Navasāhasāṅkacarita · Chapter 17

athāhividyādhararājasainyair nipīḍitāyāṃ puri ratnavatyām
bhaṭāḥ sakopaṃ bhujadarpabhājo nirjagmur ākṛṣṭakṛpāṇapaṭṭāḥ //

anyonyasaṅghaṭṭavaśena teṣām udañcitāḥ kāñcanakaṅkaṭebhyaḥ
yugāntakālānalabījaśaṅkāṃ na kasya cakruḥ śikhinaḥ sphulliṅgāḥ //

bhāleṣu bhīmā bhṛkuṭīr vahanto bhṛṅgatviṣaś cāsilatāḥ kareṣu
khurāgrarugṇāvanibhiḥ saroṣaṃ nirīyur anye caturais turaṅgaiḥ //

nyabhād anīkaṃ kariṇāṃ ca sāndra sindūrapūrāruṇagaṇḍabhitti
pratyagradāvānalalīḍhakoṭi kulācalendrapracayopameyam //

puro raṇotsekabhṛtāṃ niruddham oghena vidyādharavāhinīnām
tat puñjitaṃ sainyam amartyaśatror babhūva mūle maṇitoraṇasya //

sāṭopam āropitacāpayāṣṭir nibaddhatūṇīrayugo gajasthaḥ
so nirjagāmātha mahāsurendro vegād ahaṃkāra ivāttadehaḥ //

yugātyayāmbhodharanādadhīras tasyodgataḥ saṅgaratūryaghoṣaḥ
baddhapratiśrunti nitāntabhīmaś cakāra pātālabilodarāṇi //

satpuṣkarānañjanapuñjabhāsas patho jayasyātha gajān asīṃś ca
vyāpārayanti sma rayeṇa vīrās tatpreritā vairivarūthinīṣu //

parasparāpātikṛpāṇaniryat jvālāvalīpallavitāntarikṣaḥ
abhūt pravṛttaḥ samaro mahāhi vidyādharendrāsurapuṅgavānām //

vīreṣu dhāvatsu caratsv amandaṃ gajeṣu valgatsu turaṅgameṣu
akālakalpātyayayaśāṅkitāni cakampire sapta rasātalān //

prakāśayantaḥ karaṇaprapanncaṃ surāṅganābhiḥ spṛhayekṣyamāṇāḥ
atyadbhutaṃ nṛttam ivārabhanta bhaṭā raṇaprāṅgaṇaraṅgamadhye //

utplutya vegāt pavamānamārgaṃ vidyādharair dānajalāvilāni
paṭu vyapāṭyanta mataṅgajānāṃ tīkṣṇāsipatrakrakacaiḥ śirāṃsi //

nipatya kumbheṣu mahāgajānāṃ nīrandhramukteṣu paṭu kvaṇantaḥ
bhānti sma vidyādharapuṅgavānāṃ muktāṭṭahāsā iva khaḍgapaṭṭāḥ //

āvartatām ūrmilatāyamāna nistriṃśavallīvalayākulāsu
prapedire pūrvasurojjhitāni cakrāṇi vidyādharavāhinīṣu //

phaṇāvalīṣv āpatitoragāṇām aphalguratnopalakarkaśāsu
kṛpāṇadharā masṛṇībabhūva mahāsurāṇāṃ na tu saṅgarecchā //

amānti pātālatale prasasruḥ kṣitau biladvāravinirgatāni
jyāśabdahṛṣṭāsurasiṃhanāda turaṅgaheṣāgajabṛṃhitāni //

pradhāvadaśvīyakhurāhatānām abhyudgato ratnabhuvāṃ parāgaḥ
gīrvāṇacāpacchavilāñchitāni kṛtsnāni cakre kakubhāṃ mukhāni //

bhaṭāstrapūrṇaiḥ parito gajānāṃ svadānapaṅkopacitaiḥ padāṅkaiḥ
bhayaṅkarābhūt taruṇārkabimba sahasrakīrṇeva raṇāṅgaṇorvī //

lūnāḥ samūlaṃ subhaṭāsipatraiḥ sahasraśaḥ śoṇitaśīkarārdrāḥ
uttālavaivasvatatālavṛnta vicchittimūhuḥ karikarṇatālāḥ //

anyonyakṛttāstarasā bhaṭānāṃ navātapātāmranakhatviṣo 'gre
bhujā nipetuḥ samam īkṣaṇena samauliratnā iva pannagendrāḥ //

aṅgād asiprāsapṛṣatkabhinnāt asṛkpravāheṣu bhṛśaṃ vahatsu
līlāgaladgairikanirjharāṇāṃ gajair jagāhe kulaparvatānām //

kṣmāyāṃ babhuḥkhaḍgapṛthakkṛtāni sahasraśaḥ śastrabhṛtāṃ śirāṃsi
kālena saṅgrāmasarontarālād utkhaṇḍitānīva saroruhāṇi //

kabandhakaṇṭhocchaladasravantaḥ samīpam etyopari kaṅkayūtham
muhūrtam iddhāruṇaratnadaṇḍam adṛśyata cchatram ivāntakasya //

muktaiḥ samūhena nabhaścarāṇāṃ kumbheṣu cakraiḥ kariṇāṃ patadbhiḥ
astācalavyāyatavaprapāti pataṅgabimbānukṛtir vitene //

patadbhaṭaṃ nirdalitāśvavāraṃ nikṛttamattebhakaraṃ kṣaṇena
vyadhāyi vidyādharasainikais tat sanāgavīrair asurendrasainyam //

haṃsair iva smerataṭāḥsamantāt paricyutaiḥ kuñjarakarṇaśaṅkhaiḥ
voḍhuṃ pravṛttā bhavaduttaraṅgā jhaṭity agādhā rudhirasravantī //

vidyādharavyālabhaṭāvalupta dhairyeṣu naśyatsu mahāsureṣu
viśvāṅkuśo nāma surārisūnur atho rathenājimahīṃ viveśa //

ākarṇakṛṣtād dhanuṣaḥ patadbhir bālendulekhākṛtibhiḥ pṛṣatkaiḥ
arātisainye raṇadhīravīrān bhīrūnivaiko vimukhīcakāra //

tadvīryanirvāsitasauṣṭhavānāṃ vidyādharāṇām apatan karebhyaḥ
dhārāgralagnadvipakumbhamuktāḥ sabāṣpaleśā iva khaḍgalekhāḥ //

kṣaṇād valanti sma tadā hatāni balāni vidyādharapannagānām
saritpayāṃsīva niśakarāṃśu pūrapravṛddhārṇavapīḍitāni //

na śekatus tasya gatiṃ niroddhuṃ vidyādharendroragarājaputrau
ratnākarasyeva mahendrasahyā vasahyavegaṃ pralayotthitasya //

dordaṇḍakaṇḍūtim athāsya hartum udbhrūlataṃ bhūpatinā niyuktaḥ
javāj jagāmājipathaṃ rathena ramāṅgadaḥkuṇḍalito 'gracāpaḥ //

tathopalebhe samaronmukhasya nādena vṛddhiḥ śarajanmanāsya
cakre padaṃ bāṣpakaṇotkareṇa yathā kapoleṣv asurāṅganānām //

dūrāt suparvārisutaṃ rathena sa raṃhasā saṃmukham āpatantam
rurodha taṃ bāṇaparaṃparābhir yaśobhaṭaḥ karṇam ivendrasūnus //

viśvāṅkuśaḥ satkavace mumoca vakṣaḥsthale haimam athāsya bāṇam
taṭe 'ñjanaśyāmatanau mahādreḥ śātahradaṃ jyotir ivāmbuvāhaḥ //

alakṣyasaṃdhānavimokṣapātān yaśobhaṭasyāttaruṣo 'pi ropān
mūrcchāluṭhatsārathir āhatāśvo rathaḥ śaśaṃsāsuranandanasya //

vilāsakāñcīm atha kālarātrer udyatkrudhaḥ paddhatim antakasya
maurvīṃ pṛṣatkeṇa ramāṅgadasya ciccheda gīrvāṇaripos tanūjaḥ //

sannābhibimbena mahājilakṣmyā vīraśriyo vibhramanūpureṇa
saṃrabhya rāhor iva cakrapāṇiḥ sa apy asya cakreṇa śiraś cakarta //

nanarta vidyādharasundarīṇāṃ gaṇo nadannūpuram ambare 'tha
maulau śarakṣuṇṇaśirastraratne cikṣepa cāsyām arapuṣpavṛṣṭim //

dṛṣṭe śirasy utphalite svasūnor diṅmulalīnāsu patākinīṣu
vajrāṅkuśāḥ saṃmukham āpapāta patyur viśām astagirer ivārkaḥ //

madāmbuvarṣī samare 'bhidhāvan reje gajas tasya sahemakakṣyaḥ
bhinne 'ntarāle pavamānanunnas tamālanīlas taḍiteva meghaḥ //

patyuḥ prasādasmitarajjukṛṣṭā bhaṭā vivṛtyāsya puro babhūvuḥ
svajīvitānyājimukhe vihātum atyutsukā bhaṅgamalīmasāni //

āruhya candraḥ kham ivābhirāmaṃ nakṣatramālābharaṇaṃ gajendram
devo 'pi tadvairitamo niyantum atha pratasthe navasāhasāṅkaḥ //

ekatra pārśve śaśikhaṇḍanāmā vidyādharendro nṛpater babhūva
arātisenānalinīvanaika śītāṃśur anyatra yaśobhaṭaś ca //

sphuratphaṇachatramaṇipratāna tejaśchaṭājarjaritāndhakāraḥ
aphalgur vīryaḥ phaṇabhṛtkumāro 'py agre 'bhavat tasya sa ratnacūḍaḥ //

vidhūtanistriṃśataraṅgitāni sabāṇacakrīkṛtakārmukāni
hatāvaśeṣāṇi puro 'sya celur balāni vidyādharapannagānām //

raktāsavakṣībasahastatāla vetālatālocchalitāṭṭahāsaḥ
mahābhaṭānām asunirvyapekṣam anyonyam āvartata saṃparāyaḥ //

cakāśire śastrabhṛtāṃ śiraḥsu mithaḥ patantyaḥ karavālavallyaḥ
muktāḥ salīlāṃ tridaśāṅganābhir mālā ivendīvarapatramayyaḥ //

keṣāṃ cid ūhuḥ kavacāni śobhāṃ kva cit kva cil lohitapāṭalāni
khelajjayaśrīcaraṇāravinda lākṣāraseneva navāṅkitāni //

hṛdipraviṣṭair aviśuddhimadbhir abhūd vyathā kāpi śaraiḥ pareṣām
durātmanāṃ sādhuguṇair ivāgre phalena saṃyogam upeyivadbhiḥ //

parasparāpātajuṣām asīnāṃ dhārācyutaḥ saṃyaticūrṇareṇuḥ
avāpa tāpiccharucir jayaśrī vilāsakālāñjanadhūlilīlām //

paryāyajātobhayasainyabhaṅga karālakolāhalakātarāṇām
surārividyādharasundarīṇāṃ doleva śokapramādāvabhūtām //

athāsurendradviradena vegād abhyutthitenodgatadānadhāram
madhyeraṇaṃ madhyamalokabhartur javān madāndho jaghaṭe gajendraḥ //

mahebhayos tatra śikhāchalena pratiprahāraṃ radajaḥ kṛṣānuḥ
kośeṣu vidutkapiśā muhūrtaṃ vyadhād ivāṣṭāpadapatravallīḥ //

muhuḥ prajānām adhipena gāḍham ākṛṣyamāṇasya śarāsanasya
dviṣadvadhārambhavidhau gabhīraḥ kreṅkārahuṅkāra ivoccacāra //

parisphuratkuṇḍalaghṛṣṭapuṅkhās tena prayuktās pṛthuvikrameṇa
pramṛṣṭakāntākucapatralekhe lekhārivakṣasy apatan pṛṣatkāḥ //

arātimukteṣu tatas tanutrād vahnisphuliṅgeṣu samullasatsu
mūrtir babhāse vasudhādhipasya niryatpratāpāgnikaṇachaṭeva //

hiraṇmayī pārthivabāṇapaṅktir atyunnate mūrdhni mahāsurasya
reje tarām añjanaparvatasya lagneva tigmāṃśumayūkhamālā //

abhyudgatā bhartur arātibāṇa kṣuṇṇendranīlāṅgadareṇurājiḥ
adṛśyatoddāmabhujāspadasya parākramāgner iva dhūmalekhā //

ramāṅgado 'py udbhrukuṭiḥ kṛtāstraṃ vīraṃ dviṣaḥ pārśvagataṃ nihatya
śarair alāvīj jayavaijayantīṃ jyotsnāsitaṃ kīrtim ivāsurasya //

adhaḥsthitoḍḍāmaravairipatti mukteṣu nirlūnaśarāsanajyaḥ
cikṣepa cakrāṇy atidīrghabāhuḥ saḥ kālarātrer iva kaṅkaṇāni //

utplutya helāhatasaṃmukhārir vidyādharendro 'py asinā cakarta
jagajjayastambham ivoddhurasya suradviṣaḥ kāñcanaketudaṇḍam //

so ratnacūḍo 'pi tathā bhuśuṇḍyā pipeṣa vairidviṣakumbhapīṭham
sitātapatratvam udañcad āpa yathāsya muktāphaladhūlijālam //

tuṅgaṃ dadhatkarkaśatām abhīkaḥ śrīsindhurājadvipakumbhayugmam
payodharadvandvam ivājilakṣmyāś cakre 'rdhacandrāṅkitam indraśatruḥ //

parasparāghaṭṭitadantakoṭi bhraṣṭāgniveśabhramam ādadhanti
raṇājire lohitarañjitāni virejire kuñjaramauktikāni //

cikṣepa pṛthītilake surārir yāṃ yām iṣuṃ kopakaṣāyitākṣaḥ
tāṃ tāṃ jayāśām iva bāhuśālī śaraiḥ sas tasyārdhapathe lulova //

tayos tatheṣvāsaprakarṣa pratyuktakarṇārjunayor jayaśrīḥ
suvelaratnākarayor udagrā cakāra veleva gatāgatāni //

patyuḥ prajānām asureśvaro 'tha kirīṭamāṇikyacayaṃ jahāra
maṇiprasūnastabakapratānaṃ kalpadrumasyeva yugāntavātaḥ //

krodhād athārdhaśaśalāñchanasodareṇa bāṇena vāsavaripor navasāhasāṅkaḥ
ciccheda rāma iva viśravasaḥ sutasya pīnāṃsalolamaṇikuṇḍalam uttamāṅgam //

āsan mukhāni kakubhām abhito 'tha citra vāditranādalaharīmukharodarāṇi
devasya ca tridivapuṣpamayaṃ papāta mālyaṃ śirasy asuravairipurandhrimuktam //

lakṣmīpateḥ pṛthubhujadvayam ārdrasāndra jyāghātalāñchitam alāñchitavikramasya
atyādarāgatajitorjitavairilakṣmī pādābjayāvakaniṣaktam ivācakāśe //

tasyāgrataḥ kanakakuṇḍalatāḍyamāna gaṇḍasthalīlulitakuṅkumapatralekhāḥ
vidyādharoragakuraṅgadṛśaḥ pramoda sāndrocchaladhvani jagur jayamaṅgalāni //

smitvā yaśobhaṭakarārpitacāpayaṣṭir unmuktaratnakavacaḥ khacareśvareṇa
udbhinnamauktikanibhaśramavāribindur devo mamārja mukham aṃśukapallavena //

dattābhayopanatapauraśatārpyamāṇa ratnopadhām atha sa ratnavatīṃ praviśya
taṃ saṃyugasphuṭaparīkṣitaśauryasāraṃ rājye ripoḥ phaṇikumārakam abhyaṣiñcat //

mūrtaṃ manoratham ivopavanāt sakandam ādāya tat kanakakokanadaṃ narendraḥ
ādātum īpsitamahīndrasuteti ratnam abhyutsukas tad anu bhogavatīṃ pratasthe //

devaḥ sāhasiko 'py amandamurajadhvānānumeyotsavām unnamraiḥ parito mahīṃ maṇigṛhair uttambhayantīm iva
tām atyunnataratnatoraṇaśikhāpreṅkholamuktāphala prālambocchaladacchakāntinikarasmerām avāpat purīm //