Natya Shastra · Chapter 6
iti bhāratīye nāṭyaśāstre pūrvaraṅgaprayogo nāma pañcamo 'dhyāyaḥ
atha ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ
pūrvaraṅgavidhiṃ śrutvāpunarāhurmahattamāḥ /
bharataṃ munayaḥ sarve praśnānpañcābhidhatsva naḥ
ye rasā iti paṭhyante nāṭye nāṭyavicakṣaṇaiḥ /
rasatvaṃ kena vai teṣāmetadākhyātumarhasi
bhāvāścaiva kathaṃ proktāḥ kiṃ vā te bhāvayantyapi /
saṃgrahaṃ kārikāṃ caiva niruktaṃ caiva tatvataḥ
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ /
pratyuvāca punarvākyaṃ rasabhāvavikalpanam
ahaṃ vaḥ kathayiṣyāmi nikhilena tapodhanāḥ /
saṃgrahaṃ kārikāṃ caiva niruktaṃ ca yathākramam
na śakyamasya nāṭyasya gantumantaṃ kathañcana /
kasmādbahutvājjñānānāṃ śilpānāṃ vāpyanantataḥ
ekasyāpi na vai śakyastvanto jñānārṇavasya hi /
gantuṃ kiṃ punaranyeṣāṃ jñānānāmarthatattvataḥ
kintvalpasūtragranthārthamanumānaprasādhakam /
nāṭyasyāsya pravakṣyāmi rasabhāvādisaṅgraham
vistareṇopadiṣṭānāmarthānāṃ sūtrabhāṣyayoḥ /
nibandho yo samāsena saṅgrahaṃ taṃ vidurbudhāḥ
rasā bhāvā hyabhinayāḥ dharmī vṛttipravṛttayaḥ /
siddhiḥ svarāstathātodyaṃ gānaṃ raṅgaśca saṅgrahaḥ
alpābhidhānenārtho yaḥ samāsenocyate budhaiḥ /
sūtrataḥ sā'numatavyā kārikārthapradarśinī
nānānāmāśrayotpannaṃ nighaṇṭunigamānvitam /
dhātvarthahetusaṃyuktaṃ nānāsiddhāntasādhitam
sthāpito 'rtho bhavedyatra samāsenārthāsūcakaḥ /
dhātvarthavacaneneha niruktaṃ tatpracakṣate
saṅgraho yo mayā proktaḥ samāsena dvijottamāḥ /
vistaraṃ tasya vakṣyāmi saniruktaṃ sakārikam
śṛṅgārahāsyakaruṇā raudravīrabhayānakāḥ /
bībhatsādbhutasaṃjñau cetyaṣṭau nāṭye rasāḥ smṛtāḥ
ete hyaṣṭau rasāḥ proktā druhinena mahātmanā /
punaśca bhāvānvakṣyāmi sthāyisañcārisattvajān
ratihāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā /
jugupsā vismayaśceti sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ
nirvedaglāniśaṅkākhyāstathāsūyā madaḥ śramaḥ /
ālasyaṃ caiva dainyaṃ ca cintāmohaḥ smṛtirdhṛtiḥ
vrīḍā capalatā harṣa āvego jaḍatā tathā /
garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca
suptaṃ vibodho 'marṣaścāpyavahitthamathogratā /
matirvyādhistathonmādastathā maraṇameva ca
trāsaścaiva vitarkaśca vijñeyā vyabhicāriṇaḥ /
trayastriṃśadamī bhāvāḥ samākhyātāstu nāmataḥ
stambhaḥ svedo 'tha romāñcaḥ svarabhedo 'tha vepathuḥ /
vaivarṇyamaśru pralaya ityaṣṭau sātvikāḥ smṛtāḥ
āṅgikau vācikaścaiva hyāhāryaḥ sātvikastathā /
catvāro 'bhinayā hyete vijñeyā nāṭyasaṃśrayāḥ
lokadharmī nāṭyadharmī dharmīti dvividhaḥ smṛtaḥ /
bhāratī sātvatī caiva kaiśikyārabhaṭī tathā
catasro vṛttayo hyetā yāsu nāṭyaṃ pratiṣṭhitam /
āvantī dākṣiṇātyā ca tathā caivoḍhramāgadhī
pāñcālamadhyamā ceti vijñeyāstu pravṛttayaḥ /
daivikī mānuṣī caiva siddhiḥ syāddvividhaiva tu
śārīrāścaiva vaiṇāśca sapta ṣaḍjādayaḥ svarāḥ /
[niṣādarṣabhagāndhāramadhyapañcamadhaivatāḥ] // BhN_6.27ab* //
tataṃ caivāvanaddhaṃ ca ghanaṃ suṣirameva ca
caturvidhaṃ ca vijñeyamātodyaṃ lakṣaṇānvitam /
tataṃ tantrīgataṃ jñeyamavanaddhaṃ tu pauṣkaram
ghanastu tālo vijñeyaḥ suṣiro vaṃśa eva ca /
praveśākṣepaniṣkrāmaprāsādikamathāntaram
gānaṃ pañcavidhaṃ jñeyaṃ dhruvāyogasamanvitam /
caturasro vikṛṣṭaśca raṅgastryaśraśca kīrtitaḥ
evameṣo 'lpasūtrārtho nirdiṣṭo nāṭyasaṃgrahaḥ /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūtragranthavikalpanam
tatra rasāneva tāvadādāvabhivyākhyāsyāmaḥ |
na hi rasādṛte kaścidarthaḥ pravartate |
tatra vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ |
ko dṛṣṭāntaḥ |
atrāha yathā hi nānāvyañjanauṣadhidravyasaṃyogādrasaniṣpattiḥ tathā nānābhāvopagamādrasaniṣpattiḥ |
yathā hi guḍādibhirdravyairvyañjanairauṣadhibhiśca ṣāḍavādayo rasā nirvartyante tathā nānābhāvopagatā api sthāyino bhāvā rasatvamāpnuvantīti |
atrāha rasa iti kaḥ padārthaḥ |
ucyate
āsvādyatvāt |
kathamāsvādyate rasaḥ |
yathā hi nānāvyañjanasaṃskṛtamannaṃ bhuñjāna rasānāsvādayanti sumanasaḥ puruṣa harṣādīṃścādhigacchanti tathā nānābhāvābhinayavyañjitān vāgaṅgasattopetān sthāyibhāvānāsvādayanti sumanasaḥ prekṣakāḥ
harṣādīṃścādhigacchanti |
tasmānnāṭyarasā ityabhivyākhyātāḥ |
atrānuvaṃśyau ślokau bhavataḥ
yathā bahudravyayutairvyañjanairbahubhiryutam /
āsvādayanti bhuñjānā bhaktaṃ bhaktavido janāḥ
bhāvābhinayasaṃbaddhānsthāyibhāvāṃstathā budhāḥ /
āsvādayanti manasā tasmānnāṭyarasāḥ smṛtāḥ
atrāha
kiṃ rasebhyo bhāvānāmabhinirvṛttirutāho bhāvebhyo rasānāmiti |
keṣāñcinmataṃ parasparasambandhādeṣāmabhinirvṛttiriti |
tanna |
kasmāt |
dṛśyate hi bhāvebhyo rasānāmabhinirvṛttirna tu rasebhyo bhāvānāmabhinirvṛttiriti |
bhavanti cātra ślokāḥ
nānābhinayasambaddhānbhāvayanti rasanimān /
yasmāttasmādamī bhāvā vijñeyā nāṭyayoktṛbhiḥ
nānādravyaibahuvidhairvyañjanaṃ bhāvyate yathā /
evaṃ bhāvā bhāvayanti rasānabhinayaiḥ saha
na bhāvahīno 'sti raso na bhāvo rasavarjitaḥ /
parasparakṛtā siddhistayorabhinaye bhavet
vyañjanauṣadhisaṃyogo yathānnaṃ svādutāṃ nayet /
evaṃ bhāvā rasāścaiva bhāvayanti parasparam
yathā bījādbhavedvṛkṣo vṛkṣātpuṣpaṃ phalaṃ yathā /
tathā mūlaṃ rasāḥ sarve tebhyo bhāvā vyavasthitāḥ
tadeṣaṃ rasānāmutpattivarṇadaivatanidarśanānyabhivyākhyāsyāmaḥ |
teṣāmutpattihetavaścatvāro rasāḥ |
tadyathā śṛṅgāro raudrau vīro bībhatsa iti |
atra
śṛṅgārāddhi bhaveddhāsyo raudrācca karuṇo rasaḥ /
vīrāccaivādbhutotpattirbībhatsācca bhayānakaḥ
śṛṅgārānukṛtiryā tu sa hāsyastu prakīrtitaḥ /
raudrasyaiva ca yatkarma sa jñeyaḥ karuṇo rasaḥ
vīrasyāpi ca yatkarma so 'dbhutaḥ parikīrtitaḥ /
bībhatsadarśanaṃ yacca jñeyaḥ sa tu bhayānakaḥ
atha varṇāḥ
śyāmo bhavati śṛṅgāraḥ sito hāsyaḥ prakīrtitaḥ /
kapotaḥ karuṇaścaiva rakto raudraḥ prakīrtitaḥ
gauro vīrastu vijñeyaḥ kṛṣṇaścaiva bhayānakaḥ /
nīlavarṇastu bībhatsaḥ pītaścaivādbhutaḥ smṛtaḥ
atha daivatāni
śṛṅgāro viṣṇudevatyo hāsyaḥ pramathadaivataḥ /
raudro rudrādhidaivatyaḥ karuṇo yamadaivataḥ
bībhatsasya mahākālaḥ kāladevo bhayānakaḥ /
vīro mahendradevaḥ syādadbhuto brahmadaivataḥ
etameteṣāṃ rasānāmutpattivarṇadaivatānyabhivyākhyātāni |
idānīmanubhāvavibhāvavyabhicārisaṃyuktānāṃ lakṣaṇanidarśanānyabhivyākhyāsyāmaḥ |
sthāyibhāvāṃśca rasatvamupaneṣyāmaḥ |
tatra śṛṅgāro nāma ratisthāyibhāvaprabhavaḥ | ujjvalaveṣātmakaḥ |
yatkiñcilloke śuci medhyamujjvalaṃ darśanīyaṃ vā tacchṛṅgāreṇopamīyate |
yastāvadujjvalaveṣaḥ sa śṛṅgāravānityucyate |
yathā ca gotrakulācārotpannānyāptopadeśasiddhāni puṃsāṃ nāmāni bhavanti tathaiveṣāṃ rasānāṃ bhāvānāṃ ca nāṭyāśritānāṃ cārthānāmācārotpannānyoptopadeśasiddhāni nāmāni |
evameṣa ācārasiddho hṛdyojjvalaveṣātmakatvācchṛṅgāro rasaḥ |
sa ca strīpuruṣahetuka uttamayuvaprakṛtiḥ |
tasya dve adhiṣṭhāne sambhogo vipralambhaśca |
tatra sambhogastāvat
ṛtumālyānulepanālaṅkāreṣṭajanaviṣayavarabhavanopabhogopavanagamanānubhavanaśravaṇadarśanakrīḍālīlādibhirvibhāvairutpadyate |
tasya nayanacāturyabhrūkṣepakaṭākṣasañcāralalitamadhurāṅgahāravākyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
vyabhicāriṇaścāsyālasyaugryajugupsāvarjyāḥ |
vipralambhakṛtastu nirvedaglāniśaṅkāsūyāśramacintautsukyanidrāsvapnavibodhavyādhyunmādamadāpasmārajāḍyamaraṇādibhiranubhāvairabhinetavyaḥ |
atrāha:
yadyayaṃ ratiprabhavaḥ śṛṅgāraḥ kathamasya karuṇāśrayiṇo bhāvā bhavanti |
atrocyate:
pūrvamevābhihitaṃ sambhogavipralambhakṛtaḥ śṛṅgāra iti |
vaiśikaśāstrakāraiśca daśāvastho 'bhihitaḥ |
tāśca sāmānyābhinaye vakṣyāmaḥ |
karuṇastu śāpakleśavinipatiteṣṭajanavibhavanāśavadhabandhasamuttho nirapekṣabhāvaḥ |
autsukyacintāsamutthaḥ sāpekṣabhāvo vipralambhakṛtaḥ |
evamanyaḥ karuṇo 'nyaśca vipralambha iti |
evameṣa sarvabhāvasaṃyuktaḥ śṛṅgāro bhavati |
api ca
sukhaprāyeṣu sampannaḥ ṛtumālyadisevakaḥ /
puruṣaḥ pramadāyuktaḥ śṛṅgāra iti saṃjñitaḥ
api cātra sūtrārthānuviddhe ārye bhavataḥ
ṛtumālyālaṅkāraiḥ priyajanagāndharvakāvyasevābhiḥ /
upavanagamanavihāraiḥ śṛṅgārarasaḥ samudbhavati
nayanavadanaprasādaiḥ smitamadhuravacodhṛtipramodaiśca /
madhuraiścāṅgavihāraistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ
atha hāsyo nāma hāsasthāyibhāvātmakaḥ |
sa ca vikṛtaparaveṣālaṅkāradhārṣṭyalaulyakuhakāsatpralāpavyaṅgadarśanadoṣodāharaṇādibhirvibhāvairutpadyate |
tasyoṣṭhanāsākapolaspandanadṛṣṭivyākośākuñcanasvedāsyarāgapārśvagrahaṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
vyabhicāriṇaścāsyāvahitthālasyatandrānidrāsvapnaprabodhādayaḥ |
dvividhaścāyamātmasthaḥ parasthaśca |
yadā svayaṃ hasati tadā'tmasthaḥ |
yadā tu paraṃ hāsayati tadā parasthaḥ |
atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ |
viparitālaṅkārairvikṛtācarābhidhānaveṣaiśca /
vikṛtairarthaviśeṣairhasatīti rasaḥ smṛto hāsyaḥ
vikṛtācārairvākyairaṅgavikāraiśca vikṛtaveṣaiśca /
hāsayati janaṃ yasmāttasmajjjñeyo raso hāsyaḥ
strīnīcaprakṛtāveṣa bhūyiṣṭhaṃ dṛśyate rasaḥ /
ṣaḍbhedāścāsya vijñeyāstāṃśca vakṣyāmyahaṃ punaḥ
smitamatha hasitaṃ vihasitamupahasitaṃ cāpahasitamatihasitam /
dvau dvau bhedau syātāmuttamamadhyādhamaprakṛtau
tatra
smitahasite jyeṣṭhānāṃ madhyānāṃ vihasitopahasite ca /
adhamānāmapahasitaṃ hyatihasitaṃ cāpi vijñeyam
atra ślokāḥ:
īṣadvikasitairgaṇḍaiḥ kaṭākṣaiḥ sauṣṭhavānvitaiḥ /
alakṣitadvijaṃ dhīramuttamānāṃ smitaṃ bhavet
utphullānananetraṃ tu gaṇḍairvikasitairatha /
kiñcillakṣitadantaṃ ca hasitaṃ tadvidhīyate
atha madhyamānām:
ākuñcitākṣigaṇḍaṃ yatsasvanaṃ madhuraṃ tathā /
kālāgataṃ sāsyarāgaṃ tadvai vihasitaṃ bhavet
utphullanāsikaṃ yattu jihmadṛṣṭinirīkṣitam /
nikuñcitāṅgakaśirastaccopahasitaṃ bhavet
athādhamānām:
asthānahasitaṃ yattu sāśrunetraṃ tathaiva ca /
utkampitāṃsakaśirastaccāpahasiataṃ bhavet
saṃrabdhasāśrunetraṃ ca vikṛṣṭasvaramuddhatam /
karopagūḍhapārśvaṃ ca taccātihasitaṃ bhavet
hāsyasthānāni yāni syuḥ kāryotpannāni nāṭake /
uttamādhamamadhyānāmevaṃ tāni prayojayet
ityeṣa svasamutthastathā parasamutthaśca vijñeyaḥ /
dvividhastriprakṛtigatastryavasthabhāvo raso hāsyaḥ
atha karuṇo nāma śokasthāyibhāvaprabhavaḥ |
sa ca śāpakleśavinipatiteṣṭajanaviprayogavibhavanāśavadhabandhavidravopaghātavyasanasaṃyogādibhirvibhāvaiḥ samupajāyate |
tasyāśrupātaparidevanamukhaśoṣaṇavaivarṇyasrastagātratāniśśvāsasmṛtilopādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
vyabhicāriṇaścāsya nirvedaglānicintautsukyāvegabhramamohaśramabhayaviṣādadainyavyādhijaḍatonmādāpasmāratrāsālasyamaraṇastambhavepathuvaivarṇyāśrusvarabhedādayaḥ |
atrārye bhavataḥ:
iṣṭavadhadarśanādvā vipriyavacanasya saṃśravādvāpi /
ebhirbhāvaviśeṣaiḥ karuṇo nāma saṃbhavati
sasvanaruditairmohāgamaiśca paridaivatairvilapitaiśca /
abhineyaḥ karuṇaraso dehāyāsābhighātaiśca
atha raudro nāma krodhasthāyibhāvātmako
rakṣodānavoddhatamanuṣyaprakṛtiḥ
saṃgrāmahetukaḥ |
sa ca krodhādharṣaṇādhikṣepānṛtavacanopaghātavākpāruṣyābhidrohamātsaryādibhirvibhāvairutpadyate |
tasya ca tāḍanapāṭanapīḍācchedanapraharaṇāharaṇaśastrasaṃpātasaṃprahārarudhirākarṣaṇādyāni karmāṇi |
punaśca raktanayanabhrukuṭikaraṇadantoṣṭhapīḍanagaṇḍasphuraṇahastāgraniṣpeṣādiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhāvāścāsyāsammohotsāhāvegāmarṣacapalataugryagarvasvedavepathuromāñcagadgadādayaḥ |
atrāha:
yadabhihitaṃ rakṣodānavādīnāṃ raudro rasaḥ |
kimanyeṣāṃ nāsti |
ucyate:
astyanyeṣāmapi raudro rasaḥ |
kintvadhikāro 'tra gṛhyate |
te hi svabhāvata eva raudraḥ |
kasmāt |
bahubāhavo bahumukhāḥ proddhūtavikīrṇapiṅgalaśirojāḥ |
raktodvṛttavilocanā bhīmāsitarūpiṇaścaiva |
yacca kiñcitsamārambhate svabhāvaceṣṭitaṃ vāgaṅgādikaṃ tatsarvaṃ raudramevaiṣām |
śṛṅgāraśca taiḥ prāyaśaḥ prasabhyaṃ sevyate |
teṣāṃ cānukāriṇo ye puruṣasteṣāmapi saṅgrāmasamprahārakṛto raudro raso 'numantavyaḥ |
atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ:
yuddhaprahāraghātanavikṛtacchedanavidāraṇaiścaiva /
saṃṅgrāmasambhramādyairebhiḥ sañjāyate raudraḥ
nānāpraharaṇamokṣaiḥ śiraḥkabandhabhujakartanaiścaiva /
ebhiścārthaviśeṣairasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ
iti raudraraso dṛṣṭo raudravāgaṅgaceṣṭitaḥ /
śastraprahārabhūyiṣṭha ugrakarmakriyātmakaḥ
atha vīro nāmottamaprakṛtirutsāhātmakaḥ |
sa cāsaṃmohādhyavasāyanavinayabalaparākramaśaktipratāpaprabhāvādibhirvibhāvairutpadyate |
tasya sthairyadhairyaśauryatyāgavaiśāradyādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhāvāścāsya dhṛtimatigarvāvegaugryāmarṣasmṛtiromāñcādayaḥ |
atrārye rasavicāramukhe
utsāhādhyavasāyādaviṣāditvādavismayāmohāt /
vividhādarthaviśeṣādvīraraso nāma sambhavati
sthitidhairyavīryagarvairutsāhaparākramaprabhāvaiśca /
vākyaiścākṣepakṛtairvīrarasaḥ samyagabhineyaḥ
atha bhayānako nāma bhayasthāyibhāvātmakaḥ |
sa ca vikṛtaravasattvadarśanaśivolūkatrāsodvegaśūnyāgārāraṇyagamanasvajanavadhabandhadarśanaśrutikathādibhirvibhāvairutpadyate |
tasya pravepitakaracaraṇanayanacapalapulakamukhavaivarṇyasvarabhedādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhāvāścāsya stambhasvedagadgadaromāñcavepathusvarabhedavaivarṇyaśaṅkāmohadainyāvegacāpalajaḍatātrāsāpasmāramaraṇādayaḥ |
atrāryāḥ:
vikṛtaravasattvadarśanasaṃgrāmāraṇyaśūnyagṛhagamanāt /
gurunṛpayoraparādhātkṛtakaśca bhayānako jñeyaḥ
gātramukhadṛṣṭibhedairūrustambhābhivīkṣaṇodvegaiḥ /
sannamukhaśoṣahṛdayaspandanaromodgamaiśca bhayam
etatsvabhāvajaṃ syātsattvasamutthaṃ tathaiva kartavyam /
punarebhireva bhāvaiḥ kṛtakaṃ mṛduceṣṭitaiḥ kāryam
karacaraṇavepathustambhagātrahṛdayaprakampena /
śuṣkoṣṭhatālukaṇṭhairbhayānako nityamabhineyaḥ
atha bībhatso nāma jugupsāsthāyibhāvātmakaḥ |
sa cāhṛdyāpriyācoṣyāniṣṭaśravaṇadarśanakīrtanādibhirvibhāvairutpadyate |
tasya sarvāṅgasaṃhāramukhavikūṇanollekhananiṣṭhīvanodvejanādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhāvāścāsyāpasmārodvegāvegamohavyādhimaraṇādayaḥ |
atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ:
anabhimatadarśanena ca gandharasasparśaśabdadoṣaiśca /
udvejanaiśca bahubhirbībhatsarasaḥ samudbhavati
mukhanetravikūṇanayā nāsāpracchādanāvanamitāsyaiḥ /
avyaktapādapatanairbībhatsaḥ samyagabhineyaḥ
athādbhuto nāma vismayasthāyibhāvātmakaḥ |
sa ca divyajanadarśanepsitamanorathāvāptyupavanadevakulādigamanasabhāvimānamāyendrajālasambhāvanādibhirvibhāvairutpadyate |
tasya nayanavistārānimeṣaprekṣaṇaromāñcāśrusvedaharṣasādhuvādadānaprabandhahāhākārabāhuvadanacelāṅgulibhramaṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
bhāvāścāsya stambhāśrusvedagadgadaromāñcāvegasambhramajaḍatāpralayādayaḥ |
atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ:
yattvātiśayārthayuktaṃ vākyaṃ śilpaṃ ca karmarūpaṃ vā /
tatsarvamadbhutarase vibhāvarūpaṃ hi vijñeyam
sparśagrahollukasanairhāhākāraiśca sādhuvādaiśca /
vepathugadgadavacanaiḥ svedādyairabhinayastasya
śṛṅgāraṃ trividhaṃ vidyātdvāṅnaipathyakriyātmakam /
aṅganaipathyavākyaiśca hāsyaraudrau tridhā smṛtau
dharmopaghātajaścaiva tathārthāpacayodbhavaḥ /
tathā śokakṛtaścaiva karuṇastrividhaḥ smṛtaḥ
dānavīraṃ dharmavīraṃ yuddhavīraṃ tathaiva ca /
rasaṃ vīramapi prāha brahmā trividhameva hi
vyājāccaivāparādhācca vitrāsitakameva ca /
punarbhayānakañcaiva vidyāt trividhameva hi
bībhatsaḥ kṣobhajaḥ śuddha udvegī syāt dvitīyakaḥ /
viṣṭhākṛmibhirudvegī kṣobhajo rudhirādiajaḥ
divyaścānandajaścaiva dvidhā khyāto 'dbhuto rasaḥ /
divyadarśanajo divyo harṣādānadajaḥ smṛtaḥ
[atha śānto nāma śamasthāyibhāvātmako mokṣapravartakaḥ |
sa tu tattvajñānavairāgyāśayaśuddhyādibhirvibhāvaiḥ samutpadyate |
tasya yamaniyamādhyātmadhyānadhāraṇopāsanasarvabhūtadayāliṅgagrahaṇādibhiranubhāvairabhinayaḥ prayoktavyaḥ |
vyabhicāṇaścāsya nirvedasmṛtidhṛtisarvāśramaśaucastambharomāñcādayaḥ |
atrāryāḥ ślokāśca bhavanti:
mokṣādhyātmasamutthastattvajñānārthahetusaṃyuktaḥ /
naiḥśreyasopadiṣṭaḥ śāntaraso nāma sambhavati // BhN_6.82*1 //
buddhīndriyakarmendriyasaṃrodhādhyātmasaṃsthitopetaḥ /
sarvaprāṇisukhahitaḥ śāntaraso nāma vijñeyaḥ // BhN_6.82*2 //
na yatra duḥkhaṃ na sukhaṃ na dveṣo nāpi matsaraḥ /
samaḥ sarveṣu bhūteṣu sa śāntaḥ prathito rasaḥ // BhN_6.82*3 //
bhāvā vikārā ratyādyāḥ śāntastu prakṛtirmataḥ /
vikāraḥ prakṛtairjātaḥ punastatraiva līyate /
svaṃ svaṃ nimittamāsādya śāntādbhāvaḥ pravartate // BhN_6.82*4 //
punarnimittāpāye ca śānta evopalīyate /
evaṃ navarasā dṛṣṭā nāṭyajñairlakṣaṇānviatāḥ // BhN_6.82*5 //]
evamete rasā jñeyāstvaṣṭau lakṣaṇalakṣitāḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhāvānāmapi lakṣaṇam
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0