નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 7

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે રસાધ્યાયઃ ષષ્ઠઃ
અથ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
ભાવાનિદાનીં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
અત્રાહ
ભાવા ઇતિ કસ્માત્ ।
કિં ભવન્તીતિ ભાવાઃ કિં વા ભાવયન્તીતિ ભાવાઃ ।
ઉચ્યતે:
વાગઙ્ગસત્ત્વોપેતાનાન્કાવ્યાર્થાન્ભાવયન્તીતિ ભાવા ઇતિ ।
ભૂ ઇતિ કરણે ધાતુસ્તથા ચ ભાવિતં વાસિતં કૃતમિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
લોકે ઽપિ ચ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અહો હ્યનેન ગન્ધેન રસેન વા સર્વમેવ ભાવિતમિતિ ।
તચ્ચ વ્યાપ્ત્યર્થમ્ ।
શ્લોકાશ્ચાત્ર
વિભાવેનાહૃતો યો ઽર્થો હ્યનુભાવૈસ્તુ ગમ્યતે ।
વાગઙ્ગસત્ત્વાભિનયૈઃ સ ભાવ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

વાગઙ્ગમુખરાગેણ સત્ત્વેનાભિનયેન ચ ।
કવેરન્તર્ગતં ભાવં ભાવયન્ભાવ ઉચ્યતે

નાનાભિનયસમ્બદ્ધાન્ભાવયન્તિ રસાનિમાન્ ।
યસ્માતસ્માદમી ભાવા વિજ્ઞેયા નાટ્યયોક્તૃભિઃ

અથ વિભાવ ઇતિ કસ્માત્ ।
ઉચ્યતે
વિભવો વિજ્ઞાનાર્થઃ ।
વિભાવઃ કારણં નિમિત્તં હેતુરિતિ પર્યાયાઃ ।
વિભાવ્યતે ઽનેન વાગઙ્ગસત્ત્વાભિનયા ઇત્યતો વિભાવઃ ।
યથા વિભાવિતં વિજ્ઞાતમિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
અત્ર શ્લોકઃ
બહવો ઽર્થા વિભાવ્યન્તે વાગઙ્ગાભિનયાશ્રયાઃ ।
અનેન યસ્માત્તેનાયં વિભાવ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

અથાનુભાવ ઇતિ કસ્માત્ ।
ઉચ્યતે
અનુભાવ્યતે ઽનેન વાગઙ્ગસત્ત્વકૃતો ઽભિનય ઇતિ ।
અત્ર શ્લોકઃ:
વાગઙ્ગાભિનયેનેહ યતસ્ત્વર્થો ઽનુભાવ્યતે ।
શાખાઙ્ગોપાઙ્ગસંયુક્તસ્ત્વનુભાવસ્તતઃ સ્મૃતઃ

એવં તે વિભાવાનુભાવસંયુક્તા ભાવા ઇતિ વ્યાખ્યાતાઃ ।
અતો હ્યેષાં ભાવાનાં સિદ્ધિર્ભવતિ ।
તસ્માદેષાં ભાવાનાં વિભાવાનુભાવસંયુક્તાનાં લક્ષણનિદર્શનાન્યભિવ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
તત્ર વિભાવાનુભાવૌ લોકપ્રસિદ્ધૌ ।
લોકસ્વભાવાનુગતત્વાચ્ચ તયોર્લક્ષણં નોચ્યતે ઽતિપ્રસઙ્ગનિવૃત્યર્થમ્ ।
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ:
લોકસ્વભાવસંસિદ્ધા લોકયાત્રાનુગામિનઃ ।
અનુભાવા વિભાવાશ્ચ જ્ઞેયાસ્ત્વભિનયે બુધૈઃ

તત્રાષ્ટૌ ભાવાઃ સ્થાયિનઃ ।
ત્રયસ્ત્રિંશદ્વ્યભિચારિણઃ ।
અષ્ટૌ સાત્વિકા ઇતિ ભેદાઃ ।
એવમેતે કાવ્યરસાભિવ્યક્તિહેતવ એકોનપઞ્ચાશદ્ભાવાઃ પ્રત્યવગન્તવ્યાઃ ।
એભ્યશ્ચ સામાન્યગુણયોગેન રસા નિષ્પદ્યન્તે ।
અત્ર શ્લોકઃ:
યો ઽર્થો હૃદયસંવાદી તસ્ય ભાવો રસોદ્ભવઃ ।
શરીરં વ્યાપ્યતે તેન શુષ્કં કાષ્ઠમિવાગ્નિના

અત્રાહ
યદિ
કાવ્યાર્થસંશ્રિતૈર્વિભાવાનુભાવવ્યઞ્જિતૈરેકોનપઞ્ચાશદ્ભાવૈઃ સામાન્યગુણયોગેનાભિનિષ્પદ્યન્તે રસાસ્તત્કથં સ્થાયિન એવ ભાવા રસત્વમાપ્નુઅવન્તિ ।
ઉચ્યતે
યથા હિ સમાનલક્ષણાસ્તુલ્યપાણિપાદોદરશરીરાઃ સમાનાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગા અપિ પુરુષાઃ કુલશીલવિદ્યાકર્મશિલ્પવિચક્ષણત્વાદ્રાજત્વમાપ્નુવન્તિ તત્રૈવ ચાન્યે ઽલ્પબુદ્ધયસ્તેષામેવાનુચરા ભવન્તિ
તથા
વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિણઃ સ્થાયિભાવાનુપાશ્રિતા ભવન્તિ ।
બહ્વાશ્રયત્વાસ્વામિભૂતાઃ સ્થાયિનો ભાવાઃ ।
તદ્વત્સ્થાનીયપુરુષગુણભૂતા અન્યે ભાવાસ્તાન્ગુણતયા શ્રયન્તે ।
સ્થાયિભાવા રસત્વમાપ્નુવન્તિ ।
પરિજનભૂતા વ્યભિચારિણો ભાવાઃ ।
અત્રાહ
કો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ।
યથા નરેન્દ્રો બહુજનપરિવારો ઽપિ સ એવ નામ લભતે નાન્યઃ સુમહાનપિ પુરુષઃ તથા વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિપરિવૃતઃ સ્થાયી ભાવો રસનામ લભતે ।
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ:
યથા નરાણાં નૃપતિઃ શિષ્યાણાં ચ યથા ગુરુઃ ।
એવં હિ સર્વભાવાનાં ભાવઃ સ્થાયિ મહાનિહ

લક્ષણં ખલુ પૂર્વમભિહિતમેષાં રસસંજ્ઞકાનામ્ ।
ઇદાનીં ભાવસામાન્યલક્ષણમભિધાસ્યામઃ ।
તત્ર સ્થાયિભાવાન્વક્ષ્યામઃ
રતિર્નામ પ્રમોદાત્મિકા ઋતુમાલ્યાનુલેપનાભરણભોજનવરભવનાનુભવનાપ્રાતિકૂલ્યાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તામભિનયેત્સ્મિતવદનમધુરકથનભ્રૂક્ષેપકટાક્ષાદિભિરનુભાવૈઃ ।
અત્ર શ્લોકઃ:
ઇષ્ટાર્થવિષયપ્રાપ્ત્યા રતિરિત્યુપજાયતે ।
સૌમ્યત્વાદભિનેયા સા વાઙ્માધુર્યાઙ્ગચેષ્ટિતૈઃ

હાસો નામ પરચેષ્ટાનુકરણકુહકાસમ્બદ્ધપ્રલાપપૌરોભાગ્યમૌર્ખ્યાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તમભિનયેત્પૂર્વોક્તૈર્હસિતાદિભિરનુભાવૈઃ ।
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ:
પરચેષ્ટાનુકરણાદ્ધાસઃ સમુપજાયતે ।
સ્મિતહાસાતિહસિતૈરભિનેયઃ સ પણ્ડિતૈઃ

શોકો નામ ઇષ્ટજનવિયોગવિભવનાશવધબન્ધદુઃખાનુભનવનાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્યાસ્રપાતપરિદેવિતવિલપિતવૈવર્ણ્યસ્વરભેદસ્રસ્તગાત્રતાભૂમિપતનસસ્વનરુદિતાક્રન્દિતદીર્ઘનિઃશ્વસિતજડતોન્માદમોહમરણાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
રુદિતમત્ર ત્રિવિધમ્ આનન્દજમાર્તિજમીર્ષ્યાસમુદ્ભવં ચેતિ ।
ભવન્તિ ચાત્રાર્યાઃ
આનન્દે ઽપ્યાર્તિકૃતં ત્રિવિધં રુદિતં સદા બુધૈર્જ્ઞેયમ્ ।
તસ્ય ત્વભિનયયોગાન્વિભાવગતિતઃ પ્રવક્ષ્યામિ ॥ ભ્ન્_7.10* ॥
હર્ષોત્ફુલ્લકપોલં સાનુસ્મરણાદપાઙ્ગવિસૃતાસ્રમ્ ।
રોમાઞ્ચગાત્રમનિભૃતમાનન્દસમુદ્ભવં ભવતિ

પર્યાપ્તવિમુક્તાસ્રં સસ્વનમસ્વસ્થગાત્રગતિચેષ્ટમ્ ।
ભૂમિનિપાતનિવર્તિતવિલપિતમિત્યાર્તિજં ભવતિ

પ્રસ્ફુરિતૌષ્ઠકપોલં સશિરઃકમ્પં તથા સનિઃશ્વાસમ્ ।
ભ્રુકુટીકટાક્ષકુટિલં સ્ત્રીણામીર્ષ્યાકૃતં ભવતિ

સ્ત્રીનીચપ્રકૃતિષ્વેષ શોકો વ્યસનસમ્ભવઃ ।
ધૈર્યેણોત્તમમધ્યાનાં નીચાનાં રુદિતેન ચ

ક્રોધો નામ આધર્ષણાક્રુષ્ટકલહવિવાદપ્રતિકૂલાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
અસ્ય વિકૃષ્ટનાસાપુટોદ્વૃત્તનયનસંદષ્ઠોષ્ઠપુટગણ્ડસ્ફુરણાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
રિપુજો ગુરુજશ્ચૈવ પ્રણયિપ્રભવસ્તથા ।
ભૃત્યજઃ કૃતકશ્ચેતિ ક્રોધઃ પઞ્ચવિધઃ સ્મૃતઃ

અત્રાર્યા ભવન્તિ
ભૃકુટીકુટિલોત્કટમુખઃ સન્દષ્ઠોષ્ઠઃ સ્પૃશન્કરેણ કરમ્ ।
ક્રુદ્ધઃ સ્વભુજાપ્રેક્ષી શત્રૌ નિર્યન્ત્રણં રુષ્યેત્

કિઞ્ચિદવાઙ્ગ્મુખદૃષ્ટિઃ સાસ્રસ્વેદાપમાર્જનપરશ્ચ ।
અવ્યક્તોલ્બણચેષ્ટો ગુરૌ વિનયયન્ત્રિતો રુષ્યેત્

અલ્પપ્રતરવિચારો વિકિરન્નશ્રૂણ્યપાઙ્ગવિક્ષેપૈઃ ।
સભ્રુકુટિસ્ફુરિતોષ્ઠઃ પ્રણયોપગતાં પ્રિયા રુષ્યેત્

અથ પરિજને તુ રોષસ્તર્જનનિર્ભર્ત્સનાક્ષિવિસ્તારૈઃ ।
વિપ્રેક્ષણૈશ્ચ વિવિધૈરભિનેયઃ ક્રૂરતારહિતઃ

કારણમવેક્ષમાણઃ પ્રાયેણાયાસલિઙ્ગસંયુક્તઃ ।
વીરરસાન્તરચારી કાર્યઃ કૃતકો ભવતિ કોપઃ

ઉત્સાહો નામ ઉત્તમપ્રકૃતિઃ ।
સ ચાવિષાદશક્તિધૈર્યશૌર્યાદિભિર્વિભાવૈરુત્પદ્યતે ।
તસ્ય ધૈર્યત્યાગવૈશારદ્યાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અત્ર શ્લોકઃ:
અસમ્મોહાદિભિર્વ્યક્તો વ્યવસાયનયાત્મકઃ ।
ઉત્સાહસ્ત્વભિનેયઃ સ્યાદપ્રમાદોત્થિતાદિભિઃ

ભયં નામ સ્ત્રીનીચપ્રકૃતિકમ્ ।
ગુરુરાજાપરાધશ્વાપદશૂન્યાગારાટવીપર્વતગહનગજાહિદર્શનનિર્ભર્ત્સનકાન્તારદુર્દિનનિશાન્ધકરોલૂકનક્તઞ્ચરારાવશ્રવણાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્ય પ્રકમ્પિતકરચરણહૃદયકમ્પનસ્તમ્ભમુખશોષજિહ્વાપરિલેહનસ્વેદવેપથુત્રાસસપરિત્રાણાન્વેષણધાવનોત્કૃષ્ટાદિભિરનુભવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અત્ર શ્લોકાઃ:
ગુરુરાજાપરાધેન રૌદ્રાણાં ચાપિ દર્શનાત્ ।
શ્રવણાદપિ ઘોરાણાં ભયં મોહેન જાયતે

ગાત્રકમ્પનવિત્રાસૈર્વક્ત્રશોષણસમ્ભ્રમૈઃ
વિસ્ફારિતૈક્ષણૈઃ કાર્યમભિનેયક્રિયાગુણૈઃ

સત્ત્વવિત્રાસનોદ્ભૂતં ભયમુત્પદ્યતે નૃણામ્ ।
સ્રસ્તાઙ્ગાક્ષિનિમેષૈસ્તદભિનેયં તુ નર્તકૈઃ

અત્રાર્યા ભવતિ
કરચરણહૃદયકમ્પૈર્મુખશોષણવદનલેહનસ્તમ્ભૈઃ ।
સમ્ભ્રાન્તવદનવેપથુસંત્રાસકૃતૈરભિનયો ઽસ્ય

જુગુપ્સા નામ સ્ત્રીનીચપ્રકૃતિકા ।
સા ચાહૃદ્યદર્શનશ્રવણાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્યાઃ સર્વાઙ્ગસઙ્કોચનિષ્ઠીવનમુખવિકૂણનહૃલ્લેખાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ
નાસાપ્રચ્છાદનેનેહ ગાત્રસઙ્કોચનેન ચ ।
ઉદ્વેજનૈઃ સહૃલ્લેખૈર્જુગુપ્સામભિનિર્દિશેત્

વિસ્મયો નામ માયેન્દ્રજાલમાનુષકર્માતિશયચિત્રપુસ્તશિલ્પવિદ્યાતિશયાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્ય નયનવિસ્તારાનિમેષપ્રેક્ષિતભ્રૂક્ષેપરોમહર્ષણશિરઃકમ્પસાધુવાદાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ:
કર્માતિશયનિર્વૃત્તો વિસ્મયો હર્ષસમ્ભવઃ ।
સિદ્ધિસ્થાને ત્વસૌ સાધ્યઃ પ્રહર્ષપુલકાદિભિઃ

એવમેતે સ્થાયિનો ભાવા રસસંજ્ઞાઃ પ્રત્યવગન્તવ્યાઃ ।
વ્યભિચારિણ ઇદાનીં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
અત્રાહ
વ્યભિચારિણ ઇતિ કસ્માત્ ।
ઉચ્યતે
વિ અભિ ઇત્યેતાવુપસર્ગૌ ।
ચર ઇતિ ગત્યર્થો ધાતુઃ ।
વિવિધમાભિમુખ્યેન રસેષુ ચરન્તીતિ વ્યભિચારિણઃ ।
વાગઙ્ગસત્ત્વોપેતાઃ પ્રયોગે રસાન્નયન્તીતિ વ્યભિચારિણઃ ।
અત્રાહ
કથં નયન્તીતિ ।
ઉચ્યતે
લોકસિદ્ધાન્ત એષઃ
યથા સૂર્ય ઇદં દિનં નક્ષત્રં વા નયતીતિ ।
ન ચ તેન બાહુભ્યાં સ્કન્ધેન વા નીયતે ।
કિં તુ લોકપ્રસિદ્ધમેતત્ ।
યથેદં સૂર્યો નક્ષત્રં દિન વા નયતીતિ ।
એવમેતે વ્યભિચારિણ ઇત્યવગન્તવ્યાઃ ।
તાનિહ સઙ્ગ્રહાભિહિતાંસ્ત્રયસ્ત્રિંશદ્વ્યભિચારિણો ભાવાન્ વર્ણયિષ્યામઃ ।
તત્ર નિર્વેદો નામ દારિદ્ર્યવ્યાધ્યવમાનાધિક્ષેપાક્રુષ્ટક્રોધતાડનેષ્ટજનવિયોગતત્ત્વજ્ઞાનાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે સ્ત્રીનીચકુસત્ત્વાનામ્ ।
રુદિતનિઃશ્વસિતોચ્છ્વસિતસમ્પ્રધારણાદિભિરનુભાવૈસ્તમભિનયેત્ ।
અત્ર શ્લોકઃ:
દારિદ્ર્યેષ્ટવિયોગાદ્યૈઃ નિર્વેદો નામ જાયતે ।
સમ્પ્રધારણનિઃશ્વાસૈસ્તસ્ય ત્વભિનયો ભવેત્

અત્રાનુવંશ્યે આર્યે ભવતઃ:
ઇષ્ટજનવિપ્રયોગાદ્દારિદ્ર્યાદ્વ્યાધિતસ્તથા દુઃખાત્ ।
ઋદ્ધિં પરસ્ય દૃષ્ટ્વા નિર્વેદો નામ સમ્ભવતિ

બાષ્પપરિપ્લુતનયનઃ પુનશ્ચ નિઃશ્વાસનદીનમુખનેત્રઃ ।
યોગીવ ધ્યાનપરો ભવતિ હિ નિર્વેદવાન્પુરુષઃ

ગ્લાનિર્નામ વાન્તવિરિક્તવ્યાધિતપોનિયમોપવાસમનસ્તાપાતિશયમદનસેવનાતિવ્યાયામાધ્વગમનક્ષુત્પિપાસાનિદ્રાચ્છેદાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્યાઃ ક્ષામવાક્યનયનકપોલોદરમન્દપદોત્ક્ષેપણવેપનાનુત્સાહતનુગાત્રવૈવર્ણ્યસ્વરભેદાભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અત્રાર્યે ભવતઃ
વાન્તવિરિક્તવ્યાધિષુ તપસા જરસા ચ જાયતે ગ્લાનિઃ ।
કાર્શ્યેન સાભિનેયા મન્દભ્રમણેન કમ્પેન

ગદિતૈઃ ક્ષામક્ષામૈર્નેત્રવિકારૈશ્ચ દીનસઞ્ચારૈઃ ।
શ્લથભાવેનાઙ્ગાનાં મુહુર્મુહુર્નિર્દિશેદ્ ગ્લાનિમ્

શઙ્કા નામ સન્દેહાત્મિકા સ્ત્રીનીચપ્રભવા ।
ચૌર્યાભિગ્રહણનૃપાપરાધપાપકર્મકરણાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્યા મુહુર્મુહુરવલોકનાવકુણ્ઠનમુખશોષણજિહ્વાલેહનમુખવૈવર્ણ્યસ્વરભેદવેપથુશુષ્કોષ્ઠકણ્ઠાયાસસાધર્મ્યાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
ચૌર્યાદિજનિતા શઙ્કા પ્રાયઃ કાર્યા ભયાનકે ।
પ્રિયવ્યલીકજનિતા તથા શૃઙ્ગારિણી મતા

અત્રાકારસંવરણમપિ કેચિદિચ્છન્તિ ।
તચ્ચ કુશલૈરુપાધિભિરિઙ્ગિતૈશ્ચોપલક્ષ્યમ્ ।
અત્રાર્યે ભવતઃ
દ્વિવિધા શઙ્કા કાર્યાહ્યાત્મસમુત્થા ચ પરસમુત્થા ચ ।
યા તત્રાત્મસમુત્થા સા જ્ઞેયા દૃષ્ટિચેષ્ટાભિઃ

કિઞ્ચિત્પ્રવેપિતાઙ્ગસ્ત્વધોમુખો વીક્ષતે ચ પાર્શ્વાનિ ।
ગુરુસજ્જમાનજિહ્વઃ શ્યામાસ્યઃ શઙ્કિતઃ પુરુષઃ

અસૂયા નામ નાનાપરાધદ્વેષપરૈશ્વર્યસૌભાગ્યમેધાવિદ્યાલીલાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્યાશ્ચ પરિષદિ દોષપ્રખ્યાપનગુણોપઘાતેર્ષ્યાચક્ષુઃપ્રદાનાધોમુખભ્રુકુટીક્રિયાવજ્ઞાનકુત્સનાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અત્રાર્યે ભવતઃ
પરસૌભાગ્યેશ્વરતામેધાલીલાસમુચ્છ્રયાન્દૃષ્ટ્વા ।
ઉત્પદ્યતે હ્યસૂયા કૃતાપરાધો ભવેદ્યશ્ચ

ભ્રુકુટિકુટિલોત્કટમુખૈઃ સેર્ષ્યાક્રોધપરિવૃત્તનેત્રૈશ્ચ ।
ગુણનાશનવિદ્વેષૈસ્તત્રાભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ

મદો નામ મદ્યોપયોગાદુત્પદ્યતે ।
સ ચ ત્રિવિધઃ પઞ્ચવિભાવશ્ચ ।
અત્રાર્યા ભવન્તિ
જ્ઞેયસ્તુ મદસ્ત્રિવિધસ્તરુણો મધ્યસ્તથાવકૃષ્ટશ્ચ ।
કરણં પઞ્ચવિધં સ્યાત્તસ્યાભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ

કશ્ચિન્મત્તો ગાયતિ રોદિતિ કશ્ચિત્તથા હસતિ કશ્ચિત્ ।
પરુષવચનાભિધાયી કશ્ચિત્કશ્ચિત્તથા સ્વપિતિ

ઉત્તમસત્ત્વઃ શેતે હસતિ ચ ગાયતિ ચ મધ્યમપ્રકૃતિઃ ।
પરુષવચનાભિધાયી રોદત્યપિ ચાધમપ્રકૃતિઃ

સ્મિતવચનમધુરરાગો હૃષ્ટતનુઃ કિઞ્ચિદાકુલિતવાક્યઃ ।
સુકુમારાવિદ્ધગતિસ્તરુણમદસ્તૂત્તમપ્રકૃતિઃ

સ્ખલિતાઘૂર્ણિતનયનઃ સ્રસ્તવ્યાકુલિતબાહુવિક્ષેપઃ ।
કુટિલવ્યાવિદ્ધગતિર્મધ્યમદો મધ્યમપ્રકૃતિઃ

નષ્ટસ્મૃતિર્હતગતિશ્છર્દિતહિક્કાકફૈઃ સુબીભત્સઃ ।
ગુરુસજ્જમાનજિહ્વો નિષ્ઠીવતિ ચાધમપ્રકૃતિઃ

રઙ્ગે પિબતઃ કાર્યા મદવૃદ્ધિર્નાટ્યયોગમાસાદ્ય ।
કાર્યો મદક્ષયો વૈ યઃ ખલુ પીત્વા પ્રવિષ્ટઃ સ્યાત્

સન્ત્રાસાચ્છોકાદ્વા ભયાત્પ્રહર્ષાચ્ચ કારણોપગતાત્ ।
ઉત્ક્રમ્યાપિ હિ કાર્યો મદપ્રણાશઃ ક્રમાત્તજ્જ્ઞૈઃ

એભિર્ભાવવિશેષૈર્મદો દ્રુતં સમ્પ્રણાશમુપયાતિ ।
અભ્યુદયસુખૈર્વાક્યૈર્યથૈવ શોકઃ ક્ષયં યાતિ

શ્રમો નામ અધ્વવ્યાયામસેવનાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્ય ગાત્રપરિમર્દનસંવાહનનિઃશ્વસિતવિજૃમ્ભિતમન્દપદોત્ક્ષેપણનયનવદનવિકૂણનસીત્કરાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અત્રાર્યા
નૃત્તાધ્વવ્યાયામાન્નરસ્ય સઞ્જાયતે શ્રમો નામ ।
નિઃશ્વાસખેદગમનૈસ્તસ્યાભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ

આલસ્યં નામ ખેદવ્યાધિગર્ભસ્વભાવશ્રમસૌહિત્યાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે સ્ત્રીનીચાનામ્ ।
તદભિનયેત્સર્વકર્માનભિલાષશયનાસનનિદ્રાતન્દ્રીસેવનાદિભિરનુભાવૈઃ ।
અત્રાર્યા
આલસ્યં ત્વભિનેયં ખેદાપગતં સ્વભાવજં ચાપિ ।
આહારવર્જિતાનામારમ્ભાણામનારમ્ભાત્

દૈન્યં નામ દૌર્ગત્યમનસ્તાપાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્યાધૃતિશિરોરોગગાત્રગૌરવાન્યમનસ્કતામૃજાપરિવર્જનાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અત્રાર્યા
ચિન્તૌત્સુક્યસમુત્થા દુઃખાદ્યા ભવતિ દીનતાં પુંસામ્ ।
સર્વમૃજાપરિહારૈર્વિવિધો ઽભિનયો ભવેત્તસ્ય

ચિન્તા નામ ઐશ્વર્યભ્રંશેષ્ટદ્રવ્યાપહારદારિદ્ર્યાદિભિર્વિભાવૈરુત્પદ્યતે ।
તામભિનયેન્નિઃશ્વસિતોચ્છ્વસિતસન્તાપધ્યાનાધોમુખચિન્તનતનુકાર્શ્યાદિભિરનુભાવૈઃ ।
અત્રાર્યે ભવતઃ
ઐશ્વર્યભ્રંશેષ્ટદ્રવ્યક્ષયજા બહુપ્રકારા તુ ।
હૃદયવિતર્કોપગતા નૄણાં ચિન્તા સમુદ્ભવતિ

સોચ્છ્વાસૈર્નિઃશ્વસિતૈઃ સન્તાપૈશ્ચૈવ હૃદયશૂન્યતયા ।
અભિનેતવ્યા ચિન્તા મૃજાવિહીનૈરધૃત્યા ચ

મોહો નામ દૈવોપઘાતવ્યસનાભિઘાતવ્યાધિભયાવેગપૂર્વવૈરાનુસ્મરણાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્ય નિશ્ચૈતન્યભ્રમણપતનાઘૂર્ણનાદર્શનાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અત્ર શ્લોકસ્તાવદાર્યા ચ
અસ્થાને તસ્કરાન્દૃષ્ટ્વા ત્રાસનૈર્વિવિધૈરપિ ।
તત્પ્રતીકારશૂન્યસ્ય મોહઃ સમુપજાયતે

વ્યસનાભિઘાતભયપૂર્વવૈરસંસ્મરણરોગજો મોહઃ ।
સર્વેન્દ્રિયસમ્મોહાત્તસ્યાભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ

સ્મૃતિર્નામ સુખદુઃખકૃતાનાં ભાવાનામનુસ્મરણમ્ ।
સા ચ સ્વાસ્થ્યજઘન્યરાત્રિનિદ્રાચ્છેદસમાનદર્શનોદાહરણચિન્તાભ્યાસાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તામભિનયેચ્છિરઃકમ્પનાવલોકનભ્રૂસમુન્નમનાદિભિરનુભાવૈઃ ।
અત્રાર્યે ભવતઃ
સુખદુઃખમતિક્રાન્તં તથા મતિવિભાવિતં યથાવૃત્તમ્ ।
ચિરવિસ્મૃતં સ્મરતિ યઃ સ્મૃતિમાનિતિ વેદિતવ્યો ઽસૌ

સ્વાસ્થ્યાભ્યાસસમુત્થા શ્રુતિદર્શનસમ્ભવા સ્મૃતિર્નિપુણૈઃ ।
શિર ઉદ્વાહનકમ્પૈર્ભૂક્ષેપૈશ્ચાભિનેતવ્યા

ધૃતિર્નામ શૌર્યવિજ્ઞાનશ્રુતિવિભવશૌચાચારગુરુભક્ત્યધિકમનોરથાર્થલાભક્રીડાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તામભિનયેત્પ્રાપ્તાનાં વિષયાણામુપભોગાદપ્રાપ્તાતીતોપહૃતવિનષ્ટાનામનુશોચનાદિભિરનુભાવૈઃ ।
અત્રાર્યે ભવતઃ:
વિજ્ઞાનશૌચવિભવશ્રુતિશક્તિસમુદ્ભવા ધૃતિઃ સદ્ભિઃ ।
ભયશોકવિષદાદ્યૈ રહિતા તુ સદા પ્રયોક્તવ્યા

પ્રાપ્તાનામુપભોગઃ શબ્દરસસ્પર્શરૂપગન્ધાનામ્ ।
અપ્રાપ્તૈશ્ચ ન શોકો યસ્યાં હિ ભવેદ્ ધૃતિઃ સા તુ

વ્રીડા નામ અકાર્યકરણાત્મિકા ।
સા ચ ગુરુવ્યતિક્રમણાવજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાતાનિર્વહનપશ્ચાત્તાપાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તાં નિગૂઢવદનાધોમુખવિચિન્તનોર્વીલેખનવસ્ત્રાઙ્ગુલીયકસ્પર્શનખનિકૃન્તનાદિભિરનુભાવૈરભિનયેત્ ।
અત્રાર્યે ભવતઃ:
કિઞ્ચિદકાર્યં કુર્વન્નેવં યો દૃશ્યતે શુચિભિરન્યૈઃ ।
પશ્ચાત્તાપેન યુતો વ્રીડિત ઇતિ વેદિતવ્યો ઽસૌ

લજ્જાનિગૂઢવદનો ભૂમિં વિલિખન્નખાંશ્ચ વિનિકૃન્તન્ ।
વસ્ત્રાઙ્ગુલીયકાનાં સંસ્પર્શં વ્રીડિતઃ કુર્યાત્

ચપલતા નામ રાગદ્વેષમાત્સર્યામર્ષાપ્રતિકૂલ્યાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્યાશ્ચ વાક્પારુષ્યનિર્ભર્ત્સનવધબન્ધસમ્પ્રહારતાડનાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અત્રાર્યા ભવતિ:
અવિમૃશ્ય તુ યઃ કાર્યં પુરુષો વધતાડનં સમારભતે ।
અવિનિશ્ચિતકારિત્વાત્સ તુ ખલુ ચપલો બુધૈર્જ્ઞેયઃ

હર્ષો નામ મનોરથલાભેષ્ટજનસમાગમનમનઃપરિતોષદેવગુરુરાજભર્તૃપ્રસાદભોજનાચ્છાદનલાભોપભોગાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તમભિનયેન્નયનવદનપ્રસાદપ્રિયભાષણાલિઙ્ગનકણ્ટકિતપુલકિતાસ્રસ્વેદાદિભિરનુભાવૈઃ ।
અત્રાર્યે ભવતઃ:
અપ્રાપ્યે પ્રાપ્યે વા લબ્ધે ઽર્થે પ્રિયસમાગમે વાઽપિ ।
હૃદયમનોરથલાભે હર્ષઃ સઞ્જાયતે પુંસામ્

નયનવદનપ્રિયભાષાલિઙ્ગનૈશ્ચ રોમાઞ્ચૈઃ ।
લલિતૈશ્ચાઙ્ગવિહારૈઃ સ્વેદાદ્યૈરભિનયસ્તસ્ય

આવેગો નામ ઉત્પાતવાતવર્ષાકુઞ્જરોદ્ભ્રમણપ્રિયાપ્રિયશ્રવણવ્યસનાભિઘાતાદિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તત્રોત્પાતકૃતો નામ વિદ્યુદુલ્કાનિર્ઘાતપ્રપતનચન્દ્રસૂર્યોપરાગકેતુદર્શનકૃતઃ ।
તમભિનયેત્સર્વાઙ્ગસ્રસ્તતાવૈમનસ્યમુખવૈવર્ણ્યવિષાદવિસ્મયાદિભિઃ ।
વાતકૃતં પુનરવકુણ્ઠનાક્ષિપરિમાર્જનવસ્ત્રસઙ્ગૂહનત્વરિતગમનાદિભિઃ ।
વર્ષકૃતં પુનઃ સર્વાઙ્ગસમ્પિણ્ડનપ્રધાવનચ્છન્નાશ્રયમાર્ગણાદિભિઃ ।
અગ્નિકૃતં તુ ધૂમાકુલનેત્રતાઽઙ્ગસઙ્કોચનવિધૂનનાતિક્રાન્તાપક્રાન્તાદિભિઃ ।
કુઞ્જરોદ્ભ્રમણકૃતં નામ ત્વરિતાપસર્પણચઞ્ચલગમનભયસ્તમ્ભવેપથુપશ્ચાદવલોકનવિસ્મયાદિભિઃ ।
પ્રિયશ્રવણકૃતં નામાભ્યુત્થાનાલિઙ્ગનવસ્ત્રાભરણપ્રદાનાશ્રુપુલકિતાદિભિઃ ।
અપ્રિયશ્રવણકૃતં નામ ભૂમિપતનવિષમવિવર્તનપરિધાવનવિલાપનાક્રન્દનાદિભિઃ ।
વ્યસનાભિઘાતજં તુ સહસાપસર્પણશસ્ત્રચર્મવર્મધારણગજતુરગરથારોહણસમ્પ્રધારણાદિભિઃ ।
એવમષ્ટવિકલ્પો ઽયમાવેગઃ સમ્ભ્રમાત્મકઃ ।
સ્થેર્યેણોત્તમમધ્યાનાં નીચાનાં ચાપસર્પણૈઃ

અત્રાર્યે ભવતઃ:
અપ્રિયનિવેદનાદ્વા સહસા હ્યવધારિતારિવચનસ્ય ।
શસ્ત્રક્ષેપાત્ ત્રાસાદાવેગો નામ સમ્ભવતિ

અપ્રિયનિવેદનાદ્યો વિષાદભાવાશ્રયો ઽનુભાવસ્ય ।
સહસારિદર્શનાચ્ચેત્પહરણપરિઘટ્ટનૈઃ કાર્યઃ

જડતાનામ સર્વકાર્યાપ્રતિપત્તિઃ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટશ્રવણદર્શનવ્યાધ્યાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તામભિનયેદકથનાવિભાષણતૂષ્ણીમ્ભાવાપ્રતિભાઽનિમેષનિરીક્ષણપરવશત્વાદિભિરનુભાવૈઃ ।
અત્રાર્યા ભવતિ:
ઇષ્ટં વાઽનિષ્ટં વા સુખદુઃખે વા ન વેત્તિ યો મોહાત્ ।
તૂષ્ણીકઃ પરવશગો ભવતિ સ જડસંજ્ઞિતઃ પુરુષઃ

ગર્વો નામ ઐશ્વર્યકુલરૂપયૌવનવિદ્યાબલધનલાભાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્યાસૂયાવજ્ઞાઘર્ષણાનુત્તરદાનાસમ્ભાષણાઙ્ગાવલોકન વિભ્રમાપહસનવાક્પારુષ્યગુરુવ્યતિક્રમણાધિક્ષેપવચનવિચ્છેદાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ
અત્રાર્યા ભવતિ:
વિદ્યાવાપ્તે રૂપાદૈશ્વર્યાદથ ધનાગમાદ્વાપિ ।
ગર્વઃ ખલુ નીચાનાં દૃષ્ટ્યઙ્ગવિચારણૈઃ કાર્યઃ

વિષાદો નામ કાર્યાનિસ્તરણદૈવવ્યાપત્તિસમુત્થઃ ।
તમભિનયેત્સહાયાન્વેષણોપાયચિન્તનોત્સાહવિઘાતવૈમનસ્યનિઃશ્વસિતાદિભિરનુભાવૈરુત્તમમધ્યમાનામ્ ।
અધમાનાં તુ વિપરિધાવનાલોકનમુખશોષણસૃક્વપરિલેહનનિદ્રાનિઃશ્વસિતધ્યાનાદિભિરનુભાવૈઃ ।
અત્રાર્યા શ્લોકૌ:
કાર્યાનિસ્તરણાદ્વા ચૌર્યાભિગ્રહણરાજદોષાદ્વા ।
દૈવાદર્થવિપત્તેર્ભવતિ વિષાદઃ સદા પુંસામ્

વૈચિત્ર્યોપાયચિન્તાભ્યાં કાર્ય ઉત્તમમધ્યયોઃ ।
નિદ્રાનિઃશ્વસિતધ્યાનૈરધમાનાં તુ યોજયેત્

ઔત્સુક્યં નામ ઇષ્ટજનવિયોગાનુસ્મરણોદ્યાનદર્શનાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્ય દીર્ઘનિઃશ્વસિતાધોમુખવિચિન્તનનિદ્રાતન્દ્રીશયનાભિલાષાદિભિરનુભવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અત્રાર્યા ભવતિ:
ઇષ્ટજનસ્ય વિયોગાદૌત્સુક્યં જાયતે હ્યનુસ્મૃત્યા ।
ચિન્તાનિદ્રાતન્દ્રીગાત્રગુરુત્વૈરભિનયો ઽસ્ય

નિદ્રા નામ દૌર્બલ્યશ્રમક્લમમદાલસ્યચિન્તાઽત્યાહારસ્વભાવાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તામભિનયેદ્વદનગૌરવશરીરાવલોકનનેત્રઘૂરણનગાત્રવિજૃમ્ભનમાન્દ્યોચ્છ્વસિતસન્નગાત્રતાઽક્ષિનિમીલનાદિભિરનુભાવૈઃ ।
અત્રાર્યે ભવતઃ:
આલસ્યાદ્દૌર્બલ્યાત્ક્લમાચ્છ્રમાચ્ચિન્તનાત્સ્વભાવાચ્ચ ।
રાત્રૌ જાગરણાદપિ નિદ્રા પુરુષસ્ય સમ્ભવતિ

તાં મુખગૌરવગાત્રપ્રતિલોલનનયનમીલનજડત્વૈઃ ।
જૃમ્ભણગાત્રવિમર્દૈરનુભાવૈરભિનયેત્પ્રાજ્ઞઃ

અપસ્મારો નામ દેવયક્ષનાગબ્રહ્મરાક્ષસભૂતપ્રેતપિશાચગ્રહણાનુસ્મરનોચ્છિષ્ટશૂન્યાગારસેવનાશુચિકાલાન્તરાપરિપતનવ્યાદ્યાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્ય સ્ફુરિતનિઃશ્વસિતોત્કમ્પિતધાવનપતનસ્વેદસ્તમ્ભવદનફેનજિહ્વાપરિલેહનાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અત્રાર્યે ભવતઃ:
ભૂતપિશાચગ્રહણાનુસ્મરણોચ્છિષ્ટશૂન્યગૃહગમનાત્ ।
કાલાન્તરાતિપાતાદશુચેશ્ચભવત્યપસ્મારઃ

સહસા ભૂમૌ પતનં પ્રવેપનં વદનફેનમોક્ષશ્ચ ।
નિઃસંજ્ઞસ્યોત્થાનં રૂપાણ્યેતાન્યપસ્મારે

સુપ્તં નામ નિદ્રાભિભવવિષયોપગમનક્ષિતિતલશયનપ્રસારણાનુકર્ષણાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે નિદ્રાસમુત્થમ્ ।
તદુચ્છ્વસિતંસન્નગાત્રાક્ષિનિમીલનસર્વેન્દ્રિય સમ્મોહનોત્સ્વપ્નાયિતાદિભિરનુભાવૈરભિનયેત્ ।
અત્રાર્યે ભવતઃ:
નિદ્રાભિભવેન્દ્રિયોપરમણમોહાઇર્હવેત્સુપ્તમ્ ।
અક્ષિનિમીલનોચ્છ્વસનૈઃ સ્વપ્નાયિતજલ્પિતૈઃ કાર્યઃ

સોચ્છ્વાસૈર્નિઃશ્વાસૈર્મન્દાક્ષિનિમીલનેન નિશ્ચેષ્ટઃ ।
સર્વેન્દ્રિયસમ્મોહાત્સુપ્તં સ્વપ્નૈશ્ચ યુઞ્જીત

વિબોધો નામ આહારપરિણામનિદ્રાચ્છેદસ્વપ્નાન્તતીવ્રશબ્દશ્રવણાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તમભિનયેજ્જૃમ્ભણાક્ષિપરિમર્દનશયનમોક્ષણાદિભિરનુભાવૈઃ ।
અત્રાર્યા ભવતિ:
આહારવિપરિણામાચ્છબ્દસ્પર્શાદિભિશ્ચ સમ્ભૂતઃ ।
પ્રતિબોધસ્ત્વભિનેયો જૃમ્ભણવદનાક્ષિપરિમર્દૈઃ

અમર્ષો નામ વિદ્યૈશ્વર્યશૌર્યબલાધિકૈરધિક્ષિપ્તસ્યાવમાનિતસ્ય વા સમુત્પદ્યતે ।
તમભિનયેચ્છિરઃકમ્પનપ્રસ્વેદનાધોમુખચિન્તનધ્યાનાધ્યવસાયોપાયસહાયાન્વેષણાદિભિરનુભાવૈઃ ।
અત્ર શ્લોકૌ:
આક્ષિપ્તાનાં સભામધ્યે વિદ્યાશૌર્યબલાધિકૈઃ ।
નૄણામુત્સાહસંયોગાદમર્ષો નામ જાયતે

ઉત્સાહાધ્યવસાયાભ્યામધોમુખવિચિન્તનૈઃ ।
શિરઃપ્રકમ્પસ્વેદાદ્યૈસ્તં પ્રયુઞ્જીત પણ્ડિતઃ

અવહિત્થં નામ આકારપ્રચ્છાદનાત્મકમ્ ।
તચ્ચ લજાભયાપજયગૌરવજૈહ્મયાદિભિર્વિભાવિઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્યાન્યથાકથનાવલોકિતકથાભઙ્ગકૃતકધૈર્યાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અત્ર શ્લોકો ભવતિ:
ધાર્ષ્ટ્યજૈહ્મ્યાદિસમ્ભીતમવહિત્થં ભયત્મકમ્ ।
તચ્ચાગણનયા કાર્યં નાતીવોત્તરભાષણાત્

ઉગ્રતા આમ ચૌર્યાભિગ્રહાણનૃપાપરાધાસત્પ્રલાપાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તાં ચ વધબન્ધનતાડનનિર્ભત્સનાદિભિરનુભાવૈરભિનયેત્ ।
અત્રાર્યા ભવતિ:
ચૌર્યાભિગ્રહનવશાન્નૃપાપરાધાદથોગ્રતા ભવ્તિ ।
વધબન્ધતાડનાદિભિરનુભાવૈરભિનયસ્તસ્યાઃ

ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ:
નાનાશાત્રાર્થબોધેન મતિઃ સંજાયતે નૃણામ્ ।
શિષ્યોપદેશાર્થકૃતસ્તસ્યાસ્ત્વભિનયો ભવેત્

વ્યાધિર્નામ વાતપિત્તકફસન્નિપાતપ્રભવઃ ।
તસ્ય જ્વરાદયો વિશેષાઃ ।
જ્વરસ્તુ દ્વિવિધઃ સશીતઃ સદાહશ્ચ ।
તત્ર સશીતો નામ પ્રવેપિતસર્વાઙ્ગોપ્કમ્પનનિકુઞ્ચનાગ્ન્યભિલાષરોમાઞ્ચહનુવલનનાસાવિકૂનનમુખશોષણપરિદેવિતાદિભિરનુભાવૈરભિનેયઃ ।
સદાહો નામ વિક્ષિપ્તાઙ્ગકરચરણભૂમ્યભિલાષાનુલેપનશીતાભિલાષપરિદેવનમુખશોષોત્ક્રુષ્ટાદિભિરનુભાવૈઃ ।
યે ચાન્યે વ્યાધયસ્તે ઽપિ ખલુ મુખવિકૂણનગાત્રસ્તમ્ભસ્રસ્તાક્ષિનિઃશ્વસનસ્તનિતોત્ક્રુષ્ટવેપનાદિભિરનુભાવૈરભિનેયાઃ ।
અત્ર શ્લોકો ભવતિ:
સમાસતસ્તુ વ્યાધીનાં કર્તવ્યો ઽભિનયો બુધૈઃ ।
સ્રસ્તાઙ્ગગાત્રવિક્ષેપૈસ્તથા મુખવિકૂણનૈઃ

ઉન્માદો નામ ઇષ્ટજનવિયોગવિભવનાશાભિઘાતવાતપિત્તશ્લેષ્મપ્રકોપાદિભિર્વિભાવૈરુત્પદ્યતે ।
તમનિમિત્તહસિતરુદિતોત્ક્રુષ્ટાસમ્બદ્ધપ્રલાપશયિતોપવિષ્ટોત્થિતપ્રધાવિતનૃત્તગીતપઠિતભસ્મપાંસ્વવધૂલનતૃણનિર્માલ્યકુચેલચીરઘટકકપાલશરાવાભરણધારણોપભોગૈરનેકૈશ્ચાનવસ્થિતૈશ્ચેષ્ટાનુકરણાદિભિરનુભાવૈરભિનયેત્ ।
અત્રાર્યે ભવતઃ:
ઇષ્ટજનવિભવનાશાદભિઘાતાદ્વાતપિત્તકફકોપાત્ ।
વિવિધાચ્ચિત્તવિકારાદુન્માદો નામ સમ્ભવતિ

અનિમિત્તરુદિતહસિતોપવિષ્ટગીતપ્રધાવિતોત્ક્રુષ્ટૈઃ ।
અન્યૈશ્ચ વિકારૈરકૃતૈરુન્માદં સમ્પ્રયુઞ્જીત

મરણં નામ વ્યાધિજમભિઘાતજઞ્ચ ।
તત્ર યદાન્ત્રયકૃચ્છૂલદોષવૈષમ્યગણ્ડપિટકજ્વરવિષૂચિકાદિભિરુત્પદ્યતે તદ્વ્યાધિપ્રભવમ્ ।
અભિઘાતજં તુ શસ્ત્રાહિદંશવિષપાનશ્વાપદગજતુરગરથપશુયાનપાતવિનાશપ્રભવમ્ ।
એતયોરભિનયવિશેષાન્વક્ષ્યામઃ:
તત્ર વ્યાધિજં વિષણ્ણગાત્રાવ્યાયતાઙ્ગવિચેષ્ટિતનિમીલિતનયનહિક્કાશ્વાસોપેતાનવેક્ષિતપરિજનાવ્યક્તાક્ષરકથનાદિભિરનુભાવૈરભિનયેત્ ।
અત્ર શ્લોકો ભવતિ:
વ્યાધીનામેકભાવો હિ મરણાભિનયઃ સ્મૃતઃ ।
વિષણ્ણગાત્રૈર્નિશ્ચેષ્ટૈરિન્દ્રિઅયૈશ્ચ વિવર્જિતઃ

અભિઘાતજે તુ નાનાપ્રકારાભિનયવિશેષાઃ ।
શસ્ત્રક્ષતાહિદષ્ટવિષપીતગજાદિપતિતશ્વાપદહતાઃ ।
યથા તત્ર શસ્ત્રક્ષતે તાવત્સહસા ભૂમિપતનવેપનસ્ફુરણાદિભિરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
અહિદષ્ટવિષપીતયોર્વિષયોગો યથા કાર્શ્યવેપથુવિદાહહિક્કાફેનસ્કન્ધભઙ્ગજડતામરણાનીત્યષ્ટૌ વિષવેગાઃ ।
અત્ર શ્લોકૌ ભવતઃ:
કાર્શ્યં તુ પ્રથમે વેગે દ્વિતીયે વેપથુર્ભવેત્ ।
દાહં તૃતીયે હિક્કાં ચ ચતુર્થે સમ્પ્રયોજયેત્

ફેનઞ્ચ પઞ્ચમે કુર્યાત્ષષ્ઠે સ્કન્ધસ્ય ભઞ્જનમ્ ।
જડતાં સપ્તમે કુર્યાદષ્ટમે મરણં ભવેત્

અત્રાર્યા ભવતિ:
શ્વાપદગજતુરગરથોદ્ભવં તુ પશુયાનપતનજં વાઽપિ ।
શાસ્ત્રક્ષતવત્કુર્યાદનવેક્ષિતગાત્રસઞ્ચારમ્

ઇત્યેવ મરણં જ્ઞેયં નાનાવસ્થાન્તરાત્મકમ્ ।
પ્રયોક્તવ્યં બુધૈઃ સમ્યગ્યથા ભવાઙ્ગચેષ્ટિતૈઃ

ત્રાસો નામ વિદ્યુદુલ્કાશનિપાતનિર્ઘાતામ્બુધરમહાસત્ત્વપશુરવાદિભિર્વિભાવૈરુત્પદ્યતે ।
તમભિનયેત્સંક્ષિપ્તાઙ્ગોત્કમ્પનવેપથુસ્તમ્ભરોમાઞ્ચગદ્ગદપ્રલાપાદિભિરનુભાવૈઃ ।
અત્ર શ્લોકો ભવતિ:
મહાભૈરવનાદદ્યૈસ્ત્રાસઃ સમુપજાયતે ।
સ્રસ્તાઙ્ગાક્ષિનિમેષૈશ્ચ તસ્ય ત્વભિનયો ભવેત્

વિતર્કો નામ સન્દેહવિમર્શવિપ્રતિપત્ત્યાદિભિર્વિભાવૈરુત્પદ્યતે ।
તમભિનયેદ્વિવિધવિચારિતપ્રશ્નસમ્પ્રધારણમન્ત્રસઙ્ગૂહનાદિભિરનુભાવૈઃ ।
અત્ર શ્લોકો ભવતિ:
વિચારણાદિસમ્ભૂતઃ સન્દેહાતિશયાત્મકઃ ।
વિતર્કઃ સો ઽભિનેયસ્તુ શિરોભ્રૂક્ષેપકમ્પનૈઃ

એવમેતે ત્રયસ્ત્રિંશદ્વ્યભિચારિણો ભાવા દેશકાલાવસ્થાનુરૂપ્યેણામગતપરગતમધ્યસ્થા ઉત્તમમધ્યમાધમૈઃ સ્ત્રીપુંસૈઃ સ્વપ્રયોગવશાદુપપાદ્યા ઇતિ ।
ત્રયસ્ત્રિંશદિમે ભાવા વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ ।
સાત્ત્વિકાંસ્તુ પુનર્ભાવાન્પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ

અત્રાહ:
કિમન્યે ભાવાઃ સત્ત્વેન વિનાઽભિનીયન્તે યસ્માદુચ્યતે
એતે સાત્ત્વિકા ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે:
ઇહ હિ સત્ત્વં નામ મનઃપ્રભવમ્ ।
તચ્ચ સમાહિતમનસ્ત્વાદુચ્યતે ।
મનસઃ સમાધૌ સત્ત્વનિષ્પત્તિર્ભવતિ ।
તસ્ય ચ યો ઽસૌ સ્વભાવો રોમાઞ્ચાશ્રુવૈવર્ણ્યાદિલક્ષણો યથાભાવોપગતઃ સ ન શક્યો ઽન્યમનસા કર્તુમિતિ ।
લોકસ્વભાવાનુકરણત્વાચ્ચ નાટ્યસ્ય સત્ત્વમીપ્સિતમ્ ।
કો દૃષ્ટાન્તઃ:
ઇહ હિ નાટ્યાધર્મિપ્રવૃત્તાઃ સુખદુઃખકૃતા ભાવાસ્તથા સત્ત્વવિશુદ્ધાઃ કાર્યા યથા સરૂપા ભવન્તિ ।
તત્ર દુઃખં નામ રોદનાત્મકં તત્કથમદુઃખિતેન સુખં ચ પ્રહર્ષાત્મકમસુખિતેન વાભિનેયમ્ ।
એતદેવાસ્ય સત્ત્વં યત્ દુઃખિતેન સુખિતેન વાઽશ્રુરોમાઞ્ચૌ દર્શિયિતવ્યૌ ઇતિ કૃત્વા સાત્ત્વિકા ભાવા ઇત્યભિવ્યાખ્યાતાઃ ।
ત ઇમે:
સ્તમ્ભઃ સ્વેદો ઽથ રોમાઞ્ચઃ સ્વરભેદો ઽથ વેપથુઃ ।
વૈવર્ણ્યમશ્રુપ્રલય ઇત્યષ્ટૌ સાત્ત્વિકા મતાઃ

અત્રાર્યાઃ
તત્ર:
ક્રોધભયહર્ષલજાદુઃખશ્રમરોગતાપઘાતેભ્યઃ ।
વ્યાયામક્લમધર્મૈઃ સ્વેદઃ સમ્પીડનાચ્ચૈવ

હર્ષભયશોકવિસ્મયવિષાદરોષાદિસમ્ભવઃ સ્તમ્ભઃ ।
શીતભયહર્ષરોષસ્પર્શજરારોગજઃ કમ્પઃ

આનન્દામર્ષાભ્યાં ધૂમાઞ્જનજૃમ્ભણાદ્ભયાચ્છોકાત્ ।
અનિમેષપ્રેક્ષણતઃ શીતાદ્રોગાદ્ભવેદશ્રુ

શીતક્રોધભયશ્રમરોગક્લમતાપજં ચ વૈવર્ણ્યમ્ ।
સ્પર્શભયશીતહર્ષાત્ ક્રોધાદ્રોગાચ્ચ રોમાઞ્ચઃ

સ્વરભેદો ભયહર્ષક્રોધજરારૌક્ષ્યરોગમદજનિતઃ ।
શ્રમમૂર્છમદનિદ્રાભિઘાતમોહાદિભિઃ પ્રલયઃ

એવમેતે બુધૈર્જ્ઞેયા ભાવા હ્યષ્ટૌ તુ સાત્ત્વિકાઃ ।
કર્મ ચૈષાં પ્રવક્ષ્યામિ રસભાવાનુભાવકમ્

નિઃસંજ્ઞો નિષ્પ્રકમ્પશ્ચ સ્થિતઃ શૂન્યજડાકૃતિઃ ।
સ્કન્નગાત્રતયા ચૈવ સ્તમ્ભં ત્વભિનયેદ્બુધઃ

વ્યજનગ્રહણાચ્ચાપિ સ્વેદાપનયનેન ચ ।
સ્વેદસ્યાભિનયો યોજ્યસ્તથા વાતાભિલાષતઃ

મુહુઃ કણ્ટિકિતત્વેન તથોલ્લુકસનેન ચ ।
પુલકેન ચ રોમાઞ્ચં ગાત્રસ્પર્શેન દર્શયેત્

સ્વરભેદો ઽભિનેતવ્યો ભિન્નગદ્ગદનિસ્વનૈઃ ।
વેપનાત્સ્ફુરણાત્કમ્પાદ્વેપથું સમ્પ્રદર્શયેત્

મુખવર્ણપરાવૃત્ત્યા નાડીપીડનયોગતઃ ।
વૈવર્ણ્યમભિનેતવ્યં પ્રયત્નાત્તદ્ધિ દુષ્કરમ્

બાષ્પામ્બુપ્લુતનેત્રત્વાન્નેત્રસંમાર્જનેન ચ ।
મુહુરશ્રુકણાપાતૈરસ્રં ત્વભિનયેદ્બુધઃ

નિશ્ચેષ્ટો નિષ્પ્રકમ્પત્વાદવ્યક્તશ્વસિતાદપિ ।
મહીનિપતનાચ્ચાપિ પ્રલયાભિનયો ભવેત્

એકોનપઞ્ચાશદિમે યથાવદ્ભાવાસ્ત્ર્યવસ્થા ગદિતા મયેહ ।
ભૂયશ્ચ યે યત્ર રસે નિયોજ્યાસ્તાન્ શ્રોતુમર્હન્તિ ચ વિપ્રમુખ્યાઃ

[અત્ર શ્લોકાઃ:
શઙ્કાવ્યાધિસ્તથાગ્લાનિશ્ચિન્તાસૂયા ભયં તથા ।
વિસ્મયશ્ચ વિતર્કશ્ચ સ્તમ્ભશ્ચપલતા તથા ॥ ભ્ન્_7.108*1 ॥
રોમાઞ્ચહર્ષૌ નિદ્રા ચ તથોન્માદમદાવપિ ।
સ્વેદશ્ચૈવાવહિત્થં ચ પ્રલયો વેપથુસ્તથા ॥ ભ્ન્_7.108*2 ॥
વિષાદશ્રમનિર્વેદા ગર્વાવેગૌ ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ।
મતિર્મોહો વિબોધશ્ચ સુપ્તમૌત્સુક્યવર્જિતે ॥ ભ્ન્_7.108*3 ॥
ક્રોધામર્ષૌ ચ હાસશ્ચ શોકો ઽપસ્માર એવ ચ ।
દૈન્યં ચ મરણં ચૈવ રતિરુત્સાહસંયુતા ॥ ભ્ન્_7.108*4 ॥
ત્રાસવૈવર્ણ્યરુદિતૈઃ સ્વરભેદઃ શમો ઽપિ ચ ।
જડતા ચ તથા ષટ્ ચ ચત્વારિંશત્પ્રકીર્તિતાઃ] ॥ ભ્ન્_7.108*5 ॥
આલસ્યૌગ્ર્યજુગુપ્સાખ્યૈરેવં ભાવૈસ્તુ વર્જિતાઃ ।
ઉદ્ભાવયન્તિ શૃઙ્ગારં સર્વે ભાવાઃ સ્વસંજ્ઞયા

[યથાઽવસરમેતે હિ સ્થાયિસઞ્ચારિસત્ત્વજાઃ ।
ઉદ્દીપયન્તિ શૃઙ્ગારં રસમાસાદ્ય સંજ્ઞિતમ્] ॥ ભ્ન્_7.109* ॥
ગ્લાનિઃ શઙ્કા હ્યસૂયા ચ શ્રમશ્ચપલતા તથા ।
સુપ્તં નિદ્રાવહિત્થં ચ હાસ્યે ભાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

નિર્વેદશ્ચૈવ ચિન્તા ચ દૈન્યં ગ્લાન્યાસ્રમેવ ચ
જડતા મરણં ચૈવ વ્યાધિશ્ચ કરુણે સ્મૃતાઃ

ગર્વો ઽસૂયા મદોત્સાહાવાવેગો ઽમર્ષ એવ ચ ।
ક્રોધશ્ચપલતૌગ્ર્યં ચ વિજ્ઞેયા રૌદ્રસમ્ભવાઃ

અસમ્મોહસ્તથોત્સાહ આવેગો હર્ષ એવ ચ ।
મતિશ્ચૈવ તથોગ્રત્વમમર્ષો મદ એવ ચ

રોમાઞ્ચઃ સ્વરભેદશ્ચ ક્રોધો ઽસૂયા ધૃતિસ્તથા ।
ગર્વશ્ચૈવ વિતર્કશ્ચ વીરે ભાવા ભવન્તિ હિ

સ્વેદશ્ચ વેપથુશ્ચૈવ રોમાઞ્ચો ગદ્ગદસ્તથા ।
ત્રાસશ્ચ મરણશ્ચૈઅવ વૈવર્ણ્યં ચ ભયાનકે

અપસ્મારસ્તથોન્માદો વિષાદો મદ એવ ચ ।
મૃત્યુર્વ્યાધિર્ભયં ચૈવ ભાવા બીભત્સસંશ્રયાઃ

સ્તમ્ભઃ સ્વેદશ્ચ મોહશ્ચ રોમાઞ્ચો વિસ્મયસ્તથા ।
આવેગો જડતા હર્ષો મૂર્છા ચૈવાદ્ભુતાશ્રયાઃ

યે ત્વેતે સાત્ત્વિકા ભાવા નાનાભિનયસંશ્રિતાઃ ।
રસેષ્વેતેષુ સર્વે તે જ્ઞેયા નાટ્યપ્રયોક્તૃભિઃ

ન હ્યેકરસજં કાવ્યં કિઞ્ચિદસ્તિ પ્રયોગતઃ ।
ભાવો વાપિ રસો વાપિ પ્રવૃત્તિર્વૃત્તિરેવ ચ

[ બહૂનાં સમવેતાનાં રૂપં યસ્ય ભવેદ્બહુ ।
સ મન્તવ્યો રસઃ સ્થાયી શેષાઃ સઞ્ચારિણો મતાઃ ॥ ભ્ન્_7.119*1 ॥
દીપયન્તઃ પ્રવર્તન્તે યે પુનઃ સ્થાયિનં રસમ્ ।
તે તુ સઞ્ચારિણો જ્ઞેયાસ્તે હિ સ્થાયિત્વમાગતાઃ ॥ ભ્ન્_7.119*2 ॥
વિભાવાનુભાવયુતો હ્યઙ્ગવસ્તુસમાશ્રયઃ ।
સંચારિભિસ્તુ સંયુક્તઃ સ્થાય્યેવ તુ રસો ભવેત્ ॥ ભ્ન્_7.119*3 ॥
સ્થાયી સત્ત્વાતિરેકેણ પ્રયોક્તવ્યઃ પ્રયોક્તૃભિઃ ।
સઞ્ચાર્યાકારમાત્રેણ સ્થાયી યસ્માદવસ્થિતઃ ॥ ભ્ન્_7.119*4 ॥
યે ત્વેતે સાત્ત્વિકા ભાવા નાનાભિનયયોજિતાઃ ।
રસેષ્વેતેષુ સર્વેષુ તે જ્ઞેયા નાટ્યકોવિદૈઃ ॥ ભ્ન્_7.119*5 ॥
ન હ્યેકરસજં કાવ્યં નૈકભાવૈકવૃત્તિકમ્ ।
વિમર્દે રાગમાયાતિ પ્રયુક્તં હિ પ્રયત્નતઃ ॥ ભ્ન્_7.119*6 ॥
ભાવા વાઽપિ રસા વાઽપિ પ્રવૃત્તિર્વૃત્તિરેવ વા ।
બીભત્સાદ્ભુતશાન્તાનાં ત્રૈવિધ્યં નાત્ર કથ્યતે ॥ ભ્ન્_7.119*7 ॥
ષણ્ણાં રસાનાં ત્રૈવિધ્યં નાનાભાવારસાન્વિતમ્ ।
સત્ત્વપ્રયોજિતો હ્યર્થઃ પ્રયોગો ઽત્ર વિરાજતે ।
વિદિત્વા હિ વિરાજન્તે લોકે ચિત્રં હિ દુર્લભમ્] ॥ ભ્ન્_7.119*8 ॥
નાનાભાવાર્થસંપન્નાઃ સ્થાયિસત્ત્વાભિચારિણઃ ।
પુષ્પાવકીર્ણાઃ કર્તવ્યાઃ કાવ્યેષુ હિ રસા બુધૈઃ

એવં રસાશ્ચ ભાવાશ્ચ વ્યવસ્થા નાટકે સ્મૃતાઃ ।
ય એવમેતાઞ્જાનાતિ સ ગચ્છેત્સિદ્ધિમુત્તમામ્