Nyāyapariśuddhi, Bhūmikā, 1, 3-5 · Part 4149
ceṣṭāyāṃ varadanārāyaṇabhaṭṭārakairevamuktam--- "śabdasya vyavahārasyānukāraśceṣṭayāpi hi /
kriyate śābdavijñānayogināṃ svārthabodhikā //
anādivyavahāreṣu ceṣṭā vijñātaśaktikāḥ /
bodhikāḥ syuryathādhyakṣamiti ced bhavato matam //
ceṣṭā giro vā svīkāryāḥ parapratyāyanāya hi /
anādayo girāmevānāditā jyāyasī tadā //
ceṣṭā sāmayikī śābdavyavahārānusāriṇī /
asyaivaṃ bodhiketyevaṃ bharatādyāgame sthitā //
dṛśyatenādirāmnāyosmaryamāṇapraṇetṛkaḥ /
" ityādi /
tattvaratnākare tvevamuktam--- "vyutpannabodhyabodhakaniyamaṃ cet ceṣṭitaṃ śābdam /
aniyatamapi sahadṛṣṭyā smārakamiti na pṛthageṣṭavyam iti /
lipyakṣareṣu tu ayaṃ gakāraḥ ayaṃ ghakāraḥ iti varṇātmanā jñānamapramāṇameva /
etena cihnenedamakṣaraṃ jānīhītyabhiprāyeṇalipyakṣarasaṃbandhagrāhakāṇāṃ pravṛttiḥ /
tataśca vyāptisiddhiḥ /
eṣā lipiretadvarṇaviśeṣābhiprāyapūrvikā, bhramādirahitavarṇābhiprāyavatpuruṣalikhitaitallipitvāt, saṃpratipannavyutpattikālalipivat, ityādirūpaḥ prayogo draṣṭavyaḥ /
yattu pratibhāyāmuktaṃ tattvaratnākare--- "nanu ca pratibhā kācid yathārthā mānamiṣyatām /
bāhyārthanairapekṣyeṇa bāhyajñānakṣamāstu sā //
viśiṣṭakālapuruṣādyapekṣotkarṣasaṃbhavā /
satyaṃ, kālādibhedastu durvivecosmadādibhiḥ //
sannapyasau vyavahṛtau nopayogītyupekṣyate /
pratibhāyāḥ phalaṃ dṛṣṭaṃ yadā prāmāṇyaniścayaḥ //
tadanyataḥ kṛtārthatvāt prekṣyate na parīkṣakaiḥ /
puṇyeṣu puruṣeṣveṣā bhūyiṣṭhaṃ satyadarśinī //
tasmāt patañjaliḥ prāha pratibhā ceti tāṃ pramām" //
iti, tadapi prāguktayogipratyakṣaviśeṣaviṣayameva /
nanvevaṃ, tadapi pramāṇatritvaṃ catuṣṭvaṃ vānupapannam, pratyakṣaparokṣarūpeṇa dvitvasyaiva yuktatvāt, iti cenna, atiprasaṅgāt /
tathāhi--- bahuṣvekaikamuddhṛtya tadanyeṣvaikarāśyataḥ /
dvaidhakḷptau ghadādāvapyevameva prasajyate //
anumānanumānatvaśabdāśabdavibhāgataḥ /
pramāṇadvitvamevaṃ te vada kiṃ vāna rocate //
pratyakṣasya tadanyābhyāṃ vaijātyagrahaṇādyadi /
tayorapi svetarābhyāṃ vaijātyaṃ sphuṭameva naḥ //
atokṣaliṅgaśabdākhyāsādhāraṇanidānataḥ /
upalakṣyaṃ pramātritvaṃ catuṣṭvaṃ vāpi saṃsmṛteḥ //
spaṣṭamaspaṣṭamiti ca jainā yad dvaidhamūcire /
tatpratyakṣaparokṣatvavibhāgānna viśiṣyate //
ato na tāvati dvaidhe sādhite vivadāmahe /
parokṣasyaikamānatvaṃ durvacaṃ bhedasādhanāt //
nanvadhyakṣepi bhedosti bāhyāntaravibhāgataḥ /
divyādivyatayā cakṣuḥśrotrādibhidayāpi ca //
tadvat parokṣasyaikasya pramāṇasya vibhāgataḥ /
anumānāgamabhidā kathaṃ nābhyupagamyate //
dattottaramidaṃ kiñcid dṛṣṭametacchrutaṃ tvidam /
etattvanumitaṃ ceti lokoktiriha sākṣiṇī //
yataḥ kutaścid vaidharmyaṃ sādharmyamapi kenacit /
sarvatra sulabhaṃ kāmamihāpi parigṛhyate //
ataḥ smṛtyanubhūtyākhyāvibhāgādapi nocitam /
pramāṇadvitvamityevaṃ prāguktaiva supaddhatiḥ //
trividhonubhavaścaiva tanmūlā ca tathā smṛtiḥ /
iti ṣoḍhā vibhāge tu na vimanyāmahe vayam //
anubhūtivibhāgena tanmūlāyāḥ smṛterapi /
vibhāgasya gatārthatvādaikarāśyamudāhṛtam //
ato hi tasyāstanmūleṣvantarbhāvavivakṣayā /
pramāṇavargaṃ tritvena prāñcaḥ kecidviviñcate //
evamanyadapi cintyam, iti //
nanu anenana kiṃ pramāṇacintākleśena ? avimṛśyāpi pramāṇavargamupalambhānvayavyatirekādivaśāt paśvādīnāmiva manuṣyādīnāmapi laukikeṣvartheṣu pravṛttinivṛttitatprayojanādikaṃ nirupadravaṃ sidhyati /
alaukikeṣvapi tattadvidhāyakaistadanugrāhakaiśca kalpasūtrādibhiścaritārthadhiyāṃ kimanena piṣṭapeṣaṇādikalpena vṛthā vimarśeneti cet, maivam; avakāśoparodhāya tattvopaplavamicchatām /
aviparyāsasiddhyai ca viśodhyā mānayaddhatiḥ //
pratisaṃdhāya ca phanalaṃ prārambhāhnikadarśitam /
sādhyaprameyasaṃśuddhyai sāṅge māne pariśramaḥ //
pratyakṣitasamastārthairyogīndrainarapi laṅghyate /
pramāṇaplavamālambya tattvaviplavasāgaraḥ //
tasmāduktarītyā śuddhiḥ kartavyeti /
śuddhānyāyaniṣevitā śrutiśiraḥśuddhāntasiddhāntinī bhadrāṇāṃ pratipādanāya bhajatu pratyakṣatāmakṣatām /
patyau nityarase samaṃ karuṇayā pātivratīṃ bibhratī sarvagranthivimocanī bhagavatī sā me samīcī kṛtiḥ //
iti śrīkavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasya śrīmadveṅkaṭanāthasya vedāntācāryasya kṛtiṣu nyāyapariśuddhau smṛtyadhyāye //
dvitīyamāhnikam //
samāptaśca caturthodhyāyaḥ //
// prameyādhyāyaḥ //
// prathamamāhnikam //
nyā. pa. prame. 1 evaṃ saparikaraṃ pramāṇaṃ viśodhitam /
atha prameyaṃ pradarśayāmaḥ /
tatra yat punaḥ ṣaṭsaptādirūpeṇa padārthān vibhajya vaiśeṣikādayaścintayanti, tanna sākṣādapavargāṅgamiti tairevābhyupetam /
api ca--- vidyamānaparityāgādasatāṃ ca parigrahāt /
vyāmohanā vimarśāste bahiṣkāryā mumukṣubhiḥ /
sāvāntaravibhāgeṣu tattaccintāśrameṣviha /
avistarāya diṅmātraṃ doṣāṇāmabhidadhmahe //
yat tatrāhuḥ--- "abhidheyaḥ padārthaḥ /
sa ca bhāvābhāvabhedena dvidhā" iti, tat tāvat "asadvyapadeśānneti cenna, dharmāntareṇa vākyaśeṣādyukteḥ, śabdāntarācca" ityārambhaṇādhikaraṇasūtreṇābhāvasya parābhyupagatābhāvābhāvasyeva bhāvāntaratvasamarthanāt pratikṣiptam /
yadapi ca--- dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyarūpeṇa bhāvarūpāṇāṃ padārthānāṃ ṣoḍhā parisaṃkhyānam, tadapi vaiśeṣikādhikaraṇe "samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ" iti sūtrakāraireva samavāyākhyapadārthāntaradūśaṇena parāstam /
abhāvatadadhikaraṇayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvasaṃnidhiviśeṣādiśabdavācyasaṃbandhāntarānumānamapi samavāyadūṣaṇacchāyayaiva dūṣitameva /
yaścānyonyamatyantatulyeṣu muktātmādiṣu mitho vyāvṛttadhījananāya dravyatvādihetunā viśeṣākhyaḥ padārthaḥ kalpyate, sopi tulyanyāyatayā sūtrakārairdūṣitaprāya eva /
"mahaddīrghavadvā hvasvaparimaṇḍalābhyām" ityanupapannaparamāṇudvyaṇukādiprakriyānidarśanenānyeṣāmapi tadabhyupagatānāmunapapannatvasya sūcitatvācca /
api cānityeṣu dravyeṣu tāvajjātiguṇapādibhireva vyāvṛttadhīḥ sidhyatīti nityeṣu hi viśeṣonyaḥ kalpyate; yathāhuḥ--- "nityadravyavṛttayontyā viśeṣāḥ" iti, tathāpi vedāntibhirdiksaṃjñakavibhupadārthāntarānabhyupagamādākāśasya ca kāryatvādiśruteḥ prakṛtivikārabhūtapṛthivyādyaṃśaviśeṣātiriktaparamāṇujālapratikṣepāt tathāvidhaparamāṇūnāṃ cāvasthāpravāhasyānādyantatvānna tatra viśeṣakḷptiḥ /
tataḥ kālātmānau pariśiṣyete /
tatrāpi cetanānāṃ na kālatattvamātmatayā bhāti /
kṣaṇalavādyavasthāyogitvaparāktvācetanatvādibhireva, tasmāt sveṣāṃ svebhyaśca tasya vyāvṛttadhīsaṃbhavāt /
anyathānyenāpi kalpitena tadasaṃbhavaprasaṅgāt /
ataḥ ātmapariśeṣe tatrāpi jīveśvarayoraṇutvavibhutvaniyāmyatvaniyantṛtvādheyatvādhāratvaśeṣatvaśeṣitvaśarīratvaśarīr itvābhiranekavidhairdharmabhedairvyāvṛttadhīsiddhau kimanyena viśeṣeṇa ? /
tadatyantasāmyavatsu mukteṣu nityeṣvapi hi tatsāmyasyaiva saṃrakṣaṇāya dharmigrāhakasiddhā yāvadātmabhāvinaste te viśeṣā na parityaktāḥ /
na ceśvaradvaitam; yeneśvarāṇāṃ mithovyāvṛttapratītyai viśeṣaṃ kalpayiṣyāmaḥ, ekasyaiva sarvadeśakāleṣvekātapatratayā sarvaśrutisiddhatvāt, asyaiva ca sāmānyaśabdairviśeṣaśabdaiśca rūḍhito yogatastattadvasatuviśiṣṭatvādinā ca tattatprakaraṇānuguṇaṃ śarīrake pratipādyatvasthāpanāt /
jīveṣvapi baddhānāṃ mitho bhedastattatsukhaduḥkhadhīcchāvaicitryeṇa vyaktaḥ /
baddhamuktayośca kiñcijjñatvasarvajñatvādibhiḥ, muktānāṃ nityānāṃ ca viśuddherādimattvānādimattvābhyāmeva vibhaktadhīsaṃbhavaḥ /
muktadaśāyāṃ nityebhyaḥ kiṃ vaiṣmyamiti cet, kiṃ tena ? /
prāktanena tattadātmavartitayā pratyakṣitena guṇādibhedena tadanyavyāvṛttadhīsiddheḥ /
siddhairapi tadvyavahāre prāktanopādhibhedaireva tattatpramāṇapramitaiḥ pratisaṃhitaiḥ sarvanirvāhāt /
etena muktānāṃ mitho vibhaktabuddhirapi nirvyūḍhā; na hi teṣāmekarūpaḥ prāktanaḥ saṃsāraḥ; viṣamavipākasamayānādyasaṃkhyātakarmapravāhavaicitryapratiniyatadeśakālasvarūpasukhaduḥkhatatkāraṇādisaṃtatereva mitho vyāvartakatvāt /
tadatadvibhāgo hi tatkālavartinaivaṃ dharmeṇeti na niyamaḥ, atatkālavartināpi tanniṣṭhatayopalabhyamānena tatsiddheḥ; na hyatītaḥ saṃsāro muktātmasvarūpamupalabhamānairnopalabhyate, upalabhyamāno vānyaniṣṭhaḥ pratibhāti /
atha nityeṣu mithaḥ kā vārtrā ? /
sāpi kuśalaiva /
teṣāmapi hi satyasaṃkalpānāṃ vicitrāḥ saṃkalpecchādaya riśvarasyevāniyatadeśakālaviṣayāparyanuyojyasāmagrīkā anādyanantasaṃtānavantaḥ santīti kimanyena viśeṣeṇa ? /
api ca yaddarśane yatra yadāropo na bhavati sa hi tasya tato bhedaḥ /
sa eva ca viśeṣaḥ /
sa cet svarūpabhūtohantvamādirūpeṇa bhātaḥ parāropaṃ pratirundhyāt, kastatonyastato viśeṣastasya ? /
evamanabhyupagame viśeṣakḷptāvapi kā gatirvaiśeṣikasya ? svaparanirvāhakāste viśeṣāḥ, iti cet, kiṃ ta eva? /
api ca pṛthaktve vidyamāne kiṃ tairviśeṣaiḥ ? /
pṛthaktvasyaikajātisaṃgṛhītatvānna tatopi vyāvṛttadhīrīti cet, tarhi tato na kvacidapi syāt /
viśeṣeṣvapi vā viśeṣatvākrānteṣu kaste nistāraḥ ? /
viśeṣatvaṃ nāma jātirnāstīti cet, kiṃ tat ? /
upādhiriticet, kiṃ tato na saṃgrahaḥ?, tathā sati kvacidapi tannibandhanānuvṛttadhībhaṅgaprasaṅgāt /
evamanyonyābhāvenāpi gatārthatā dustareti parāstaḥ parābhimataviśeṣaḥ /
sāmānyamapi paroktaṃ sūtrakāraireva nirastaprāyam; tathāhi--- "tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ---" ityādibhiḥ sūtraiḥ kāryadaśāyāmupādānasyāvasthāntarāpattimātrameva, na punaḥ parābhimatamavayavyākhyaṃ dravyamastīti samarthanād ghaṭādyavayavyabhāve tadāśritaghaṭatvādisāmānyamavayavisamavetatayābhyupagataguṇādayastadubhayārambhaprakriyājālaṃ ca nirmūlitam /
yaccopādānasya ghaṭatvādirūpamavasthāntaraṃ saṃyogaviśeṣādirūpaṃ, tat parairapi kāryatayābhyupetamupalambhādibhiśca tathaiva sidhyatīti na tatrāpi nityatvakalpanāvakāśaḥ /
tataḥ sarveṣāṃ dravyāṇāṃ svarūpatonādyanantatvāt kāryadravyatvātmatvādimātrameva śiṣyate /
guṇeṣu nityeṣvavasthārūpeṣu cānuvṛttapratyayanimittaṃ kimiti cintyam; tatraivaṃ bhāṣitaṃ śārīrakādye--- "saṃsthānātirekiṇonekeṣvekākārabuddhibodhyasyādarśanāt, tāvataiva gotvādijātivyavahāropapatteḥ, atirekavādepi saṃsthānasya saṃpratipannatvācca saṃsthānameva jāti /
saṃsthānaṃ nāma svāsādhāraṇaṃ rūpamiti yathāvastu saṃsthānamanusaṃdheyam" iti /
etaduktaṃ bhavati--- kiṃ saṃsthānātiriktaṃ sāmānyaṃ viviktasphuṭapratyakṣādhyavasāyabhedādaṅgīkriyate, utopapattibalāditi; nādyaḥ, asiddheḥ nāntyaḥ, anyathāsiddheḥ; atiriktasāmānyamabhyupagacchatopi hi tadupalakṣaṇaṃ saṃsthānamiṣṭaṃ dṛṣṭaṃ ca /
prativyaktiniyataṃ saṃsthānaṃ kathamanuvṛttapratyayakāraṇamiti cet, kathaṃ vā tajjātīyasya lakṣaṇaṃ bhavati ? /
anuvṛttajātyantarasaṃgṛhītopādhirūpatayeti cet, tāvataiva gavādivyavahārasiddhau kimanyena ? /
tathāpyantatonuvṛttaṃ sāmānyaṃ kvacidabhyupagantavyam, yatrānanyathāsiddhiḥ; anyathopādhisaṃgrahasyāpyasaṃbhavāditi cet, tavāpi vā tatra sāmānyamupalakṣaṇena saṃgṛhyate, na vā ? pūrvatrānyathāsiddhiranavasthitiśca /
uttaratra niyāmakādarśanājjāterāśrayavyavasthā na syāt /
vyāvṛttānāmapi svabhāvata eva kāsāṃcit vyaktīnāṃ tadvyañjakatvaniyatiriti cet, sa eva svabhāvaḥ kiṃ na vyavahāraṃ niyachet /
nirviṣayaḥ kathaṃ vyavahāraḥ syāditi cet, tāsāmeva vyaktīnāṃ viṣayatvāt /
vyāvṛttānāmanuvṛttavyavahāraviṣayatve sarvatra viṣayavyavasthā bhajyeteti cet, vyāvṛttānāmanuvṛttavyañjakatve sarvatra tadvyaktiḥ kiṃ na syāt ? /
saṃbandhāsaṃbandhābhyāṃ niyamāditi cenna, saṃbandhasyāpi samavāyanāmnaḥ sārvatrikatvābhyupagamāt tatrāpyabhivyaktipratiniyamasya mṛgyatvāt, nānāsamavāyavādepi vyaktisvabhāvaniyamasya dustyajatvāt, tathāpi dṛṣṭaikagovyaktervyaktyantare soyamiti pratyabhijñānaṃ kathaṃ syāt ? ayaṃ gaurityekavyaktau vyutpāditaśca kathaṃ vyaktyatyantarepi tacchabdavācyatāṃ pratīyāt ? iti cet, tavāpi vā katham ? /
ekadharmasamavāyāditi cet ? tenaiva dharmeṇa svato militasya samavāyasyaiva nityaṃ sarvatra vṛttyabhyupagamena sarvatra sarvavyavahārasaṃkaraprasaṅgāt /
kāsāṃcideva vyaktīnāṃ tadvyañjakatvasvābhāvyād vyavasthokteti cet, tarhi tāsāmeva vyaktīnāṃ pratisaṃdhānavyavahārayorviṣayatvamastu /
tathā sati bhrāntatvaṃ tayoḥ syāditi cenna, tadvyaktitvena pratisaṃdhānāderabhāvāt ; api tarhi tathātvena vyaktisvarūpātiriktaṃ tathātvaṃ nāmāntareṇa jātireva syāditi cet, tajjātivyañjakaṃ tattadekavyaktisvarūpātiriktaṃ kiṃ na jātyantaraṃ syāt ? /
upādhiviśeṣa evāyaṃ pratiniyatāśraya iti cet, evaṃ tarhi pratiniyatapratiyogikaṃ svabhāvaniyataṃ parasparasmārakatvamupajīvya tajjātīyatayā pratisaṃdhānavyavahāropapattau kimanyakalpanena ? /
tasmārakataditaravibhāgaḥ kutastya iti cet, tadvyañjakataditaravibhāgaste kutastyaḥ ? /
darśanādarśanāyatta iti cet, tulyam /
saṃbandhasādṛśyayorabhāve kathaṃ smārakatvamiti cet, tayorvā katham ? /
sadṛśasahānubhūtadarśanasya saṃskārodbodhakatvāditi cet, tadapi kutaḥ ? /
kāryadarśanāt kalpyate iti cet, tulyam; anyathā saṃbandhaṃ sādṛśyaṃ vaikamupādāya tadanyasya kathaṃ smārakatvamiti codyasya durvāratvāt /
na cātra sādṛśyaṃ nāṅgīkurmaḥ, sausādṛśyarūpatvābhyupagamāt sāmānyasya /
nāmāntareṇa parābhimatajātisvīkāraḥ iti cet, vyāvṛttānāṃ saṃniveśādīnāmeva pratiniyatapratiyogismārakasvabhāvatayā sādṛśyarūpatvāt /
gavayāderapi tarhi gojātīyatvādiprasaṅgaḥ iti cenna, sādṛśyasausādṛśyavibhāgasvaya sāṃpratyayikasya sarvasaṃmatatvāt iti /
evaṃ sāmānyādiṣu sūtrakārādibhirnirasteṣu pariśiṣṭā dravyaguṇakarmarūpāstrayaḥ padārthāḥ iti kecidācāryāḥ //
nyā. pa. prame. 2 anye tu manyante---yathā tatpratīteranyathāsiddhatayā te padārthā bhāṣyakārādibhirnirasyante, tathā karmāpi, iti, ye tāvadiha sarvatra sūryaparispandādivadapratyakṣaṃ karma phalānumeyamicchanti /
tatra yayā sāmagryā karmaṇaḥ siddhirabhimatā tayaiva dṛṣṭaṃ karmaphalaṃ sādhyatām, kimantarā kalpitena karmaṇā ? /
tathāpi cet kḷptiḥ, anyatrāpi kālaviprakarṣādarśanepi sāmagrīkāryayormadhye anyasya kḷptiprasaṅgaḥ; tathaiva ca tratrāpītyanavasthā syāt /
ye ca "pratyakṣaṃ karma" ityāhuḥ, tairapi nūnaṃ karmaphalatvenābhyupagamasaṃyogavibhāgātiriktaṃ nipuṇanirīkṣaṇepi nopalabhyata iti manyāmahe /
calatipratyayopi hi tāvataiva caritārthaḥ /
na ca vācyaṃ yāvatsaṃyogaṃ calatipratyayaprasaṅga iti, pūrvadeśavibhāgapūrvakadeśāntarasaṃyogaprathamakṣaṇaviṣayatvāt tatpratyayasya /
tata eva hyuttarakāle saṃyoge vartamānepyacaladiti bhūtānusaṃdhānamupapannam /
nanu pravāhamadhyasthite sthāṇau pūrvasalilaskandhaviyogaḥ uttarasalilaskandhayogaśca dṛśyate, na ca tatra calatvamicchāmaḥ; vyomādaya eva sthiradeśatvena vivakṣitāḥ iti cenna, pravāhasya tato viśeṣādarśanāt; laulyam viśeṣaḥ iti cet, tarhi saṃyogavibhāgātiriktaṃ laulyarūpaṃ karmapratyakṣamiti kathaṃ tadapahnavaḥ ? iti /
tatrāhuḥ---yā nāma karmasāmagrī tvayeṣyate sā tattatkarmaphalatayābhimataṃ saṃyogaviśeṣamutpādayantī niyatasvabhāvameva tamutpādayati /
ata eva eva saṃyogonekaniṣṭhopi san kvaciccalatipratyaṃyaṃ kvacit saṃyogamātrapratyayaṃ ca janayati, yathaika eva samavāyoguṇaguṇibhyāmaviśeṣeṇa svato militopi san kvacidāśrayapratyayaṃ kvacidāśritapratyayaṃ ca janayati, na hyāśrayabhāva āśritabhāvo vā samavāyasvarūpātiriktaḥ, tadvadihāpīti /
vayaṃ tu brūmaḥ--- apratyakṣakarmavādastāvat prāguktadūṣaṇādayuktaḥ /
pratyakṣaṃ tu karma svarūpato durapahnavam /
tatra bhāṣyādiṣvatirekavidhiniṣedhādarśanādarthāntaravirodhābhāvāccodāsitavyam, iti /
idaṃ tu manyāmahe--- atirekepi guṇavargānna rāśyantaraṃ karma, vibhājakābhāvāt, svecchākalpitavibhājakasya sarvatra sulabhatvena yathābhimatamekaṃ guṇamubhayaṃ vāṅgīkṛtya rāśyantarakalpanaprasaṅgāt, guṇāvāntaravaicitryasya guṇatvavirodhābhāvāt /
ato dravyamadravyamityeva vibhāgaḥ iti //
nyā. pa. prame. 3 tatra cātmaguṇatayābhimateṣu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnāḥ pañca tattadutpādakatayābhimatabuddhiviśeṣānatiriktā vedārthasaṃgrahe samarthitāḥ /
dharmādharmau vihitaniṣiddhakriyāsādhyatayābhimatāvājñāvato rājña iva sarvapraśāsiturīśvarasyānugrahanigrahākhyabuddhiviśeṣarūpau bhāṣyādiṣu bahuṣu pradeśeṣu prapañcitau /
yaḥ punaḥ saṃskāraḥ sa tāvadbuddhiviśeṣātmanoktaḥ, na ca tatprayuktaḥ; tataściranaṣṭaviprakṛṣṭākāre vyāptyadarśanāt, vāsanānuvṛtteśca vācanikatvāt //
nyā. pa. prame. 4 yadyapi "indriyasyendriyasyārthe" ityādigītāślokeṣu bhāṣyakārairvāsanāyā icchādvāreṇaiva pravṛttihetutvavacanājjñānavāsanāviśeṣātiriktā karmavāsanā nāsti, tathāpi jñānavāsanā durapahnavā, tataśca tadāśrayamātraṃ vicāryam, tatra dharmabhūtajñānasya dravyatvaṃnyāyatattvātmasiddhibhāśyādisiddhamanusaratāṃ tanniṣṭhasmṛtyākhyavikārotpādakaḥ saṃskāro 'pi tanniṣṭhaḥ prāptaḥ; antaraṅgatvādabādhācca //
nyā. pa. prame. 5 ye tu paraparibhāṣamanusarantastadanuguṇaṃ tasya guṇatvaṃ gṛhṇanti, teṣāmātmanyeva saṃskāraḥ, iti viśeṣaḥ /
na ca buddhornityatvaṃ saṃkocavikāsādidaśābhedaṃ cābhyupagacchadbhiradravyatvaṃ tasyāḥ suvacam; avasthāntarayogitvameva hyupādanatvam; tadeva hi dravyalakṣaṇam /
tathāpi naguṇatvahāniḥ; apṛthaksiddhaviśeṣaṇatvātiriktaguṇatvāvadarśanāt, karmavyatiriktajātimātrāśrayatvādirūpaguṇalakṣaṇasaṃketasyāsmābhiranādaraṇāt /
na ca dravyasyāśritasvabhāvatvalakṣaṇamapṛthaksiddhaviśeṣaṇatvaṃ viruddham, avayavini yuṣmābhirapi svīkaraṇāt /
yathā ca dravyatvaviśeṣaṇatvādibhirna virodha iṣyate, evamatrāpi, upalaṃmbhayuktyādeḥ sāmanacarcatvāt /
ato jñānaṃ dravyam, tadavasthāviśeṣāstvadravyāṇīti saṃskārākhyavikārāsthitirapi tatraiva yuktā /
vegākhyastu saṃskārastadutpādakatvābhimatakarmaviśaiṣātirikto na dṛśyate, na ca yujyate /
sthitasthāpakau tu karmanivṛttāvapi tadavinābhūtasaṃyogaviśeṣatvaṃ vaktuṃ yuktam //
nyā. pa. prame. 6 ye ca bhagavatonantā maṅgalaguṇāḥ prakīrtyante, te sarvepi ṣāṅguṇyavitatirūpāḥ iti saṃmatam /
yathāhuḥ--- "tavānantaguṇasyāpi ṣaḍeva prathame guṇāḥ /
yaistvayeva jagat kukṣāvanyepyantarniveśitāḥ" //
iti /
ṣaṭsu ca guṇeṣu balaṃ dhāraṇasāmarthyam, aiśvaryaṃ niyamanaśaktiḥ; vikārahetuṣvapyavikṛtatvaṃ vīryam; tejaḥ parābhibhavanasāmarthyam, anyānapekṣatā veti /
lakṣitānāṃ caturṇāmatimathane jñānaśaktivitatirūpatvaṃ vyaktam /
na ca jñānaśaktyorapyevaṃ mithontarbhāvaḥ śakyaḥ, ajñeṣvapi dravyeṣu śaktidarśanāt, aśakteṣvapi jñānadarśanāt /
ata eva jñānaviśeṣaḥ śaktirityapi nirastam /
śaktiviśeṣastu jñānaṃ syāditi cet, kosau śaktiśabdārthaḥ ? /
vilakṣaṇo guṇaviśeṣaḥ prabhākarādinayena padārthāntaraṃ vā iti cet, na tarhi jñānasya tadviśeṣatā sidhyet /
atha kāryopayuktaviśeṣaṇamātraṃ śaktiriti sarvaprayogānugataṃ paśyasi, tadā na kevalaṃ jñānasya, api tu sarvasyaiva śaktitvaṃ prāptam, sarvasyāpi pradhānakāraṇatayābhimate kasmiṃścidviśeṣaṇatvenāvasthānāt /
nanvevamudayanādīnāmiva svarūpasahakārivyatiriktaśaktyabhāvaḥ prasaktaḥ iti cet, ananyathāsiddhayuktivaśādāgamabalādvā tatsiddheḥ /
tacchabdastu vivakṣāviśeṣāt syāditi brūmaḥ /
śaktisamarthanasaṃrambhaścācāryāṇāṃ nyāyakuliśe nipuṇamanusaṃdheyaḥ /
śaktimātrakāraṇādivādāśca bāhyānāmupalambhayuktyāptāgamādivirahādanādaraṇīyāḥ /
sā cedupādānaṃ, sūkṣmandravyamevāsau syāditi na vivādaḥ //
nyā. pa. prame. 7 athāciddravyaviśeṣaguṇān paśyāmaḥ--- tatra śabdādayaḥ pañca tattadbhūtavartinaḥ pratyakṣādibalādabhyupagatāḥ /
sattvarajastamāṃsi ca śāstrānusāreṇa /
saṃyogaśca pratyakṣādisiddhaḥ /
nairantaryamātramevāyamiti cet, tat kiṃ dravyasvarūpam, utāganturavasthāviśeṣaḥ ? /
nādyaḥ, nityatvaprasaṅgāt /
na dvitīyaḥ, nāmāntareṇa tadabhidhānāt, iti /
vibhāgapṛthaktve tu abhāvoktanyāyena dūṣaṇīye /
paratvāparatve api sukhādicchāyayā; na hi tattadupādhyavacchinnadeśakālaviśeṣasaṃbandhātirikte paratvāparatve paśyāmaḥ /
tatkalpane ca prāktvapratyaktvādayopi hi bahavo guṇāstulyanyāyāḥ kalpyāḥ syuḥ /
evaṃ sadasadguṇapradarśanaprakriyayā saṃkhyāparimāṇagurutvadravatvasnehānāṃ tattvamavasātavyam, ityadravyeṣveṣā dik //
nyā. pa. prame. 8 atha dravyāṇi vimṛśyante--- tatra tāvat kaumārilābhimatavibhuśabdākhyadravyavādaḥ śabdasyācidavasthāviśeṣatvena śrutyādisiddhatvānnirākāryaḥ /
ātmasiddhau tu śabdasya dharmyativartitvagatimattvavādastadāśrayabhūtāvayavadvāreṇeti netavyaḥ /
yattu--- "tamaḥ khalu calaṃ nīlaṃ parāparavibhāgavat /
prasiddhadravyavaidharmyānnavabhyo bhettumarhati" //
ityāhuḥ, tadetad dravyaṃ tāvadabhyupagacchāmaḥ; tathā hyuktaṃ varadagurubhistattvasāre--- "tamo nāma dravyaṃ bahulaviralaṃ mecakacalaṃ pratīmaḥ kenāpi kvacidapi na bādhaśca dadṛśe /
ataḥ kalpyo hetuḥ pramitirapi śābdī vijayate nirālokaṃ cakṣuḥ prathayati hi tad darśanavaśāt" //
iti /
etena viyati vitatānāṃ sūkṣmāṇāṃ pṛthivyavayavānāṃ kṛṣṇo guṇastama iti pakṣopi pratikṣiptaḥ; sāśrayasyaiva tasya grahaṇavirodhābhāvāt, guṇamātratayā ca kasyāpyanupalambhāt /
sparśarūparasānāṃ ca śabdagandhavad bhrāntau pramitau vā nirādhāragrahaṇādarśanācca--iti /
evaṃ dravyatve siddhe kṛṣṇavarṇasya dravyasya pṛthivītvamevābhyupagantumucitam, "yat kṛṣṇaṃ tadannasya" iti śruteḥ /
yadyapi pṛthivyāṃ pākaviśeṣavaśāt śuklādirūpaṃ, nānyatra pākādapi bhavati; ākāśādiṣu nailyopalambhopi hi pañcīkaraṇamūlapṛthivīsaṃsargāt /
"ākāśe cāviśeṣāt"iti sūtre bhāṣitam--- "aṇḍāntarvartinaścākāśasya trivṛtkaraṇopadeśapradarśintapañcīkaraṇena rūpavatvāccākṣuṣatvepyavirodhaḥ" iti /
nanvevamākāśameva dravyāntarasaṃsargānnīlaṃ tama ityupalabhyate iti syāditi cet, na syāt, ākāśe tama iti pṛthagupalambhasvārasyāt, dravnayāntaratve tu kalpanāgauravāt, antatotrāpi pañcīkaraṇena dravyāntarasaṃsargasyābhyupagatatvācca iti /
sparśānupalambhastu indranīlālokadurdinātapāderivānudbhavāderapi /
syāt /
na ca pārthivarūpasya sarvasyālokasāpekṣacakṣurgrāhyatvaniyamaḥ kalpyaḥ, karaṇavaicitryādiva viṣayavaicitryādapi vyavasthopapatteḥ /
divābhītānāṃ viśiṣṭāñjanarañjitākṣāṇāṃ cālokanirapekṣameva cakṣuṣaiva padārthā gṛhyante /
ālokābhāvamātre ca tamasi tamojyotiṣornivṛttivacanaṃ cavyāhanyeta, pratiniyatanailyāropakalpanāprayāsaśca /
ataḥ pṛthivīviśeṣatvaṃ tamaso yuktam /
pṛthivyādīni pañca bhūtāni manaśca triguṇadravyapariṇativiśeṣatayā śrutyādisiddhatvānna pṛthagdravyāṇi /
tatra cāvayavyākhyaṃ bhautikadravyam "tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ" ityādibhiḥ ṣaḍbhiḥ sūtrairbuddhiśabdāntarāderanyathāsiddhyādyupapādanena nirastam /
"mahaddīrghavadvā hvasvaparimaṇḍalābhyām" ityādibhiśca parāmabhimataḥ paramāṇuḥ /
ataḥ pariṇāmaviśeṣādupalambhayogyatvāyogyatvādidaśāviśeṣayogi prakṛtyādisaṃjñaṃ dravyaṃ vicitravyavasthitakramasamaṣṭivyaṣṭirūpamavatiṣṭhate /
diktattvamapi tattadupādhyavacchinnāstattaddeśaviśeṣā eva, atiriktakalpakānāṃ parāparapratyayaviśeṣādīnāmanyathāsiddheḥ /
digutpattiśrutiśca tadupādhikatannirvāhakasṛṣṭyopapannā; anyathā dyupṛthivyantarikṣādivat triguṇapariṇativiśeṣataiva syāt, na pṛthagdravyatā /
na caivaṃ kālepi prasaṅgaḥ, nityasya kālasya bhagavatparāśarādibhiḥ pṛthakprasaṃkhyānāt /
tasya prakṛtipariṇativiśeṣatvādipakṣāstatpūrvāparakālāvaśyaṃbhāvāt śrutyādibalācca pratyastāḥ /
atastriguṇakālāvātmāceti trīṇi siddhānir /
iśvarasya tu pṛthaksaṃkhyāne catvāri /
tasya hi cetanatvādibhiḥ saṃgrahasaṃbhavepyavāntaravailakṣaṇyajñāpanāya pṛthaksaṃkhyānaṃ prācāmanādivācāṃ ca, anyathā prakriyāntareṇācetaneṣvapi saṃgrahaprasaṃgāt /
viviktaṃ ca bhagavatā parāśareṇa--- "paramātmātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate /
mithyaitadanyadravyaṃ hi naiti taddravyatāṃ yataḥ" //
iti /
evaṃ dharmabhūtajñānākhyamapi dravyamajaḍatvāviśeṣepi spuṭataravaidharmyānatarabalāt pṛthaggaṇayanti /
tasyādravyatvavādaḥ keṣāñcinnāthamuniyāmunamunibhāṣyakārādiprabandhavirodhāt prāyaḥ paracittarañjanārthaḥ /
śuddhasattvākhyasya ca dravyāntarasya paravigrahādiyāthārthyopadeśapravṛttaniruktādyāptāgamasiddhatvāt sūkṣmatriguṇāvasthāviśeṣādipakṣā bahiṣkāryāḥ /
ataḥ ṣaḍetāni dravyāṇi /
bhoktṛbhogyaniyantṝṇāṃ sadātmanaikadravyatvādipakṣā api nirviśeṣasanmātrapakṣavad vyāghātaśrutivirodhādibhirbahuśo bhāṣyādiṣu nirastāḥ /
tatra triguṇaśuddhasattve svaniruktyaiva lakṣye /
kṣaṇalavādyātmā kālaḥ /
aṇurjñātā jīvaḥ /
vibhustvīśvaraḥ /
jānātivyavahārāsādhāraṇakāraṇaṃ vyavahāryaviśeṣo matiḥ /
evaṃ triguṇakālajīveśvaraśuddhasattvamatirūpeṇa ṣoḍhā dravyavibhāgaḥ /
evaṃ pramāṇasārthaghaṇṭāpathena dravyādravyarūpaprameyagrāmamadhijigamiṣatāṃ na kudṛṣṭibāhyakalpitakūṭayuktigartanipātaḥ, iti //
iti śrīkavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasya śrīmadveṅkaṭanāthasya vedāntācāryasya kṛtiṣu nyāyapariśuddhau prameyādhyāye prathamamāhnikam //
// prameyādhyāyaḥ //
// dvitīyamāhnikam //
nyā. pa. prame. 9 atra yadyapi pramāviṣayaḥ prameyamiti vyutpattyā āropitākāravyavacchedārthayā anāropitarūpaṃ sarvaṃ prameyam, tathāpi niḥśreyasāntaraṅgatayā tadarthibhiḥ prakarṣeṇa meyaṃ prameyamiha vivakṣim /
yadviṣayeṇa bhrameṇa saṃsarāmaḥ, yadviṣayeṇa ca tattvajñānenāpavarjyemahi, tadiha naḥ prakarṣeṇa meyaṃ prameyam /
tacca dvādaśavidhamuktamākṣapāde--- "ātmaśarīrendriyārthabuddhimanaḥ pravṛttidoṣapretyabhāvaphaladuḥkhāpavargāḥ prameyam" iti /
tatra cetana ātmā /
sa dvidhār---iśvaronīśvara iti /
jagatkartār iśvaraḥ /
jagadvyāpārarahitaścetanonīśvaraḥ /
yaccaitanyasamānādhikaraṇaṃ yadapṛthaksiddhaṃ yaddravyaṃ, tat tasya śarīram /
tad dvividham---karmajam, akarmajaṃ ceti /
ādyamasmadādīnām /
dvitīyamīśvarādīnām /
sāttvikāhaṅkāropādānakaṃ dravyamindriyam /
tadekādaśavidham---pañca jñānendriyāṇi, pañcakarmenidrayāṇi manaśceti /
indriyagocarā ihārthāḥ /
te ca śabdādayo guṇāḥ tadviśiṣṭāni ca /
arthaprakāśo buddhiḥ /
smṛtyādikaraṇamindriyaṃ manaḥ /
manovākkāyānāṃ puṇyāpuṇyarūpo vyāpāra iha pravṛttiḥ /
tathāvidhapravṛttihetavo doṣāḥ /
te ca saṃgrahādrāgadveṣamohāḥ /
pūrvadehaṃ vihāyottaradehaprāptiḥ pretyabhāvaḥ /
pravṛttisādhyaṃ phalam; tadeva puruṣeṇa pravṛttiphalatayoddiṣṭaṃ prayojanam /
pratikūlavedanīyaṃ duḥkham /
tatra sukhatatsādhanādikamapi viṣasaṃpṛktamadhuvat prabhūtānarthānuṣaṅgitvād duḥkhameva mumukṣuṇā bhāvyamiti tasyāpi pratikūlavedanīyatvam /
duḥkhāntarakāraṇāsamānādhikaraṇā duḥkhanivṛttirapavargaḥ /
sa ca svābhāvikātmasvarūpāvirbhāvapūrvakasamastavibhūtiguṇaviśiṣṭaniratiśayānandabrahmānubhavagarbhaḥ iti paramapuruṣārthaḥ /
tatpūrvako vā tādṛśabrahmānubhavopavargaḥ iti /
etadeva ca prameyaṃ saṃgrahāccaturdhā vibhajya kecidanusaṃdadhate--- 'heyam, tasya nivartakam, hānam, tasyopāyaḥ' iti /
ye tu kaṇacaraṇādayaḥ ṣaṭsaptādirūpeṇa sarvān padārthān vibhajya parīkṣante, te sāmānyaviśeṣasamavāyādīnāṃ padārthāntaratvapratikṣepeṇa nirastāḥ /
tataśca dravyaguṇakarmāṇi trīṇyevāvaśiṣyante /
tatrāpi karmaṇaḥ saṃpratipannaguṇātiriktatvapakṣepi saṃskārādiguṇāvāntaraviśeṣavad guṇapakṣakakṣīkārāt dvau padārthau /
tatra ca guṇaśabdasyāpṛthaksiddhaviśeṣaṇamātravyutpannasya tathāvidheṣu keṣucid dravyeṣvapi vṛtterdravyaguṇarūpeṇa vibhāgānaucityād dravyamadravyamityeva padārthavibhāgamādriyāmaher, idṛśasya tu vicārasyāpavarge paraṃparayopayogaḥ /
