસાધારણત્વાત્ ।
પ્રાભાકરાણામનુમાનાદૌ નૈયાયિકાદીનાં ધારાવાહિકાદૌ યોગસિદ્ધસર્વજ્ઞવાદિનાં દ્વિતીયયોગપ્રત્યક્ષાદૌ કેષાઞ્ચિદીશ્વરવાદિનામનિત્યેશ્વરજ્ઞાને ચ વ્યભિચારાચ્ચ ।
નિષ્પ્રયોજનત્વાદપ્રામાણ્યમિતિ ચેન્ન, તૃણાદિવિષયપ્રત્નયક્ષાદિનાનૈકાન્ત્યાત્, અસિદ્ધેશ્ચ;સ્મૃત્યૈવ હિ જગતાં કૃતાકૃતપ્રત્યવેક્ષણાદિસિદ્ધિઃ; સ્મૃત્યૈવ હિ શબ્દાનુમાનયોઃ પ્રવૃતિઃ; પરભક્ત્યાદિનિષ્પત્તિશ્ચ ।
પૂર્વાનુભુવસ્યૈવ તાનિપ્રયોજનાનીતિચેત્, સર્વજગદાદિકારણસ્ય બ્રહ્મસંકલ્પસ્યૈવ કિં ન સ્યુઃ ? ।
એવં ચાનુભવસ્યાપિ ન તત્સિદ્ધિઃ, તત્કારણસ્યેતિ વક્તું શક્યત્વાત્ ।
યદુક્તં પ્રજ્ઞાપરિત્રાણે--- "જ્ઞાતાત્મજ્ઞાનરૂપત્વાત્ સ્વપ્રમેયપ્રહાણતઃ ।
વિષયાવ્યભિચારિત્વેપ્યપ્રામાણ્યં સ્મૃતેર્મતમ્" ॥
ઇત્યાદિ, તદપ્યનેન પરિહૃતમ્ ।
પ્રમાણવ્યવહારાભાવાદપ્રામાણ્યમિતિ ચેન્ન, પામરવ્યવદ્વારાભાવસ્યાનૈકાન્તિકત્વાત્, એવં પરીક્ષકવ્યવહાર ભાવસ્યાપિ; વિગીતત્વાચ્ચ; સર્વપરીક્ષકવ્યવહારાભાવસ્ય ચાસિદ્ધેઃ; માનમનોહરાદૌ વાગીશ્વરાદિભિસ્તપ્રામાણ્યસ્યોક્તત્વાત્, કતિપયપરીક્ષકવ્યહારાભાવસ્ય ચાતિપ્રસઞ્જકત્વાત્, અક્ષપાદાદિવ્યહારાવ્યવહારયોર્બૃહસ્પત્યાદિવ્યવહારવદસ્માભિર્નાતીવાદરણાત્, ઇન્દ્રપાણિન્યાદીનાં તુ સર્વસંપ્રતિપત્તેરબાધાચ્ચાદરાત્, પારાશર્યાદીનાં પ્રમાણપરિગણનાનધિકૃતત્વેન તદનુક્તેરપ્રયોજકત્વાત્, આગમઃ પ્રમાણમિત્યપિ વ્યવહારાભાવાત્ ।
"પ્રત્યક્ષં ચાનુમાનં ચ શાસ્ત્રં ચ વિવિધાગમમ્ ।
ઇત્યાદિષુ ચ પ્રત્યક્ષાદિમૂલસ્મૃતેઃ પ્રત્યક્ષાદિસમાનચર્ચત્વેન પૃથગ્વ્યવહારાભાવોપપત્તેઃ ।
પ્રમાણહેતુકા સ્મૃતિઃ પ્રમાણમેવ, અવિસંવાદાત્, ઇતિ ।
ઉક્તં ચ ન્યાયતત્ત્વે સ્મૃત્યુદાસીનભેદકે ચતુર્થેધિકરણે--- "અપ્રમાણમૂલત્વં તુ ઉભયોરપિ નાસ્તિ, વ્યભિચારાભાવેનાનધિગતાર્થં પ્રમાણમિતિ વિશેષણસ્યાયુક્તત્વાત્ ।
પ્રમિતે પ્રમિત્યનુપપત્તિઃ ક્વ દૃષ્ટા ? ।
સ્મૃતૌ ચેત્, પ્રતિજ્ઞૈવ દૃષ્ટાન્તઃ સ્યાત્; જ્ઞાનાન્તરે ચેન્ન નુજાનામિ" ઇત્યાદિ ।
તત્ત્વરત્નાકરે ચ--- "યથાર્થનિશ્ચયો માનં તદ્ધેતુશ્ચેતિ સૂરયઃ ।
નાતિવ્યાપ્તિઃ સ્મૃતૌ વ્યાપ્તિર્યથાર્થેન હિ સા પ્રમા" ॥
ઇત્યુક્ત્વા અસ્યોત્તરાર્ધવિવરણેપ્યુક્તમ્--- "અનુભૂતવિષયાસંપ્રમોષઃ સ્મૃતિઃ; યથા---સ ઘટ અતિ ।
નનુ તામપિ વ્યાપ્નોતિ લક્ષણમ્ય ; સત્યમ્; તદ્વ્યાપ્તૌ નાતિવ્યાપ્તિઃ, તસ્યાપિ લક્ષ્યપક્ષે નિક્ષેપાત્ ।
"લક્ષ્યાલક્ષ્યે અનાલક્ષ્ય ક્ષિપ્યતે લક્ષણં કથમ્ ।
લોકધીવ્યવહારં હિ લક્ષ્યાલક્ષ્યાવધિ વિદુઃ" ॥
ઇત્યાદિ ।
યત્તુ--- "અનુભવઃ પ્રમાણમ્ ।

સ્મૃતિવ્યતિરિક્તં જ્ઞાનમનુભવઃ" ઇત્યાદિના સ્મૃતેરપ્રામાણ્યમુક્તમિવ શ્રીવિષ્ણુચિત્તૈઃ, તન્નૂનં પરમતાન્વારોહેણ ।
અત એવ હિ તૈઃ સ્વતઃ પ્રામાણ્યનિર્ણયદશાયામન્યથા વ્યવહૃતમ્ ।
તથાહિ--- "તસ્માત્ સિદ્ધમેતત્ પ્રમાણાનાં યથાર્થત્વલક્ષણં પ્રામાણ્યં ગુણજ્ઞાનાનપેક્ષાત્ સ્વપ્રમાણાદેવાવસીયતે, સ્વકીયાત્ કારણાદેવ જ્ઞાયત ઇતિ ચ" ઇતિ ।
તથા "અર્થતથાત્વં ગુણસંવાદજ્ઞાનાનપેક્ષજ્ઞપ્તિ, તદભાવેપિ જ્ઞાયમાનત્વાત્" ઇત્યાદૌ ।
"ન ચ હેતોરસિદ્ધત્વમ્; તથાહિ--- રજતજ્ઞાનસ્યાર્થતથાત્વં નામ રજતવિષયત્વમ્; તચ્ચાસતિ બાધકે રજતગ્રાહિણૈવ જ્ઞાનેનાવગમ્યતે" ઇત્યાદિ ।
અતો યથાવસ્થિતવસ્તુનિશ્ચયાત્મકત્વમેવ પ્રામાણ્યં પ્રમાણજ્ઞાનાનામાત્મીયાત્ કારણાજ્જ્ઞાયતે, ન ગુણસંવાદજ્ઞાનમપેક્ષતે, ઇતિ ।
તથા પ્રમાણાનાં યથાવસ્થિતવસ્તુનિશ્ચયાત્મકત્વમેવ પ્રામાણ્યમ્ ।
તદાભાસયુક્તયઃ પૂર્વપક્ષિણોચ્યન્તે ।
સિદ્ધાન્તેપિ વિવેકપ્રદર્શનમેવેતિ ।
યદિ ચાનુભવ એવ પ્રમાણમ્, તન્ન યુક્તમુપયુક્તં વા ।
ન ચ સર્વમનુભવં પ્રમાણતયા વ્યવહરન્તિ, પીતશઙ્ખભ્રમાદિષ્વદર્શનાત્; નાપિ સર્વાં સ્મૃતિમપ્રમાણતયા, પ્રમાણમૂલસ્મૃતિષુ તદભાવાત્ ।
"અગૃહીતગ્રહણશક્તં પ્રમાણમ્" ઇતિ વરદવિષ્ણુમિશ્રોક્તિરપિ પરમતાન્વારોહેણ નેતવ્યા ।
યત્તુ આગમપ્રામાણ્યે પ્રોક્તમ્--- "પ્રમાણાન્તરદૃષ્ટાર્થવિષયવ્યાપિશેમુષી ।
પ્રમાણમેવ તત્પૂર્વં ન ચેત્ સ્વાર્થં વિગાહતે" ॥
ઇતિ, ઇદમપ્યનુવાદવાક્યસ્યાન્યપરતયા સ્વાર્થપ્રામાણ્યવ્યવચ્છેદાર્થમ્; અન્યથા સ્મૃતિપ્રમોષે પ્રમુષિતતદંશે પૂર્વાનુભવપુરસ્કારેણ સ્વાર્થાવગાહનાસિદ્ધેઃ કથં તત્ર સ્મૃતિત્વનિબન્ધનમપ્રામાણ્યં ભવિષ્યતિ ? ॥
ન્યા. પ. શ. 50 યત્તુ ભાષ્યે સન્માત્રગ્રાહિપ્રત્યક્ષનિરાકરણદશાયામુક્તમ્-- "અશ્વે હસ્તિનિ ચ સંવેદનયોરેકવિષયત્વેનોપરિતનસ્ય ગૃહીતગ્રાહિત્વાદ્ વિશેષાભાવાચ્ચ સ્મૃતિવૈલક્ષણ્યં ન સ્યાત્" ઇતિ, ન તત્ર સ્મૃતેરપ્રામાણ્યં સૂચિતમ્, પ્રકારાન્તરેણાપિ વૈલક્ષણ્યસિદ્ધેઃ, તદપેક્ષયા ચ પ્રસઙ્ગોપપત્તેઃ ।
યચ્ચાપરં ભાષ્યમ્--- "ઇન્દ્રિયજન્મનઃ પ્રત્યક્ષસ્ય હ્યેષ સ્વભાવનિયમઃ, યત્ સ્વસમકાલવર્તિનઃ પદાર્થસ્ય ગ્રાહકત્વમ્, ન તુ સર્વેષાં જ્ઞાનાનાં પ્રમાણાનાં ચ, સ્મરણાનુમાનાગમયોગિપ્રત્યક્ષાદિષુ કાલાન્તરવર્તિનોપિ ગ્રહણદર્શનાત્" ઇત્યાદિ, તત્રાપિ પરસ્યાનિષ્ટપ્રસઙ્ગાય તદભિપ્રાયાનુધાવનેન વિભજ્યોદાહરણં યુક્તમ્ ।
યચ્ચ શાસ્ત્રયોન્યધિકરણે ભાષિતમ્--- "ભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજન્મનસ્તસ્ય વિશદાવભાસત્વેપિ પૂર્વાનુભૂતવિષયસ્મૃતિમાત્રત્વાન્ન પ્રામાણ્યમિતિ કુતઃ પ્રત્યક્ષતા ?" ઇતિ, ઇદમપિ ન સાક્ષાત્ સિદ્ધાન્તસ્થમ્; ન ચ યાથાર્થ્યં તત્ર પ્રતિક્ષિપ્તમ્ ।
એવમન્યદપિ ભાવ્યમ્ ।
સ્મૃત્યપ્રામાણ્યવાદિનોપિ વૈશેષિકાસ્તાં યથાર્થ્યાદ્વિદ્યાકોટૌ પઠન્તિ ।
તત એવ ચ તદેકદેશિભિરપિ તત્પ્રામાણ્યં સ્વીકૃતમ્, ઇતિ ॥
ઇતિ શ્રીકવિતાર્કિકસિંહસ્ય સર્વતન્ત્રસ્વતન્ત્રસ્ય શ્રીમદ્વેઙ્કટનાથસ્ય વેદાન્તાચાર્યસ્ય કૃતિષુ ન્યાયપરિશુદ્ધૌ સ્મૃત્યધ્યાયે પ્રથમમાહ્નિકમ્ ॥
॥ સ્મૃત્યધ્યાયઃ ॥
॥ દ્વિતીયમાહ્નિકમ્ ॥
ન્યા. પ. શ. 51 એવં તાવદ્વિવેચિતં પ્રમાણમ્ ।
ચાર્વાકાસ્તુ પ્રત્યક્ષમેકં પ્રમાણમિત્યાહુઃ ।
તેષ્વેવ કેચિત્ અનુમાનસ્ય પ્રત્યક્ષેન્તર્ભાવમિચ્છન્તિ; કેચિત્તુ અપ્રામાણ્યમ્; પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ કાણાદાઃ સૌગતાશ્ચ ।
તત્ર પૂર્વે શબ્દસ્યાનુમાનેન્તર્ભાવમાહુઃ; પરે તુ કેચિત્ અન્તર્ભાવમ્; કેચિદપ્રામાણ્યમ્; તે ચાગમં ચ સાંખ્યાઃ, ભૂષણમતાનુવર્તિનશ્ચ ।
તત્ર વેદસ્યાનાદિત્વં પૂર્વે પરિજગૃહુઃ; ઉત્તરે ત્વીશ્વરસૃષ્ટતામ્; તાનિ ચ સ્મૃતિં ચ વૈશેષિકૈકદેશિનોસ્મત્સિદ્ધાન્તૈકદેશિનશ્ચ; તાન્યેવ સાર્થાપત્તિકાનિ પ્રાભાકરાઃ; અનુપલબ્ધિષષ્ઠાનિ તાન્યેવ તૌતાતિતાઃ, તત્પ્રલોભનરુચયો માયાવાદિનશ્ચ; તાન્યેવ સંભવતિહ્યયુક્તાનિ પુરાણશરણાઃ ।
અદ્યતનપ્રમાણપરિગ્રહોપલમ્ભપ્રક્રિયેયમ્ ।
અનન્તે પૂર્વાપરકાલે કઃ કિમઙ્ગીકુર્યાત્, કિં વા બહિષ્કુર્યાત્, ઇતિ કો જાનાત્યન્યત્ર કલ્પસાક્ષાત્કારિણસ્તસ્માદેકસ્માદ્દેવાત્ ।
ઇહ ચ ન્યૂનવાદિનસ્તદવસરે નિરસ્તાઃ ।
અધિકતયા પરાભિમતાનાં તુ અર્ન્તભાવો વક્તવ્યઃ ।
તત્ર યથા પ્રત્યભિજ્ઞાદીનાં પ્રત્યક્ષાદિષ્વેવ નિવેશ ઇષ્યતે, એવમન્યેષામપિ ।
પ્રત્યભિજ્ઞા તાવત્ ગ્રહણાત્મિકૈવેત્યેકે; તથાહિ--- "પ્રત્યભિજ્ઞાયામપિ સ્મૃતિરનુભવ ઇત્યંશભેદોસ્તિ ચેત્" ઇત્યાશઙ્ક્ય પ્રત્યુક્તં શ્રીવિષ્ણુચિત્તૈઃ--- "યદિ વિષયભેદઃ, તદા અંશભેદઃ સંભવેત્; ઐક્યમેવ હિ નિરંશં પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યક્ષવિષયઃ ।
કથં સંસ્કારઃઅપરોક્ષધીજનકઃ ઇતિ ચેત્, ન, ચક્ષુરાદીન્દ્રિયસહકૃતસ્ય સંસ્કારસ્ય જ્ઞાતુરૈક્યાત્ તદિદમિત્યપરોક્ષધીહેતુત્વોપપત્તેઃ ।
અપરોક્ષાર્થૈક્યસાધિકા ।
સા પ્રત્યભિજ્ઞા સોયં વૈ પુમાનિત્યેવમાત્મિકા ।
સંસ્કારમાત્રજન્યત્વાન્ન સ્મૃતિર્માનમેવ તત્" ॥
ઇતિ ।

દીપે ચ ઽઅનુસ્મૃતેશ્ચઽ ઇતિ સૂત્રે ભાષિતમ્- "પ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ચ ન પટાદેઃ ક્ષણિકત્વમ્; તદેવેદમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે; પ્રત્યભિજ્ઞા હિ નામાતીતવર્તમાનકાલવર્ત્યેકવસ્તુવિષયમેકં પ્રત્યક્ષજ્ઞાનમ્ ।
તસ્ય કાલદ્વયસમ્બન્ધાવિશિષ્ટમેકમેવ વસ્તુ વિષયઃ ।
ન ચ તદિત્યંશઃ સ્મરણમ્, ઇદમંશશ્ચ ગ્રહણમ્, અતીતસમ્બન્ધિનીન્દ્રિયસંપ્રયોગાભાવાત્ ઇતિ વાચ્યમ્, તદિદમિતિ સામાનાધિકરણ્યેન ગ્રહણસ્યૈકત્વસ્ફુરણાત્ ।
પૂર્વાનુભવજનિતસંસ્કારસચિવેન્દ્રિયસંપ્રયોગયુક્તસ્ય પુરુષસ્ય તથા ગ્રહણમુપપદ્યત એવ; અન્વયવ્યતિરેકાધીનં હિ સર્વત્ર સામગ્રીપરિકલ્પનમ્" ઇતિ ।
અન્યે તુ અત્ર ધીભેદબાદ્ધ્યપરિહારૌ મત્વા તદિદમંશયોસ્તદંશે સંસ્કારાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનદર્શનાત્ પરોક્ષરૂપતયા ઇદમંશે ચ પત્યક્ષરૂપતયા ચોભયાત્મકત્વમાહુઃ ।
તન્મતે સંસ્કારાધીનપ્રકાશા સ્મૃતિરિતિ લક્ષણમ્, અપરોક્ષજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્, ઉભયલક્ષણયોગાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાયામુભયાત્મકત્વમ્, ઇતિ ।
અભ્યુપગન્તવ્યં ચાસ્મત્સિદ્ધાન્તિભિઃ સર્વૈઃ પ્રત્યક્ષેતરજ્ઞાનાનાં પરોક્ષાપરોક્ષરૂપત્વમ્, સ્વયંપ્રકાશત્વાત્, સર્વજ્ઞાનાનાં વેદ્યેતરાંશાપેક્ષયા ચ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
ઉક્તં ચેદં શ્રીવિષ્ણુચિત્તૈરપિ --- "સ્વપ્રકાશકં વિષયપ્રકાશકં ચૈકમેવ જ્ઞાનમ્; તત્ર સ્મૃત્રિરનુભૂતિરિતિ કુતો ભેદઃ ?" ઇતિ પરિચોદ્ય, "પ્રકાશમાનભેદાત્, ઇતિ બ્રૂમઃ; યથા--- ગૌરયમિત્યેકસ્મિન્નેવ જ્ઞાને પ્રકારિપ્રકારવિષયભેદેન જ્ઞાનાંશભેદઃ; યથા--- ગૌરયમિત્યેકસ્મિન્નેવ જ્ઞાને પ્રકારિપ્રકારવિષયભેદેન જ્ઞાનાંશભેદઃ; યથા ચ ઘટપટાવિત્યેકસ્મિન્નેવ જ્ઞાનેંશભેદઃ; યથા વા પરાભ્યુપગતભ્રમજ્ઞાનેષ્વધિષ્ઠાનાંશે પ્રામાણ્યમ્, ઇતરત્રાપ્રામાણ્યં ચ" ઇતિ પરિહારાત્; તથા "સ્મૃતેઃ સ્વપ્રકાશાંશોપિ સંસ્કારમાત્રજ એવ, ઇન્દ્રિયાદિપ્રતિનિયતકારણાન્તરાભાવાત્" ઇતિ પરિચોદ્ય "નૈવમ્, જ્ઞાનાનાં પ્રકાશમાનત્વસ્ય સ્વાભાવિકત્વાત્" ઇતિ પરિહારાચ્ચ ।
તસ્માત્ સર્વત્ર વિષયાપેક્ષયૈવ અપરોક્ષત્વાનુમિતિત્વસ્મૃતિત્વાદિવિભાગઃ ।
જાતિસંકરાસંકરાદિ તુ દર્શનાદર્શનાભ્યાં વ્યવસ્થાપ્યમ્, ઔપાધિકસંકરાદિવચ્ચ ।
તદેવમુભયાત્મકત્વોપપત્તેઃ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્યુભયાત્મિકા ઇતિ ॥
ન્યા. પ. શ. 52 પ્રત્યભિજ્ઞાપ્યભિજ્ઞાવત્ ત્રિધા ચાક્ષાદિભેદતઃ ।
તત્તત્સંસ્કારસંભેદમૂલત્વાન્નવધા ભવેત્ ॥
પ્રત્યક્ષતોક્તિર્દીપાદૌ પ્રદર્શનપરેષ્યતામ્ ।
ન હિ લિઙ્ગાદિભિઃ સોયમિતિ જ્ઞાનં ન જાયતે ॥
શબ્દજં પ્રત્યભિજ્ઞાનમુપજીવ્ય પ્રવર્તતે ।
શાખાન્તરાધિકરણન્યાયશ્ચ ક્રતુવિદ્યયોઃ ॥
દીપાદિષ્વિવ સર્વત્ર બાધકાદેરસંભવાત્ ।
વિગીતં પ્રત્યભિજ્ઞાનં પ્રમાણં સવિકલ્પવત્ ॥
કરણાકરણાદીનાં કાલભેદાદ્યુપાધિતઃ ।
અવિરોધાન્ન બીજાદૌ શક્યતે ભેદકલ્પનમ્ ॥
અન્યથા દેશભેદેન કરણાકરણાદિભિઃ ।
એકં જગતિ નૈવ સ્યાદિતિ સ્યાત્ સર્વશૂન્યતા ॥
તસ્માદ્ વિરુદ્ધસંસ્પૃષ્ટવિષયપ્રત્યભિજ્ઞયા ।
સ્થિરત્વમાત્મનાં સિદ્ધં બાહ્યાનામપિ વાસ્તવમ્ ॥
ન્યા. પ. શ. 53 પ્રતિસન્ધાનમપ્યાત્મગોચરં પ્રત્યભિજ્ઞાવિશેષ એવ; યોહમદ્રાક્ષં સ એવ સ્પૃશામિ, ઇત્યેવમાદિરૂપત્વાત્ ।
પ્રતિસન્ધિરર્થદ્વયવિષયૈકબુદ્ધિરિત્યેકે ।
તત્રાપિ પૃથગનુભૂતાનેકાર્થગોચરૈકકર્તૃકૈકબુદ્ધિરિતિ પૂરણીયમ્, ઇતિ ।
સંવાદો નામ જ્ઞાનજાત્યન્તરમ્, ઇતિ કેચિત્; તદયુક્તમ્, સંખ્યાન્તરાસંભવાત્ ।
યત્તુ વરદવિષ્ણુમિશ્રૈરુક્તમ્--- "ગૃહીતાર્થવિષયં શબ્દકારણકં જ્ઞાનં સંવાદઃ" ઇતિ, તદપિ શાબ્દાવાન્તરભેદે સંજ્ઞાવિશેષનિવેશમાત્રપરમ્;"ન હિ ગૃહીતાર્થવિષયત્વે શબ્દશક્તિપ્રસૂતત્વમપૈતિ; ગૃહીતમાત્રગોચરપ્રમાણાન્તરેપિ તદન્યત્વપ્રસઙ્ગાત્; ભવતિ હિ પર્વતોયમગ્નિમાનિતિ શબ્દશ્રવણાનન્તરં ધૂમં પરામૃશતોપિ તાદૃશી બુદ્ધિઃ ।
તથા દ્વિતીયયોગિપ્રત્યક્ષાદાવપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અનપેક્ષિતત્વાદિકમપિ શ્રુતવિષયાનુમાનાદૌ સમમ્ ।
ન ચાપેક્ષાયુક્તં પ્રામાણ્યં ભેદોભેદો વા, તૃણાદિપ્રત્યક્ષસ્યાપિ તથા પ્રસઙ્ગાત્" ઇત્યુક્તમ્ ।
કિમર્થં તર્હિ વેદાનાં વેદાન્તાનાં ચાપ્રાપ્તવિષયત્વં સમર્થ્યતે ? ઇતિ ચેત્, અતથાપ્રાપ્તૌ સાક્ષાદપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્; તથાપ્રાપ્તાવપિ અનપેક્ષિતતયા પ્રેક્ષાવદ્ભિર્નિરર્થકપ્રયાસભીરુભિસ્ત્યાજ્યત્વાપાતેન ફલતોપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્, ઇતિ પશ્ય ॥
ન્યા. પ. શ. 54 ઉપમાનમપિ યદિ ગૃહ્યમાણપદાર્થગતસાદૃશ્યવિજ્ઞાનાત્ સ્મર્યમાણપદાર્થગતસાદૃશ્યવિજ્ઞાનમ્, તદા સ્મૃતિઃ, તત્તદ્વસ્તુસંસ્થાનવિશેષાદ્યતિરિક્તસ્ય સાદૃશ્યસ્યાભાવાત્, તસ્ય ચ પૂર્વદૃષ્ટત્વાત્, સ્મર્યમાણત્વાચ્ચ ।
વ્યવહારોપ્યસ્ત્વપૂર્વઃ તત્તદ્વ્યવહારવત્ પ્રતિસમ્બન્ધવિશેષપરામર્શોપાધિકઃ ।
યદ્વા યો યત્સદૃશઃ, સ તદ્ગતસાદૃશ્યપ્રતિયોગી; યથા---મિથઃ સ્વહસ્તૌ, ઇતિ વ્યાપ્તિસિદ્ધૌ ગૌરેતત્સદૃશઃ, એતદ્ગતસાદૃશ્યપ્રતિયોગિત્વાત્, ઇત્યનુમાનાત્ સ્મર્યમાણગતસાદૃશ્યાસિદ્ધિઃ; અન્યથા ગૃહ્યમાણગતવૈસાદૃશ્યજ્ઞાનાત્ સ્મર્યમાણગતવૈસાદૃશ્યપ્રતીતિરપિ માનાન્તરં સ્યાત્ ।
સા ચેત્ અર્થાપત્તિઃ, સાદૃશ્યધીરપિ તથા કિં ન સ્યાત્ ? ઇતિ ।
અથવા યુગપદેવ તત્સદૃશોયમિતિ પ્રત્યયેનૈવોભયવૃત્તિસાદૃશ્યસ્ફુરણાન્ન તદ્ધેતુકમ્, અન્યથા પૃથગનુભૂતયોસ્તદાનીમપ્રતીતસાદૃશ્યયોઃ પરસ્તાદ્યુગપત્ સ્મર્યમાણયોર્યુગપદેવ પ્રતીયમાનસાદૃયયોઃકો નિર્વાહઃ ?, તત્રાપિ વા પ્રમાણાન્તરં કલ્પ્યતે ? ।
યથા ગૌઃ તથા ગવયઃ, ગોવદ્ દ્વિશફો ન ભવત્યશ્વઃ, દીર્ઘગ્રીવઃ પ્રલમ્બોષ્ઠો વિકટાકૃતિઃ પશુઃ ક્રમેલકઃ, ઇતિ તુ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યધર્મ્યમાત્રવિષયમ્ ।

ત્રિવિધમપ્યતિદેશવાક્યમાગમ એવ ।
યત્તુ-- "શ્રુતાતિદેશવાક્યસ્યગવયાદાવતિદેશવાક્યાર્થપ્રત્યભિજ્ઞાનમુપમાનમ્, તચ્ચ વ્યુત્પત્તિફલકમ્" ઇતિ, તદપ્યનુપપનનમ્, પ્રાગેવ વ્યુત્પત્તિસિદ્ધેઃ ।
યત્તુ--- "સાદૃશ્યસ્ય નિમિત્તત્ત્વાન્નિમિત્તસ્યાપ્રતીતિતઃ ।
સમયો દુર્ગ્રહઃ પૂર્વં શબ્દેનાનુમયાપિ વા" ॥
ઇતિ, તત્ર નિમિત્તસ્યાપ્રતીતિતઃ, ઇતિ ત્વસિદ્ધમ્, ગવયત્વાદેરેવ જાતિવિશેષસ્ય ગોસાદૃશ્યાકારોપલક્ષિતસ્ય પ્રથમમેવ વાક્યાર્થતયા પ્રતીતિઃ; ગોસાદૃશ્યાકારોપલક્ષિતસ્ય પ્રથમમેવ વાક્યાર્થતયા પ્રતીતિઃ; ગોસાદૃશ્યોપલક્ષિતઃ કશ્ચિદ્ વ્યક્તિવિશેષો ગવય ઇતિ હિ પ્રતીતિઃ ।
પશ્ચાત્ પ્રત્યક્ષિતગવયસ્ય તદ્વૈશદ્યમાત્રમેવ; ઉક્તં ચ શ્રીવિષ્ણુચિત્તેઃ--- "ગોસદૃશો ગવયઃ ઇતિ ગોસાદૃશ્યૈકાધિકરણં સામાન્યં વાચ્યમિતિ વ્યુત્પન્નમ્, પ્રથમં વાક્યાર્થતયા પ્રતીતેઃ ।
ગોસાદૃશ્યોપલક્ષિતસ્યાનિર્ણયે પશ્ચાદપ્યનિર્ણયઃ ।
અન્યથાનિર્ણયે તથા પશ્ચાદપિ ।
તતો વાક્યશ્રવણવેલાયામેવ નિર્ણિતમ્" ઇતિ ।
એવં ચાનભ્યુપગમે કથમિન્ર્દાદિશબ્દવ્યુત્પત્તિઃ ?; ન હ્યત્ર નિમિત્તભૂતસંસ્થાનવિશેષાદિદૃષ્ટિઃ ।
ન ચ નિત્યં તત્રાવ્યુત્પત્તિઃ, તદર્થવિશિષ્ટવાક્યાર્થબોધાપાતાત્ ।
એવં નિત્યાતીન્દ્રિયવિષયસંસ્કારાદિશબ્દાનામપિ નિત્યમવ્યુત્પત્તિરેવ સ્યાત્ ।
તત્ર ચેત્ કથઞ્ચિન્નિર્વાહઃ, તથાત્રાપિ ।
તત્ સિદ્ધં નોપમાનમતિરિક્તમ્, ઇતિ ।
અર્થાપત્તિસ્ત્વનુમાનમેવ; તથાહિ---અનુપપદ્યમાનદર્શનાદુપપાદકકલ્પનં નામ વ્યાપ્યાદ્વ્યાપકજ્ઞાનમ્, અવ્યાપ્યસ્ય તેન વિનાનુપપદ્યમાનત્વાભાવાત્, અવ્યાપકસ્ય ચ તદુપપાદકત્વાયોગાત્, ઇતિ ।
પ્રમાણદ્વયવિરોધે સતિ વિષયવ્યવસ્થાપનમર્થાપત્તિઃ, ઇત્યપિ ન વાચ્યમ્, પ્રમાણયોઃ સતોર્વિરોધાભાવાત્, વિરુદ્ધયોરપિ પ્રામાણ્યાયોગાત્ ।
નનુ દેવદત્તસ્ય જીવને કુતશ્ચિત્ પ્રમાણાત્ પ્રમિતે, જીવતા ક્વચિત્ સ્થાતવ્યમ્, ઇત્યવિશેષેણ દેશસામાન્યસમ્બન્ધાવગતૌ ગૃહમપ્યાસ્કન્દન્ત્યાં સત્યાં પ્રત્યક્ષે ચ ગૃહે તદભાવં પ્રતિપાદયતિ સ્પષ્ટો વિરોધઃ, અતસ્તચ્છાન્યૈ બહિર્ભાવકલ્પનમર્થાપત્તિઃ, ઇતિ; મૈવમ્, ક્વચિદિતિ વિદિતસ્ય જીવનસ્ય નિયમાભાવાત્, બહિર્વિદ્યમાનતાસંદેહે નિશ્ચયરૂપેણ ગૃહાભાવપ્રત્યક્ષેણ પ્રતિસ્પર્ધિતુમસામર્થ્યાત્ ।
ન ચ વિરુદ્ધવિષયયોર્વાસ્તવં કુત્રાપિ સમબલત્વં સમસ્તિ;ઉભયાપ્રામાણ્યે તુ કથઞ્ચિત્ સ્યાત્ ।
આભિમાનિકબલસામ્યેપિ તથૈવ ।
યદા વૈષમ્યગ્રહઃ, તદા તત એવ બલાબલસિદ્ધૌ કિમર્થાપત્ત્યા સાધ્યમ્ ? ।
અતઃ કેવલનિરવકાશવિરોધિવિશેષસન્નિધૌ સતિ સાવકાશં સામાન્યં સંકોચયિતવ્યમિતિ વ્યવસ્થા સ્યાત્ ।
સાપિ ચ તથૈવ વ્યાપ્તેઃ, ઇત્યનુમાનફલમેવ; અન્યથા વિરોધિવિષયત્યાગ ઇવાવિરોધિવિશેષપર્યવસાનાદાવપિ માનાન્તરકૢપ્તિઃ કિં ન સ્યાત્ ? ।
એવમનભ્યુપગમે ચ ધૂમાનુમાનાદાવપ્યર્થાપત્તિત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અગ્નિં વિનાનુપપદ્યમાનત્વસ્વય લિઙ્ગપ્રત્યક્ષરૂપપ્રમાણદ્વયવિરોધસ્ય ચ વક્તું શક્યત્વાત્ ।
ધૂમો હિ કારણભૂતં વહ્નિમાક્ષિપતિ, પ્રતિક્ષિપતિ તુ પ્રત્યક્ષમ્, ઇતિ વિરોધે પર્વતાર્વાગ્ભાગે વહ્નિરિતિ વ્યવસ્થાકલ્પનસ્યાર્થાપત્તિત્વં સ્યાત્ ।
વ્યાપ્તિનિરૂપણમન્તરેણ ગમકતા ગમકસ્યૈવ ધર્માન્તરયોગિતયા ગમ્યતે ઇત્યાદિભેદાસ્ત્વાશામાત્રકલ્પિતાઃ, ઇતિ ।
ઉક્તં ચ શ્રીવિષ્ણુત્તિત્તૈઃ--- "અર્થાપત્તિરનુમાનમ્" ઇત્યાદિ ।
કેચિત્તુ કેવલવ્યતિરેકિણિ અર્થાપત્તિસંજ્ઞાં નિવેશયન્તિ ।
તસ્ય પ્રાગેવ નિરાસાન્ન પ્રમાણવર્ગાનુપ્રવેશઃ ।
અનુપ્રવેશેપિ વા ન પૃથક્ત્વમ્ ॥
ન્યા. પ. શ. 55 યત્તુ આગમપ્રામાણ્યે "અનુભવશ્ચેન્દ્રિયલિઙ્ગશબ્દસદૃશાન્યથાનુપપદ્યમાનાર્થપૂર્વકઃ" ઇત્યાદિષુ ઉપમાનાર્થાપત્તિપરિગ્રહઃ પ્રતિભાતિ, તદપિ પૂર્વપક્ષપ્રદેશગતત્વાન્ન સિદ્ધાન્તત્વાય કલ્પતે ।
અભાવસ્ત્વસ્મન્મતે ભાવાન્તરાત્મા ।
સ ચાક્ષાદિભિર્યથાસંભવં સિધ્યતિ ।
અભાવાત્મના તુ ગ્રહણેપિ પ્રતિયોગિસ્મરણાદિસહકારિસહિતાનિ તાન્યેવ પ્રમાણનીતિ ન તદતિરિક્તકલ્પનાવકાશઃ ।
અત એવ હિ પ્રાગર્તજાભાવાદિવિજ્ઞાનમપિ નિર્વ્યૂઢમ્; દૃષ્ટ એવ હિ દેશકાલાદિસંસર્ગાદિવિશેષઃ પશ્ચાત્ પ્રતિયોગિસ્મરણાદિમતઃ પુરુષસ્ય તદભાવાત્મના ધિયમધિરોહતિ, સ્મર્તવ્યસ્ય સ્મરણાભાવાદ્વા; તત્ર તદભાવાનુમાનમ્ ।
એવમતિરિક્તાભાવપક્ષેપિ નિર્મૂલા પ્રમાણાન્તરકૢપ્તિઃ; સઘટં ભૂતલમિતિવત્ અઘટં ભૂતલમિત્યપિ હ્યપરોક્ષા પ્રતીતિઃ; ન ચાધિકરણગ્રહણોપક્ષીણમિન્દ્રિયમ્, ગુણાદિષ્વપિ પ્રસઙ્ગાત્; અતિરેકવદનતિરેકેપ્યજ્ઞાતકરણત્વાદીન્યનુમાનાનિ ચ સુલભાનીતિ ।
સંભવોપ્યનુમાનમેવ, સહસ્રે શતં સંભવતિ ઇત્યાદેઃ પૂર્વાનુભૂસહસ્રગતવ્યાપ્તિબોધનત્વાત્, સંભવતિ ક્ષત્રિયે શૈર્યમિત્યાદેઃ સંદેહાત્મકત્વેનાપ્રમાણત્વાત્ ।
અવિરોધનિશ્ચયરૂપત્વેપિ તદવિરોધનિશ્ચાયકપ્રમાણાન્તરે વિશ્રમઃ ।
ઐતિહ્યં તુ પ્રમાણમૂલં ચેદાગમઃ; તદાભાસમૂલં ચેત્ તદાભાસઃ ।
એવં ચેષ્ટાલિપ્યક્ષરાદિકમપ્યભિપ્રાયવર્ણવિશેષાદ્યવિનાભૂતમનુમાનમેવ ।