Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 6

6.1

iti bhāratīye nāṭyaśāstre pūrvaraṅgaprayogo nāma pañcamo 'dhyāyaḥ
atha ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ
pūrvaraṅgavidhiṃ śrutvāpunarāhurmahattamāḥ /
bharataṃ munayaḥ sarve praśnānpañcābhidhatsva naḥ

6.2

ye rasā iti paṭhyante nāṭye nāṭyavicakṣaṇaiḥ /
rasatvaṃ kena vai teṣāmetadākhyātumarhasi

6.3

bhāvāścaiva kathaṃ proktāḥ kiṃ vā te bhāvayantyapi /
saṃgrahaṃ kārikāṃ caiva niruktaṃ caiva tatvataḥ

6.4

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ /
pratyuvāca punarvākyaṃ rasabhāvavikalpanam

6.5

ahaṃ vaḥ kathayiṣyāmi nikhilena tapodhanāḥ /
saṃgrahaṃ kārikāṃ caiva niruktaṃ ca yathākramam

6.6

na śakyamasya nāṭyasya gantumantaṃ kathañcana /
kasmādbahutvājjñānānāṃ śilpānāṃ vāpyanantataḥ

6.7

ekasyāpi na vai śakyastvanto jñānārṇavasya hi /
gantuṃ kiṃ punaranyeṣāṃ jñānānāmarthatattvataḥ

6.8

kintvalpasūtragranthārthamanumānaprasādhakam /
nāṭyasyāsya pravakṣyāmi rasabhāvādisaṅgraham

6.9

vistareṇopadiṣṭānāmarthānāṃ sūtrabhāṣyayoḥ /
nibandho yo samāsena saṅgrahaṃ taṃ vidurbudhāḥ

6.10

rasā bhāvā hyabhinayāḥ dharmī vṛttipravṛttayaḥ /
siddhiḥ svarāstathātodyaṃ gānaṃ raṅgaśca saṅgrahaḥ

6.11

alpābhidhānenārtho yaḥ samāsenocyate budhaiḥ /
sūtrataḥ sā'numatavyā kārikārthapradarśinī

6.12

nānānāmāśrayotpannaṃ nighaṇṭunigamānvitam /
dhātvarthahetusaṃyuktaṃ nānāsiddhāntasādhitam

6.13

sthāpito 'rtho bhavedyatra samāsenārthāsūcakaḥ /
dhātvarthavacaneneha niruktaṃ tatpracakṣate

6.14

saṅgraho yo mayā proktaḥ samāsena dvijottamāḥ /
vistaraṃ tasya vakṣyāmi saniruktaṃ sakārikam

6.15

śṛṅgārahāsyakaruṇā raudravīrabhayānakāḥ /
bībhatsādbhutasaṃjñau cetyaṣṭau nāṭye rasāḥ smṛtāḥ

6.16

ete hyaṣṭau rasāḥ proktā druhinena mahātmanā /
punaśca bhāvānvakṣyāmi sthāyisañcārisattvajān

6.17

ratihāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā /
jugupsā vismayaśceti sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ

6.18

nirvedaglāniśaṅkākhyāstathāsūyā madaḥ śramaḥ /
ālasyaṃ caiva dainyaṃ ca cintāmohaḥ smṛtirdhṛtiḥ

6.19

vrīḍā capalatā harṣa āvego jaḍatā tathā /
garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca

6.20

suptaṃ vibodho 'marṣaścāpyavahitthamathogratā /
matirvyādhistathonmādastathā maraṇameva ca

6.21

trāsaścaiva vitarkaśca vijñeyā vyabhicāriṇaḥ /
trayastriṃśadamī bhāvāḥ samākhyātāstu nāmataḥ

6.22

stambhaḥ svedo 'tha romāñcaḥ svarabhedo 'tha vepathuḥ /
vaivarṇyamaśru pralaya ityaṣṭau sātvikāḥ smṛtāḥ

6.23

āṅgikau vācikaścaiva hyāhāryaḥ sātvikastathā /
catvāro 'bhinayā hyete vijñeyā nāṭyasaṃśrayāḥ

6.24

lokadharmī nāṭyadharmī dharmīti dvividhaḥ smṛtaḥ /
bhāratī sātvatī caiva kaiśikyārabhaṭī tathā

6.25

catasro vṛttayo hyetā yāsu nāṭyaṃ pratiṣṭhitam /
āvantī dākṣiṇātyā ca tathā caivoḍhramāgadhī

6.26

pāñcālamadhyamā ceti vijñeyāstu pravṛttayaḥ /
daivikī mānuṣī caiva siddhiḥ syāddvividhaiva tu

6.27

śārīrāścaiva vaiṇāśca sapta ṣaḍjādayaḥ svarāḥ /
[niṣādarṣabhagāndhāramadhyapañcamadhaivatāḥ] // BhN_6.27ab* //
tataṃ caivāvanaddhaṃ ca ghanaṃ suṣirameva ca

6.28

caturvidhaṃ ca vijñeyamātodyaṃ lakṣaṇānvitam /
tataṃ tantrīgataṃ jñeyamavanaddhaṃ tu pauṣkaram

6.29

ghanastu tālo vijñeyaḥ suṣiro vaṃśa eva ca /
praveśākṣepaniṣkrāmaprāsādikamathāntaram

6.30

gānaṃ pañcavidhaṃ jñeyaṃ dhruvāyogasamanvitam /
caturasro vikṛṣṭaśca raṅgastryaśraśca kīrtitaḥ

6.31

evameṣo 'lpasūtrārtho nirdiṣṭo nāṭyasaṃgrahaḥ /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūtragranthavikalpanam

6.32

tatra rasāneva tāvadādāvabhivyākhyāsyāmaḥ |
na hi rasādṛte kaścidarthaḥ pravartate |
tatra vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ |
ko dṛṣṭāntaḥ |
atrāha yathā hi nānāvyañjanauṣadhidravyasaṃyogādrasaniṣpattiḥ tathā nānābhāvopagamādrasaniṣpattiḥ |
yathā hi guḍādibhirdravyairvyañjanairauṣadhibhiśca ṣāḍavādayo rasā nirvartyante tathā nānābhāvopagatā api sthāyino bhāvā rasatvamāpnuvantīti |
atrāha rasa iti kaḥ padārthaḥ |
ucyate
āsvādyatvāt |
kathamāsvādyate rasaḥ |
yathā hi nānāvyañjanasaṃskṛtamannaṃ bhuñjāna rasānāsvādayanti sumanasaḥ puruṣa harṣādīṃścādhigacchanti tathā nānābhāvābhinayavyañjitān vāgaṅgasattopetān sthāyibhāvānāsvādayanti sumanasaḥ prekṣakāḥ
harṣādīṃścādhigacchanti |
tasmānnāṭyarasā ityabhivyākhyātāḥ |
atrānuvaṃśyau ślokau bhavataḥ
yathā bahudravyayutairvyañjanairbahubhiryutam /
āsvādayanti bhuñjānā bhaktaṃ bhaktavido janāḥ

6.33

bhāvābhinayasaṃbaddhānsthāyibhāvāṃstathā budhāḥ /
āsvādayanti manasā tasmānnāṭyarasāḥ smṛtāḥ

6.34

atrāha
kiṃ rasebhyo bhāvānāmabhinirvṛttirutāho bhāvebhyo rasānāmiti |
keṣāñcinmataṃ parasparasambandhādeṣāmabhinirvṛttiriti |
tanna |
kasmāt |
dṛśyate hi bhāvebhyo rasānāmabhinirvṛttirna tu rasebhyo bhāvānāmabhinirvṛttiriti |
bhavanti cātra ślokāḥ
nānābhinayasambaddhānbhāvayanti rasanimān /
yasmāttasmādamī bhāvā vijñeyā nāṭyayoktṛbhiḥ

6.35

nānādravyaibahuvidhairvyañjanaṃ bhāvyate yathā /
evaṃ bhāvā bhāvayanti rasānabhinayaiḥ saha

6.36

na bhāvahīno 'sti raso na bhāvo rasavarjitaḥ /
parasparakṛtā siddhistayorabhinaye bhavet

6.37

vyañjanauṣadhisaṃyogo yathānnaṃ svādutāṃ nayet /
evaṃ bhāvā rasāścaiva bhāvayanti parasparam

6.38

yathā bījādbhavedvṛkṣo vṛkṣātpuṣpaṃ phalaṃ yathā /
tathā mūlaṃ rasāḥ sarve tebhyo bhāvā vyavasthitāḥ

6.39

tadeṣaṃ rasānāmutpattivarṇadaivatanidarśanānyabhivyākhyāsyāmaḥ |
teṣāmutpattihetavaścatvāro rasāḥ |
tadyathā śṛṅgāro raudrau vīro bībhatsa iti |
atra
śṛṅgārāddhi bhaveddhāsyo raudrācca karuṇo rasaḥ /
vīrāccaivādbhutotpattirbībhatsācca bhayānakaḥ

6.40

śṛṅgārānukṛtiryā tu sa hāsyastu prakīrtitaḥ /
raudrasyaiva ca yatkarma sa jñeyaḥ karuṇo rasaḥ

6.41

vīrasyāpi ca yatkarma so 'dbhutaḥ parikīrtitaḥ /
bībhatsadarśanaṃ yacca jñeyaḥ sa tu bhayānakaḥ

6.42

atha varṇāḥ
śyāmo bhavati śṛṅgāraḥ sito hāsyaḥ prakīrtitaḥ /
kapotaḥ karuṇaścaiva rakto raudraḥ prakīrtitaḥ

6.43

gauro vīrastu vijñeyaḥ kṛṣṇaścaiva bhayānakaḥ /
nīlavarṇastu bībhatsaḥ pītaścaivādbhutaḥ smṛtaḥ

6.44

atha daivatāni
śṛṅgāro viṣṇudevatyo hāsyaḥ pramathadaivataḥ /
raudro rudrādhidaivatyaḥ karuṇo yamadaivataḥ

6.45

bībhatsasya mahākālaḥ kāladevo bhayānakaḥ /
vīro mahendradevaḥ syādadbhuto brahmadaivataḥ

6.46

etameteṣāṃ rasānāmutpattivarṇadaivatānyabhivyākhyātāni |
idānīmanubhāvavibhāvavyabhicārisaṃyuktānāṃ lakṣaṇanidarśanānyabhivyākhyāsyāmaḥ |
sthāyibhāvāṃśca rasatvamupaneṣyāmaḥ |
tatra śṛṅgāro nāma ratisthāyibhāvaprabhavaḥ | ujjvalaveṣātmakaḥ |
yatkiñcilloke śuci medhyamujjvalaṃ darśanīyaṃ vā tacchṛṅgāreṇopamīyate |
yastāvadujjvalaveṣaḥ sa śṛṅgāravānityucyate |
yathā ca gotrakulācārotpannānyāptopadeśasiddhāni puṃsāṃ nāmāni bhavanti tathaiveṣāṃ rasānāṃ bhāvānāṃ ca nāṭyāśritānāṃ cārthānāmācārotpannānyoptopadeśasiddhāni nāmāni |
evameṣa ācārasiddho hṛdyojjvalaveṣātmakatvācchṛṅgāro rasaḥ |
sa ca strīpuruṣahetuka uttamayuvaprakṛtiḥ |
tasya dve adhiṣṭhāne sambhogo vipralambhaśca |
tatra sambhogastāvat
ṛtumālyānulepanālaṅkāreṣṭajanaviṣayavarabhavanopabhogopavanagamanānubhavanaśravaṇadarśanakrīḍālīlādibhirvibhāvairutpadyate |
tasya nayanacāturyabhrūkṣepakaṭākṣasañcāralalitamadhurāṅgahāravākyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
vyabhicāriṇaścāsyālasyaugryajugupsāvarjyāḥ |
vipralambhakṛtastu nirvedaglāniśaṅkāsūyāśramacintautsukyanidrāsvapnavibodhavyādhyunmādamadāpasmārajāḍyamaraṇādibhiranubhāvairabhinetavyaḥ |
atrāha:
yadyayaṃ ratiprabhavaḥ śṛṅgāraḥ kathamasya karuṇāśrayiṇo bhāvā bhavanti |
atrocyate:
pūrvamevābhihitaṃ sambhogavipralambhakṛtaḥ śṛṅgāra iti |
vaiśikaśāstrakāraiśca daśāvastho 'bhihitaḥ |
tāśca sāmānyābhinaye vakṣyāmaḥ |
karuṇastu śāpakleśavinipatiteṣṭajanavibhavanāśavadhabandhasamuttho nirapekṣabhāvaḥ |
autsukyacintāsamutthaḥ sāpekṣabhāvo vipralambhakṛtaḥ |
evamanyaḥ karuṇo 'nyaśca vipralambha iti |
evameṣa sarvabhāvasaṃyuktaḥ śṛṅgāro bhavati |
api ca
sukhaprāyeṣu sampannaḥ ṛtumālyadisevakaḥ /
puruṣaḥ pramadāyuktaḥ śṛṅgāra iti saṃjñitaḥ

6.47

api cātra sūtrārthānuviddhe ārye bhavataḥ
ṛtumālyālaṅkāraiḥ priyajanagāndharvakāvyasevābhiḥ /
upavanagamanavihāraiḥ śṛṅgārarasaḥ samudbhavati

6.48

nayanavadanaprasādaiḥ smitamadhuravacodhṛtipramodaiśca /
madhuraiścāṅgavihāraistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ

6.49

atha hāsyo nāma hāsasthāyibhāvātmakaḥ |
sa ca vikṛtaparaveṣālaṅkāradhārṣṭyalaulyakuhakāsatpralāpavyaṅgadarśanadoṣodāharaṇādibhirvibhāvairutpadyate |
tasyoṣṭhanāsākapolaspandanadṛṣṭivyākośākuñcanasvedāsyarāgapārśvagrahaṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
vyabhicāriṇaścāsyāvahitthālasyatandrānidrāsvapnaprabodhādayaḥ |
dvividhaścāyamātmasthaḥ parasthaśca |
yadā svayaṃ hasati tadā'tmasthaḥ |
yadā tu paraṃ hāsayati tadā parasthaḥ |
atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ |
viparitālaṅkārairvikṛtācarābhidhānaveṣaiśca /
vikṛtairarthaviśeṣairhasatīti rasaḥ smṛto hāsyaḥ

6.50

vikṛtācārairvākyairaṅgavikāraiśca vikṛtaveṣaiśca /
hāsayati janaṃ yasmāttasmajjjñeyo raso hāsyaḥ

6.51

strīnīcaprakṛtāveṣa bhūyiṣṭhaṃ dṛśyate rasaḥ /
ṣaḍbhedāścāsya vijñeyāstāṃśca vakṣyāmyahaṃ punaḥ

6.52

smitamatha hasitaṃ vihasitamupahasitaṃ cāpahasitamatihasitam /
dvau dvau bhedau syātāmuttamamadhyādhamaprakṛtau

6.53

tatra
smitahasite jyeṣṭhānāṃ madhyānāṃ vihasitopahasite ca /
adhamānāmapahasitaṃ hyatihasitaṃ cāpi vijñeyam

