Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nyāyapariśuddhi, Bhūmikā, 1, 3-5 · Part 120

// bhūmikā //
// śrīmate bhagavadrāmānujāya namaḥ //
// śrīmate nigamāntamahādeśikāya namaḥ //
śrīmadveṅkaṭanāthadeśikamaṇiprajñāsarittaraṅgaparamparāpariṇāmabhūtaṃ nyāyapariśuddhyabhidhānaṃ prabandharatnamidaṃ jayati jīvitamiva nyāyavistarasya vidyāsthānasya śrībhagavadrāmānujamunivarakṣuṇṇavartmano brahmamīmāṃsāśāstrasya ca /
anupajīvya cedaṃ vidyāsthānaṃ ko vibhavaḥ sapanditumapi śeṣasya vidyāsthānajātasya ? /
sarvameva hi loke śrutaṃ saṃśayaviparyayābhyāmāhitapāriplavaṃ vātyāspṛṣṭamiva tṛṇaśakalaṃ na kathañcidapi pratitiṣṭhati /
pramāṇaparīkṣayā tu yathāvadupapāditayā dṛṣadeva vyapoḍhavikṣobhaṃ niṣkampamavatiṣṭhate /
pramāṇaparīkṣaiva ca prathamāvatārapadavī nyāyavistarasya /
padavākyapramāṇabhedena hi tredhā vibhajanti śāstraṃ śāstravidaḥ /
tatra tadaṃ nāma ---śabdānuśāsanaṃ pāṇinyādipraṇītam /
vākyaṃ ca---vicārapūrvakaśrautavākyārthanirṇayarūpaṃ karmabrahmātmakaviṣayavibhāgavibhaktamubhayaṃ mīmāsāśāstram /
pramāṇaṃ tu---kvacidapyartheṣvanavagāḍhāvaṣṭambhāṃ svātmanyapyanupajātavisrambhāṃ ḍolāyamānāṃ buddhiṃ kareṇumiva tarkaśṛṅkhalābhirālānayanmananavyapadeśaṃ śāstram ; yasya saṃjñāntaraṃ nyāyavistaraḥ tarkaśāstram ityādi //
tadetat pramāṇapradhānamapi pramāṇagateḥ prameyasvarūpavivecanaparyavasānatayā prameyepi nyastapadaṃ pravṛttam /
itaretaravisaṃvādasaṃrabdhoddhurairāstikairnāstikaiśca bahudhā vādibhiḥ svasvacchandānurodhenānyathā cānyathā ca prameyaṃ pratipadyamānairitastataḥ parikṛṣyamāṇāni pramāṇānyapi parāvṛttarūpatayā lakṣaṇato durgrahāṇyabhūvan /
mānābhāsavyāmiśrāṇi hi mānāni na sukarāṇi vivektum /
tadevaṃ śāstrameva paṅkilīkṛtaṃ cakṣuriva timiropasṛṣṭaṃ vigalitārthagrahaṇāpāṭava saṃvṛttam /
aviparyastalakṣaṇaṃ pramāṇavargaṃ parigṛhṇādbhirapi saugatārhatakāpilacārvākajaiminīyādibhiraṅgeṣvavāntarabhedeṣu canyūnātirekamāsthitairanekadhopayogādanekāntīkṛtamatayaḥ kṛtamatayopi svasvopadeśapāramparīpratyayādekatamaṃ pakṣamabhimanyamānāḥ sparigrahāvasādakātaratayā pakṣāntareṣu sābhyasūyāścirāyāpi garukuleṣu pariśramyālabdhabuddhiprasādā vibhrāmyanta evānubhūyante /
ataḥ sarvopayogāya doṣaguṇahānopādānābhyāṃ śikṣaṇīyasyāsya nyāyavistarasya pṛthakprasthānaṃ nyāyadarśanaṃ nāma sūtrajātaṃ gautamena muninā prathamaṃ praṇītam ; yatra pramāṇāpramāṇādivivecanayā tattvanirṇayopāyāstatra ca saṃbhavanto guṇadoṣāḥ kathāsu ca grāhyāparihāryavibhāgāḥ saviśeṣaṃ pradarśitāḥ //
tacca nyāyadarśanaṃ prathamaṃ pramāṇaprameyādisūtreṇa ṣoḍaśadhā padārthān vibhajya tatparīkṣaṇena caritārthama /
tatra prameyatvasya kevalānvayinaḥ sarvapadārthasādhāraṇatayā vibhājakatvamanupapadyamānaṃ manyamānena kaṇādena muninā kṛtsnameva prameyajātaṃ dravyādisaptapadārthaparisaṃkhyānenāsaṃkīrṇaṃ vibhaktam /
tatra ca sāmānyaviśeṣasamavāyābhāvān vitathamevāpadārthān padārthayatā tathāvidhameva cānyadanyadālapatā grāhyamagṛhṇatā tyājyaṃ cātyajatā kaṇabhakṣeṇa dūramapathīkṛtaḥ śāstrapatha iti brahmasūtrakārādibhiḥ pratikṣipto vaiśeṣikaḥ pakṣaḥ /
nyāyapakṣastu śaṅkyamānopasargopi kathañcidvyākhyānādheyasaṃskāratayā nātyarthaparivarjanīyaḥ iti manyamānāḥ katipayasaṃskārasaṃskṛtamimaṃ pakṣaṃ parigṛhya nibandhān nibabandhuḥ pūrve kecidācāryāḥ /
te ca nibandhā eṣu divaseṣu nāmnaiva kevalamavaśiṣyantotadyathā--śrīmannāthamunimiśrapraṇītaṃ nyāyatattvam, śrīmatparāśarabhaṭṭārakakṛtistattvaratnākaraḥ, śrībhagavadyāmunācāryāṇāmācāryaiḥ śrīmannāthamunicaraṇāśrayāṇāṃ śrīpuṇḍarīkākṣāṇāṃ śiṣyaiśca śrīrāmamiśragurubhirviracitaṃ vivaraṇaṃ ṣaḍarthasaṃkṣepaśceti granthadvayam, aviditaprabandhṛvyapadeśaṃ nyāyasudarśanaṃ prajñāparitrāṇāṃ ceti prabandhayugalam, śrīmannārāyaṇamuniviracitatvenācāryopāttaṃ nāmnā cānuddiṣṭaṃ kimapi prabandharatnam, asyaiva ca nyāyapariśuddhipraṇeturācāryasyācāryeṇa mātulena ca vādihaṃsāmbuvāhaḥ iti praśastināmāṅkitena ātreyarāmānujācāryeṇa kṛtaṃ svapratibhādraviṇanikṣepāyamāṇaṃ nyāyakuliśābhidhānaṃ cetyete nibandhāḥ nyāyapariśuddhikṛtaivācāryeṇa tatra tatra bhūyiṣṭhamudāhriyante /
yadeva yāvadeva cācāryeṇa kvacit kvacidudāhṛtaṃ vākyaṃ vākyakhaṇḍaṃ vā, tadatiriktaṃ kiyadapi ṭīkākṛtāmapi dṛṣṭiviṣayībhūtaṃ nopalabhyate /
ayamatra hetuḥ pratibhāti---ācāryasaṃnihitakāleṣvapyanatisaṃkṣepavistararamaṇīyāni prasphuṭārthāni nityaprakāśānyācāryaśrīsūktiratnānyavamṛśya rasāsvādavādivijayaśiṣyapravacanādripravaṇeṣu uparyupari vyākhyānādipraṇayanairavistṛtya śāstraṃ vitathamevātipātitakāleṣu śiṣyapraśiṣyavargeṣu kumāravedāntācāryādiṣu, atīte ca gaṇarātre kaiścidarvācīnairāvirbhūtairgranthakṛdbhirajñātapūrvavṛttāntairyathākathañcidvyākhyānena kaścidupakāraḥ kṛta iti //
hanta ! niḥśeṣakṣālitākhilakalaṅkasyāpyasya śrībhagavadrāmānujasiddhāntasyedamekaṃ śocanīyaṃ vaiśasam ; yat tāvadācāryapadābhiṣiktairapyarvācīnairbudhavaraiḥ kāṇādagautamīyādisāmānyaśāstrapariśrameṇa vyayitavayobhirantime vayasi kathañcidupajātavedāntatṛṣṇaiḥ śiṣyasaṃgrahaṇakṛtakṣaṇairavaśyopādeyopadeśaśrībhāṣyādikatipayagranthagrahaṇacaritārthairanādṛtāḥ prācāmācāryāṇāṃ vāgvistarā etarhi śrotumapi durlabhatāṃ gamitārḥ /
idṛśoyaṃ vidyāvadhaḥ kasya vā vidyāvyasanino na dūnoti mānasam ? /
athavā kṛtaṃ prācāṃ prabandhapraṇāśacintanena /
asyaivācāryasya vāṅmadhuniṣyando mudhaiva kiyān na visraṃsitaḥ /
sarvatantrasvatantrāṇāmācāryacaraṇānāṃ śatādhikāḥ prabandhā hāravimalāḥ prasiddhāḥ /
saṃskṛtaprākṛtadrāviḍabhāṣābhistrarauśikāni kāvyanāṭakastotrāṇi, lokaśāstravyavahāranirūḍhasaṃskṛtavyatikīrṇadrāviḍabhāṣāmayāni ca caturtharāśiniviṣṭānilaukikānāmapyanugrāhakāni parīkṣakāṇāmapi sugrahasāṃpradāyikatattvahitapuruṣārthānyādarśavimalāni maṇipravālaśabditāni niyataśrāvyatayā rahasyasaṃjñitāni siddhāntaniṣkarṣaṇedaṃparāṇi lokaśreyase jātāni granthajātāni /
tatra vedānte tāvat tattvaṭīkā nāma śrībhagavadrāmānujamunivaraviracitasya śārīrakamīmāṃsābhāṣyasya vivṛtirapūrvārthaviśeṣavinyāsaparibhūṣitā traikālyasaṃbhāvanīyānāmaśeṣākṣepāṇāmacalaniścayān parihārānupadarśayantī gaṅgena gaurīguroretasmādācāryavaryādāvirbhūtā /
sā ca prathamasūtramātramapi yāvadasamagropalabdhapracārā vedāntavidyāvicārakāṅkṣiṇāṃ cintāvyasanāyaiva khaṇḍabhūtā paridṛśyate /

vicitrāyodhanākuṇṭhaśaktau tejasvini svāṃ śakti samagramadarśayitvaiva niyatiyaiyātyenākasmāduparataṃ yodharatne taṭasthadṛṣṭe kasya vā vīradharmamanutiṣṭhato hṛdayaṃ na dūyeta /
soyamasya nibandharatnasya lope dṛṣṭāntaḥ /
kecinmanyeran ācāryaireva na samāpūritāyaṃ grantha iti, tadetat svopamānena sarvatra śaktiparicchedaṃ kalayatāṃ pralapitamatra na kramate /
trividhāḥ khalu loke prabandhakṛtaḥ---kecidgurukulacirapariśramairanekaśaḥ śrutān yathāśrutamarthān patreṣu viniveśya prakāśayanto lokamanugṛhṇanti /
athetare, ye punarjātyaiva sphaṭikāvadātabuddhayaḥ sattvaviśeṣāvirbhāvanistuṣāśayāḥ svataḥ svāntamukuratalasphuṭasaṃkrāntasarvārthapraticchandā api saṃpradāyaparirakṣaṇaśraddhalutayā gurūpadeśadarśitāṃ padavīmavarjayantaścittaghaṇṭāpatheṣu samasamayasaṃcaradakhilapramāṇatarkagurūpadeśasaṃpradāyaviśeṣā ekahelayā bhūyasorthānayatnena grahītuṃ praṇetumapyarhanti /
anye tu nirantarabhajanakṛtaprasadanena bhagavatā sarveśvareṇa dūrapratyūḍhapratyūhavipruṣo niḥśreyasāvadhīni kuśalajātānyanubhavituṃ nijacaraṇaśaraṇānapyanubhāvayituṃ cākuṇṭhaśaktayastṛtīyakakṣyāniviṣṭāḥ /
ta ete vyāsaparāśaravālmīkipramukhairmaharṣigaṇairapi gaṇanīyānubhāvā vilakṣaṇāḥ prabandhakṛtaḥ; yeṣāmekapratibhāsūtrasyūtāni prameyaratnāni punaḥ punaḥ pariśīlitānyapi navanavānīva prajñāvatāṃ hṛdayeṣu kamapi camatkāramāvahanti na ca kadācit purāṇacitravad vicchāyāni bhavanti /

nyāpariśuddhikṛdācāryastu dvitīyatṛtīyayorubhayorapri kakṣyayoḥ hārāvalyoriva nāyakamaṇiḥ prakāśata iti tattvavidāmaparokṣam /
prakṛtisiddhaṃ ca prakrāntasyāntagamanaṃ śaktimatām /
lokānugrahamātraphalā yeṣāṃ sarvāḥ pravṛttayaḥ, tādṛśānāmayatnanirvartanīye lokopakārārthe samārambhe cikīrṣitavicchedaḥ kathamupapadyate ? /
evaṅguṇena cācāryacūḍāmaṇipavanā śiṣyabuddhiṃ prasādayitumārabdhā kṛtirasamāpya madhye apaviddhā bhavatīti ko nukhalu prabhāvavedī pratipattumarhati ? /
api ca "nikhilanigamaśreṇīcūḍāpariṣkṛtirūpiṇī nipuṇamanasāmāśāsaudhasthalīṣu nibadhyate /
yatipatibhuvo bhāṣyasyāsau yathāśratācintita-- pravacanavidhāvaṣṭāviṃśe jayadhvajapaṭṭikā" //
iti svakṛtasya bhāṣyapravacanasya aṣṭāviṃśyāmāvṛttau tattvaṭīkānibandhapraṇayanamācāryastattvaṭīkāprārambhe svayameva spaṣṭamāha /
saṃkalpasūryodayaprastāvanāyāṃ ca--- "viṃśatyabde viśrutanānāvidhavidya- striṃśadvāraṃ śrāvitaśārīrakabhāṣyaḥ /
śreyaḥ śrīmān veṅkaṭanāthaḥ śrutipathyaṃ nāthaprītyai nāṭakamarthyaṃ vyadhitaitat" //
iti sūtradhāravācā śārīrakabhāṣyapravacanaṃ saṃkalpasūryodayanirmāṇakāle triṃśadvārakṛtaṃ prathayati /
tadānīmeva triṃśadvāraṃ śārīrakabhāṣyapravacanamāsīdyadi, tataḥ paścāt pravacanāvṛttayastatopi hi bhūyasyo bhavitumarhanti /
kṛṣṇamiśrasamāgamakālo hi saṃkalpasūryodayanirmāṇasamayaḥ /
tataścāṣṭāviṃśyāmāvṛttau tattvaṭīkānirmāṇaṃ kṛṣṇamiśrasamāgamāt pūrvataraṃ bhavati /
śatadūṣaṇyāḥ samanantaraṃ tattvaṭīkā kṛteti ca pratīyate /
uktaṃ hi svayamevācāryaistattvaṭīkāṃ prakramamāṇaiḥ--- "śātitaḥ śatadūṣaṇyāṃ śaṅkarādimudhāgrahaḥ /
śarīrakaśarīraṃ tu vyaktamatra pradarśyate //
" iti /
"śrutaprakāśikā bhūmau yenādau parirakṣitā /
pravartitā ca pātreṣu tasmai śreṣṭhāya maṅgalam //
" iti kumāravedāntācāryakṛtamaṅgalāśāsanaparāmarśane śrutaprakāśikāpravacanatatparatvamācāryāṇāṃ tattvaṭīkāpūraṇavighātāya jātaṃ syāditi cāpātaramaṇīyam /
śruprakāśikācāryasya himlecchabalopamardalagnasya nijagurusabrahmacāriṇo mumūrṣataḥ prārthanayā tadgrantharakṣaṇapravacanayoraṅgīkārepi naitāvatā svakīyaṃ mahīyāṃsaṃ prabandhapraṇayanaprayatnamācāryo vitathīkariṣyati /
na hmatratyamapūrvamarthajātaṃ granthāntareṇa caritārthaṃ bhavati /
tadidamācāryagranthe kṛtaśramāṇāṃ svata eva suvyaktam /
idānīmupalabhyamānaparyantepi tattvaṭīkāgranthakhaṇḍe ye viṣayāḥ pratipādyantu, naite śrutaprakāśikāyāmanyatra vā granthāntare pratipattuṃ sulabhāḥ /
kiñca svācāryairvādihaṃsāmbuvāhāryaiḥ praṇīte vidyamāna eva hi nyāyakuliśākhye nyāyanibandharatne nyāyapariśuddhimācāryaḥ svayaṃ nibabandha /
avaśyavaktavyeṣu cārtheṣu joṣaṃbhāvaḥ kathañcidapi śāsrācāryatāyāḥ sadṛśo na bhavati /
na ca navanavārthāviṣkaraṇamarvācāṃ prācīnācāryaparibhavāya /
api ca, "nikhilanigamaśreṇīcūḍāpariṣkṛtirūpiṇī nipuṇamanasāmāśāsaudhasthalīṣu nibadhyate" //
iti prabandhopakramapratijñānameva pradarśayati granthāntarairacaritārthasya sarvavedāntārthasaṃskārasya mahāmatibhirapi sarvajñasakāśāt śuśrūṣitasya pratipādanārthamapūrvāyāḥ kṛteḥ samārambha iti /
sa kathaṃ na paripūryeta ? /
kiñca nijanibandhasya śrutaprakāśikārakṣaṇāṅgīkārasamaya eva labdhaprasaratāmanusmṛtya parakīyagranthapravacanamaṅgīkṛtamācāryairiti śakyamabhyūhitum /
tathāca sati tattvaṭīkāgranthalopanidānamarvācāmācāryāṇāṃ tatrāpariśīlanameva, na tu granthāparisamāptiḥ /
yathāhi nyāyasiddhāñjanamapi jaḍadravyaparicche denaiva paryavasitaṃ sāṃprataṃ paridṛśyate, adravyaparicchedastu patita eva /
aśakyaṃ ca tatpūraṇamanyaiḥ /
itthamamumarthaṃ śrīraṅgarāmānujagurureva nyāyasiddhāñjanavyākhyāne "na kvāpyataḥ paramadṛsyata kośaśeṣa- staccheṣapūraṇakṛtiḥ parihāsahetuḥ /
jñātavyamanyadapi tairniraṇāyi samya- ggranthāntareṣviti na kiñcidihāsti cintyam" //
iti nigamayannivedayati /
śatadūṣaṇyapi hi na samagrā dṛśyate /
ṣaṭṣaṣṭireva vādā loke pracaranti /
śeṣe tu mithyaiva kimapyaitihyaṃ kalpayitvā katipaye prajalpanti /

yattāvat dvaitamatakhaṇḍanaparaḥ śeṣo granthaḥ madhvamatasthena kenacidyatinā bhikṣāmaṭatā savinayamupasṛtya prārthitoyamācāryaḥ taṃ tasya bhikṣārthe prāyacchiditi, tadapi na vicārakṣamam /
na hyācāryagrantheṣu kvacidapi madhvamataṃ nirasyate /
tattvaviplavābhāvāt, avāntareṣu cārtheṣu naiyāyikavaiśeṣikādipratipāditasyaiva dvaitasyānuvādāt, anatipracuratayā tasya matasya lokaviplavaprasaṃgābhāvāccānāsthaivācāryāṇāṃ tatra syāt /
ataścatustriṃśadvādā madhvamatakhaṇḍanaparā iti kiṃvadantīmātrametat /
śatadūṣaṇī ca śaṅkādikṛtasūtravyākhyānādinirāsārthameva pravṛtteti ca tadgranthamukha eva sphuṭībhavati /
tatra hi ---- "prācīmupetya padavīṃ yatirājadṛṣṭāṃ tatsaṃnikṛṣṭamapi vā matamāśrayantaḥ /
prājñā yathoditamidaṃ śukavat paṭhantaḥ pracchannabauddhavijaye parito yatadhvam" //
iti pratiśrutam /
atra 'tatsaṃnikṛṣṭamapi vā matamāśrayantaḥ' ityanena dvaitinaḥ svapakṣīkriyante /
advaitakhaṇḍanameva ca granthapravṛttiprayojanamiti ca darśitam /
tathā ca---vidyāraṇyākṣobhyamunivivāde nirṇayaṃ bruvadbhirācāryeḥ "asinā tattvamasinā parajīvaprabhedinā /
vidyāraṇyamahāraṇyamakṣobhyamuniracchinat" //
ityuktam /
'śātitaḥ śatadūṣaṇyāṃ śaṅkarādimudhāgrahaḥ /
' ityatra tu śaṅkarādītyādipadaṃ yādavabhāskarayoḥ saṃgrahāyeti sthitam /
tasmāt samagragranthādarśanamarvācāmācāryāṇāṃ pravacanavicchedanibandhanaṃ prabandhalopaheturiti spaṣṭametat //
atra prasaktānuprasaktamācāryasya kṛṣṇamiśrasamāgamacaritaṃ kiñcidupanyasyate---kṛṣṇamiśro hi gauḍadeśīyaḥ paṇḍitacūḍāmaṇiḥ sarvāsu vidyāsu kalāsu ca saviśeṣakṛtaśramaḥ kaviśca brahmādvaitaṃ siddhantamātiṣṭhamāno vādakutūhalitayā sarvā diśaḥ paryaṭan jitakāśī krameṇa dakṣiṇāndiśamācakrāma /
tatra śrīraṅgaṃ divyakṣetraṃ viduṣāmāvāsamākarṇya devasevāpadeśena vādasamaramarthayamānaḥ śrīraṅgarājasya bhavagataḥ prāsādamāsadāda /
tadānīṃ tatra bhāṣāmayīrgāthāḥ sarāgatālaṃ gīyamānā niśamya tatkartṝṇāṃ ca kavīnāṃ varṇāvarāṇāmapi pratimāstasmin devālaye devopacārairārādhyamānā viditvā tatra sevāsamavetān jñānavṛddhān śrīvaiṣṇavānāmantrya 'bhoḥ prājñāḥ, bhavatāmanenāpabhraṃśapāṭhena varṇāvarapūjanena ca dūrāpoḍhaṃ veṣṇavaṃ tejaḥ /
kimanenārādhanena ? /
anthathākṛtamakṛtaṃ hi bhavati' iti sākṣepaṃ papraccha /
yadā tairmilitairapi na kiñcidākṣepasadṛśamuttaraṃ pratipannaṃ, tadā tadātanāya taddeśādhipataye tamarthamāvedya, pratiṣṭhāprabhṛti sarva evālayasaṃskāraḥ kāryaḥ pratyagra eva iti ca niyamya taṃ divyālayaṃ gāḍhaghaṭitārgaladvāraṃ parityaktāśeṣapūjotsavaṃ ca kārayāmāsa /
lokācāryaprabhṛtayaśca bahavastatra darśanaguravastādṛśaṃ vaiśasamacintitopanatamanusmṛtya durante duḥkhasāgare nimagnāstaṃ ca prativādinaṃ sarvavidyāviśāradaṃ vādāhavanavaśūramaprakampyamākalayantaḥ sabhāmabhinavāṃ kāmapi saṃgamayya tasyānarthasya kiñcidapi pratividhānaṃ cintayāmāsuḥ /
tasmin mahati sadasi viduṣāṃ saṃpradāyācāryaḥ śrīmān lokācāryaḥ sarveṣāṃ sabhāsadāmavadheyavacanaḥ samarthāmabhyarhitāṃ vācamādade--- "bhoḥ bhāgavatapradhānāḥ, balavantaṃ paripanthinaṃ parāṅmukhīkartumupāyaḥ kaścidatra me pratibhāti /
sa tāvaducyamāno bhavadbhiranumanyatām /
asti kila kāñcyāṃ nagaryāṃ veṅkaṭanāthāryo nāma viduṣāṃ prathamaḥ /
sa hi vṛṣaśailanāthasya ghaṇṭāṃśa evāvatīrṇaḥ iti tattvavidāṃ grahaṇam /
soyaṃ pañcavarṣadeśīyaḥ śiśureva san nijamātulena vādihaṃsāmbuvāhenātreyarāmānujācāryeṇa śārīrakabhāṣyagrahaṇāya varadagurusakāśaṃ gacchatā priyabhāgineyena nītastatra bhāṣyaviṣaye prasaktān bahūn saṃdehaśṛṅkhalāgranthīn visraṃsayaṃstayā tatrasamavetayā prajñāvṛddhapariṣadā apūrvaprasādavismayacitritacittayā sabahumānamavalokitaḥ śrīmatā ca varadaguruṇā śrībhagavadrāmānujasiddhāntasya daivāt saṃprati saṃjātamavalambanamiti baddhāśvāsena, 'pratiṣṭhāpitavedāntaḥ pratikṣaptabahirmataḥ /
bhūyāstraividyamānyastvaṃ bhūrikalyāṇabhājanam //
' ityāśiṣaṃ prayuñjānena 'asya kumārasya svataḥ pratibhātasamastaśāstrārthasārasya vidyāsaṃskāramātraphalo gurūpadeśo bhaviṣyati /
na tu jñāne kaścidapi śaktileśa ādheyo bhavati /
bhagavānapi hi devakīnandanaḥ vidyāgrahaṇāya sāṃdīpinerācāryasya sakāśe gurukulavāsamagrahīt /
kiṃ cāsya śaiśava evāyaṃ prajñāprakarṣo dāśaratheriva vikramatiśayo janmasiddhaḥ /
nāsau puruṣāntaradṛṣṭiviṣayaṃ prāpayituṃ yuktam /
sābhyasūyāḥ savismāyā vā dṛśo nāsmin bālavayasi patitumarhanti /
dṛṣṭidoṣairhi viṣānalairiva prasaradbhistarava ivāvalāḍhāḥ kati nāma mahāguṇāḥ puruṣāḥ svaguṇairlokamanupakṛtyaivāstaṃ gatāḥ /
bhavānevāmuṃ sarvaśāstreṣu kṛtaprajñaṃ kartumarhati /
śrībhagavadrāmānujasiddhāntasyaiṣa jayadhvajaḥ samucchrīyatām' iyādiśya śiśurasau nijamātule vādihaṃsāmbudācārye nyāsīkṛtaḥ //
athāsau vayasā viṃśativarṣadeśīya eva san sarvatomukhaprasṛtaprabodhatayā pareṣāmanabhibhavanīyaḥ saṃvṛttaḥ /
evamakṣayyapratibhādraviṇena sarveṣvapi ca tantreṣu nirāmayaṃ panthānamavagantuṃ prasādayituṃ cālaṅkarmīṇena cācāryeṇā sārdhaṃ kadācit kāñcīnagare devadevasya bhagavataḥ śrīdevarājasya vaiśākhamāsike yātrāmahotsave vidvatsaṃvādakutūhalitayā samāgataḥ sarvapathīnavaiduṣīvibhavaḥ prabandharatnapraṇetā cākhilaśāstreṣu vidyāraṇya iti kṛtapraśastināmadheyo mādhavācāryo nāma vedabhāṣyakṛt vādāhave lagno niraṅkuśaniśitatarkaśarāsāravarṣiṇaḥ ācāryasyāgrataḥ pratyavasthātumakṣamo vismayabahumānabharitamanā vijayanagaraṃ prayātaḥ svaśiṣyasya rājñastamarthaṃ yathāvṛttamāvedya tathāvidhavidvadratnadarśanotkaṇṭhātvaritasya prabhoḥ prārthanayā chatracāmaraprabhṛtisamastarājaparibarhaparibṛṃhitaṃ rājaupavāhyapuraḥsaraṃ pradhānasacivahastārpitasabahumānasamāhvānalekhaṃ ca caturaṅgabalaṃ praṇīyaḥ prārthito vairāgyapañcakaṃ tasya pratyuttarayāñcakāra /

tena ca mādhavācāryeṇa svīye sarvadarśanasaṃgrahe rāmānujadarśanamupakṣipatā--- 'taduktaṃ veṅkaṭanāthena tattvamuktākakalāpe' ityupakramya, // śrīḥ //
// śrīmate hayavadanaparabrahmaṇe namaḥ //
// śrīmate rāmānujāya namaḥ //
// śrīmate nigamāntamahādeśikāya namaḥ //
śrīmāna veṅkaṭanāthārthaḥ kavitārkikakesarī /
vedāntācāryavaryo me saṃnidhattāṃ sadā hṛdi
nyā. pa. pra. 1 patyuḥ saṃyamināṃ praṇamya caraṇau tatpādakoṭīrayoḥ saṃbandhena samidhyamānavibhavān dhanyāṃstathānyān gurūn /
śuddhaṃ saṃśritabādarāyaṇatanornārāyaṇasyoktibhaḥ śrīmān veṅkaṭanāyakaḥ sthitipadaṃ nirmāti nīteḥ śubham //
vidyāsthāneṣu dharmyeṣu gaṇyate nyāyavistaraḥ /
sa ca viplāvitastaistaistato 'tra pariśodhyate //
nyā. pa. pra. 2 //
gautamasūtrabahiṣkārapakṣaḥ //
yadyapi kathañcidākṣapādaṃ satpakṣe nikṣeptu śakyam; na ca kaṇabhakṣapakṣanikṣepavat kleśaḥ; nāpi tatkartā gautamastāmaseṣu paripaṭhyate; nāpi ca vipralambhakatvakhyātiḥ; tathāpi brahmasūtrakārādibahiṣkṛtatvānnātīva vayamādriyāmahe /
na khalvārṣatvādibhistadādaraḥ, atiprasaṅgāt /
prājñānāṃ prathamenaiva guruṇā hi svayaṃ purā /
lokāyatamataṃ proktaṃ lokaviplavakāraṇam //
athavā pitāmaha evātra pramāṇam, ya indravirocanāyoścārvākamatamupadiṣṭavān /
tathā gautamo 'pi saṃbhāvyate /
athāpi
"kāṇādaśākyapāṣaṇḍaistrayīdharmo vilopitaḥ /
tridaṇḍadhāriṇā pūrvaṃ viṣṇunā rakṣitā trayī" //
iti smṛteḥ,
"bahavaḥ puruṣā rājan sāṃkhyayogavicāriṇaḥ /
naita icchanti puruṣamekaṃ kurukulodbhava //
samāsena tu tadvyāsaḥ puruṣaikātmyamuktavān "/
iti mahābhāratokteśca yuktaṃ tattadbahiṣkāraḥ /
iha tu na tatheti cenna, tulyanyāyatayā vacanasyopalakṣaṇārthatvāt /
na khalu tadvā tādṛgveti kaścidviśeṣaḥ /
yadyapi kāśakuśāvalambanyāyena pakṣāntarādādhikyamasya pakṣasya, athāpi na tadvedāntasaṃnidhau; na khalumaśakādbaliṣṭho 'pi mātaṅgaḥ kaṇṭhīravamuparuṇaddhi //
"yadakṣapādaḥ pravaro munīnāṃ śamāya śāstraṃ jagato jagāda /
kutārkikājñānanivṛttihetuḥ kāriṣyate tasya mayā nibandhaḥ" //
iti vākyamakṣapādapakṣapātenoktamityanāstheyam //
uktaṃ ca pūrvācāryaiḥ---
"kāṇādamākṣapādaṃ vā kāpilaṃ tantrameva vā /
tantrāṇyetāni sarvāṇi na tantrāṇyātmanirṇarya" //
iti //
ata eva hi "etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ" iti sūtre bhāṣitam---"etena---vedāparigṛhītasāṃkhyapakṣakṣapaṇena, śiṣṭāśca vedāparigṛhītāḥ kaṇabhakṣākṣapādakṣapaṇakabhipakṣāḥ kṣapitā veditavyāḥ" iti /
na ca sūtranibaddhaṃ sarvaṃ vidyāsthānamiti niyamo dṛṣṭaḥ; na caika evaikasya vidyāsthānasya sūtrakṛdityapi vā ṛṣirityeva vā rājājñā, anyairapi ca tatkaraṇadarśanāt //
pramāṇaśabdasya bhāve karaṇe ca vyutpattiḥ /
1 evaṃ ca pramaiva pramāṇamityeke /

2 pramākaraṇamevetyapare /
3 tayoranyataradityanye /
4 yathāvasthitavyavahārānuguṇaṃ jñānaṃ pramāṇam /
5 yadajñānāt saṃsāro yajjñānāt tannivṛttistat prameyaṃ mumukṣubhiḥ prakarṣeṇa meyatvāt /
6 taddvividhaṃ dravyādravyabhedāt /
7 sāmānyato vā pramāviṣayaḥ prameyam /
8 āgantukadharmāśrayo dravayam /
9 atathābhūtamadravyam /
10 dravyaṃ dvedhā jaḍamajaḍamiti /
11 jaḍaṃ ca dvedhā prakṛtiḥ kāla iti /
12 ajaḍaṃ ca tathā pratyak parāgiti /
13 pratyagapi dvividhaṃ jīvar iśvara iti /
14 parāgapi tathā dharmabhūtajñānaṃ nityavibhūtiśceti /
15 athavā dravyaṃ dvividhamātmānātmabhedāt /
16 tredhā vā bhoktṛbhogyaniyantṛśrutyanusārāt /
17 ṣoḍhā vā triguṇakālajīveśvaraśuddhasattvamatibhedāt /
18 asvayaṃprakāṃśaṃ jaḍam /
19 svayaṃprakāśamajaḍam /
20 miśrasattvāśrayaḥ prakṛtiḥ /
21 kālaḥ kṣaṇalavādivyavahārahetuḥ /
22 svasmai bhāsamānaṃ pratyak /
23 parasmai bhāsamānaṃ parāk /
24 paratantracetano jīvaḥ /
25 svatantrar iśvaraḥ /
26 arthaprakāśo buddhiḥ /
27 prakṛtivyatiriktatve sati sattvāśrayo nityavibhūtiḥ /
28 adravyamanekadhā sattvaśabdādivaicitryāt /
29 ekaṃ vetaraviśiṣṭaṃ prādhānyataḥ prameyaṃ paraṃ brahma /
30 itareṣāṃ svaniṣṭhabrahmaikaniṣṭhatvāt /
31 tasyaiva ca tathātvena mumukṣubhiḥ prakarṣeṇa meyatvaśruteḥ /
32 avyavasthitavyavahārakāraṇaṃ jñānaṃ saṃśayaḥ /
33 ayathāvyavahārakāraṇaṃ jñānaṃ viparyayaḥ /
34 saṃskāramātrajaṃ jñānaṃ smṛtiḥ /
35 tadvyatiriktaṃ jñānamanubhavaḥ /
36 puruṣapravṛttyuddeśyaṃ prayojanam /
37 vyāptyadhigamasthānaṃ dṛṣṭāntaḥ /
38 prāmāṇikatvābhimataiḥ parigṛhītor'thaḥ siddhāntaḥ /
39 parārthapramāṇaprayogavākyāvāntaravākyānyavayavāḥ /
40 vyāpyāṅgīkāreṇa vyāpakāniṣṭaprasañjanaṃ tarkaḥ /
41 tarkānugṛhītapramāṇapūrvakatattvāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ /

42 vītarāgakathā vādaḥ /
43 pakṣadvayasādhanavatī vijigīṣukathā jalpaḥ /
44 pratipakṣasthāpanahīnā tu sā vitaṇḍā /
45 hetvaṅgaikadeśavikalā hetvābhāsāḥ /
46 avivakṣitaśabdārthāropeṇa dūṣaṇaṃ chalam /
47 svavyāpidūṣaṇaṃ jātiḥ /
48 kathakāśaktiliṅgaṃ nigrahasthānam /
49 ityetādṛśāni vākyāni kiṃ na sūtrāṇi syuḥ ? tadiha saṃkṣiptaṃ lakṣaṇādivākyaṃ sūtram; tadudāharaṇādivākyaṃ tu bhāṣyādikamiti vibhāvya saṃtoṣṭavyam /
na ca pūrvaprābalyavyavasthā, tatpūrvasaṃbhavāt vārtikasya cānavatāraprasaṅgāt vyākaraṇādiṣvanyathākaraṇasvīkārācca /
na ca jaimineḥ pramāṇalakṣaṇādiṣvaudāsīnyamātreṇa gautamokteṣu kāśyapokteṣu vā niḥśeṣānumatisiddhiriti mantavyam, anyaparatayā lokaprasiddhopajīvanāt, parakalpitataṭākopajīvanavat /
karmakāṇḍavṛttikārādayo 'pi hi losiddhāṃ pramāṇādivyavasthāṃ yathāyathamanyathā saṃjagṛhuḥ /
ato yāvadiha yuktiyuktaṃ tāvadupajīvyate; na khalu taṭākasthaḥpaṅko 'pyapaṅkilabuddhibhistatadavagāhibhirupajīvyate /
ataḥ siṃhavanaguptinyāyena yathāvasthitanyāyānugṛhītaṃ vedaṃ vedānumataṃ ca nyāyamanusarāmaḥ, na punarnyāyamātram //
yattu "jñātasaṃbandhasya" ityādigranthamupādāyānantaramuktaṃ śrīviṣṇucitteḥ---- "vyāptidhīgarbhānubhavo 'numānamityarthaḥ /
nyāyaśāstre tu tadviśeṣanirṇayaḥ" iti, tadapi tannirūpaṇādhikṛtavidyāsthānakhyāpanaparam /
pramāṇādisūtramupādāya vyācakṣāṇaistatpakṣaniṣṭhairapi pūrvaiḥ kvacit sūtrāṇi nirākṛtāni /
tannyāyasya nāsmāsu sarpamāraḥ, nāpi daṇḍanivāraṇam /
tataśca, yathālokaṃ yathāvedaṃ laukike vaidike 'pi ca /
yo vaktā sa parigrāhyaḥ prāktano 'dyatano 'pi vā //
vivakṣitārthāvaiśadyaṃ vyākulatvamapūrṇatā ullokatetyamī doṣā guṇakoṭau jaḍaiḥ kṛtāḥ //
bhagavannārthamunibhirnyāyatattvasamāhvayā /
avadhīryākṣapādādi nyabandhi nyāyapaddhatiḥ //
tadarvāgbhistathācāyairyatheṣṭaṃ matamāsthitaiḥ /
praṇinye bahudhā taistaiḥ pramāṇādivicāraṇā /
tadayaṃ bhāṣyasvaḥsasiddho bahiṣkārapakṣaḥ //
nyā. pa. pra. 3 //
gautamasūtrasvīkārapakṣaḥ //
aṅgīkārakāṅkṣiṇāmakṣapādīyamapyasmaduktaikāntatayā sthāsyati; tathaiva sthāpayiṣyāmaḥ /
ato vayamapi mahatāmayuktārthatātparyakalpanena nāparādhyema, nyūnādhikaviruddhavyapadeśādīnāmalakṣaṇalakṣaṇoktīnāṃ cādhyāhārānyaparyāmyāṃ tadbhakterapi nirvāhāt /
tathāsmin yatra sphuṭaḥ śrutismṛtiśārīrakavirodhaḥ, sa uddeśato niruhyate //
yattāvatsūtritaṃ prathamādhyāye --- "ghrāṇarasanacakṣustvakchrotrāṇīndriyāṇi bhūtebhyaḥ" iti; atra jñānendriyapañkopādānaṃ nendriyāntarapratikṣepārtham, manasaḥ pṛthakprameyatayā uddeśāt anantarameva ca "yugapajjñānānutpattirmanaso liṅgam" iti lakṣaṇakaraṇāt abhyupagamasiddhāntanyāyena ca tadindriyatvaparīkṣaṇāt /
ataścoktena samānayogakṣemayuktipramāṇakaḥ karmendriyavarga upalakṣaṇīyaḥ, "pravṛttirvāgbuddhiśarīrārambhaḥ" iti sūtre vācaḥ kaṇṭhokteḥ pāṇyādicatuṣṭayasya śārīravyāpārakaraṇatayā sūcanāditi //
śarīrake tu "saptagaterviśeṣitatvācca" iti pūrvapakṣamupakṣipyāsādhayacca hastādīnāmapīndriyatvaṃ bhagavān bādarāyaṇaḥ--- "hastādayastu sthite 'to naivam" iti /
"bhūtebhyaḥ" iti ca nopādānābhiprāyam, ahaṅkāropāttānāmāpyāyakabhūtavivakṣayāpi tadupapatteḥ /
tathā ca vedārthasaṃgrahe---"evamāhaṅkārikāṇāmindriyāṇāṃ bhūtaiścāpyāyanaṃ mahābhārata ucyate" iti /
samādhānam ṛṣyantaravākyasyāpi samānanyāyasya nirvāhārtham /
parasparaviruddhapramāṇavākyeṣu tātparyaviśeṣaparikalpanayā parihāra eva hi paṇḍitakṛtyam /
anityamanovādibhirapi hi "annamayaṃ hi somya manaḥ"--- iti śrutirāpyāyanaparatayaiva yojyā /
tulyamidamanyatrāpīti //
yattu---"bādhanālakṣaṇaṃ duḥkham" "tadatyantavimokṣo 'pavargaḥ" iti, tatra duḥkhātyantanivṛtterapavargatvaṃ sarvāṅgīkṛtam /

na ca tatrānandaḥ śrautaḥ kaṇṭhoktyāḥ pratiṣidhyate /
tadabhiprāye cānanyathāsiddhaṃ kimapi na liṅgaṃ paśyāmaḥ /
ata eva hi bhūṣaṇamate nityasukhasaṃvedanasaṃbandhasiddhirapavarge sādhitā /
etena "tasmātsarvaduḥkhavimākṣo 'pavargaḥ" iti caturthādhyāyavākyamapi nirvyūḍham, tatrāpyānandaniṣedhābhāvāt //
yacca śārīrakadvitīyādhyāyaviruddhamiha dvitīyādhyāye avayavisamarthanamivābhāti, tadapi tadekārthaṃ yojayituṃ śakyam /
tathā hi---"na caikadeśopalabdhiravayavisadbhāvāt /
sādhyatvādavayavini saṃdehaḥ /
sarvāgrahaṇamavayavyasiddheḥ /
dhāraṇākarṣaṇopapatteśca /
senāvanavadgrahaṇamiti cennātīndriyatvādaṇūnām /
" ityetāni hi tatsūtrāṇi; na tāni virudhyante, senāvanādivyāvṛttāvayavyārambhakatayā tadasamavāyikāraṇatvābhimatāvasthāviśeṣāpannaḥ saṃghātaviśeṣa evāvayaviśabdena nirdiṃśyata ityavirodhāt tāvataiva upalambhavyavahāraviśeṣādeścaritārthatvāt /
atīndriyāṇuvacanamapi pradīpāvayavānāmivaindriyikāṇāmevāvasthāviśeṣeṇātīndriyatvābhyupagamādaviruddham /
avyaktameva hi triguṇadravyamavasthāviśeṣādravyaktaṃ bhavatītyāgamikāḥ /
pratyekamupalambhāyogyānāmapi saṃhativiśeṣarūpāvasthābhedādaindriyikatvatattāratamyādikaṃ himānīcūrṇapuñjādiṣvanārabdhāvayaviṣu lokasiddham /
upamānākhyapramāṇāntarasamarthanaṃ tu nyāyaikadeśibhirevopamānasyānumānāntarbhāvapratikṣepamātraparatayā nirvyūḍham //
yacca---"pūraṇapradāhapāṭanānupalabdheśca saṃbandhābhāvaḥ" iti śabdārthasaṃbandhābhāvamupakṣipya pariharatā "śabdārthavyavasthānādapratiṣedhḥ" /
"na sāmayikatvācchabdādarthe pratyayasya" ityādinā sāmayikatvamuktam; tadapi saṃpratipannasāmayikatvadvārā anumānādivilakṣaṇasaṃbandhaviśeṣakhyāpanārthamiti yojyam, anādinidhanāvicchinnasaṃpradāyavedavartināṃ padānāṃ manvādivacanaviruddhasāṃketikatvopapādanakḷptyasaṃbhavāt /
yacca "mantrāyurvedaprāmāṇyavacca tatprāmāṇyamāptaprāmāṇyāt" iti, etadapyanādinidhanasyaiva vedasya pratikalpamīśvareṇāptatamena yathāpūrvaṃ pravartanamabhisaṃdhāyeti sugamam //
varṇānityatvavarṇanaṃ tu na śrutyādiviruddham; pratyutānukūlameva /
śārīrakadevatādhikaraṇe varṇānityatvamabhyupagamyaiva hi "ata eka ca nityatvam" "samānanāmarūpatvāccāvṛttāvapyavirodho darśanāt smṛteśca" iti vedanityatvaṃ sādhitam //
yattu jaiminīye śabdādhikaraṇe varṇanityatvasamarthanaṃ vyācakhyuḥ; sa tu vyākhyātṝṇāmevāparādhaḥ, asāṃketikavācakākāranityatvaparatvenānyaparatvāttasyādhikaraṇasya //
yacca dvitīyādhyāyānte "vyaktyākṛtijātayastu padārthaḥ"ityuktam, tatrāpi na vaiśeṣikābhyupagatajātisvīkāre liṅgaṃ paśyāmaḥ; nahyatra dravyaguṇādipadārthaparisaṃkhyānaṃ kriyate, "te vibhaktyantāḥ padam" iti pratipāditapadavācyapradarśanaparatvāt /
anantaraṃ catisṛṇāmeva lakṣaṇamāha---"vyaktirguṇaviśeṣāśrayo mūrtiḥ""ākṛtirjātiliṅgākhyā" "samānaprasavātmikā jātiḥ" iti /
iha tu vastusvarūpanirūpitasvarūpaviśeṣakadharmasvarūpanirūpakadharmaviṣayatayā yathāsaṃbhavaṃ yojyam /
ato na dvitīyādhyāye 'pi vedāntavirodhaḥ /
tṛtīye "darśanasparśanābhyāmekārthagrahaṇāt" ityādikaṃ bāhyāntarindriyādinirūpaṇādikaṃ cātyantopayuktam /
na ca manonityatvādikaṃ tatra sūtritam; yena tadutpattyādiśrutikopaḥ //
yaccātroktam---"gandhakledapākavyūhāvakāśadānebhyaḥ pāñcabhautikaṃ śrutiprāmāṇyācca" iti, etadeva yathāśrutaṃ siddhāntatayā svīkāryam /
yadapi "gandharasarūpasparśaśabdānāṃ sparśaparyantāḥ pṛthivyāḥ" "aptejovāyūnāṃ pūrvapūrvamapohyākāśasyottaraḥ" iti guṇavyavasthāpanam, tatra tu tathaivābhyupagame 'pi na vastvantaravirodhaḥ /
tathāpyākāśādiṣu śabdāderekadvitricatuṣpañcakrameṇa purāṇeṣu pāṭhāt, ākāśānupraveśādanyatra śabda iti nirvāhe vārūvādyanupraveśāduttarottareṣu sparśādiriti nirvoḍhuṃ śakyatvāt, upalambhānvayavyatirekābhyāṃ vyavasthāpanasyāpi samatvāt, gandhādisūtraṃ pṛthivyāste santyevetyayogavyavacchedena nirvāhyam /
"ākāśasyottaraḥ" ityatra tu tasya sa evetyanyayogavyavacchedena /
kati kati caivaṃ sūtrāṇi kliṣṭāni parairapi niruhyante //
yacca---"svaguṇānnopalabhanta indriyāṇi kasmāditicet" "saguṇānamindriyabhāvāt" ityatra "na śabdaguṇopalabdheḥ" ityuktam; tatrāpi śrotrendriyasya ākāśāpyāyitātvādāpyāyakaguṇasya tadguṇatāṃ paṭanailyapānīyasaurabhādivat prakalpoktamuttaram /
athavā yathāgamamāhaṅkārikatvamindriyāṇāmajānataścodye bhūtāpyāyitendriyapakṣe sthitvaivedamuttaraṃ gūḍhābhiprāyeṇa dadīya iti /
etaduktaṃ bhavati---bhavatā kimindriyaguṇopalambhābhāva ucyate, kiṃ vā tadāpyāyakaguṇopalambhābhāvaḥ ? pūrvatrāṅgīkāra evottaram, śabdādīnāmanindriyaguṇatvāt /
uttaratra vyabhicāra iti /
ato na vedāntavirodhaprasaṅgaḥ //
caturthe 'dhyāye--pravṛttirāgadveṣādinirūpaṇam, ātmanityatvādinā pretyabhāvādipratipādanam, animittabhāvotpattisarvānityatvasarvanityatvādinirūpaṇaṃ cātyantānuguṇam /
avayaviprasaṅgaśca prāguktanyāyena netavyaḥ /
pañcamastu jātinigrahasthānamātropakṣīṇo na kvacittattva upakaroti /

vyavahārāṅgavimarśasaundaryāsaundaryādikaṃ tu vāstavalakṣyalakṣaṇayuktyādiparāmarśavaijñānikairarthasthitimātrānusārādanādaraṇīyam /
yat punararvāgbhirakṣacaraṇapañcādhyāyyāṃ kuśakāśāvalambena kaṇacaraṇakathāṃ niveśya naigamikyaḥ padavyo nirudhyante, tatra tu nūnaṃ sa eva gautamaḥ svayamantaḥ prahasati //
iti svīkārapakṣaḥ //
yadvā nātīva ca bahiṣkāro nātīva ca parigrahaḥ /
sāṃkhyādivadihāpi syāt samādhistauṣataṃṇḍulaḥ //
upajīvyabahutvena vidyāsthānaniveśanam /
viruddhāṃśaikaviṣayā sūtrādiṣu bahiṣkriyā //
nyā. pa. pra. 4 //
adhikārivivecanam //
niyatādhikāraścāyaṃ nyāyavistaraḥ /
adhikārācca niyataḥ syādayaṃ nyāyavistaraḥ /
apratyavāyo māhātmyāddayāluḥ śāstramabravīt //
sarvādhikāramityetadasamīkṣitabhāṣitam /
kathamāgamavṛttāntamanadhītāgamā viduḥ //
niṣiddhe prerayaṃstānvā kathaṃ kāruṇiko bhavet /
na ca śakyā naraśiraḥpāvitryādyanumākṣatiḥ //
vihāyāgamamakṣādyairdvidhā tatrāpi viplavaḥ /
śrutyāṃ hyanadhikāritvāttadanyatrāvyavasthiteḥ //
dharmakṣobhāmumābhaṅge kathaṃ śūdrādayaḥ kṣamāḥ /
atha traivarṇikairukte tvanyo viśvasitītyapi //
svayaṃ nyāyavicāre 'sya phalatyanadhikāritām /
pratyakṣānumayoryatra nityaṃ vedānapekhatā //
tatrāpaśūdrabhāṣyoktā śūdrāderapyadhikriyā /
caturdaśāpi sthānāni bhagavān dharmavidyayoḥ //
na spraṣṭavyāni śūdrairityabravīdāśvamedhike /
"aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ /
purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa //
yānyuktāni mayā samyagvidyāsthānāni bhārata /
utpannāni pavitrāṇi pāvanārthaṃ tathaiva ca //
tasmāttāni na śūdrasya spraṣṭavyāni kathañcana /
" iti //
tasmādetāni traivarṇikairadhyetavyāni /
tatra brāhmaṇena vidyāprāptaye dharmānuṣṭhānāya cādhigantavyāni /
kṣatriyavaiśyābhyāṃ dharmānuṣṭhānāyaiva /
tathā śaṅkhena vidyāsthānānyanukramyoktam--- "etāni brāhmaṇo 'dhikurute /
sa ca vṛttiṃ darśayatītareṣām" iti /
evameva dharmaśāstrasaṃgrāhakaiḥ samarthitam /
tataśca yeṣāṃ karmabrahmamīmāṃsāvaseyatattvahitarūpaprameyacintādhikāraḥ, teṣāmeva tātparyaparyavasāyitayā dharmavidyāsthānābhimatanyāyaṃvistarāndhikārapa iti siddham //
nyā. pa. pra. 5 //
prayojananirūpaṇam //

pratyakṣādipramāṇena śuddhiḥ padatadarthayoḥ /
mānameyādiniyatirnirdeṣokteśca mānatā //
grāvaplavanavākyādāvānyaparyaṃ virodhataḥ /
citrāpaśuphalatvādāvabādhadvārasaṃgrahaḥ //
anuvādavidhānādicintā prāptyādipūrvikā /
pratyakṣādiṣvasiddheṣu na kalpeta kathañcana //
evamādyupayogena munibhirnyāyavistaraḥ /
vedānugrahaṇāddharmavidyāsthānatayoditaḥ //
āgamākhyapramāṇe tu saṃśuddhe nyāyavistarāt /
tadviśeṣasya mīmāṃsā sādhayeddharmamānatām //
prameyasyāpi saṃśuddhirantato brahmacintanāt /
iha tasya niveśastu tādarthyādiprasiddhaye //
pramāṇamevāsya śāstrasya prādhānyato viṣayaḥ /
tatra prekṣāvadadhicikīrṣāsiddhyartham---prameyatattvajñānaṃ hānopādānadvārā niḥśreyasahetuḥ, tacca saparikarāt pramāṇāt---iti paramparayā prayojanajñāpanāya pradarśanamātramihābhimatam /
ataḥ pradhānaviṣayatayā, prameyādisādhakatayā ca pramāṇaṃ prameyādapi pūrvamucyate /
tatra vyavacchedyatvāṅgatvādimukhena saṃśayādayo 'pi caturdaśa yathāyathaṃ nirūpyante /
na ca ṣoḍaśatve nirbandhaḥ, atathātvaviparyayatvādyupādhyantarādhīnasaṃgrahavibhajanābhyāṃ nyūnādhikoddeśasyāpi śakyatvāt upayogānupayogāviśeṣācca /
etāvadevagautamasyāpi hṛdayamiti //
nyā. pa. pra. 6 //
pramāṇāpramāṇavyavasthāpanam //
asti tāvadidaṃ pramāṇamidamapramāṇamiti prasiddho laukikaparīkṣakavyavahāraghaṇṭāpathaḥ /
tadanādare tu nirāśrayatayā parīkṣaṇasyāpyanudayaḥ //
vyavahāro hi jagato bhavatyālambane kvacit /
na tatsāmānyato nāsti kathantā tu parīkṣyate //
sāmānyaniścitārthena viśeṣe tu bubhutsite /
parīkṣā hyucitā sveṣṭapramāṇotpādanātmikā //
na sarvasyāpramāṇatvaṃ svapakṣasya svataḥ kṣateḥ /
na sarvasya pramāṇatvaṃ svapakṣasyānyataḥ kṣateḥ //
siddhyasiddhyo svapakṣasya siddhā lokavyavasthitiḥ /
tatsiddhyasiddhyostvatpakṣo na kathañcana sidhyati //
pramāṇena pramāṇasya bādhaḥ svavyāhaterhataḥ /
apramāṇena tadbādhe sādhanaṃ ca tato na kim //
apramāṇāt pramāṇādvā mānasiddhirna cenna tat /
yataḥ pramāṇatastasya siddhiḥ svapararakṣiṇī //
bādhābādhavyavasthāpi mānataḥ syādravyavasthitāt /
anyathā tvavyavasthāyā na vyavasthetyavasthiteḥ //
sarvatrānirṇaye na staḥ saṃśayotpattinirṇayau /
yathā tatkoṭitatsiddhistathānyatrāpi yujyate //
dharmisādhāraṇākārakoṭīnāṃ pūrvaniścaye /
asāvayamayaṃ veti hyāvirbhavati saṃśayaḥ //

sarvatra saṃśayastāvanna sarvasyāpi dṛśyate /
sarvaṃ saṃdigdhamiti te nipuṇasyāsti niścayaḥ //
saṃśayaśca na saṃdigdhaḥ saṃdigdhādvaitavādinaḥ /
dūraṃ gatvāpi durvāraḥ saṃśaye nirṇayastava //
mānāmānavibhāge 'taḥ sāmānyena vyavasthite /
kvācitkasaṃśayocchittyai lakṣaṇaṃ saṃpracakṣate //
tatra vyutpattivivakṣābhedāt pramitiṃ tatkaraṇaṃ ca yathecchaṃ pramāṇamāhurityavocāma, āśrayaprāmāṇyasyānādeśikatvāt /
"āptaprāmāṇyāt"---āptoktatvahetoḥ prāmāṇyādityarthaḥ /
na hi vaktṛprāmāṇyaṃ vākyaprāmāṇya upayujyate laukikavākyeṣu; kintu kāraṇadoṣābhāvaḥ /
dvidhāpi pramitireva śodhyā //
nyā. pa. pra. 7 //
pramālakṣaṇaparīkṣaṇam //
tatrāsmadīyā eva kecidanyathākhyātimicchantaḥ smṛteḥ prāmāṇyamanicchantaḥ samyaganubhavaḥ prameti lakṣayanti; ubhayamicchantaḥ, yathārthajñānaṃ prameti; ubhayamanicchantaḥ, anubhūtiḥ prameti /
evaṃprāyāṇi ca vādyantaroktāni lakṣaṇāni //
vayaṃ tu brūmaḥ--- yathāvasthitavyavahārānuguṇaṃ jñānaṃ prameti /
yathārthakhyātimakhyātimanyathākhyātimeva vā /
icchadbhirna vimantavyamidaṃ lokānusārataḥ //
smṛtimātrāṃpramāṇatvaṃ na yuktamiti vakṣyate /
abādhitasmṛterloke pramāṇatvaparigrahāt //
buddhāgamādityāge ca na hetuḥ smṛtimūlatā //
viśuddhasmṛtimūle 'pi mānavādau prasaṅgataḥ //
bhrāntiṃ pramāto bhindanto na cāhuḥ smṛtimānatām /
smṛtitvameva hi vyaktamaprāmāṇyaṃ bhavanmate //
pītaśaṅkhabhramādau ca na hyetadupapadyate /
cakṣuṣaiva hi śaṅkhādeḥ pītimādeśca tatra dhīḥ //
tataśca pratipattau vā vyavahārodaye 'pi vā /
tathābhāvānyathātvābhyāṃ pramābhrāntitavyavasthitiḥ //
viparyayādervyāvṛttirevameva hi sidhyati /
yatkiñcidanyathātvaṃ hi vaiparītyamitīṣyate //
ātmakhyātyādivādeṣvapyanyathātvamavāritam /
bhramapravṛttibādhāderanyathā na hi saṃbhavaḥ //
evaṃ satyanyathādhīstatsāmagrī vāpi lāghavāt /
ayathāvyavahārasya heturityavaśiṣyate //
sarvairapyanyathākhyātirdustyajatvāllaghīyasī /
tadvādināpyavarjyatvāt tato 'pyakhyātilāghavam //
svārasyamanyathākhyātāvakhyātau lāghavaṃ sthitam /
iti darśayituṃ bhāṣye dvitayaṃ tadanujjhitam /
yannāthamunimiśrādyairyathārthakhyātisādhanam /
tallokabuddhyanārohādvaibhavaṃ kecidūcire //
mānādrūpyādisattve 'pi tayoranyataraddhruvam /

kāryākṣamatvāgrahaṇāt tatkṣamatvagraheṇa vā //
khyātyantarāṇāṃ doṣāstu tattatsiddhāntaśīlane /
svayamevonmiṣantyeva saṃgrahāt kiñciducyate //
tatrātmakhyātau tāvat--- anyadvijñānamastīti dhīranyaviṣayā na vā /
ādyer'thasyāpi tadvaddhīranyatraikaiva dhīrbhavet //
saṃtānāntaravijñānaṃ svasaṃtāne kṣaṇāntaram /
yā dhīḥ sādhayate sā hi svato bāhyaṃ vigāhate //
sahopalambhaniyamaḥ saṃvido grāhyalakṣma ca /
bodhe 'pyartha ivetyevaṃ jñānārthaikyaṃ na tadbhavet //
doṣādihetujālasya mithyāve 'pi yatheṣyate /
adhiṣṭhānasya mithyāve 'pyanivāryastathā bhramaḥ //
tato mādhyamikasyaiva pakṣastatrāvaśiṣyate /
na ca tatrāpi nistāraḥ sarvathānupapattitaḥ //
asattvaṃ laukikaṃ brūṣe lokottaramathāpi vā /
na niṣedho nirupadhiḥ pūrvatrānyanna dhīpadam //
catuṣkoṭivimuktaṃ ca tattvaṃ prāmāṇikaṃ na vā /
pūrvatra tāvatī sattā na cet taddhīrasanmatiḥ //
anyeṣāṃ ca niradhiṣṭhānakhyātau --- atrāsadeva bhavatāmatreti khyāyate na vā /
ādye siddhamadhiṣṭhānaṃ dvitīye khyātyapahnavaḥ //
kiṃ ca svanetraniṣṭhyūtaṃ timiraṃ timirārditaiḥ /
keśastabakasādṛśyāt tathā bhātyevamīdṛśāḥ //
yadyapyavidyamānor'tho vidyamānatayā sphuret /
tathāpyasāvadhiṣṭhānaṃ svadeśādau mito hi saḥ //
idantvena pratīter'the tadāropaṃ pare viduḥ /
tasminnidantvāropaste phalatastulyatā dvayoḥ //
anirvacanīyakhyātau --- anirvācyatayā vastu nirucyeta na vā tvayā /
ādye virodho vividho dvitīye 'smanmatasthitiḥ //
sadasadvyatireko 'pi viruddho yadi gṛhyate /
sadasadrūpatā kiṃ nu pratītā tu na gṛhyate //
anuṣṇāśītavat tucchādbrahmaṇaścātirekitā /
sādhyeta khyātibādhāderyadi siddhaṃ tadatra naḥ //
na ca viśvasya bādho 'pi svarasādupajāyate /
apratiṣṭhitayuktyā tu bādho brahmāpi saṃspṛśet //
nāśāt saditaratvaṃ ca nāśakāle yadīṣyate /
svakāle yadi bādhaḥ syānnāśasyāpyanirūpaṇam //
nityatvena śrutānāṃ ca keṣāṃ cinna hi nāśitā /
bhāgāsiddhastato heturna caikyaṃ nāśabādhayoḥ //
nirviṣayakhyātau --- viṣayālīkabhāvādau khyātyantaraparigrahaḥ /
anullekhastu rūpyādidhīrityuktyā nibarhitaḥ //
nyā. pa. pra. 8 //

nigamanam //
tataścātrānyathādhīrvā taddhetumatireva vā /
bhrāntirvastuvirūpasya vyavahārasya kāraṇam //
iti śrīkavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasya śrīmadveṅkaṭanāthasya vedāntācāryasya kṛtiṣu nyāyapariśuddhau pratyakṣādhyāye prathamamāhnikam //
// śrīmate nigamāntamahādeśikāya namaḥ //
nyā. pa. pra. 9 //
dvitīyamāhnikam //
tadihānyathākhyātipakṣe viparyayasya saṃśayasya ca vyavacchedārtham "yathāvasthitavyavahārānuguṇaṃ jñānam" iti pramāṇalakṣaṇe yathāvasthitādiviśeṣaṇam /
akhyātipakṣe 'pi tatsāmagryanupraviṣṭaṃ jñānaṃ tacachabdena vyapadiśyate /
tacca tatrāpramāṇamiti lokasiddhatvādvyavacchedyameva /
tatrāpi pratyekāṃśe yāthārthyaṃ na vihanyate //
nyā. pa. pra. 10 //
viparyayanirūpaṇam //
tatrādye pakṣe anyasya anyathādhyavasāyo viparyayaḥ /
dvitīye tu pakṣe sāmānyato dharmisphuraṇe sati apratipannatadvirodhaviruddhaviśeṣādhyavasāya iti //
sa cāyamanekavidhaḥ---ekānekaviruddhaviśeṣasphuraṇāt /
tatra ekaviśeṣasphuraṇaṃ yathā--- pītaḥ śaṅkha ityādi /
anekaviśeṣasphuraṇaṃ yathā---ekameva bhinnamabhinnaṃ cetyādyanekāntavādinām, prapañcaḥ sadvilakṣaṇo 'sadvilakṣaṇaścetyādyadvaitavādinām /
parasparaviruddhānekaviśeṣavatar idṛśasya viparyayasya saṃśayādbhedo mithovirodhābhimānaviraheṇa samuccitādhyavasāyaḥ /
dharmavirodhe parasparāviruddhānekaviśeṣasphuraṇaṃ yathā--- vipulatvaikatvaviśiṣṭe candre alpatvadvitvādigrahaḥ /
viparyayameva dharmāntaradharmyantarabhedādanyathākhyātiviparītakhyātibhedena kvacidvyavaharanti /
yathā pītaśaṅkharajjusarpabhramau /
tayośca rajastamasī mūlamiti gīyate ---
"yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca /
ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī //
adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasā vṛtā /
sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī" //
iti //
yadyapi rajjusarpādibhrame rajjutvādidharmaviparītasarpatvādidharmādhyāsa eva, tathāpi svarūpanirūpakadharmatvenāntaraṅgatayā dharmivaiparītyavyapadeśaḥ /
śvaityādestu nirūpitasvarūpaviśeṣakatvameva /
vivaraṇe tvevamuktam--- "trividhamajñānam---svarūpājñānam, anyathājñānam,viparītajñānamiti /
svarūpājñānaṃ nāma vastuno 'pratipattiḥ /
anyathājñānaṃ vastuno vastvantaratayā bhānam; yathā---śukteḥ rūpyatayā /
viparītajñānaṃ tu yathāvat vastuni bhāsamāne yuktibhistasyānyathopapādanam; yathā---jñātṛtayā ahantvena ātmani bhāsamāne 'pi kuyuktibhirasyabhrāntitopapādanaṃ kudṛśām" iti /
adharmendriyadoṣadustarkābhyāsadurvyāptyanusaṃdhānavipralambhakavākyaśravaṇādibhistattvāgrahasahakṛtairviparyayasya yathāsaṃbhavamudbhavaḥ //
nyā. pa. pra. 11 //
saṃśayanirūpaṇam //
sāmānyadharmisphuraṇe sati apratipannatadvirodhapratipannamithovirodhānekaviśeṣasphuraṇaṃ saṃśayaḥ /
yathā---ūrdhvavastumātragrahaṇe sati tadvirodhitayānanusaṃdhīyamānayormithaḥsphuṭavirodhayoḥ sthāṇutvapuruṣatvayoḥ sphuraṇam---ayaṃ sthāṇurvā puruṣo veti /
mitho virodhāgrahaṇe tayorvikalpo na syāt /

tata eva "ḍolāvegavadatra sphuraṇakramaḥ" ityeke, ekasmin yugapadanyonyapratikṣepasya dhīviruddhatvāt /
atra "caitanyasya viṣayeṇa dṛḍhasaṃyogo hi niścayaḥ /
tasyaiva bahubhiryugapadadṛḍhasaṃyogaḥ saṃśayaḥ" ityātmasiddhigrantho 'pi na viruddhaḥ; itarathā jñānārthayordṛḍhādṛḍhasaṃśleṣanirūpaṇānupapatteḥ /
yugapaditi tu śaighṣamātraparam /
yaugapadyābhyupagame 'pi adṛḍhatvaṃ parasparapratikṣepaprakāraviśeṣa eva; anyathā ayamūrdhvo vā sthāṇurvetyādisaṃśayaprasaṅgaḥ /
yadyapyaviruddheṣvapi keṣucidadharmādimūlakavirodhagrahaṇāt keṣāñcidīdṛśo 'pi saṃśayaḥ saṃbhavati; yathā--- ātmā jñānaṃ vā jñātā veti, jñānaṃ dharmo dharmi vetyādi; tathāpyābhimānikaṃ parasparapratikṣepitvaṃ tatrāpyastyeva /
asya ca samānadharmavipratipattibhyāmevāsādhāraṇakāraṇābhyāmadharmādisahitābhyāṃ yathāsaṃbhavamudbhavaḥ /
taduktaṃ tattvaratnākare--- "kaścaiṣa saṃśayaḥ katividhaśca? ekasmin dharmiṇi viruddhānekaviśeṣāvabhāsaḥ saṃśayaḥ /
sa ca dvividhaḥ---" ityādinā /
tatra samānadharmaḥ sādhāraṇo dharmaḥ /
tajjanito yathā---ūrdhvatvāviśeṣāt sthāṇurvā puruṣo veti /
agṛhyamāṇabalatāratamyaviruddhānekajñāpakopasthāpanamiha vipratipattiḥ /
sā ca sajātīyavijātīyābhāsarūpadvitricaturādijñāpakabhedādbahuprakārā /
pratyakṣatadābhāsavipratipatteḥ saṃśayo yathā--- cakṣuṣā samukhaṃ pratibhāti darpaṇatalam, sparśanena tvanyathā; kimidaṃ samukhaṃ nirmukhaṃ veti /
anumānatadābhāsavipratipatteryathā--- dhūmavattvāt parvato 'gnimān, nirālokatvādanagnirityatra sāgniranagnirveti /
śrutivipratipatteryathā---bhedābhedavyapadeśābhyāṃ jīvo brahmaṇo bhinno 'bhinno vetyādi /
vādivipratipatteryathā---vaiśeṣikaupaniṣadavākyadvayaśrāviṇo madhyasthabuddheḥ kimindriyāṇi bhautikāni, āhaṅkārikāṇi veti /
evaṃ pāmarādivākyavipratipatterapi ---nadyāstīre phalāni santi, na santi vetyādi /
pratyakṣānumānavipratipatteryathā---cakṣuṣā pītaśaṅkhabhrame śaṅkhatvācca sitatvānumāne, kimayaṃ śaṅkhaḥ pītaḥ sito veti /
pratyakṣāgamavipratipatteryathā---kimahamarthaḥ sthūlo 'ṇurve 'ti /
anumānāgamavipratipatteryathā --- kiṃ paramāṇūpādānaṃ jagat, uta brahmopādānamiti eṣā dik //
kecittu vipratipattiśabdamātre muhyanto vādivipratipattimeva vipratipattiṃ manyante, tadayuktam, viśeṣābhāvāt //
yaduktaṃ prajñāparitrāṇe --- "sādhāraṇākṛterdṛṣṭyānekākāragrahāttathā /
vipaścitāṃ vivādācca tridhā saṃśaya iṣyate" //
iti ; tadapi nūnaṃ parānukāramātram, dvitīyatṛtīyayorakairāśyāt grāhakāvāntarabhedasyātiprasaṅgitvāt aprayojakatvācca /
atra cānekākāragraho nānākāragraho vivakṣitaḥ, na tvanekavyāvṛttāsādhāraṇākāragrahaḥ, anantaram "artheṣveṣvaviśeṣeṇa dvyākāragrāhidhīdvayam /
" ityādinā tasyaivodāharaṇāt //
asādhāraṇadharmādapi kecit saṃśayamāhuḥ; yathā---gandhavattvāt pṛthivī nityā anityā vetyādi /
atra gandhavattvasya nityātmādivyāvṛtteḥ kṛtakatvādivadanityatvasmārakatvam, anityābādivyāvṛtterniravayavatvādivannityatvasmārakatvamiti viruddhaviśeṣadvayānvitasamānadharmasyeva tadubhayavyāvṛttāsādhāraṇadharmasyāpi saṃśayahetutvamupapannamiti, tadayuktam; na hi tatra gandhavattvādinā saṃśayotpattiḥ, api tu vyatirekanirūpaṇavilambāprāgeva gandhādiviśiṣṭadravyasya nityānityasādhāraṇatayā bhāsamānairdravyatvādibhireva /
tatrānyataraśironirṇinīṣayā viśeṣakadharmacintāyāṃ tu gandhavattvamubhayānanvitatvādubhayorapyaniṣkarṣamityetāvadeva cintyate /
kevalavyatirekibhaṅge caitadviśadaṃ bhaviṣyati /
gandhavattvāt pṛthivī nityā vā anityā veti tu yadā kaścidvyavaharet, tatrāpi gandhavattvaṃ nityatvānityatvayoranyatarasya prayojakaṃ na vā ityeva saṃdehaḥ /
so 'pi dharmatvādilakṣaṇasamānadharmādeva /
atha nityavyāvṛttadharmavattvādanityatvam anityavyāvṛttadharmavattvācca nityatvaṃ puraskṛtya nityā anityā veti saṃśate; tadāpi hetubhūtadharmadvayanimitto 'yaṃ saṃśayaḥ /
na hyeka evātra hetuḥ /
gandhastu tatra sāmānyarūpastaṭasthaḥ; na tu hetuḥ //
vipratipattimapi kecit samānadharma evāntarbhāvayanti /
yathā hi ūrdhvatvamubhayasādhāraṇam, tathā vādiparigṛhītatvāderapi sādhāraṇatvāt vimativiṣayasya dharmiṇo vā sāmānyaveṣasya tadubhayasādhāraṇyāditi /
tathāpi sādhāraṇadharmasya sahānubhūtasthāṇutvapuruṣatvasmārakatvavat vipratipatterapisamānadharmonnītinirapekṣāyā eva tadupajīvyatayā tatpūrvabhāvinyāḥ sākṣāttadviśeṣasmārakatvasiddherdvaidhamuktamasmābhiḥ //
punaścāyaṃ dvitricaturādiśirodhikaraṇabhedādbahuvidhaḥ; yathā--- ayaṃ sthāṇurvā puruṣo veti, ghaṭaḥ satyo 'satyo nirvacanīyo 'nirvacanīyo vetyādi /

tathā imau sthāṇū vā puruṣau vā, ete padārthāḥ satyā asatyā nirvacanīyā anirvacanīyā vetyādi /
yastu dvayoranyatarasya coratve siddhe ayaṃ coraḥ ayaṃ vā cora iti saṃdehaḥ, sa tu ayaṃ coro na vā ityevaṃrūpasaṃśayadvayasamāhāraḥ /
yadvā yaścoraḥ, saḥ ayam ayaṃ vā ityeka eva /
atha vā coratvametanniṣṭham etanniṣṭhaṃ veti /
yadyapyubhayavyatiriktapuruṣacoratvābhāvo tayoranyatarasya coratve vā tātparyānnirṇayagarbhatvam, tathāpi ubhayoranyataraviśeṣanirṇayābhāvāt tasminnaṃśe saṃśaya eva /
na caikasyāpi jñānasya saṃśayanirṇayātmatāvirodhaḥ, sarvasminnapi saṃśaye dharmyaśādau nirṇayasya dustyajatvāt //
punardvividho 'yam--- anyatarakoṭipariśeṣayogyatvatadayogyatvabhedāt /
pūrvo yathā--sthāṇvātmake vastuni sthāṇuḥ puruṣo veti /
uttarastu palālakūṭe dvirado giriśikharaṃ veti /
tatra nirūpakāṇāṃ prāyaśaḥ pūrva eva bhavati /
tenaiva ca pravṛttasya pākṣikor'thalābhaḥ /
yadvā nirīhasyaiva kadācit dvitīyena saṃśayena viparyayeṇa ca pravṛttasya daivāt tadātanārthasaṃnipātenābhimatalābha iti //
punarapi imau saṃśayaviparyayau sāmānyadharmiṇo viśeṣāṇāṃ cānubhūyamānatvasmaryamāṇatvādibhedāt bahuvidhāvūhanīyāviti //
kiṃsajñako 'yaṃ vṛkṣa ityevamādirūpo 'nadhyavasāyo nāmānyo jñānaviśeṣa iti kecit; tadasāram, tasya saṃjñādiviśeṣasaṃdehasamanantarabhāvitadviśeṣabubhutsātmakatvāt /
athavā avacchedakādarśanādanavacchinnakoṭiviśeṣaḥ saṃśaya eva //
ūhastu prāyaḥ puruṣeṇānena bhavitavyamityādirūpa ekakoṭisahacaritabhūyodharmadarśanādanutkaṭānyakoṭikaḥ sa eva /
prāyaḥ puruṣeṇa bhavitavyamiti puruṣa evetyabhiprāyaścet yathocitaṃ pratyakṣānumānādiṣvanupraveśaḥ /
tarkarūpamūhaṃ tu anumāne vakṣyāmaḥ //
trividhaṃ pramāṇam---pratyakṣānumānaśabdabhedāt /
bhagavatāmanunāpyuktam --- "pratyakṣamanumānaṃ ca śāstraṃ ca vividhāgamam /
trayaṃ suviditaṃ kāryaṃ dharmasiddhimabhīpsatā" //
iti //
āha ca bhagavān śaunakaḥ--- "dṛṣṭānumānāgamajaṃ dhyānasyālambanaṃ tridhā /
" iti /
bhāṣyakāreṇa ca pratyakṣāditrayaṃ svaśabdenopādāya "pramāṇasaṃkhyāvivāde 'pi sarvābhyupagatapramāṇānāmayameva viṣaya iti na kenāpi pramāṇena nirviśeṣavastusiddhiḥ" ityanyeṣāmanādaraḥ kṛtaḥ /
sarvābhyupagatapramāṇānāmiti ca parābhyupagamamātraṃ dyotayati, tatra prativādinaḥ ṣaṭpramāṇābhyupagamāt /
pratyakṣānumānāgamānāmeva ca mitho bhedo vedārthasaṃgrahe viśadamupapāditaḥ //
yattu "mattaḥ smṛtijñārnamapohanaṃ ca" ityatra bhāṣyam--- "jñānamindriyaliṅgāgamayogajo vastuniścayaḥ" iti, tatrāpi yogajasya pratyakṣasya prādhānyāt pṛthagvyapadeśaḥ /
antarbhāvaṃ ca vakṣyāmaḥ /
uktaṃ ca śrīviṣṇucittaiḥ prameyasaṃgrahe--- "pramāṇasaṃkhyāvivāde 'pītyatra tripramāṇatvaṃ bhāṣyoktam" iti /
bhāṣye ca keṣucit kośeṣu yathārthakhyātisamarthanadaśāyām--- "athavā kimanena bahunopapādanaprakāreṇa /
pratyakṣānumānāgamākhyaṃ pramāṇajātamāgamagamyaṃ ca nirastanikhiladoṣagandhamanavadhikātiśayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇagaṇaṃ sarvajñaṃ satyasaṃkalpaṃ paraṃ brahmābhyupagacchatāṃ kiṃ na setsyati kiṃ nopapadyate---" ityādiḥ pāṭho dṛśyate //
yadyapi smṛtirapi yathārthā pramāṇamiti vakṣyate, tathāpi pratyakṣādimūlatayā tadaviśeṣāt pṛthaganuktiḥ /
uktaṃ ca tattvaratnākare --- "pratyakṣādimūlānāṃ smṛtīnāṃ svasvamūle 'ntarbhāvavivakṣayā pramāṇatritvāvirodhaḥ /
catuṣṭve ca vaidikānuvādo darśitaḥ" iti /
sa cācamanuvādaḥ pūrvopāttaḥ--- "smṛtiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ catuṣṭayam" iti pratyakṣādyaviśeṣeṇa vedānuvādācca---iti /
prajñāparitrāṇe tu smṛtiprāmāṇyānabhyupagame 'pi jñānasya tāvat karaṇabhedāccāturvidhyamevoktam--- "tatrendriyārthasaṃbandho liṅgaśabdagrahau tathā /
saṃskāronmeṣa ityete saṃvidāṃ janmahetavaḥ" //
iti //
yattu tatraiva--- "svayaṃsiddhistathā divyaṃ pratyakṣamanumāgamaḥ /

pañca santi pramāṇāni jaiminivyāsayorhṛdi" //
ityādinā svayaṃsiddhidivyayoḥ pṛthaṅnirūpaṇaṃ kṛtam, tat pratyakṣāvāntaravairūpyabodhanābhiprāyam /
yathoktaṃ śrīviṣṇucittaiḥ---"bhagavatprasādalabdhayogipratyakṣaṃ divyam" iti //
nyā. pa. pra. 12 //
pratyakṣalakṣaṇam //
tatra sākṣātkāripramā pratyakṣam /
sākṣāttvaṃ ca jātirūpa upādhirūpo vā kaścit jñānasvabhāvaviśeṣaḥ svātmasākṣikaḥ //
jñātakāraṇajajñānasmṛtitvarahitā matiḥ /
aparokṣeti niṣkarṣe nāvyāpyādiprasañjanam //
prameyasaṃgrahe tvevamuktam--- "sākṣādanubhavaḥ pratyakṣam /
sākṣāttvaṃ jātiḥ---" ityādi /
tattvaratnākare 'pyevamuktam--- "aparokṣapramādhyakṣamāparokṣyaṃ ca saṃvidaḥ /
vyavahāryārthasaṃbandhijñānajatvavivarjanam" //
iti //
pārokṣyaṃ caivamuktam--- "pārokṣyaṃ vyavahāryānantargatavastuvedanāpekṣā /
tadanantargataliṅgādyapekṣā pārokṣyamanumādau" iti /
varadaviṣṇumiśrairmānayārthātmyanirṇaye tvevamuktam--- "aparokṣapramā pratyakṣam /
pramāyā āparokṣyaṃ nāma viśadāvabhāsatvamiti brūmaḥ /
kimidaṃ vaiśadyaṃ nāma ? asādhāraṇākāreṇa vastvavabhāsakatvam--" ityādi //
sākṣāttvaṃ dvidhā---nityaṃ cānityaṃ car /
iśvaranityajñānādiniṣṭhaṃ nityam /
asmadādijñānaniṣṭhaṃ tvanityam /
asmadādipratyakṣaṃ dvidhā--- yogipratyakṣamayogipratyakṣaṃ ceti /
tatra yogipratyakṣaṃ prakṛṣṭādṛṣṭaviśeṣajam /
tat yuktāvasthāyāṃ manomātrajanyam /
viyuktāvasthāyāṃ tu bāhyendriyajanyamapi /
tacca bubhutsādipratiniyatamāgamaikasiddhaṃ ca /
bhāvanābalajamātraṃ jagatkartari pratyakṣaṃ pratikṣiptaṃ śāstrayonyadhikaraṇe, anyatra bhāṣyakāraireva sākṣādyogipratyakṣasya kaṇṭhokteḥ, tasya saṃbhavato 'pyāgamikeśvarajñānamūlasyāgamānuvādatvāpādanāśaktyā tatraudāsīnyāt, dharmādayaḥ kasyacidindriyagrāhyāḥ, prameyatvāt, ghaṭavat, mīmāṃsakānāmapratyakṣatvādvā, asmatsukhādivadityādyanumānānāṃ vipakṣe bādhakavirahādibhirābhāsatvāt, āgamabādhaprasaṅgasyaiva puraskāre tvāgamenaiva caritārthatvāt; anyathā dharmādayaḥ kasyaciccakṣurgrāhyā iti vadato bauddhasya kiṃ prativakṣyasi /
yaścānuvyavasāye saviṣayavyavasāyapratyakṣatāmicchati, tasyāsmadādiṣvapi dharmādivyavasāyānuvyavasāye dharmādipratyakṣatvasiddhau kathaṃ tadatiriktayogipratyakṣānumāsiddhiḥ /
tadvyavacchedena prayoge /
api saugatoktacākṣuṣatvādisādhanaprasaṅga syāditi /
sa cādṛṣṭaviśeṣo yogābhyāsatapaścāryādibhirjāyate /
tasmādārṣābhimatamapi prakṛṣṭādṛṣṭajatvāviśeṣāt tatraivāntarbhūtam /
yathoktaṃ prajñāparitrāṇe --- "atrendriyānapekṣaṃ yajjñānamarthāvabhāsakam /
divyaṃ pramāṇamityetat pramāṇajñāḥ pracakṣate //
parameśvaravijñānaṃ muktānāṃ ca dhiyastathā /
saṃjayārjunavālmīkiprabhṛtyārṣadhiyo 'pi tat" //
iti //
indriyānapekṣamiti---adivyenrdiyānapekṣamityarthaḥ /
ata eva hi gīyate--- "divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ---" ityādi /

yadvāparameśvarādivijñānasahapāṭhādibhistathaiva mantavyam /
anantaraṃ caivamuktam---- "svābhāvikasya jñānasya svataḥ sarvāvabhāsinaḥ /
avidyāpratibandhasya pratibandho 'kṣayogataḥ /
avidyāhānito muktapuruṣāṇāṃ hi saṃvidām /
svābhāvikasvarūpeṇa nikhilārthāvabhāsitā //
pratibandhakabhāvasya pratyuttambhakabhāvinā /
pareṇānugṛhītā dhīrṛṣīṇāṃ sarvabhāsikā" //
iti //
mānasapratyakṣamapyasmadādīnāṃ nāstyeveti vṛddhasaṃpradāyaḥ, ātmasvarūpasya taddharmabhūtajñānasya ca svayaṃprakāśatvāt, sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnānāṃ tattaddhetutayābhimatajñānaviśeṣānatirekasya vedārthasaṃgrahe samarthitatvāt, nityatvādiviśiṣṭāsmadādyanubhavasya śāstrādiprasiddhatvāt, pūrvānubhavādijñānasya smṛtirūpatvāt, "ātmasukhādivyatiriktabahirviṣayeṣu tasya bāhyendriyānapekṣapravṛttyanupapatteḥ" iti śāstrayonyadhikaraṇabhāṣyasyānvāroheṇāpyupapatteriti //
tataścādivyabāhyendriyaprasūtaṃ jñānamayogipratyakṣam /
tat sāmānyādṛṣṭālokaviśeṣādisahakṛtendriyajanyaṃ dṛṣṭasāmagrīviśeṣāt pratiniyatāviṣayam /
tat śrotrādīndriyāsādhāraṇakāraṇabhedāt pañcadhā //
viṣayendriyasaṃbandhaśca---dravyeṣu saṃyogaḥ, dravyāśriteṣu rūpādiṣu tu saṃyuktāśrayaṇam /
yathoktaṃ tattvaratnākare--- "atra vṛddhā vidāmāsuḥ saṃyogaḥ saṃnikarṣaṇam /
saṃyuktāśrayaṇaṃ ceti yathāsaṃbhavamūhyatām" //
iti //
punaḥ pratyakṣaṃ dvidhā---savikalpakaṃ nirvikalpakaṃ ceti /
sapratyavamarśaṃ pratayakṣaṃ savikalpakam /
tadrahitaṃ pratyakṣaṃ nirvikalpakam //
nyā. pa. pra. 13 //
naiyāyikanirvikalpakanirākaraṇam //
ubhayavidhamapyetadviśiṣṭaviṣayameva /
aviśiṣṭavastugrāhiṇo jñānasyānupalambhāt anupapatteśca /
bālamūkatiryagādivijñānamapi hi saṃjñāvikalparahitamapi viśiṣṭavastuviṣayameva, anyathā teṣāṃ heyopādeyavibhāgapūrvakapravṛttiśeṣānupapatteḥ /
vipratipannaṃ viśiṣṭajñānaṃ viśeṣaṇajñānapūrvakam, viśiṣṭajñānatvāt, surabhi candanamityādiviśiṣṭajñānavaditi cenna, ekasāmagrīvedyaviśeṣaṇeṣu tannirapekṣatvāt, svarūpasaṃbandhapakṣe svarūpagraheṇaiva saṃbandhasyāpi grahaṇāt, tāvataiva viśiṣṭagrahaṇasiddheḥ, samavāyavāde 'pi tasyaiva gṛhyamāṇasya viśeṣaṇaviśeṣyabhāvarūpatvāt, samavāyaviśiṣṭapratyaye tathaivābhyupagamāt, tadvaiśiṣṭyagrahe ca guṇavaiśiṣṭyagrahasyāvarjanīyatvāt /
na ca samavāyasya savikalpakaikaviṣayateti vācyam, nirvikalpake dharmavaddharmivacca tatsaṃbandhasyāpyaindriyikatvāviśeṣeṇa grahaṇasaṃbhavāt, yogyasya saṃnikṛṣṭagṛhyamāṇasaṃbandhinaḥ saṃbandhasyāgrahaṇānupapatteḥ, anyathā nityaṃ tadagrahāpātāt /
prathamākṣasaṃnipātajā buddhirviśiṣṭaviṣayā, buddhitvāt, saṃpratipannavat, ityādyapi cintyam //
nyā. pa. pra. 14 //
savikalpakanirūpaṇam //
na ca savikalpakaṃ na pratyakṣamiti vācyam, sākṣātkārābādhādyaviśeṣāt //
sahakāriviśeṣeṇa na vaijātyaṃ prasajyate /
tajjātīye tu yatkiñcidvaiṣamyaṃ saṃbhavedapi //
yatra dṛśyeta vaijātyaṃ tathā tatrābhyupeyate /
tāvatā naiva sarvatra bhavedetasya kalpanam //
kevalendriyajaṃ cāpi na kiñcijjñānamiṣyate /
sahakāriviśeṣāṃ hi vibhidyante pratīndriyam //
ataḥ saṃskārasaṃbhede 'pyaparokṣatvayogataḥ /
pratyakṣatvaṃ vikalpasya na kvacidvinivartate //
"nirvikalpakamekajātīyeṣu dravyeṣu prathamapiṇḍagrahaṇam" ityādibhāṣyaṃ tu udāharaṇaparaṃ yojyam /
ata eva hi śrīviṣṇucittairuktam--- "saṃskārodbodhasahakṛtendriyajanyaṃ jñānaṃ savikalpakam, ekajātīyeṣu prathamapiṇḍagrahaṇam dvitīyādipiṇḍagrahaṇeṣu prathamākṣasaṃnipātajaṃ ca jñānaṃ nirvikalpakam" iti /

anyatra coktam--- "kevalacakṣurādīndriyajanyaṃ nirvikalpakam" ityādi //
yattūktaṃ tattvaratnākare --- "viśeṣaṇānāṃ svāyogavyāvṛttiravikalpake /
savikalpe 'nyayogasya vyāvṛttiḥ saṃjñitā tathā" //
iti, tatrāpi saṃskāranirapekṣatvasāpekṣatvayoḥ pradarśanaparatvaṃ grāhyam /
pratyakṣasya caivaṃ vibhāgo 'bhihitaḥ--- "dvividhaṃ caitat pratyakṣam--- arvācīnamanarvācīnaṃ ca /
yugapadaśeṣaviṣayasākṣātkārakṣamamanarvācīnam /
tat yogimukteśvarāṇāṃ prabhāvaviśeṣādhīnamupapādayiṣyate"ityādi //
ata eva kudṛṣṭīnāṃ sanmātragrāhi pratyakṣamityavilakṣajalpitaṃ nirastam /
kramayaugapadyādidūṣaṇaṃ tu bhrāntivikalpe 'pi samānam /
bhrāntirūpo 'pi hi vikalpaḥ kṣaṇikatvānna viramya vyāpartumalam /
na ca pūrvajñānavārtāṃ jānāti /
na ca svayaṃ dharmipratiyogigrahaṇābhāve bhedagrahaṇaṃ manyase /
tathāpi yadi kalpanā bhedaviśiṣṭaṃ yugapadgṛhṇāti, kā pratyakṣe sarpamṛtiḥ ? ato dharmivadyogyatvājjātyādirūpabhedo 'pi yugapadgrāhyeḥ /
abheda iva bhedo 'pi svarūpataḥ pratītau na pratiyogisākāṅkṣaḥ; bhedavyavahārastvabhedavyavahāravat tatsākāṅkṣa /
ataḥ prathamameva bhedadhīryuktā /
ata eva dharmadharmiṇordharmipratiyoginoranyeṣāṃ ca pratītāvanyonyāśrayo nirastaḥ /
tataśca vyupattestadvyavahāre 'pi na tatprasaṅgaḥ /
bhedaśabdena vyavahārasya tu pratisaṃbandhinirūpitākāre vyutpannatvāt tadapekṣā /
bhedatvaṃ hi bhedānāṃ pratiyoginā nirūpyam na tu jātyādilakṣaṇaṃ svarūpam; yadgraho yatra yadāropavirodhī, sa hi tasya tasmādbhedaḥ; gotvādi ca gṛhyamāṇaṃ svasmin svāśraye cāśvatvādyāropaṃ nirūṇaddhīti svasya svāśrayasya ca svayameva tasmādbhedaḥ //
api ca pratiyogisāpekṣatvanirapekṣatvalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsena bhedāt svarūpabhedagrahaṇaikyāṃ na saṃbhavatīti vadan bhedaduṣaṇārthameva bhedaṃ sādhayatīti svavacanavirodha iti //
nyā. pa. pra. 15 //
śābdāparokṣanirāsaḥ //
śabdajanyamapi pratyakṣamastīti ta eva varṇayanti; tadapyayuktam, vyāghātāt /
na hi parokṣajananasvabhāvatayā siddhā sāmagrī viśeṣābhāve kvacit svabhāvamatipatet /
na caikajātīyasāmagrītaḥ prasūtaṃ kāryaṃ vicitraṃ syāt, ekayaivava sāmagryā sarvajātīyotpattiprasaṅgāt ekasya kāryasya viruddhajātiyogaprasaṅgācca /
"daśamastvamasi" ityādidṛṣṭānte 'pi tvamarthamātraṃ pratyakṣam /
'daśamo 'ham' iti pratyayo hi nendriyasvātantryeṇodeti, kintu puruṣavacanānurodhena /
tanmūle 'pi cet pratyakṣatā, evam 'dharmavāṃstvamasi' iti kārtāntikopadeśādau 'tādṛśo 'hamasmi' iti bodhe dharmāderapi pratyakṣatvaprasaṅgaḥ /
tataścāpratyakṣamiti jagati kiñcinna syāt, pratyakṣabhūtaṃ yatkiñciduddiśya viśeṣaṇatayaiva sarvasya pratyakṣatvopapatteḥ /
pūrvāvagatadaśamabhāvaṃ tu puruṣaṃ pratyupadeśe bhāṣarāśipraviṣṭamaṣīnyāyena pūrvāparāparokṣaṇīnairantaryeṇa madhyavartiśabdajanyadhiyo 'parokṣatvavyavahāraḥ kasyacit syādvā na vā /
ata eva tattvamasyādiśabdaḥ svaviṣayagocarapratyakṣajñānajanakaḥ, svato 'parokṣārthagocaratvāt "daśamastvamasi" "saṃvit svaprakāśā" ityādivākyavat ityādyanumānāni nirastāni, daśamatvasvaprakāśatvādiviśiṣṭākāreṇa dṛṣṭānteṣvaparokṣajñānajananāsiddheḥ /
tathā vigītaḥ śabdo na svavācyagocarapratyakṣadhījanakaḥ, śabdatvāt, saṃpratipannavat, ityādyapipratiprayoktavyam /
upalambhavirodhaśābdapratyakṣalakṣaṇasaṃkarādiprasaṅgo 'tra vipakṣe bādhakaḥ /
naivaṃ pūrvasya, śabdajanyapratyakṣamantareṇāpi yogajādṛṣṭajanitasākṣātkārāt praṇidhānaviśeṣaprasāditaparamātmasaṃkalpādvā niḥśreyasasiddheriti //
pratyakṣaṃ cidacinmayaṃ jagadidaṃ yasyetyanuśrūyate yaścānanyadhiyāmanantavibhavaḥ pratyakṣatāmaśnute /
yaścaiko yugapatsadā svata idaṃ viśvaṃ darīdṛśyate prājñaṃ taṃ pratipannamokṣaṇavidhādakṣaṃ didṛkṣemahi //
iti śrīkavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasya śrīmadveṅkaṭanāthasya vedāntācāryasya kṛtiṣu nyāyapariśuddhau pratyakṣādhyāye dvitīyamāhnikam //
samāptaśca pratyakṣādhyāyaḥ //
// śrīmate nigamāntamahādeśikāya namaḥ //
atha śabdādhyāyaḥ //

