Natya Shastra · Chapter 33
iti bharatīye nāṭyaśāstre suṣirātodyalakṣaṇaṃ nāmādhyāyastriṃśaḥ
atha trayastriṃśo 'dhyāyaḥ
guṇāt pravartate gānaṃ doṣaṃ caiva nirasyate /
tasmādyatnena vijñeyau guṇadoṣau samāsataḥ
gātā pratyagravayāḥ snigdho madhurasvaropacitakaṇṭhaḥ /
layatālakalāpātapramāṇayogeṣu tattvajñaḥ
rūpaguṇakāntiyuktā mādhuryopetasatvasampannāḥ /
peśalamadhurasnigdhānunādisamarakta gurukaṇṭhāḥ
(śubha)
suvihitagamakavidhāyinyo 'kṣobhyās tālalayakuśalāḥ /
ātodyārpitakaraṇā vijñeyā gāyikāḥ śyāmāḥ
prāyeṇa tu svabhāvāt strīṇāṃ gānaṃ nṛṇāṃ ca pāṭhyavidhiḥ /
strīṇāṃ svabhāvamadhuraḥ kaṇṭho nṛṇāṃ balitvaṃ ca
yatra strīṇāṃ pāṭhyaṃ guṇairnarāṇāṃ ca gānamadhuratvam /
jñeyo 'laṅkāro 'sau na hi svabhāvo hyayaṃ teṣām
suniviṣṭapāṇilayayatiyogajñausumadhuralaghuhastau /
gātṛguṇaiścopetāvavahitamanasau susaṅgītau
sphuṭaracitacitrakaraṇau gītaśravaṇācalaupravīṇau ca /
citrādivādyakuśalauvīṇābhyāṃ vādakau bhavataḥ
balavānavahitabuddhirgītalayajñastathāsusaṅgītaḥ /
śrāvakamadhurasnigdho dṛḍhapāṇirvaṃśavādako jñeyaḥ
avicalitamavicchannaṃ varṇālaṅkārabodhakaṃmadhuram /
snigdhaṃ doṣavihīnaṃ veṇorevaṃ smṛtaṃ vādyam
jñānavijñānakaraṇavacanaprayogasiddhiniṣpādanāni ṣaḍācāryaguṇā iti |
tatra jñānaṃ śāstrāvabodhaḥ |
yathā ca kriyāsampādanaṃ vijñānam |
kaṇṭhahastagauṇyaṃ karaṇam |
jitagranthatā vacanam |
deśādisampadārādhanaṃ prayogasiddhiḥ |
śiṣyasvabhāvamaviśeṣyopāttaya upadeśācchiṣyaniṣpādanamiti
śrāvaṇo 'tha ghanaḥ snigdho madhurohyavadhānavān /
tristhānaśobhītyevaṃ tu ṣaṭ kaṇṭhasya guṇā matāḥ
udāttaṃ śrūyate yasmāttasmācchrāvaṇa ucyate /
śrāvaṇaḥ susvaro yasmādacchinnaḥ sa ghano mataḥ
arūkṣadhvanisaṃyuktaḥ snigdhastajjñaiḥ prakīrtitaḥ /
manaḥprahlādanakaraḥ sa vai madhura ucyate
svare 'dhike ca hīne ca hyavirakto vidhānavān /
śiraḥkaṇṭheṣvabhihitaṃtristhānamadhurasvaraḥ /
tristhānaśobhītyevaṃ tu sa hi tajjñairudāhṛtaḥ
kapilo hyavasthitaścaiva tathā sandaṣṭa eva ca /
kākī ca tumbakī caiva pañca doṣā bhavanti hi
vaisvaryaṃ ca bhavedyatra tathā syād ghargharāyitam /
kapilaḥ sa tu vijñeyaḥ śleṣmakaṇṭhastathaiva ca
ūnatā'dhikatā cāpi svarāṇāṃ yatra dṛśyate /
rūkṣadoṣahataścaiva jñeyaḥ sa tvavyavasthitaḥ
daṇḍaprayogāt sandaṣṭastvācāryaiḥ parikīrtitaḥ /
yo na vistarati sthāne svaramuccāraṇāgatam
nāsāgragrastaśabdastutumbakī so 'bhidhīyate
anye tu
samapraharaṇe caiva javinau viśadau tathā /
jitaśramau vikṛṣṭau ca madhurau svedavarjitau /
tathā bṛyannakhau caiva jñeyau hastasya vai guṇāḥ
iti
ete guṇāśca doṣāśca tattvataḥ kathito mayā /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi hyavanaddhavidhiṃ punaḥ
pūrvaṃ yaduktaṃ prapitāmahena kuryāt ya evaṃ tu naraḥ prayoge sammānamagrayaṃ labhate sa loke
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0