નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 33

ઇતિ ભરતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે સુષિરાતોદ્યલક્ષણં નામાધ્યાયસ્ત્રિંશઃ
અથ ત્રયસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
ગુણાત્ પ્રવર્તતે ગાનં દોષં ચૈવ નિરસ્યતે ।
તસ્માદ્યત્નેન વિજ્ઞેયૌ ગુણદોષૌ સમાસતઃ

ગાતા પ્રત્યગ્રવયાઃ સ્નિગ્ધો મધુરસ્વરોપચિતકણ્ઠઃ ।
લયતાલકલાપાતપ્રમાણયોગેષુ તત્ત્વજ્ઞઃ

રૂપગુણકાન્તિયુક્તા માધુર્યોપેતસત્વસમ્પન્નાઃ ।
પેશલમધુરસ્નિગ્ધાનુનાદિસમરક્ત ગુરુકણ્ઠાઃ

(શુભ)
સુવિહિતગમકવિધાયિન્યો ઽક્ષોભ્યાસ્ તાલલયકુશલાઃ ।
આતોદ્યાર્પિતકરણા વિજ્ઞેયા ગાયિકાઃ શ્યામાઃ

પ્રાયેણ તુ સ્વભાવાત્ સ્ત્રીણાં ગાનં નૃણાં ચ પાઠ્યવિધિઃ ।
સ્ત્રીણાં સ્વભાવમધુરઃ કણ્ઠો નૃણાં બલિત્વં ચ

યત્ર સ્ત્રીણાં પાઠ્યં ગુણૈર્નરાણાં ચ ગાનમધુરત્વમ્ ।
જ્ઞેયો ઽલઙ્કારો ઽસૌ ન હિ સ્વભાવો હ્યયં તેષામ્

સુનિવિષ્ટપાણિલયયતિયોગજ્ઞૌસુમધુરલઘુહસ્તૌ ।
ગાતૃગુણૈશ્ચોપેતાવવહિતમનસૌ સુસઙ્ગીતૌ

સ્ફુટરચિતચિત્રકરણૌ ગીતશ્રવણાચલૌપ્રવીણૌ ચ ।
ચિત્રાદિવાદ્યકુશલૌવીણાભ્યાં વાદકૌ ભવતઃ

બલવાનવહિતબુદ્ધિર્ગીતલયજ્ઞસ્તથાસુસઙ્ગીતઃ ।
શ્રાવકમધુરસ્નિગ્ધો દૃઢપાણિર્વંશવાદકો જ્ઞેયઃ

અવિચલિતમવિચ્છન્નં વર્ણાલઙ્કારબોધકંમધુરમ્ ।
સ્નિગ્ધં દોષવિહીનં વેણોરેવં સ્મૃતં વાદ્યમ્

જ્ઞાનવિજ્ઞાનકરણવચનપ્રયોગસિદ્ધિનિષ્પાદનાનિ ષડાચાર્યગુણા ઇતિ ।
તત્ર જ્ઞાનં શાસ્ત્રાવબોધઃ ।
યથા ચ ક્રિયાસમ્પાદનં વિજ્ઞાનમ્ ।
કણ્ઠહસ્તગૌણ્યં કરણમ્ ।
જિતગ્રન્થતા વચનમ્ ।
દેશાદિસમ્પદારાધનં પ્રયોગસિદ્ધિઃ ।
શિષ્યસ્વભાવમવિશેષ્યોપાત્તય ઉપદેશાચ્છિષ્યનિષ્પાદનમિતિ

શ્રાવણો ઽથ ઘનઃ સ્નિગ્ધો મધુરોહ્યવધાનવાન્ ।
ત્રિસ્થાનશોભીત્યેવં તુ ષટ્ કણ્ઠસ્ય ગુણા મતાઃ

ઉદાત્તં શ્રૂયતે યસ્માત્તસ્માચ્છ્રાવણ ઉચ્યતે ।
શ્રાવણઃ સુસ્વરો યસ્માદચ્છિન્નઃ સ ઘનો મતઃ

અરૂક્ષધ્વનિસંયુક્તઃ સ્નિગ્ધસ્તજ્જ્ઞૈઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
મનઃપ્રહ્લાદનકરઃ સ વૈ મધુર ઉચ્યતે

સ્વરે ઽધિકે ચ હીને ચ હ્યવિરક્તો વિધાનવાન્ ।
શિરઃકણ્ઠેષ્વભિહિતંત્રિસ્થાનમધુરસ્વરઃ ।
ત્રિસ્થાનશોભીત્યેવં તુ સ હિ તજ્જ્ઞૈરુદાહૃતઃ

કપિલો હ્યવસ્થિતશ્ચૈવ તથા સન્દષ્ટ એવ ચ ।
કાકી ચ તુમ્બકી ચૈવ પઞ્ચ દોષા ભવન્તિ હિ

વૈસ્વર્યં ચ ભવેદ્યત્ર તથા સ્યાદ્ ઘર્ઘરાયિતમ્ ।
કપિલઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ શ્લેષ્મકણ્ઠસ્તથૈવ ચ

ઊનતાઽધિકતા ચાપિ સ્વરાણાં યત્ર દૃશ્યતે ।
રૂક્ષદોષહતશ્ચૈવ જ્ઞેયઃ સ ત્વવ્યવસ્થિતઃ

દણ્ડપ્રયોગાત્ સન્દષ્ટસ્ત્વાચાર્યૈઃ પરિકીર્તિતઃ ।
યો ન વિસ્તરતિ સ્થાને સ્વરમુચ્ચારણાગતમ્

નાસાગ્રગ્રસ્તશબ્દસ્તુતુમ્બકી સો ઽભિધીયતે

અન્યે તુ
સમપ્રહરણે ચૈવ જવિનૌ વિશદૌ તથા ।
જિતશ્રમૌ વિકૃષ્ટૌ ચ મધુરૌ સ્વેદવર્જિતૌ ।
તથા બૃયન્નખૌ ચૈવ જ્ઞેયૌ હસ્તસ્ય વૈ ગુણાઃ

ઇતિ
એતે ગુણાશ્ચ દોષાશ્ચ તત્ત્વતઃ કથિતો મયા ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ હ્યવનદ્ધવિધિં પુનઃ

પૂર્વં યદુક્તં પ્રપિતામહેન કુર્યાત્ ય એવં તુ નરઃ પ્રયોગે સમ્માનમગ્રયં લભતે સ લોકે