nyā. pa. śa. 1 athānumodayaṃ smṛtyā hetutvenāpi saṃsthitm /
madhye tayorihetadānīṃ mānaṃ śabdaṃ pracakṣmahe //
anāptānuktavākyajanitaṃ tadarthavijñānaṃ tat pramāṇam; kāraṇadoṣabādhakādarśanāt /
nacānāptoktavākyaṃ pramāṇaṃ, kāraṇadoṣabādhakadarśanāt, na ca vākyatvādibhirbādhaḥ; svavacanavirodhāt /
yadi bādhakopanyāsavākyamayathārthaṃ, tadā kathaṃ bādhaḥ /
atha yathārtham, tasyāpi pakṣīkāre tadbādhaḥ /
bahiṣkāre tenaivānaikāntyam /
na cātiprasaṅgaḥ; bhrāntādivākyānāṃ doṣamūlatvasya durapahnavatvāt /
atra tu tadabhāvāt /
utsvapnāyitaghuṇakṣatākṣarādīnāṃ tu viśiṣṭatātparyaviraheṇa bodhakatvepyanāśvasanīyatvāt, vyabhicāradarśanācca /
nityepi vede nityeśvaraśāsanātmani tattadarthatātparyānapāyāt /
tasya cātrābhāvāt, kvācitkadoṣadarśanasya ca pratyakṣādāvapi asamatvāt, svataḥ parato vā prāmāṇye ca tato viśeṣābhāvāt //
nyā. pa. śa. 2 tacca vedyāṃśe pratyakṣātiriktam, asākṣātkāritvāt, anumānavat /
anumānātiriktaṃ, pakṣaliṅgaparāmarśādyadṛṣṭeḥ, padavākyatatsaṃbandhādīnāṃ ca viśiṣṭavākyārthaṃ pratyasiddhavyāptikatvenāliṅgatvāt, dṛṣṭāntābhyupagame sarvatrāviśeṣāt, vyutpattau ca svatantratayaiva bodhakatvasiddheḥ /
ata eva vaktṛjñānānumānābhyupagamepi śabdaprāmāṇyaṃ siddham /
āgamikabuddhiranumā, pratyakṣetarapramititvāt, saṃpratipannavaditi cenna, uktottaratvāt /
anyathā śabdarasagandhādi buddhiranumā, acākṣuṣapramititvāt, saṃpratipannavat, ityapi prasaṅgāt /
"pratyakṣamanumānaṃ ca śāstraṃ ca vividhāgamam /
dṛṣṭānumānāgamajam" iti manvādimaharṣisaṃmateśca śabdānumānayorbhedodṛśyate /
na cātra gobalīvardanayaḥ; antarbhāvādarśanāt /
āgāmonumānaṃ, saṃbandhagrahaṇe satyeva bodhakatvāditi cenna; bodhya bodhakabhāvātiriktasaṃbandhagrahaṇāpekṣiṇyanumānatvaniyamāt /
na cātra tadatiriktaḥ saṃbandhaḥ, yadgrahaṇaṃ niyamenāpekṣyeta /
anyathā saṃbandhasāpekṣatayā tayoḥ pratyakṣatvasyāpi susādhatvāditi //
na ca smṛtiḥ; apūrvaviṣayatvāt /
padasaṃdohaviśeṣo vākyam /
prāmāṇikapadavyavahāraviṣayaḥ padam /
tasya suptiṅantatvādikalpanayāpi vyaktiḥ kriyate /
ata eva hyanyathānyathā prakṛtipratyayādikaṃ vyākaraṇāntareṣu kalpyate /
tacca na sāṃketikam; saṃketayitṛpuruṣāsaṃbhavāt /
ata eva na bhāṣāntaravat tatklaptiḥ, nityavedagatatvācca /
yāni vaidikāni padāni tānyeva laukikanīti "vedaśabdebhya evādau" ityādivacanādapi siddham /
bhāṣācchandasostu katipayaśabdānāṃ lakṣaṇabhedastattadānupūrvīpratiniyamāpekṣaḥ /
bhāṣāprayuktaḥ sarvopi vede kvāpi prayogavān /
vedaikaniyataḥ śabdo nānyatreti vyavasthitiḥ //
uktaṃ caitadvedārthasaṃgrahepi--- "vaidikā eva sarve vācakāḥ śabdāśca---" ityādinā //
nyā. pa. śa. 3 vākyaṃ dvidhā---pauruṣeyāpauruṣeyabhedāt /
puruṣasvātantryādhīnaracanāviśeṣaviśiṣṭaṃ pauruṣeyam /
taddvidhā, anvitārthamananvitārthaṃ ca, ādyaṃ yathā---agniruṣṇaḥ, āpo dravāḥ, iti /
dvitīyaṃ yathā---agniranuṣṇaḥ, āpaḥ kaṭhināḥ, iti //
nyā. pa. śa. 4 atraikadeśino vadanti---ananvayāgrahādanvitavyavahāraḥ kvacijjāyata iti /

ata eva laukikavākye dṛṣṭavyabhicārasya na jhaṭati vākyādvākyārthādhyavasāyaḥ; yogyatāvimarśasākāṅkṣatvāt /
sāmānyayogyatāgrahaṇepi vyaktiyogyatāyāḥ vaktṛjñānānumānamanteraṇāsiddheḥ---iti prameyasaṃgrahādiṣu samarthitam /
tathā---sanmātragrāhipratyakṣanirākaraṇāya śāstrasyānuvādakatvaprasaṅge vivaraṇakārairuktam--- "abuddhabodhanasvarasasya śabdasyātathātvaṃ doṣa ityabhisandhiḥ /
athavā anuvādakatvameva syāt /
na hi mānāntarapratīterthe śabdaḥ pramāṇam /
tathaiva hi tasya vyutpattiḥ" ityuktvā "nanvanuvādakatayaiva vyutpattiḥ puṃvākyeṣu" ityādinā vaktṛjñānānumānamupapādya "satyam, daivāt tadanuvādakatvamiti nābuddhabodhanasvārasyabhaṅgaprasaṅgaḥ, yathā smṛtyanumitavedasyānuvādakatvepyarthāditi na mānatābhaṅgaḥ" ityādi uktaṃ ca prajñāparitrāṇe --- "pauruṣeyagiraḥ śaṅkāgrastā na sahasā mitim /
janayanti na yāvat tanmūlamānānavagrahaḥ //
anumāya ca vaktustanmūlayogyapramāntaram /
taduktavākyaliṅgena vākyārthamanujānate //
anvitārthābhidhānāya yogyaṃ vākyamidaṃ sadā /
asau ca nānṛtaṃ vakti saṃjñātvārthaṃ tadabravīt //
vaktṛjñānānumānena jñātājñātasvavākyataḥ /
anvitārthābhidhāyitvayogyatāmātradhīrgirām //
parāmarśa iti prāpto nārthasaṃsargagocaraḥ /
mānāntarāvirodhitvaṃ yogyatetyabhidhīyate //
nanvevaṃ laukikaṃ vākyaṃ liṅgaṃ celliṅgavat tataḥ /
śabdo gṛhītasaṃbandhāt tadvadasyāpi liṅgatā //
vyutpattikāle vyutpitsorliṅgadhīrnāstyasaṃśayāt /
yathāvyutpattiśabdāstu bodhakā iti cedataḥ //
svata evārthabodhaḥ syāditi naivāsya liṅgatā" //
ityādi /
bhagavadyāmunamunibhistu āgamapramāṇye vaktṛjñānānumānaṃ dūṣitam /
nigamitaṃ ca /
"tasmādasti nadītīre phalamityevamādiṣu /
yā siddhaviṣayā buddhiḥ sā śabdī nānumānukī" iti /
ayameva pakṣonusṛto varadaviṣṇumiśraiḥ /
tattvaratnākarepyāgamaprāmāṇyagranthopādānapūrvakaṃ prapañcitametat /
apauruṣeyaṃ tu sarvamanvitārthamevākintu ādityo yūpaḥ-- ityādiṣūpacārato nirvāhaḥ /
ākāṅkṣāsattivogyatāvanti hi padānyanvitamabhidadhati, anvaye vā viśrāmyanti /
ādityayūpapadayoḥ pratyakṣasiddhasvārthabhedayorayogyatayā mukhyavṛttiparityāgaḥ //
nyā. pa. śa. 5 vṛttirdvidhā---abhidhopacārabhedāt /
vyutpattisiddhārtha eva vṛttirabhidhā /
yathā siṃhaśabdaspaya mṛgendre /
sā jātiguṇādiviṣayabhedād yogarūḍhitatsamuccayabhedācca bahuvidhā /
mukhyārthabādhe sati tadāsanne vṛttirupacāraḥ /
āsattiśca dvividhā---mukhyārthasaṃbandhastadguṇasaṃbandhaśceti /
tatra pūrveṇa pravṛttirlakṣaṇā, yathā---gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ prativasatītyatra gaṅgaśabdasya pravāhaviśeṣarūpavācyasaṃbandhini tīre /
evaṃ lakṣitalakṣaṇā grāhyā /
dvitīyena pravṛttirgauṇī /
yathā siṃho devadatta ityatra siṃhmaśabdasya śauryādigūṇaṇyogini devadatte /

tattvaratnākare tvevamuktam--- "abhidhānābhidheyatvamataḥ śabdārthayoḥ sthitam /
saṃbandhotrābhidhā dvedhā bodhyā mukhyajaghanyataḥ //
abhidhārthāvagatyātmā śabdaṃ vyāpārayiṣyataḥ /
śabdaśaktinimittā sā svārthe mukhyābhidhīyate //
svārthābhidhānadvārā syājjaghanyārthāntare matā /
" iti //
tadvistarastatraiva dgaṣṭavyaḥ //
na ca gauṇalākṣaṇikaprayogayoravācyaviṣayatvādavācyatvam /
saṃbandhasādṛśyamātrapravṛttepyanāditvāt /
tata eva vivakṣitasthale yathaucityaṃ prayogopapatteḥ /
etāḥ sarvā api vṛttayaḥ anvitābhidhānavṛttyantarbhūtāḥ /
pṛthakpadānāṃ smārakatvameva /
abhihitānvaye hi padānāṃ padārthe padārthānāṃ vāvayārthe padānāṃ ca tatreti śaktitrayakalpanāgāraivaṃ syāt, vākyārthasyāśābdatvaprasaṅgo vā /
padārthe lakṣaṇasamāpteḥ pramāṇaprasaṅgaśca /
nacānvitābhidhānenyonyāśrayaṇam, mithaḥ smaraṇamātropajīvanāt /
yathāhuḥ--- "padajātaṃ śrutaṃ sarvaṃ smāritānanvitārthakam /
nyāyasaṃpāditavyakti paścādvākyārthabodhakam" //
iti //
nāpi paunaruktyādidoṣaḥ; tattadaṃśapratiniyataśaktitvāt /
nāpi vākyabhedaḥ, ekapradhānatayā svārthābhidhānāt /
"padārtha eva vākyārthaḥ saṃsṛṣṭo hyabhidhīyate" ityuktaṃ /
tathā "nānā śabdādibhedāt" ityādhikaraṇe "yadyapi 'veda' 'upāsīta' ityādayaḥ śabdāḥ pratyayāvṛttyabhidhāyinaḥ, pratyayāśca brahmaikaviṣayāḥ; tathāpi tattatprakaraṇoditajagadekakāraṇatvāpahatapāpmatvādiviśeṣaṇaviśiṣṭabrahmaviṣayapratyayāvṛttyavabodhinaḥ pratyayāvṛttirūpā vidyā bhindanti" iti /
vedārthasaṃgrahepi--- "śodhakeṣvapi 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma' 'ānando brahma' ityādiṣu sāmānādhikaraṇyavyutpattisiddhānekaguṇaviśiṣṭhaikārthābhidhānamaviruddhamiti sarvaviśiṣṭaṃ brahmaivābhidhīyate" iti /
atraiva pūrvabhāge "samabhivyāhṛtapadāntaravācyānvayayogyamevetarapadapratipādyamityanvitābhidhāyipadasaṃghātarūpavākyaśravaṇasamanantarameva pratīyate /
tacca svargasādhanatvarūpam /
ataḥ kriyāvadananyārthatā virodhādeva parityaktā" iti /
eṣāṃ svārasyamanvitābhidhāne /
na cātra parābhyupagamenoktamiti jñāpakamasti /
varadaviṣṇumiśrairapi "satyajñānādipadānāmakhaṇḍaikarasārthatve anvitābhidhānānupapatteśca" ityādiṣu bahuṣu pradeśeṣu anvitābhidhānameva māyāvādinaṃ pratyuktam /
uktaṃ cāgamaprāmāṇye--- "anyānvitābhidhānepi vyavahāropapattitaḥ /
avaśyāśrayaṇīyeyamanvitārthābhidhāyitā" //
ityārabhya, "tasmādākāṅkṣitāsannayogyārthāntarasaṅgate /
svārthe padānāṃ vyutpattirāstheyā sarvavādibhiḥ" //
iti /
tattvaratnākarepi--- "avaśyāśrayaṇīyeyamanvitārthābhidhāyitā /
ityāhuryāmunācāryāḥ padairevānvitābhidhām /
" ityārabhya prapañcenopapādyopasaṃhṛtam--- "ṣaḍbhiḥ pratītipramukhopapattibhi- rnirdhūtacodyābhirihānvitābhidhā /
siddhā padairnābhihitānvayasthiti- rviparyayādityakhilaṃ samañjasam" //
iti //
prajñāparitrāṇanyāyasudarśanayośca bahuśa uktam--- "anvitārthābhidhāyitvaṃ śabdaśaktinibandhanam /

Original text: Nyāyapariśuddhi, Bhūmikā, 1, 3-5 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc