નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 35

ઇતિ ભરતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે ગુણદોષવિચારો નામાધ્યાયસ્ત્રયસ્ત્રિંશઃ
અથ પઞ્ચત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
વિન્યાસં ભૂમિકાનાં ચ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ નાટકે ।
યાદૃશો યસ્ય કર્તવ્યો વિન્યાસો ભૂમિકાસ્વથ

ગતિવાગઙ્ગચેષ્ટાભિઃ સત્ત્વશીલસ્વભાવતઃ ।
પરીક્ષ્ય પાત્રં તજ્જ્ઞસ્તુ યુઞ્જ્યાદ્ ભૂમિનિવેશને

તસ્મિન્નન્વિષ્ય હિ ગુણવાન્ કાર્યા પાત્રસમાશ્રયા ।
ન ખેદજનનં બુદ્ધેરાચાર્યસ્ય ભવિષ્યતિ

આચાર્યઃ પાત્રજાંશ્ચૈવ ગુણાઞ્જ્ઞાત્વા સ્વભાવજાન્ ।
તતઃ કુર્યાદ્ યથાયોગં નૃણાં ભૂમિનિવેશનમ્

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંયુક્તમહીનાઙ્ગં વયોન્વિતમ્ ।
ન સ્થૂલં ન કૃશં ચૈવ ન દીર્ઘં ન ચ મન્થરમ્

શ્લિષ્ટાઙ્ગં દ્યુતિમન્તં ચ સુસ્વરં પ્રિયદર્શનમ્ ।
એતૈર્ગુણૈશ્ચ સંયુક્તં દેવભૂમિષુ યોજયેત્

સ્થૂલં પ્રાંશું બૃહદ્દેહં મેઘગમ્ભીરનિસ્વનમ્ ।
રૌદ્રસ્વભાવનેત્રં ચ સ્વભાવભ્રુકુટીમુખમ્

રક્ષોદાનવદૈત્યાનાં ભૂમિકાસુ પ્રયોજયેત્ ।
પુરુષાણાં પ્રયોગસ્તુ તથાઙ્ગક્રિયયાન્વિતઃ

સુનેત્રસુભ્રુવઃ સ્વઙ્ગાઃ સુલલાટાઃ સુનાસિકાઃ ।
સ્વોષ્ઠાઃ સુગણ્ડાઃ સુમુખાઃ સુકણ્ઠાઃ સુશિરોધરાઃ

સ્વઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંયુક્તા ન દીર્ઘા ન ચ મન્થરાઃ ।
ન સ્થૂલા ન કૃશાશ્ચૈવ સ્વભાવેન વ્યવસ્થિતાઃ

સુશીલા જ્ઞાનવન્તશ્ચ તથા ચ પ્રિયદર્શનાઃ ।
કુમારરાજભૂમૌ તુ સંયોજ્યાશ્ચ નરોત્તમાઃ

અઙ્ગૈરવિકલૈર્ધીરં સ્ફુટં વસનકર્મણિ ।
ન દીર્ઘં નૈવ ચ સ્થૂલમૂહાપોહવિચક્ષણમ્

અદીનં ચ પ્રગલ્ભં ચ પ્રત્યુત્પન્નવિનિશ્ચયમ્ ।
સેનાપતેરમાત્યાનાં ભૂમિકાસુ પ્રયોજયેત્

પિઙ્ગાક્ષં ઘોણનાસં ચ નેત્રમુચ્ચમથાપિ વા ।
કઞ્ચુકિશ્રોત્રિયાદીનાં ભૂમિકાસુ નિયોજયેત્

એવમન્યેષ્વપિ તથા નાટ્યધર્મવિભાગતઃ ।
દેશવેષાનુરૂપેણ પાત્રં યોજ્યં સ્વભૂમિષુ

મન્થરં વામનં કુબ્જં વિકૃતં વિકૃતાનનમ્ ।
વિષ્ટબ્ધનેત્રં કાણાક્ષં સ્થૂલં ચિપિટનાસિકમ્

દુર્જનં દુસ્વભાવં ચ વિકૃતાચારમેવ ચ ।
દાસભૂમૌ પ્રયુઞ્જીત બુધો દાસાઙ્ગસમ્ભવમ્

પ્રકૃત્યાઽતિકૃશં ક્ષામં તપઃશ્રાન્તેષુ યોજયેત્ ।
તથા ચ પુરુષં સ્થૂલમુપરોધેષુ યોજયેત્

યદિ વા નેદૃશાઃ સન્તિ પ્રકૃત્યા પુરુષા દ્વિજાઃ ।
આચાર્યબુદ્ધ્યા યોજ્યાસ્તુ ભાવચેષ્ટાસ્વભાવતઃ

યા યસ્ય સદૃશી ચેષ્ટા હ્યુત્તમાધમમધ્યમા ।
સ તથાઽઽચાર્યયોગેન નિયમ્યા ભાવભાવિની

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ભરતાનાં વિકલ્પનમ્ ।
ભરતાશ્રયાશ્ચ ભરતો વિદૂષકઃ સૌરિકસ્તથા નાન્દી ।
નન્દી સસૂત્રધારો નાટ્યરસો નાયકશ્ચૈવ

મુકુટાભરણવિકલ્પૌ વિજ્ઞેયો માલ્યવસ્તુવિવિધૈશ્ચ ।
કારકકુશીલવાદ્યા વિજ્ઞેયા નામતશ્ચૈવ

ધુર્યવદેકો યસ્માદુદ્ધારો ઽનેકભૂમિકાયુક્તઃ ।
ભાણ્ડગ્રહોપકરણૈનાટ્યં ભરતો ભવેત્ તસ્માત્

લોકાહૃદાશ્રયકૃતા સર્વપ્રકૃતિપ્રચારસંયુક્તા ।
નાનાશ્રયાં પ્રકુરુતે તથા ચ નારી તુ સર્વત્ર

પ્રત્યુત્પન્નપ્રતિભો નર્મકૃતો નર્મગર્ભનિર્ભેદઃ ।
છેદવિદૂષિતવચનો વિદૂષકો નામ વિજ્ઞેયઃ

તૂર્યતિસ્તુ નરઃ સર્વાતોદ્યપ્રવાદને કુશલઃ ।
તૂરપરિગ્રહયુક્તો વિજ્ઞેયસ્તૌરિકો નામ

નટનૃતિ ધાત્વર્થો ઽયં ભૂતં નાટયતિ લોકવૃત્તાન્તમ્ ।
રસભાવસત્વયુક્તં યસ્માત્ તસ્માન્નટો ભવતિ

સ્તુત્યભિવાદનકૃતૈર્મધુરૈર્વાક્યૈઃ સુમઙ્ગલાચારૈઃ ।
સર્વ સ્તૌતિ હિ લોકં યસ્માત્ તસ્માદ્ભવેદ્વાદી

ભાવેભ્યો બહુધાઽસ્મિન્ રસા વદતિ નાટ્યયોગેષુ ।
પ્રાકૃતસંસ્કૃતપાઠ્યો નન્દી નામેતિ સ જ્ઞેયઃ

ગીતસ્ય ચ વાદ્યસ્ય ચ પાઠ્યસ્ય ચ નૈકભાવવિહિતસ્ય ।
શિષ્ટોપદેશયોગાત્ સૂત્રજ્ઞઃ સૂત્રધારસ્તુ

યસ્માત્ યથોપદિષ્ટાન્ રસાંશ્ચ ભાવાંશ્ચ સત્વસંયુક્તાન્ ।
ભૂમિવિકલ્પૈર્નયતિ ચ નાટ્યકરઃ કીર્તિતસ્તસ્માત્

ચતુરાતોદ્યવિધાનં સર્વસ્ય તુ શાસ્ત્રખે દવિહિતસ્ય ।
નાટ્યસ્યાન્તં ગચ્છતિ તસ્માદ્વૈ નાયકો ઽભિહિતઃ

નાનાપ્રકૃતિસમુત્થં કરોતિ યઃ શીર્ષકં મુકુટયોગે ।
વિવિધૈર્વેષવિશેષૈઃ સ ચ કુટકારસ્તુ વિજ્ઞેયઃ

ભાણ્ડકવાદ્યજ્ઞા યા લયતાલજ્ઞા રસાનુવિદ્ધા ચ ।
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વૈ કર્તવ્યા નાટકીયા તુ

યસ્ત્વાભરણં કુર્યાદ્ બહુવિધવિહિતં સ ચાભરણઃ ।
યશ્ચોપકરણયોગાત્ સ તેન નામ્નાઽભિધાતવ્યઃ

યો વૈ માલ્યં કુરુતે પઙ્ચવિધં માલ્યાકૃત્ સ વિજ્ઞેયઃ ।
યશ્ચાપિ વેષયોગં કુરુતે સ ચ વેષકારી તુ

ચિત્રજ્ઞશ્ચિત્રકરો વસ્ત્રસ્ય રઞ્જાનાત્તથા રજકઃ ।
જત્વશ્મલોહકાષ્ઠૈર્દ્રવ્યકરૈઃ કારુકશ્ચૈવ

નાનાતોદ્યવિધાને પ્રયોગયુક્તઃ પ્રવાદને કુશલઃ ।
અતોદ્યે ઽપ્યતિકુશલો યસ્માત્ સ કુશલવો જ્ઞેયઃ

યદ્યત્ સમાશ્રયન્તે શિલ્પં વા કર્મ વા પ્રયોગં વા ।
તનૈવોપગતગુણા વિજ્ઞેયા નામતઃ પુરુષાઃ

એવં તુ નાટકવિધૌ જાતિર્નટસંશ્રયા બુધૈર્જ્ઞેયા ।
નાટ્યોપકરણયુક્તા નાનાશિલ્પપ્રસક્તા ચ

ઉક્તો ઽત્ર ભૂમિકાન્યાસઃ પ્રયોક્તારશ્ચ યોગતઃ ।
આદિષ્ટં નાટ્યશાસ્ત્રં ચ મુનયઃ કિમિહોચ્યતામ્