Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 5

5.1

iti bhāratīye nāṭyaśāstre tāṇḍavalakṣaṇaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ
atha pūrvaraṅgavidhāno nāma pañcamo 'dhyāyaḥ
bharatasya vacaḥ śrutvā nāṭyasantānakāraṇam /
punarevābruvanvākyamṛṣayo hṛṣṭamānasāḥ

5.2

yathā nāṭyasya janmedaṃ jarjarasya ca sambhavaḥ /
vighnānāṃ śamanaṃ caiva daivatānāṃ ca pūjanam

5.3

tadasmābhiḥ śrutaṃ sarvaṃ gṛhītvā cāvadhāritam /
nikhilena yathātattvamicchāmo vedituṃ punaḥ

5.4

pūrvaraṅgaṃ mahātejaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutam /
yathā buddhyāmahe brahmaṃstathā vyākhyātumarhasi

5.5

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ /
pratyuvāca punarvākyaṃ pūrvaraṅgavidhiṃ prati

5.6

pūrvaraṅgaṃ mahābhāgā gadato me nibodhata /
pādabhāgāḥ kalāścaiva parivartāstathaiva ca

5.7

yasmādraṅge prayogo 'yaṃ pūrvameva prayujyate /
tasmādayaṃ pūrvaraṅgo vijñeyo dvijasattamāḥ

5.8

asyāṅgāni tu kāryāṇi yathāvadanupūrvaśaḥ /
tantrībhāṇḍasamāyoagaiḥ pāṭhyayogakṛtaistathā

5.9

pratyāhāro 'vataraṇaṃ tathā hyārambha eva ca /
āśrāvaṇā vaktrapāṇistathā ca parighaṭṭanā

5.10

saṅghoṭanā tataḥ kāryā mārgāsāritameva ca /
jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhāni tathaivāsāratāni ca

5.11

etāni tu bahirgītānyantaryavanikāgataiḥ /
prayoktṛbhiḥ prayojyāni tantrībhāṇḍakṛtāni ca

5.12

tataḥ sarvaistu kutapaiḥ saṃyuktānīha kārayet /
vighaṭya vai yavanikāṃ nṛttapāṭhyakṛtāni tu

5.13

gītānāṃ madrakādīnāṃ yojyamekaṃ tu gītakam /
vardhamānamathāpīha tāṇḍavaṃ yatra yujyate

5.14

tataścotthāpanaṃ kāryaṃ parivartanameva ca /
nāndī śuṣkāvakṛṣṭā ca raṅgadvāraṃ tathaiva ca

5.15

cāri caiva tataḥ kāryā mahācārī tathaiva ca /
trikaṃ prarocanāṃ cāpi pūrvaraṅge bhavanti hi

5.16

etānyaṅgāni kāryāṇi pūrvaraṅgavidhau dvijāḥ /
eteṣāṃ lakṣaṇamahaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ

5.17

kutapasya tu vinyāsaḥ pratyāhāra iti smṛtaḥ /
tathāvataraṇaṃ proktaṃ gāyikānāṃ niveśanam

5.18

parigītakriyārambha ārambha iti kīrtitaḥ /
ātodyarañjanārthaṃ tu bhavedāśrāvaṇāvidhiḥ

5.19

vādyavṛttivibhāgārthaṃ vaktrapāṇirvidhīyate /
tantryojaḥkaraṇārthaṃ tu bhavecca parighaṭṭanā

5.20

tathā pāṇivibhāgārthaṃ bhavetsaṃghoṭanāvidhiḥ /
tantrībhāṇḍasamāyogānmārgāsāritamiṣyate

5.21

kalāpātavibhāgārthaṃ bhavedāsāritakriyā /
kīrtanāddevatānāṃ ca jñeyo gītavidhistathā

5.22

[ataḥ paraṃ pravakṣyami hyutthāpanavidhikriyām] // BhN_5.21* //
yasmādutthāpayantyatra prayogaṃ nāndipāṭhakāḥ /
pūrvameva tu raṅge 'smiṃstasmādutthāpanaṃ smṛtam

5.23

yasmācca lokapālānāṃ parivṛtya caturdiśam /
vandanāni prakurvanti tasmācca parivartanam

5.24

āśīrvacanasaṃyuktā nityaṃ yasmātprayujyate /
devadvijanṛpādīnāṃ tasmānnāndīti saṃjñitā

5.25

atra śuṣkākṣaraireva hyavakṛṣṭā dhruvā yataḥ /
tasmācchuṣkāvakṛṣṭeyaṃ jarjaraślokadarśitā

5.26

yasmādabhinayastvatra prathamaṃ hyavatāryate /
raṅgadvāramato jñeyaṃ vāgaṅgābhinayātmakam

5.27

śṛṅgārasya pracaraṇāccārī samparikīrtitā /
raudrapracaraṇāccāpi mahācārīti kīrtitā

5.28

vidūṣakaḥ sūtradhārastathā vai pāripārśvakaḥ /
yatra kurvanti sañjalpaṃ taccāpi trigataṃ matam

5.29

upakṣepeṇa kāvyasya hetuyuktisamāśrayā /
siddhenāmantraṇā yā tu vijñeyā sa prarocanā

5.30

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi hyāśrāvaṇavidhikriyām /
bahirgītavidhau samyagutpattiṃ kāraṇaṃ tathā

5.31

citradakṣiṇavṛtau tu saptarūpe pravartite /
sopohane sanirgīte devastutyabhinandite

5.32

nāradādyaistu gandharvaiḥ sabhāyāṃ devadānavāḥ /
nirgītaṃ śrāvitāḥ samyaglayatālasamanvitam

5.33

tacchrutvā tu sukhaṃ gānaṃ devastutyabhinanditam
abhavankṣubhitāḥ sarve mātsaryāddaityarākṣasāḥ

5.34

sampradhārya ca te 'nyonyamityavocannavasthitāḥ /
nirgītaṃ tu savāditramidaṃ gṛhṇīmahe vayam

5.35

saptarūpeṇa santuṣṭā devāḥ karmānukīrtanāt /
vayaṃ gṛhṇīma nirgītaṃ tuṣyāmo 'traiva sarvadā

5.36

te tatra tuṣṭā daityāstu sādhayanti punaḥ punaḥ /
ruṣṭāścāpi tato devāḥ pratyabhāṣanta nāradam

5.37

ete tuṣyanti nirgīte dānavā saha rākṣasaiḥ /
praṇaśyatu prayogo 'yaṃ kathaṃ vā manyate bhavān

5.38

devānāṃ vacanaṃ śrutvā nārado vākyamabravīt /
dhātuvādyāśrayakṛtaṃ nirgītaṃ mā praṇaśyatu

5.39

kintūpohanasaṃyuktaṃ dhātuvādyavibhūṣitam /
bhaviṣyatīdaṃ nirgītaṃ saptarūpavidhānataḥ

5.40

nirgītenāvabaddhāśca daityadānavarākṣasāḥ /
na kṣobhaṃ na vighātaṃ ca kariṣyantīha toṣitāḥ

5.41

evaṃ nirgītametattu daityānāṃ spardhayā dvijāḥ /
devānāṃ bahumānena bahirgītamiti smṛtam

5.42

dhātubhiścitravīṇāyāṃ gurulaghvakṣarānvitam /
varṇālaṅkārasaṃyuktaṃ prayoktavyaṃ budhairatha

5.43

nirgītaṃ geyate yasmādapadaṃ varṇayojanāt /
asūyayā ca devānāṃ bahirgītamidaṃ smṛtam

5.44

nirgītaṃ yanmayā proktaṃ saptarūpasamanvitam /
utthāpanādikaṃ yacca tasya kāraṇamucyate

5.45

āśrāvaṇāyāṃ yuktāyāṃ daityāstuṣyanti nityaśaḥ /
vaktrapāṇau kṛte caiva nityaṃ tuṣyanti dānavāḥ

5.46

parighaṭṭanayā tuṣṭā yuktāyāṃ rākṣasāṃ gaṇāḥ /
saṅghoṭanakriyāyāṃ ca tuṣyantyapi ca guhyakāḥ

5.47

mārgāsāritamāsādya tuṣṭā yakṣā bhavanti hi /
gītakeṣu prayukteṣu devāstuṣyanti nityaśaḥ

5.48

vardhamāne prayukte tu rudrastuṣyati sānugaḥ /
tathā cotthāpane yukte brahmā tuṣṭo bhavediha

5.49

tuṣyanti lokapālāśca prayukte parivartane /
nāndīprayoge 'tha kṛte prīto bhavati candramāḥ

5.50

yuktāyāmavakṛṣṭāyāṃ prītā nāgā bhavanti hi /
tathā śuṣkāvakṛṣṭāyāṃ prītaḥ pitṛgaṇo bhavet

5.51

raṅgadvāre prayukte tu viṣṇuḥ prīto bhavediha /
jarjarasya prayoge tu tuṣṭā vighnavināyakāḥ

5.52

tathā cāryā prayuktāyāmumā tuṣṭā bhavediha /
mahācāryā prayuktāyāṃ tuṣṭo bhūtagaṇo bhavet

5.53

āśrāvaṇādicāryantametaddaivatapūjanam /
pūrvaraṅge mayā khyātaṃ tathā cāṅgavikalpanam

5.54

devastuṣyanti yo yena yasya yanmanasaḥ priyam /
tattathā pūrvaraṅge tu mayā prokaṃ dvijottamāḥ

5.55

sarvadaivatapūjārhaṃ sarvadaivatapūjanam /
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ pūrvaraṅgapravartanam

5.56

daityadānavatuṣṭyarthaṃ sarveṣāṃ ca divaukasām /
nirgītāni sagītāni pūrvaraṅgakṛtāni tu

5.57

[yā vidyā yāni śilpāni yā gatiryaśca ceṣṭitam /
lokālokasya jagatastadasminnāṭakāśraye] // BhN_5.56* //
nirgītānāṃ sagītānāṃ vardhamānasya caiva hi /
dhruvāvidhāne vakṣyāmi lakṣaṇaṃ karma caiva hi

5.58

prayujya gītakavidhiṃ vardhamānamathāpi ca /
gītakānte tataścāpi kāryā hyutthāpanī dhruvā

5.59

adau dve ca caturthaṃ cāpyaṣṭamaikādaśe tathā /
gurvakṣarāṇi jānīyatpāde hyekādaśe tathā

5.60

catuṣpadā bhavetsā tu caturaśrā tathaiva ca /
caturbhissannipātaiśca trilayā triyatistathā

5.61

parivartāśca catvāraḥ pāṇayastraya eva ca /
jātyā caiva hi viślokā tāṃ ca tālena yojayet

5.62

śamyā tu dvikalā kāryā talo dvikala eva ca /
punaścaikakalā śamyā sannipātaḥ kalātrayam

5.63

evamaṣṭakalaḥ kāryaḥ sannipāto viacakṣaṇaiḥ /
catvāraḥ sannipātāśca parivartaḥ sa ucyate

5.64

pūrvaṃ sthitalayaḥ kāryaḥ parivarto vicakṣaṇaiḥ /
tṛtīye sannipāte tu tasyā bhāṇḍagraho bhavet

5.65

ekasminparivarte tu gate prāpte dvitīyake /
kāryaṃ madhyalaye tajjñaiḥ sūtradhārapraveśanam

5.66

puṣpāñjaliṃ samādāya rakṣāmaṅgalasaṃskṛtāḥ /
śuddhavastrāḥ sumanasastathā cādbhutadṛṣṭayaḥ

5.67

sthānantu vaiṣṇavaṃ kṛtvā sauṣṭhavāṅgapuraskṛtam /
dīkṣitāḥ śucayaścaiva praviśeyuḥ samaṃ trayaḥ

5.68

bhṛṅgārajarjaradharau bhavetāṃ pāripārśvikau /
madhye tu sūtrabhṛttābhyāṃ vṛttaḥ pañcapadīṃ vrajet

5.69

padāni pañca gaccheyurbrahmaṇo yajanecchayā /
padānāñcāpi vikṣepaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ

5.70

tritālāntaraviṣkambhamutkṣipeccaraṇaṃ śanaiḥ
pārśvotthānotthitaṃ caiva tanmadhye pātayetpunaḥ

5.71

evaṃ pañcapadīṃ gatvā sūtradhāraḥ sahetaraḥ /
sūcīṃ vāmapade dadyādvikṣepaṃ dakṣiṇena ca

5.72

puṣpāñjalyapavargaśca kāryo brāhme 'tha maṇḍale /
raṅgapīṭhasya madhye tu svayaṃ brahmā pratiṣṭhitaḥ

5.73

tataḥ salalitairhastairabhivandya pitāmaham /
abhivādāni kāryāṇi trīṇi hastena bhūtale

5.74

kālaprakarṣahetośca pādānāṃ pravibhāgataḥ /
sūtradhārapraveśādyo vandanābhinayāntakaḥ

5.75

dvitīyaḥ parivartastu kāryo madhyalayāśritaḥ /
tataḥ paraṃ tṛtīye tu maṇḍalasya pradakṣiṇam

5.76

bhavedācamanaṃ caiva jarjaragrahaṇaṃ tathā /
utthāya maṇḍalāttūrṇaṃ dakṣiṇaṃ pādamuddharet

5.77

vedhaṃ tenaiva kurvīta vikṣepaṃ vāmakena ca /
punaśca dakṣiṇaṃ pādaṃ pārśvasaṃsthaṃ samuddharet

5.78

tataśca vāmavedhastu vikṣepo dakṣiṇasya ca /
ityanena vidhānena samyakkṛtvā pradikṣaṇam

5.79

bhṛṅgārabhṛtamāhūya śaucaṃ cāpi samācaret /
yathānyāyaṃ tu kartavyā tena hyācamanakriyā

5.80

ātmaprokṣaṇamevādbhiḥ kartavyaṃ tu yathākramam /
prayatnakṛtaśaucena sūtradhāreṇa yatnataḥ

5.81

sannipātasamaṃ grāhyo jarjaro vighnajarjaraḥ /
pradakṣiṇādyo vijñeyo jarjaragrahaṇāntakaḥ

5.82

tṛtīyaḥ parivartastu vijñeyo vai drute laye /
gṛhītvā jarjaraṃ tvaṣṭau kalā japyaṃ prayojayet

5.83

vāmavedhaṃ tataḥ kuryādvikṣepaṃ dakṣiṇasya ca /
tataḥ pañcapadīṃ caiva gacchettu kutaponmukhaḥ

5.84

vāmavedhastu tatrāpi vikṣepo dakṣiṇasya tu /
jarjaragrahaṇādyo 'yaṃ kutapābhimukhāntakaḥ

5.85

caturthaḥ parivartastu kāryo drutalaye punaḥ /
karapādanipātāstu bhavntyatra tu ṣoḍaśa

5.86

tryaśre dvādaśa pātāstu bhavanti karapādayoḥ /
vandanānyatha kāryāṇi trīṇi hastena bhūtale

5.87

ātmaprokṣaṇamadbhiśca tryaśre naiva vidhīyate /
evamutthāpanaṃ kāryaṃ tatastu parivartanam

5.88

caturaśraṃ laye madhye sannipātairathāṣṭabhiḥ /
yasyā laghūni sarvāṇi kevalaṃ naidhanaṃ guru

5.89

bhavedatijagatyāntu sā dhruvā parivartanī /
vārtikena tu mārgeṇa vādyenānugatena ca

5.90

lalitaiḥ pādavinyāsairvandyā devā yathādiśam /
dvikalaṃ pādapatanaṃ pādacāryā gataṃ bhavet

5.91

vāmapādena vedhastu kartavyo nṛttayoktṛbhiḥ /
dvitālāntaraviṣkambho vikṣepo dakṣiṇasya ca

5.92

tataḥ pañcapadīṃ gacchedatikrāntaiḥ padaratha /
tato 'bhivādanaṃ kuryāddevatānāṃ yathādiśam

5.93

vandeta prathamaṃ pūrvāṃ diśaṃ śakrādhidaivatām /
dvitīyāṃ dakṣiṇāmāśāṃ vandeta yamadevatām

5.94

vandeta paścimāmāśāṃ tato varuṇadaivatām /
caturthīmuttarāmāśāṃ vandeta dhanadāśrayām

5.95

diśāṃ tu vandanaṃ kṛtvā vāmavedhaṃ prayojayet /
dakṣiṇena ca kartavyaṃ vikṣepaparivartanam

5.96

prāṅgmukhastu tataḥ kuryātpuruṣastrīnapuṃsakaiḥ /
tripadyā sūtrabhṛdrudrabrahmopendrābhivādanam

5.97

dakṣiṇaṃ tu padaṃ puṃso vāmaṃ strīṇāṃ prakīrtitam /
punardakṣiṇameva syānnātyutkṣiptaṃ napuṃsakam

5.98

vandeta pauruṣeṇeśaṃ strīpadena janārdanam /
napuṃsakpadenāpi tathaivāmbujasambhavam

5.99

parivartanamevaṃ syāttasyānte praviśettataḥ /
caturthakāraḥ puṣpāṇi pragṛhya vidhipūrvakam

5.100

yathāvattena kartavyaṃ pūjanaṃ jarjarasya tu /
kutapasya ca sarvasya sūtradhārasya caiva hi

5.101

tasya bhāṇḍasamaḥ kāryastajjñairgatiparikramaḥ /
na tatra gānaṃ kartavyaṃ tatra stobhakriyā bhavet

5.102

caturthakāraḥ pūjāṃ tu sa kṛtvāntarhito bhavet /
tato geyāvakṛṣṭā tu caturaśrā sthitā dhruvā

5.103

guruprāyā tu sā kāryā tathā caivāvapāṇikā /
sthāyivarṇāśrayopetā kalāṣṭakavinirmitā

5.104

[caturthaṃ pañcamaṃ caiva saptamaṃ cāṣṭamaṃ tathā /
laghūni pāde paṅktyāntu sāvakṛṣṭā dhruvā smṛtā] // BhN_5.103* //
sūtradhāraḥ paṭhettatra madhyamaṃ svaramāśritaḥ /
nāndīṃ padairdvādaśabhiraṣṭabhirvā'pyalaṅkṛtām

5.105

namo 'stu sarvadevebhyo dvijātibhyaḥ śubhaṃ tathā /
jitaṃ somena vai rājñā śivaṃ gobrāhmaṇāya ca

5.106

brahmottaraṃ tathaivāstu hatā brahmadviṣastathā /
praśāstvimāṃ mahārājaḥ pṛthivīṃ ca sasāgarām

5.107

rāṣṭraṃ pravardhatāṃ caiva raṅgasyāśā samṛddhyatu /
prekṣākarturmahāndharmo bhavatu brahmabhāṣitaḥ

5.108

kāvyakarturyaśaścāstu dharmaścāpi pravardhatām /
ijyayā cānayā nityaṃ prīyantāṃ devatā iti

5.109

nāndīpadāntareṣveṣu hyevamāryeti nityaśaḥ /
vadetāṃ samyaguktābhirvāgbhistau pāripārśvikau

5.110

evaṃ nāndī vidhātavyā yathāvallakṣaṇānvitā /
tataśśuṣkāvakṛṣṭā syājjarjaraślokadarśikā

5.111

navaṃ gurvākṣarāṇyādau ṣaḍlaghūni gurutrayam /
śuṣkāvakṛṣṭā tu bhavetkalā hyaṣṭau pramāṇataḥ

5.112

yathā:
digle digle digle digle jambukapalitakate tecām /
kṛtvā śuṣkāvakṛṣṭāṃ tu yathāvaddvijasattamāḥ

5.113

tataḥ ślokaṃ paṭhedekaṃ gambhīrasvarasaṃyutam /
devastotraṃ puraskṛtya yasya pūjā pravartate

5.114

rājño vā yatra bhaktiḥ syādatha vā brahmaṇasstavam /
gaditvā jarjaraślokaṃ raṅgadvāre ca yatsmṛtam

5.115

paṭhedanyaṃ punaḥ ślokaṃ jarjarasya vināśanam /
jarjaraṃ namayitvā tu tataścārīṃ prayojayet

5.116

pāripārśvikayośca syātpaścimenāpasarpaṇam /
aṅkitā cātra kartavyā dhruvā madhyalayānvitā

5.117

caturbhiḥ sannipātaiśca caturaśrā pramāṇataḥ /
ādyamantyaṃ caturthaṃ ca pañcamaṃ ca tathā guru

5.118

yasyāṃ hrasvāni śeṣāṇi sā jñeyā tvaṅkitā budhaiḥ /
asyāḥ prayogaṃ vakṣyāmi yathā pūrvaṃ maheśvaraḥ

5.119

sahomayā krīḍitavānnānābhāvaviceṣṭataiḥ /
kṛtvā'vahitthaṃ sthānaṃ tu vāmaṃ cādhomukhaṃ bhujam

5.120

caturaśramuraḥ kāryamañcitaścāpi mastakaḥ /
nābhipradeśe vinyasya jarjaraṃ ca tulādhṛtam

5.121

vāmapallavahastena pādaistālāntarotthitaiḥ /
gacchetpañcapadīṃ caiva savilāsāṅgaceṣṭitaiḥ

5.122

vāmavedhastu kartavyo vikṣepo dakṣiṇasya ca /
śṛṅgārarasasaṃyuktāṃ paṭhedāryāṃ vicakṣaṇaḥ

5.123

cārīślokaṃ gaditvā tu kṛtvā ca parivartanam /
taireva ca padaḥ kāryaṃ paścimenāpasarpaṇam

5.124

pāripārśvikahaste tu nyasya jarjaramuttamam /
mahācārīṃ tataścaiva prayuñjīta yathāvidhi

5.125

caturaśrā dhruvā tatra tathā drutalayānvitā /
caturbhissannipātaiśca kalā hyaṣṭau pramāṇataḥ

5.126

ādyaṃ caturthamantyaṃ ca saptamaṃ daśamaṃ guru /
laghu śeṣaṃ dhruvāpāde caturviṃśatike bhavet

5.127

(yathā-)
pādatalāhatipātitaśailaṃ kṣobhitabhūtasamagrasamudram /
tāṇḍavanṛtyamidaṃ pralayānte pātu jagatsukhadāyi harasya

5.128

bhāṇḍonmukhena kartavyaṃ pādavikṣepaṇaṃ tataḥ /
sūcīṃ kṛtvā punaḥ kuryādvikṣepaparivartanam

5.129

atikrāntaiḥ salalitaiḥ pādairdrutalayānvitaiḥ /
tritālāntaramutkṣepairgacchetpañcapadīṃ tataḥ

5.130

tatrāpi vāmavedhastu vikṣepo dakṣiṇasya ca /
taireva ca padaiḥ kāryaṃ prāṅmukhenāpasarpaṇam

5.131

punaḥ padāni trīṇyeva gacchetprāṅmukha eva tu /
tataśca vāmavedhaḥ syādvikṣepo dakṣiṇasya ca

5.132

tato raudrarasaṃ ślokaṃ pādasaṃharaṇaṃ paṭhet /
tasyānte tu tripadyātha vyāharetpāripārśvikau

5.133

tayorāgamane kāryaṃ gānaṃ narkuṭakaṃ budhaiḥ /
tathā ca bhāratībhede trigataṃ samprayojayet

5.134

vidūṣakastvekapadāṃ sutradhārasmitāvahām /
asambaddhakathāprāyāṃ kuryātkathanikā tataḥ

5.135

(vitaṇḍāṃ gaṇḍasaṃyuktāṃ tālikāñca prayojayet /
kastiṣṭhati jitaṃ kenetyādikāvyaprarūpiṇīm // BhN_5.134*1 //
pāripārśvakasañjalpo vidūṣakavirūpitaḥ /
sthāpitaḥ sūtradhāreṇa trigataṃ samprayujyate) // BhN_5.134*2 //
prarocanā ca kartavyā siddhenopanimatraṇam /
raṅgasiddhau punaḥ kāryaṃ kāvyavastunirūpaṇam

5.136

sarvameva vidhiṃ kṛtvā sūcīvedhakṛtairatha /
pādairanāviddhagatairniṣkrāmeyuḥ samaṃ trayaḥ

5.137

evameṣa prayoktavyaḥ pūrvaraṅgo yathāvidhi /
caturaśro dvijaśreṣṭhāstryaśraṃ cāpi nibodhata

5.138

ayameva prayogaḥ syādaṅgānyetāni caiva hi /
tālapramāṇaṃ saṃkṣiptaṃ kevalaṃ tu viśeṣakṛt

5.139

śamyā tu dvikalā kāryā tālo hyekakalastathā /
punaścaikakalā śamyā sannipātaḥ kalādvayam

5.140

anena hi pramāṇena kalātālalayānvitaḥ /
kartavyaḥ pūrvaraṅgastu tryaśro 'pyutthāpanādikaḥ

5.141

ādyaṃ caturthaṃ daśamamaṣṭamaṃ naidhanaṃ guru /
yasyāstu jāgate pāde sā tryaśrotthāpinī dhruvā

5.142

vādyaṃ gatipracāraśca dhruvā tālastathaiva ca /
saṃkṣiptānyeva kāryāṇi tryaśre nṛttapravedibhiḥ

5.143

vādyagītapramāṇena kuryādaṅgaviceṣṭitam /
vistīrṇamatha saṃkṣiptaṃ dvipramāṇavinirmitam

5.144

hastapādapracārastu dvikalaḥ parikīrtitaḥ /
caturaśre parikrānte pātāḥ syuḥ ṣoḍaśaiva tu

5.145

tryaśre dvādaśa pātāstu bhavanti karapādayoḥ /
etatpramāṇaṃ vijñeyamubhayoḥ pūrvaraṅgayoḥ

5.146

kevalaṃ parivarte tu gamane tripadī bhavet /
digvandane pañcapadī caturaśre vidhīyate

5.147

ācāryabuddhyā kartavyastryaśrastālapramāṇataḥ /
tasmānna lakṣaṇaṃ proktaṃ punaruktaṃ bhavedyataḥ

5.148

evameṣa prayoktavyaḥ pūrvaraṅgo dvijottamāḥ /
tryaśraśca caturaśraśca śuddho bhāratyupāśrayaḥ

5.149

evaṃ tāvadayaṃ śuddhaḥ pūrvaraṅgo mayoditaḥ /
citratvamasya vakṣyāmi yathākāryaṃ prayoktṛbhiḥ

5.150

vṛtte hyutthāpane viprāḥ kṛte ca parivartane /
caturthakāradattābhiḥ sumanobhiralaṅkṛte

5.151

udāttairgānairgandharvaiḥ parigīte pramāṇataḥ /
devadundubhayaścaiva ninadaiyurbhṛśaṃ yataḥ

5.152

siddhāḥ kusumamālābhirvikireyuḥ samantataḥ /
aṅgahāraiśca devyastā upanṛtyeyuragrataḥ

5.153

yastāṇḍavavidhiḥ prokto nṛte piṇḍīsamanvitaḥ /
recakairaṅgahāraiśca nyāsopanyāsasaṃyutaḥ

5.154

nāndīpadānāṃ madhye tu ekaikasminpṛthakpṛthak /
prayoktavyo budhaiḥ samyakcitrabhāvamabhīpsubhiḥ

5.155

evaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ śuddhaṃ citraṃ prayatnataḥ /
tataḥparaṃ prayuñjīta nāṭakaṃ lakṣaṇānvitam

5.156

tatastvantarhitāḥ sarvā bhaveyurdivyayoṣitaḥ /
niṣkrāntāsu ca sarvāsu nartakīṣu tataḥ param

5.157

pūrvaraṅge prayoktavyamaṅgajātamataḥparam /
evaṃ śuddho bhaveccitraḥ pūrvaraṅgo vidhānataḥ

5.158

kāryo nātiprasaṅgo 'tra nṛtāgītavidhiṃ prati /
gīte vādye ca nṛtte ca pravṛtte 'tiprasaṅgataḥ

5.159

khedo bhavetprayoktṝṇāṃ prekṣakāṇāṃ tathaiva ca /
khinnānāṃ rasabhāveṣu spaṣṭatā nopajāyate

5.160

tataḥ śeṣaprayogastu na rāgajanako bhavet /
(lakṣanena vinā bāhyalakṣaṇādvistṛtaṃ bhavet /
lokaśāstrānusāreṇa tasmānnāṭyaṃ pravartate) // BhN_5.160ab*1 //
tryaśraṃ vā caturaśraṃ vā śuddhaṃ citramathāpi vā

5.161

prayujya raṅgānniṣkrāmetsūtradhārḥ sahānugaḥ /
(devapārthivaraṅgānāmāśīrvacanasaṃyutām // BhN_5.161*1 //
kavernāmaguṇopetāṃ vastūpakṣeparūpikām /
laghuvarṇapadopetāṃ vṛttaiścitrairalaṅkṛtām // BhN_5.161*2 //
antaryavanikāsaṃsthaḥ kuryādāśrāvaṇāṃ tataḥ /
āśrāvanāvasāne ca nāndīṃ kṛtvā sa sūtradhṛt /
punaḥ praviśya raṅgaṃ tu kuryātprastāvanāṃ tataḥ) // BhN_5.161*3 //
prayujya vidhinaivaṃ tu pūrvara~gaṃ prayogataḥ

5.162

sthāpakaḥ praviśettatra sūtradhāraguṇākṛtiḥ /
sthānaṃ tu vaiṣṇavaṃ kṛtvā sauṣṭhavāñgapuraskṛtam

5.163

praviśya raṅgaṃ taireva sūtradhārapadairvrajet /
śthāpakṣya praveśe tu kartavya'rthānugā dhruvā

5.164

tryaśrā vā caturaśrā vā tajjñairmadhyalayānvitā /
kuryādanantaraṃ cārīṃ devarahmaṇaśaṃsinīm

5.165

suvākyamadhuraiḥ ślokernānābhasavarasānvitaiḥ /
prasādya raṅgaṃ vidhivatkavernāma ca kīrtayet

5.166

prastavā. tataḥ kuryātkāvyaprakhyāpanāśrayām /
uddhātyakādi kartavyaṃ kāvyopakṣepaṇāśryam

5.167

divye divyāśrayo bhūtvā mānuṣe mānuṣāśrayaḥ /
divyamānuṣasaṃyoge divyo vā mānuṣo 'pi vā

5.168

mukhabījānusadṝśaṃ nānāmārgasamāśrayam /
āāvidhairupakṣepaiḥ kāvyopakṣepaṇaṃ bhavet

5.169

prastāvyaivaṃ tu niṣkrāmetkāvyaprastāvakastataḥ /
evameṣa prayoktavyaḥ pūrvaraṅgo yathāvidhi

5.170

ya imaṃ pūrvaraṅgaṃ tu vidhinaiva prayojayet /
nāśubhaṃ prāpnuyātkiñcitsvargalokaṃ ca gacchati

5.171

yaścāpi vidhimutsṛjya yatheṣṭaṃ samprayojayet /
prāpnotyapacayaṃ ghoraṃ tiryaggyoniṃ ca gacchati

5.172

na tathā'gniḥ pradahati prabhañjanasamīrataḥ /
yathā hyaprayogastu prayukto dahati kṣaṇāt

5.173

ityevāvantipāñcāladākṣiṇātyauḍhramāgadhaiḥ /
kartavya pūrvaraṅgastu dvipramāṇavinirmitaḥ

5.174

eṣa vaḥ kathito viprāḥ pūrvaraṅgāśrito vidhiḥ /
bhūyaḥ kiṃ kathyatāṃ samyaṅnāṭyavedavidhiṃ prati

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc