Natya Shastra · Chapter 7
iti bhāratīye nāṭyaśāstre rasādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ
atha saptamo 'dhyāyaḥ
bhāvānidānīṃ vyākhyāsyāmaḥ |
atrāha
bhāvā iti kasmāt |
kiṃ bhavantīti bhāvāḥ kiṃ vā bhāvayantīti bhāvāḥ |
ucyate:
vāgaṅgasattvopetānānkāvyārthānbhāvayantīti bhāvā iti |
bhū iti karaṇe dhātustathā ca bhāvitaṃ vāsitaṃ kṛtamityanarthāntaram |
loke 'pi ca prasiddham |
aho hyanena gandhena rasena vā sarvameva bhāvitamiti |
tacca vyāptyartham |
ślokāścātra
vibhāvenāhṛto yo 'rtho hyanubhāvaistu gamyate /
vāgaṅgasattvābhinayaiḥ sa bhāva iti saṃjñitaḥ
vāgaṅgamukharāgeṇa sattvenābhinayena ca /
kaverantargataṃ bhāvaṃ bhāvayanbhāva ucyate
nānābhinayasambaddhānbhāvayanti rasānimān /
yasmātasmādamī bhāvā vijñeyā nāṭyayoktṛbhiḥ
atha vibhāva iti kasmāt |
ucyate
vibhavo vijñānārthaḥ |
vibhāvaḥ kāraṇaṃ nimittaṃ heturiti paryāyāḥ |
vibhāvyate 'nena vāgaṅgasattvābhinayā ityato vibhāvaḥ |
yathā vibhāvitaṃ vijñātamityanarthāntaram |
atra ślokaḥ
bahavo 'rthā vibhāvyante vāgaṅgābhinayāśrayāḥ /
anena yasmāttenāyaṃ vibhāva iti saṃjñitaḥ
athānubhāva iti kasmāt |
ucyate
anubhāvyate 'nena vāgaṅgasattvakṛto 'bhinaya iti |
atra ślokaḥ:
vāgaṅgābhinayeneha yatastvartho 'nubhāvyate /
śākhāṅgopāṅgasaṃyuktastvanubhāvastataḥ smṛtaḥ
evaṃ te vibhāvānubhāvasaṃyuktā bhāvā iti vyākhyātāḥ |
ato hyeṣāṃ bhāvānāṃ siddhirbhavati |
tasmādeṣāṃ bhāvānāṃ vibhāvānubhāvasaṃyuktānāṃ lakṣaṇanidarśanānyabhivyākhyāsyāmaḥ |
tatra vibhāvānubhāvau lokaprasiddhau |
lokasvabhāvānugatatvācca tayorlakṣaṇaṃ nocyate 'tiprasaṅganivṛtyartham |
bhavati cātra ślokaḥ:
lokasvabhāvasaṃsiddhā lokayātrānugāminaḥ /
anubhāvā vibhāvāśca jñeyāstvabhinaye budhaiḥ
tatrāṣṭau bhāvāḥ sthāyinaḥ |
trayastriṃśadvyabhicāriṇaḥ |
aṣṭau sātvikā iti bhedāḥ |
evamete kāvyarasābhivyaktihetava ekonapañcāśadbhāvāḥ pratyavagantavyāḥ |
ebhyaśca sāmānyaguṇayogena rasā niṣpadyante |
atra ślokaḥ:
yo 'rtho hṛdayasaṃvādī tasya bhāvo rasodbhavaḥ /
śarīraṃ vyāpyate tena śuṣkaṃ kāṣṭhamivāgninā
atrāha
yadi
kāvyārthasaṃśritairvibhāvānubhāvavyañjitairekonapañcāśadbhāvaiḥ sāmānyaguṇayogenābhiniṣpadyante rasāstatkathaṃ sthāyina eva bhāvā rasatvamāpnuavanti |
ucyate
yathā hi samānalakṣaṇāstulyapāṇipādodaraśarīrāḥ samānāṅgapratyaṅgā api puruṣāḥ kulaśīlavidyākarmaśilpavicakṣaṇatvādrājatvamāpnuvanti tatraiva cānye 'lpabuddhayasteṣāmevānucarā bhavanti
tathā
vibhāvānubhāvavyabhicāriṇaḥ sthāyibhāvānupāśritā bhavanti |
bahvāśrayatvāsvāmibhūtāḥ sthāyino bhāvāḥ |
tadvatsthānīyapuruṣaguṇabhūtā anye bhāvāstānguṇatayā śrayante |
sthāyibhāvā rasatvamāpnuvanti |
parijanabhūtā vyabhicāriṇo bhāvāḥ |
atrāha
ko dṛṣṭānta iti |
yathā narendro bahujanaparivāro 'pi sa eva nāma labhate nānyaḥ sumahānapi puruṣaḥ tathā vibhāvānubhāvavyabhicāriparivṛtaḥ sthāyī bhāvo rasanāma labhate |
bhavati cātra ślokaḥ:
yathā narāṇāṃ nṛpatiḥ śiṣyāṇāṃ ca yathā guruḥ /
evaṃ hi sarvabhāvānāṃ bhāvaḥ sthāyi mahāniha
lakṣaṇaṃ khalu pūrvamabhihitameṣāṃ rasasaṃjñakānām |
idānīṃ bhāvasāmānyalakṣaṇamabhidhāsyāmaḥ |
tatra sthāyibhāvānvakṣyāmaḥ
ratirnāma pramodātmikā ṛtumālyānulepanābharaṇabhojanavarabhavanānubhavanāprātikūlyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tāmabhinayetsmitavadanamadhurakathanabhrūkṣepakaṭākṣādibhiranubhāvaiḥ |
atra ślokaḥ:
iṣṭārthaviṣayaprāptyā ratirityupajāyate /
saumyatvādabhineyā sā vāṅmādhuryāṅgaceṣṭitaiḥ
hāso nāma paraceṣṭānukaraṇakuhakāsambaddhapralāpapaurobhāgyamaurkhyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tamabhinayetpūrvoktairhasitādibhiranubhāvaiḥ |
bhavati cātra ślokaḥ:
paraceṣṭānukaraṇāddhāsaḥ samupajāyate /
smitahāsātihasitairabhineyaḥ sa paṇḍitaiḥ
śoko nāma iṣṭajanaviyogavibhavanāśavadhabandhaduḥkhānubhanavanādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasyāsrapātaparidevitavilapitavaivarṇyasvarabhedasrastagātratābhūmipatanasasvanaruditākranditadīrghaniḥśvasitajaḍatonmādamohamaraṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
ruditamatra trividham ānandajamārtijamīrṣyāsamudbhavaṃ ceti |
bhavanti cātrāryāḥ
ānande 'pyārtikṛtaṃ trividhaṃ ruditaṃ sadā budhairjñeyam /
tasya tvabhinayayogānvibhāvagatitaḥ pravakṣyāmi // BhN_7.10* //
harṣotphullakapolaṃ sānusmaraṇādapāṅgavisṛtāsram /
romāñcagātramanibhṛtamānandasamudbhavaṃ bhavati
paryāptavimuktāsraṃ sasvanamasvasthagātragaticeṣṭam /
bhūminipātanivartitavilapitamityārtijaṃ bhavati
prasphuritauṣṭhakapolaṃ saśiraḥkampaṃ tathā saniḥśvāsam /
bhrukuṭīkaṭākṣakuṭilaṃ strīṇāmīrṣyākṛtaṃ bhavati
strīnīcaprakṛtiṣveṣa śoko vyasanasambhavaḥ /
dhairyeṇottamamadhyānāṃ nīcānāṃ ruditena ca
krodho nāma ādharṣaṇākruṣṭakalahavivādapratikūlādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
asya vikṛṣṭanāsāpuṭodvṛttanayanasaṃdaṣṭhoṣṭhapuṭagaṇḍasphuraṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
ripujo gurujaścaiva praṇayiprabhavastathā /
bhṛtyajaḥ kṛtakaśceti krodhaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ
atrāryā bhavanti
bhṛkuṭīkuṭilotkaṭamukhaḥ sandaṣṭhoṣṭhaḥ spṛśankareṇa karam /
kruddhaḥ svabhujāprekṣī śatrau niryantraṇaṃ ruṣyet
kiñcidavāṅgmukhadṛṣṭiḥ sāsrasvedāpamārjanaparaśca /
avyaktolbaṇaceṣṭo gurau vinayayantrito ruṣyet
alpaprataravicāro vikirannaśrūṇyapāṅgavikṣepaiḥ /
sabhrukuṭisphuritoṣṭhaḥ praṇayopagatāṃ priyā ruṣyet
atha parijane tu roṣastarjananirbhartsanākṣivistāraiḥ /
viprekṣaṇaiśca vividhairabhineyaḥ krūratārahitaḥ
kāraṇamavekṣamāṇaḥ prāyeṇāyāsaliṅgasaṃyuktaḥ /
vīrarasāntaracārī kāryaḥ kṛtako bhavati kopaḥ
utsāho nāma uttamaprakṛtiḥ |
sa cāviṣādaśaktidhairyaśauryādibhirvibhāvairutpadyate |
tasya dhairyatyāgavaiśāradyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atra ślokaḥ:
asammohādibhirvyakto vyavasāyanayātmakaḥ /
utsāhastvabhineyaḥ syādapramādotthitādibhiḥ
bhayaṃ nāma strīnīcaprakṛtikam |
gururājāparādhaśvāpadaśūnyāgārāṭavīparvatagahanagajāhidarśananirbhartsanakāntāradurdinaniśāndhakarolūkanaktañcarārāvaśravaṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasya prakampitakaracaraṇahṛdayakampanastambhamukhaśoṣajihvāparilehanasvedavepathutrāsasaparitrāṇānveṣaṇadhāvanotkṛṣṭādibhiranubhavairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atra ślokāḥ:
gururājāparādhena raudrāṇāṃ cāpi darśanāt /
śravaṇādapi ghorāṇāṃ bhayaṃ mohena jāyate
gātrakampanavitrāsairvaktraśoṣaṇasambhramaiḥ
visphāritaikṣaṇaiḥ kāryamabhineyakriyāguṇaiḥ
sattvavitrāsanodbhūtaṃ bhayamutpadyate nṛṇām /
srastāṅgākṣinimeṣaistadabhineyaṃ tu nartakaiḥ
atrāryā bhavati
karacaraṇahṛdayakampairmukhaśoṣaṇavadanalehanastambhaiḥ /
sambhrāntavadanavepathusaṃtrāsakṛtairabhinayo 'sya
jugupsā nāma strīnīcaprakṛtikā |
sā cāhṛdyadarśanaśravaṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasyāḥ sarvāṅgasaṅkocaniṣṭhīvanamukhavikūṇanahṛllekhādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhavati cātra ślokaḥ
nāsāpracchādaneneha gātrasaṅkocanena ca /
udvejanaiḥ sahṛllekhairjugupsāmabhinirdiśet
vismayo nāma māyendrajālamānuṣakarmātiśayacitrapustaśilpavidyātiśayādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasya nayanavistārānimeṣaprekṣitabhrūkṣeparomaharṣaṇaśiraḥkampasādhuvādādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhavati cātra ślokaḥ:
karmātiśayanirvṛtto vismayo harṣasambhavaḥ /
siddhisthāne tvasau sādhyaḥ praharṣapulakādibhiḥ
evamete sthāyino bhāvā rasasaṃjñāḥ pratyavagantavyāḥ |
vyabhicāriṇa idānīṃ vyākhyāsyāmaḥ |
atrāha
vyabhicāriṇa iti kasmāt |
ucyate
vi abhi ityetāvupasargau |
cara iti gatyartho dhātuḥ |
vividhamābhimukhyena raseṣu carantīti vyabhicāriṇaḥ |
vāgaṅgasattvopetāḥ prayoge rasānnayantīti vyabhicāriṇaḥ |
atrāha
kathaṃ nayantīti |
ucyate
lokasiddhānta eṣaḥ
yathā sūrya idaṃ dinaṃ nakṣatraṃ vā nayatīti |
na ca tena bāhubhyāṃ skandhena vā nīyate |
kiṃ tu lokaprasiddhametat |
yathedaṃ sūryo nakṣatraṃ dina vā nayatīti |
evamete vyabhicāriṇa ityavagantavyāḥ |
tāniha saṅgrahābhihitāṃstrayastriṃśadvyabhicāriṇo bhāvān varṇayiṣyāmaḥ |
tatra nirvedo nāma dāridryavyādhyavamānādhikṣepākruṣṭakrodhatāḍaneṣṭajanaviyogatattvajñānādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate strīnīcakusattvānām |
ruditaniḥśvasitocchvasitasampradhāraṇādibhiranubhāvaistamabhinayet |
atra ślokaḥ:
dāridryeṣṭaviyogādyaiḥ nirvedo nāma jāyate /
sampradhāraṇaniḥśvāsaistasya tvabhinayo bhavet
atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ:
iṣṭajanaviprayogāddāridryādvyādhitastathā duḥkhāt /
ṛddhiṃ parasya dṛṣṭvā nirvedo nāma sambhavati
bāṣpapariplutanayanaḥ punaśca niḥśvāsanadīnamukhanetraḥ /
yogīva dhyānaparo bhavati hi nirvedavānpuruṣaḥ
glānirnāma vāntaviriktavyādhitaponiyamopavāsamanastāpātiśayamadanasevanātivyāyāmādhvagamanakṣutpipāsānidrācchedādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasyāḥ kṣāmavākyanayanakapolodaramandapadotkṣepaṇavepanānutsāhatanugātravaivarṇyasvarabhedābhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atrārye bhavataḥ
vāntaviriktavyādhiṣu tapasā jarasā ca jāyate glāniḥ /
kārśyena sābhineyā mandabhramaṇena kampena
gaditaiḥ kṣāmakṣāmairnetravikāraiśca dīnasañcāraiḥ /
ślathabhāvenāṅgānāṃ muhurmuhurnirdiśed glānim
śaṅkā nāma sandehātmikā strīnīcaprabhavā |
cauryābhigrahaṇanṛpāparādhapāpakarmakaraṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasyā muhurmuhuravalokanāvakuṇṭhanamukhaśoṣaṇajihvālehanamukhavaivarṇyasvarabhedavepathuśuṣkoṣṭhakaṇṭhāyāsasādharmyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
cauryādijanitā śaṅkā prāyaḥ kāryā bhayānake /
priyavyalīkajanitā tathā śṛṅgāriṇī matā
atrākārasaṃvaraṇamapi kecidicchanti |
tacca kuśalairupādhibhiriṅgitaiścopalakṣyam |
atrārye bhavataḥ
dvividhā śaṅkā kāryāhyātmasamutthā ca parasamutthā ca /
yā tatrātmasamutthā sā jñeyā dṛṣṭiceṣṭābhiḥ
kiñcitpravepitāṅgastvadhomukho vīkṣate ca pārśvāni /
gurusajjamānajihvaḥ śyāmāsyaḥ śaṅkitaḥ puruṣaḥ
asūyā nāma nānāparādhadveṣaparaiśvaryasaubhāgyamedhāvidyālīlādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasyāśca pariṣadi doṣaprakhyāpanaguṇopaghāterṣyācakṣuḥpradānādhomukhabhrukuṭīkriyāvajñānakutsanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atrārye bhavataḥ
parasaubhāgyeśvaratāmedhālīlāsamucchrayāndṛṣṭvā /
utpadyate hyasūyā kṛtāparādho bhavedyaśca
bhrukuṭikuṭilotkaṭamukhaiḥ serṣyākrodhaparivṛttanetraiśca /
guṇanāśanavidveṣaistatrābhinayaḥ prayoktavyaḥ
mado nāma madyopayogādutpadyate |
sa ca trividhaḥ pañcavibhāvaśca |
atrāryā bhavanti
jñeyastu madastrividhastaruṇo madhyastathāvakṛṣṭaśca /
karaṇaṃ pañcavidhaṃ syāttasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ
kaścinmatto gāyati roditi kaścittathā hasati kaścit /
paruṣavacanābhidhāyī kaścitkaścittathā svapiti
uttamasattvaḥ śete hasati ca gāyati ca madhyamaprakṛtiḥ /
paruṣavacanābhidhāyī rodatyapi cādhamaprakṛtiḥ
smitavacanamadhurarāgo hṛṣṭatanuḥ kiñcidākulitavākyaḥ /
sukumārāviddhagatistaruṇamadastūttamaprakṛtiḥ
skhalitāghūrṇitanayanaḥ srastavyākulitabāhuvikṣepaḥ /
kuṭilavyāviddhagatirmadhyamado madhyamaprakṛtiḥ
naṣṭasmṛtirhatagatiścharditahikkākaphaiḥ subībhatsaḥ /
gurusajjamānajihvo niṣṭhīvati cādhamaprakṛtiḥ
raṅge pibataḥ kāryā madavṛddhirnāṭyayogamāsādya /
kāryo madakṣayo vai yaḥ khalu pītvā praviṣṭaḥ syāt
santrāsācchokādvā bhayātpraharṣācca kāraṇopagatāt /
utkramyāpi hi kāryo madapraṇāśaḥ kramāttajjñaiḥ
ebhirbhāvaviśeṣairmado drutaṃ sampraṇāśamupayāti /
abhyudayasukhairvākyairyathaiva śokaḥ kṣayaṃ yāti
śramo nāma adhvavyāyāmasevanādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasya gātraparimardanasaṃvāhananiḥśvasitavijṛmbhitamandapadotkṣepaṇanayanavadanavikūṇanasītkarādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atrāryā
nṛttādhvavyāyāmānnarasya sañjāyate śramo nāma /
niḥśvāsakhedagamanaistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ
ālasyaṃ nāma khedavyādhigarbhasvabhāvaśramasauhityādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate strīnīcānām |
tadabhinayetsarvakarmānabhilāṣaśayanāsananidrātandrīsevanādibhiranubhāvaiḥ |
atrāryā
ālasyaṃ tvabhineyaṃ khedāpagataṃ svabhāvajaṃ cāpi /
āhāravarjitānāmārambhāṇāmanārambhāt
dainyaṃ nāma daurgatyamanastāpādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasyādhṛtiśirorogagātragauravānyamanaskatāmṛjāparivarjanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atrāryā
cintautsukyasamutthā duḥkhādyā bhavati dīnatāṃ puṃsām /
sarvamṛjāparihārairvividho 'bhinayo bhavettasya
cintā nāma aiśvaryabhraṃśeṣṭadravyāpahāradāridryādibhirvibhāvairutpadyate |
tāmabhinayenniḥśvasitocchvasitasantāpadhyānādhomukhacintanatanukārśyādibhiranubhāvaiḥ |
atrārye bhavataḥ
aiśvaryabhraṃśeṣṭadravyakṣayajā bahuprakārā tu /
hṛdayavitarkopagatā nṝṇāṃ cintā samudbhavati
socchvāsairniḥśvasitaiḥ santāpaiścaiva hṛdayaśūnyatayā /
abhinetavyā cintā mṛjāvihīnairadhṛtyā ca
moho nāma daivopaghātavyasanābhighātavyādhibhayāvegapūrvavairānusmaraṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasya niścaitanyabhramaṇapatanāghūrṇanādarśanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atra ślokastāvadāryā ca
asthāne taskarāndṛṣṭvā trāsanairvividhairapi /
tatpratīkāraśūnyasya mohaḥ samupajāyate
vyasanābhighātabhayapūrvavairasaṃsmaraṇarogajo mohaḥ /
sarvendriyasammohāttasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ
smṛtirnāma sukhaduḥkhakṛtānāṃ bhāvānāmanusmaraṇam |
sā ca svāsthyajaghanyarātrinidrācchedasamānadarśanodāharaṇacintābhyāsādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tāmabhinayecchiraḥkampanāvalokanabhrūsamunnamanādibhiranubhāvaiḥ |
atrārye bhavataḥ
sukhaduḥkhamatikrāntaṃ tathā mativibhāvitaṃ yathāvṛttam /
ciravismṛtaṃ smarati yaḥ smṛtimāniti veditavyo 'sau
svāsthyābhyāsasamutthā śrutidarśanasambhavā smṛtirnipuṇaiḥ /
śira udvāhanakampairbhūkṣepaiścābhinetavyā
dhṛtirnāma śauryavijñānaśrutivibhavaśaucācāragurubhaktyadhikamanorathārthalābhakrīḍādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tāmabhinayetprāptānāṃ viṣayāṇāmupabhogādaprāptātītopahṛtavinaṣṭānāmanuśocanādibhiranubhāvaiḥ |
atrārye bhavataḥ:
vijñānaśaucavibhavaśrutiśaktisamudbhavā dhṛtiḥ sadbhiḥ /
bhayaśokaviṣadādyai rahitā tu sadā prayoktavyā
prāptānāmupabhogaḥ śabdarasasparśarūpagandhānām /
aprāptaiśca na śoko yasyāṃ hi bhaved dhṛtiḥ sā tu
vrīḍā nāma akāryakaraṇātmikā |
sā ca guruvyatikramaṇāvajñānapratijñātānirvahanapaścāttāpādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tāṃ nigūḍhavadanādhomukhavicintanorvīlekhanavastrāṅgulīyakasparśanakhanikṛntanādibhiranubhāvairabhinayet |
atrārye bhavataḥ:
kiñcidakāryaṃ kurvannevaṃ yo dṛśyate śucibhiranyaiḥ /
paścāttāpena yuto vrīḍita iti veditavyo 'sau
lajjānigūḍhavadano bhūmiṃ vilikhannakhāṃśca vinikṛntan /
vastrāṅgulīyakānāṃ saṃsparśaṃ vrīḍitaḥ kuryāt
capalatā nāma rāgadveṣamātsaryāmarṣāpratikūlyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasyāśca vākpāruṣyanirbhartsanavadhabandhasamprahāratāḍanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atrāryā bhavati:
avimṛśya tu yaḥ kāryaṃ puruṣo vadhatāḍanaṃ samārabhate /
aviniścitakāritvātsa tu khalu capalo budhairjñeyaḥ
harṣo nāma manorathalābheṣṭajanasamāgamanamanaḥparitoṣadevagururājabhartṛprasādabhojanācchādanalābhopabhogādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tamabhinayennayanavadanaprasādapriyabhāṣaṇāliṅganakaṇṭakitapulakitāsrasvedādibhiranubhāvaiḥ |
atrārye bhavataḥ:
aprāpye prāpye vā labdhe 'rthe priyasamāgame vā'pi /
hṛdayamanorathalābhe harṣaḥ sañjāyate puṃsām
nayanavadanapriyabhāṣāliṅganaiśca romāñcaiḥ /
lalitaiścāṅgavihāraiḥ svedādyairabhinayastasya
āvego nāma utpātavātavarṣākuñjarodbhramaṇapriyāpriyaśravaṇavyasanābhighātādirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tatrotpātakṛto nāma vidyudulkānirghātaprapatanacandrasūryoparāgaketudarśanakṛtaḥ |
tamabhinayetsarvāṅgasrastatāvaimanasyamukhavaivarṇyaviṣādavismayādibhiḥ |
vātakṛtaṃ punaravakuṇṭhanākṣiparimārjanavastrasaṅgūhanatvaritagamanādibhiḥ |
varṣakṛtaṃ punaḥ sarvāṅgasampiṇḍanapradhāvanacchannāśrayamārgaṇādibhiḥ |
agnikṛtaṃ tu dhūmākulanetratā'ṅgasaṅkocanavidhūnanātikrāntāpakrāntādibhiḥ |
kuñjarodbhramaṇakṛtaṃ nāma tvaritāpasarpaṇacañcalagamanabhayastambhavepathupaścādavalokanavismayādibhiḥ |
priyaśravaṇakṛtaṃ nāmābhyutthānāliṅganavastrābharaṇapradānāśrupulakitādibhiḥ |
apriyaśravaṇakṛtaṃ nāma bhūmipatanaviṣamavivartanaparidhāvanavilāpanākrandanādibhiḥ |
vyasanābhighātajaṃ tu sahasāpasarpaṇaśastracarmavarmadhāraṇagajaturagarathārohaṇasampradhāraṇādibhiḥ |
evamaṣṭavikalpo 'yamāvegaḥ sambhramātmakaḥ /
stheryeṇottamamadhyānāṃ nīcānāṃ cāpasarpaṇaiḥ
atrārye bhavataḥ:
apriyanivedanādvā sahasā hyavadhāritārivacanasya /
śastrakṣepāt trāsādāvego nāma sambhavati
apriyanivedanādyo viṣādabhāvāśrayo 'nubhāvasya /
sahasāridarśanāccetpaharaṇaparighaṭṭanaiḥ kāryaḥ
jaḍatānāma sarvakāryāpratipattiḥ |
iṣṭāniṣṭaśravaṇadarśanavyādhyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tāmabhinayedakathanāvibhāṣaṇatūṣṇīmbhāvāpratibhā'nimeṣanirīkṣaṇaparavaśatvādibhiranubhāvaiḥ |
atrāryā bhavati:
iṣṭaṃ vā'niṣṭaṃ vā sukhaduḥkhe vā na vetti yo mohāt /
tūṣṇīkaḥ paravaśago bhavati sa jaḍasaṃjñitaḥ puruṣaḥ
garvo nāma aiśvaryakularūpayauvanavidyābaladhanalābhādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasyāsūyāvajñāgharṣaṇānuttaradānāsambhāṣaṇāṅgāvalokana vibhramāpahasanavākpāruṣyaguruvyatikramaṇādhikṣepavacanavicchedādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ
atrāryā bhavati:
vidyāvāpte rūpādaiśvaryādatha dhanāgamādvāpi /
garvaḥ khalu nīcānāṃ dṛṣṭyaṅgavicāraṇaiḥ kāryaḥ
viṣādo nāma kāryānistaraṇadaivavyāpattisamutthaḥ |
tamabhinayetsahāyānveṣaṇopāyacintanotsāhavighātavaimanasyaniḥśvasitādibhiranubhāvairuttamamadhyamānām |
adhamānāṃ tu viparidhāvanālokanamukhaśoṣaṇasṛkvaparilehananidrāniḥśvasitadhyānādibhiranubhāvaiḥ |
atrāryā ślokau:
kāryānistaraṇādvā cauryābhigrahaṇarājadoṣādvā /
daivādarthavipatterbhavati viṣādaḥ sadā puṃsām
vaicitryopāyacintābhyāṃ kārya uttamamadhyayoḥ /
nidrāniḥśvasitadhyānairadhamānāṃ tu yojayet
autsukyaṃ nāma iṣṭajanaviyogānusmaraṇodyānadarśanādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasya dīrghaniḥśvasitādhomukhavicintananidrātandrīśayanābhilāṣādibhiranubhavairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atrāryā bhavati:
iṣṭajanasya viyogādautsukyaṃ jāyate hyanusmṛtyā /
cintānidrātandrīgātragurutvairabhinayo 'sya
nidrā nāma daurbalyaśramaklamamadālasyacintā'tyāhārasvabhāvādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tāmabhinayedvadanagauravaśarīrāvalokananetraghūraṇanagātravijṛmbhanamāndyocchvasitasannagātratā'kṣinimīlanādibhiranubhāvaiḥ |
atrārye bhavataḥ:
ālasyāddaurbalyātklamācchramāccintanātsvabhāvācca /
rātrau jāgaraṇādapi nidrā puruṣasya sambhavati
tāṃ mukhagauravagātrapratilolananayanamīlanajaḍatvaiḥ /
jṛmbhaṇagātravimardairanubhāvairabhinayetprājñaḥ
apasmāro nāma devayakṣanāgabrahmarākṣasabhūtapretapiśācagrahaṇānusmaranocchiṣṭaśūnyāgārasevanāśucikālāntarāparipatanavyādyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasya sphuritaniḥśvasitotkampitadhāvanapatanasvedastambhavadanaphenajihvāparilehanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atrārye bhavataḥ:
bhūtapiśācagrahaṇānusmaraṇocchiṣṭaśūnyagṛhagamanāt /
kālāntarātipātādaśuceścabhavatyapasmāraḥ
sahasā bhūmau patanaṃ pravepanaṃ vadanaphenamokṣaśca /
niḥsaṃjñasyotthānaṃ rūpāṇyetānyapasmāre
suptaṃ nāma nidrābhibhavaviṣayopagamanakṣititalaśayanaprasāraṇānukarṣaṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate nidrāsamuttham |
taducchvasitaṃsannagātrākṣinimīlanasarvendriya sammohanotsvapnāyitādibhiranubhāvairabhinayet |
atrārye bhavataḥ:
nidrābhibhavendriyoparamaṇamohāirhavetsuptam /
akṣinimīlanocchvasanaiḥ svapnāyitajalpitaiḥ kāryaḥ
socchvāsairniḥśvāsairmandākṣinimīlanena niśceṣṭaḥ /
sarvendriyasammohātsuptaṃ svapnaiśca yuñjīta
vibodho nāma āhārapariṇāmanidrācchedasvapnāntatīvraśabdaśravaṇādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tamabhinayejjṛmbhaṇākṣiparimardanaśayanamokṣaṇādibhiranubhāvaiḥ |
atrāryā bhavati:
āhāravipariṇāmācchabdasparśādibhiśca sambhūtaḥ /
pratibodhastvabhineyo jṛmbhaṇavadanākṣiparimardaiḥ
amarṣo nāma vidyaiśvaryaśauryabalādhikairadhikṣiptasyāvamānitasya vā samutpadyate |
tamabhinayecchiraḥkampanaprasvedanādhomukhacintanadhyānādhyavasāyopāyasahāyānveṣaṇādibhiranubhāvaiḥ |
atra ślokau:
ākṣiptānāṃ sabhāmadhye vidyāśauryabalādhikaiḥ /
nṝṇāmutsāhasaṃyogādamarṣo nāma jāyate
utsāhādhyavasāyābhyāmadhomukhavicintanaiḥ /
śiraḥprakampasvedādyaistaṃ prayuñjīta paṇḍitaḥ
avahitthaṃ nāma ākārapracchādanātmakam |
tacca lajābhayāpajayagauravajaihmayādibhirvibhāviḥ samutpadyate |
tasyānyathākathanāvalokitakathābhaṅgakṛtakadhairyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
atra śloko bhavati:
dhārṣṭyajaihmyādisambhītamavahitthaṃ bhayatmakam /
taccāgaṇanayā kāryaṃ nātīvottarabhāṣaṇāt
ugratā āma cauryābhigrahāṇanṛpāparādhāsatpralāpādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tāṃ ca vadhabandhanatāḍananirbhatsanādibhiranubhāvairabhinayet |
atrāryā bhavati:
cauryābhigrahanavaśānnṛpāparādhādathogratā bhavti /
vadhabandhatāḍanādibhiranubhāvairabhinayastasyāḥ
bhavati cātra ślokaḥ:
nānāśātrārthabodhena matiḥ saṃjāyate nṛṇām /
śiṣyopadeśārthakṛtastasyāstvabhinayo bhavet
vyādhirnāma vātapittakaphasannipātaprabhavaḥ |
tasya jvarādayo viśeṣāḥ |
jvarastu dvividhaḥ saśītaḥ sadāhaśca |
tatra saśīto nāma pravepitasarvāṅgopkampananikuñcanāgnyabhilāṣaromāñcahanuvalananāsāvikūnanamukhaśoṣaṇaparidevitādibhiranubhāvairabhineyaḥ |
sadāho nāma vikṣiptāṅgakaracaraṇabhūmyabhilāṣānulepanaśītābhilāṣaparidevanamukhaśoṣotkruṣṭādibhiranubhāvaiḥ |
ye cānye vyādhayaste 'pi khalu mukhavikūṇanagātrastambhasrastākṣiniḥśvasanastanitotkruṣṭavepanādibhiranubhāvairabhineyāḥ |
atra śloko bhavati:
samāsatastu vyādhīnāṃ kartavyo 'bhinayo budhaiḥ /
srastāṅgagātravikṣepaistathā mukhavikūṇanaiḥ
unmādo nāma iṣṭajanaviyogavibhavanāśābhighātavātapittaśleṣmaprakopādibhirvibhāvairutpadyate |
tamanimittahasitaruditotkruṣṭāsambaddhapralāpaśayitopaviṣṭotthitapradhāvitanṛttagītapaṭhitabhasmapāṃsvavadhūlanatṛṇanirmālyakucelacīraghaṭakakapālaśarāvābharaṇadhāraṇopabhogairanekaiścānavasthitaiśceṣṭānukaraṇādibhiranubhāvairabhinayet |
atrārye bhavataḥ:
iṣṭajanavibhavanāśādabhighātādvātapittakaphakopāt /
vividhāccittavikārādunmādo nāma sambhavati
animittaruditahasitopaviṣṭagītapradhāvitotkruṣṭaiḥ /
anyaiśca vikārairakṛtairunmādaṃ samprayuñjīta
maraṇaṃ nāma vyādhijamabhighātajañca |
tatra yadāntrayakṛcchūladoṣavaiṣamyagaṇḍapiṭakajvaraviṣūcikādibhirutpadyate tadvyādhiprabhavam |
abhighātajaṃ tu śastrāhidaṃśaviṣapānaśvāpadagajaturagarathapaśuyānapātavināśaprabhavam |
etayorabhinayaviśeṣānvakṣyāmaḥ:
tatra vyādhijaṃ viṣaṇṇagātrāvyāyatāṅgaviceṣṭitanimīlitanayanahikkāśvāsopetānavekṣitaparijanāvyaktākṣarakathanādibhiranubhāvairabhinayet |
atra śloko bhavati:
vyādhīnāmekabhāvo hi maraṇābhinayaḥ smṛtaḥ /
viṣaṇṇagātrairniśceṣṭairindriayaiśca vivarjitaḥ
abhighātaje tu nānāprakārābhinayaviśeṣāḥ |
śastrakṣatāhidaṣṭaviṣapītagajādipatitaśvāpadahatāḥ |
yathā tatra śastrakṣate tāvatsahasā bhūmipatanavepanasphuraṇādibhirabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
ahidaṣṭaviṣapītayorviṣayogo yathā kārśyavepathuvidāhahikkāphenaskandhabhaṅgajaḍatāmaraṇānītyaṣṭau viṣavegāḥ |
atra ślokau bhavataḥ:
kārśyaṃ tu prathame vege dvitīye vepathurbhavet /
dāhaṃ tṛtīye hikkāṃ ca caturthe samprayojayet
phenañca pañcame kuryātṣaṣṭhe skandhasya bhañjanam /
jaḍatāṃ saptame kuryādaṣṭame maraṇaṃ bhavet
atrāryā bhavati:
śvāpadagajaturagarathodbhavaṃ tu paśuyānapatanajaṃ vā'pi /
śāstrakṣatavatkuryādanavekṣitagātrasañcāram
ityeva maraṇaṃ jñeyaṃ nānāvasthāntarātmakam /
prayoktavyaṃ budhaiḥ samyagyathā bhavāṅgaceṣṭitaiḥ
trāso nāma vidyudulkāśanipātanirghātāmbudharamahāsattvapaśuravādibhirvibhāvairutpadyate |
tamabhinayetsaṃkṣiptāṅgotkampanavepathustambharomāñcagadgadapralāpādibhiranubhāvaiḥ |
atra śloko bhavati:
mahābhairavanādadyaistrāsaḥ samupajāyate /
srastāṅgākṣinimeṣaiśca tasya tvabhinayo bhavet
vitarko nāma sandehavimarśavipratipattyādibhirvibhāvairutpadyate |
tamabhinayedvividhavicāritapraśnasampradhāraṇamantrasaṅgūhanādibhiranubhāvaiḥ |
atra śloko bhavati:
vicāraṇādisambhūtaḥ sandehātiśayātmakaḥ /
vitarkaḥ so 'bhineyastu śirobhrūkṣepakampanaiḥ
evamete trayastriṃśadvyabhicāriṇo bhāvā deśakālāvasthānurūpyeṇāmagataparagatamadhyasthā uttamamadhyamādhamaiḥ strīpuṃsaiḥ svaprayogavaśādupapādyā iti |
trayastriṃśadime bhāvā vijñeyā vyabhicāriṇaḥ /
sāttvikāṃstu punarbhāvānpravakṣyāmyanupūrvaśaḥ
atrāha:
kimanye bhāvāḥ sattvena vinā'bhinīyante yasmāducyate
ete sāttvikā iti |
atrocyate:
iha hi sattvaṃ nāma manaḥprabhavam |
tacca samāhitamanastvāducyate |
manasaḥ samādhau sattvaniṣpattirbhavati |
tasya ca yo 'sau svabhāvo romāñcāśruvaivarṇyādilakṣaṇo yathābhāvopagataḥ sa na śakyo 'nyamanasā kartumiti |
lokasvabhāvānukaraṇatvācca nāṭyasya sattvamīpsitam |
ko dṛṣṭāntaḥ:
iha hi nāṭyādharmipravṛttāḥ sukhaduḥkhakṛtā bhāvāstathā sattvaviśuddhāḥ kāryā yathā sarūpā bhavanti |
tatra duḥkhaṃ nāma rodanātmakaṃ tatkathamaduḥkhitena sukhaṃ ca praharṣātmakamasukhitena vābhineyam |
etadevāsya sattvaṃ yat duḥkhitena sukhitena vā'śruromāñcau darśiyitavyau iti kṛtvā sāttvikā bhāvā ityabhivyākhyātāḥ |
ta ime:
stambhaḥ svedo 'tha romāñcaḥ svarabhedo 'tha vepathuḥ /
vaivarṇyamaśrupralaya ityaṣṭau sāttvikā matāḥ
atrāryāḥ
tatra:
krodhabhayaharṣalajāduḥkhaśramarogatāpaghātebhyaḥ /
vyāyāmaklamadharmaiḥ svedaḥ sampīḍanāccaiva
harṣabhayaśokavismayaviṣādaroṣādisambhavaḥ stambhaḥ /
śītabhayaharṣaroṣasparśajarārogajaḥ kampaḥ
ānandāmarṣābhyāṃ dhūmāñjanajṛmbhaṇādbhayācchokāt /
animeṣaprekṣaṇataḥ śītādrogādbhavedaśru
śītakrodhabhayaśramarogaklamatāpajaṃ ca vaivarṇyam /
sparśabhayaśītaharṣāt krodhādrogācca romāñcaḥ
svarabhedo bhayaharṣakrodhajarāraukṣyarogamadajanitaḥ /
śramamūrchamadanidrābhighātamohādibhiḥ pralayaḥ
evamete budhairjñeyā bhāvā hyaṣṭau tu sāttvikāḥ /
karma caiṣāṃ pravakṣyāmi rasabhāvānubhāvakam
niḥsaṃjño niṣprakampaśca sthitaḥ śūnyajaḍākṛtiḥ /
skannagātratayā caiva stambhaṃ tvabhinayedbudhaḥ
vyajanagrahaṇāccāpi svedāpanayanena ca /
svedasyābhinayo yojyastathā vātābhilāṣataḥ
muhuḥ kaṇṭikitatvena tathollukasanena ca /
pulakena ca romāñcaṃ gātrasparśena darśayet
svarabhedo 'bhinetavyo bhinnagadgadanisvanaiḥ /
vepanātsphuraṇātkampādvepathuṃ sampradarśayet
mukhavarṇaparāvṛttyā nāḍīpīḍanayogataḥ /
vaivarṇyamabhinetavyaṃ prayatnāttaddhi duṣkaram
bāṣpāmbuplutanetratvānnetrasaṃmārjanena ca /
muhuraśrukaṇāpātairasraṃ tvabhinayedbudhaḥ
niśceṣṭo niṣprakampatvādavyaktaśvasitādapi /
mahīnipatanāccāpi pralayābhinayo bhavet
ekonapañcāśadime yathāvadbhāvāstryavasthā gaditā mayeha /
bhūyaśca ye yatra rase niyojyāstān śrotumarhanti ca vipramukhyāḥ
[atra ślokāḥ:
śaṅkāvyādhistathāglāniścintāsūyā bhayaṃ tathā /
vismayaśca vitarkaśca stambhaścapalatā tathā // BhN_7.108*1 //
romāñcaharṣau nidrā ca tathonmādamadāvapi /
svedaścaivāvahitthaṃ ca pralayo vepathustathā // BhN_7.108*2 //
viṣādaśramanirvedā garvāvegau dhṛtiḥ smṛtiḥ /
matirmoho vibodhaśca suptamautsukyavarjite // BhN_7.108*3 //
krodhāmarṣau ca hāsaśca śoko 'pasmāra eva ca /
dainyaṃ ca maraṇaṃ caiva ratirutsāhasaṃyutā // BhN_7.108*4 //
trāsavaivarṇyaruditaiḥ svarabhedaḥ śamo 'pi ca /
jaḍatā ca tathā ṣaṭ ca catvāriṃśatprakīrtitāḥ] // BhN_7.108*5 //
ālasyaugryajugupsākhyairevaṃ bhāvaistu varjitāḥ /
udbhāvayanti śṛṅgāraṃ sarve bhāvāḥ svasaṃjñayā
[yathā'vasaramete hi sthāyisañcārisattvajāḥ /
uddīpayanti śṛṅgāraṃ rasamāsādya saṃjñitam] // BhN_7.109* //
glāniḥ śaṅkā hyasūyā ca śramaścapalatā tathā /
suptaṃ nidrāvahitthaṃ ca hāsye bhāvāḥ prakīrtitāḥ
nirvedaścaiva cintā ca dainyaṃ glānyāsrameva ca
jaḍatā maraṇaṃ caiva vyādhiśca karuṇe smṛtāḥ
garvo 'sūyā madotsāhāvāvego 'marṣa eva ca /
krodhaścapalataugryaṃ ca vijñeyā raudrasambhavāḥ
asammohastathotsāha āvego harṣa eva ca /
matiścaiva tathogratvamamarṣo mada eva ca
romāñcaḥ svarabhedaśca krodho 'sūyā dhṛtistathā /
garvaścaiva vitarkaśca vīre bhāvā bhavanti hi
svedaśca vepathuścaiva romāñco gadgadastathā /
trāsaśca maraṇaścaiava vaivarṇyaṃ ca bhayānake
apasmārastathonmādo viṣādo mada eva ca /
mṛtyurvyādhirbhayaṃ caiva bhāvā bībhatsasaṃśrayāḥ
stambhaḥ svedaśca mohaśca romāñco vismayastathā /
āvego jaḍatā harṣo mūrchā caivādbhutāśrayāḥ
ye tvete sāttvikā bhāvā nānābhinayasaṃśritāḥ /
raseṣveteṣu sarve te jñeyā nāṭyaprayoktṛbhiḥ
na hyekarasajaṃ kāvyaṃ kiñcidasti prayogataḥ /
bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttirvṛttireva ca
[ bahūnāṃ samavetānāṃ rūpaṃ yasya bhavedbahu /
sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ sañcāriṇo matāḥ // BhN_7.119*1 //
dīpayantaḥ pravartante ye punaḥ sthāyinaṃ rasam /
te tu sañcāriṇo jñeyāste hi sthāyitvamāgatāḥ // BhN_7.119*2 //
vibhāvānubhāvayuto hyaṅgavastusamāśrayaḥ /
saṃcāribhistu saṃyuktaḥ sthāyyeva tu raso bhavet // BhN_7.119*3 //
sthāyī sattvātirekeṇa prayoktavyaḥ prayoktṛbhiḥ /
sañcāryākāramātreṇa sthāyī yasmādavasthitaḥ // BhN_7.119*4 //
ye tvete sāttvikā bhāvā nānābhinayayojitāḥ /
raseṣveteṣu sarveṣu te jñeyā nāṭyakovidaiḥ // BhN_7.119*5 //
na hyekarasajaṃ kāvyaṃ naikabhāvaikavṛttikam /
vimarde rāgamāyāti prayuktaṃ hi prayatnataḥ // BhN_7.119*6 //
bhāvā vā'pi rasā vā'pi pravṛttirvṛttireva vā /
bībhatsādbhutaśāntānāṃ traividhyaṃ nātra kathyate // BhN_7.119*7 //
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ traividhyaṃ nānābhāvārasānvitam /
sattvaprayojito hyarthaḥ prayogo 'tra virājate /
viditvā hi virājante loke citraṃ hi durlabham] // BhN_7.119*8 //
nānābhāvārthasaṃpannāḥ sthāyisattvābhicāriṇaḥ /
puṣpāvakīrṇāḥ kartavyāḥ kāvyeṣu hi rasā budhaiḥ
evaṃ rasāśca bhāvāśca vyavasthā nāṭake smṛtāḥ /
ya evametāñjānāti sa gacchetsiddhimuttamām
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0