નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 5

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે તાણ્ડવલક્ષણં નામ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
અથ પૂર્વરઙ્ગવિધાનો નામ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
ભરતસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નાટ્યસન્તાનકારણમ્ ।
પુનરેવાબ્રુવન્વાક્યમૃષયો હૃષ્ટમાનસાઃ

યથા નાટ્યસ્ય જન્મેદં જર્જરસ્ય ચ સમ્ભવઃ ।
વિઘ્નાનાં શમનં ચૈવ દૈવતાનાં ચ પૂજનમ્

તદસ્માભિઃ શ્રુતં સર્વં ગૃહીત્વા ચાવધારિતમ્ ।
નિખિલેન યથાતત્ત્વમિચ્છામો વેદિતું પુનઃ

પૂર્વરઙ્ગં મહાતેજઃ સર્વલક્ષણસંયુતમ્ ।
યથા બુદ્ધ્યામહે બ્રહ્મંસ્તથા વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

તેષાં તુ વચનં શ્રુત્વા મુનીનાં ભરતો મુનિઃ ।
પ્રત્યુવાચ પુનર્વાક્યં પૂર્વરઙ્ગવિધિં પ્રતિ

પૂર્વરઙ્ગં મહાભાગા ગદતો મે નિબોધત ।
પાદભાગાઃ કલાશ્ચૈવ પરિવર્તાસ્તથૈવ ચ

યસ્માદ્રઙ્ગે પ્રયોગો ઽયં પૂર્વમેવ પ્રયુજ્યતે ।
તસ્માદયં પૂર્વરઙ્ગો વિજ્ઞેયો દ્વિજસત્તમાઃ

અસ્યાઙ્ગાનિ તુ કાર્યાણિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
તન્ત્રીભાણ્ડસમાયોઅગૈઃ પાઠ્યયોગકૃતૈસ્તથા

પ્રત્યાહારો ઽવતરણં તથા હ્યારમ્ભ એવ ચ ।
આશ્રાવણા વક્ત્રપાણિસ્તથા ચ પરિઘટ્ટના

સઙ્ઘોટના તતઃ કાર્યા માર્ગાસારિતમેવ ચ ।
જ્યેષ્ઠમધ્યકનિષ્ઠાનિ તથૈવાસારતાનિ ચ

એતાનિ તુ બહિર્ગીતાન્યન્તર્યવનિકાગતૈઃ ।
પ્રયોક્તૃભિઃ પ્રયોજ્યાનિ તન્ત્રીભાણ્ડકૃતાનિ ચ

તતઃ સર્વૈસ્તુ કુતપૈઃ સંયુક્તાનીહ કારયેત્ ।
વિઘટ્ય વૈ યવનિકાં નૃત્તપાઠ્યકૃતાનિ તુ

ગીતાનાં મદ્રકાદીનાં યોજ્યમેકં તુ ગીતકમ્ ।
વર્ધમાનમથાપીહ તાણ્ડવં યત્ર યુજ્યતે

તતશ્ચોત્થાપનં કાર્યં પરિવર્તનમેવ ચ ।
નાન્દી શુષ્કાવકૃષ્ટા ચ રઙ્ગદ્વારં તથૈવ ચ

ચારિ ચૈવ તતઃ કાર્યા મહાચારી તથૈવ ચ ।
ત્રિકં પ્રરોચનાં ચાપિ પૂર્વરઙ્ગે ભવન્તિ હિ

એતાન્યઙ્ગાનિ કાર્યાણિ પૂર્વરઙ્ગવિધૌ દ્વિજાઃ ।
એતેષાં લક્ષણમહં વ્યાખ્યાસ્યામ્યનુપૂર્વશઃ

કુતપસ્ય તુ વિન્યાસઃ પ્રત્યાહાર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
તથાવતરણં પ્રોક્તં ગાયિકાનાં નિવેશનમ્

પરિગીતક્રિયારમ્ભ આરમ્ભ ઇતિ કીર્તિતઃ ।
આતોદ્યરઞ્જનાર્થં તુ ભવેદાશ્રાવણાવિધિઃ

વાદ્યવૃત્તિવિભાગાર્થં વક્ત્રપાણિર્વિધીયતે ।
તન્ત્ર્યોજઃકરણાર્થં તુ ભવેચ્ચ પરિઘટ્ટના

તથા પાણિવિભાગાર્થં ભવેત્સંઘોટનાવિધિઃ ।
તન્ત્રીભાણ્ડસમાયોગાન્માર્ગાસારિતમિષ્યતે

કલાપાતવિભાગાર્થં ભવેદાસારિતક્રિયા ।
કીર્તનાદ્દેવતાનાં ચ જ્ઞેયો ગીતવિધિસ્તથા

[અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યમિ હ્યુત્થાપનવિધિક્રિયામ્] ॥ ભ્ન્_5.21* ॥
યસ્માદુત્થાપયન્ત્યત્ર પ્રયોગં નાન્દિપાઠકાઃ ।
પૂર્વમેવ તુ રઙ્ગે ઽસ્મિંસ્તસ્માદુત્થાપનં સ્મૃતમ્

યસ્માચ્ચ લોકપાલાનાં પરિવૃત્ય ચતુર્દિશમ્ ।
વન્દનાનિ પ્રકુર્વન્તિ તસ્માચ્ચ પરિવર્તનમ્

આશીર્વચનસંયુક્તા નિત્યં યસ્માત્પ્રયુજ્યતે ।
દેવદ્વિજનૃપાદીનાં તસ્માન્નાન્દીતિ સંજ્ઞિતા

અત્ર શુષ્કાક્ષરૈરેવ હ્યવકૃષ્ટા ધ્રુવા યતઃ ।
તસ્માચ્છુષ્કાવકૃષ્ટેયં જર્જરશ્લોકદર્શિતા

યસ્માદભિનયસ્ત્વત્ર પ્રથમં હ્યવતાર્યતે ।
રઙ્ગદ્વારમતો જ્ઞેયં વાગઙ્ગાભિનયાત્મકમ્

શૃઙ્ગારસ્ય પ્રચરણાચ્ચારી સમ્પરિકીર્તિતા ।
રૌદ્રપ્રચરણાચ્ચાપિ મહાચારીતિ કીર્તિતા

વિદૂષકઃ સૂત્રધારસ્તથા વૈ પારિપાર્શ્વકઃ ।
યત્ર કુર્વન્તિ સઞ્જલ્પં તચ્ચાપિ ત્રિગતં મતમ્

ઉપક્ષેપેણ કાવ્યસ્ય હેતુયુક્તિસમાશ્રયા ।
સિદ્ધેનામન્ત્રણા યા તુ વિજ્ઞેયા સ પ્રરોચના

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ હ્યાશ્રાવણવિધિક્રિયામ્ ।
બહિર્ગીતવિધૌ સમ્યગુત્પત્તિં કારણં તથા

ચિત્રદક્ષિણવૃતૌ તુ સપ્તરૂપે પ્રવર્તિતે ।
સોપોહને સનિર્ગીતે દેવસ્તુત્યભિનન્દિતે

નારદાદ્યૈસ્તુ ગન્ધર્વૈઃ સભાયાં દેવદાનવાઃ ।
નિર્ગીતં શ્રાવિતાઃ સમ્યગ્લયતાલસમન્વિતમ્

તચ્છ્રુત્વા તુ સુખં ગાનં દેવસ્તુત્યભિનન્દિતમ્
અભવન્ક્ષુભિતાઃ સર્વે માત્સર્યાદ્દૈત્યરાક્ષસાઃ

સમ્પ્રધાર્ય ચ તે ઽન્યોન્યમિત્યવોચન્નવસ્થિતાઃ ।
નિર્ગીતં તુ સવાદિત્રમિદં ગૃહ્ણીમહે વયમ્

સપ્તરૂપેણ સન્તુષ્ટા દેવાઃ કર્માનુકીર્તનાત્ ।
વયં ગૃહ્ણીમ નિર્ગીતં તુષ્યામો ઽત્રૈવ સર્વદા

તે તત્ર તુષ્ટા દૈત્યાસ્તુ સાધયન્તિ પુનઃ પુનઃ ।
રુષ્ટાશ્ચાપિ તતો દેવાઃ પ્રત્યભાષન્ત નારદમ્

એતે તુષ્યન્તિ નિર્ગીતે દાનવા સહ રાક્ષસૈઃ ।
પ્રણશ્યતુ પ્રયોગો ઽયં કથં વા મન્યતે ભવાન્

દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા નારદો વાક્યમબ્રવીત્ ।
ધાતુવાદ્યાશ્રયકૃતં નિર્ગીતં મા પ્રણશ્યતુ

કિન્તૂપોહનસંયુક્તં ધાતુવાદ્યવિભૂષિતમ્ ।
ભવિષ્યતીદં નિર્ગીતં સપ્તરૂપવિધાનતઃ

નિર્ગીતેનાવબદ્ધાશ્ચ દૈત્યદાનવરાક્ષસાઃ ।
ન ક્ષોભં ન વિઘાતં ચ કરિષ્યન્તીહ તોષિતાઃ

એવં નિર્ગીતમેતત્તુ દૈત્યાનાં સ્પર્ધયા દ્વિજાઃ ।
દેવાનાં બહુમાનેન બહિર્ગીતમિતિ સ્મૃતમ્

ધાતુભિશ્ચિત્રવીણાયાં ગુરુલઘ્વક્ષરાન્વિતમ્ ।
વર્ણાલઙ્કારસંયુક્તં પ્રયોક્તવ્યં બુધૈરથ

નિર્ગીતં ગેયતે યસ્માદપદં વર્ણયોજનાત્ ।
અસૂયયા ચ દેવાનાં બહિર્ગીતમિદં સ્મૃતમ્

નિર્ગીતં યન્મયા પ્રોક્તં સપ્તરૂપસમન્વિતમ્ ।
ઉત્થાપનાદિકં યચ્ચ તસ્ય કારણમુચ્યતે

આશ્રાવણાયાં યુક્તાયાં દૈત્યાસ્તુષ્યન્તિ નિત્યશઃ ।
વક્ત્રપાણૌ કૃતે ચૈવ નિત્યં તુષ્યન્તિ દાનવાઃ

પરિઘટ્ટનયા તુષ્ટા યુક્તાયાં રાક્ષસાં ગણાઃ ।
સઙ્ઘોટનક્રિયાયાં ચ તુષ્યન્ત્યપિ ચ ગુહ્યકાઃ

માર્ગાસારિતમાસાદ્ય તુષ્ટા યક્ષા ભવન્તિ હિ ।
ગીતકેષુ પ્રયુક્તેષુ દેવાસ્તુષ્યન્તિ નિત્યશઃ

વર્ધમાને પ્રયુક્તે તુ રુદ્રસ્તુષ્યતિ સાનુગઃ ।
તથા ચોત્થાપને યુક્તે બ્રહ્મા તુષ્ટો ભવેદિહ

તુષ્યન્તિ લોકપાલાશ્ચ પ્રયુક્તે પરિવર્તને ।
નાન્દીપ્રયોગે ઽથ કૃતે પ્રીતો ભવતિ ચન્દ્રમાઃ

યુક્તાયામવકૃષ્ટાયાં પ્રીતા નાગા ભવન્તિ હિ ।
તથા શુષ્કાવકૃષ્ટાયાં પ્રીતઃ પિતૃગણો ભવેત્

રઙ્ગદ્વારે પ્રયુક્તે તુ વિષ્ણુઃ પ્રીતો ભવેદિહ ।
જર્જરસ્ય પ્રયોગે તુ તુષ્ટા વિઘ્નવિનાયકાઃ

તથા ચાર્યા પ્રયુક્તાયામુમા તુષ્ટા ભવેદિહ ।
મહાચાર્યા પ્રયુક્તાયાં તુષ્ટો ભૂતગણો ભવેત્

આશ્રાવણાદિચાર્યન્તમેતદ્દૈવતપૂજનમ્ ।
પૂર્વરઙ્ગે મયા ખ્યાતં તથા ચાઙ્ગવિકલ્પનમ્

દેવસ્તુષ્યન્તિ યો યેન યસ્ય યન્મનસઃ પ્રિયમ્ ।
તત્તથા પૂર્વરઙ્ગે તુ મયા પ્રોકં દ્વિજોત્તમાઃ

સર્વદૈવતપૂજાર્હં સર્વદૈવતપૂજનમ્ ।
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પૂર્વરઙ્ગપ્રવર્તનમ્

દૈત્યદાનવતુષ્ટ્યર્થં સર્વેષાં ચ દિવૌકસામ્ ।
નિર્ગીતાનિ સગીતાનિ પૂર્વરઙ્ગકૃતાનિ તુ

[યા વિદ્યા યાનિ શિલ્પાનિ યા ગતિર્યશ્ચ ચેષ્ટિતમ્ ।
લોકાલોકસ્ય જગતસ્તદસ્મિન્નાટકાશ્રયે] ॥ ભ્ન્_5.56* ॥
નિર્ગીતાનાં સગીતાનાં વર્ધમાનસ્ય ચૈવ હિ ।
ધ્રુવાવિધાને વક્ષ્યામિ લક્ષણં કર્મ ચૈવ હિ

પ્રયુજ્ય ગીતકવિધિં વર્ધમાનમથાપિ ચ ।
ગીતકાન્તે તતશ્ચાપિ કાર્યા હ્યુત્થાપની ધ્રુવા

અદૌ દ્વે ચ ચતુર્થં ચાપ્યષ્ટમૈકાદશે તથા ।
ગુર્વક્ષરાણિ જાનીયત્પાદે હ્યેકાદશે તથા

ચતુષ્પદા ભવેત્સા તુ ચતુરશ્રા તથૈવ ચ ।
ચતુર્ભિસ્સન્નિપાતૈશ્ચ ત્રિલયા ત્રિયતિસ્તથા

પરિવર્તાશ્ચ ચત્વારઃ પાણયસ્ત્રય એવ ચ ।
જાત્યા ચૈવ હિ વિશ્લોકા તાં ચ તાલેન યોજયેત્

શમ્યા તુ દ્વિકલા કાર્યા તલો દ્વિકલ એવ ચ ।
પુનશ્ચૈકકલા શમ્યા સન્નિપાતઃ કલાત્રયમ્

એવમષ્ટકલઃ કાર્યઃ સન્નિપાતો વિઅચક્ષણૈઃ ।
ચત્વારઃ સન્નિપાતાશ્ચ પરિવર્તઃ સ ઉચ્યતે

પૂર્વં સ્થિતલયઃ કાર્યઃ પરિવર્તો વિચક્ષણૈઃ ।
તૃતીયે સન્નિપાતે તુ તસ્યા ભાણ્ડગ્રહો ભવેત્

એકસ્મિન્પરિવર્તે તુ ગતે પ્રાપ્તે દ્વિતીયકે ।
કાર્યં મધ્યલયે તજ્જ્ઞૈઃ સૂત્રધારપ્રવેશનમ્

પુષ્પાઞ્જલિં સમાદાય રક્ષામઙ્ગલસંસ્કૃતાઃ ।
શુદ્ધવસ્ત્રાઃ સુમનસસ્તથા ચાદ્ભુતદૃષ્ટયઃ

સ્થાનન્તુ વૈષ્ણવં કૃત્વા સૌષ્ઠવાઙ્ગપુરસ્કૃતમ્ ।
દીક્ષિતાઃ શુચયશ્ચૈવ પ્રવિશેયુઃ સમં ત્રયઃ

ભૃઙ્ગારજર્જરધરૌ ભવેતાં પારિપાર્શ્વિકૌ ।
મધ્યે તુ સૂત્રભૃત્તાભ્યાં વૃત્તઃ પઞ્ચપદીં વ્રજેત્

પદાનિ પઞ્ચ ગચ્છેયુર્બ્રહ્મણો યજનેચ્છયા ।
પદાનાઞ્ચાપિ વિક્ષેપં વ્યાખ્યાસ્યામ્યનુપૂર્વશઃ

ત્રિતાલાન્તરવિષ્કમ્ભમુત્ક્ષિપેચ્ચરણં શનૈઃ
પાર્શ્વોત્થાનોત્થિતં ચૈવ તન્મધ્યે પાતયેત્પુનઃ

એવં પઞ્ચપદીં ગત્વા સૂત્રધારઃ સહેતરઃ ।
સૂચીં વામપદે દદ્યાદ્વિક્ષેપં દક્ષિણેન ચ

પુષ્પાઞ્જલ્યપવર્ગશ્ચ કાર્યો બ્રાહ્મે ઽથ મણ્ડલે ।
રઙ્ગપીઠસ્ય મધ્યે તુ સ્વયં બ્રહ્મા પ્રતિષ્ઠિતઃ

તતઃ સલલિતૈર્હસ્તૈરભિવન્દ્ય પિતામહમ્ ।
અભિવાદાનિ કાર્યાણિ ત્રીણિ હસ્તેન ભૂતલે

કાલપ્રકર્ષહેતોશ્ચ પાદાનાં પ્રવિભાગતઃ ।
સૂત્રધારપ્રવેશાદ્યો વન્દનાભિનયાન્તકઃ

દ્વિતીયઃ પરિવર્તસ્તુ કાર્યો મધ્યલયાશ્રિતઃ ।
તતઃ પરં તૃતીયે તુ મણ્ડલસ્ય પ્રદક્ષિણમ્

ભવેદાચમનં ચૈવ જર્જરગ્રહણં તથા ।
ઉત્થાય મણ્ડલાત્તૂર્ણં દક્ષિણં પાદમુદ્ધરેત્

વેધં તેનૈવ કુર્વીત વિક્ષેપં વામકેન ચ ।
પુનશ્ચ દક્ષિણં પાદં પાર્શ્વસંસ્થં સમુદ્ધરેત્

તતશ્ચ વામવેધસ્તુ વિક્ષેપો દક્ષિણસ્ય ચ ।
ઇત્યનેન વિધાનેન સમ્યક્કૃત્વા પ્રદિક્ષણમ્

ભૃઙ્ગારભૃતમાહૂય શૌચં ચાપિ સમાચરેત્ ।
યથાન્યાયં તુ કર્તવ્યા તેન હ્યાચમનક્રિયા

આત્મપ્રોક્ષણમેવાદ્ભિઃ કર્તવ્યં તુ યથાક્રમમ્ ।
પ્રયત્નકૃતશૌચેન સૂત્રધારેણ યત્નતઃ

સન્નિપાતસમં ગ્રાહ્યો જર્જરો વિઘ્નજર્જરઃ ।
પ્રદક્ષિણાદ્યો વિજ્ઞેયો જર્જરગ્રહણાન્તકઃ

તૃતીયઃ પરિવર્તસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ દ્રુતે લયે ।
ગૃહીત્વા જર્જરં ત્વષ્ટૌ કલા જપ્યં પ્રયોજયેત્

વામવેધં તતઃ કુર્યાદ્વિક્ષેપં દક્ષિણસ્ય ચ ।
તતઃ પઞ્ચપદીં ચૈવ ગચ્છેત્તુ કુતપોન્મુખઃ

વામવેધસ્તુ તત્રાપિ વિક્ષેપો દક્ષિણસ્ય તુ ।
જર્જરગ્રહણાદ્યો ઽયં કુતપાભિમુખાન્તકઃ

ચતુર્થઃ પરિવર્તસ્તુ કાર્યો દ્રુતલયે પુનઃ ।
કરપાદનિપાતાસ્તુ ભવ્ન્ત્યત્ર તુ ષોડશ

ત્ર્યશ્રે દ્વાદશ પાતાસ્તુ ભવન્તિ કરપાદયોઃ ।
વન્દનાન્યથ કાર્યાણિ ત્રીણિ હસ્તેન ભૂતલે

આત્મપ્રોક્ષણમદ્ભિશ્ચ ત્ર્યશ્રે નૈવ વિધીયતે ।
એવમુત્થાપનં કાર્યં તતસ્તુ પરિવર્તનમ્

ચતુરશ્રં લયે મધ્યે સન્નિપાતૈરથાષ્ટભિઃ ।
યસ્યા લઘૂનિ સર્વાણિ કેવલં નૈધનં ગુરુ

ભવેદતિજગત્યાન્તુ સા ધ્રુવા પરિવર્તની ।
વાર્તિકેન તુ માર્ગેણ વાદ્યેનાનુગતેન ચ

લલિતૈઃ પાદવિન્યાસૈર્વન્દ્યા દેવા યથાદિશમ્ ।
દ્વિકલં પાદપતનં પાદચાર્યા ગતં ભવેત્

વામપાદેન વેધસ્તુ કર્તવ્યો નૃત્તયોક્તૃભિઃ ।
દ્વિતાલાન્તરવિષ્કમ્ભો વિક્ષેપો દક્ષિણસ્ય ચ

તતઃ પઞ્ચપદીં ગચ્છેદતિક્રાન્તૈઃ પદરથ ।
તતો ઽભિવાદનં કુર્યાદ્દેવતાનાં યથાદિશમ્

વન્દેત પ્રથમં પૂર્વાં દિશં શક્રાધિદૈવતામ્ ।
દ્વિતીયાં દક્ષિણામાશાં વન્દેત યમદેવતામ્

વન્દેત પશ્ચિમામાશાં તતો વરુણદૈવતામ્ ।
ચતુર્થીમુત્તરામાશાં વન્દેત ધનદાશ્રયામ્

દિશાં તુ વન્દનં કૃત્વા વામવેધં પ્રયોજયેત્ ।
દક્ષિણેન ચ કર્તવ્યં વિક્ષેપપરિવર્તનમ્

પ્રાઙ્ગ્મુખસ્તુ તતઃ કુર્યાત્પુરુષસ્ત્રીનપુંસકૈઃ ।
ત્રિપદ્યા સૂત્રભૃદ્રુદ્રબ્રહ્મોપેન્દ્રાભિવાદનમ્

દક્ષિણં તુ પદં પુંસો વામં સ્ત્રીણાં પ્રકીર્તિતમ્ ।
પુનર્દક્ષિણમેવ સ્યાન્નાત્યુત્ક્ષિપ્તં નપુંસકમ્

વન્દેત પૌરુષેણેશં સ્ત્રીપદેન જનાર્દનમ્ ।
નપુંસક્પદેનાપિ તથૈવામ્બુજસમ્ભવમ્

પરિવર્તનમેવં સ્યાત્તસ્યાન્તે પ્રવિશેત્તતઃ ।
ચતુર્થકારઃ પુષ્પાણિ પ્રગૃહ્ય વિધિપૂર્વકમ્

યથાવત્તેન કર્તવ્યં પૂજનં જર્જરસ્ય તુ ।
કુતપસ્ય ચ સર્વસ્ય સૂત્રધારસ્ય ચૈવ હિ

તસ્ય ભાણ્ડસમઃ કાર્યસ્તજ્જ્ઞૈર્ગતિપરિક્રમઃ ।
ન તત્ર ગાનં કર્તવ્યં તત્ર સ્તોભક્રિયા ભવેત્

ચતુર્થકારઃ પૂજાં તુ સ કૃત્વાન્તર્હિતો ભવેત્ ।
તતો ગેયાવકૃષ્ટા તુ ચતુરશ્રા સ્થિતા ધ્રુવા

ગુરુપ્રાયા તુ સા કાર્યા તથા ચૈવાવપાણિકા ।
સ્થાયિવર્ણાશ્રયોપેતા કલાષ્ટકવિનિર્મિતા

[ચતુર્થં પઞ્ચમં ચૈવ સપ્તમં ચાષ્ટમં તથા ।
લઘૂનિ પાદે પઙ્ક્ત્યાન્તુ સાવકૃષ્ટા ધ્રુવા સ્મૃતા] ॥ ભ્ન્_5.103* ॥
સૂત્રધારઃ પઠેત્તત્ર મધ્યમં સ્વરમાશ્રિતઃ ।
નાન્દીં પદૈર્દ્વાદશભિરષ્ટભિર્વાઽપ્યલઙ્કૃતામ્

નમો ઽસ્તુ સર્વદેવેભ્યો દ્વિજાતિભ્યઃ શુભં તથા ।
જિતં સોમેન વૈ રાજ્ઞા શિવં ગોબ્રાહ્મણાય ચ

બ્રહ્મોત્તરં તથૈવાસ્તુ હતા બ્રહ્મદ્વિષસ્તથા ।
પ્રશાસ્ત્વિમાં મહારાજઃ પૃથિવીં ચ સસાગરામ્

રાષ્ટ્રં પ્રવર્ધતાં ચૈવ રઙ્ગસ્યાશા સમૃદ્ધ્યતુ ।
પ્રેક્ષાકર્તુર્મહાન્ધર્મો ભવતુ બ્રહ્મભાષિતઃ

કાવ્યકર્તુર્યશશ્ચાસ્તુ ધર્મશ્ચાપિ પ્રવર્ધતામ્ ।
ઇજ્યયા ચાનયા નિત્યં પ્રીયન્તાં દેવતા ઇતિ

નાન્દીપદાન્તરેષ્વેષુ હ્યેવમાર્યેતિ નિત્યશઃ ।
વદેતાં સમ્યગુક્તાભિર્વાગ્ભિસ્તૌ પારિપાર્શ્વિકૌ

એવં નાન્દી વિધાતવ્યા યથાવલ્લક્ષણાન્વિતા ।
તતશ્શુષ્કાવકૃષ્ટા સ્યાજ્જર્જરશ્લોકદર્શિકા

નવં ગુર્વાક્ષરાણ્યાદૌ ષડ્લઘૂનિ ગુરુત્રયમ્ ।
શુષ્કાવકૃષ્ટા તુ ભવેત્કલા હ્યષ્ટૌ પ્રમાણતઃ

યથા:
દિગ્લે દિગ્લે દિગ્લે દિગ્લે જમ્બુકપલિતકતે તેચામ્ ।
કૃત્વા શુષ્કાવકૃષ્ટાં તુ યથાવદ્દ્વિજસત્તમાઃ

તતઃ શ્લોકં પઠેદેકં ગમ્ભીરસ્વરસંયુતમ્ ।
દેવસ્તોત્રં પુરસ્કૃત્ય યસ્ય પૂજા પ્રવર્તતે

રાજ્ઞો વા યત્ર ભક્તિઃ સ્યાદથ વા બ્રહ્મણસ્સ્તવમ્ ।
ગદિત્વા જર્જરશ્લોકં રઙ્ગદ્વારે ચ યત્સ્મૃતમ્

પઠેદન્યં પુનઃ શ્લોકં જર્જરસ્ય વિનાશનમ્ ।
જર્જરં નમયિત્વા તુ તતશ્ચારીં પ્રયોજયેત્

પારિપાર્શ્વિકયોશ્ચ સ્યાત્પશ્ચિમેનાપસર્પણમ્ ।
અઙ્કિતા ચાત્ર કર્તવ્યા ધ્રુવા મધ્યલયાન્વિતા

ચતુર્ભિઃ સન્નિપાતૈશ્ચ ચતુરશ્રા પ્રમાણતઃ ।
આદ્યમન્ત્યં ચતુર્થં ચ પઞ્ચમં ચ તથા ગુરુ

યસ્યાં હ્રસ્વાનિ શેષાણિ સા જ્ઞેયા ત્વઙ્કિતા બુધૈઃ ।
અસ્યાઃ પ્રયોગં વક્ષ્યામિ યથા પૂર્વં મહેશ્વરઃ

સહોમયા ક્રીડિતવાન્નાનાભાવવિચેષ્ટતૈઃ ।
કૃત્વાઽવહિત્થં સ્થાનં તુ વામં ચાધોમુખં ભુજમ્

ચતુરશ્રમુરઃ કાર્યમઞ્ચિતશ્ચાપિ મસ્તકઃ ।
નાભિપ્રદેશે વિન્યસ્ય જર્જરં ચ તુલાધૃતમ્

વામપલ્લવહસ્તેન પાદૈસ્તાલાન્તરોત્થિતૈઃ ।
ગચ્છેત્પઞ્ચપદીં ચૈવ સવિલાસાઙ્ગચેષ્ટિતૈઃ

વામવેધસ્તુ કર્તવ્યો વિક્ષેપો દક્ષિણસ્ય ચ ।
શૃઙ્ગારરસસંયુક્તાં પઠેદાર્યાં વિચક્ષણઃ

ચારીશ્લોકં ગદિત્વા તુ કૃત્વા ચ પરિવર્તનમ્ ।
તૈરેવ ચ પદઃ કાર્યં પશ્ચિમેનાપસર્પણમ્

પારિપાર્શ્વિકહસ્તે તુ ન્યસ્ય જર્જરમુત્તમમ્ ।
મહાચારીં તતશ્ચૈવ પ્રયુઞ્જીત યથાવિધિ

ચતુરશ્રા ધ્રુવા તત્ર તથા દ્રુતલયાન્વિતા ।
ચતુર્ભિસ્સન્નિપાતૈશ્ચ કલા હ્યષ્ટૌ પ્રમાણતઃ

આદ્યં ચતુર્થમન્ત્યં ચ સપ્તમં દશમં ગુરુ ।
લઘુ શેષં ધ્રુવાપાદે ચતુર્વિંશતિકે ભવેત્

(યથા-)
પાદતલાહતિપાતિતશૈલં ક્ષોભિતભૂતસમગ્રસમુદ્રમ્ ।
તાણ્ડવનૃત્યમિદં પ્રલયાન્તે પાતુ જગત્સુખદાયિ હરસ્ય

ભાણ્ડોન્મુખેન કર્તવ્યં પાદવિક્ષેપણં તતઃ ।
સૂચીં કૃત્વા પુનઃ કુર્યાદ્વિક્ષેપપરિવર્તનમ્

અતિક્રાન્તૈઃ સલલિતૈઃ પાદૈર્દ્રુતલયાન્વિતૈઃ ।
ત્રિતાલાન્તરમુત્ક્ષેપૈર્ગચ્છેત્પઞ્ચપદીં તતઃ

તત્રાપિ વામવેધસ્તુ વિક્ષેપો દક્ષિણસ્ય ચ ।
તૈરેવ ચ પદૈઃ કાર્યં પ્રાઙ્મુખેનાપસર્પણમ્

પુનઃ પદાનિ ત્રીણ્યેવ ગચ્છેત્પ્રાઙ્મુખ એવ તુ ।
તતશ્ચ વામવેધઃ સ્યાદ્વિક્ષેપો દક્ષિણસ્ય ચ

તતો રૌદ્રરસં શ્લોકં પાદસંહરણં પઠેત્ ।
તસ્યાન્તે તુ ત્રિપદ્યાથ વ્યાહરેત્પારિપાર્શ્વિકૌ

તયોરાગમને કાર્યં ગાનં નર્કુટકં બુધૈઃ ।
તથા ચ ભારતીભેદે ત્રિગતં સમ્પ્રયોજયેત્

વિદૂષકસ્ત્વેકપદાં સુત્રધારસ્મિતાવહામ્ ।
અસમ્બદ્ધકથાપ્રાયાં કુર્યાત્કથનિકા તતઃ

(વિતણ્ડાં ગણ્ડસંયુક્તાં તાલિકાઞ્ચ પ્રયોજયેત્ ।
કસ્તિષ્ઠતિ જિતં કેનેત્યાદિકાવ્યપ્રરૂપિણીમ્ ॥ ભ્ન્_5.134*1 ॥
પારિપાર્શ્વકસઞ્જલ્પો વિદૂષકવિરૂપિતઃ ।
સ્થાપિતઃ સૂત્રધારેણ ત્રિગતં સમ્પ્રયુજ્યતે) ॥ ભ્ન્_5.134*2 ॥
પ્રરોચના ચ કર્તવ્યા સિદ્ધેનોપનિમત્રણમ્ ।
રઙ્ગસિદ્ધૌ પુનઃ કાર્યં કાવ્યવસ્તુનિરૂપણમ્

સર્વમેવ વિધિં કૃત્વા સૂચીવેધકૃતૈરથ ।
પાદૈરનાવિદ્ધગતૈર્નિષ્ક્રામેયુઃ સમં ત્રયઃ

એવમેષ પ્રયોક્તવ્યઃ પૂર્વરઙ્ગો યથાવિધિ ।
ચતુરશ્રો દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્ત્ર્યશ્રં ચાપિ નિબોધત

અયમેવ પ્રયોગઃ સ્યાદઙ્ગાન્યેતાનિ ચૈવ હિ ।
તાલપ્રમાણં સંક્ષિપ્તં કેવલં તુ વિશેષકૃત્

શમ્યા તુ દ્વિકલા કાર્યા તાલો હ્યેકકલસ્તથા ।
પુનશ્ચૈકકલા શમ્યા સન્નિપાતઃ કલાદ્વયમ્

અનેન હિ પ્રમાણેન કલાતાલલયાન્વિતઃ ।
કર્તવ્યઃ પૂર્વરઙ્ગસ્તુ ત્ર્યશ્રો ઽપ્યુત્થાપનાદિકઃ

આદ્યં ચતુર્થં દશમમષ્ટમં નૈધનં ગુરુ ।
યસ્યાસ્તુ જાગતે પાદે સા ત્ર્યશ્રોત્થાપિની ધ્રુવા

વાદ્યં ગતિપ્રચારશ્ચ ધ્રુવા તાલસ્તથૈવ ચ ।
સંક્ષિપ્તાન્યેવ કાર્યાણિ ત્ર્યશ્રે નૃત્તપ્રવેદિભિઃ

વાદ્યગીતપ્રમાણેન કુર્યાદઙ્ગવિચેષ્ટિતમ્ ।
વિસ્તીર્ણમથ સંક્ષિપ્તં દ્વિપ્રમાણવિનિર્મિતમ્

હસ્તપાદપ્રચારસ્તુ દ્વિકલઃ પરિકીર્તિતઃ ।
ચતુરશ્રે પરિક્રાન્તે પાતાઃ સ્યુઃ ષોડશૈવ તુ

ત્ર્યશ્રે દ્વાદશ પાતાસ્તુ ભવન્તિ કરપાદયોઃ ।
એતત્પ્રમાણં વિજ્ઞેયમુભયોઃ પૂર્વરઙ્ગયોઃ

કેવલં પરિવર્તે તુ ગમને ત્રિપદી ભવેત્ ।
દિગ્વન્દને પઞ્ચપદી ચતુરશ્રે વિધીયતે

આચાર્યબુદ્ધ્યા કર્તવ્યસ્ત્ર્યશ્રસ્તાલપ્રમાણતઃ ।
તસ્માન્ન લક્ષણં પ્રોક્તં પુનરુક્તં ભવેદ્યતઃ

એવમેષ પ્રયોક્તવ્યઃ પૂર્વરઙ્ગો દ્વિજોત્તમાઃ ।
ત્ર્યશ્રશ્ચ ચતુરશ્રશ્ચ શુદ્ધો ભારત્યુપાશ્રયઃ

એવં તાવદયં શુદ્ધઃ પૂર્વરઙ્ગો મયોદિતઃ ।
ચિત્રત્વમસ્ય વક્ષ્યામિ યથાકાર્યં પ્રયોક્તૃભિઃ

વૃત્તે હ્યુત્થાપને વિપ્રાઃ કૃતે ચ પરિવર્તને ।
ચતુર્થકારદત્તાભિઃ સુમનોભિરલઙ્કૃતે

ઉદાત્તૈર્ગાનૈર્ગન્ધર્વૈઃ પરિગીતે પ્રમાણતઃ ।
દેવદુન્દુભયશ્ચૈવ નિનદૈયુર્ભૃશં યતઃ

સિદ્ધાઃ કુસુમમાલાભિર્વિકિરેયુઃ સમન્તતઃ ।
અઙ્ગહારૈશ્ચ દેવ્યસ્તા ઉપનૃત્યેયુરગ્રતઃ

યસ્તાણ્ડવવિધિઃ પ્રોક્તો નૃતે પિણ્ડીસમન્વિતઃ ।
રેચકૈરઙ્ગહારૈશ્ચ ન્યાસોપન્યાસસંયુતઃ

નાન્દીપદાનાં મધ્યે તુ એકૈકસ્મિન્પૃથક્પૃથક્ ।
પ્રયોક્તવ્યો બુધૈઃ સમ્યક્ચિત્રભાવમભીપ્સુભિઃ

એવં કૃત્વા યથાન્યાયં શુદ્ધં ચિત્રં પ્રયત્નતઃ ।
તતઃપરં પ્રયુઞ્જીત નાટકં લક્ષણાન્વિતમ્

તતસ્ત્વન્તર્હિતાઃ સર્વા ભવેયુર્દિવ્યયોષિતઃ ।
નિષ્ક્રાન્તાસુ ચ સર્વાસુ નર્તકીષુ તતઃ પરમ્

પૂર્વરઙ્ગે પ્રયોક્તવ્યમઙ્ગજાતમતઃપરમ્ ।
એવં શુદ્ધો ભવેચ્ચિત્રઃ પૂર્વરઙ્ગો વિધાનતઃ

કાર્યો નાતિપ્રસઙ્ગો ઽત્ર નૃતાગીતવિધિં પ્રતિ ।
ગીતે વાદ્યે ચ નૃત્તે ચ પ્રવૃત્તે ઽતિપ્રસઙ્ગતઃ

ખેદો ભવેત્પ્રયોક્તૄણાં પ્રેક્ષકાણાં તથૈવ ચ ।
ખિન્નાનાં રસભાવેષુ સ્પષ્ટતા નોપજાયતે

તતઃ શેષપ્રયોગસ્તુ ન રાગજનકો ભવેત્ ।
(લક્ષનેન વિના બાહ્યલક્ષણાદ્વિસ્તૃતં ભવેત્ ।
લોકશાસ્ત્રાનુસારેણ તસ્માન્નાટ્યં પ્રવર્તતે) ॥ ભ્ન્_5.160અબ્*1 ॥
ત્ર્યશ્રં વા ચતુરશ્રં વા શુદ્ધં ચિત્રમથાપિ વા

પ્રયુજ્ય રઙ્ગાન્નિષ્ક્રામેત્સૂત્રધાર્ઃ સહાનુગઃ ।
(દેવપાર્થિવરઙ્ગાનામાશીર્વચનસંયુતામ્ ॥ ભ્ન્_5.161*1 ॥
કવેર્નામગુણોપેતાં વસ્તૂપક્ષેપરૂપિકામ્ ।
લઘુવર્ણપદોપેતાં વૃત્તૈશ્ચિત્રૈરલઙ્કૃતામ્ ॥ ભ્ન્_5.161*2 ॥
અન્તર્યવનિકાસંસ્થઃ કુર્યાદાશ્રાવણાં તતઃ ।
આશ્રાવનાવસાને ચ નાન્દીં કૃત્વા સ સૂત્રધૃત્ ।
પુનઃ પ્રવિશ્ય રઙ્ગં તુ કુર્યાત્પ્રસ્તાવનાં તતઃ) ॥ ભ્ન્_5.161*3 ॥
પ્રયુજ્ય વિધિનૈવં તુ પૂર્વર~ગં પ્રયોગતઃ

સ્થાપકઃ પ્રવિશેત્તત્ર સૂત્રધારગુણાકૃતિઃ ।
સ્થાનં તુ વૈષ્ણવં કૃત્વા સૌષ્ઠવાઞ્ગપુરસ્કૃતમ્

પ્રવિશ્ય રઙ્ગં તૈરેવ સૂત્રધારપદૈર્વ્રજેત્ ।
શ્થાપક્ષ્ય પ્રવેશે તુ કર્તવ્યઽર્થાનુગા ધ્રુવા

ત્ર્યશ્રા વા ચતુરશ્રા વા તજ્જ્ઞૈર્મધ્યલયાન્વિતા ।
કુર્યાદનન્તરં ચારીં દેવરહ્મણશંસિનીમ્

સુવાક્યમધુરૈઃ શ્લોકેર્નાનાભસવરસાન્વિતૈઃ ।
પ્રસાદ્ય રઙ્ગં વિધિવત્કવેર્નામ ચ કીર્તયેત્

પ્રસ્તવા. તતઃ કુર્યાત્કાવ્યપ્રખ્યાપનાશ્રયામ્ ।
ઉદ્ધાત્યકાદિ કર્તવ્યં કાવ્યોપક્ષેપણાશ્ર્યમ્

દિવ્યે દિવ્યાશ્રયો ભૂત્વા માનુષે માનુષાશ્રયઃ ।
દિવ્યમાનુષસંયોગે દિવ્યો વા માનુષો ઽપિ વા

મુખબીજાનુસદૄશં નાનામાર્ગસમાશ્રયમ્ ।
આઆવિધૈરુપક્ષેપૈઃ કાવ્યોપક્ષેપણં ભવેત્

પ્રસ્તાવ્યૈવં તુ નિષ્ક્રામેત્કાવ્યપ્રસ્તાવકસ્તતઃ ।
એવમેષ પ્રયોક્તવ્યઃ પૂર્વરઙ્ગો યથાવિધિ

ય ઇમં પૂર્વરઙ્ગં તુ વિધિનૈવ પ્રયોજયેત્ ।
નાશુભં પ્રાપ્નુયાત્કિઞ્ચિત્સ્વર્ગલોકં ચ ગચ્છતિ

યશ્ચાપિ વિધિમુત્સૃજ્ય યથેષ્ટં સમ્પ્રયોજયેત્ ।
પ્રાપ્નોત્યપચયં ઘોરં તિર્યગ્ગ્યોનિં ચ ગચ્છતિ

ન તથાઽગ્નિઃ પ્રદહતિ પ્રભઞ્જનસમીરતઃ ।
યથા હ્યપ્રયોગસ્તુ પ્રયુક્તો દહતિ ક્ષણાત્

ઇત્યેવાવન્તિપાઞ્ચાલદાક્ષિણાત્યૌઢ્રમાગધૈઃ ।
કર્તવ્ય પૂર્વરઙ્ગસ્તુ દ્વિપ્રમાણવિનિર્મિતઃ

એષ વઃ કથિતો વિપ્રાઃ પૂર્વરઙ્ગાશ્રિતો વિધિઃ ।
ભૂયઃ કિં કથ્યતાં સમ્યઙ્નાટ્યવેદવિધિં પ્રતિ