Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 35

35.1

iti bharatīye nāṭyaśāstre guṇadoṣavicāro nāmādhyāyastrayastriṃśaḥ
atha pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ
vinyāsaṃ bhūmikānāṃ ca sampravakṣyāmi nāṭake /
yādṛśo yasya kartavyo vinyāso bhūmikāsvatha

35.2

gativāgaṅgaceṣṭābhiḥ sattvaśīlasvabhāvataḥ /
parīkṣya pātraṃ tajjñastu yuñjyād bhūminiveśane

35.3

tasminnanviṣya hi guṇavān kāryā pātrasamāśrayā /
na khedajananaṃ buddherācāryasya bhaviṣyati

35.4

ācāryaḥ pātrajāṃścaiva guṇāñjñātvā svabhāvajān /
tataḥ kuryād yathāyogaṃ nṛṇāṃ bhūminiveśanam

35.5

aṅgapratyaṅgasaṃyuktamahīnāṅgaṃ vayonvitam /
na sthūlaṃ na kṛśaṃ caiva na dīrghaṃ na ca mantharam

35.6

śliṣṭāṅgaṃ dyutimantaṃ ca susvaraṃ priyadarśanam /
etairguṇaiśca saṃyuktaṃ devabhūmiṣu yojayet

35.7

sthūlaṃ prāṃśuṃ bṛhaddehaṃ meghagambhīranisvanam /
raudrasvabhāvanetraṃ ca svabhāvabhrukuṭīmukham

35.8

rakṣodānavadaityānāṃ bhūmikāsu prayojayet /
puruṣāṇāṃ prayogastu tathāṅgakriyayānvitaḥ

35.9

sunetrasubhruvaḥ svaṅgāḥ sulalāṭāḥ sunāsikāḥ /
svoṣṭhāḥ sugaṇḍāḥ sumukhāḥ sukaṇṭhāḥ suśirodharāḥ

35.10

svaṅgapratyaṅgasaṃyuktā na dīrghā na ca mantharāḥ /
na sthūlā na kṛśāścaiva svabhāvena vyavasthitāḥ

35.11

suśīlā jñānavantaśca tathā ca priyadarśanāḥ /
kumārarājabhūmau tu saṃyojyāśca narottamāḥ

35.12

aṅgairavikalairdhīraṃ sphuṭaṃ vasanakarmaṇi /
na dīrghaṃ naiva ca sthūlamūhāpohavicakṣaṇam

35.13

adīnaṃ ca pragalbhaṃ ca pratyutpannaviniścayam /
senāpateramātyānāṃ bhūmikāsu prayojayet

35.14

piṅgākṣaṃ ghoṇanāsaṃ ca netramuccamathāpi vā /
kañcukiśrotriyādīnāṃ bhūmikāsu niyojayet

35.15

evamanyeṣvapi tathā nāṭyadharmavibhāgataḥ /
deśaveṣānurūpeṇa pātraṃ yojyaṃ svabhūmiṣu

35.16

mantharaṃ vāmanaṃ kubjaṃ vikṛtaṃ vikṛtānanam /
viṣṭabdhanetraṃ kāṇākṣaṃ sthūlaṃ cipiṭanāsikam

35.17

durjanaṃ dusvabhāvaṃ ca vikṛtācārameva ca /
dāsabhūmau prayuñjīta budho dāsāṅgasambhavam

35.18

prakṛtyā'tikṛśaṃ kṣāmaṃ tapaḥśrānteṣu yojayet /
tathā ca puruṣaṃ sthūlamuparodheṣu yojayet

35.19

yadi vā nedṛśāḥ santi prakṛtyā puruṣā dvijāḥ /
ācāryabuddhyā yojyāstu bhāvaceṣṭāsvabhāvataḥ

35.20

yā yasya sadṛśī ceṣṭā hyuttamādhamamadhyamā /
sa tathā''cāryayogena niyamyā bhāvabhāvinī

35.21

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bharatānāṃ vikalpanam /
bharatāśrayāśca bharato vidūṣakaḥ saurikastathā nāndī /
nandī sasūtradhāro nāṭyaraso nāyakaścaiva

35.22

mukuṭābharaṇavikalpau vijñeyo mālyavastuvividhaiśca /
kārakakuśīlavādyā vijñeyā nāmataścaiva

35.23

dhuryavadeko yasmāduddhāro 'nekabhūmikāyuktaḥ /
bhāṇḍagrahopakaraṇaināṭyaṃ bharato bhavet tasmāt

35.24

lokāhṛdāśrayakṛtā sarvaprakṛtipracārasaṃyuktā /
nānāśrayāṃ prakurute tathā ca nārī tu sarvatra

35.25

pratyutpannapratibho narmakṛto narmagarbhanirbhedaḥ /
chedavidūṣitavacano vidūṣako nāma vijñeyaḥ

35.26

tūryatistu naraḥ sarvātodyapravādane kuśalaḥ /
tūraparigrahayukto vijñeyastauriko nāma

35.27

naṭanṛti dhātvartho 'yaṃ bhūtaṃ nāṭayati lokavṛttāntam /
rasabhāvasatvayuktaṃ yasmāt tasmānnaṭo bhavati

35.28

stutyabhivādanakṛtairmadhurairvākyaiḥ sumaṅgalācāraiḥ /
sarva stauti hi lokaṃ yasmāt tasmādbhavedvādī

35.29

bhāvebhyo bahudhā'smin rasā vadati nāṭyayogeṣu /
prākṛtasaṃskṛtapāṭhyo nandī nāmeti sa jñeyaḥ

35.30

gītasya ca vādyasya ca pāṭhyasya ca naikabhāvavihitasya /
śiṣṭopadeśayogāt sūtrajñaḥ sūtradhārastu

35.31

yasmāt yathopadiṣṭān rasāṃśca bhāvāṃśca satvasaṃyuktān /
bhūmivikalpairnayati ca nāṭyakaraḥ kīrtitastasmāt

35.32

caturātodyavidhānaṃ sarvasya tu śāstrakhe davihitasya /
nāṭyasyāntaṃ gacchati tasmādvai nāyako 'bhihitaḥ

35.33

nānāprakṛtisamutthaṃ karoti yaḥ śīrṣakaṃ mukuṭayoge /
vividhairveṣaviśeṣaiḥ sa ca kuṭakārastu vijñeyaḥ

35.34

bhāṇḍakavādyajñā yā layatālajñā rasānuviddhā ca /
sarvāṅgasundarī vai kartavyā nāṭakīyā tu

35.35

yastvābharaṇaṃ kuryād bahuvidhavihitaṃ sa cābharaṇaḥ /
yaścopakaraṇayogāt sa tena nāmnā'bhidhātavyaḥ

35.36

yo vai mālyaṃ kurute paṅcavidhaṃ mālyākṛt sa vijñeyaḥ /
yaścāpi veṣayogaṃ kurute sa ca veṣakārī tu

35.37

citrajñaścitrakaro vastrasya rañjānāttathā rajakaḥ /
jatvaśmalohakāṣṭhairdravyakaraiḥ kārukaścaiva

35.38

nānātodyavidhāne prayogayuktaḥ pravādane kuśalaḥ /
atodye 'pyatikuśalo yasmāt sa kuśalavo jñeyaḥ

35.39

yadyat samāśrayante śilpaṃ vā karma vā prayogaṃ vā /
tanaivopagataguṇā vijñeyā nāmataḥ puruṣāḥ

35.40

evaṃ tu nāṭakavidhau jātirnaṭasaṃśrayā budhairjñeyā /
nāṭyopakaraṇayuktā nānāśilpaprasaktā ca

35.41

ukto 'tra bhūmikānyāsaḥ prayoktāraśca yogataḥ /
ādiṣṭaṃ nāṭyaśāstraṃ ca munayaḥ kimihocyatām

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc