Natya Shastra · Chapter 4
iti bhāratīye nāṭyaśāstre raṅgadaivatapūjanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
atha caturtho 'dhyāyaḥ
evaṃ tu pūjanaṃ kṛtvā mayā proktaḥ pitāmahaḥ /
ājñāpaya prabho kṣipraṃ kaḥ prayogaḥ prayujyatām
tato 'smyukto bhagavatā yojayāmṛtamanthanam /
etadutsāhajananaṃ suraprītikaraṃ tathā
yo 'yaṃ samavakārastu dharmakāmārthasādhakaḥ /
mayā prāggrathito vidvansa prayogaḥ prayujyatām
tasminsamavakāre tu prayukte devadānavāḥ /
hṛṣṭāḥ samabhavansarve karmabhāvānudarśanāt
kasyacitvatha kālasya māmāhāmbujasambhavaḥ
nāṭyaṃ sandarśayāmo 'dya trinetrāya mahātmane
tataḥ sārdhaṃ surairgatvā vṛṣabhāṅkaniveśanam /
samabhyarcya śivaṃ paścāduvācedaṃ pitāmahaḥ
mayā samavākarastu yo 'yaṃ sṛṣṭaḥ surottama /
śravaṇe darśane cāsya prasādaṃ kartumarhasi
paśyāma iti deveśo druhiṇaṃ vākyamabravīt /
tato māmāha bhagavān sajjo bhava mahāmate
tato himavataḥ pṛṣṭhe nānānāgasamākule /
bahubhūtagaṇākīrṇe ramyakandaranirzhare
pūrvaraṅgaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ tatrāyaṃ dvijasattamāḥ /
tathā tripuradāhaśca ḍimasaṃjñaḥ prayojitaḥ
tato bhūtagaṇā hṛṣṭāḥ karnabhāvānukīrtanāt /
mahādevaśca suprītaḥ pitāmahamathābravīt
aho nāṭyamidaṃ samyak tvayā sṛṣṭaṃ mahāmate /
yaśasyaṃ ca śubhārthaṃ ca puṇyaṃ buddhivivardhanam
mayāpīdaṃ smṛtaṃ nṛtyaṃ sandhyākāleṣu nṛtyatā /
nānākaraṇasaṃyuktairaṅgahārairvibhūṣitam
pūrvaraṅgavidhāvasmiṃstvayā samyakprayojyatām /
vardhamānakayogeṣu gīteṣvāsāriteṣu ca
mahāgīteṣu caivārthānsamyagevābhineṣyasi /
yaścāyaṃ pūrvaraṅgastu tvayā śuddhaḥ prayojitaḥ
ebhirvimiśritaścāyaṃ citro nāma bhaviṣyati /
śrutvā maheśvaravacaḥ pratyuktastu svayaṃbhuvā
prayogamaṅgahārāṇāmācakṣva surasattama /
tatastaṇḍuṃ samāhūya proktavān bhuvaneśvaraḥ
prayogamaṅgahārāṇāmācakṣva bharatāya vai /
tato ye taṇḍunā proktāstvaṅgahārā mahātmanā
tānvaḥ karaṇasaṃyuktānvyākhyāsyāmi sarecakān /
sthirahasto 'ṅgahārastu tathā paryastakaḥ smṛtaḥ
sūcividdhastathā caiva hyapaviddhastathaiva ca /
ākṣiptako 'tha vijñeyastathā coddhaṭṭitaḥ smṛtaḥ
viṣkambhaścaiva samproktastathā caivāparājitaḥ /
viṣkambhāpasṛtaścaiava mattākrīḍastathaiva ca
svastiko recitaścaiva pārśvasvastika eva ca /
vṛścikāpasṛtaḥ prokto bhramaraśca tathāparaḥ
mattaskhalitakaścaiva madādvilasitastathā /
gatimaṇḍalako jñeyaḥ paricchinnastathaiva ca
parivṛttacito 'tha syāttathā vaiśākharecitaḥ /
parāvṛtto 'tha vijñeyastathā caivāpyalātakaḥ
pārśvacchedo 'tha samprokto vidyudbhrāntastathaiva ca /
ūrūdvṛttastathā caiva syādālīḍhastathaiva ca
recitaścāpi vijñeyastathaivācchuritaḥ smṛtaḥ /
ākṣiptarecitaścaiva sambhrāntaśca tathāparaḥ
apasarpastu vijñeyastathā cārdhanikuṭṭakaḥ /
dvātriṃśadete samproktā aṅgahārāstu nāmataḥ
eteṣāṃ tu pravakṣyāmi prayogaṃ karaṇāśrayam /
hastapādapracāraśca yathā yojyaḥ prayoktṛbhiḥ
aṅgahāreṣu vakṣyāmi karaṇeṣu ca vai dvijāḥ /
sarveṣāmaṅgahārāṇāṃ niṣpattiḥ karaṇairyataḥ
tānyataḥ sampravakṣyāmi nāmataḥ karmatastathā /
hastapādasamāyogo nṛtyasya karaṇaṃ bhavet
dve nṛttakaraṇe caiva bhavato nṛttamātṛkā /
dvābhyāṃ tribhiścaturbhirvāpyaṅgahārastu mātṛbhiḥ
tribhiḥ kalāpakaṃ caiva caturbhiḥ ṣaṇḍakaṃ bhavet /
pañcaiva karaṇāni syuḥ saṅghātaka iti smṛtaḥ
ṣaḍbhirvā saptabhirvāpi aṣṭabhirnavabhistathā /
karaṇairiha saṃyuktā aṅgahārāḥ prakīrtāḥ
eteṣāmeva vakṣyāmi hastapādavikalpanam /
talapuṣpapuṭaṃ pūrvaṃ vartitaṃ valitoru ca
apaviddhaṃ samanakhaṃ līnaṃ svastikarecitam /
maṇḍalasvastikaṃ caiva nikuṭṭakamathāpi ca
tathaivārdhanikuṭṭaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca /
ardharecitakaṃ caiva vakṣaḥsvastikameva ca
unmattaṃ svastikaṃ caiva pṛṣṭhasvastikameva ca /
dikṣvastikamalātaṃ ca tathaiva ca kaṭīsamam
ākṣiptarecitaṃ caiva vikṣiptākṣiptakaṃ tathā /
ardhasvastikamuddiṣṭamañcitaṃ ca tathāparam
bhujaṅgatrāsitaṃ proktamūrdhvajānu tathaiva ca /
nikuñcitaṃ ca mattalli tvardhamattalli caiva hi
syādrecakanikkuṭṭaṃ ca tathā pādāpaviddhakam /
valitaṃ ghūrṇitaṃ caiva lalitaṃ ca tathāparam
daṇḍapakṣaṃ tathā caiva bhujaṅgatrastarecitam /
nūpuraṃ caiva samproktaṃ tathā vaiśākharecitam
bhramaraṃ caturaṃ caiva bhujaṅgāñcitameva ca /
daṇḍarecitakaṃ caiva tathā vṛścikakuṭṭitam
kaṭibhrāntaṃ tathā caiva latāvṛścikameva ca /
chinnaṃ ca karaṇaṃ proktaṃ tathā vṛścikarecitam
vṛścikaṃ vyaṃsitaṃ caiva tathā pārśvanikuṭṭakam /
lalāṭatilakaṃ krāntaṃ kuñcitaṃ cakramaṇḍalam
uromaṇḍalamākṣiptaṃ tathā talavilāsitam /
argalaṃ cātha vikṣiptamāvṛttaṃ dolapādakam
vivṛttaṃ vinivṛttaṃ ca pārśvakrāntaṃ niśumbhitam /
vidyutbhrāntamatikrāntaṃ vivartitakameva ca
gajakrīḍitakaṃ caiva talasaṃsphoṭitaṃ tathā /
garuḍaplutakaṃ caiva gaṇḍasūci tathāparam
parivṛttaṃ samuddiṣṭaṃ pārśvajānu tathaiva ca /
gṛdhrāvalīnakaṃ caiva sannataṃ sūcyathāpi ca
ardhasūcīti karaṇaṃ sūcividdhaṃ tathaiva ca /
apakrāntaṃ ca samproktaṃ mayūralalitaṃ tathā
sarpitaṃ daṇḍapādaṃ ca hariṇaplutameva ca /
preṅkholitaṃ nitambaṃ ca skhalitaṃ karihastakam
prasarpitakamuddiṣṭaṃ siṃhavikrīḍataṃ tathā /
siṃhākarṣitamudvṛttaṃ tathopasṛtameva ca
talasaṃghaṭṭitaṃ caiva janitaṃ cāvahitthakam /
niveśamelakākrīḍamūrūdvṛttaṃ tathaiva ca
madaskhalitakaṃ caiva viṣṇukrāntamathāpi ca /
sambhrāntamatha viṣkambhamudghaṭṭitamathāpi ca
vṛṣabhakrīḍitaṃ caiva lolitaṃ ca tathāparam /
nāgāpasarpitaṃ caiva śakaṭāsyaṃ tathaiva ca
gaṅgāvataraṇaṃ caivetyuktamaṣṭādhikaṃ śatam /
aṣṭottaraśataṃ hyetatkaraṇānāṃ mayoditam
nṛtye yuddhe niyuddhe ca tatha gatiparikrame /
gatipracāre vakṣyāmi yuddhacārīvikalpanam
yatra tatrāpi saṃyojyamācāryairnāṭyaśaktinaḥ /
prāyeṇa karaṇe kāryo vāmo vakṣaḥsthitaḥ karaḥ
caraṇasyānugaścāpi dakṣiṇastu bhavetkaraḥ /
hastapādapracārantu kaṭipārśvorusaṃyutam
uraḥpṛṣṭhodaropetaṃ vakṣyamāṇaṃ nibodhata /
yāni sthānāni yāścāryo nṛtyahastāstathaiva ca
sā mātṛketi vijñeyā tadyogātkaraṇaṃ bhavet /
kaṭī karṇasamā yatra korparāṃsaśirastathā
samunnatamuraścaiva sauṣṭhavaṃ nāma tadbhavet /
vāme puṣpapuṭaḥ pārśve pādo 'gratalasañcaraḥ
tathā ca sannataṃ pārśvaṃ talapuṣpapuṭaṃ bhavet /
kuñcitau maṇibandhe tu vyāvṛttaparivartitau
hastau nipatitau corvorvartitaṃ karaṇaṃ tu tat /
śukatuṇḍau yadā hastau vyāvṛttaparivartitau
urū ca valitau yasminvalitorukamucyate /
āvartya śukatuṇḍākhyamūrupṛṣṭhe nipātayet
vāmahataśca vakṣaḥstho 'pyapaviddhaṃ tu tadbhavet /
śliṣṭau samanakhau padau karau cāpi pralimbitau
dehaḥ svābhāviko yatra bhavetsamanakhaṃ tu tat /
patākāñjali vakṣaḥsthaṃ prasāritaśirodharam
nihañcitāṃsakūṭaṃ ca tallinaṃ karaṇaṃ smṛtam /
svastikau recitāviddhau viśliṣṭau kaṭisaṃśritau
yatra tatkaraṇaṃ jñeyaṃ budhaiḥ svastikarecitam /
svastikau tu karau kṛtvā prāṅgamukhordhvatalau samau
tathā ca maṇḍalaṃ sthānaṃ maṇḍalasvastikaṃ tu tat /
nikuṭṭitau yadā hastau svabāhuśiraso 'ntare
pādau nikuṭṭitau caiva jñeyaṃ tattu nikuṭṭakam /
añcitau bāhuśirasi hastastvabhimukhāṅguliḥ
nikuñcitārdhayogena bhavedarthanikuṭṭakam /
paryāyaśaḥ kaṭiśchinnā bāhvoḥ śirasi pallavau
punaḥpunaśca karaṇaṃ kaṭicchinaṃ tu tadbhavet /
apaviddhakaraḥ sūcyā pādaścaiva nikuṭṭitaḥ
saṃnnataṃ yatra pārśvaṃ ca tadbhaveardharecitam /
svastikau caraṇau yatra karau vakṣasi recitau
nikuñcitaṃ tathā vakṣo vakṣassvastikameva tat /
āñcitena tu pādena recitau tu karau yadā
unmataṃ karaṇaṃ tattu vijñeyaṃ nṛtyakovidaiḥ /
hastābhyāmatha pādābhyāṃ bhavataḥ svastikau yadā
tatsvastikamiti proktaṃ karaṇaṃ karaṇārthibhiḥ /
vikṣiptākṣiptabāhubhyāṃ svastikau caraṇau yadā
apakrāntārdhasūcibhyāṃ tatpṛṣṭhasvastikaṃ bhavet /
pārśvayoragrataścaiva yatra śliṣṭaḥ karo bhavet
svastikau hastapādābhyāṃ taddikṣvastikamucyate /
alātaṃ caraṇaṃ kṛtvā vyaṃsayeddakṣiṇaṃ karam
ūrdhvajānukramaṃ kuryādalātakamiti smṛtam /
svastikāpasṛtaḥ pādaḥ karau nābhikaṭisthitau
pārśvamudvāhitaṃ caiva karaṇaṃ tatkaṭīsamam /
hastau hṛdi bhavedvāmaḥ savyaścākṣiptarecitaḥ
recitaścāpaviddhaśca tatsyādākṣiptarecitam /
vikṣiptaṃ hastapādaṃ ca tasaivākṣepaṇaṃ punaḥ
yatra tatkaraṇaṃ jñeyaṃ vikṣiptākṣiptaptakaṃ dvijāḥ /
svastikau caraṇau kṛtvā karihastaṃ ca dakṣiṇam
vakṣasthāne tathā vāmamardhasvastikamādiśet /
vyāvṛttaparivṛttastu sa eva tu karo yadā
añcito nāsikāgre tu tadañcitamudāhṛtam /
kuñcitaṃ pādamutkṣipya tryaśramūruṃ vivartayet
kaṭijānuvivartācca bhujaṅgatrāsitaṃ bhavet /
kuñcitaṃ pādamutkṣipya janustanasamaṃ nyaset
prayogavaśagau hastāvūrdhvajānu prakīrtitam /
vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā karaṃ pārśve nikuñcayet
nāsāgre dakṣiṇaṃ caiva jñeyaṃ tattu nikuñcitam /
vāmadakṣiṇapādābhyāṃ ghūrṇamānopasarpaṇaiḥ
udveṣṭitāpaviddhaiśca hastairmattallyudāhṛtam /
sskhalitāpasṛtau pādau vāmahastaśca recitaḥ
savyahastaḥ kaṭisthaḥ syādardhamattalli tatsmṛtam /
recito dakṣiṇo hastaḥ pādaḥ savyo nikuṭṭitaḥ
dolā caiva bhavedvāmastadrecitanikuṭṭitam /
kāryau nābhitaṭe hastau prāṅmukhau khaṭakāmukhau
sūcīviddhāvapakrāntau pādau pādāpaviddhake /
apaviddho bhaveddhastaḥ sūcīpādastathaiava ca
tathā trikaṃ vivṛttaṃ ca valitaṃ nāma tadbhavet /
vartitāghūrṇitaḥ savyo hasto vāmaśca dolitaḥ
svastikāpasṛtaḥ pādaḥ karaṇaṃ ghūrṇitaṃ tu tat /
karihasto bhavedvāmo dakṣiṇaśca vivartitaḥ
bahuśaḥ kuṭṭitaḥ pado jñeyaṃ tallalitaṃ budhaiḥ /
ūrdhvajānuṃ vidhāyātha tasyopari latāṃ nyaset
daṇḍpakṣaṃ tatproktaṃ karṇaṃ nṛtyavedibhiḥ /
bhujañgatrāsitaṃ kṛtvā yatrobhāvapi recitau
vāmapārśvasthtau hastau bhujaṅgatrastarecitam /
trikaṃ suvalitaṃ kṛtvā latārecitakau karau
nūpurśca tathā pādaḥ karaṇE nūpure nyaset /
recitau hastapādau ca kaṭī grīvā ca recitā
vaiśākhasthānakenaitadbhavevaiśākharecitam /
ākṣiptaḥ svastikaḥ pādaḥ karau codveṣṭitau tathā
trikasya valanāccaiva jñeyaṃ bhramarakaṃ tu tat /
añcitaḥ syātkaro vāmaḥ savyaścatura eva tu
dakṣiṇaḥ kuṭṭitaḥ pādaścaturaṃ tatprakīrtitam /
bhujaṅgatrāsitaḥ pādo dakṣiṇo recitaḥ karaḥ
latākhyaśca karo vāmo bhujaṅgāñcitakaṃ bhavet /
vikṣiptaṃ hastapādaṃ tu samantādyatra daṇḍavat
recyate taddhi karaṇaṃ jñeyaṃ daṇḍakarecitam /
vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā dvāvapyatha nikuṭṭitau
vidhātavyau karau tattu jñeyaṃ vṛścikakuṭṭitam /
sūciṃ kṛtvāpaviddhaṃ ca dakṣiṇaṃ caraṇaṃ nyaset
recitā ca kaṭiryatra kaṭibhrāntaṃ taducyate /
añcitaḥ pṛṣṭhataḥ pādaḥ kuñcitordhvatalāṅguliḥ
latākhyaśca karo vāmastallatāvṛścikaṃ bhavet /
alapadmaḥ kaṭīdeśe chinnā paryāyaśaḥ kaṭī
vaiśākhasthānakeneha tacchinnaṃ karaṇaṃ bhavet /
vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā svastikau ca karavubhau
recitau viprakīrṇau ca karau vṛścikarecitam /
bāhuśīrṣāñcitau hastau pādaḥ pṛṣṭhāñcitastathā
dūrasannatapṛṣṭhaṃ ca vṛścikaṃ tatprakīrtitam /
ālīḍhaṃ sthānakaṃ yatra karau vakṣasi recitau
ūrdhvādho viprakīrṇau ca vyaṃsitaṃ karaṇaṃ tu tat /
hastau tu svastikau pārśve tathā pādo nikuṭṭitaḥ
yatra tatkaraṇaṃ jñeyaṃ budhaiḥ pārśvanikuṭṭitam /
vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā pādasyāṅguṣṭhakena tu
lalāṭe tilakaṃ kuryāllalāṭatilakaṃ tu tat /
pṛṣṭhataḥ kuñcitaṃ kṛtvā vyatikrāntakramaṃ tataḥ
ākṣiptau ca karau kāryau krāntake karaṇe dvijāḥ /
ādyaḥ pādo nataḥ kāryaḥ savyahastaśca kuñcitaḥ
uttāno vāmapārśvasthastatkuñcitamudāhṛtam /
pralambitābhyāṃ bāhubhyāṃ yadgātreṇānatena ca
abhyantarāpaviddhaḥ syāttajjñeyaṃ cakramaṇḍalam /
svastikāpasṛtau pādāvapaviddhakramau yadā
uromaṇḍalakau hastāvuromaṇḍalikastu tat /
ākṣiptaṃ hastapādaṃ ca kriyate yatra vegataḥ
ākṣiotaṃ nāma karaṇaṃ vijñeyaṃ tatdvijottamāḥ /
ūrdhvāṅgulitalaḥ pādaḥ pārśvenordhvaṃ prasāritaḥ
prakuryādañcitatalau hastau talavilāsite /
pṛṣṭhataḥ prasṛtaḥ pādau dvau tālāvardhameva ca
tasyeva cānugo hastaḥ puratastvargalaṃ tu tat /
vikṣiptaṃ hastapādaṃ ca pṛṣṭhataḥ pārśvato 'pi vā
ekamārgagataṃ yatra tadvikṣiptamudāhṛtam /
prasārya kuñcitaṃ pādaṃ punarāvartayet drutam
prayogavaśagau hastau tadāvartamudāhṛtam /
kuñcitaṃ pādamutkṣipya pārśvātpārśvaṃ tu ḍolayet
prayogavaśagau hastau ḍolāpādaṃ taducyate /
ākṣiptaṃ hastapādaṃ ca trikaṃ caiva vivartayet
recitau ca tathā hastau vivṛtte karaṇe dvijāḥ /
sūcīviddhaṃ vidhāyātha trikaṃ tu vinivartayet
karau ca recitau kāryau vinivṛtte dvijottamaḥ /
pārśvakrāntakramaṃ kṛtvā purastādatha pātayet
prayogavaśagau hastau pārśvakrāntaṃ taducyate /
pṛṣṭhataḥ kuñcitaḥ pādau vakṣaścaiva samunnatam
tilake ca karaḥ sthāpyastannistambhitamucyate /
pṛṣṭhato valitaṃ pādaṃ śiroghṛṣṭaṃ prasārayet
sarvato maṇḍalāviddhaṃ vidyudbhrāntaṃ taducyate /
atikrāntakramaṃ kṛtvā purastātsaṃprasārayet
prayogavaśagau hastāvatikrānte prakīrtitau /
ākṣiptaṃ hastapādaṃ ca trikaṃ caiva vivartitam
dvitīyo recito hasto vivartitakameva tat /
karṇe 'ñcitaḥ karo vāmo latāhastaśca dakṣiṇaḥ
dolāpādastathā caiva gajakrīḍitakaṃ bhavet /
drutamutkṣipya caraṇaṃ purastādatha pātayet
talasaṃsphoṭitau hastau talasaṃsphoṭite matau /
pṛṣṭhaprasāritaḥ pādaḥ latārecitakau karau
samunnataṃ śiraścaiva garuḍaplutakaṃ bhavet /
sūcipādo nataṃ pārśvameko vakṣaḥsthitaḥ karaḥ
dvitīyaścāñcito gaṇḍe gaṇḍasūcī taducyate /
ūrdhvāpaveṣṭitau hastau sūcīpādo vivartitaḥ
parivṛttatrikaṃ caiva parivṛttaṃ taducyate /
ekaḥ samasthitaḥ pāda ūrupṛṣṭhe sthito 'paraḥ
muṣṭihastaśca vakṣaḥsthaḥ pārśvajānu taducyate /
pṛṣṭhaprasāritaḥ pādaḥ kiñcitañcita jānukaḥ
yatra prasārito bāhū tatsyāt gṛdhrāvalīnakam /
utplutya caraṇau kāryāvagrataḥ svastikasthitau
sannatau ca tathā hastau sannataṃ tadudāhṛtam /
kuñcitaṃ pādamutkṣipya kuryādagrasthitaṃ bhuvi
prayogavaśagau hastau sā sūcī parikīrtitā /
alapadmaḥ śirohastaḥ sūcīpādaśca dakṣiṇaḥ
yatra tatkaraṇaṃ jñeayamardhasūcīti nāmataḥ /
pādasūcyā yadā pādo dvitīyastu pravidhyate
kaṭivakṣaḥsthitau hastau sūcīvidhaṃ taducyate /
kṛtvoruvalitaṃ pādamapakrāntakramaṃ nyaset
prayogavaśagau hastavapakrāntaṃ taducyate /
vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā recitau ca tathā karau
tathā trikaṃ vivṛttaṃ ca mayūralalitaṃ bhavet /
añcitāpasṛtau pādau śiraśca parivāhitam
recitau ca tathā hastau tatsarpitamudāhṛtam /
nūpuraṃ caraṇaṃ kṛtvā daṇḍapādaṃ prasārayet
kṣiprāviddhakaraṃ caiva daṇḍapādaṃ taducyate /
atikrāntakramaṃ kṛtvā samutplutya nipātayet
jaṅghāñcitopari kṣiptā tadvidyāddhariṇaplutam /
(see the cluster ṅghā. ā nev ligature may be added to represent this cluster)
ḍolāpādakramaṃ kṛtvā samutplutya nipātayet
parivṛttatrikaṃ caiva tatpreṅkholitamucyate /
bhujāvūrdhvaviniṣkrāntau hastau cābhimukhāṅgulī
baddhā cārī tatha caiva nitambe karaṇe bhavet /
dolāpādakramaṃ kṛtvā hastau tadanugāvubhaua
recitau ghūrṇitau vāpi skhalitaṃ karaṇaṃ bhavet /
eko vakṣaḥsthito hastaḥ prodveṣṭitatalo 'paraḥ
añcitaścaraṇaścaiva prayojyaḥ karihastake /
ekastu recito hasto latākhyastu tathā paraḥ
prasarpitatalau pādau prasarpitakameva tat /
alātaṃ ca puraḥkṛtvā dvitīyaṃ ca drutakramam
hastau pādānugau cāpi siṃhavikrīḍite smṛtau /
pṛṣṭhaprasarpitaḥ pādastathā hastau nikuñcitau
punastathaiva kartavyau siṃhākarṣtake dvijāḥ /
ākṣiptahastamākṣiptadehamākṣiptapādakam
advṛttagātramityetadudvṛtāṃ karaṇaṃ smṛtam /
ākṣiptacaraṇaścaiko hastau tasyaiva cānugau
ānataṃ ca tatha gātraṃ tayopasṛtakaṃ bhavet
dolāpādakramaṃ kṛtvā talasaṅghaṭṭitau karau
recayecca karaṃ vāmaṃ talasaṅghaṭṭite sadā /
eko vakṣaḥsthito hasto dvtīyaśca pralambitaḥ
talāgrasaṃsthitaḥ pādo janite karaṇe bhavet /
janitaṃ karaṇaṃ kṛtvā hastau cābhimukhāṅgulī
śanairnipatito caiva jñeyaṃ tadavahitthakam /
karau vakṣaḥsthitau kāryāvurau nirbhugnameva ca
maṇḍalasthānakaṃ caiva niveśaṃ karaṇaṃ tu tat /
talasañcarapādābhyāmutplutya patanaṃ bhavet
saṃnataṃ valitaṃ gātramelakākrīḍitaṃ tu tat /
karamāvṛttakaraṇamūrupṛṣṭhe 'ñcitaṃ nyaset
jaṅghāñcitā tathodvṛttā hyūrūdvṛttaṃ tu tadbhavet /
karau pralambitau kāryo śiraśca parivāhitam
pādau ca valitāvidhdaua madaskhalitake dvijāḥ /
puraḥ prasāritaḥ pādaḥ kuñcito gaganonmukhaḥ
karau ca recitau yatra viṣṇukrāntaṃ taducyate /
karamāvartitaṃ kṛtvā hyūrupṛṣṭhe nikuñcayet
ūruścaiva tathāviddhaḥ sambhrāntaṃ karaṇaṃ tu tat /
apaviddhaḥ karaḥ sūcyā pādaścaiva nikuṭṭitaḥ
vakṣaḥsthaśca karo vāmo viṣkambhe karaṇe bhavet /
pādāvuddhaṭṭitau kāryau talasaṅghaṭṭitau karau
nataśca pārśvaṃ kartavyaṃ budhairuddhaṭṭite sadā /
prayujyālātakaṃ pūrvaṃ hastau cāpi hi recayet
kuñcitāvañcitau caiva vṛṣabhakrīḍite sadā /
recitāvañcitau hastau lolitaṃ vartitaṃ śiraḥ
ubhayoḥpārśvayoryatra tallolitamudāhṛtam /
svastikāpasṛtau pādau śiraśca parivāhitam
recitau ca tathā hastau syātāṃ nāgāpasarpite /
niṣaṇṇāṅgastu caraṇaṃ prasārya talasañcaram
udvāhitamuraḥ kṛtvā śakaṭāsyaṃ prayojayet /
ūrdhvāṅgulitalau pādau tripatākāvadhomukhau
hastau śirassannataṃ ca gaṅgāvataraṇaṃ tviti /
yāni sthānāni yāścāryo vyāyāme kathitāni tu
pādapracārastveṣāṃ tu karaṇānāmayaṃ bhavet /
ye cāpi nṛttahastāstu gaditā nṛttakarmaṇi
teṣāṃ samāsato yogaḥ karaṇeṣu vibhāvyate /
prāyeṇa karaṇe kāryo vāmo vakṣaḥsthitaḥ karaḥ
caraṇaścānugaścāpi dakṣiṇastu bhavetkaraḥ /
cāryaścaiva tu yāḥ proktā nṛttahastāstathaiva ca
sā mātṛketi vijñeyā tadbhedātkaraṇāni tu /
aṣṭottaraśataṃ hyetatkaraṇānāṃ mayoditam
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi hyaṅgahāravikalpanam /
prasāryotkṣipya ca karau samapādaṃ prayojayet
vyaṃsitāpasṛtaṃ savyaṃ hastamūrdhvaṃ prasārayet /
pratyālīḍhaṃ tataḥ kuryāt tathaiva ca nikuṭṭakam
ūrūdvṛttaṃ tataḥ kuryādakṣiptaṃ svastikaṃ tataḥ /
nitambaṃ kari hastaṃ ca kaṭicchinnaṃ ca yogataḥ
sthirahasto bhavedeṣa tvaṅgahāro harapriyaḥ /
talapuṣpāpaviddhe dve vartitaṃ saṃnikuṭṭikam
ūrūdvṛttaṃ tathākṣiptamuromaṇḍalameva ca /
nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca
eṣa paryastako nāma hyaṅgahāro harodbhavaḥ /
alapallavasūcīṃ ca kṛtvā vikṣiptameva ca
āvartitaṃ tataḥ kuryāttathaiava ca nikuṭṭakam /
ūrūdvṛttaṃ tathākṣiptamuromaṇḍalameva ca
karihastaṃ kaṭicchinnaṃ sūcīviddho bhavedayam /
apaviddhaṃ tu karaṇaṃ sūcīviddhaṃ tathaiva ca
udveṣṭitena hastena trikaṃ tu parivartayet /
uromaṇḍalakau hastau kaṭicchinnaṃ tathaiva ca
apaviddho 'ṅgahārāśca vijñeyo 'yaṃ prayoktṛbhiḥ /
karaṇaṃ nūpuraṃ kṛtvā vikṣiptālātake punaḥ
punarākṣiptakaṃ kuryāduromaṇḍalakaṃ tathā /
nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca
ākṣiptakaḥ sa vijñeyo hyaṅgahāraḥ prayoktṛbhiḥ /
udveṣṭitāpaviddhastu karaḥ pādo nikuṭṭitaḥ
punastainaiva yogena vāmapārśve bhavedatha /
uromaṇḍalakau hastau nitambaṃ karihastakam
kartavyaṃ sakaṭicchinnaṃ nṛtye tūddhaṭṭite sadā /
paryāyodveṣṭitau hastau pādau caiva nikuṭṭitau
kuñcitāvañcitaua caiva hyūrūdvṛttaṃ tathaiva ca /
caturaśraṃ karaṃ kṛtvā pādena ca nikuṭṭakam
bhujaṅgatrāsitaṃ caiva karaṃ codviṣṭitaṃ punaḥ /
paricchinnaṃ ca kartavyaṃ trikaṃ bhramarakeṇa tu
karihastaṃ kaṭicchinnaṃ viṣkambhe parikīrtitam /
daṇḍapādaṃ karaṃ caiva vikṣipyākṣipya caiva hi
vyaṃsitaṃ vāmahastaṃ ca saha pādena sarpayet /
nikuṭṭakadvayaṃ kāryamākṣiptaṃ maṇḍalorasi
karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kartavyamaparājite /
kuṭṭitaṃ karaṇaṃ kṛtvā bhujaṅgatrāsitaṃ tathā
recitena tu hastena patākaṃ hastamādiśet /
ākṣiptakaṃ prayuñjīta hyuromaṇḍalakaṃ tathā
latākhyaṃ sakaṭakacchinnaṃ viṣkambhāpasṛte bhavet /
trikaṃ suvalitaṃ kṛtvā nūpuraṃ karaṇaṃ tathā
bhujaṅgatrāsitaṃ savyaṃ tathā vaiśākharecitam /
ākṣiptakaṃ tataḥ kṛtvā paricchinnaṃ tathaiva ca
bāhyabhramarakaṃ kuryāduromaṇḍalameva ca /
nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca
mattākrīḍo bhavedeṣa hyaṅgahāro harapriyaḥ /
recitaṃ hastapādaṃ ca kṛtvā vṛścikameva ca
punastenaiva yogena vṛścikaṃ samprayojayet /
nikuṭṭakaṃ tathā caiva savyāsavyakṛtaṃ kramāt
latākhyaḥ sakaṭicchedo bhavetsvastikarecite /
pārśve tu svastikaṃ baddhvā kāryaṃ tvatha nikuṭṭakam
dvitīyasya ca pārśvasya vidhiḥ syādyameva hi /
tataśca karamāvartya hyūrūpṛṣṭhe nipātayet
ūrūdvṛttaṃ tataḥ kuryādākṣiptaṃ punareva hi /
nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca
pārśvasvastika ityeṣa hyaṅgahāraḥ prakīrtitaḥ /
vṛścikaṃ karaṇaṃ kṛtvā latākhyaṃ hastameva ca
tameva ca karaṃ bhūyo nāsāgre sannikuñcayet /
tamevodveṣṭitaṃ kṛtvā nitambaṃ parivartayet
karihastaṃ kaṭicchinnaṃ vṛścikāpasṛte bhavet /
kṛtvā nūpurapādaṃ tu tathākṣiptakameva ca
paricchinnaṃ ca kartavyaṃ sūcīpādaṃ tathaiva ca /
nitambaṃ karihastaṃ cāpyuromaṇḍalakaṃ tathā
kaṭīcchinnaṃ tataścaiva bhramaraḥ sa tu saṃjñitaḥ /
matallikaraṇaṃ kṛtvā karamāvartya dakṣiṇam
kapolasya pradeśe tu kāryaṃ samyaṅnikuñcitam
apaviddhaṃ drutaṃ caiva talasaṃsphoṭasaṃyutam
karihastaṃ kaṭicchinnaṃ mattaskhalitake bhavet /
dolaiḥ karaiḥ pracalitaiḥ svastikāpasṛtaiḥ padaiḥ
añcitairvalitairhastaistalasaṅghaṭṭitaistathā /
nikuṭṭitaṃ ca kartavyamūrūdvṛtaṃ tathaiva ca
karihastaṃ kaṭicchinnaṃ madādvilasite bhavet /
maṇḍalaṃ sthānakaṃ kṛtvā tathā hastau ca recitau
udghaṭṭitena pādena mattallikaraṇaṃ bhavet /
ākṣiptaṃ karaṇaṃ caiva hyuromaṇḍalameva ca
kaṭicchinnaṃ tathā caiva bhavettu gatimaṇḍale /
samapādaṃ prayujyātha paricchinnaṃ tvanantaram
āviddhena tu pādena bāhyabhramarakaṃ tathā /
vāmasūcyā tvatikrāntaṃ bhujaṅgatrāsitaṃ tathā
karihastaṃ kaṭicchinnaṃ paricchinne vidhīyate /
śirasastūpari sthāpyau svastiakau vicyutau karau
tataḥ savyaṃ karaṃ cāpi gātramānamya recayet /
punarutthāpayettatra gātramunnamya recitam
latākhyau ca karau kṛtvā vṛścikaṃ samprayojayet /
recitaṃ karihastaṃ ca bhujaṅgatrāsitaṃ tathā
ākṣiptakaṃ prayuñjīta svastikaṃ pādameva ca /
parāṅgmukhavidhirbhūya evameva bhavediha
karihastaṃ kaṭicchinnaṃ parivṛttakarecitee /
recitau saha gātreṇa hyapaviddhau karau yadā
punastenaiva deśena gātramunnamya recayet /
kuryānnūpurapādaṃ ca bhujaṅgatrāsitaṃ tathā
recitaṃ maṇḍalaṃ caiva bāhuśīrṣe nikuñcayet /
ūrūdvṛttaṃ tathākṣiptamuromaṇḍalameva ca
karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kuryādvaiśākharecite /
ādyaṃ tu janitaṃ kṛtvā pādamekaṃ prasārayet
tathaivālātakaṃ kuryāt trikaṃ tu parivartayet /
añcitaṃ vāmahastaṃ ca gaṇḍadeśe nikuṭṭayet
kaṭicchinnaṃ tathā caiva parāvṛtte prayojayet /
svastikaṃ karaṇaṃ kṛtvā vyaṃsitau ca karau punaḥ
alātakaṃ prayuñjīta hyūrdhvajānu nikuñcitam /
ardhasūcī ca vikṣiptamudvṛttākṣiptake tathā
karihastaṃ kaṭicchinnamaṅgahāre hyalātake /
nikuṭya vakṣasi karāvūrdhvajānu prayojayet
ākṣiptasvastikaṃ kṛtvā trikaṃ tu parivartayet /
uromaṇḍalakau hastau nitambaṃ karihastakam
kaṭicchinnaṃ tathā caiva pārśvacchede vidhīyate /
sūcīvāmapadaṃ dadhyādvidyudbhrāntaṃ ca dakṣiṇam
dakṣiṇena punaḥ sūcī vidyudbhrāntaṃ ca vāmataḥ /
paricchinnaṃ tathā caiva hyatikrāntaṃ ca vāmakam
latākhyaṃ sakaṭicchinnaṃ vidyudbhrāntaśca sa smṛtaḥ /
kṛtvā nūpurapādaṃ tu savyavāmau pralambitau
karau pārśve tatastābhyāṃ vikṣiptaṃ samprayojayet /
tābhyāṃ sūcī tathā caiva trikaṃ tu parivartayet
latākhyaṃ sakaṭicchinnaṃ kurtādudvṛttake sadā /
ālīḍhavyaṃsitau hastau bāhuśīrṣe nikuṭṭayet
nūpuraścaraṇo vāmastathālātaśca dakṣiṇaḥ /
tenaivākṣiptakaṃ kuryāduromaṇḍalakau karau
karihastaṃ kaṭicchinnamālīḍhe samprayojayet /
hastaṃ tu recitaṃ kṛtvā pārśvamānasya recayet
punastenaiva yogena gātramānasya recayet /
recitaṃ karaṇaṃ kāryamuromaṇḍalameva ca
kaṭicchinnaṃ tu kartavyamaṅgahāre tu recite /
nūpuraṃ caraṇaṃ kṛtvā trikaṃ tu parivartayet
vyaṃsitena tu hastena trikameva vivartayet /
vāmaṃ cālātakaṃ kṛtvā sūcīmatraiva yojayet
karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kuryādācchurite sadā /
recitau svastikau pādau recitau svastikau karau
kṛtvā viśleṣamevaṃ tu tenaiva vidhinā punaḥ /
punarutkṣepaṇaṃ caiva recitaireva kārayet
udvṛttākṣiptake caiva hyuromaṇḍalameva ca /
nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭicchinnaṃ tathaiva ca
ākṣiptarecito hyeṣa karaṇānāṃ vidhiḥ smṛtaḥ /
vikṣipta karaṇaṃ kṛtvā hastapādaṃ mukhāgamam
vāmasūcisahakṛtaṃ vikṣipedvāmakaṃ karam /
vakṣaḥsthāne bhavetsavyo valitaṃ trikameva ca
nūpurākṣiptake caiva hyardhasvastikameva ca /
nitambaṃ karihastaṃ ca hyuromaṇḍalakaṃ tathā
kaṭicchinnaṃ ca kartavyaṃ sambhrānte nṛttayoktṛbhiḥ /
apakrāntakramaṃ kṛtvā vyaṃsitaṃ hastameva ca
kuryādudveṣṭitaṃ caiva hyardhasūcīṃ tathaiva ca /
vikṣiptaṃ sakaṭicchinnamudvṛttākṣiptake tathā
karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kartavyamapasarpite /
kṛtvā nūpurapādaṃ ca drutamākṣipya ca kramam
pādasya cānugau hastau trikaṃ ca parivartayet /
nikuṭya karapādaṃ cāpyuromaṇḍalakaṃ punaḥ
karihastaṃ kaṭicchinnaṃ kāryamardhanikuṭṭake /
dvātriṃśadete samproktā hyaṅgahārā dvijottamāḥ
caturo recakāṃścāpi gadato me nibodhata /
pādarecaka ekaḥ syāt dvitīyaḥ kaṭirecakaḥ
kararecakastṛtīyastu caturthaḥ kaṇṭharecakaḥ /
[recitākhyaḥ pṛthagbhāve valane cābhidhīyate /
udvāhanātpṛthagbhāvāccalanāccāpi recakaḥ // BhN_4.249ab*1 //
pārśvātpārśve tu gamanaṃ skhalitaiścalitaiḥ padaiḥ /
vividhaiścaiva pādasya pādarecaka ucyate // BhN_4.249ab*2 //
trikasyodvartanaṃ caiva chaṭīvalanameva ca /
tathā'pasarpaṇaṃ caiva kaṭirecaka ucyate // BhN_4.249ab*3 //
udvartanaṃ parikṣepo vikṣepaḥ parivartanam /
visarpaṇaṃ ca hastasya hastarecaka ucyate // BhN_4.249ab*4 //
udvāhanaṃ sannamanaṃ tathā pārśvasya sannatiḥ /
bhramaṇaṃ cāpi vijñeyo grīvāyā recako budhaiḥ] // BhN_4.249ab*5 //
recakairaṅgahāraiśca nṛtyantaṃ vīkṣya śaṅkaram
sukumāraprayogeṇa nṛtyantīṃ caiva pārvatīm /
mṛdañgabherīpaṭahairbhāṇḍaḍiṇḍimagomukhaiḥ
paṇavairdaduraiścaiva sarvātodyaiḥ pravāditaiḥ /
dakṣayajñe vinihate sandhyākāle maheśvaraḥ
nānāṅgahāraiḥ prānṛtyallayatālavaśānugaiaḥ /
piṇḍibandhāṃstato dṛṣṭvā nandibhadramukhā gaṇāḥ
cakruste nāma piṇḍīnāṃ bandhamāsāṃ salakṣaṇam /
īśvarasyeśvarī pinḍī nandinaścāpi paṭṭasī
caṇḍikāyā bhavetpiṇḍī tathā vai siṃhavāhinī /
tārkṣyapiṇḍī bhavedviṣṇoḥ padmapiṇḍī svayaṃbhuvaḥ
śakrasyairāvatī piṇḍī jhaṣapiṇḍī tu mānmathī /
śikhipiṇḍī kumārasya rūpapiṇḍī bhavecchriyaḥ
dhārāpiṇḍī ca jāhnavyāḥ pāśapiṇḍī yamasya ca /
vāruṇī ca nadīpiṇḍī yākṣī syāddhanadasya tu
halapiṇḍī balasyāpi sarpapiṇḍī tu bhoginām /
gāṇeśvarī mahāpiṇḍī dakṣayajñavimardinī
triśūlākṛtisaṃsthānā raudrī syādandhakadviṣaḥ /
evamanyāsvapi tathā devatāsu yathākramam
dhvajabhūtāḥ prayoktavyāḥ piṇḍībandhāḥ sucihnitāḥ /
recakā aṅgahārāśca piṇḍībandhātasthaiva ca
sṛṣṭvā bhagavatā dattāstaṇḍave munaye tadā /
tenāpi hi tataḥ samyaggānabhāṇḍasamanvitaḥ
nṛttaprayogaḥ sṛṣṭo yaḥ sa tāṇḍava iti smṛtaḥ /
ṛṣaya ūcuḥ -
yadā prāptyarthamarthānāṃ tajjñairabhinayaḥ kṛtaḥ
kasmānṛttaṃ kṛtaṃ hyetatkaṃ svabhāvamapekṣate /
na gītakārthasambaddhaṃ na cāpyarthasya bhāvakam
kasmānnṛttaṃ kṛtaṃ hyetadgīteṣvāsāriteṣu ca /
bharataḥ -
atrocyate na khalvarthaṃ kañcinnṛttamapekṣate
kiṃ tu śobhāṃ prajanayediti nṛttaṃ pravartitam /
prāyeṇa sarvalokasya nṛttamiṣṭaṃ svabhāvataḥ
maṅgalamiti kṛtvā ca nṛttametatprakīrtitam /
vivāhaprasavāvāhapramodābhyuadayādiṣu
vinodakāraṇaṃ ceti nṛttametatpravartitam /
ataścaiva pratikṣepādbhūtasaṅghaiḥ pravartitāḥ
ye gītakādau yujyante samyaṅnṛttavibhāgakāḥ /
devena cāpi samproktastaṇḍustāṇḍavapūrvakam
gītaprayogamāśritya nṛttametatpravartyatām /
prāyeṇa tāṇḍavavidhirdevastutyāśrayo bhavet
sukumāraprayogaśca śṛṅgārarasasambhavaḥ /
tasya taṇḍuprayuktasya tāṇḍavasya vidhikriyām
vardhamānakamāsādya sampravakṣyami lakṣaṇam /
kalānāṃ vṛddhimāsādya hyakṣarāṇāṃ ca vardhanāt
layasya vardhanāccāpi vardhamānakamucyate /
kṛttvā kutapavinyāsaṃ yathāvaddvijasattamāḥ
āsāritaprayogastu tataḥ kāryaḥ prayoktṛbhiḥ /
tatra tūpohanaṃ kṛttvā tantrīgānasamanvitam
kāryaḥ praveśo nartakyā bhāṇḍavādyasamanvitaḥ /
viśuddhakaraṇāyāṃ tu jātyāṃ vādyaṃ prayojayet
gatyā vādyānusāriṇyā tasyāścārīṃ prayojayet /
vaiśākhasthānakeneha sarvarecakacāriṇī
puṣpāñjalidharā bhūtvā praviśedraṅgamaṇḍapam /
puṣpāñjaliṃ visṛjyātha raṅgapīṭhaṃ parītya ca
praṇamya devatābhyaśca tato 'bhinayamācaret /
yatrābhineyaṃ gītaṃ syāttatra vādyaṃ na yojayet
aṅgahāraprayoge tu bhāṇḍavādyaṃ vidhīyate /
samaṃ raktaṃ vibhaktaṃ ca sphuṭaṃ śuddhaprahārajam
nṛttāṅgagrāhi vādyajñairvādyaṃ yojyaṃ tu tāṇḍave /
prayujya gītavādye tu niṣkrāmennartakī tataḥ
anenaiva vidhānena praviśantyaparāḥ pṛthak /
anyāścānukrameṇātha piṇḍīṃ badhnanti yāḥ striyaḥ
tāvatparyastakaḥ kāryo yāvatpiṇḍī na badhyate /
piṇḍīṃ baddhvā tataḥ sarvā niṣkrāmeyuḥ striyastu tāḥ
piṇḍībandheṣu vādyaṃ tu kartavyamiha vādakaiaḥ /
paryastakapramāṇena citraughakaraṇānvitam
tatropavāhanaṃ bhūyaḥ kāryaṃ pūrvavadeva hi /
tataścāsāritaṃ bhūyo gāyanaṃ tu prayojayet
pūrveṇaiva vidhānena praviśeccāpi nartakī /
gītakārthaṃ tvabhinayed dvitīyāsāritasya tu
tadeva ca punarvastu nṛttenāpi pradarśayet /
āsārite samāpte tu niṣkrāmennartakī tataḥ
pūrvavatpraviśantyanyāḥ prayogaḥ syātsa eva hi /
evaṃ pade pade kāryo vidhirāsāritasya tu
bhāṇḍavādyakṛte caiva tathā gānakṛte 'pi ca /
ekā tu prathamaṃ yojyā dve dvitīyaṃ tathaiva ca
tisro vastu tṛtīyaṃ tu catasrastu caturthakam /
piṇḍīnāṃ vidhayaścaiva catvāraḥ samprakīrtitāḥ
piṇḍī śṛṅkhalikā caiva latābandho 'tha bhedyakaḥ /
piṇḍībandhastu piṇḍatvādgulmaḥ śṛṅkhalikā bhavet
jālopanaddhā ca latā sanṛtto bhedyakaḥ smṛtaḥ /
piṇḍībandhaḥ kaniṣṭhe tu śṛṅkhalā tu layāntare
madhyame ca latābandho jyeṣṭhe caivātha bhedyakaḥ /
piṇḍīnāṃ vividhā yoniryantraṃ bhadrāsanaṃ tathā
śikṣāyogastathā caiva prayoktavyaḥ prayoktṛbhiḥ /
evaṃ prayogaḥ kartavyo vardhamāne tapodhanāḥ
gītānāṃ chandakānāṃ ca bhūyo vakṣyāmyahaṃ vidhim /
yāni vastunibaddhāni yāni cāṅgikṛtāni tu
gītāni teṣāṃ vakṣyāmi prayogaṃ nṛttavādyayoḥ /
tatrāvataraṇaṃ kāryaṃ nartakyāḥ sārvabhāṇḍikam
kṣepapratikṣepakṛtaṃ bhāṇḍopohanasaṃskṛtam /
prathamaṃ tvabhineyaṃ syadgītake sarvavastukam
tadeva ca punarvastu nṛtteenāpi pradarśeyat /
yo vidhiḥ pūrvamuktastu nṛttābhinayavādite
āsāritavidhau sa syādgītānāṃ vastukeṣvapi /
evaṃ vastunibandhānāṃ gītakānāṃ vidhiḥ smṛtaḥ
śṛṇutāṅganibaddhānāṃ gītānāmapi lakṣaṇam /
ya eva vastukavidhirnṛttābhinayavādite
tamevāṅganibaddheṣu cchandakeṣvapi yojayet /
vādyaṃ gurvakṣarakṛtaṃ tathālpākṣarameva ca
mukhe sopohane kuryādvarṇānāṃ viprakarṣataḥ /
yadā gītivaśādaṅgaṃ bhūyo bhūyo nivartate
tatrādyamabhineyaṃ syāccheṣaṃ nṛttena yojayet /
yadā gītivaśādaṅgaṃ bhūyo bhūyo nivartate
tripāṇilayasaṃyuktaṃ tatra vādyaṃ prayojayet /
yathā layastathā vādyaṃ kartavyamiha vādakaiḥ
[tataṃ cānugataṃ cāpi oghaṃ ca karaṇānvitam /
sthire tattvaṃ prayoktavyaṃ madhye cānugataṃ bhavet // BhN_4.301*1 //
bhūyaścaughaḥ prayoktavyastveṣa vādyagato vidhiḥ /
chandogītakamāsādya tvaṅgāni parivartayet // BhN_4.301*2 //
eṣa kāryo vidhirnityaṃ nṛttābhinayavādite /
yāni vastunibaddhāni teṣāmante graho bhavet /
aṅgānāṃ tu parāvṛttāvādāveva graho mataḥ] // BhN_4.301*3 //
evameṣa vidhiḥ kāryo gīteṣvāsāriteṣvapi /
devastutyāśrayaṃ hyetatsukumāraṃ nibodhata
strīpuṃsayostu saṃlāpo yastu kāmasamudbhavaḥ /
tajjñeyaṃ sukumāraṃ hi śṛṅgārarasasambhavam
yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ nṛttaṃ yojyaṃ prayoktṛbhiḥ /
tatsarvaṃṃ saṃpravakṣyāmi tacca me śṛṇuta dvijāḥ
aṅgavastunivṛttau tu tathā varṇanivṛttiṣu /
tathā cābhudayasthāne nṛttaṃ tajjñaḥ prayojayet
yattu saṃdṛśyate kiñciddampatyormadanāśrayam /
nṛttaṃ tatra prayoktavyaṃ praharṣārthaguṇodbhavam
yatra sannihite kānte ṛtukālādidarśanam /
gītakārthābhisaṃbaddhaṃ nṛttaṃ tatrāpi ceṣyate
khaṇḍiatā vipralabdhā vā kalahāntaritāpi vā /
yasminnaṅge tu yuvatirna nṛttaṃ tatra na yojayet
sakhīpravṛtte saṃlāpe tathā'sannihite priye /
na hi nṛttaṃ prayoktavyaṃ yasyā na proṣitaḥ priyaḥ
[dūtyāśrayaṃ yadā tu syādṛtukālādi darśanam /
autsukyacintāsaṃbaddhaṃ na nṛttaṃ tatra yojayet] // BhN_4.309* //
yasminnaṅge prasādaṃ tu gṛhnīyānnāyikā kramāt /
tataḥprabhṛti nṛttaṃ tu śeṣeṣvaṅgeṣu yojayet
devastutyāśrayakṛtaṃ yadaṅgaṃ tu bhavedatha /
māheśvarairaṅgahārairuddhataistatprayojayet
yattu śṛṅgārasaṃbaddhaṃ gānaṃ strīpuruṣāśrayam /
devīkṛtairaṅgahārairlalitaistatprayojayet
catuṣpadā narkuṭake khañjake parigītake /
vidhānaṃ sampravakṣyāmi bhāṇḍavādyavidhiṃ prati
khañjanarkuṭasaṃyuktā bhasvedyā tu catuṣpadā /
pādānte sannipāte tu tasyā bhāṇḍagraho bhavet
yā dhruvā chandasā yaktā samapādā samākṣarā /
tasyāḥ pādāvasāne tu pradeśinyā graho bhavet
kṛtvaikaṃ parivartaṃ tu gānasyābhinayasya ca /
punaḥ pādanivṛttiṃ tu bhāṇḍavādyena yojayet
a~ṅgavastunivṛtau tu varṇāntaranivṛttiṣu /
tathopasthāpane caiva bhāṇḍavādyaṃ prayojayet
ye 'pi cāntaramārgāssyuḥ tantrivākkaraṇaiḥ kṛtāḥ /
teṣu sūcī prayoktavyā bhāṇḍena saha tāṇḍave
maheśvarasya caritaṃ ya idaṃ samprayojayet
sarvapāpaviśuddhātmā śivalokaṃ sa gacchati
evameṣa vidhiḥ sṛ(rdṛ)ṣṭastāṇḍavasya prayogataḥ /
bhūyaḥ kiṃ kathyatāmanyannāṭyavedavidhiṃ prati
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0