Natya Shastra · Chapter 36
iti bharatīye nāṭyaśāstre bhūmikāvikalpādhyāyaḥ pañcatriṃśaḥ
atha ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ
athātreyo vasiṣṭhaśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ /
aṅgirā gautamo 'gastyo manurāyustathātmavān
viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṃvartaḥ pramatirdanuḥ /
uśanā bṛhaspatirvyāsaścyavanaḥ kāśyapo dhruvaḥ
durvāsā jāmadagnyaśca mārkaṇḍeyo 'tha gālavaḥ /
bharadvājaśca raibhyaśca yavakrītastathaiva ca
sthūlākṣaḥ śakalākṣaśca kāṇvo meghātithiḥ kratuḥ /
nāradaḥ parvataścaiva suvarmāthaikajo dvijaḥ
nitamburbhuvanaḥ saumyaḥ śatānandaḥ kṛtavraṇaḥ /
jāmadagnyastathā rāmaḥ kacaścetyevamādayaḥ
evaṃ te munayaḥ śrutvā sarvajñaṃ bharataṃ tataḥ /
punarūcuridaṃ vākyaṃ kutūhalapurogamam
yastvayā gadito hyeṣa nāṭyavedaḥ purātanaḥ /
ekacittaiḥ sa cāsmābhiḥ samyak samupadhāritaḥ
ekaśca saṃśayo 'smākaṃ taṃ no vyākhyātumarhasi /
ko vānyo nāṭyavedasya niścayaṃ vaktumarhati
na vayaṃ parihāsena na virodhena na cerṣyayā /
pṛcchāmo bhagavan nāṭyamupadeśārthameva tu
asmābhiśca tadā noktaṃ kathācchedo bhavediti /
idānīṃ tūpaśikṣārthaṃ nāṭyaguhyaṃ nidarśaya
lokasya caritaṃ nāṭyamityavocastvamīdṛśam /
teṣāṃ tu lokaṃ guhyānāṃ niścayaṃ vaktumarhasi
devasya kasya caritaṃ pūrvaraṅge dvijarṣabha /
kimarthaṃ bhujyate hyeṣa prayuktaḥ kiṃ karoti vā
kasmāccaiva punaḥ śaucaṃ samyak carati sūtradṛk /
kathamurvītale nāṭyaṃ svargānnipatitaṃ vibho
kathaṃ tavāyaṃ vaṃśaśca naṭasaṃjñaḥ pratiṣṭhitaḥ /
sarvameva yathātattvaṃ kathayasva mahāmune
teṣaṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ /
pratyuvāca punarvākyaṃ guhyārthābhinayaṃ prati
bravīmi vaḥ kathāṃ guhyāṃ yanmāṃ pṛcchan suvratāḥ /
pūrvaraṅgavidhānasya tāṃ ca me sannibodhata
proktavānasmi yatpūrvaṃ śubhaṃ vighnanibarhaṇam /
tasyānubandhena mayā pūrvaraṅgaḥ prakīrtitaḥ
śastrāṇāṃ pratikārārthaṃ śarīrāvaraṇaṃ yathā /
kriyate hi tathā pāpaṃ hutenaiva praśāmyati
evaṃ japyaiśca homaiśca devatābhyarcanena ca /
sarvātodyavidhānaiśca tathā gītasvanena ca
stutyāśīrvacanaiḥ śāntaiḥ karmabhāvānukīrtanaiḥ /
mayā pāpāpaharaṇaiḥ kṛte vighnanibarhaṇe
stutigītādisaṃsṛṣṭairdevairabhihito 'smyaham /
nitarāṃ parituṣṭāḥ smaḥ prayogeṇāmunā ca te
devatāsuramānandya yasmāṃllokaśca nandati /
tasmādayaṃ prayogastu nāndīnāmā bhaviṣyati
gītavādyānunādo hi yatra kākusvanaḥ śubhaḥ /
tasmin deśe vipāpmāno māṅgalyaṃ ca bhaviṣyati
yāvattaṃ pūrayeddeśaṃ dhvanirnāṭyasamāśrayaḥ /
na sthāsyanti hi rakṣāṃsi taṃ deśaṃ na vināyakāḥ
āvāhe ca vivāhe ca yajñe nṛpatimaṅgale /
nāndīśabdamupaśrutya hiṃsrā naśyanti caiva hi