mumukṣūṇāṃ pradhānatamaṃ tu prameyaṃ viśiṣṭaṃ brahmaikameveti manvāno bhagavān bādarāyaṇaḥ--- "athāto brahmajijñāsā" ityupakramya tadeva saprakāraṃ nirūpitavān; tatprakāratayaivānyat prameyam /
kecittu dehātmavivekakramānusāreṇa "bhoktā bhogyaṃ preritāraṃ ca matvā" iti śrutiprakriyayā ca tridhā tattvaṃ vibhajya cintayanti, tatrāpi saprakāradravyacintanādadravyacintāpyantarbhavati /
tattulyanyāyatayā kālacintā ca /
tadabhiprāyeṇa kālasya padārthaviśeṣaṇatayaiva samastavastupratītyantarbhāvānna pṛthagastitvādayo vaktavyāḥ, na ca parihartavyāḥ /
"kālosti nāstīti vyavahāro vyavahartṝṇāṃ jātyādyastitvanāstitvavyavahāratulyaḥ" iti jainanirākaraṇasamaye bhāṣyakārairuktamātataśca brahmaikameva tattvamiti vā cidacidīśvarabhedena trīṇi tattvānīti vā paśyatāṃ na kaśvidviśeṣaḥ, svarūpabhedasya viśiṣṭaikyasya cobhayeṣāmabhimatatvāt /
ata eva--- "pradhānapuruṣavyaktakālāstu pravibhāgaśaḥ /
rūpāṇi sthitisargāntavyaktisadbhāvahetavaḥ" //
ityādyanusāreṇa caturdhā pañcadhā vā vibhajya cintayatāṃ kāryaviśeṣaiḥ saha pañcaṣaṭsaptaviṃśatyādisaṃkhyāṃ niveśayatāṃ ca pūrvāviśeṣa eva /
śrūyate ca--- "taṃ ṣaṅviṃśakamityāhuḥ saptaviṃśamathāpare /
puruṣaṃ nirguṇaṃ sāṃravyamatharvaśiraso viduḥ" //
iti /
prāpyam, prāptā, prāptyupāyaḥ, nivartyaṃ, phalaṃ ceti kecit pañcadhā prameyaṃ parisaṃcakṣate /
saṃbandhaviśeṣeṇa sahānye ṣoḍheti //
nyā. pa. prame. 10 athāyamaparaḥ pravṛttyarthaḥ saṃgrahonuṣṭhānaparihārāntaraṅgaḥ; tathāhi--- hitamahitaṃ ca prakarṣeṇa meyam /
tatra laukikahitāhitayoranvayavyatirekāyurvedanītiśāstrādikaṃ pramāṇam; tadapi yogasādhanabhūtaśarīrarakṣaṇārthaṃ mumukṣuṇāpi śrutismṛtyādyavirodhenānusaraṇīyam /
alaukikahitāhitayostu vedāḥ pramāṇam /
tadupabṛṃhaṇatayā smṛtītihāsapurāṇāni ca /
yacca śrutivihitam, tadakhilamapi yathādhikāraṃ hitam /
yacca tanniṣiddham, tadakhilamapyahitam /
nanvabhicārādikarmaṇāmanarthahetūnāṃ kṣudrapuruṣārthasādhanānāṃ ca kāmyānāṃ karmaṇāṃ kathaṃ hitatvam ?; ucyate---adhikāriviśeṣamapekṣya hi sarvo vidhirniṣedhaśca; yathoktam--- "traiguṇyaviṣayā vedāḥ" iti /
yo hi sukhaṃ duḥkhanivṛttiṃ cecchati tasya tatsādhanamapekṣamāṇasya laukikeṣu sādhaneṣu pravṛttasya teṣāṃ nirayādihetubhūtānarthahetutvena tatparihārāyānarthahetutvarahitāḥ sukhādyupāyāḥ pratipādyante /
evaṃ kāmyakarmāṇi pāralaukikāni dṛṣṭajātīyatadadhikaphalārthatayā dṛṣṭānarthāvahasukhapravṛttipratibandhaupayikatvād hitānyeva rāgiṇām /
tathā aihalaukikānyapi citrādīni /
kārīryādīni tu jagaddhitānyapi /
abhicārakarmaṇopi hiṃsādiyuktasyāpi svarūpato nānarthahetutvam,tadaṅgapaśuhiṃsāderagnīṣomīyādivadvidhiprāptatvāt, api tu svasādhyenāprāptaviṣayavadhādinā /
tadapekṣayā cābhicāro niṣidhyate /
sopi hi kvacidavaśyakartavya eva, "ṣaṭsvanabhicaran patet" ityādidarśanāt /
ataśca mumukṣorapi rakṣakakṣatriyādyabhāve rākṣasādyabhibhave cātmarakṣaṇārthamabhicāraḥ kartavya eva, "sarvata evātmānaṃ gopāyet" iti śāstrāt, anyathā aharaharanuṣṭheyasyāprayāṇādanuvartanīyasya karmāderucchedaprasaṅgenopāyāniṣpattermokṣāsiddhiprasaṅgāt /
vṛṣṭyannādidṛṣṭārthāni ca sarvāṇyupāsananiṣpattyaupayikatayā tattadapekṣāyāmanuṣṭheyāni /
pāralaukikāni tu tatphalābhisaṃdhiviraheṇa karmayogānuṣṭhānadaśāyāṃ nityanaimittikairekīkṛtya kartavyāni /
naimittikāni hi sarvāṇi prasaktānarthaparihārārthatayā sarvahitānyeva /
evaṃ nityāni, uttarakarmādhikārārthatvādakaraṇanimittapratyavāyaparihārārthatvācca /
ataḥ śrutivihitaṃ svavarṇāśramocitaṃ sarvaṃ hitameva /
ata eva hi smaranti--- "śāstraṃ hi vatsalataraṃ mātāpitṛsahasrataḥ" iti /
evaṃ sthite pravāhānādisāmagrīcakravaśādaniyatasamayasamāgatasakalasaiddhāntikasamālambanīyasucar itaparipākanivṛttapratibandhaparamapuruṣakaṭākṣaviśeṣasamunmiṣitasattvasāmarthyena karatalāmalakavadālokitaheyopādeyavibhāgasyānādyanantabahuvidhadurviṣahaduḥkhānuṣaṅgadūṣitālpāsthirasāṃsārikasukhamayaviṣamadhuviraktasya samastaduritavargāpavargāyamāṇanityaniratiśayānandamukundacaraṇāravindasevāmakarandalampaṭasya yathāśakti varṇāśramocitanityanaimittikaniṣiddhaparihārasahakṛtaṃ darśanasamānākāradhruvānusmṛtirūpaṃ bhagavadupāsanaṃ hitatamaṃ vihitam /
tacca sadakṣaranyāsavaiśvānaramadhubhūmadaharādibhedena bahuvidhaṃ traivarṇikasarvāśramasādhyam /
tasya ca mahānīyaviṣayaniratiśayaprītirūpatvena bhaktiśabdavācyatvam /
ayameva ca paramo yogastrayyantānuvidhāyiṣu sarveṣu mokṣaśāstreṣu pratipādyate; yathāha bhagavān parāśaraḥ--- "ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ /
tasyā brahmaṇi saṃyogo yoga ityabhidhīyate" //
iti /
smarati ca bhagavān śāṇḍilyarḥ--- "idṛśaḥ paramātmāyaṃ pratyagātmāva tathedṛśaḥ /
tatsaṃbandhānusaṃdhānamiti yogaḥ prakīrtitaḥ" //
iti /
tatra cidacidvivekādimātre sāṃkhyamupakurute /
yamaniyamādisamādhiparikaraśodhane yogaḥ /
itikartavyatāviśeṣe karmakāṇḍādayaḥ /
sarvatraiva pañcarātram /
niṣiddhakāmyavargeṣu vyarthānāvaśyakeṣu ca /
śamādividhiranyatra pravṛttyā na virudhyate //
soyamevaṃvidhaḥ paramayogākhyo dharmaḥ "mayyeva mana ādhatsva" iti gīyate /
tadaśaktasya, "atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram /
abhyāsayogena gato māmicchāptuṃ dhanañjaya /
abhyāseṣvasamarthosi matkarmaparamo bhava" //
ityādinā pūrvaparvāṇi vidhīyante /
yaḥ prītipūrvabhagavadasādhāraṇakarmaṇyapi na samarthaḥ, tasya viṣayarasavaimukhyajananāya samastavaiṣayikasukhaśeṣitvena cirataramanusaṃhitasyāpi svātmanaḥ sāṃsārikasamastasukhasamadhikānandasvarūpamālokayitumāntaracakṣurvirodhitimirapaṭalapāṭanāya jñānakarmayogākhye dve bheṣaje /
tatrātmacintanarūpo jñānayogastadālokanentaraṅgabhūtaḥ /
tatrāpyasamarthasya tadadhikārasiddhyarthaṃ karmayogaḥ /
tena tatra siddhādhikārasyāpi śiṣṭatayā vyapadeśyasyāntargatātmajñānaḥ karmayoga eva kāryaḥ /
anyathā kṛtsnavidopyasya jñānayogāśaktākṛtsnavedipuruṣabuddhibhedajananamūlamahattaraduritavaśena jñānayogopi pratibadhyeta /
tādṛśenaiva ca karmayogena sukaratvādiguṇavatā cirataramanuṣṭhitena jñānayogavyavadhānamantareṇāpyātmāvalokanaṃ sidhyati /
karmayogepyasamarthastu vikalamapi karmayogamārabheta, "nehābhikramanāśosti pratyavāyo na vidyate /
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt" //
ityādibhirvaiṅkalyavicchedādisaṃbhavepi phalāvinābhāvādipratipādanāt /
prakramamātreṇāpi prasanno bhagavān pauṣkalyamāpādayati /
sarveṣu cāmīṣu parvasu tattatsāmagrīcakraghaṭanāya tattatphalapradānāya ca sa eva hi śaraṇamanusaraṇīyaḥ /
tathā cāmananti--- "sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ" iti /
sa eva paramapuruṣo vaśīkāryakāṣṭhā paramaprāpyaścetyarthaḥ /
"tasya ca vaśīkaraṇaṃ taccharaṇāgatireva" iti bhāṣyam /
evaṃ hitatamasyopāsanasya diṅmātraṃ darśitam /
phalaṃ cāpavargarūpaṃ prāgeva lakṣitam /
anyeṣāṃ tu dehavicchedamātrasahasrayuvatisaṃbhogasamastālīkaviṣayavijñānasaṃtānocchedavāsanātyantavirāmaviṣayoparāgavaidhuryanityordhvagamanasakalalokamastakopariniviṣṭasādhāraṇadehaviśeṣānupraveśanirāvaraṇatvasvānandānubhavasvātantryalābhaśivasārūpyaśivāpatticicchaktipariśeṣāvidyānivṛttyupādhinivṛttisakalavaiśeṣikaguṇocchedaprabhṛtayo niḥśreyasavikalpā dehādyatiriktātmasadbhāvabāhyārthapāramārthikatvatattadāgamāprāmāṇyabrahmanirvikāratvanirdeṣatvatajjñānānandanityatvādisamarthakaiḥ śārīrakaparyantaiḥ śāstraiḥ pratikṣepyā; iti tatra tatra vistaro draṣṭavyaḥ /
iha tu pramāṇacintāyāḥ paramaprayojanaṃ darśayituṃ prameyasya saṃgrahoktiḥ, saparikarapramāṇamaryādāpratipādanaparatvānnyāyavistaraśāstrasya, iti //
nyā. pa. prame. 11 svātantryeṇa mitaṃ sukhetaratayā yadbhāti jantoridaṃ sarvaṃ yasya vibhūtirivyavasitaṃ svādaṃ vyanakti svakam /
antaḥsvāntamanantanandathunidhirmedodṛśāṃ mādṛśā- māvirbhāvayatu svayaṃ sa bhagavānātmānamātmeśvaraḥ //
yatrodāsata jaiminiprabhṛtayaḥ śrutyarthacintāparāḥ yasyāṃ kandalayanti mandamatayaḥ pāriplavān viplavān /
viśveṣāmiha veṅkaṭeśaviduṣā viśrāntaye vādināṃ prācī nītiṣu paryaśodhi saraṇiḥ pracchāyaniṣkaṇṭakā //
śuddhiṃ bibhrati mādṛśāṃ bhaṇitayaścūḍānvaye kevalaṃ prānte miśramabhāṇi nītinipuṇaiḥ kiṃ teṣvamantavyatā /
yuktaṃ vargayuge vimṛśya saradhāpuṣpakramaṃ yauktikai- raṅgīkartumaśakyanihnavaguṇagrantho nibandho mama //
nirūḍhanigamatraye nikhilalokacintāmaṇau prasattimupaseduṣi praṇidadhānabhāvāspade /
ratiṃ bhajati bhāvanā layamivopayāti drutaṃ ramāvasumatīsahācaritadharmaṇi brahmaṇi //
iti śrīkavitārkikasiṃhasya sarvatantrasvatantrasya śrīmadveṅkaṭanāthasya vedāntācāryasya kṛtiṣu nyāyapariśuddhau prameyādhyāye dvitīyamāhnikam //
samāptaśca pañcamodhyāyaḥ //
śāstraṃ ca parisamāptam //
śrīmate nigamāntamahādeśikāya namaḥ //
Original text: Nyāyapariśuddhi, Bhūmikā, 1, 3-5 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0