Natya Shastra · Chapter 35
iti bharatīye nāṭyaśāstre guṇadoṣavicāro nāmādhyāyastrayastriṃśaḥ
atha pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ
vinyāsaṃ bhūmikānāṃ ca sampravakṣyāmi nāṭake /
yādṛśo yasya kartavyo vinyāso bhūmikāsvatha
gativāgaṅgaceṣṭābhiḥ sattvaśīlasvabhāvataḥ /
parīkṣya pātraṃ tajjñastu yuñjyād bhūminiveśane
tasminnanviṣya hi guṇavān kāryā pātrasamāśrayā /
na khedajananaṃ buddherācāryasya bhaviṣyati
ācāryaḥ pātrajāṃścaiva guṇāñjñātvā svabhāvajān /
tataḥ kuryād yathāyogaṃ nṛṇāṃ bhūminiveśanam
aṅgapratyaṅgasaṃyuktamahīnāṅgaṃ vayonvitam /
na sthūlaṃ na kṛśaṃ caiva na dīrghaṃ na ca mantharam
śliṣṭāṅgaṃ dyutimantaṃ ca susvaraṃ priyadarśanam /
etairguṇaiśca saṃyuktaṃ devabhūmiṣu yojayet
sthūlaṃ prāṃśuṃ bṛhaddehaṃ meghagambhīranisvanam /
raudrasvabhāvanetraṃ ca svabhāvabhrukuṭīmukham
rakṣodānavadaityānāṃ bhūmikāsu prayojayet /
puruṣāṇāṃ prayogastu tathāṅgakriyayānvitaḥ
sunetrasubhruvaḥ svaṅgāḥ sulalāṭāḥ sunāsikāḥ /
svoṣṭhāḥ sugaṇḍāḥ sumukhāḥ sukaṇṭhāḥ suśirodharāḥ
svaṅgapratyaṅgasaṃyuktā na dīrghā na ca mantharāḥ /
na sthūlā na kṛśāścaiva svabhāvena vyavasthitāḥ
suśīlā jñānavantaśca tathā ca priyadarśanāḥ /
kumārarājabhūmau tu saṃyojyāśca narottamāḥ
aṅgairavikalairdhīraṃ sphuṭaṃ vasanakarmaṇi /
na dīrghaṃ naiva ca sthūlamūhāpohavicakṣaṇam
adīnaṃ ca pragalbhaṃ ca pratyutpannaviniścayam /
senāpateramātyānāṃ bhūmikāsu prayojayet
piṅgākṣaṃ ghoṇanāsaṃ ca netramuccamathāpi vā /
kañcukiśrotriyādīnāṃ bhūmikāsu niyojayet
evamanyeṣvapi tathā nāṭyadharmavibhāgataḥ /
deśaveṣānurūpeṇa pātraṃ yojyaṃ svabhūmiṣu
mantharaṃ vāmanaṃ kubjaṃ vikṛtaṃ vikṛtānanam /
viṣṭabdhanetraṃ kāṇākṣaṃ sthūlaṃ cipiṭanāsikam
durjanaṃ dusvabhāvaṃ ca vikṛtācārameva ca /
dāsabhūmau prayuñjīta budho dāsāṅgasambhavam
prakṛtyā'tikṛśaṃ kṣāmaṃ tapaḥśrānteṣu yojayet /
tathā ca puruṣaṃ sthūlamuparodheṣu yojayet
yadi vā nedṛśāḥ santi prakṛtyā puruṣā dvijāḥ /
ācāryabuddhyā yojyāstu bhāvaceṣṭāsvabhāvataḥ
yā yasya sadṛśī ceṣṭā hyuttamādhamamadhyamā /
sa tathā''cāryayogena niyamyā bhāvabhāvinī
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bharatānāṃ vikalpanam /
bharatāśrayāśca bharato vidūṣakaḥ saurikastathā nāndī /
nandī sasūtradhāro nāṭyaraso nāyakaścaiva
mukuṭābharaṇavikalpau vijñeyo mālyavastuvividhaiśca /
kārakakuśīlavādyā vijñeyā nāmataścaiva
dhuryavadeko yasmāduddhāro 'nekabhūmikāyuktaḥ /
bhāṇḍagrahopakaraṇaināṭyaṃ bharato bhavet tasmāt
lokāhṛdāśrayakṛtā sarvaprakṛtipracārasaṃyuktā /
nānāśrayāṃ prakurute tathā ca nārī tu sarvatra
pratyutpannapratibho narmakṛto narmagarbhanirbhedaḥ /
chedavidūṣitavacano vidūṣako nāma vijñeyaḥ
tūryatistu naraḥ sarvātodyapravādane kuśalaḥ /
tūraparigrahayukto vijñeyastauriko nāma
naṭanṛti dhātvartho 'yaṃ bhūtaṃ nāṭayati lokavṛttāntam /
rasabhāvasatvayuktaṃ yasmāt tasmānnaṭo bhavati
stutyabhivādanakṛtairmadhurairvākyaiḥ sumaṅgalācāraiḥ /
sarva stauti hi lokaṃ yasmāt tasmādbhavedvādī
bhāvebhyo bahudhā'smin rasā vadati nāṭyayogeṣu /
prākṛtasaṃskṛtapāṭhyo nandī nāmeti sa jñeyaḥ
gītasya ca vādyasya ca pāṭhyasya ca naikabhāvavihitasya /
śiṣṭopadeśayogāt sūtrajñaḥ sūtradhārastu
yasmāt yathopadiṣṭān rasāṃśca bhāvāṃśca satvasaṃyuktān /
bhūmivikalpairnayati ca nāṭyakaraḥ kīrtitastasmāt
caturātodyavidhānaṃ sarvasya tu śāstrakhe davihitasya /
nāṭyasyāntaṃ gacchati tasmādvai nāyako 'bhihitaḥ
nānāprakṛtisamutthaṃ karoti yaḥ śīrṣakaṃ mukuṭayoge /
vividhairveṣaviśeṣaiḥ sa ca kuṭakārastu vijñeyaḥ
bhāṇḍakavādyajñā yā layatālajñā rasānuviddhā ca /
sarvāṅgasundarī vai kartavyā nāṭakīyā tu
yastvābharaṇaṃ kuryād bahuvidhavihitaṃ sa cābharaṇaḥ /
yaścopakaraṇayogāt sa tena nāmnā'bhidhātavyaḥ
yo vai mālyaṃ kurute paṅcavidhaṃ mālyākṛt sa vijñeyaḥ /
yaścāpi veṣayogaṃ kurute sa ca veṣakārī tu
citrajñaścitrakaro vastrasya rañjānāttathā rajakaḥ /
jatvaśmalohakāṣṭhairdravyakaraiḥ kārukaścaiva
nānātodyavidhāne prayogayuktaḥ pravādane kuśalaḥ /
atodye 'pyatikuśalo yasmāt sa kuśalavo jñeyaḥ
yadyat samāśrayante śilpaṃ vā karma vā prayogaṃ vā /
tanaivopagataguṇā vijñeyā nāmataḥ puruṣāḥ
evaṃ tu nāṭakavidhau jātirnaṭasaṃśrayā budhairjñeyā /
nāṭyopakaraṇayuktā nānāśilpaprasaktā ca
ukto 'tra bhūmikānyāsaḥ prayoktāraśca yogataḥ /
ādiṣṭaṃ nāṭyaśāstraṃ ca munayaḥ kimihocyatām
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0