pāṭhyaṃ nāṭyaṃ tathā geyaṃ citravāditrameva ca /
vedamantrārthavacanaiḥ samaṃ hyetad bhaviṣyati
śrutaṃ mayā devadevāt tattvataḥ śaṅkarāddhitam /
snānajapyasahasrebhyaḥ pavitraṃ gītavāditam
yasminnātodyanāṭyasya gītapāṭhyadhvaniḥ śubhaḥ /
bhaviṣyatyaśubhaṃ deśe naiva tasmin kadācana
evaṃ pūjādhikārārthaṃ pūrvaraṅgaḥ kṛto mayā /
nānāstutikṛtairvākyairdevatābhyarcanena ca
yato 'bhivādanaṃ kliṣṭaṃ śiṣṭaṃ tadraṅgamaṇḍale /
tatastasya hi tacchaucaṃ vihitaṃ tu dvijottamāḥ
śaucaṃ kṛtvā yato mantraṃ pūjanaṃ jarjarasya tu /
ucyate pūrvaraṅge 'smin tasmācchaucaṃ prakīrtitam
yathāvatāritaṃ caiva nāṭyametanmahītale /
vaktavyaṃ sarvametaddhi na śakyaṃ hi nigūhitum
mamaite tanayāḥ sarve nāṭyavedasamanvitāḥ /
sarvalokaṃ prahasanaiḥ bādhante nāṭyasaṃśrayaiḥ
kasyacittvatha kālasya śilpakaṃ grāmyadharmakam /
ṛṣīṇāṃ vyaṅgyakaraṇaṃ kurvadbhirguṇasaṃśrayam
aśrāvyaṃ taddurācāraṃ grāmyadharmapravartitam /
niṣṭhuraṃ cāprastutaṃ ca kāvyaṃ saṃsadi yojitam
tacchrutvā munayaḥ sarve bhīmaroṣaprakampitāḥ /
ūcustān bharatān kruddhā nirdahanta ivāgnayaḥ
mā tāvadbho dvijā yuktamidamasmadviḍambanam /
ko nāmāyaṃ paribhavaḥ kiñca nāsmāsu sammatam
yasmājjñānamadonmattā na vetthāvinayāśritāḥ /
tasmādetaddhi bhavatāṃ kujñānaṃ nāśameṣyati
ṛṣīṇāṃ brāhmaṇānāṃ ca samavāyasamāgatāḥ /
nirāhutā vinā homaiḥ śūdrācārā bhaviṣyatha
apāṅkteyāḥ kutsitāścāvamā eva bhaviṣyatha /
yaśca vo bhavitā vaṃśaḥ sarvāśauco bhaviṣyati
ye ca vo vaṃśajāste 'pi bhaviṣyantyatha nartakāḥ /
paropasthānavantaśca śastrapaṇyopajīvinaḥ
śāpaṃ dattaṃ tathā jñātvā sutebhyo me tadā surāḥ /
sarve vimanaso bhūtvā tānṛṣīn samupasthitāḥ
yācamānaistataḥ proktaṃ devaiḥ śakrapurogamaiḥ /
idānīṃ duḥkhamutpannaṃ nāṭyametad vinaṅkṣati
ṛṣibhiśca tataḥ proktaṃ na caitaddhi vinakṣyati /
śeṣamanyatra yad proktaṃ sarvametad bhaviṣyati
etacchrutvā tu vacanaṃ munīnāmugratejasām /
viṣṇṇāste tataḥ sarve śrutvā māṃ samupasthitāḥ
proktavantaśca māṃ putrāstvayāho nāśitā vayam /
anena nāṭyadoṣeṇa śūdrācārā hi yat kṛtāḥ
mayāpi sāntvayitvoktā mā krodhaṃ vrajatānaghāḥ /
kṛtāntavihito 'smākaṃ nūnameṣa vidhiḥ sutāḥ
munīnāṃ hi mṛṣā vākyaṃ bhaviṣyati kadācana /
nidhane ca mano mā bhūd yuṣmākamiti sāntvitāḥ
jānīdhvaṃ tattathā nāṭyaṃ brahmaṇā saṃpravartitam /
śiṣyebhyaśca tadanyebhyaḥ prayacchāmaḥ prayogataḥ
mā vai praṇaśyatāmetannāṭyaṃ duḥkhapravartitam /
mahāśrayaṃ mahāpuṇyaṃ vedāṅgopāṅgasambhavam
apsarobhya idaṃ caiva yathātattvaṃ yathāśrutam /
nāṭyaṃ dattvā tataḥ sarve prāyaścittaṃ cariṣyatha
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0