Navasāhasāṅkacarita · Chapter 16

atrāntare nabhaḥsindhu pulinaṃ prāpa pāṭalā
dadhaty anaṅgalekhena lāñchitaṃ pāṇipallavam //

maṇipragrīvakodgīrṇa śunāsīraśarāsanam
apaśyad gaganollekhi tatra sphaṭikaveśma sā //

tadindranīladvāre sā hemavetrākule babhau
śliṣyantī sataḍillekhe lekhevendoḥ payomuci //

ratnavātāyanasthasya tiṣṭhan pārśve mahīpateḥ
dvāḥsthaṃ kim api pṛcchantīṃ tām aikṣata ramāṅgadaḥ //

antaḥ praveśayām āsa saś ca tām āttasaṃbhramaḥ
yayau sā ca viśāṃpatyur locanāmṛtavartitām //

sitāśmaharmyam uttuṅgaṃ jhaṭity adhiruroha sā
ānandakandalīcittam atyacchaṃ pārthivasya ca //

kṣiticumbitahāraṃ sā praṇanāma mahībhuje
ramāṅgadaṃ karagrāha sauhārdye pātratāṃ nayat //

nṛpeṇa svayam uktāpi ita ehy ehi pāṭale
tallīlāmaṇiparyaṅka savidhe niṣasāda sā //

kṛtasambhāṣaṇā sātha tenāvanimanobhuvā
ity avocata dantāṃśu śabalādharapallavā //

mudritasmarasaundarya vāntā netrāmṛtachaṭā
iyaṃ mūrtir mahārāja kaccit kuśalinī tava ? //

katham etāṃ praviṣṭās tvaṃ bhūmim atyantadurgamām
na kasya vismayāyeyaṃ śaktir atyadbhutā tava //

deva vidyādharaḥ ko 'pi śāpān nirmocitas tvayā
ity amandaḥ pravādo 'tra tat ko 'py asi namo 'stu te //

aho guṇena rājendra yena kenāpi gṛhyase
yad evaṃ kliśyase tasyāḥ phaṇīndraduhituḥ kṛte //

atha vidrumatāmrauṣṭha luṭhaddaśanadīdhitiḥ
smitvā vasumatīnāthas tām iti pratyabhāṣata //

kadācit pāṭale kaccid bhujaṅgapatikanyakā
smaraty asmān sakhīsvaira saṅkathāsv antarāntarā //

kim anaṅgavatī vakti brūte mālyavatī ca kim
apy asty ahipure 'smākaṃ kiṃvadantī kiyaty api //

phaṇirājasutākarṇaṃ kaccit prāpayya madvacaḥ
vihito ratnacūḍena śukarūpaviparyayaḥ //

kim āgatāsi kiṃ caivaṃ parimlāneva lakṣyase
nivedaya drutaṃ yan me kim apy āśaṅkate manaḥ //

iti pṛṣṭavate tasmai sāndrapremārdracetase
kandarpadīpanaṃ lekham arpayām āsa pāṭalā //

tam āttaṃ vācayety uktvā paramārakulodvahaḥ
ramāṅgadasya cikṣepa sambhramottānite kare //

taṃ hemakadalīpatra kastūrilikhitākṣaram
so 'vadhāryātha tasyāgre vyaktavāg ity avāacayat //

svasti sthitasya svaḥsindhu tīre phaṇipurasthayā
idaṃ madhyamalokendor mālyavatyā nivedyate //

yadaivāsmatsakhī vindhye tvayā rājan vyayujyata
tadaiveyaṃ kuraṅgīva viddhā hṛdi manobhuvā //

dṛṣṭiḥ sarvatra rājendoḥ sudhāniṣyandinī tava
jātā śaśiprabhāyāṃ tu saiva hālāhalachaṭā //

na vinodayituṃ śakyam eṣā kenāpi vastunā
vineśa tava karpūra śītayā saṅgamāśayā //

tvaddarśanopakāriṇyāḥ karoty ekāvalīm iva
iyaṃ pakṣmāgravartyaśru pṛṣatachadmanā dṛśaḥ //

vakti vyaktāśrulekhena nihitena karodare
iyam āpāṇḍugaṇḍena smaratāpamukhendunā //

śirīṣād api mṛdvaṅgī kveyam āyātalocanā
eṣa kva ca kukūlāgni karkaśo madanajvaraḥ //

neyaṃ pravālaśayyāyāṃ nāpi prāleyaveśmani
na cendumaṇiparyaṅke sakhī nirvṛtim eti naḥ //

nisargaraktam etasyāḥ sakhījanam ivādharam
nayanti kim api mlānim uṣṇā niḥśvasitormayaḥ //

aratitvam avāpyāmbhaḥ kaṇikeva vighūrṇate
eṣā kamalinīpatra śayyāyām āyatekṣaṇā //

asyāḥ smarāgnisantaptaṃ vapuḥ śaśikalāmṛdu
nīrandhragharmasalila chaleneva vilīyate //

kṛśatām aṅgake gāḍham asyāḥ kusumakomale
āropayati puṣpeṣu maurvīm iva śarāsane //

dhṛtayā hṛdi bāleyaṃ vitīrṇaharicandane
nirvāṇam eti bhavataḥ kathayā na jalārdrayā //

ākarṇakṛṣṭakodaṇḍas tvāṃ vinā niśitaiḥ śaraiḥ
bhinatty aṅgam anaṅgo 'syāḥ kṣitiś cetasi kāpi me //

iyam atyacchahṛdaye dadhaty atisuvṛttatām
bālā māṇikyamukure vimukhī saṃmukhī tvayi //

eṣā śikheva dīpasya mugdhā dagdhadaśāśrayā
smarānilaparāmarśād itaś cetaś ca vepate //

iyam indudyutiharaṃ yuktam atyāyatair guṇaiḥ
mṛṇālavalayaṃ haste vahati tvāṃ ca cetasi //

anaṅgatāpavaty asyā nikāmasarasaṃ hṛdi
saṅkucaty abjinīpatraṃ na tu tvatpremapallavaḥ //

kriyate valayenāsyā maṇibandhe gatāgatam
kārśyāgrabhūmim āptāyās tvayy antaḥkaraṇena ca //

jāyate peśalam api prāyo vastv anyathāpadi
prāpto mṛṇālahāro 'pi yad asyā dāhahetutām //

nihitāḥ sāsramālībhir lavalīpākapāṇḍunī
asyāḥ stanataṭe bhāraḥ paraṃ vānīrapallavāḥ //

na candanena nośīra vāriṇā na jalārdrayā
nāsyāḥ puṭakinīpatraiḥ śamam eti smarajvaraḥ //

kiṃ cāparam tvam etasyā hṛdayasyādhidevatā
yatas tvanmayam evaiṣā viśvaṃ viśveśa paśyati //

ratnacūḍopanītena sandeśena tavādhunā
iyam ucchvasitā kim cit sudhāgaṇḍūṣabandhunā //

tāvad āgaccha vegena gṛhītvā hemapaṅkajam
anaṅgavidhunā yāvad iyaṃ śvasiti naḥ sakhī //

evam ākarṇya lalitaṃ lekhārtham atha pārthivaḥ
udbhinnasāndrapulakaḥ pāṭalām ity avocata //

yathā sakhī vaḥ kim api prapannā vidhurāṃ daśām
tathā tvam api mām evaṃ pāṭale kiṃ na paśyasi ? //

tad gaccha tāṃ śaśimukhīm āśvāsayitum arhasi
vayam ete ca hemābjam ānetuṃ prayatāmahe //

tathā kāryaṃ na vandhyaḥ syād yathā mama manorathaḥ
vaktavyā mālyavatyaivaṃ madgirā valguvādini //

āvṛttidattasandeśā sā tataḥ pṛthivībhujā
phaṇirājendranagarīṃ tvaritam pāṭalā yayau //

prasthānaśaṃsī sahasā tasyātha pṛthivīpateḥ
pralayāmbudharadhvāna dhīraṃ dadhvāna dundubhiḥ //

nadann utkampimanasāṃ sa vidyādharayoṣitām
ninye priyapariṣvaṅga ślathatām atha dorlatāḥ //

kathaṃ cit prāṇanāthasya mukhādharapallavam
bālā vyaghaṭayat kā cit kācid urasaś ca payodharau //

śanair babandha jaghane nakhāṅkavati mekhalām
kāpi smitamukhī kānte tiryagarpitalocanā //

dṛṣṭiṃ dāsyanti me sakhyaḥ khaṇḍite dantavāsasi
kim atra kṛtyam ity anyā kim api vyākulābhavat //

kā cit paryaṅkam ālokya sālaktakapadāṅkitam
anyonyārpitanetrābhir vayasyābhir ahasyata //

ekā māṇikyakaṭakaṃ karāgracyutam ādade
hṛdayaṃ puṣpacāpena madhye viddham ivātmanaḥ //

cumbanakliṣṭabimbauṣṭhaṃ jāgarāruṇalocanam
mukhāmbhojaṃ dṛśānyonaṃ vilāsibhir apīyata //

so 'tha pravavṛte gantuṃ vidyādharabalānvitaḥ
rathena rathinām agryaḥ purīṃ ratnavatīm prati //

tataḥ phaṇikumārena ratnacūḍena sa adhvani
samagaṃsta jagatpūjyaḥ pūṣā darśa ivendunā //

sas tasyopayānīcakre dikcakraskhalitadhvanim
acchinnadānaniṣyandam ātmānam iva vāraṇam //

nṛpasya dīpikākṛtyaṃ cakrire timiracchidaḥ
puraḥ prasarpattatsainya phaṇāratnāṃśusūcayaḥ //

kiyatāpy atha kālena santataiḥ saḥ prayāṇakaiḥ
prapede kusumāśleṣa sugandhipavanaṃ vanam //

asurādhipatiṃ sāmnā yācituṃ hemapaṅkajam
sthitvā sas tatra purato visasarja ramāṅgadam //

saś ca trijagataḥ sāram ādāyaiva vinirmitām
uttuṅgaratnaprāsādāṃ prāpa ratnavatīṃ purīm //

rāmārthabaddhakakṣeṇa preṣitaḥ prabhuṇāviśat
parikhārṇavam ullaṅghya sas tāṃ laṅkām ivāṅgadaḥ //

ko 'yaṃ ko 'py ayam anyonyam evaṃ pallavitoktibhiḥ
kautukastimitākṣaiḥ saḥ pauraiś ciram adṛśyata //

sa candranīlaharmyeṣu dadarśāsurakanyakāḥ
lolās tamālaśyāmeṣu megheṣv iva śatahradāḥ //

nipīyamānaḥ paurastrī netrasphaṭikaśuktibhiḥ
vairidvipaghaṭāsiṃhaḥ siṃhadvāram avāpa sa //

asurendrasya doḥkaṇḍu duḥsthānaikabhaṭākulam
vīraḥ sa aviśad āsthānam atha dvāḥsthaniveditaḥ //

āsīnam añjanaśyāmam uccaiḥ sphaṭikaviṣṭare
himācalendraśikhare navīnam iva nīradam //

keyūrapadmarāgāṃśu mañjarījaṭilaūbhau
bhujau bibhrāṇam ujjvāla pratāpajvalanāv iva //

urasā ruddhagīrvāṇa dvipendraradakoṭinā
hāravallīṃ dadhal lolāṃ dolām iva jayaśriyaḥ //

dadhānaṃ dīptiparyasta timirau maṇikuṇḍalau
bandīkṛtau sahaivobhau sūryācandramasāv iva //

vīravratasyālaṅkāram ahaṅkārasya jīvitam
jagatām aṅkuśaṃ tatra sa vajrāṅkuśam aikṣata //

tannideśitam adhyāsta sa hiraṇyamayam āsanam
nānāratnāṃśuśabalaṃ śṛṅgaṃ meror ivāryamā //

kurvan mukhāni smerāṇi daśanajyotsnayā diśām
vidhāya satkriyām evam asurendras tam abravīt //

aho kim api kalyāṇam āsannaphalam adya naḥ
anyathā hi gṛhaṃ santaḥ kim āyānti bhavadvidhāḥ //

yad āśrame vaṅkumuner yuvayor vṛttam adbhutam
tat karṇātithitāṃ nītam etya praṇidhibhir mama //

etayā sāṃprataṃ brūhi yuto vidyādharair ayam
kim ākaṅkṣati vaḥ svāmī phalaṃ pāṭālayātrayā //

niyujyante nṛpeṇārthe nālpīyasi bhavaddṛśāḥ
śeṣo dhṛter bhuvo 'nyatra vyāpārayati kiṃ phaṇān //

tad atra prahito rājñā kim artham asi kathyatām
arthināṃ vyarthatām eti na jātu prārthanā mama //

mārgair ivāyatair vācāṃ śucibhir daśanāṃśubhiḥ
sīmantitādharaḥ smitvā tam ity ūce ramāṅgadaḥ //

āsāṃ sudhārasārdrāṇāṃ śuddhānām asurādhipa
girāṃ tvam eko yat satyam indur bhāsām ivākaraḥ //

kac cit tvayāyam ajñāyi devaḥ sāhasalāñchanaḥ
jagatpradīpam athavā ko na vetti virocanam //

phaṇirājasutām eṣa pariṇetuṃ śaśiprabhām
pathānena rathakṣuṇṇa ratnaśailena gacchati //

tvadvāpihemapadmena śulkasaṃsthā kṛtā kila
asyāḥ pitreti devena tadarthaṃ prahitā vayam //

anenecchasi cet kartuṃ sakhyaṃ sāhasalakṣmaṇā
tat kārtasvararājīvam ānīya svayam arpyatām //

lumpanti tvanmukhacchāyāṃ yāvan nāsya camūrajaḥ
kuruṣva tāvad ātithyaṃ hemābjena mahībhuje //

kim anyan ``nārthināṃ matto vighaṭante manorathāḥ''
iti tvayā svam evāśu pramāṇīkriyatāṃ vacaḥ //

ity uktavati sāmarṣa bhaṭadṛṣṭe yaśobhaṭe
pratyabhāṣata sāvajñaṃ vihasyāsurakuñjaraḥ //

aho bata vidagdho 'pi dhiṅ mugdha iva lakṣyase
viduṣāpi tvayā kiṃcid yad uktam asamañjasam //

yūyaṃ kva māṇuṣāḥ pṛthvī saṅkaṭasvāmyaduḥsthitāḥ
sā ca trijagatāṃ bhartur ucitā kva śaśiprabhā //

tādṛṅmadaṅkam evātra strīratnam adhirohati
ramate hi harasyaiva maulāv indukalāṅkuraḥ //

yadyad astīha pātāle ratnaṃ kva cana kiṃ cana
bhājanaṃ tasya tasyāham ekaḥ ke yūyam ucyatām ? //

sahate nṛpatau naiva hematāmarasārpaṇam
mamaiṣa śakravijaya krīḍādurlalito bhujaḥ //

prabhus tava nayajño 'pi kim anarthāya kevalam
dīrghendīvaramāleti vikarṣaty asitoragam //

ita eva nivartadhvaṃ vartadhvaṃ vacane mama
avaṭe kim iti kṣeptum ātmānaṃ yūyam udyatāḥ //

yāvad ete na muñcanti maryādām asurābdhayaḥ
tāvat dūrāpasāreṇa svāminaṃ trātum arhatha //

narendraṃ durjigīṣātas tad gaccha vinivāraya
tvādṛśāḥ kim upekṣante patim utpathagāminam //

athavāsyāsti śaktiś cet kim adyāpi vilambate
āyātu svayam ādātum itaḥ kāñcanapaṅkajam //

kim anyaj jāyatām eṣa khaḍgadhārātithir mama
ity uktvā kopataralaṃ virarāmāsureśvaraḥ //

dhairyaṃ saṃvṛtakopo 'tha smayamāno ramāṅgadaḥ
tam ity amuktaparyaṅkaḥ prativaktuṃ pracakrame //

nirvāṇavīryavāte 'smin rasātalabilodare
abhugnabhujakaṇḍūtir aho kim api dṛpyase //

manye tavaitannīrandhram ajñātasvaparāntare
pātālacirasaṃvāsāc citte pariṇataṃ tamaḥ //

yāṃ harasyāṣṭamīm āhur mūrtim āhutilehinīm
tatsūtiḥ prāg abhūd bhartā paramāra iti kṣiteḥ //

kṛtāvatāraṃ tadvaṃśe vadhāya vibudhadviṣām
kim ādidevaṃ kaṃsāriṃ dhiṅ martya iti manyase //

kamaleva mukundasya pārvatīva pinākinaḥ
phaṇikanyocitā patnī sā mahīmīnalakṣmaṇaḥ //

tāṃ haṭhenātmasātkartum asurendra na śakyase
na ratnasūcim ākraṣṭum ayaskāntasya yogyatā //

padaṃ pathi nidhatse 'tra kim anyāyamalīyase
apathe caratāṃ yānti dūrād dūraṃ vibhūtayaḥ //

anarpaṇaṃ mahīpāle hemapaṅkeruhasya yat
tavāparigham utprekṣe tad eva dvāram āpadām //

rājendradīpake tasmin samarāṅgaṇavartini
ete bhaṭās te na cirāt āyāsyanti pataṅgatām //

tathā vidhehi na yathā tvandataḥpurayoṣitām
karapallavaśayyāsu śerate vadanendavaḥ //

pravṛttapatiśokārta paurastrīparidevanā
iyam utsannasaṅgītā mā bhūd ratnavatī purī //

devasyārpitahemābjas tad ehi pata pādayoḥ
śiraḥ punantu te kāmaṃ puṇyās tatpādapāṃsavaḥ //

athavā subhaṭaiḥ sārdham uttiṣṭha purato bhava
samaṃ vidyādharānīkair ayam āyāti bhūpatiḥ //

kim anyat samam etena śirastāmarasena te
hemakokanadaṃ devaḥ svayam eva grahīṣyati //

tam ity uktvā sabhāmadhyān nirjagāma ramāṅgadaḥ
nikaṭaṃ ca raṇotkasya jagāma jagatīpateḥ //

atha vadati śanaiḥ sametya tasminn amararipor vacanāni tānitāni
asurapativināśakālarātrim bhṛkuṭīm uvāha mukhena mālavendraḥ //

gatvā vidyādharabhaṭacamūcakravālaiḥ sabhaṃ saḥ kṣmāpālo 'tha vyadhita paritas tatpuro ratnavatyāḥ
yena vyaktāmarajayamahāsāhasasyāsurāṇāṃ nāthasyāsīn navaparibhavaśyāmalāvaktralakṣmīḥ //