નવસાહસાઙ્કચરિત · અધ્યાય 17

અથાહિવિદ્યાધરરાજસૈન્યૈર્ નિપીડિતાયાં પુરિ રત્નવત્યામ્
ભટાઃ સકોપં ભુજદર્પભાજો નિર્જગ્મુર્ આકૃષ્ટકૃપાણપટ્ટાઃ ॥

અન્યોન્યસઙ્ઘટ્ટવશેન તેષામ્ ઉદઞ્ચિતાઃ કાઞ્ચનકઙ્કટેભ્યઃ
યુગાન્તકાલાનલબીજશઙ્કાં ન કસ્ય ચક્રુઃ શિખિનઃ સ્ફુલ્લિઙ્ગાઃ ॥

ભાલેષુ ભીમા ભૃકુટીર્ વહન્તો ભૃઙ્ગત્વિષશ્ ચાસિલતાઃ કરેષુ
ખુરાગ્રરુગ્ણાવનિભિઃ સરોષં નિરીયુર્ અન્યે ચતુરૈસ્ તુરઙ્ગૈઃ ॥

ન્યભાદ્ અનીકં કરિણાં ચ સાન્દ્ર સિન્દૂરપૂરારુણગણ્ડભિત્તિ
પ્રત્યગ્રદાવાનલલીઢકોટિ કુલાચલેન્દ્રપ્રચયોપમેયમ્ ॥

પુરો રણોત્સેકભૃતાં નિરુદ્ધમ્ ઓઘેન વિદ્યાધરવાહિનીનામ્
તત્ પુઞ્જિતં સૈન્યમ્ અમર્ત્યશત્રોર્ બભૂવ મૂલે મણિતોરણસ્ય ॥

સાટોપમ્ આરોપિતચાપયાષ્ટિર્ નિબદ્ધતૂણીરયુગો ગજસ્થઃ
સો નિર્જગામાથ મહાસુરેન્દ્રો વેગાદ્ અહંકાર ઇવાત્તદેહઃ ॥

યુગાત્યયામ્ભોધરનાદધીરસ્ તસ્યોદ્ગતઃ સઙ્ગરતૂર્યઘોષઃ
બદ્ધપ્રતિશ્રુન્તિ નિતાન્તભીમશ્ ચકાર પાતાલબિલોદરાણિ ॥

સત્પુષ્કરાનઞ્જનપુઞ્જભાસસ્ પથો જયસ્યાથ ગજાન્ અસીંશ્ ચ
વ્યાપારયન્તિ સ્મ રયેણ વીરાસ્ તત્પ્રેરિતા વૈરિવરૂથિનીષુ ॥

પરસ્પરાપાતિકૃપાણનિર્યત્ જ્વાલાવલીપલ્લવિતાન્તરિક્ષઃ
અભૂત્ પ્રવૃત્તઃ સમરો મહાહિ વિદ્યાધરેન્દ્રાસુરપુઙ્ગવાનામ્ ॥

વીરેષુ ધાવત્સુ ચરત્સ્વ્ અમન્દં ગજેષુ વલ્ગત્સુ તુરઙ્ગમેષુ
અકાલકલ્પાત્યયયશાઙ્કિતાનિ ચકમ્પિરે સપ્ત રસાતલાન્ ॥

પ્રકાશયન્તઃ કરણપ્રપન્ન્ચં સુરાઙ્ગનાભિઃ સ્પૃહયેક્ષ્યમાણાઃ
અત્યદ્ભુતં નૃત્તમ્ ઇવારભન્ત ભટા રણપ્રાઙ્ગણરઙ્ગમધ્યે ॥

ઉત્પ્લુત્ય વેગાત્ પવમાનમાર્ગં વિદ્યાધરૈર્ દાનજલાવિલાનિ
પટુ વ્યપાટ્યન્ત મતઙ્ગજાનાં તીક્ષ્ણાસિપત્રક્રકચૈઃ શિરાંસિ ॥

નિપત્ય કુમ્ભેષુ મહાગજાનાં નીરન્ધ્રમુક્તેષુ પટુ ક્વણન્તઃ
ભાન્તિ સ્મ વિદ્યાધરપુઙ્ગવાનાં મુક્તાટ્ટહાસા ઇવ ખડ્ગપટ્ટાઃ ॥

આવર્તતામ્ ઊર્મિલતાયમાન નિસ્ત્રિંશવલ્લીવલયાકુલાસુ
પ્રપેદિરે પૂર્વસુરોજ્ઝિતાનિ ચક્રાણિ વિદ્યાધરવાહિનીષુ ॥

ફણાવલીષ્વ્ આપતિતોરગાણામ્ અફલ્ગુરત્નોપલકર્કશાસુ
કૃપાણધરા મસૃણીબભૂવ મહાસુરાણાં ન તુ સઙ્ગરેચ્છા ॥

અમાન્તિ પાતાલતલે પ્રસસ્રુઃ ક્ષિતૌ બિલદ્વારવિનિર્ગતાનિ
જ્યાશબ્દહૃષ્ટાસુરસિંહનાદ તુરઙ્ગહેષાગજબૃંહિતાનિ ॥

પ્રધાવદશ્વીયખુરાહતાનામ્ અભ્યુદ્ગતો રત્નભુવાં પરાગઃ
ગીર્વાણચાપચ્છવિલાઞ્છિતાનિ કૃત્સ્નાનિ ચક્રે કકુભાં મુખાનિ ॥

ભટાસ્ત્રપૂર્ણૈઃ પરિતો ગજાનાં સ્વદાનપઙ્કોપચિતૈઃ પદાઙ્કૈઃ
ભયઙ્કરાભૂત્ તરુણાર્કબિમ્બ સહસ્રકીર્ણેવ રણાઙ્ગણોર્વી ॥

લૂનાઃ સમૂલં સુભટાસિપત્રૈઃ સહસ્રશઃ શોણિતશીકરાર્દ્રાઃ
ઉત્તાલવૈવસ્વતતાલવૃન્ત વિચ્છિત્તિમૂહુઃ કરિકર્ણતાલાઃ ॥

અન્યોન્યકૃત્તાસ્તરસા ભટાનાં નવાતપાતામ્રનખત્વિષો ઽગ્રે
ભુજા નિપેતુઃ સમમ્ ઈક્ષણેન સમૌલિરત્ના ઇવ પન્નગેન્દ્રાઃ ॥

અઙ્ગાદ્ અસિપ્રાસપૃષત્કભિન્નાત્ અસૃક્પ્રવાહેષુ ભૃશં વહત્સુ
લીલાગલદ્ગૈરિકનિર્ઝરાણાં ગજૈર્ જગાહે કુલપર્વતાનામ્ ॥

ક્ષ્માયાં બભુઃખડ્ગપૃથક્કૃતાનિ સહસ્રશઃ શસ્ત્રભૃતાં શિરાંસિ
કાલેન સઙ્ગ્રામસરોન્તરાલાદ્ ઉત્ખણ્ડિતાનીવ સરોરુહાણિ ॥

કબન્ધકણ્ઠોચ્છલદસ્રવન્તઃ સમીપમ્ એત્યોપરિ કઙ્કયૂથમ્
મુહૂર્તમ્ ઇદ્ધારુણરત્નદણ્ડમ્ અદૃશ્યત ચ્છત્રમ્ ઇવાન્તકસ્ય ॥

મુક્તૈઃ સમૂહેન નભશ્ચરાણાં કુમ્ભેષુ ચક્રૈઃ કરિણાં પતદ્ભિઃ
અસ્તાચલવ્યાયતવપ્રપાતિ પતઙ્ગબિમ્બાનુકૃતિર્ વિતેને ॥

પતદ્ભટં નિર્દલિતાશ્વવારં નિકૃત્તમત્તેભકરં ક્ષણેન
વ્યધાયિ વિદ્યાધરસૈનિકૈસ્ તત્ સનાગવીરૈર્ અસુરેન્દ્રસૈન્યમ્ ॥

હંસૈર્ ઇવ સ્મેરતટાઃસમન્તાત્ પરિચ્યુતૈઃ કુઞ્જરકર્ણશઙ્ખૈઃ
વોઢું પ્રવૃત્તા ભવદુત્તરઙ્ગા ઝટિત્ય્ અગાધા રુધિરસ્રવન્તી ॥

વિદ્યાધરવ્યાલભટાવલુપ્ત ધૈર્યેષુ નશ્યત્સુ મહાસુરેષુ
વિશ્વાઙ્કુશો નામ સુરારિસૂનુર્ અથો રથેનાજિમહીં વિવેશ ॥

આકર્ણકૃષ્તાદ્ ધનુષઃ પતદ્ભિર્ બાલેન્દુલેખાકૃતિભિઃ પૃષત્કૈઃ
અરાતિસૈન્યે રણધીરવીરાન્ ભીરૂનિવૈકો વિમુખીચકાર ॥

તદ્વીર્યનિર્વાસિતસૌષ્ઠવાનાં વિદ્યાધરાણામ્ અપતન્ કરેભ્યઃ
ધારાગ્રલગ્નદ્વિપકુમ્ભમુક્તાઃ સબાષ્પલેશા ઇવ ખડ્ગલેખાઃ ॥

ક્ષણાદ્ વલન્તિ સ્મ તદા હતાનિ બલાનિ વિદ્યાધરપન્નગાનામ્
સરિત્પયાંસીવ નિશકરાંશુ પૂરપ્રવૃદ્ધાર્ણવપીડિતાનિ ॥

ન શેકતુસ્ તસ્ય ગતિં નિરોદ્ધું વિદ્યાધરેન્દ્રોરગરાજપુત્રૌ
રત્નાકરસ્યેવ મહેન્દ્રસહ્યા વસહ્યવેગં પ્રલયોત્થિતસ્ય ॥

દોર્દણ્ડકણ્ડૂતિમ્ અથાસ્ય હર્તુમ્ ઉદ્ભ્રૂલતં ભૂપતિના નિયુક્તઃ
જવાજ્ જગામાજિપથં રથેન રમાઙ્ગદઃકુણ્ડલિતો ઽગ્રચાપઃ ॥

તથોપલેભે સમરોન્મુખસ્ય નાદેન વૃદ્ધિઃ શરજન્મનાસ્ય
ચક્રે પદં બાષ્પકણોત્કરેણ યથા કપોલેષ્વ્ અસુરાઙ્ગનાનામ્ ॥

દૂરાત્ સુપર્વારિસુતં રથેન સ રંહસા સંમુખમ્ આપતન્તમ્
રુરોધ તં બાણપરંપરાભિર્ યશોભટઃ કર્ણમ્ ઇવેન્દ્રસૂનુસ્ ॥

વિશ્વાઙ્કુશઃ સત્કવચે મુમોચ વક્ષઃસ્થલે હૈમમ્ અથાસ્ય બાણમ્
તટે ઽઞ્જનશ્યામતનૌ મહાદ્રેઃ શાતહ્રદં જ્યોતિર્ ઇવામ્બુવાહઃ ॥

અલક્ષ્યસંધાનવિમોક્ષપાતાન્ યશોભટસ્યાત્તરુષો ઽપિ રોપાન્
મૂર્ચ્છાલુઠત્સારથિર્ આહતાશ્વો રથઃ શશંસાસુરનન્દનસ્ય ॥

વિલાસકાઞ્ચીમ્ અથ કાલરાત્રેર્ ઉદ્યત્ક્રુધઃ પદ્ધતિમ્ અન્તકસ્ય
મૌર્વીં પૃષત્કેણ રમાઙ્ગદસ્ય ચિચ્છેદ ગીર્વાણરિપોસ્ તનૂજઃ ॥

સન્નાભિબિમ્બેન મહાજિલક્ષ્મ્યા વીરશ્રિયો વિભ્રમનૂપુરેણ
સંરભ્ય રાહોર્ ઇવ ચક્રપાણિઃ સ અપ્ય્ અસ્ય ચક્રેણ શિરશ્ ચકર્ત ॥

નનર્ત વિદ્યાધરસુન્દરીણાં ગણો નદન્નૂપુરમ્ અમ્બરે ઽથ
મૌલૌ શરક્ષુણ્ણશિરસ્ત્રરત્ને ચિક્ષેપ ચાસ્યામ્ અરપુષ્પવૃષ્ટિમ્ ॥

દૃષ્ટે શિરસ્ય્ ઉત્ફલિતે સ્વસૂનોર્ દિઙ્મુલલીનાસુ પતાકિનીષુ
વજ્રાઙ્કુશાઃ સંમુખમ્ આપપાત પત્યુર્ વિશામ્ અસ્તગિરેર્ ઇવાર્કઃ ॥

મદામ્બુવર્ષી સમરે ઽભિધાવન્ રેજે ગજસ્ તસ્ય સહેમકક્ષ્યઃ
ભિન્ને ઽન્તરાલે પવમાનનુન્નસ્ તમાલનીલસ્ તડિતેવ મેઘઃ ॥

પત્યુઃ પ્રસાદસ્મિતરજ્જુકૃષ્ટા ભટા વિવૃત્યાસ્ય પુરો બભૂવુઃ
સ્વજીવિતાન્યાજિમુખે વિહાતુમ્ અત્યુત્સુકા ભઙ્ગમલીમસાનિ ॥

આરુહ્ય ચન્દ્રઃ ખમ્ ઇવાભિરામં નક્ષત્રમાલાભરણં ગજેન્દ્રમ્
દેવો ઽપિ તદ્વૈરિતમો નિયન્તુમ્ અથ પ્રતસ્થે નવસાહસાઙ્કઃ ॥

એકત્ર પાર્શ્વે શશિખણ્ડનામા વિદ્યાધરેન્દ્રો નૃપતેર્ બભૂવ
અરાતિસેનાનલિનીવનૈક શીતાંશુર્ અન્યત્ર યશોભટશ્ ચ ॥

સ્ફુરત્ફણછત્રમણિપ્રતાન તેજશ્છટાજર્જરિતાન્ધકારઃ
અફલ્ગુર્ વીર્યઃ ફણભૃત્કુમારો ઽપ્ય્ અગ્રે ઽભવત્ તસ્ય સ રત્નચૂડઃ ॥

વિધૂતનિસ્ત્રિંશતરઙ્ગિતાનિ સબાણચક્રીકૃતકાર્મુકાનિ
હતાવશેષાણિ પુરો ઽસ્ય ચેલુર્ બલાનિ વિદ્યાધરપન્નગાનામ્ ॥

રક્તાસવક્ષીબસહસ્તતાલ વેતાલતાલોચ્છલિતાટ્ટહાસઃ
મહાભટાનામ્ અસુનિર્વ્યપેક્ષમ્ અન્યોન્યમ્ આવર્તત સંપરાયઃ ॥

ચકાશિરે શસ્ત્રભૃતાં શિરઃસુ મિથઃ પતન્ત્યઃ કરવાલવલ્લ્યઃ
મુક્તાઃ સલીલાં ત્રિદશાઙ્ગનાભિર્ માલા ઇવેન્દીવરપત્રમય્યઃ ॥

કેષાં ચિદ્ ઊહુઃ કવચાનિ શોભાં ક્વ ચિત્ ક્વ ચિલ્ લોહિતપાટલાનિ
ખેલજ્જયશ્રીચરણારવિન્દ લાક્ષારસેનેવ નવાઙ્કિતાનિ ॥

હૃદિપ્રવિષ્ટૈર્ અવિશુદ્ધિમદ્ભિર્ અભૂદ્ વ્યથા કાપિ શરૈઃ પરેષામ્
દુરાત્મનાં સાધુગુણૈર્ ઇવાગ્રે ફલેન સંયોગમ્ ઉપેયિવદ્ભિઃ ॥

પરસ્પરાપાતજુષામ્ અસીનાં ધારાચ્યુતઃ સંયતિચૂર્ણરેણુઃ
અવાપ તાપિચ્છરુચિર્ જયશ્રી વિલાસકાલાઞ્જનધૂલિલીલામ્ ॥

પર્યાયજાતોભયસૈન્યભઙ્ગ કરાલકોલાહલકાતરાણામ્
સુરારિવિદ્યાધરસુન્દરીણાં દોલેવ શોકપ્રમાદાવભૂતામ્ ॥

અથાસુરેન્દ્રદ્વિરદેન વેગાદ્ અભ્યુત્થિતેનોદ્ગતદાનધારમ્
મધ્યેરણં મધ્યમલોકભર્તુર્ જવાન્ મદાન્ધો જઘટે ગજેન્દ્રઃ ॥

મહેભયોસ્ તત્ર શિખાછલેન પ્રતિપ્રહારં રદજઃ કૃષાનુઃ
કોશેષુ વિદુત્કપિશા મુહૂર્તં વ્યધાદ્ ઇવાષ્ટાપદપત્રવલ્લીઃ ॥

મુહુઃ પ્રજાનામ્ અધિપેન ગાઢમ્ આકૃષ્યમાણસ્ય શરાસનસ્ય
દ્વિષદ્વધારમ્ભવિધૌ ગભીરઃ ક્રેઙ્કારહુઙ્કાર ઇવોચ્ચચાર ॥

પરિસ્ફુરત્કુણ્ડલઘૃષ્ટપુઙ્ખાસ્ તેન પ્રયુક્તાસ્ પૃથુવિક્રમેણ
પ્રમૃષ્ટકાન્તાકુચપત્રલેખે લેખારિવક્ષસ્ય્ અપતન્ પૃષત્કાઃ ॥

અરાતિમુક્તેષુ તતસ્ તનુત્રાદ્ વહ્નિસ્ફુલિઙ્ગેષુ સમુલ્લસત્સુ
મૂર્તિર્ બભાસે વસુધાધિપસ્ય નિર્યત્પ્રતાપાગ્નિકણછટેવ ॥

હિરણ્મયી પાર્થિવબાણપઙ્ક્તિર્ અત્યુન્નતે મૂર્ધ્નિ મહાસુરસ્ય
રેજે તરામ્ અઞ્જનપર્વતસ્ય લગ્નેવ તિગ્માંશુમયૂખમાલા ॥

અભ્યુદ્ગતા ભર્તુર્ અરાતિબાણ ક્ષુણ્ણેન્દ્રનીલાઙ્ગદરેણુરાજિઃ
અદૃશ્યતોદ્દામભુજાસ્પદસ્ય પરાક્રમાગ્નેર્ ઇવ ધૂમલેખા ॥

રમાઙ્ગદો ઽપ્ય્ ઉદ્ભ્રુકુટિઃ કૃતાસ્ત્રં વીરં દ્વિષઃ પાર્શ્વગતં નિહત્ય
શરૈર્ અલાવીજ્ જયવૈજયન્તીં જ્યોત્સ્નાસિતં કીર્તિમ્ ઇવાસુરસ્ય ॥

અધઃસ્થિતોડ્ડામરવૈરિપત્તિ મુક્તેષુ નિર્લૂનશરાસનજ્યઃ
ચિક્ષેપ ચક્રાણ્ય્ અતિદીર્ઘબાહુઃ સઃ કાલરાત્રેર્ ઇવ કઙ્કણાનિ ॥

ઉત્પ્લુત્ય હેલાહતસંમુખારિર્ વિદ્યાધરેન્દ્રો ઽપ્ય્ અસિના ચકર્ત
જગજ્જયસ્તમ્ભમ્ ઇવોદ્ધુરસ્ય સુરદ્વિષઃ કાઞ્ચનકેતુદણ્ડમ્ ॥

સો રત્નચૂડો ઽપિ તથા ભુશુણ્ડ્યા પિપેષ વૈરિદ્વિષકુમ્ભપીઠમ્
સિતાતપત્રત્વમ્ ઉદઞ્ચદ્ આપ યથાસ્ય મુક્તાફલધૂલિજાલમ્ ॥

તુઙ્ગં દધત્કર્કશતામ્ અભીકઃ શ્રીસિન્ધુરાજદ્વિપકુમ્ભયુગ્મમ્
પયોધરદ્વન્દ્વમ્ ઇવાજિલક્ષ્મ્યાશ્ ચક્રે ઽર્ધચન્દ્રાઙ્કિતમ્ ઇન્દ્રશત્રુઃ ॥

પરસ્પરાઘટ્ટિતદન્તકોટિ ભ્રષ્ટાગ્નિવેશભ્રમમ્ આદધન્તિ
રણાજિરે લોહિતરઞ્જિતાનિ વિરેજિરે કુઞ્જરમૌક્તિકાનિ ॥

ચિક્ષેપ પૃથીતિલકે સુરારિર્ યાં યામ્ ઇષું કોપકષાયિતાક્ષઃ
તાં તાં જયાશામ્ ઇવ બાહુશાલી શરૈઃ સસ્ તસ્યાર્ધપથે લુલોવ ॥

તયોસ્ તથેષ્વાસપ્રકર્ષ પ્રત્યુક્તકર્ણાર્જુનયોર્ જયશ્રીઃ
સુવેલરત્નાકરયોર્ ઉદગ્રા ચકાર વેલેવ ગતાગતાનિ ॥

પત્યુઃ પ્રજાનામ્ અસુરેશ્વરો ઽથ કિરીટમાણિક્યચયં જહાર
મણિપ્રસૂનસ્તબકપ્રતાનં કલ્પદ્રુમસ્યેવ યુગાન્તવાતઃ ॥

ક્રોધાદ્ અથાર્ધશશલાઞ્છનસોદરેણ બાણેન વાસવરિપોર્ નવસાહસાઙ્કઃ
ચિચ્છેદ રામ ઇવ વિશ્રવસઃ સુતસ્ય પીનાંસલોલમણિકુણ્ડલમ્ ઉત્તમાઙ્ગમ્ ॥

આસન્ મુખાનિ કકુભામ્ અભિતો ઽથ ચિત્ર વાદિત્રનાદલહરીમુખરોદરાણિ
દેવસ્ય ચ ત્રિદિવપુષ્પમયં પપાત માલ્યં શિરસ્ય્ અસુરવૈરિપુરન્ધ્રિમુક્તમ્ ॥

લક્ષ્મીપતેઃ પૃથુભુજદ્વયમ્ આર્દ્રસાન્દ્ર જ્યાઘાતલાઞ્છિતમ્ અલાઞ્છિતવિક્રમસ્ય
અત્યાદરાગતજિતોર્જિતવૈરિલક્ષ્મી પાદાબ્જયાવકનિષક્તમ્ ઇવાચકાશે ॥

તસ્યાગ્રતઃ કનકકુણ્ડલતાડ્યમાન ગણ્ડસ્થલીલુલિતકુઙ્કુમપત્રલેખાઃ
વિદ્યાધરોરગકુરઙ્ગદૃશઃ પ્રમોદ સાન્દ્રોચ્છલધ્વનિ જગુર્ જયમઙ્ગલાનિ ॥

સ્મિત્વા યશોભટકરાર્પિતચાપયષ્ટિર્ ઉન્મુક્તરત્નકવચઃ ખચરેશ્વરેણ
ઉદ્ભિન્નમૌક્તિકનિભશ્રમવારિબિન્દુર્ દેવો મમાર્જ મુખમ્ અંશુકપલ્લવેન ॥

દત્તાભયોપનતપૌરશતાર્પ્યમાણ રત્નોપધામ્ અથ સ રત્નવતીં પ્રવિશ્ય
તં સંયુગસ્ફુટપરીક્ષિતશૌર્યસારં રાજ્યે રિપોઃ ફણિકુમારકમ્ અભ્યષિઞ્ચત્ ॥

મૂર્તં મનોરથમ્ ઇવોપવનાત્ સકન્દમ્ આદાય તત્ કનકકોકનદં નરેન્દ્રઃ
આદાતુમ્ ઈપ્સિતમહીન્દ્રસુતેતિ રત્નમ્ અભ્યુત્સુકસ્ તદ્ અનુ ભોગવતીં પ્રતસ્થે ॥

દેવઃ સાહસિકો ઽપ્ય્ અમન્દમુરજધ્વાનાનુમેયોત્સવામ્ ઉન્નમ્રૈઃ પરિતો મહીં મણિગૃહૈર્ ઉત્તમ્ભયન્તીમ્ ઇવ
તામ્ અત્યુન્નતરત્નતોરણશિખાપ્રેઙ્ખોલમુક્તાફલ પ્રાલમ્બોચ્છલદચ્છકાન્તિનિકરસ્મેરામ્ અવાપત્ પુરીમ્ ॥