Natya Shastra · Chapter 8

iti śrībhāratīye nāṭyaśāstre bhāvavyañjako nāma saptamo 'dhyāyaḥ
aṣṭamo 'dhyāyaḥ
ṛṣayaḥ ūcuḥ:
bhāvānāṃ ca rasānāṃ ca samutthānaṃ yathākramam /
tvatprasādācchrutaṃ sarvamicchāmo vedituṃ punaḥ

nāṭye katividhaḥ kāryaḥ tajjñairabhinayakramaḥ /
kataṃ vābhinayo hyeṣa katibhedastu kīrtitaḥ

sarvametadyathātattvaṃ kathayasva mahāmune /
yo yathābhinayo yasmin yoktavyaḥ siddhimicchatā

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ /
pratyuvāca punarvākyaṃ caturo 'bhinayān prati

ahaṃ vaḥ kathayiṣyāmi nikhilena tapodhanāḥ /
yasmādabhinayo hyeṣa vidhivat samudāhṛtam

yaduktaṃ catvāro 'bhinaya iti tān varṇayiṣyāmaḥ |
atrāha:
abhinaya iti kasmāt |
atrocyate:
abhītyupasargaḥ ṇīñ iti prāpaṇārthako dhātuḥ |
asyābhinītyevaṃ vyavasthitasya erajityacpratyatyayāntasyābhinaya ityevaṃ rūpaṃ siddham |
etacca dhātvarthānuvacanenāvadhāryaṃ bhavati |
atra ślokau:
abhipūrvastu ṇīñ dhāturābhimukhyārthanirṇaye /
yasmātpadārthānnayati tasmādabhinayaḥ smṛtaḥ

vibhāvayati yasmācca nānārthān hi prayogataḥ /
śākhāṅgopāṅgasaṃyuktastasmādabhinayaḥ smṛtaḥ

caturvidhaścaiva bhavennāṭyasyābhinayo dvijāḥ /
anekabhedavāhūyaṃ nāṭyaṃ hyasmin pratiṣṭhitam

āṅgiko vācikaścaiva hyāhāryaḥ sāttvikastathā /
jñeyastvabhinayo viprāḥ caturdhā parikalpitaḥ

sāttvikaḥ pūrvamuktastu bhāvaiśca sahito mayā /
aṅgābhinayamevādau gadato me nibodhata

trividhastvāṅgiko dyneyaḥ śārīro mukhajastathā /
tathā ceṣṭākṛtaścaiva śākhāṅgopāṅgasaṃyutaḥ

śirohastakaṭīdakṣaḥ pārśvapādasamanvitaḥ /
aṅgapratyaṅgasaṃyuktaḥ ṣaḍaṅgo nāṭyasaṃgrahaḥ

tasya śirohastoraḥpārśvakaṭīpādataḥ ṣaḍaṅgāni /
netrabhrūnāsādharakapolacibukānyupāṅgāni

asya śākhā ca nṛttaṃ ca tathaivāṅkura eva ca /
vastūnyabhinayasyeha vijñeyāni prayoktṛbhiḥ

āṅgikastu bhavecchākhā hyaṅkuraḥ sūcanā bhavet /
aṅgahāraviniṣpannaṃ nṛttaṃ tu karaṇāśrayam

mukhaje 'bhinaye viprā nānābhāvarasāśraye /
śirasaḥ prathamaṃ karma gadato me nibodhata

ākampitaṃ kampitaṃ ca dhūtaṃ vidhutameva ca /
parivāhitamādhūtamavadhūtaṃ tathāñcitam

nihañcitaṃ parāvṛttamutkṣiptaṃ cāpyadhogatam /
lolitaṃ caiva vijñeyaṃ trayodaśavidhaṃ śiraḥ

śanairākampanādūrdhvamadhaścākampitaṃ bhavet /
drutaṃ tadeva bahuśaḥ kampitaṃ kampitaṃ śiraḥ

ṛjusthitasya cordhvādhaḥ kṣepādākampitaṃ bhavet /
bahuśaścalitaṃ yacca tatkampitamihocyate

saṃjñopadeśapṛcchāsu svabhāvābhāṣaṇe tathā /
nirdeśāvāhane caiva bhavedākampitaṃ śiraḥ

roṣe vitarke vijñāne pratijñāne 'tha tarjane /
praśnātiśayavākyeṣu śiraḥ kampitamiṣyate

śiraso recanaṃ yattu śanaistad dhutamiṣyate /
drutamārecanādetadvidhutaṃ tu bhavecchiraḥ

anīpsite viṣāde ca vismaye pratyayaṃ tathā /
pārśvāvalokane śūnye pratiṣedhe dhutaṃ śiraḥ

śītagraste bhayārte ca trāsite jvarite tathā /
pītamātre tathā madye vidhutaṃ tu bhavecchiraḥ

paryāyaśaḥ pārśvagataṃ śiraḥ syāt parivāhitam /
ādhūtamucyate tiryak sakṛdudvāhitaṃ tu yat

sādhane vismaye harṣe smite cāmarṣite tathā /
vicāre vihṛte caiva līlāyāṃ parivāhitam

garvecchādarśane caiva pārśvasthordhvanirīkṣaṇe
ādhutaṃ tu śiro jñeyamātmasambhāvanādiṣu

yadadhaḥ sakṛdākṣiptamavadhūtaṃ tu tacchiraḥ /
sandeśāvāhanālāpasaṃjñādiṣu nadiṣyate

kiñcit pārśvanatagrīvaṃ śiro vijñeyamañcitam /
vyādhite mūrchite matte cintāyāṃ hanudhāraṇam

utkṣipāṃsāvasaktaṃ yatkuñcitabhrūlataṃ śiraḥ /
nihañcitaṃ tu vijñeyaṃ strīṇāmetat prayojayet

garve māne vilāse ca bivvoke kilakiñcite /
moṭṭāyite kuṭṭamite stambhamāne nihañcitam

parāvṛttānukaraṇāt parāvṛttamihocyate /
tat syānmukhāpaharaṇe pṛṣṭhataḥ prekṣaṇādiṣu

utkṣiptaṃ cāpi vijñeyamunmukhāvasthitaṃ śiraḥ /
prāṃśudivyāstrayogeṣu syādutkṣiptaṃ prayogataḥ

adhomukhaṃ sthitaṃ cāpi budhāḥ prāhuradhogatam /
lajjāyāṃ ca praṇāme ca duḥkhe cādhogataṃ śiraḥ

sarvato bhramaṇāccaiva śiraḥ syāt parilolitam /
mūrcchāvyādhimadāveśagrahanidrādiṣu smṛtam

ṛjusvabhāvasaṃsthānaṃ prākṛtaṃ tu svabhāvajam /
maṃgalyādhyayanadhyānasvabhāvajayakarmasu

ebhyo 'nye bahavo bhedā lokābhinayasaṃśritāḥ /
te ca lokasvabhāvena prayoktavyā prayoktṛbhiḥ

trayodaśavidhaṃ hyetacchiraḥkarma mayoditam /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dṛṣṭīnāmiha lakṣaṇam

kāntā bhayānakā hāsyā karuṇā cādbhutā tathā /
raudro vīrā ca bībhatsā vijñeyā rasadṛṣṭayaḥ

snigdhā hṛṣṭā ca dīnā ca kruddhā dṛptā bhayānvitā /
jugupsitā vismitā ca sthāyibhāveṣu dṛṣṭayaḥ

śūnyā ca malinā caiva śrāntā lajjānvitā tathā /
glānā ca śaṅkitā caiva viṣaṇṇā mukulā tathā

kuñcitā cābhitaptā ca jihmā salalitā tathā /
vitarkitārdhamukulā vibhrāntā viluptā tathā

ākekarā vikośā ca trastā ca madirā tathā /
ṣaṭtriṃśad dṛṣṭayo hyetā tāsu nāṭyaṃ pratiṣṭhitam

asya dṛṣṭividhānasya nānābhāvarasāśrayam /
lakṣaṇaṃ sampravakṣyami yathākarma prayogataḥ

harṣaprasādajanitā kāntātyarthaṃ samanyathā /
sabhrūkṣepakaṭākṣā ca śṛṅgāre dṛṣṭirikṣyate

prodvṛttaniṣṭabdhapuṭā sphuradudvṛttatārakā /
dṛṣṭirbhayānākātyarthaṃ bhītā jñeyā bhayānake

kramādākuñcitapuṭā vibhrāntākulatārakā /
hāsyā dṛṣṭistu kartavyā kuhakābhinayaṃ prati

patitordhvapuṭā sāsrā manyumantharatārakā /
nāsāgrānugatā dṛṣṭiḥ karuṇā karuṇe rase