6.54

atra ślokāḥ:
īṣadvikasitairgaṇḍaiḥ kaṭākṣaiḥ sauṣṭhavānvitaiḥ /
alakṣitadvijaṃ dhīramuttamānāṃ smitaṃ bhavet

6.55

utphullānananetraṃ tu gaṇḍairvikasitairatha /
kiñcillakṣitadantaṃ ca hasitaṃ tadvidhīyate

6.56

atha madhyamānām:
ākuñcitākṣigaṇḍaṃ yatsasvanaṃ madhuraṃ tathā /
kālāgataṃ sāsyarāgaṃ tadvai vihasitaṃ bhavet

6.57

utphullanāsikaṃ yattu jihmadṛṣṭinirīkṣitam /
nikuñcitāṅgakaśirastaccopahasitaṃ bhavet

6.58

athādhamānām:
asthānahasitaṃ yattu sāśrunetraṃ tathaiva ca /
utkampitāṃsakaśirastaccāpahasiataṃ bhavet

6.59

saṃrabdhasāśrunetraṃ ca vikṛṣṭasvaramuddhatam /
karopagūḍhapārśvaṃ ca taccātihasitaṃ bhavet

6.60

hāsyasthānāni yāni syuḥ kāryotpannāni nāṭake /
uttamādhamamadhyānāmevaṃ tāni prayojayet

6.61

ityeṣa svasamutthastathā parasamutthaśca vijñeyaḥ /
dvividhastriprakṛtigatastryavasthabhāvo raso hāsyaḥ

6.62

atha karuṇo nāma śokasthāyibhāvaprabhavaḥ |
sa ca śāpakleśavinipatiteṣṭajanaviprayogavibhavanāśavadhabandhavidravopaghātavyasanasaṃyogādibhirvibhāvaiḥ samupajāyate |
tasyāśrupātaparidevanamukhaśoṣaṇavaivarṇyasrastagātratāniśśvāsasmṛtilopādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
vyabhicāriṇaścāsya nirvedaglānicintautsukyāvegabhramamohaśramabhayaviṣādadainyavyādhijaḍatonmādāpasmāratrāsālasyamaraṇastambhavepathuvaivarṇyāśrusvarabhedādayaḥ |
atrārye bhavataḥ:
iṣṭavadhadarśanādvā vipriyavacanasya saṃśravādvāpi /
ebhirbhāvaviśeṣaiḥ karuṇo nāma saṃbhavati

6.63

sasvanaruditairmohāgamaiśca paridaivatairvilapitaiśca /
abhineyaḥ karuṇaraso dehāyāsābhighātaiśca

6.64

atha raudro nāma krodhasthāyibhāvātmako
rakṣodānavoddhatamanuṣyaprakṛtiḥ
saṃgrāmahetukaḥ |
sa ca krodhādharṣaṇādhikṣepānṛtavacanopaghātavākpāruṣyābhidrohamātsaryādibhirvibhāvairutpadyate |
tasya ca tāḍanapāṭanapīḍācchedanapraharaṇāharaṇaśastrasaṃpātasaṃprahārarudhirākarṣaṇādyāni karmāṇi |
punaśca raktanayanabhrukuṭikaraṇadantoṣṭhapīḍanagaṇḍasphuraṇahastāgraniṣpeṣādiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhāvāścāsyāsammohotsāhāvegāmarṣacapalataugryagarvasvedavepathuromāñcagadgadādayaḥ |
atrāha:
yadabhihitaṃ rakṣodānavādīnāṃ raudro rasaḥ |
kimanyeṣāṃ nāsti |
ucyate:
astyanyeṣāmapi raudro rasaḥ |
kintvadhikāro 'tra gṛhyate |
te hi svabhāvata eva raudraḥ |
kasmāt |
bahubāhavo bahumukhāḥ proddhūtavikīrṇapiṅgalaśirojāḥ |
raktodvṛttavilocanā bhīmāsitarūpiṇaścaiva |
yacca kiñcitsamārambhate svabhāvaceṣṭitaṃ vāgaṅgādikaṃ tatsarvaṃ raudramevaiṣām |
śṛṅgāraśca taiḥ prāyaśaḥ prasabhyaṃ sevyate |
teṣāṃ cānukāriṇo ye puruṣasteṣāmapi saṅgrāmasamprahārakṛto raudro raso 'numantavyaḥ |
atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ:
yuddhaprahāraghātanavikṛtacchedanavidāraṇaiścaiva /
saṃṅgrāmasambhramādyairebhiḥ sañjāyate raudraḥ

6.65

nānāpraharaṇamokṣaiḥ śiraḥkabandhabhujakartanaiścaiva /
ebhiścārthaviśeṣairasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ

6.66

iti raudraraso dṛṣṭo raudravāgaṅgaceṣṭitaḥ /
śastraprahārabhūyiṣṭha ugrakarmakriyātmakaḥ

6.67

atha vīro nāmottamaprakṛtirutsāhātmakaḥ |
sa cāsaṃmohādhyavasāyanavinayabalaparākramaśaktipratāpaprabhāvādibhirvibhāvairutpadyate |
tasya sthairyadhairyaśauryatyāgavaiśāradyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhāvāścāsya dhṛtimatigarvāvegaugryāmarṣasmṛtiromāñcādayaḥ |
atrārye rasavicāramukhe
utsāhādhyavasāyādaviṣāditvādavismayāmohāt /
vividhādarthaviśeṣādvīraraso nāma sambhavati

6.68

sthitidhairyavīryagarvairutsāhaparākramaprabhāvaiśca /
vākyaiścākṣepakṛtairvīrarasaḥ samyagabhineyaḥ

6.69

atha bhayānako nāma bhayasthāyibhāvātmakaḥ |
sa ca vikṛtaravasattvadarśanaśivolūkatrāsodvegaśūnyāgārāraṇyagamanasvajanavadhabandhadarśanaśrutikathādibhirvibhāvairutpadyate |
tasya pravepitakaracaraṇanayanacapalapulakamukhavaivarṇyasvarabhedādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhāvāścāsya stambhasvedagadgadaromāñcavepathusvarabhedavaivarṇyaśaṅkāmohadainyāvegacāpalajaḍatātrāsāpasmāramaraṇādayaḥ |
atrāryāḥ:
vikṛtaravasattvadarśanasaṃgrāmāraṇyaśūnyagṛhagamanāt /
gurunṛpayoraparādhātkṛtakaśca bhayānako jñeyaḥ

6.70

gātramukhadṛṣṭibhedairūrustambhābhivīkṣaṇodvegaiḥ /
sannamukhaśoṣahṛdayaspandanaromodgamaiśca bhayam

6.71

etatsvabhāvajaṃ syātsattvasamutthaṃ tathaiva kartavyam /
punarebhireva bhāvaiḥ kṛtakaṃ mṛduceṣṭitaiḥ kāryam

6.72

karacaraṇavepathustambhagātrahṛdayaprakampena /
śuṣkoṣṭhatālukaṇṭhairbhayānako nityamabhineyaḥ

6.73

atha bībhatso nāma jugupsāsthāyibhāvātmakaḥ |
sa cāhṛdyāpriyācoṣyāniṣṭaśravaṇadarśanakīrtanādibhirvibhāvairutpadyate |
tasya sarvāṅgasaṃhāramukhavikūṇanollekhananiṣṭhīvanodvejanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhāvāścāsyāpasmārodvegāvegamohavyādhimaraṇādayaḥ |
atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ:
anabhimatadarśanena ca gandharasasparśaśabdadoṣaiśca /
udvejanaiśca bahubhirbībhatsarasaḥ samudbhavati

6.74

mukhanetravikūṇanayā nāsāpracchādanāvanamitāsyaiḥ /
avyaktapādapatanairbībhatsaḥ samyagabhineyaḥ

6.75

athādbhuto nāma vismayasthāyibhāvātmakaḥ |
sa ca divyajanadarśanepsitamanorathāvāptyupavanadevakulādigamanasabhāvimānamāyendrajālasambhāvanādibhirvibhāvairutpadyate |
tasya nayanavistārānimeṣaprekṣaṇaromāñcāśrusvedaharṣasādhuvādadānaprabandhahāhākārabāhuvadanacelāṅgulibhramaṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhāvāścāsya stambhāśrusvedagadgadaromāñcāvegasambhramajaḍatāpralayādayaḥ |
atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ:
yattvātiśayārthayuktaṃ vākyaṃ śilpaṃ ca karmarūpaṃ vā /
tatsarvamadbhutarase vibhāvarūpaṃ hi vijñeyam

6.76

sparśagrahollukasanairhāhākāraiśca sādhuvādaiśca /
vepathugadgadavacanaiḥ svedādyairabhinayastasya

6.77

śṛṅgāraṃ trividhaṃ vidyātdvāṅnaipathyakriyātmakam /
aṅganaipathyavākyaiśca hāsyaraudrau tridhā smṛtau

6.78

dharmopaghātajaścaiva tathārthāpacayodbhavaḥ /
tathā śokakṛtaścaiva karuṇastrividhaḥ smṛtaḥ

6.79

dānavīraṃ dharmavīraṃ yuddhavīraṃ tathaiva ca /
rasaṃ vīramapi prāha brahmā trividhameva hi

6.80

vyājāccaivāparādhācca vitrāsitakameva ca /
punarbhayānakañcaiva vidyāt trividhameva hi

6.81

bībhatsaḥ kṣobhajaḥ śuddha udvegī syāt dvitīyakaḥ /
viṣṭhākṛmibhirudvegī kṣobhajo rudhirādiajaḥ

6.82

divyaścānandajaścaiva dvidhā khyāto 'dbhuto rasaḥ /
divyadarśanajo divyo harṣādānadajaḥ smṛtaḥ

6.83

[atha śānto nāma śamasthāyibhāvātmako mokṣapravartakaḥ |
sa tu tattvajñānavairāgyāśayaśuddhyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasya yamaniyamādhyātmadhyānadhāraṇopāsanasarvabhūtadayāliṅgagrahaṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
vyabhicāṇaścāsya nirvedasmṛtidhṛtisarvāśramaśaucastambharomāñcādayaḥ |
atrāryāḥ ślokāśca bhavanti:
mokṣādhyātmasamutthastattvajñānārthahetusaṃyuktaḥ /
naiḥśreyasopadiṣṭaḥ śāntaraso nāma sambhavati // BhN_6.82*1 //
buddhīndriyakarmendriyasaṃrodhādhyātmasaṃsthitopetaḥ /
sarvaprāṇisukhahitaḥ śāntaraso nāma vijñeyaḥ // BhN_6.82*2 //
na yatra duḥkhaṃ na sukhaṃ na dveṣo nāpi matsaraḥ /
samaḥ sarveṣu bhūteṣu sa śāntaḥ prathito rasaḥ // BhN_6.82*3 //
bhāvā vikārā ratyādyāḥ śāntastu prakṛtirmataḥ /
vikāraḥ prakṛtairjātaḥ punastatraiva līyate /
svaṃ svaṃ nimittamāsādya śāntādbhāvaḥ pravartate // BhN_6.82*4 //
punarnimittāpāye ca śānta evopalīyate /
evaṃ navarasā dṛṣṭā nāṭyajñairlakṣaṇānviatāḥ // BhN_6.82*5 //]
evamete rasā jñeyāstvaṣṭau lakṣaṇalakṣitāḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhāvānāmapi lakṣaṇam

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc