Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 36

36.1

iti bharatīye nāṭyaśāstre bhūmikāvikalpādhyāyaḥ pañcatriṃśaḥ
atha ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ
athātreyo vasiṣṭhaśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ /
aṅgirā gautamo 'gastyo manurāyustathātmavān

36.2

viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṃvartaḥ pramatirdanuḥ /
uśanā bṛhaspatirvyāsaścyavanaḥ kāśyapo dhruvaḥ

36.3

durvāsā jāmadagnyaśca mārkaṇḍeyo 'tha gālavaḥ /
bharadvājaśca raibhyaśca yavakrītastathaiva ca

36.4

sthūlākṣaḥ śakalākṣaśca kāṇvo meghātithiḥ kratuḥ /
nāradaḥ parvataścaiva suvarmāthaikajo dvijaḥ

36.5

nitamburbhuvanaḥ saumyaḥ śatānandaḥ kṛtavraṇaḥ /
jāmadagnyastathā rāmaḥ kacaścetyevamādayaḥ

36.6

evaṃ te munayaḥ śrutvā sarvajñaṃ bharataṃ tataḥ /
punarūcuridaṃ vākyaṃ kutūhalapurogamam

36.7

yastvayā gadito hyeṣa nāṭyavedaḥ purātanaḥ /
ekacittaiḥ sa cāsmābhiḥ samyak samupadhāritaḥ

36.8

ekaśca saṃśayo 'smākaṃ taṃ no vyākhyātumarhasi /
ko vānyo nāṭyavedasya niścayaṃ vaktumarhati

36.9

na vayaṃ parihāsena na virodhena na cerṣyayā /
pṛcchāmo bhagavan nāṭyamupadeśārthameva tu

36.10

asmābhiśca tadā noktaṃ kathācchedo bhavediti /
idānīṃ tūpaśikṣārthaṃ nāṭyaguhyaṃ nidarśaya

36.11

lokasya caritaṃ nāṭyamityavocastvamīdṛśam /
teṣāṃ tu lokaṃ guhyānāṃ niścayaṃ vaktumarhasi

36.12

devasya kasya caritaṃ pūrvaraṅge dvijarṣabha /
kimarthaṃ bhujyate hyeṣa prayuktaḥ kiṃ karoti vā

36.13

kasmāccaiva punaḥ śaucaṃ samyak carati sūtradṛk /
kathamurvītale nāṭyaṃ svargānnipatitaṃ vibho

36.14

kathaṃ tavāyaṃ vaṃśaśca naṭasaṃjñaḥ pratiṣṭhitaḥ /
sarvameva yathātattvaṃ kathayasva mahāmune

36.15

teṣaṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ /
pratyuvāca punarvākyaṃ guhyārthābhinayaṃ prati

36.16

bravīmi vaḥ kathāṃ guhyāṃ yanmāṃ pṛcchan suvratāḥ /
pūrvaraṅgavidhānasya tāṃ ca me sannibodhata

36.17

proktavānasmi yatpūrvaṃ śubhaṃ vighnanibarhaṇam /
tasyānubandhena mayā pūrvaraṅgaḥ prakīrtitaḥ

36.18

śastrāṇāṃ pratikārārthaṃ śarīrāvaraṇaṃ yathā /
kriyate hi tathā pāpaṃ hutenaiva praśāmyati

36.19

evaṃ japyaiśca homaiśca devatābhyarcanena ca /
sarvātodyavidhānaiśca tathā gītasvanena ca

36.20

stutyāśīrvacanaiḥ śāntaiḥ karmabhāvānukīrtanaiḥ /
mayā pāpāpaharaṇaiḥ kṛte vighnanibarhaṇe

36.21

stutigītādisaṃsṛṣṭairdevairabhihito 'smyaham /
nitarāṃ parituṣṭāḥ smaḥ prayogeṇāmunā ca te

36.22

devatāsuramānandya yasmāṃllokaśca nandati /
tasmādayaṃ prayogastu nāndīnāmā bhaviṣyati

36.23

gītavādyānunādo hi yatra kākusvanaḥ śubhaḥ /
tasmin deśe vipāpmāno māṅgalyaṃ ca bhaviṣyati

36.24

yāvattaṃ pūrayeddeśaṃ dhvanirnāṭyasamāśrayaḥ /
na sthāsyanti hi rakṣāṃsi taṃ deśaṃ na vināyakāḥ

36.25

āvāhe ca vivāhe ca yajñe nṛpatimaṅgale /
nāndīśabdamupaśrutya hiṃsrā naśyanti caiva hi

36.26

pāṭhyaṃ nāṭyaṃ tathā geyaṃ citravāditrameva ca /
vedamantrārthavacanaiḥ samaṃ hyetad bhaviṣyati

36.27

śrutaṃ mayā devadevāt tattvataḥ śaṅkarāddhitam /
snānajapyasahasrebhyaḥ pavitraṃ gītavāditam

36.28

yasminnātodyanāṭyasya gītapāṭhyadhvaniḥ śubhaḥ /
bhaviṣyatyaśubhaṃ deśe naiva tasmin kadācana

36.29

evaṃ pūjādhikārārthaṃ pūrvaraṅgaḥ kṛto mayā /
nānāstutikṛtairvākyairdevatābhyarcanena ca

36.30

yato 'bhivādanaṃ kliṣṭaṃ śiṣṭaṃ tadraṅgamaṇḍale /
tatastasya hi tacchaucaṃ vihitaṃ tu dvijottamāḥ

36.31

śaucaṃ kṛtvā yato mantraṃ pūjanaṃ jarjarasya tu /
ucyate pūrvaraṅge 'smin tasmācchaucaṃ prakīrtitam

36.32

yathāvatāritaṃ caiva nāṭyametanmahītale /
vaktavyaṃ sarvametaddhi na śakyaṃ hi nigūhitum

36.33

mamaite tanayāḥ sarve nāṭyavedasamanvitāḥ /
sarvalokaṃ prahasanaiḥ bādhante nāṭyasaṃśrayaiḥ

36.34

kasyacittvatha kālasya śilpakaṃ grāmyadharmakam /
ṛṣīṇāṃ vyaṅgyakaraṇaṃ kurvadbhirguṇasaṃśrayam

36.35

aśrāvyaṃ taddurācāraṃ grāmyadharmapravartitam /
niṣṭhuraṃ cāprastutaṃ ca kāvyaṃ saṃsadi yojitam

36.36

tacchrutvā munayaḥ sarve bhīmaroṣaprakampitāḥ /
ūcustān bharatān kruddhā nirdahanta ivāgnayaḥ

36.37

mā tāvadbho dvijā yuktamidamasmadviḍambanam /
ko nāmāyaṃ paribhavaḥ kiñca nāsmāsu sammatam

36.38

yasmājjñānamadonmattā na vetthāvinayāśritāḥ /
tasmādetaddhi bhavatāṃ kujñānaṃ nāśameṣyati

36.39

ṛṣīṇāṃ brāhmaṇānāṃ ca samavāyasamāgatāḥ /
nirāhutā vinā homaiḥ śūdrācārā bhaviṣyatha

36.40

apāṅkteyāḥ kutsitāścāvamā eva bhaviṣyatha /
yaśca vo bhavitā vaṃśaḥ sarvāśauco bhaviṣyati

36.41

ye ca vo vaṃśajāste 'pi bhaviṣyantyatha nartakāḥ /
paropasthānavantaśca śastrapaṇyopajīvinaḥ

36.42

śāpaṃ dattaṃ tathā jñātvā sutebhyo me tadā surāḥ /
sarve vimanaso bhūtvā tānṛṣīn samupasthitāḥ

36.43

yācamānaistataḥ proktaṃ devaiḥ śakrapurogamaiḥ /
idānīṃ duḥkhamutpannaṃ nāṭyametad vinaṅkṣati

36.44

ṛṣibhiśca tataḥ proktaṃ na caitaddhi vinakṣyati /
śeṣamanyatra yad proktaṃ sarvametad bhaviṣyati

36.45

etacchrutvā tu vacanaṃ munīnāmugratejasām /
viṣṇṇāste tataḥ sarve śrutvā māṃ samupasthitāḥ

36.46

proktavantaśca māṃ putrāstvayāho nāśitā vayam /
anena nāṭyadoṣeṇa śūdrācārā hi yat kṛtāḥ

36.47

mayāpi sāntvayitvoktā mā krodhaṃ vrajatānaghāḥ /
kṛtāntavihito 'smākaṃ nūnameṣa vidhiḥ sutāḥ

36.48

munīnāṃ hi mṛṣā vākyaṃ bhaviṣyati kadācana /
nidhane ca mano mā bhūd yuṣmākamiti sāntvitāḥ

36.49

jānīdhvaṃ tattathā nāṭyaṃ brahmaṇā saṃpravartitam /
śiṣyebhyaśca tadanyebhyaḥ prayacchāmaḥ prayogataḥ

36.50

mā vai praṇaśyatāmetannāṭyaṃ duḥkhapravartitam /
mahāśrayaṃ mahāpuṇyaṃ vedāṅgopāṅgasambhavam

36.51

apsarobhya idaṃ caiva yathātattvaṃ yathāśrutam /
nāṭyaṃ dattvā tataḥ sarve prāyaścittaṃ cariṣyatha

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc