Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 4

4.1

iti bhāratīye nāṭyaśāstre raṅgadaivatapūjanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
atha caturtho 'dhyāyaḥ
evaṃ tu pūjanaṃ kṛtvā mayā proktaḥ pitāmahaḥ /
ājñāpaya prabho kṣipraṃ kaḥ prayogaḥ prayujyatām

4.2

tato 'smyukto bhagavatā yojayāmṛtamanthanam /
etadutsāhajananaṃ suraprītikaraṃ tathā

4.3

yo 'yaṃ samavakārastu dharmakāmārthasādhakaḥ /
mayā prāggrathito vidvansa prayogaḥ prayujyatām

4.4

tasminsamavakāre tu prayukte devadānavāḥ /
hṛṣṭāḥ samabhavansarve karmabhāvānudarśanāt

4.5

kasyacitvatha kālasya māmāhāmbujasambhavaḥ
nāṭyaṃ sandarśayāmo 'dya trinetrāya mahātmane

4.6

tataḥ sārdhaṃ surairgatvā vṛṣabhāṅkaniveśanam /
samabhyarcya śivaṃ paścāduvācedaṃ pitāmahaḥ

4.7

mayā samavākarastu yo 'yaṃ sṛṣṭaḥ surottama /
śravaṇe darśane cāsya prasādaṃ kartumarhasi

4.8

paśyāma iti deveśo druhiṇaṃ vākyamabravīt /
tato māmāha bhagavān sajjo bhava mahāmate

4.9

tato himavataḥ pṛṣṭhe nānānāgasamākule /
bahubhūtagaṇākīrṇe ramyakandaranirzhare

4.10

pūrvaraṅgaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ tatrāyaṃ dvijasattamāḥ /
tathā tripuradāhaśca ḍimasaṃjñaḥ prayojitaḥ

4.11

tato bhūtagaṇā hṛṣṭāḥ karnabhāvānukīrtanāt /
mahādevaśca suprītaḥ pitāmahamathābravīt

4.12

aho nāṭyamidaṃ samyak tvayā sṛṣṭaṃ mahāmate /
yaśasyaṃ ca śubhārthaṃ ca puṇyaṃ buddhivivardhanam

4.13

mayāpīdaṃ smṛtaṃ nṛtyaṃ sandhyākāleṣu nṛtyatā /
nānākaraṇasaṃyuktairaṅgahārairvibhūṣitam

4.14

pūrvaraṅgavidhāvasmiṃstvayā samyakprayojyatām /
vardhamānakayogeṣu gīteṣvāsāriteṣu ca

4.15

mahāgīteṣu caivārthānsamyagevābhineṣyasi /
yaścāyaṃ pūrvaraṅgastu tvayā śuddhaḥ prayojitaḥ

4.16

ebhirvimiśritaścāyaṃ citro nāma bhaviṣyati /
śrutvā maheśvaravacaḥ pratyuktastu svayaṃbhuvā

4.17

prayogamaṅgahārāṇāmācakṣva surasattama /
tatastaṇḍuṃ samāhūya proktavān bhuvaneśvaraḥ

4.18

prayogamaṅgahārāṇāmācakṣva bharatāya vai /
tato ye taṇḍunā proktāstvaṅgahārā mahātmanā

4.19

tānvaḥ karaṇasaṃyuktānvyākhyāsyāmi sarecakān /
sthirahasto 'ṅgahārastu tathā paryastakaḥ smṛtaḥ

4.20

sūcividdhastathā caiva hyapaviddhastathaiva ca /
ākṣiptako 'tha vijñeyastathā coddhaṭṭitaḥ smṛtaḥ

4.21

viṣkambhaścaiva samproktastathā caivāparājitaḥ /
viṣkambhāpasṛtaścaiava mattākrīḍastathaiva ca

4.22

svastiko recitaścaiva pārśvasvastika eva ca /
vṛścikāpasṛtaḥ prokto bhramaraśca tathāparaḥ

4.23

mattaskhalitakaścaiva madādvilasitastathā /
gatimaṇḍalako jñeyaḥ paricchinnastathaiva ca

4.24

parivṛttacito 'tha syāttathā vaiśākharecitaḥ /
parāvṛtto 'tha vijñeyastathā caivāpyalātakaḥ

4.25

pārśvacchedo 'tha samprokto vidyudbhrāntastathaiva ca /
ūrūdvṛttastathā caiva syādālīḍhastathaiva ca

4.26

recitaścāpi vijñeyastathaivācchuritaḥ smṛtaḥ /
ākṣiptarecitaścaiva sambhrāntaśca tathāparaḥ

4.27

apasarpastu vijñeyastathā cārdhanikuṭṭakaḥ /
dvātriṃśadete samproktā aṅgahārāstu nāmataḥ

4.28

eteṣāṃ tu pravakṣyāmi prayogaṃ karaṇāśrayam /
hastapādapracāraśca yathā yojyaḥ prayoktṛbhiḥ

4.29

aṅgahāreṣu vakṣyāmi karaṇeṣu ca vai dvijāḥ /
sarveṣāmaṅgahārāṇāṃ niṣpattiḥ karaṇairyataḥ

4.30

tānyataḥ sampravakṣyāmi nāmataḥ karmatastathā /
hastapādasamāyogo nṛtyasya karaṇaṃ bhavet

4.31

dve nṛttakaraṇe caiva bhavato nṛttamātṛkā /
dvābhyāṃ tribhiścaturbhirvāpyaṅgahārastu mātṛbhiḥ

4.32

tribhiḥ kalāpakaṃ caiva caturbhiḥ ṣaṇḍakaṃ bhavet /
pañcaiva karaṇāni syuḥ saṅghātaka iti smṛtaḥ

4.33

ṣaḍbhirvā saptabhirvāpi aṣṭabhirnavabhistathā /
karaṇairiha saṃyuktā aṅgahārāḥ prakīrtāḥ

4.34

eteṣāmeva vakṣyāmi hastapādavikalpanam /
talapuṣpapuṭaṃ pūrvaṃ vartitaṃ valitoru ca

4.35

apaviddhaṃ samanakhaṃ līnaṃ svastikarecitam /
maṇḍalasvastikaṃ caiva nikuṭṭakamathāpi ca

4.36

tathaivārdhanikuṭṭaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca /
ardharecitakaṃ caiva vakṣaḥsvastikameva ca

4.37

unmattaṃ svastikaṃ caiva pṛṣṭhasvastikameva ca /
dikṣvastikamalātaṃ ca tathaiva ca kaṭīsamam

4.38

ākṣiptarecitaṃ caiva vikṣiptākṣiptakaṃ tathā /
ardhasvastikamuddiṣṭamañcitaṃ ca tathāparam

4.39

bhujaṅgatrāsitaṃ proktamūrdhvajānu tathaiva ca /
nikuñcitaṃ ca mattalli tvardhamattalli caiva hi

4.40

syādrecakanikkuṭṭaṃ ca tathā pādāpaviddhakam /
valitaṃ ghūrṇitaṃ caiva lalitaṃ ca tathāparam

4.41

daṇḍapakṣaṃ tathā caiva bhujaṅgatrastarecitam /
nūpuraṃ caiva samproktaṃ tathā vaiśākharecitam

4.42

bhramaraṃ caturaṃ caiva bhujaṅgāñcitameva ca /
daṇḍarecitakaṃ caiva tathā vṛścikakuṭṭitam

4.43

kaṭibhrāntaṃ tathā caiva latāvṛścikameva ca /
chinnaṃ ca karaṇaṃ proktaṃ tathā vṛścikarecitam

4.44

vṛścikaṃ vyaṃsitaṃ caiva tathā pārśvanikuṭṭakam /
lalāṭatilakaṃ krāntaṃ kuñcitaṃ cakramaṇḍalam

4.45

uromaṇḍalamākṣiptaṃ tathā talavilāsitam /
argalaṃ cātha vikṣiptamāvṛttaṃ dolapādakam

4.46

vivṛttaṃ vinivṛttaṃ ca pārśvakrāntaṃ niśumbhitam /
vidyutbhrāntamatikrāntaṃ vivartitakameva ca

4.47

gajakrīḍitakaṃ caiva talasaṃsphoṭitaṃ tathā /
garuḍaplutakaṃ caiva gaṇḍasūci tathāparam

4.48

parivṛttaṃ samuddiṣṭaṃ pārśvajānu tathaiva ca /
gṛdhrāvalīnakaṃ caiva sannataṃ sūcyathāpi ca

4.49

ardhasūcīti karaṇaṃ sūcividdhaṃ tathaiva ca /
apakrāntaṃ ca samproktaṃ mayūralalitaṃ tathā

4.50

sarpitaṃ daṇḍapādaṃ ca hariṇaplutameva ca /
preṅkholitaṃ nitambaṃ ca skhalitaṃ karihastakam

4.51

prasarpitakamuddiṣṭaṃ siṃhavikrīḍataṃ tathā /
siṃhākarṣitamudvṛttaṃ tathopasṛtameva ca

4.52

talasaṃghaṭṭitaṃ caiva janitaṃ cāvahitthakam /
niveśamelakākrīḍamūrūdvṛttaṃ tathaiva ca

4.53

madaskhalitakaṃ caiva viṣṇukrāntamathāpi ca /
sambhrāntamatha viṣkambhamudghaṭṭitamathāpi ca

4.54

vṛṣabhakrīḍitaṃ caiva lolitaṃ ca tathāparam /
nāgāpasarpitaṃ caiva śakaṭāsyaṃ tathaiva ca

4.55

gaṅgāvataraṇaṃ caivetyuktamaṣṭādhikaṃ śatam /
aṣṭottaraśataṃ hyetatkaraṇānāṃ mayoditam

4.56

nṛtye yuddhe niyuddhe ca tatha gatiparikrame /
gatipracāre vakṣyāmi yuddhacārīvikalpanam

4.57

yatra tatrāpi saṃyojyamācāryairnāṭyaśaktinaḥ /
prāyeṇa karaṇe kāryo vāmo vakṣaḥsthitaḥ karaḥ

4.58

caraṇasyānugaścāpi dakṣiṇastu bhavetkaraḥ /
hastapādapracārantu kaṭipārśvorusaṃyutam

4.59

uraḥpṛṣṭhodaropetaṃ vakṣyamāṇaṃ nibodhata /
yāni sthānāni yāścāryo nṛtyahastāstathaiva ca

4.60

sā mātṛketi vijñeyā tadyogātkaraṇaṃ bhavet /
kaṭī karṇasamā yatra korparāṃsaśirastathā

4.61

samunnatamuraścaiva sauṣṭhavaṃ nāma tadbhavet /
vāme puṣpapuṭaḥ pārśve pādo 'gratalasañcaraḥ

4.62

tathā ca sannataṃ pārśvaṃ talapuṣpapuṭaṃ bhavet /
kuñcitau maṇibandhe tu vyāvṛttaparivartitau

4.63

hastau nipatitau corvorvartitaṃ karaṇaṃ tu tat /
śukatuṇḍau yadā hastau vyāvṛttaparivartitau

4.64

urū ca valitau yasminvalitorukamucyate /
āvartya śukatuṇḍākhyamūrupṛṣṭhe nipātayet

4.65

vāmahataśca vakṣaḥstho 'pyapaviddhaṃ tu tadbhavet /
śliṣṭau samanakhau padau karau cāpi pralimbitau

4.66

dehaḥ svābhāviko yatra bhavetsamanakhaṃ tu tat /
patākāñjali vakṣaḥsthaṃ prasāritaśirodharam

4.67

nihañcitāṃsakūṭaṃ ca tallinaṃ karaṇaṃ smṛtam /
svastikau recitāviddhau viśliṣṭau kaṭisaṃśritau

4.68

yatra tatkaraṇaṃ jñeyaṃ budhaiḥ svastikarecitam /
svastikau tu karau kṛtvā prāṅgamukhordhvatalau samau

4.69

tathā ca maṇḍalaṃ sthānaṃ maṇḍalasvastikaṃ tu tat /
nikuṭṭitau yadā hastau svabāhuśiraso 'ntare

4.70

pādau nikuṭṭitau caiva jñeyaṃ tattu nikuṭṭakam /
añcitau bāhuśirasi hastastvabhimukhāṅguliḥ

4.71

nikuñcitārdhayogena bhavedarthanikuṭṭakam /
paryāyaśaḥ kaṭiśchinnā bāhvoḥ śirasi pallavau

4.72

punaḥpunaśca karaṇaṃ kaṭicchinaṃ tu tadbhavet /
apaviddhakaraḥ sūcyā pādaścaiva nikuṭṭitaḥ

4.73

saṃnnataṃ yatra pārśvaṃ ca tadbhaveardharecitam /
svastikau caraṇau yatra karau vakṣasi recitau

4.74

nikuñcitaṃ tathā vakṣo vakṣassvastikameva tat /
āñcitena tu pādena recitau tu karau yadā

4.75

unmataṃ karaṇaṃ tattu vijñeyaṃ nṛtyakovidaiḥ /
hastābhyāmatha pādābhyāṃ bhavataḥ svastikau yadā

4.76

tatsvastikamiti proktaṃ karaṇaṃ karaṇārthibhiḥ /
vikṣiptākṣiptabāhubhyāṃ svastikau caraṇau yadā

4.77

apakrāntārdhasūcibhyāṃ tatpṛṣṭhasvastikaṃ bhavet /
pārśvayoragrataścaiva yatra śliṣṭaḥ karo bhavet

4.78

svastikau hastapādābhyāṃ taddikṣvastikamucyate /
alātaṃ caraṇaṃ kṛtvā vyaṃsayeddakṣiṇaṃ karam

4.79

ūrdhvajānukramaṃ kuryādalātakamiti smṛtam /
svastikāpasṛtaḥ pādaḥ karau nābhikaṭisthitau

4.80

pārśvamudvāhitaṃ caiva karaṇaṃ tatkaṭīsamam /
hastau hṛdi bhavedvāmaḥ savyaścākṣiptarecitaḥ

4.81

recitaścāpaviddhaśca tatsyādākṣiptarecitam /
vikṣiptaṃ hastapādaṃ ca tasaivākṣepaṇaṃ punaḥ

4.82

yatra tatkaraṇaṃ jñeyaṃ vikṣiptākṣiptaptakaṃ dvijāḥ /
svastikau caraṇau kṛtvā karihastaṃ ca dakṣiṇam

4.83

vakṣasthāne tathā vāmamardhasvastikamādiśet /
vyāvṛttaparivṛttastu sa eva tu karo yadā

4.84

añcito nāsikāgre tu tadañcitamudāhṛtam /
kuñcitaṃ pādamutkṣipya tryaśramūruṃ vivartayet

4.85

kaṭijānuvivartācca bhujaṅgatrāsitaṃ bhavet /
kuñcitaṃ pādamutkṣipya janustanasamaṃ nyaset

4.86

prayogavaśagau hastāvūrdhvajānu prakīrtitam /
vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā karaṃ pārśve nikuñcayet

4.87

nāsāgre dakṣiṇaṃ caiva jñeyaṃ tattu nikuñcitam /
vāmadakṣiṇapādābhyāṃ ghūrṇamānopasarpaṇaiḥ

4.88

udveṣṭitāpaviddhaiśca hastairmattallyudāhṛtam /
sskhalitāpasṛtau pādau vāmahastaśca recitaḥ

4.89

savyahastaḥ kaṭisthaḥ syādardhamattalli tatsmṛtam /
recito dakṣiṇo hastaḥ pādaḥ savyo nikuṭṭitaḥ

4.90

dolā caiva bhavedvāmastadrecitanikuṭṭitam /
kāryau nābhitaṭe hastau prāṅmukhau khaṭakāmukhau

4.91

sūcīviddhāvapakrāntau pādau pādāpaviddhake /
apaviddho bhaveddhastaḥ sūcīpādastathaiava ca

4.92

tathā trikaṃ vivṛttaṃ ca valitaṃ nāma tadbhavet /
vartitāghūrṇitaḥ savyo hasto vāmaśca dolitaḥ

4.93

svastikāpasṛtaḥ pādaḥ karaṇaṃ ghūrṇitaṃ tu tat /
karihasto bhavedvāmo dakṣiṇaśca vivartitaḥ

4.94

bahuśaḥ kuṭṭitaḥ pado jñeyaṃ tallalitaṃ budhaiḥ /
ūrdhvajānuṃ vidhāyātha tasyopari latāṃ nyaset

4.95

daṇḍpakṣaṃ tatproktaṃ karṇaṃ nṛtyavedibhiḥ /
bhujañgatrāsitaṃ kṛtvā yatrobhāvapi recitau

4.96

vāmapārśvasthtau hastau bhujaṅgatrastarecitam /
trikaṃ suvalitaṃ kṛtvā latārecitakau karau

4.97

nūpurśca tathā pādaḥ karaṇE nūpure nyaset /
recitau hastapādau ca kaṭī grīvā ca recitā

4.98

vaiśākhasthānakenaitadbhavevaiśākharecitam /
ākṣiptaḥ svastikaḥ pādaḥ karau codveṣṭitau tathā

4.99

trikasya valanāccaiva jñeyaṃ bhramarakaṃ tu tat /
añcitaḥ syātkaro vāmaḥ savyaścatura eva tu

4.100

dakṣiṇaḥ kuṭṭitaḥ pādaścaturaṃ tatprakīrtitam /
bhujaṅgatrāsitaḥ pādo dakṣiṇo recitaḥ karaḥ

4.101

latākhyaśca karo vāmo bhujaṅgāñcitakaṃ bhavet /
vikṣiptaṃ hastapādaṃ tu samantādyatra daṇḍavat

4.102

recyate taddhi karaṇaṃ jñeyaṃ daṇḍakarecitam /
vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā dvāvapyatha nikuṭṭitau

4.103

vidhātavyau karau tattu jñeyaṃ vṛścikakuṭṭitam /
sūciṃ kṛtvāpaviddhaṃ ca dakṣiṇaṃ caraṇaṃ nyaset

4.104

recitā ca kaṭiryatra kaṭibhrāntaṃ taducyate /
añcitaḥ pṛṣṭhataḥ pādaḥ kuñcitordhvatalāṅguliḥ

4.105

latākhyaśca karo vāmastallatāvṛścikaṃ bhavet /
alapadmaḥ kaṭīdeśe chinnā paryāyaśaḥ kaṭī

4.106

vaiśākhasthānakeneha tacchinnaṃ karaṇaṃ bhavet /
vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā svastikau ca karavubhau

4.107

recitau viprakīrṇau ca karau vṛścikarecitam /
bāhuśīrṣāñcitau hastau pādaḥ pṛṣṭhāñcitastathā

4.108

dūrasannatapṛṣṭhaṃ ca vṛścikaṃ tatprakīrtitam /
ālīḍhaṃ sthānakaṃ yatra karau vakṣasi recitau

4.109

ūrdhvādho viprakīrṇau ca vyaṃsitaṃ karaṇaṃ tu tat /
hastau tu svastikau pārśve tathā pādo nikuṭṭitaḥ

4.110

yatra tatkaraṇaṃ jñeyaṃ budhaiḥ pārśvanikuṭṭitam /
vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā pādasyāṅguṣṭhakena tu

4.111

lalāṭe tilakaṃ kuryāllalāṭatilakaṃ tu tat /
pṛṣṭhataḥ kuñcitaṃ kṛtvā vyatikrāntakramaṃ tataḥ

4.112

ākṣiptau ca karau kāryau krāntake karaṇe dvijāḥ /
ādyaḥ pādo nataḥ kāryaḥ savyahastaśca kuñcitaḥ

4.113

uttāno vāmapārśvasthastatkuñcitamudāhṛtam /
pralambitābhyāṃ bāhubhyāṃ yadgātreṇānatena ca

4.114

abhyantarāpaviddhaḥ syāttajjñeyaṃ cakramaṇḍalam /
svastikāpasṛtau pādāvapaviddhakramau yadā

4.115

uromaṇḍalakau hastāvuromaṇḍalikastu tat /
ākṣiptaṃ hastapādaṃ ca kriyate yatra vegataḥ

4.116

ākṣiotaṃ nāma karaṇaṃ vijñeyaṃ tatdvijottamāḥ /
ūrdhvāṅgulitalaḥ pādaḥ pārśvenordhvaṃ prasāritaḥ

4.117

prakuryādañcitatalau hastau talavilāsite /
pṛṣṭhataḥ prasṛtaḥ pādau dvau tālāvardhameva ca

4.118

tasyeva cānugo hastaḥ puratastvargalaṃ tu tat /
vikṣiptaṃ hastapādaṃ ca pṛṣṭhataḥ pārśvato 'pi vā

4.119

ekamārgagataṃ yatra tadvikṣiptamudāhṛtam /
prasārya kuñcitaṃ pādaṃ punarāvartayet drutam

4.120

prayogavaśagau hastau tadāvartamudāhṛtam /
kuñcitaṃ pādamutkṣipya pārśvātpārśvaṃ tu ḍolayet

4.121

prayogavaśagau hastau ḍolāpādaṃ taducyate /
ākṣiptaṃ hastapādaṃ ca trikaṃ caiva vivartayet

4.122

recitau ca tathā hastau vivṛtte karaṇe dvijāḥ /
sūcīviddhaṃ vidhāyātha trikaṃ tu vinivartayet

4.123

karau ca recitau kāryau vinivṛtte dvijottamaḥ /
pārśvakrāntakramaṃ kṛtvā purastādatha pātayet

4.124

prayogavaśagau hastau pārśvakrāntaṃ taducyate /
pṛṣṭhataḥ kuñcitaḥ pādau vakṣaścaiva samunnatam

4.125

tilake ca karaḥ sthāpyastannistambhitamucyate /
pṛṣṭhato valitaṃ pādaṃ śiroghṛṣṭaṃ prasārayet

4.126

sarvato maṇḍalāviddhaṃ vidyudbhrāntaṃ taducyate /
atikrāntakramaṃ kṛtvā purastātsaṃprasārayet

4.127

prayogavaśagau hastāvatikrānte prakīrtitau /
ākṣiptaṃ hastapādaṃ ca trikaṃ caiva vivartitam

4.128

dvitīyo recito hasto vivartitakameva tat /
karṇe 'ñcitaḥ karo vāmo latāhastaśca dakṣiṇaḥ

4.129

dolāpādastathā caiva gajakrīḍitakaṃ bhavet /
drutamutkṣipya caraṇaṃ purastādatha pātayet

4.130

talasaṃsphoṭitau hastau talasaṃsphoṭite matau /
pṛṣṭhaprasāritaḥ pādaḥ latārecitakau karau

4.131

samunnataṃ śiraścaiva garuḍaplutakaṃ bhavet /
sūcipādo nataṃ pārśvameko vakṣaḥsthitaḥ karaḥ

4.132

dvitīyaścāñcito gaṇḍe gaṇḍasūcī taducyate /
ūrdhvāpaveṣṭitau hastau sūcīpādo vivartitaḥ

4.133

parivṛttatrikaṃ caiva parivṛttaṃ taducyate /
ekaḥ samasthitaḥ pāda ūrupṛṣṭhe sthito 'paraḥ

4.134

muṣṭihastaśca vakṣaḥsthaḥ pārśvajānu taducyate /
pṛṣṭhaprasāritaḥ pādaḥ kiñcitañcita jānukaḥ

4.135

yatra prasārito bāhū tatsyāt gṛdhrāvalīnakam /
utplutya caraṇau kāryāvagrataḥ svastikasthitau

4.136

sannatau ca tathā hastau sannataṃ tadudāhṛtam /
kuñcitaṃ pādamutkṣipya kuryādagrasthitaṃ bhuvi

4.137

prayogavaśagau hastau sā sūcī parikīrtitā /
alapadmaḥ śirohastaḥ sūcīpādaśca dakṣiṇaḥ

4.138

yatra tatkaraṇaṃ jñeayamardhasūcīti nāmataḥ /
pādasūcyā yadā pādo dvitīyastu pravidhyate

4.139

kaṭivakṣaḥsthitau hastau sūcīvidhaṃ taducyate /
kṛtvoruvalitaṃ pādamapakrāntakramaṃ nyaset

4.140

prayogavaśagau hastavapakrāntaṃ taducyate /
vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā recitau ca tathā karau

4.141

tathā trikaṃ vivṛttaṃ ca mayūralalitaṃ bhavet /
añcitāpasṛtau pādau śiraśca parivāhitam

4.142

recitau ca tathā hastau tatsarpitamudāhṛtam /
nūpuraṃ caraṇaṃ kṛtvā daṇḍapādaṃ prasārayet

4.143

kṣiprāviddhakaraṃ caiva daṇḍapādaṃ taducyate /
atikrāntakramaṃ kṛtvā samutplutya nipātayet

4.144

jaṅghāñcitopari kṣiptā tadvidyāddhariṇaplutam /
(see the cluster ṅghā. ā nev ligature may be added to represent this cluster)
ḍolāpādakramaṃ kṛtvā samutplutya nipātayet

4.145

parivṛttatrikaṃ caiva tatpreṅkholitamucyate /
bhujāvūrdhvaviniṣkrāntau hastau cābhimukhāṅgulī

4.146

baddhā cārī tatha caiva nitambe karaṇe bhavet /
dolāpādakramaṃ kṛtvā hastau tadanugāvubhaua

4.147

recitau ghūrṇitau vāpi skhalitaṃ karaṇaṃ bhavet /
eko vakṣaḥsthito hastaḥ prodveṣṭitatalo 'paraḥ

4.148

añcitaścaraṇaścaiva prayojyaḥ karihastake /
ekastu recito hasto latākhyastu tathā paraḥ

4.149

prasarpitatalau pādau prasarpitakameva tat /
alātaṃ ca puraḥkṛtvā dvitīyaṃ ca drutakramam

4.150

hastau pādānugau cāpi siṃhavikrīḍite smṛtau /
pṛṣṭhaprasarpitaḥ pādastathā hastau nikuñcitau

4.151

punastathaiva kartavyau siṃhākarṣtake dvijāḥ /
ākṣiptahastamākṣiptadehamākṣiptapādakam

4.152

advṛttagātramityetadudvṛtāṃ karaṇaṃ smṛtam /
ākṣiptacaraṇaścaiko hastau tasyaiva cānugau

4.153

ānataṃ ca tatha gātraṃ tayopasṛtakaṃ bhavet
dolāpādakramaṃ kṛtvā talasaṅghaṭṭitau karau

4.154

recayecca karaṃ vāmaṃ talasaṅghaṭṭite sadā /
eko vakṣaḥsthito hasto dvtīyaśca pralambitaḥ

4.155

talāgrasaṃsthitaḥ pādo janite karaṇe bhavet /
janitaṃ karaṇaṃ kṛtvā hastau cābhimukhāṅgulī

4.156

śanairnipatito caiva jñeyaṃ tadavahitthakam /
karau vakṣaḥsthitau kāryāvurau nirbhugnameva ca

4.157

maṇḍalasthānakaṃ caiva niveśaṃ karaṇaṃ tu tat /
talasañcarapādābhyāmutplutya patanaṃ bhavet

4.158

saṃnataṃ valitaṃ gātramelakākrīḍitaṃ tu tat /
karamāvṛttakaraṇamūrupṛṣṭhe 'ñcitaṃ nyaset

4.159

jaṅghāñcitā tathodvṛttā hyūrūdvṛttaṃ tu tadbhavet /
karau pralambitau kāryo śiraśca parivāhitam

4.160

pādau ca valitāvidhdaua madaskhalitake dvijāḥ /
puraḥ prasāritaḥ pādaḥ kuñcito gaganonmukhaḥ

4.161

karau ca recitau yatra viṣṇukrāntaṃ taducyate /
karamāvartitaṃ kṛtvā hyūrupṛṣṭhe nikuñcayet

4.162

ūruścaiva tathāviddhaḥ sambhrāntaṃ karaṇaṃ tu tat /
apaviddhaḥ karaḥ sūcyā pādaścaiva nikuṭṭitaḥ

4.163

vakṣaḥsthaśca karo vāmo viṣkambhe karaṇe bhavet /
pādāvuddhaṭṭitau kāryau talasaṅghaṭṭitau karau

4.164

nataśca pārśvaṃ kartavyaṃ budhairuddhaṭṭite sadā /
prayujyālātakaṃ pūrvaṃ hastau cāpi hi recayet

4.165

kuñcitāvañcitau caiva vṛṣabhakrīḍite sadā /
recitāvañcitau hastau lolitaṃ vartitaṃ śiraḥ

4.166

ubhayoḥpārśvayoryatra tallolitamudāhṛtam /
svastikāpasṛtau pādau śiraśca parivāhitam

4.167

recitau ca tathā hastau syātāṃ nāgāpasarpite /
niṣaṇṇāṅgastu caraṇaṃ prasārya talasañcaram

4.168

udvāhitamuraḥ kṛtvā śakaṭāsyaṃ prayojayet /
ūrdhvāṅgulitalau pādau tripatākāvadhomukhau

4.169

hastau śirassannataṃ ca gaṅgāvataraṇaṃ tviti /
yāni sthānāni yāścāryo vyāyāme kathitāni tu

4.170

pādapracārastveṣāṃ tu karaṇānāmayaṃ bhavet /
ye cāpi nṛttahastāstu gaditā nṛttakarmaṇi

4.171

teṣāṃ samāsato yogaḥ karaṇeṣu vibhāvyate /
prāyeṇa karaṇe kāryo vāmo vakṣaḥsthitaḥ karaḥ

4.172

caraṇaścānugaścāpi dakṣiṇastu bhavetkaraḥ /
cāryaścaiva tu yāḥ proktā nṛttahastāstathaiva ca

4.173

sā mātṛketi vijñeyā tadbhedātkaraṇāni tu /
aṣṭottaraśataṃ hyetatkaraṇānāṃ mayoditam

4.174

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi hyaṅgahāravikalpanam /
prasāryotkṣipya ca karau samapādaṃ prayojayet

4.175

vyaṃsitāpasṛtaṃ savyaṃ hastamūrdhvaṃ prasārayet /
pratyālīḍhaṃ tataḥ kuryāt tathaiva ca nikuṭṭakam

4.176

ūrūdvṛttaṃ tataḥ kuryādakṣiptaṃ svastikaṃ tataḥ /
nitambaṃ kari hastaṃ ca kaṭicchinnaṃ ca yogataḥ

4.177

sthirahasto bhavedeṣa tvaṅgahāro harapriyaḥ /
talapuṣpāpaviddhe dve vartitaṃ saṃnikuṭṭikam

4.178

ūrūdvṛttaṃ tathākṣiptamuromaṇḍalameva ca /
nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca

4.179

eṣa paryastako nāma hyaṅgahāro harodbhavaḥ /
alapallavasūcīṃ ca kṛtvā vikṣiptameva ca

4.189

āvartitaṃ tataḥ kuryāttathaiava ca nikuṭṭakam /
ūrūdvṛttaṃ tathākṣiptamuromaṇḍalameva ca

4.181

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ sūcīviddho bhavedayam /
apaviddhaṃ tu karaṇaṃ sūcīviddhaṃ tathaiva ca

4.182

udveṣṭitena hastena trikaṃ tu parivartayet /
uromaṇḍalakau hastau kaṭicchinnaṃ tathaiva ca

4.183

apaviddho 'ṅgahārāśca vijñeyo 'yaṃ prayoktṛbhiḥ /
karaṇaṃ nūpuraṃ kṛtvā vikṣiptālātake punaḥ

4.184

punarākṣiptakaṃ kuryāduromaṇḍalakaṃ tathā /
nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca

4.185

ākṣiptakaḥ sa vijñeyo hyaṅgahāraḥ prayoktṛbhiḥ /
udveṣṭitāpaviddhastu karaḥ pādo nikuṭṭitaḥ

4.186

punastainaiva yogena vāmapārśve bhavedatha /
uromaṇḍalakau hastau nitambaṃ karihastakam

4.187

kartavyaṃ sakaṭicchinnaṃ nṛtye tūddhaṭṭite sadā /
paryāyodveṣṭitau hastau pādau caiva nikuṭṭitau

4.188

kuñcitāvañcitaua caiva hyūrūdvṛttaṃ tathaiva ca /
caturaśraṃ karaṃ kṛtvā pādena ca nikuṭṭakam

4.189

bhujaṅgatrāsitaṃ caiva karaṃ codviṣṭitaṃ punaḥ /
paricchinnaṃ ca kartavyaṃ trikaṃ bhramarakeṇa tu

4.190

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ viṣkambhe parikīrtitam /
daṇḍapādaṃ karaṃ caiva vikṣipyākṣipya caiva hi

4.191

vyaṃsitaṃ vāmahastaṃ ca saha pādena sarpayet /
nikuṭṭakadvayaṃ kāryamākṣiptaṃ maṇḍalorasi

4.192

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kartavyamaparājite /
kuṭṭitaṃ karaṇaṃ kṛtvā bhujaṅgatrāsitaṃ tathā

4.193

recitena tu hastena patākaṃ hastamādiśet /
ākṣiptakaṃ prayuñjīta hyuromaṇḍalakaṃ tathā

4.194

latākhyaṃ sakaṭakacchinnaṃ viṣkambhāpasṛte bhavet /
trikaṃ suvalitaṃ kṛtvā nūpuraṃ karaṇaṃ tathā

4.195

bhujaṅgatrāsitaṃ savyaṃ tathā vaiśākharecitam /
ākṣiptakaṃ tataḥ kṛtvā paricchinnaṃ tathaiva ca

4.196

bāhyabhramarakaṃ kuryāduromaṇḍalameva ca /
nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca

4.197

mattākrīḍo bhavedeṣa hyaṅgahāro harapriyaḥ /
recitaṃ hastapādaṃ ca kṛtvā vṛścikameva ca

4.198

punastenaiva yogena vṛścikaṃ samprayojayet /
nikuṭṭakaṃ tathā caiva savyāsavyakṛtaṃ kramāt

4.199

latākhyaḥ sakaṭicchedo bhavetsvastikarecite /
pārśve tu svastikaṃ baddhvā kāryaṃ tvatha nikuṭṭakam

4.200

dvitīyasya ca pārśvasya vidhiḥ syādyameva hi /
tataśca karamāvartya hyūrūpṛṣṭhe nipātayet

4.201

ūrūdvṛttaṃ tataḥ kuryādākṣiptaṃ punareva hi /
nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca

4.202

pārśvasvastika ityeṣa hyaṅgahāraḥ prakīrtitaḥ /
vṛścikaṃ karaṇaṃ kṛtvā latākhyaṃ hastameva ca

4.203

tameva ca karaṃ bhūyo nāsāgre sannikuñcayet /
tamevodveṣṭitaṃ kṛtvā nitambaṃ parivartayet

4.204

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ vṛścikāpasṛte bhavet /
kṛtvā nūpurapādaṃ tu tathākṣiptakameva ca

4.205

paricchinnaṃ ca kartavyaṃ sūcīpādaṃ tathaiva ca /
nitambaṃ karihastaṃ cāpyuromaṇḍalakaṃ tathā

4.106

kaṭīcchinnaṃ tataścaiva bhramaraḥ sa tu saṃjñitaḥ /
matallikaraṇaṃ kṛtvā karamāvartya dakṣiṇam

4.207

kapolasya pradeśe tu kāryaṃ samyaṅnikuñcitam
apaviddhaṃ drutaṃ caiva talasaṃsphoṭasaṃyutam

4.208

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ mattaskhalitake bhavet /
dolaiḥ karaiḥ pracalitaiḥ svastikāpasṛtaiḥ padaiḥ

4.209

añcitairvalitairhastaistalasaṅghaṭṭitaistathā /
nikuṭṭitaṃ ca kartavyamūrūdvṛtaṃ tathaiva ca

4.210

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ madādvilasite bhavet /
maṇḍalaṃ sthānakaṃ kṛtvā tathā hastau ca recitau

4.211

udghaṭṭitena pādena mattallikaraṇaṃ bhavet /
ākṣiptaṃ karaṇaṃ caiva hyuromaṇḍalameva ca

4.212

kaṭicchinnaṃ tathā caiva bhavettu gatimaṇḍale /
samapādaṃ prayujyātha paricchinnaṃ tvanantaram

4.213

āviddhena tu pādena bāhyabhramarakaṃ tathā /
vāmasūcyā tvatikrāntaṃ bhujaṅgatrāsitaṃ tathā

4.214

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ paricchinne vidhīyate /
śirasastūpari sthāpyau svastiakau vicyutau karau

4.215

tataḥ savyaṃ karaṃ cāpi gātramānamya recayet /
punarutthāpayettatra gātramunnamya recitam

4.216

latākhyau ca karau kṛtvā vṛścikaṃ samprayojayet /
recitaṃ karihastaṃ ca bhujaṅgatrāsitaṃ tathā

4.217

ākṣiptakaṃ prayuñjīta svastikaṃ pādameva ca /
parāṅgmukhavidhirbhūya evameva bhavediha

4.218

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ parivṛttakarecitee /
recitau saha gātreṇa hyapaviddhau karau yadā

4.219

punastenaiva deśena gātramunnamya recayet /
kuryānnūpurapādaṃ ca bhujaṅgatrāsitaṃ tathā

4.220

recitaṃ maṇḍalaṃ caiva bāhuśīrṣe nikuñcayet /
ūrūdvṛttaṃ tathākṣiptamuromaṇḍalameva ca

4.221

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kuryādvaiśākharecite /
ādyaṃ tu janitaṃ kṛtvā pādamekaṃ prasārayet

4.222

tathaivālātakaṃ kuryāt trikaṃ tu parivartayet /
añcitaṃ vāmahastaṃ ca gaṇḍadeśe nikuṭṭayet

4.223

kaṭicchinnaṃ tathā caiva parāvṛtte prayojayet /
svastikaṃ karaṇaṃ kṛtvā vyaṃsitau ca karau punaḥ

4.224

alātakaṃ prayuñjīta hyūrdhvajānu nikuñcitam /
ardhasūcī ca vikṣiptamudvṛttākṣiptake tathā

4.225

karihastaṃ kaṭicchinnamaṅgahāre hyalātake /
nikuṭya vakṣasi karāvūrdhvajānu prayojayet

4.226

ākṣiptasvastikaṃ kṛtvā trikaṃ tu parivartayet /
uromaṇḍalakau hastau nitambaṃ karihastakam

4.227

kaṭicchinnaṃ tathā caiva pārśvacchede vidhīyate /
sūcīvāmapadaṃ dadhyādvidyudbhrāntaṃ ca dakṣiṇam

4.228

dakṣiṇena punaḥ sūcī vidyudbhrāntaṃ ca vāmataḥ /
paricchinnaṃ tathā caiva hyatikrāntaṃ ca vāmakam

4.229

latākhyaṃ sakaṭicchinnaṃ vidyudbhrāntaśca sa smṛtaḥ /
kṛtvā nūpurapādaṃ tu savyavāmau pralambitau

4.230

karau pārśve tatastābhyāṃ vikṣiptaṃ samprayojayet /
tābhyāṃ sūcī tathā caiva trikaṃ tu parivartayet

4.231

latākhyaṃ sakaṭicchinnaṃ kurtādudvṛttake sadā /
ālīḍhavyaṃsitau hastau bāhuśīrṣe nikuṭṭayet

4.232

nūpuraścaraṇo vāmastathālātaśca dakṣiṇaḥ /
tenaivākṣiptakaṃ kuryāduromaṇḍalakau karau

4.233

karihastaṃ kaṭicchinnamālīḍhe samprayojayet /
hastaṃ tu recitaṃ kṛtvā pārśvamānasya recayet

4.234

punastenaiva yogena gātramānasya recayet /
recitaṃ karaṇaṃ kāryamuromaṇḍalameva ca

4.235

kaṭicchinnaṃ tu kartavyamaṅgahāre tu recite /
nūpuraṃ caraṇaṃ kṛtvā trikaṃ tu parivartayet

4.236

vyaṃsitena tu hastena trikameva vivartayet /
vāmaṃ cālātakaṃ kṛtvā sūcīmatraiva yojayet

4.237

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kuryādācchurite sadā /
recitau svastikau pādau recitau svastikau karau

4.238

kṛtvā viśleṣamevaṃ tu tenaiva vidhinā punaḥ /
punarutkṣepaṇaṃ caiva recitaireva kārayet

4.239

udvṛttākṣiptake caiva hyuromaṇḍalameva ca /
nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca

4.240

ākṣiptarecito hyeṣa karaṇānāṃ vidhiḥ smṛtaḥ /
vikṣipta karaṇaṃ kṛtvā hastapādaṃ mukhāgamam

4.241

vāmasūcisahakṛtaṃ vikṣipedvāmakaṃ karam /
vakṣaḥsthāne bhavetsavyo valitaṃ trikameva ca

4.242

nūpurākṣiptake caiva hyardhasvastikameva ca /
nitambaṃ karihastaṃ ca hyuromaṇḍalakaṃ tathā

4.243

kaṭicchinnaṃ ca kartavyaṃ sambhrānte nṛttayoktṛbhiḥ /
apakrāntakramaṃ kṛtvā vyaṃsitaṃ hastameva ca

4.244

kuryādudveṣṭitaṃ caiva hyardhasūcīṃ tathaiva ca /
vikṣiptaṃ sakaṭicchinnamudvṛttākṣiptake tathā

4.245

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kartavyamapasarpite /
kṛtvā nūpurapādaṃ ca drutamākṣipya ca kramam

4.246

pādasya cānugau hastau trikaṃ ca parivartayet /
nikuṭya karapādaṃ cāpyuromaṇḍalakaṃ punaḥ

4.247

karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kāryamardhanikuṭṭake /
dvātriṃśadete samproktā hyaṅgahārā dvijottamāḥ

4.248

caturo recakāṃścāpi gadato me nibodhata /
pādarecaka ekaḥ syāt dvitīyaḥ kaṭirecakaḥ

4.249

kararecakastṛtīyastu caturthaḥ kaṇṭharecakaḥ /
[recitākhyaḥ pṛthagbhāve valane cābhidhīyate /
udvāhanātpṛthagbhāvāccalanāccāpi recakaḥ // BhN_4.249ab*1 //
pārśvātpārśve tu gamanaṃ skhalitaiścalitaiḥ padaiḥ /
vividhaiścaiva pādasya pādarecaka ucyate // BhN_4.249ab*2 //
trikasyodvartanaṃ caiva chaṭīvalanameva ca /
tathā'pasarpaṇaṃ caiva kaṭirecaka ucyate // BhN_4.249ab*3 //
udvartanaṃ parikṣepo vikṣepaḥ parivartanam /
visarpaṇaṃ ca hastasya hastarecaka ucyate // BhN_4.249ab*4 //
udvāhanaṃ sannamanaṃ tathā pārśvasya sannatiḥ /
bhramaṇaṃ cāpi vijñeyo grīvāyā recako budhaiḥ] // BhN_4.249ab*5 //
recakairaṅgahāraiśca nṛtyantaṃ vīkṣya śaṅkaram

4.250

sukumāraprayogeṇa nṛtyantīṃ caiva pārvatīm /
mṛdañgabherīpaṭahairbhāṇḍaḍiṇḍimagomukhaiḥ

4.251

paṇavairdaduraiścaiva sarvātodyaiḥ pravāditaiḥ /
dakṣayajñe vinihate sandhyākāle maheśvaraḥ

4.252

nānāṅgahāraiḥ prānṛtyallayatālavaśānugaiaḥ /
piṇḍibandhāṃstato dṛṣṭvā nandibhadramukhā gaṇāḥ

4.253

cakruste nāma piṇḍīnāṃ bandhamāsāṃ salakṣaṇam /
īśvarasyeśvarī pinḍī nandinaścāpi paṭṭasī

4.254

caṇḍikāyā bhavetpiṇḍī tathā vai siṃhavāhinī /
tārkṣyapiṇḍī bhavedviṣṇoḥ padmapiṇḍī svayaṃbhuvaḥ

4.255

śakrasyairāvatī piṇḍī jhaṣapiṇḍī tu mānmathī /
śikhipiṇḍī kumārasya rūpapiṇḍī bhavecchriyaḥ

4.256

dhārāpiṇḍī ca jāhnavyāḥ pāśapiṇḍī yamasya ca /
vāruṇī ca nadīpiṇḍī yākṣī syāddhanadasya tu

4.257

halapiṇḍī balasyāpi sarpapiṇḍī tu bhoginām /
gāṇeśvarī mahāpiṇḍī dakṣayajñavimardinī

4.258

triśūlākṛtisaṃsthānā raudrī syādandhakadviṣaḥ /
evamanyāsvapi tathā devatāsu yathākramam

4.259

dhvajabhūtāḥ prayoktavyāḥ piṇḍībandhāḥ sucihnitāḥ /
recakā aṅgahārāśca piṇḍībandhātasthaiva ca

4.260

sṛṣṭvā bhagavatā dattāstaṇḍave munaye tadā /
tenāpi hi tataḥ samyaggānabhāṇḍasamanvitaḥ

4.261

nṛttaprayogaḥ sṛṣṭo yaḥ sa tāṇḍava iti smṛtaḥ /
ṛṣaya ūcuḥ -
yadā prāptyarthamarthānāṃ tajjñairabhinayaḥ kṛtaḥ

4.262

kasmānṛttaṃ kṛtaṃ hyetatkaṃ svabhāvamapekṣate /
na gītakārthasambaddhaṃ na cāpyarthasya bhāvakam

4.263

kasmānnṛttaṃ kṛtaṃ hyetadgīteṣvāsāriteṣu ca /
bharataḥ -
atrocyate na khalvarthaṃ kañcinnṛttamapekṣate

4.264

kiṃ tu śobhāṃ prajanayediti nṛttaṃ pravartitam /
prāyeṇa sarvalokasya nṛttamiṣṭaṃ svabhāvataḥ

4.265

maṅgalamiti kṛtvā ca nṛttametatprakīrtitam /
vivāhaprasavāvāhapramodābhyuadayādiṣu

4.266

vinodakāraṇaṃ ceti nṛttametatpravartitam /
ataścaiva pratikṣepādbhūtasaṅghaiḥ pravartitāḥ

4.267

ye gītakādau yujyante samyaṅnṛttavibhāgakāḥ /
devena cāpi samproktastaṇḍustāṇḍavapūrvakam

4.268

gītaprayogamāśritya nṛttametatpravartyatām /
prāyeṇa tāṇḍavavidhirdevastutyāśrayo bhavet

4.269

sukumāraprayogaśca śṛṅgārarasasambhavaḥ /
tasya taṇḍuprayuktasya tāṇḍavasya vidhikriyām

4.270

vardhamānakamāsādya sampravakṣyami lakṣaṇam /
kalānāṃ vṛddhimāsādya hyakṣarāṇāṃ ca vardhanāt

4.271

layasya vardhanāccāpi vardhamānakamucyate /
kṛttvā kutapavinyāsaṃ yathāvaddvijasattamāḥ

4.272

āsāritaprayogastu tataḥ kāryaḥ prayoktṛbhiḥ /
tatra tūpohanaṃ kṛttvā tantrīgānasamanvitam

4.273

kāryaḥ praveśo nartakyā bhāṇḍavādyasamanvitaḥ /
viśuddhakaraṇāyāṃ tu jātyāṃ vādyaṃ prayojayet

4.274

gatyā vādyānusāriṇyā tasyāścārīṃ prayojayet /
vaiśākhasthānakeneha sarvarecakacāriṇī

4.275

puṣpāñjalidharā bhūtvā praviśedraṅgamaṇḍapam /
puṣpāñjaliṃ visṛjyātha raṅgapīṭhaṃ parītya ca

4.276

praṇamya devatābhyaśca tato 'bhinayamācaret /
yatrābhineyaṃ gītaṃ syāttatra vādyaṃ na yojayet

4.277

aṅgahāraprayoge tu bhāṇḍavādyaṃ vidhīyate /
samaṃ raktaṃ vibhaktaṃ ca sphuṭaṃ śuddhaprahārajam

4.278

nṛttāṅgagrāhi vādyajñairvādyaṃ yojyaṃ tu tāṇḍave /
prayujya gītavādye tu niṣkrāmennartakī tataḥ

4.279

anenaiva vidhānena praviśantyaparāḥ pṛthak /
anyāścānukrameṇātha piṇḍīṃ badhnanti yāḥ striyaḥ

4.280

tāvatparyastakaḥ kāryo yāvatpiṇḍī na badhyate /
piṇḍīṃ baddhvā tataḥ sarvā niṣkrāmeyuḥ striyastu tāḥ

4.281

piṇḍībandheṣu vādyaṃ tu kartavyamiha vādakaiaḥ /
paryastakapramāṇena citraughakaraṇānvitam

4.282

tatropavāhanaṃ bhūyaḥ kāryaṃ pūrvavadeva hi /
tataścāsāritaṃ bhūyo gāyanaṃ tu prayojayet

4.283

pūrveṇaiva vidhānena praviśeccāpi nartakī /
gītakārthaṃ tvabhinayed dvitīyāsāritasya tu

4.284

tadeva ca punarvastu nṛttenāpi pradarśayet /
āsārite samāpte tu niṣkrāmennartakī tataḥ

4.285

pūrvavatpraviśantyanyāḥ prayogaḥ syātsa eva hi /
evaṃ pade pade kāryo vidhirāsāritasya tu

4.286

bhāṇḍavādyakṛte caiva tathā gānakṛte 'pi ca /
ekā tu prathamaṃ yojyā dve dvitīyaṃ tathaiva ca

4.287

tisro vastu tṛtīyaṃ tu catasrastu caturthakam /
piṇḍīnāṃ vidhayaścaiva catvāraḥ samprakīrtitāḥ

4.288

piṇḍī śṛṅkhalikā caiva latābandho 'tha bhedyakaḥ /
piṇḍībandhastu piṇḍatvādgulmaḥ śṛṅkhalikā bhavet

4.289

jālopanaddhā ca latā sanṛtto bhedyakaḥ smṛtaḥ /
piṇḍībandhaḥ kaniṣṭhe tu śṛṅkhalā tu layāntare

4.290

madhyame ca latābandho jyeṣṭhe caivātha bhedyakaḥ /
piṇḍīnāṃ vividhā yoniryantraṃ bhadrāsanaṃ tathā

4.291

śikṣāyogastathā caiva prayoktavyaḥ prayoktṛbhiḥ /
evaṃ prayogaḥ kartavyo vardhamāne tapodhanāḥ

4.292

gītānāṃ chandakānāṃ ca bhūyo vakṣyāmyahaṃ vidhim /
yāni vastunibaddhāni yāni cāṅgikṛtāni tu

4.293

gītāni teṣāṃ vakṣyāmi prayogaṃ nṛttavādyayoḥ /
tatrāvataraṇaṃ kāryaṃ nartakyāḥ sārvabhāṇḍikam

4.294

kṣepapratikṣepakṛtaṃ bhāṇḍopohanasaṃskṛtam /
prathamaṃ tvabhineyaṃ syadgītake sarvavastukam

4.295

tadeva ca punarvastu nṛtteenāpi pradarśeyat /
yo vidhiḥ pūrvamuktastu nṛttābhinayavādite

4.296

āsāritavidhau sa syādgītānāṃ vastukeṣvapi /
evaṃ vastunibandhānāṃ gītakānāṃ vidhiḥ smṛtaḥ

4.297

śṛṇutāṅganibaddhānāṃ gītānāmapi lakṣaṇam /
ya eva vastukavidhirnṛttābhinayavādite

4.298

tamevāṅganibaddheṣu cchandakeṣvapi yojayet /
vādyaṃ gurvakṣarakṛtaṃ tathālpākṣarameva ca

4.299

mukhe sopohane kuryādvarṇānāṃ viprakarṣataḥ /
yadā gītivaśādaṅgaṃ bhūyo bhūyo nivartate

4.300

tatrādyamabhineyaṃ syāccheṣaṃ nṛttena yojayet /
yadā gītivaśādaṅgaṃ bhūyo bhūyo nivartate

4.301

tripāṇilayasaṃyuktaṃ tatra vādyaṃ prayojayet /
yathā layastathā vādyaṃ kartavyamiha vādakaiḥ

4.302

[tataṃ cānugataṃ cāpi oghaṃ ca karaṇānvitam /
sthire tattvaṃ prayoktavyaṃ madhye cānugataṃ bhavet // BhN_4.301*1 //
bhūyaścaughaḥ prayoktavyastveṣa vādyagato vidhiḥ /
chandogītakamāsādya tvaṅgāni parivartayet // BhN_4.301*2 //
eṣa kāryo vidhirnityaṃ nṛttābhinayavādite /
yāni vastunibaddhāni teṣāmante graho bhavet /
aṅgānāṃ tu parāvṛttāvādāveva graho mataḥ] // BhN_4.301*3 //
evameṣa vidhiḥ kāryo gīteṣvāsāriteṣvapi /
devastutyāśrayaṃ hyetatsukumāraṃ nibodhata

4.303

strīpuṃsayostu saṃlāpo yastu kāmasamudbhavaḥ /
tajjñeyaṃ sukumāraṃ hi śṛṅgārarasasambhavam

4.304

yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ nṛttaṃ yojyaṃ prayoktṛbhiḥ /
tatsarvaṃṃ saṃpravakṣyāmi tacca me śṛṇuta dvijāḥ

4.305

aṅgavastunivṛttau tu tathā varṇanivṛttiṣu /
tathā cābhudayasthāne nṛttaṃ tajjñaḥ prayojayet

4.306

yattu saṃdṛśyate kiñciddampatyormadanāśrayam /
nṛttaṃ tatra prayoktavyaṃ praharṣārthaguṇodbhavam

4.307

yatra sannihite kānte ṛtukālādidarśanam /
gītakārthābhisaṃbaddhaṃ nṛttaṃ tatrāpi ceṣyate

4.308

khaṇḍiatā vipralabdhā vā kalahāntaritāpi vā /
yasminnaṅge tu yuvatirna nṛttaṃ tatra na yojayet

4.309

sakhīpravṛtte saṃlāpe tathā'sannihite priye /
na hi nṛttaṃ prayoktavyaṃ yasyā na proṣitaḥ priyaḥ

4.310

[dūtyāśrayaṃ yadā tu syādṛtukālādi darśanam /
autsukyacintāsaṃbaddhaṃ na nṛttaṃ tatra yojayet] // BhN_4.309* //
yasminnaṅge prasādaṃ tu gṛhnīyānnāyikā kramāt /
tataḥprabhṛti nṛttaṃ tu śeṣeṣvaṅgeṣu yojayet

4.311

devastutyāśrayakṛtaṃ yadaṅgaṃ tu bhavedatha /
māheśvarairaṅgahārairuddhataistatprayojayet

4.312

yattu śṛṅgārasaṃbaddhaṃ gānaṃ strīpuruṣāśrayam /
devīkṛtairaṅgahārairlalitaistatprayojayet

4.313

catuṣpadā narkuṭake khañjake parigītake /
vidhānaṃ sampravakṣyāmi bhāṇḍavādyavidhiṃ prati

4.314

khañjanarkuṭasaṃyuktā bhasvedyā tu catuṣpadā /
pādānte sannipāte tu tasyā bhāṇḍagraho bhavet

4.315

yā dhruvā chandasā yaktā samapādā samākṣarā /
tasyāḥ pādāvasāne tu pradeśinyā graho bhavet

4.316

kṛtvaikaṃ parivartaṃ tu gānasyābhinayasya ca /
punaḥ pādanivṛttiṃ tu bhāṇḍavādyena yojayet

4.317

a~ṅgavastunivṛtau tu varṇāntaranivṛttiṣu /
tathopasthāpane caiva bhāṇḍavādyaṃ prayojayet

4.318

ye 'pi cāntaramārgāssyuḥ tantrivākkaraṇaiḥ kṛtāḥ /
teṣu sūcī prayoktavyā bhāṇḍena saha tāṇḍave

4.319

maheśvarasya caritaṃ ya idaṃ samprayojayet
sarvapāpaviśuddhātmā śivalokaṃ sa gacchati

4.320

evameṣa vidhiḥ sṛ(rdṛ)ṣṭastāṇḍavasya prayogataḥ /
bhūyaḥ kiṃ kathyatāmanyannāṭyavedavidhiṃ prati

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc