Natya Shastra · Chapter 5
iti bhāratīye nāṭyaśāstre tāṇḍavalakṣaṇaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ
atha pūrvaraṅgavidhāno nāma pañcamo 'dhyāyaḥ
bharatasya vacaḥ śrutvā nāṭyasantānakāraṇam /
punarevābruvanvākyamṛṣayo hṛṣṭamānasāḥ
yathā nāṭyasya janmedaṃ jarjarasya ca sambhavaḥ /
vighnānāṃ śamanaṃ caiva daivatānāṃ ca pūjanam
tadasmābhiḥ śrutaṃ sarvaṃ gṛhītvā cāvadhāritam /
nikhilena yathātattvamicchāmo vedituṃ punaḥ
pūrvaraṅgaṃ mahātejaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutam /
yathā buddhyāmahe brahmaṃstathā vyākhyātumarhasi
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ /
pratyuvāca punarvākyaṃ pūrvaraṅgavidhiṃ prati
pūrvaraṅgaṃ mahābhāgā gadato me nibodhata /
pādabhāgāḥ kalāścaiva parivartāstathaiva ca
yasmādraṅge prayogo 'yaṃ pūrvameva prayujyate /
tasmādayaṃ pūrvaraṅgo vijñeyo dvijasattamāḥ
asyāṅgāni tu kāryāṇi yathāvadanupūrvaśaḥ /
tantrībhāṇḍasamāyoagaiḥ pāṭhyayogakṛtaistathā
pratyāhāro 'vataraṇaṃ tathā hyārambha eva ca /
āśrāvaṇā vaktrapāṇistathā ca parighaṭṭanā
saṅghoṭanā tataḥ kāryā mārgāsāritameva ca /
jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhāni tathaivāsāratāni ca
etāni tu bahirgītānyantaryavanikāgataiḥ /
prayoktṛbhiḥ prayojyāni tantrībhāṇḍakṛtāni ca
tataḥ sarvaistu kutapaiḥ saṃyuktānīha kārayet /
vighaṭya vai yavanikāṃ nṛttapāṭhyakṛtāni tu
gītānāṃ madrakādīnāṃ yojyamekaṃ tu gītakam /
vardhamānamathāpīha tāṇḍavaṃ yatra yujyate
tataścotthāpanaṃ kāryaṃ parivartanameva ca /
nāndī śuṣkāvakṛṣṭā ca raṅgadvāraṃ tathaiva ca
cāri caiva tataḥ kāryā mahācārī tathaiva ca /
trikaṃ prarocanāṃ cāpi pūrvaraṅge bhavanti hi
etānyaṅgāni kāryāṇi pūrvaraṅgavidhau dvijāḥ /
eteṣāṃ lakṣaṇamahaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ
kutapasya tu vinyāsaḥ pratyāhāra iti smṛtaḥ /
tathāvataraṇaṃ proktaṃ gāyikānāṃ niveśanam
parigītakriyārambha ārambha iti kīrtitaḥ /
ātodyarañjanārthaṃ tu bhavedāśrāvaṇāvidhiḥ
vādyavṛttivibhāgārthaṃ vaktrapāṇirvidhīyate /
tantryojaḥkaraṇārthaṃ tu bhavecca parighaṭṭanā
tathā pāṇivibhāgārthaṃ bhavetsaṃghoṭanāvidhiḥ /
tantrībhāṇḍasamāyogānmārgāsāritamiṣyate
kalāpātavibhāgārthaṃ bhavedāsāritakriyā /
kīrtanāddevatānāṃ ca jñeyo gītavidhistathā
[ataḥ paraṃ pravakṣyami hyutthāpanavidhikriyām] // BhN_5.21* //
yasmādutthāpayantyatra prayogaṃ nāndipāṭhakāḥ /
pūrvameva tu raṅge 'smiṃstasmādutthāpanaṃ smṛtam
yasmācca lokapālānāṃ parivṛtya caturdiśam /
vandanāni prakurvanti tasmācca parivartanam
āśīrvacanasaṃyuktā nityaṃ yasmātprayujyate /
devadvijanṛpādīnāṃ tasmānnāndīti saṃjñitā
atra śuṣkākṣaraireva hyavakṛṣṭā dhruvā yataḥ /
tasmācchuṣkāvakṛṣṭeyaṃ jarjaraślokadarśitā
yasmādabhinayastvatra prathamaṃ hyavatāryate /
raṅgadvāramato jñeyaṃ vāgaṅgābhinayātmakam
śṛṅgārasya pracaraṇāccārī samparikīrtitā /
raudrapracaraṇāccāpi mahācārīti kīrtitā
vidūṣakaḥ sūtradhārastathā vai pāripārśvakaḥ /
yatra kurvanti sañjalpaṃ taccāpi trigataṃ matam
upakṣepeṇa kāvyasya hetuyuktisamāśrayā /
siddhenāmantraṇā yā tu vijñeyā sa prarocanā
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi hyāśrāvaṇavidhikriyām /
bahirgītavidhau samyagutpattiṃ kāraṇaṃ tathā
citradakṣiṇavṛtau tu saptarūpe pravartite /
sopohane sanirgīte devastutyabhinandite
nāradādyaistu gandharvaiḥ sabhāyāṃ devadānavāḥ /
nirgītaṃ śrāvitāḥ samyaglayatālasamanvitam
tacchrutvā tu sukhaṃ gānaṃ devastutyabhinanditam
abhavankṣubhitāḥ sarve mātsaryāddaityarākṣasāḥ
sampradhārya ca te 'nyonyamityavocannavasthitāḥ /
nirgītaṃ tu savāditramidaṃ gṛhṇīmahe vayam
saptarūpeṇa santuṣṭā devāḥ karmānukīrtanāt /
vayaṃ gṛhṇīma nirgītaṃ tuṣyāmo 'traiva sarvadā
te tatra tuṣṭā daityāstu sādhayanti punaḥ punaḥ /
ruṣṭāścāpi tato devāḥ pratyabhāṣanta nāradam
ete tuṣyanti nirgīte dānavā saha rākṣasaiḥ /
praṇaśyatu prayogo 'yaṃ kathaṃ vā manyate bhavān
devānāṃ vacanaṃ śrutvā nārado vākyamabravīt /
dhātuvādyāśrayakṛtaṃ nirgītaṃ mā praṇaśyatu
kintūpohanasaṃyuktaṃ dhātuvādyavibhūṣitam /
bhaviṣyatīdaṃ nirgītaṃ saptarūpavidhānataḥ
nirgītenāvabaddhāśca daityadānavarākṣasāḥ /
na kṣobhaṃ na vighātaṃ ca kariṣyantīha toṣitāḥ
evaṃ nirgītametattu daityānāṃ spardhayā dvijāḥ /
devānāṃ bahumānena bahirgītamiti smṛtam
dhātubhiścitravīṇāyāṃ gurulaghvakṣarānvitam /
varṇālaṅkārasaṃyuktaṃ prayoktavyaṃ budhairatha
nirgītaṃ geyate yasmādapadaṃ varṇayojanāt /
asūyayā ca devānāṃ bahirgītamidaṃ smṛtam
nirgītaṃ yanmayā proktaṃ saptarūpasamanvitam /
utthāpanādikaṃ yacca tasya kāraṇamucyate
āśrāvaṇāyāṃ yuktāyāṃ daityāstuṣyanti nityaśaḥ /
vaktrapāṇau kṛte caiva nityaṃ tuṣyanti dānavāḥ
parighaṭṭanayā tuṣṭā yuktāyāṃ rākṣasāṃ gaṇāḥ /
saṅghoṭanakriyāyāṃ ca tuṣyantyapi ca guhyakāḥ
mārgāsāritamāsādya tuṣṭā yakṣā bhavanti hi /
gītakeṣu prayukteṣu devāstuṣyanti nityaśaḥ
vardhamāne prayukte tu rudrastuṣyati sānugaḥ /
tathā cotthāpane yukte brahmā tuṣṭo bhavediha
tuṣyanti lokapālāśca prayukte parivartane /
nāndīprayoge 'tha kṛte prīto bhavati candramāḥ
yuktāyāmavakṛṣṭāyāṃ prītā nāgā bhavanti hi /
tathā śuṣkāvakṛṣṭāyāṃ prītaḥ pitṛgaṇo bhavet
raṅgadvāre prayukte tu viṣṇuḥ prīto bhavediha /
jarjarasya prayoge tu tuṣṭā vighnavināyakāḥ
tathā cāryā prayuktāyāmumā tuṣṭā bhavediha /
mahācāryā prayuktāyāṃ tuṣṭo bhūtagaṇo bhavet
āśrāvaṇādicāryantametaddaivatapūjanam /
pūrvaraṅge mayā khyātaṃ tathā cāṅgavikalpanam
devastuṣyanti yo yena yasya yanmanasaḥ priyam /
tattathā pūrvaraṅge tu mayā prokaṃ dvijottamāḥ
sarvadaivatapūjārhaṃ sarvadaivatapūjanam /
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ pūrvaraṅgapravartanam
daityadānavatuṣṭyarthaṃ sarveṣāṃ ca divaukasām /
nirgītāni sagītāni pūrvaraṅgakṛtāni tu
[yā vidyā yāni śilpāni yā gatiryaśca ceṣṭitam /
lokālokasya jagatastadasminnāṭakāśraye] // BhN_5.56* //
nirgītānāṃ sagītānāṃ vardhamānasya caiva hi /
dhruvāvidhāne vakṣyāmi lakṣaṇaṃ karma caiva hi
prayujya gītakavidhiṃ vardhamānamathāpi ca /
gītakānte tataścāpi kāryā hyutthāpanī dhruvā
adau dve ca caturthaṃ cāpyaṣṭamaikādaśe tathā /
gurvakṣarāṇi jānīyatpāde hyekādaśe tathā
catuṣpadā bhavetsā tu caturaśrā tathaiva ca /
caturbhissannipātaiśca trilayā triyatistathā
parivartāśca catvāraḥ pāṇayastraya eva ca /
jātyā caiva hi viślokā tāṃ ca tālena yojayet
śamyā tu dvikalā kāryā talo dvikala eva ca /
punaścaikakalā śamyā sannipātaḥ kalātrayam
evamaṣṭakalaḥ kāryaḥ sannipāto viacakṣaṇaiḥ /
catvāraḥ sannipātāśca parivartaḥ sa ucyate
pūrvaṃ sthitalayaḥ kāryaḥ parivarto vicakṣaṇaiḥ /
tṛtīye sannipāte tu tasyā bhāṇḍagraho bhavet
ekasminparivarte tu gate prāpte dvitīyake /
kāryaṃ madhyalaye tajjñaiḥ sūtradhārapraveśanam
puṣpāñjaliṃ samādāya rakṣāmaṅgalasaṃskṛtāḥ /
śuddhavastrāḥ sumanasastathā cādbhutadṛṣṭayaḥ
sthānantu vaiṣṇavaṃ kṛtvā sauṣṭhavāṅgapuraskṛtam /
dīkṣitāḥ śucayaścaiva praviśeyuḥ samaṃ trayaḥ
bhṛṅgārajarjaradharau bhavetāṃ pāripārśvikau /
madhye tu sūtrabhṛttābhyāṃ vṛttaḥ pañcapadīṃ vrajet
padāni pañca gaccheyurbrahmaṇo yajanecchayā /
padānāñcāpi vikṣepaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ
tritālāntaraviṣkambhamutkṣipeccaraṇaṃ śanaiḥ
pārśvotthānotthitaṃ caiva tanmadhye pātayetpunaḥ
evaṃ pañcapadīṃ gatvā sūtradhāraḥ sahetaraḥ /
sūcīṃ vāmapade dadyādvikṣepaṃ dakṣiṇena ca
puṣpāñjalyapavargaśca kāryo brāhme 'tha maṇḍale /
raṅgapīṭhasya madhye tu svayaṃ brahmā pratiṣṭhitaḥ
tataḥ salalitairhastairabhivandya pitāmaham /
abhivādāni kāryāṇi trīṇi hastena bhūtale
kālaprakarṣahetośca pādānāṃ pravibhāgataḥ /
sūtradhārapraveśādyo vandanābhinayāntakaḥ
dvitīyaḥ parivartastu kāryo madhyalayāśritaḥ /
tataḥ paraṃ tṛtīye tu maṇḍalasya pradakṣiṇam
bhavedācamanaṃ caiva jarjaragrahaṇaṃ tathā /
utthāya maṇḍalāttūrṇaṃ dakṣiṇaṃ pādamuddharet
vedhaṃ tenaiva kurvīta vikṣepaṃ vāmakena ca /
punaśca dakṣiṇaṃ pādaṃ pārśvasaṃsthaṃ samuddharet
tataśca vāmavedhastu vikṣepo dakṣiṇasya ca /
ityanena vidhānena samyakkṛtvā pradikṣaṇam
bhṛṅgārabhṛtamāhūya śaucaṃ cāpi samācaret /
yathānyāyaṃ tu kartavyā tena hyācamanakriyā
ātmaprokṣaṇamevādbhiḥ kartavyaṃ tu yathākramam /
prayatnakṛtaśaucena sūtradhāreṇa yatnataḥ
sannipātasamaṃ grāhyo jarjaro vighnajarjaraḥ /
pradakṣiṇādyo vijñeyo jarjaragrahaṇāntakaḥ
tṛtīyaḥ parivartastu vijñeyo vai drute laye /
gṛhītvā jarjaraṃ tvaṣṭau kalā japyaṃ prayojayet
vāmavedhaṃ tataḥ kuryādvikṣepaṃ dakṣiṇasya ca /
tataḥ pañcapadīṃ caiva gacchettu kutaponmukhaḥ
vāmavedhastu tatrāpi vikṣepo dakṣiṇasya tu /
jarjaragrahaṇādyo 'yaṃ kutapābhimukhāntakaḥ
caturthaḥ parivartastu kāryo drutalaye punaḥ /
karapādanipātāstu bhavntyatra tu ṣoḍaśa
tryaśre dvādaśa pātāstu bhavanti karapādayoḥ /
vandanānyatha kāryāṇi trīṇi hastena bhūtale
ātmaprokṣaṇamadbhiśca tryaśre naiva vidhīyate /
evamutthāpanaṃ kāryaṃ tatastu parivartanam
caturaśraṃ laye madhye sannipātairathāṣṭabhiḥ /
yasyā laghūni sarvāṇi kevalaṃ naidhanaṃ guru
bhavedatijagatyāntu sā dhruvā parivartanī /
vārtikena tu mārgeṇa vādyenānugatena ca
lalitaiḥ pādavinyāsairvandyā devā yathādiśam /
dvikalaṃ pādapatanaṃ pādacāryā gataṃ bhavet
vāmapādena vedhastu kartavyo nṛttayoktṛbhiḥ /
dvitālāntaraviṣkambho vikṣepo dakṣiṇasya ca
tataḥ pañcapadīṃ gacchedatikrāntaiḥ padaratha /
tato 'bhivādanaṃ kuryāddevatānāṃ yathādiśam
vandeta prathamaṃ pūrvāṃ diśaṃ śakrādhidaivatām /
dvitīyāṃ dakṣiṇāmāśāṃ vandeta yamadevatām
vandeta paścimāmāśāṃ tato varuṇadaivatām /
caturthīmuttarāmāśāṃ vandeta dhanadāśrayām
diśāṃ tu vandanaṃ kṛtvā vāmavedhaṃ prayojayet /
dakṣiṇena ca kartavyaṃ vikṣepaparivartanam
prāṅgmukhastu tataḥ kuryātpuruṣastrīnapuṃsakaiḥ /
tripadyā sūtrabhṛdrudrabrahmopendrābhivādanam
dakṣiṇaṃ tu padaṃ puṃso vāmaṃ strīṇāṃ prakīrtitam /
punardakṣiṇameva syānnātyutkṣiptaṃ napuṃsakam
vandeta pauruṣeṇeśaṃ strīpadena janārdanam /
napuṃsakpadenāpi tathaivāmbujasambhavam
parivartanamevaṃ syāttasyānte praviśettataḥ /
caturthakāraḥ puṣpāṇi pragṛhya vidhipūrvakam
yathāvattena kartavyaṃ pūjanaṃ jarjarasya tu /
kutapasya ca sarvasya sūtradhārasya caiva hi
tasya bhāṇḍasamaḥ kāryastajjñairgatiparikramaḥ /
na tatra gānaṃ kartavyaṃ tatra stobhakriyā bhavet
caturthakāraḥ pūjāṃ tu sa kṛtvāntarhito bhavet /
tato geyāvakṛṣṭā tu caturaśrā sthitā dhruvā
guruprāyā tu sā kāryā tathā caivāvapāṇikā /
sthāyivarṇāśrayopetā kalāṣṭakavinirmitā
[caturthaṃ pañcamaṃ caiva saptamaṃ cāṣṭamaṃ tathā /
laghūni pāde paṅktyāntu sāvakṛṣṭā dhruvā smṛtā] // BhN_5.103* //
sūtradhāraḥ paṭhettatra madhyamaṃ svaramāśritaḥ /
nāndīṃ padairdvādaśabhiraṣṭabhirvā'pyalaṅkṛtām
namo 'stu sarvadevebhyo dvijātibhyaḥ śubhaṃ tathā /
jitaṃ somena vai rājñā śivaṃ gobrāhmaṇāya ca
brahmottaraṃ tathaivāstu hatā brahmadviṣastathā /
praśāstvimāṃ mahārājaḥ pṛthivīṃ ca sasāgarām
rāṣṭraṃ pravardhatāṃ caiva raṅgasyāśā samṛddhyatu /
prekṣākarturmahāndharmo bhavatu brahmabhāṣitaḥ
kāvyakarturyaśaścāstu dharmaścāpi pravardhatām /
ijyayā cānayā nityaṃ prīyantāṃ devatā iti
nāndīpadāntareṣveṣu hyevamāryeti nityaśaḥ /
vadetāṃ samyaguktābhirvāgbhistau pāripārśvikau
evaṃ nāndī vidhātavyā yathāvallakṣaṇānvitā /
tataśśuṣkāvakṛṣṭā syājjarjaraślokadarśikā
navaṃ gurvākṣarāṇyādau ṣaḍlaghūni gurutrayam /
śuṣkāvakṛṣṭā tu bhavetkalā hyaṣṭau pramāṇataḥ
yathā:
digle digle digle digle jambukapalitakate tecām /
kṛtvā śuṣkāvakṛṣṭāṃ tu yathāvaddvijasattamāḥ
tataḥ ślokaṃ paṭhedekaṃ gambhīrasvarasaṃyutam /
devastotraṃ puraskṛtya yasya pūjā pravartate
rājño vā yatra bhaktiḥ syādatha vā brahmaṇasstavam /
gaditvā jarjaraślokaṃ raṅgadvāre ca yatsmṛtam
paṭhedanyaṃ punaḥ ślokaṃ jarjarasya vināśanam /
jarjaraṃ namayitvā tu tataścārīṃ prayojayet
pāripārśvikayośca syātpaścimenāpasarpaṇam /
aṅkitā cātra kartavyā dhruvā madhyalayānvitā
caturbhiḥ sannipātaiśca caturaśrā pramāṇataḥ /
ādyamantyaṃ caturthaṃ ca pañcamaṃ ca tathā guru
yasyāṃ hrasvāni śeṣāṇi sā jñeyā tvaṅkitā budhaiḥ /
asyāḥ prayogaṃ vakṣyāmi yathā pūrvaṃ maheśvaraḥ
sahomayā krīḍitavānnānābhāvaviceṣṭataiḥ /
kṛtvā'vahitthaṃ sthānaṃ tu vāmaṃ cādhomukhaṃ bhujam
caturaśramuraḥ kāryamañcitaścāpi mastakaḥ /
nābhipradeśe vinyasya jarjaraṃ ca tulādhṛtam
vāmapallavahastena pādaistālāntarotthitaiḥ /
gacchetpañcapadīṃ caiva savilāsāṅgaceṣṭitaiḥ
vāmavedhastu kartavyo vikṣepo dakṣiṇasya ca /
śṛṅgārarasasaṃyuktāṃ paṭhedāryāṃ vicakṣaṇaḥ
cārīślokaṃ gaditvā tu kṛtvā ca parivartanam /
taireva ca padaḥ kāryaṃ paścimenāpasarpaṇam
pāripārśvikahaste tu nyasya jarjaramuttamam /
mahācārīṃ tataścaiva prayuñjīta yathāvidhi
caturaśrā dhruvā tatra tathā drutalayānvitā /
caturbhissannipātaiśca kalā hyaṣṭau pramāṇataḥ
ādyaṃ caturthamantyaṃ ca saptamaṃ daśamaṃ guru /
laghu śeṣaṃ dhruvāpāde caturviṃśatike bhavet
(yathā-)
pādatalāhatipātitaśailaṃ kṣobhitabhūtasamagrasamudram /
tāṇḍavanṛtyamidaṃ pralayānte pātu jagatsukhadāyi harasya
bhāṇḍonmukhena kartavyaṃ pādavikṣepaṇaṃ tataḥ /
sūcīṃ kṛtvā punaḥ kuryādvikṣepaparivartanam
atikrāntaiḥ salalitaiḥ pādairdrutalayānvitaiḥ /
tritālāntaramutkṣepairgacchetpañcapadīṃ tataḥ
tatrāpi vāmavedhastu vikṣepo dakṣiṇasya ca /
taireva ca padaiḥ kāryaṃ prāṅmukhenāpasarpaṇam
punaḥ padāni trīṇyeva gacchetprāṅmukha eva tu /
tataśca vāmavedhaḥ syādvikṣepo dakṣiṇasya ca
tato raudrarasaṃ ślokaṃ pādasaṃharaṇaṃ paṭhet /
tasyānte tu tripadyātha vyāharetpāripārśvikau
tayorāgamane kāryaṃ gānaṃ narkuṭakaṃ budhaiḥ /
tathā ca bhāratībhede trigataṃ samprayojayet
vidūṣakastvekapadāṃ sutradhārasmitāvahām /
asambaddhakathāprāyāṃ kuryātkathanikā tataḥ
(vitaṇḍāṃ gaṇḍasaṃyuktāṃ tālikāñca prayojayet /
kastiṣṭhati jitaṃ kenetyādikāvyaprarūpiṇīm // BhN_5.134*1 //
pāripārśvakasañjalpo vidūṣakavirūpitaḥ /
sthāpitaḥ sūtradhāreṇa trigataṃ samprayujyate) // BhN_5.134*2 //
prarocanā ca kartavyā siddhenopanimatraṇam /
raṅgasiddhau punaḥ kāryaṃ kāvyavastunirūpaṇam
sarvameva vidhiṃ kṛtvā sūcīvedhakṛtairatha /
pādairanāviddhagatairniṣkrāmeyuḥ samaṃ trayaḥ
evameṣa prayoktavyaḥ pūrvaraṅgo yathāvidhi /
caturaśro dvijaśreṣṭhāstryaśraṃ cāpi nibodhata
ayameva prayogaḥ syādaṅgānyetāni caiva hi /
tālapramāṇaṃ saṃkṣiptaṃ kevalaṃ tu viśeṣakṛt
śamyā tu dvikalā kāryā tālo hyekakalastathā /
punaścaikakalā śamyā sannipātaḥ kalādvayam
anena hi pramāṇena kalātālalayānvitaḥ /
kartavyaḥ pūrvaraṅgastu tryaśro 'pyutthāpanādikaḥ
ādyaṃ caturthaṃ daśamamaṣṭamaṃ naidhanaṃ guru /
yasyāstu jāgate pāde sā tryaśrotthāpinī dhruvā
vādyaṃ gatipracāraśca dhruvā tālastathaiva ca /
saṃkṣiptānyeva kāryāṇi tryaśre nṛttapravedibhiḥ
vādyagītapramāṇena kuryādaṅgaviceṣṭitam /
vistīrṇamatha saṃkṣiptaṃ dvipramāṇavinirmitam
hastapādapracārastu dvikalaḥ parikīrtitaḥ /
caturaśre parikrānte pātāḥ syuḥ ṣoḍaśaiva tu
tryaśre dvādaśa pātāstu bhavanti karapādayoḥ /
etatpramāṇaṃ vijñeyamubhayoḥ pūrvaraṅgayoḥ
kevalaṃ parivarte tu gamane tripadī bhavet /
digvandane pañcapadī caturaśre vidhīyate
ācāryabuddhyā kartavyastryaśrastālapramāṇataḥ /
tasmānna lakṣaṇaṃ proktaṃ punaruktaṃ bhavedyataḥ
evameṣa prayoktavyaḥ pūrvaraṅgo dvijottamāḥ /
tryaśraśca caturaśraśca śuddho bhāratyupāśrayaḥ
evaṃ tāvadayaṃ śuddhaḥ pūrvaraṅgo mayoditaḥ /
citratvamasya vakṣyāmi yathākāryaṃ prayoktṛbhiḥ
vṛtte hyutthāpane viprāḥ kṛte ca parivartane /
caturthakāradattābhiḥ sumanobhiralaṅkṛte
udāttairgānairgandharvaiḥ parigīte pramāṇataḥ /
devadundubhayaścaiva ninadaiyurbhṛśaṃ yataḥ
siddhāḥ kusumamālābhirvikireyuḥ samantataḥ /
aṅgahāraiśca devyastā upanṛtyeyuragrataḥ
yastāṇḍavavidhiḥ prokto nṛte piṇḍīsamanvitaḥ /
recakairaṅgahāraiśca nyāsopanyāsasaṃyutaḥ
nāndīpadānāṃ madhye tu ekaikasminpṛthakpṛthak /
prayoktavyo budhaiḥ samyakcitrabhāvamabhīpsubhiḥ
evaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ śuddhaṃ citraṃ prayatnataḥ /
tataḥparaṃ prayuñjīta nāṭakaṃ lakṣaṇānvitam
tatastvantarhitāḥ sarvā bhaveyurdivyayoṣitaḥ /
niṣkrāntāsu ca sarvāsu nartakīṣu tataḥ param
pūrvaraṅge prayoktavyamaṅgajātamataḥparam /
evaṃ śuddho bhaveccitraḥ pūrvaraṅgo vidhānataḥ
kāryo nātiprasaṅgo 'tra nṛtāgītavidhiṃ prati /
gīte vādye ca nṛtte ca pravṛtte 'tiprasaṅgataḥ
khedo bhavetprayoktṝṇāṃ prekṣakāṇāṃ tathaiva ca /
khinnānāṃ rasabhāveṣu spaṣṭatā nopajāyate
tataḥ śeṣaprayogastu na rāgajanako bhavet /
(lakṣanena vinā bāhyalakṣaṇādvistṛtaṃ bhavet /
lokaśāstrānusāreṇa tasmānnāṭyaṃ pravartate) // BhN_5.160ab*1 //
tryaśraṃ vā caturaśraṃ vā śuddhaṃ citramathāpi vā
prayujya raṅgānniṣkrāmetsūtradhārḥ sahānugaḥ /
(devapārthivaraṅgānāmāśīrvacanasaṃyutām // BhN_5.161*1 //
kavernāmaguṇopetāṃ vastūpakṣeparūpikām /
laghuvarṇapadopetāṃ vṛttaiścitrairalaṅkṛtām // BhN_5.161*2 //
antaryavanikāsaṃsthaḥ kuryādāśrāvaṇāṃ tataḥ /
āśrāvanāvasāne ca nāndīṃ kṛtvā sa sūtradhṛt /
punaḥ praviśya raṅgaṃ tu kuryātprastāvanāṃ tataḥ) // BhN_5.161*3 //
prayujya vidhinaivaṃ tu pūrvara~gaṃ prayogataḥ
sthāpakaḥ praviśettatra sūtradhāraguṇākṛtiḥ /
sthānaṃ tu vaiṣṇavaṃ kṛtvā sauṣṭhavāñgapuraskṛtam
praviśya raṅgaṃ taireva sūtradhārapadairvrajet /
śthāpakṣya praveśe tu kartavya'rthānugā dhruvā
tryaśrā vā caturaśrā vā tajjñairmadhyalayānvitā /
kuryādanantaraṃ cārīṃ devarahmaṇaśaṃsinīm
suvākyamadhuraiḥ ślokernānābhasavarasānvitaiḥ /
prasādya raṅgaṃ vidhivatkavernāma ca kīrtayet
prastavā. tataḥ kuryātkāvyaprakhyāpanāśrayām /
uddhātyakādi kartavyaṃ kāvyopakṣepaṇāśryam
divye divyāśrayo bhūtvā mānuṣe mānuṣāśrayaḥ /
divyamānuṣasaṃyoge divyo vā mānuṣo 'pi vā
mukhabījānusadṝśaṃ nānāmārgasamāśrayam /
āāvidhairupakṣepaiḥ kāvyopakṣepaṇaṃ bhavet
prastāvyaivaṃ tu niṣkrāmetkāvyaprastāvakastataḥ /
evameṣa prayoktavyaḥ pūrvaraṅgo yathāvidhi
ya imaṃ pūrvaraṅgaṃ tu vidhinaiva prayojayet /
nāśubhaṃ prāpnuyātkiñcitsvargalokaṃ ca gacchati
yaścāpi vidhimutsṛjya yatheṣṭaṃ samprayojayet /
prāpnotyapacayaṃ ghoraṃ tiryaggyoniṃ ca gacchati
na tathā'gniḥ pradahati prabhañjanasamīrataḥ /
yathā hyaprayogastu prayukto dahati kṣaṇāt
ityevāvantipāñcāladākṣiṇātyauḍhramāgadhaiḥ /
kartavya pūrvaraṅgastu dvipramāṇavinirmitaḥ
eṣa vaḥ kathito viprāḥ pūrvaraṅgāśrito vidhiḥ /
bhūyaḥ kiṃ kathyatāṃ samyaṅnāṭyavedavidhiṃ prati
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0