yā tvākuñcitapakṣmāgrā sāścaryoddhattatārakā /
saumyā vikasitāntā ca sādbhutā dṛṣṭiradbhute // BhN_8.50
kr //
ūrā rūkṣāruṇodvṛtaniṣṭabdhapuṭatārakā /
bhrukuṭīkuṭilā dṛṣṭiḥ raudre raudrī rasā smṛtā

dīptā vikasitā kṣubdhā gambhīrā samatārakā /
utphullamadhyā dṛṣṭistu vīrā vīrarasāśrayā

nikuñcitapuṭāpāṅgā ghūrṇopaplutatārakā /
saṃśliṣṭasthirapakṣmā ca bībhatsā dṛṣṭiriṣyate

nāsāgrasaktā nimiṣā tathādhobhāgacāriṇī /
ākekarapuṭā śānte śāntā dṛṣṭirbhavedasau

rasajā dṛṣṭayo hyetā vijñeyā lakṣaṇānvitā /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sthāyibhāvasamāśrayāḥ

vyākośamadhyā madhurā sthitatārābhilāṣiṇī /
sānandāśruplutā dṛṣṭiḥ snigdheyaṃ ratibhāvajā

calā hasitagarbhā ca viśattārānimeṣiṇī /
kiñcidākuñcitā dṛṣṭiḥ hṛṣṭā hāse prakīrtitā

avasrastottarapuṭā kiñcitsaraṃbdhatārakā /
mandasañcāriṇī dīnā sā śoke dṛṣṭiriṣyate

rūkṣā sthiroddhatapuṭā niṣṭabdhoddhṛttatārakā /
kuṭilā bhrukuṭirdṛṣṭiḥ kruddhā krodhe vidhīyate

saṃsthite tārke yasyāḥ sthitā vikasitā tathā /
sattvamudgiratī dṛptā dṛṣṭirutsāhasaṃbhavā

visphāritobhayapuṭā bhayakampitatārakā /
niṣkrāntamadhyā dṛṣṭistu bhayabhāve bhayānvitā

saṃkocitapuṭādhyāmā dṛṣṭirmīlitatārakā /
pakṣmoddeśāt samudvignā jugupsāyāṃ jugupsitā

bhṛśamudvṛttatārā ca naṣṭobhayapuṭānvitā /
samā vikasitā dṛṣṭirvismitā vismaye smṛtā

sthāyibhāvāśrayā hyetā vijñeyāḥ dṛṣṭayo budhaiḥ /
saṃcāriṇīnāṃ dṛṣṭīnāṃ sampravakṣyāmi lakṣaṇam

samatārā samapuṭā niṣkampā śūnyadarśanā /
bāhyārthāgrāhiṇī dhyāmā śūnyā dṛṣṭiḥ prakīrtitā

praspandamānapakṣmāgrā nātyarthamukulaiḥ puṭaiḥ /
malināntā ca malinā dṛṣṭirvismitatārakā

śramapramlāpitapuṭā kṣāmā kuñcitalocanā /
sannā patitatārā ca śrāntā dṛṣṭiḥ prakīrtitā

kiñcidañcitapakṣmāgrā patitordhvapuṭā hriyā /
trapādhogatatārā ca dṛṣṭirlajjānvitā tu sā

mlānabhrupuṭapakṣmā yā śithilā mandacāriṇī /
kramapravṛṣṭatārā ca glānā dṛṣṭistu sā smṛtā

kiñciccalā sthirā kiñcidudgatā tiryagāyatā /
gūḍhā cakitatārā ca śaṅkitā dṛṣṭiriṣyate

viṣādavistīrṇapuṭā paryastāntā nimeṣiṇī /
kiñcinniṣṭabdhatārā ca kāryā dṛṣṭīrviṣādinī

sphuradāśliṣṭapakṣmāgrā mukulordhvapuṭāñcitā /
sukhonmīlitatārā ca mukulā dṛṣṭiriṣyate

ānikuñcitapakṣmāgrā puṭairākuñcitaistathā /
saṃnikuñcitatārā ca kuñcitā dṛṣṭiriṣyate

mandāyamānatārā yā puṭaiḥ pracalitaistathā /
santāpopaplutā dṛṣṭirabhitaptā tu savyathā

lambitākuñcitapuṭā śanaistiryaṅ nirīkṣiṇī /
nigūḍhā gūḍhatārā ca jihmā dṛṣṭirudāhṛtā

madhurākuñcitāntā ca sabhrūkṣepā ca sasmitā /
samamanyavikārā ca dṛṣṭiḥ sā lalitā smṛtā

vitarkodvartitapuṭā tathaivotphullatārakā /
adhogatavicārā ca dṛṣṭireṣā vitarkitā

ardhavyākośapakṣmā ca hlādārdhamukulaiḥ puṭaiḥ /
smitārśamukulā dṛṣṭiḥ kiñcillulitatārakā

anavasthitatārā ca vibhrāntākuladarśanā /
vistīrṇotphullamadhyā ca vibhrāntā dṛṣṭirucyate

puṭau prasphuritau yasya niṣṭabdhau patitau punaḥ /
viluptodvṛttatārā ca dṛṣṭireṣā tu viplutā

ākuñcitapuṭāpāṅgā saṅgatārdhanimeṣiṇī /
muhurvyāvṛttatārā ca dṛṣṭirākekarā smṛtā

vikośitobhayapuṭā protphullā cānimeṣiṇī /
anavasthitasañcārā vikośā dṛṣṭirucyate

trāsodvṛttapuṭā yā tu tathotkampitatārakā /
santrāsotphullamadhyā ca trastā dṛṣṭirudāhṛtā

āghurṇamānamadhyā yā kṣāmāntāñcitalocanā /
dṛṣṭirvikasitāpāṅgā madirā taruṇe made

kiñcidāku~citapuṭā hyanavasthitatārakā /
tathā calitapakṣmā ca dṛṣṭirmadhyamade bhavet

sanimeṣānimeṣā ca kiñcid darśitatārakā /
adhobhāgacarī dṛṣṭiradhame tu made smṛtā

ityevaṃ lakṣitā hyetā ṣaṭatriṃśad dṛṣṭayo mayā /
rasajā sahajāścāsāṃ viniyogaṃ nibodhata

rasajāsstu raseṣveva sthāyiṣu sthāyidṛṣṭayaḥ /
śṛṇuta vyabhicāriṇyaḥ sañcāriṣu yathāsthitāḥ

śūnyā dṛṣṭistu cintāyāṃ stambhe cāpi prakīrtitā /
nirvede cāpi malinā vaivarṇye ca vidhīyate

śrāntā śramārte svede ca lajāyāṃ lalitā tathā /
apasmāre tathā vyādhau glānyāṃ glānā vidhīyate

śaṅkāyāṃ śaṅkitā jñeyā viṣādārthe viṣādinī /
nidrāsvapnasukhārtheṣu mukulā dṛṣṭiriṣyate

kuñcitāsūyitāniṣṭaduṣprekṣākṣivyathāṣu ca /
abhitaptā ca nirvede hyabhighātābhitāpayoḥ

jihmā dṛṣṭirasūyāyāṃ jaḍatālasyayostathā /
dhṛtau harṣe salalitā smṛtau tarke ca tarkitā

ālhādiṣvardhamukulā gandhasparśasukhādiṣu /
vibhrāntā dṛṣṭirāvege sambhrame vibhrame tathā

viluptā capalonmādaduḥkhārtimaraṇādiṣu /
ākekarā durāloke vicchedapreakṣiteṣu ca

vibodhagarvāmarśaugryamatiṣu syādvikośitā /
trastā trāse bhaved dṛṣṭirmadirā ca madeṣviti

ṣaṭatriṃśad dṛṣṭayo hyetā yathāvat samudāhṛtāḥ /
rasajānāṃ tu dṛṣṭīnāṃ bhāvajānāṃ tathaiava ca

tārāpuṭabhruvāṃ karma gadato me nibodhata /
bhramaṇaṃ valanaṃ pātaścalanaṃ sampraveśanam

vivartanaṃ samudvṛttaṃ niṣkrāmaḥ prākṛtaṃ tathā /
puṭāntarmaṇḍalāvṛttistārayorbhramaṇaṃ smṛtam

valanaṃ gamanaṃ tryasraṃ pātanaṃ srastatā tathā /
calanaṃ kampanaṃ jñeyaṃ praveśo 'ntaḥpraveśanam

vivartanaṃ kaṭākṣastu samudvṛttaṃ samunnatiḥ /
niṣkrāmo nirgamaḥ proktaḥ prākṛtaṃ tu svabhāvajam

athaiṣāṃ rasabhāveṣu viniyogaṃ nibodhata /
bhramaṇaṃ calanodvṛtte niṣkrāmo vīraraudrayoḥ

niṣkrāmaṇaṃ saṃvalanaṃ kartavyaṃ tu bhayānake /
hāsyabībhatsayoścāpi praveśanamiheṣyate

pātanaṃ karuṇe kāryaṃ niṣkrāmaṇamathādbhute /
prākṛtaṃ śeṣabhāveṣu śṛṅgāre ca vivartitam

svabhāvasiddhamevaitat karmaṃ lokakriyāśrayam /
evaṃ raseṣu bhāveṣu tārākarmāṇi yojayet

athā'traiva pravakṣyāmi prakāran darśanasya tu /
samaṃ sācaynuvṛtte ca hyālokitavilokite

pralokitollokite cāpyavalokitameva ca /
samatāraṃ ca saumyaṃ ca yaddṛṣṭaṃ tat samaṃ smṛtam

pakṣmāntaragatatāraṃ ca tryasraṃ sācīkṛtaṃ tu tat /
rūpanirvarṇanā yuktamanuvṛttamiti smṛtam

sahasā darśanaṃ yat syāttadālokitamucyate /
vilokitaṃ pṛṣṭatastu pārśvābhyāṃ tu pralokitam

ūrdhvamullokitaṃ jñeyamavalokitamapyadhaḥ /
ityeṣu darśanavidhiḥ sarvabhāvarasāśrayaḥ

tārākṛto 'syānugataṃ puṭakarma nibodhata /
unmeṣaśca nimeṣaśca prasṛtaṃ kuñcitaṃ samam

vivartitaṃ sa sphuritaṃ pihitaṃ savitāḍitam /
viśleṣaḥ puṭayoryastu sa tūnmeṣaḥ prakīrtitaḥ

samāgamo nimeṣaḥ syādāyāmaḥ prasṛtaṃ bhavet /
āku~citaṃ kuñcitaṃ syāt samaṃ svābhāvikaṃ smṛtam

vivartitaṃ samudvṛttaṃ sphuritaṃ spanditaṃ tathā /
sthagitaṃ pihitaṃ proktamāhataṃ tu vitāḍitam

athaiṣaṃ rasabhāveṣu viniyogaṃ nibodhata /
krodhe vivartitaṃ kāryo nimeṣonmeṣaṇaiḥ saha

vismayārtheṣu harṣe ca vīre ca prasṛtaṃ smṛtam /
aniṣṭadarśane gandhe rase sparśe ca kuñcitam

śṛṅgāre ca samaṃ kāryamīrṣyāsu sphuritaṃ tathā /
suptamūrcchitavātoṣṇadhūmavarṣāñjanārtiṣu

netraroge ca pihitamabhighāte vitāḍitam /
ityevaṃ rasabhāveṣu tārakāpuṭayorvidhiḥ

kāryānugatamasyaiva bhruvoḥ karma nibodhata /
utkṣepaḥ pātanaścaiva bhrukuṭī caturaṃ bhruvoḥ

kuñcitaṃ recitaṃ caiva sahajaṃ ceti saptadhā /
bhruvorunnatirutkṣepaḥ samamekaikaśo 'pi vā

anenaiva krameṇaiva pātanaṃ syādadhomukham /
bhruvormūlasamutkṣepāt bhrukuṭī parikīrtitā

caturaṃ ki~ciducchvāsānmadhurāyatayā bhruvoḥ /
ekasyā ubhayorvāpi mṛdubhaṅgastu kuñcitam

ekasyā eva lalitādutkṣepādrecitaṃ bhruvaḥ /
sahajātaṃ tu sahajaṃ karma svābhāvikaṃ smṛtam

athaiṣāṃ sampravakṣyāmi rasabhāvaprayojanam /
kope vitarke helāyāṃ līlādau sahaje tathā

śravaṇe darśane caiva bhruvamekāṃ samutkṣipet /
utkṣepo vismaye harṣe roṣe caiava dvayorapi

āsūyitajugupsāyāṃ hāsye ghrāṇe ca pātanam /
krodhasthāneṣu dīpteṣu yojayet bhrukuṭiṃ budhaḥ

śṛṅgāre lalite saumye sukhe sparśe prabodhane /
evaṃ vidheṣu bhāveṣu caturaṃ tu prayojayet

strīpuruṣayośca saṃlāpe nānāvasthāntarātmake /
moṭṭāyite kuṭṭamite vilāse kilakiñcite

nikuñcitaṃ tu kartavyaṃ nṛtte yojyaṃ tu recitam /
anāviddheṣu bhāveṣu vidyāt svābhāvikaṃ budhaḥ

ityevaṃ tu bhruvaḥ proktaṃ nāsākarma nibodhata /
natā mandā vikṛṣṭā ca socchvāsā ca vikūṇitā

svābhāvikā ceti budhaiḥ ṣaḍvidhā nāsikā smṛtā /
natā muhuḥśliṣṭapuṭā mandā tu nibhṛtā smṛtā

vikṛṣṭotphullitapuṭā socchvāsā kṛṣṭamārutā /
vikūṇitā saṃkucitā samā svābhāvikā smṛtā

nāsikālakṣaṇaṃ hyetat viniyogaṃ nibodhata /
madotkampasamāyukte nārīṇāmanurodhane

niḥśvāse ca natā kāryā nāsikā nāṭyayoktṛbhiḥ /
vicchinnamandarudite socchvāse ca natā smṛtā

nirvegautsukyacintāsu mandā śoke ca yojayet /
tīvragandhe vikṛṣṭāṃ tau raudre vīre tathaiva ca

iṣṭaghrāṇe tathocchvāse dīrghocchvāsāṃ prayojayet /
vikūṇitā ca kartavyā jugupsāyāmasūyādiṣu

kāryā śeṣu bhāveṣu tajñaiḥ svābhāvikā tathā /
kṣāmaṃ phullaṃ ca ghūrṇaṃ ca kampitaṃ kuñcitaṃ samam

ṣaḍvidhaṃ gaṇḍamuddiṣṭaṃ tasya lakṣaṇamucyate /
kṣāmaṃ cāvanataṃ jñeyaṃ phullaṃ vikasitaṃ bhavet

vitataṃ ghūrṇamatroktaṃ kampitaṃ sphuritaṃ bhavet /
syāt kuñcitaṃ saṃkuñcitaṃ samaṃ prākṛtamucyate

gaṇḍayorlakṣaṇaṃ proktaṃ viniyogaṃ nibodhata /
kṣāmaṃ duḥkheṣu kartavyaṃ praharṣe phullameva ca

pūrṇamutsāhagarveṣu romaharṣeṣu kampitam /
kuñcitaṃ ca saromāñcaṃ sparśe śīte bhaye jvare

prākṛtaṃ śeṣabhāveṣu gaṇḍakarma bhavediti /
vivartanaṃ kampanaṃ ca visargo vinigūhanam

sandaṣṭakaṃ samudgaṃ ca ṣaṭ karmāṇyadharasya tu /
vikūṇitaṃ vivartastu vepanaṃ kampanaṃ smṛtam

viniṣkrāmo visargastu praveśo vinigūhanam /
sandaṣṭakaṃ dvijaiardaṣṭaṃ samudgaḥ sahajonnati

ityoṣṭhalakṣaṇaṃ proktaṃ viniyogaṃ nibodhata /
asūyāvedanāvajñābhayādiṣu vivartanam

kampanaṃ vepanaṃ śītabhayaroṣajavādiṣu /
strīaṇāṃ vilāse vivvoke visargo rañjane tathā

vinigūhanamāyāse sandaṣṭaṃ krodhakarmasu /
samudgastvanukampāyāṃ cumbane cābhinandane

ityoṣṭhakarmāṇyuktāni cibukasya nibodhata /
kuṭṭanaṃ khaṇḍanaṃ chinnaṃ cukkitaṃ lehanaṃ samam

daṣṭaṃ ca dantakriyayā cibukaṃ tviha lakṣyate /
kuṭṭanaṃ dantasaṃgharṣaḥ saṃsphoṭaḥ khaṇḍanaṃ muhuḥ

chinnaṃ tu gāḍhasaṃśleṣaścukkitaṃ dūravicyutiḥ /
lehanaṃ jihvayā lehaḥ kiñcit śleṣaḥ samaṃ bhavet

dantairdaṣṭe 'dhare daṣṭamityeṣāṃ viniyojanam /
bhayaśītajvarakrodhagrastānāṃ kuṭṭanaṃ bhavet

japādhyayanasaṃlāpabhakṣyayoge ca khaṇḍanam /
chinnaṃ vyādhau bhaye śīte vyāyāme rudite mṛte

jṛmbhaṇe cukkitaṃ kāryaṃ tathā lehye ca lehanam /
samaṃ svabhāvabhāveṣu sandaṣṭaṃ krodhakarmasu

iti dantoṣṭhajihvānāṃ karaṇāccibukakriyā /
vidhutaṃ vinivṛttaṃ ca nirbhugnaṃ bhugnameva ca

vivṛtaṃ ca tathodvāhi karmāṇyatrāsyajāni tu /
vyāvṛttaṃ vinivṛttaṃ syādvidhutaṃ tiryagāyatam

avāṅmukhatvaṃ nirbhugnaṃ vyābhugnaṃ kiñcidāyatam /
viśliṣṭoṣṭhaṃ ca vivṛtamudvāhyutkṣiptameva ca

vinivṛttamasūyāyāmīrṣyākrodhakṛtena ca /
avajñāvivṛtādau ca strīṇā kāryā prayoktṛbhiḥ

vidhutaṃ vāraṇe caiva naivamityevamādiṣu /
nirbhugnaṃ cāpi vijñeyaṃ gambhīrālokanādiṣu

bhugnaṃ lajānvite yojyaṃ yatīnāṃ tu svabhāvajam /
nirvedautsukyacintāsu naye ca vinimantraṇe

vivṛttaṃ cāpi vijñeyaṃ hāsyaśokabhayādiṣu /
strīṇāmudvāhi līlāyāṃ garve gacchatyanādare

eva nāmeti kāryaṃ ca kopavākye vicakṣaṇaiḥ /
samaṃ sācyanuvṛttādi yacca dṛṣṭivikalpitam

tajjñaistenānusāreṇa kāryaṃ tadanugaṃ mukham /
athāto mukharāgastu caturdhā parikīrtitaḥ

svābhāvikaḥ prasannaśca raktaḥ śyāmo 'rthasaṃśrayaḥ /
svābhāvikastu kartavyaḥ svabhāvābhinayāśrayaḥ

madhyasthādiṣu bhāveṣu mukharāgaḥ prayoktṛbhiḥ /
prasannastvadbhute kāryo hāsyaśṛṅgārayostathā

vīraraudramadādyeṣu raktaḥ syāt karuṇe tathā /
bhayānake sabībhatse śyāmaṃ sañjāyate mukham

evaṃ bhāvarasārtheṣu mukharāgaṃ prayojayet /
śākhāṅgopāṅgasaṃyuktaḥ kṛto 'pyabhinayaḥ śubhaḥ

mukharāgavihīnastu naiva śobhānvito bhavet /
śarīrābhinayo 'lpo 'pi mukharāgasamnvitaḥ

dviguṇāṃ labhate śobhāṃ rātrāviva niśākaraḥ /
nayanābhinayo 'pi syānnānābhāvarasāsphuṭaḥ

mukharāgānvito yasmānnāṭyamatra pratiṣṭhitam /
yathā netraṃ prasarpeta mukhabhūdṛṣṭisaṃyutam

tathā bhāvarasopetaṃ mukharāgaṃ prayojayet /
ityevaṃ mukharāgastu prokto bhāvarasāśrayaḥ

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi grīvākarmāṇi vai dvijāḥ /
samā natonnatā tryasrā recitā kuñcitāñcitā

valitā ca nivṛttā ca grīvā navavidhārthataḥ /
samā svābhāvikī dhyānasvabhājapakarmasu

natā natāsyālaṅkārabandhe kaṇṭhāvalambane ,
unnatābhyunnatamukhī grīvā cordhvaniveśane

tryasrā pārśvagatā jñeyā skandhabhāre 'ti duḥkhite /
recitā vidhutabhrāntā hāve mathanṛttayoḥ

kuñcitākuñcite mūrdhni dhārite galarakṣaṇe /
añcitāpasṛtodbandhakeśakarṣordhvadarśane

pārśvonmukhī syādvalitā grīvābhedaiśca vīkṣaṇe /
nivṛtābhimukhībhūtā svasthānābhimukhādiṣu

ityādi lokabhāvārthā grīvābhaṅgairanekadhā /
grīvākarmāṇi sarvāṇi śiraḥ karmānugāni hi

śirasaḥ karmaṇaḥ karma grīvāyāḥ sampravartate /
ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ śīrṣopāṅgasamāśrayam /
aṅgakarmāṇi śeṣāṇi gadato me nibodhata