Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 25

25.1

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi citrābhinayanaṃ punaḥ /
iti bhāratīye nāṭyaśāsre puṃstryupacāro nāmādhyāyaścaturviṃśaḥ
pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ
aṅgābhinayasyaiva yo viśeṣaḥ kvacit kvacit /
anukta ucyate citraḥ citrābhinayassmṛtaḥ

25.2

uttānau tu karau kṛtvā svastikau pārśvasaṃsthitau /
udvāhitena śirasā tathā cordhvanirīkṣaṇāt

25.3

prabhātaṃ gaganaṃ rātriḥ pradoṣaṃ divasaṃ tathā /
ṛtūn ghanān vanāntāṃśca vistīrṇāṃśca jalāśayān

25.4

diśo grahān sanakṣatrān kiñcit svasthaṃ ca yadbhavet /
tasya tvabhinayaḥ kāryo nānādṛṣṭisamanvitaḥ

25.5

ebhireva karairbhūyastenaiva śirasā punaḥ /
adho nirīkṣaṇenātha bhūmisthān saṃpradarśayet

25.6

sparśasya grahaṇenaiva tathollukasanena ca /
candrajyostnāṃ sukhaṃ vāyuṃ rasaṃ gandhaṃ ca nirdiśet

25.7

vastrāvakuṇṭhanātsūryaṃ rajodhūmānilāṃstathā /
bhūmitāpamathoṣṇaṃ ca kuryācchāyābhilāṣataḥ

25.8

ūrdhvākekaradṛṣṭistu madhyāhne sūryamādiśet /
udayāstagataṃ caiva vismayārthaiḥ pradarśayet

25.9

yāni saumyārthayuktāni susvabhāvakṛtāni ca /
gātrasparśaissaromāñcaisteṣāmabhinayo bhavet

25.10

yāni syustīkṣṇarūpāṇi tāni cābhinayetsudhīḥ /
asaṃsparśaistathodvegaistathā mukhavikuṇṭhanaiḥ

25.11

gambhīrodātasaṃyuktānarthānabhinayedbudhaḥ /
sāṭopaiśca sagarvaiśca gātraiḥ sauṣṭhavasaṃyutaiḥ

25.12

yajñopavītadeśasthamarālaṃ hāsamādiśet /
svastikau vicyutau hārasragdāmārthān nidarśayet

25.13

bhramaṇena pradarśinyā dṛṣṭeḥ parigamena ca /
alapadmakapīḍāyāḥ sarvārthagrahaṇaṃ bhavet

25.14

śravyaṃ śravaṇayogena dṛśyaṃ dṛṣṭivilokanaiḥ /
ātmasthaṃ parasaṃsthaṃ vā madhyasthaṃ vā vinirdiśet

25.15

vidyudulkāghanaravāviṣphuliṃgārciṣastathā /
trastāṃgākṣinimeṣaiśca te 'bhineyāḥ prayoktṛbhiḥ

25.16

udveṣṭitakarāvṛttau karau kṛtvā nataṃ śiraḥ /
asaṃsparśe tathāniṣṭe jihmadṛṣṭena kārayet

25.17

vāyumuṣṇaṃ tamastejo mukhapracchādanena ca /
reṇutoyapataṃgāṃśca bhramarāṃśca nivārayet

25.18

kṛtvā svastikasaṃsthānau padmakośāvadhomukhau /
siaṃharkṣavānaravyāghraśvāpadāṃśca nirūpayet

25.19

svastikau tripatākau tu gurūṇāṃ pādavandane /
khaṭakasvasthikau cāpi pratodagrahaṇe smṛtau

25.20

ekaṃ dvi trīṇi catvāri pañca ṣaṭ sapta cāṣṭadhā /
nava vā daśa vāpi syurgaṇanāṃgulibhirbhavet

25.21

daśākhyāśca śatākhyāśca sahasrākhyāstathaiva ca /
patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ prayojyāstāḥ prayoktṛbhiḥ

25.22

daśākhyagaṇanāyāstu parato yā bhavediha /
vākyārthenaiva sādhyāsau parokṣābhinayena ca

25.23

chatradhvajapatākāśca nirdeśyā daṇḍadhāraṇāt /
nānāpraharaṇaṃ cātha nirdeśyaṃ dhāraṇāśrayam

25.24

ekacitto hyadhodṛṣṭiḥ kiñcinnataśirāstathā /
savyahastaśca saṃdaṃśaḥ smṛte dhyāne vitarkite

25.25

udvāhitaṃ śiraḥ kṛtvā haṃsapakṣau pradakṣiṇau /
apatyarūpaṇe kāryāvuchrayau ca prayoktṛbhiḥ

25.26

udvāhitaṃ śiraḥ kṛtvā haṃsavaktraṃ tathordhvagam /
prasādayacca yaṃ mānaṃ dīrghasatvaṃ ca nirdiśet

25.27

arālaṃ ca śirasthāne samudvāhya tu vāmakam /
gate nirvṛtte dhvaste ca śrāntavākye ca yojayet

25.28

sarvendriyasvasthatayā prasannavadanastathā /
vicitrabhūtalālokaiḥ śaradantu vinirdiśet

25.29

gātrasaṃkocanāccāpi sūryāgnipaṭusevanāt /
hemantastvabhinetavyaḥ puruṣairmadhyamādhamaiḥ

25.30

śirodantoṣṭhakampena gātrasaṃkocanena ca /
kūjitaiśca saśītkārairadhamaśśītamādiśet

25.31

avasthāntaramāsādya kadācittūttamarairapi /
śītābhinayanaṃ kūryāddevādvyasanasaṃbhavam

25.32

ṛtujānāṃ tu puṣpāṇāṃ gandhaghrāṇaistathaiva ca /
rūkṣasya vāyoḥ sparśācca śiśiraṃ rūpayedbudhaḥ

25.33

pramodajananāraṃbhairupabhogaiḥ pṛthagvidhiḥ /
vasantastvabhinetavyo nānāpuṣpapradarśanāt

25.34

sveda pramārjanaiścaiva bhūmitāpaiḥ savījanaiḥ /
uṣṇasya vāyoḥ sparśena grīṣmaṃ tvabhinayedbudhaḥ

25.35

kadambanīpakuṭapaiḥ śādvalaiḥ sendragopakaiḥ /
meghavātaiḥ sukhasparśaiḥ prāvṛṭkālaṃ pradarśayet

25.36

meghaughanādairgambhīrairdhārāprapatanaistadā /
vidyunnirghātaghoṣaiśca varṣārātraṃ samādiśet

25.37

yadyasya cihnaṃ veṣo vā karma vā rūpameva vā /
nirdeśyaḥ sa ṛtustena iṣṭāniṣṭārthadarśanāt

25.38

etānṛtūnarthavaśāddarśayeddhi rasānugān /
sukhinastu sukhopetān suḥkhārthān duḥkhasaṃyutān

25.39

yo yena bhāvenāviṣṭaḥ sukhadenetareana vā /
sa tadāhitasaṃkāraḥ sarvaṃ paśyati tanmayam

25.40

bhāvābhinayanaṃ kuryādvibhāvānāṃ nidarśanaiḥ /
tathaiva cānubhāvānāṃ bhāvasiddhiḥ pravartitā

25.41

vibhāvenāhṛtaṃ kāryamanubhāvena nīyate /
ātmānubhavanaṃ bhāvo vibhāvaḥ paradarśanam

25.42

gururmitraṃ sakhā snigdhaḥ saṃbandhī bandhureva vā /
āvedyate hi yaḥ prāptaḥ sa vibhāva iti smṛtaḥ

25.43

yattvasya saṃbhramotthānairarghyapādyāsanādibhiḥ /
pūjanaṃ kriyate bhaktyā so 'nubhāvaḥ prakīrtitaḥ

25.44

evamanyeṣvapi jñeyo nānākāryapradarśanāt /
vibhāvo vāpi bhāvo vā vijñeyo 'rthavaśādbudhaiḥ

25.45

yastvapi pratisaṃdeśo dūtasyeha pradīyate /
so 'nubhāva iti jñeyaḥ pratisandeśadarśitaḥ

25.46

evaṃ bhāvo vibhāvo vāpyanubhāvaśca kīrtitaḥ /
puruṣairabhineyaḥ syātpramadābhirathāpi vā

25.47

svabhāvābhinaye sthānaṃ puṃsāṃ kāryaṃ tu vaiṣṇavam /
āyataṃ vāvahitthaṃ vā strīṇāṃ kāryaṃ svabhāvataḥ

25.48

prayojanavaśāccaiva śeṣāṇyapi bhavanti hi /
nānābhavābhinayanaiḥ prayogaiśca pṛthagvidhaiḥ

25.49

dhairyalīlāṅgasaṃpannaṃ puruṣāṇāṃ viceṣṭitam /
mṛdulīlāṅgahāraiśca strīṇāṃ kāryaṃ tu ceṣṭitam

25.50

karapādāṅgasañcārāsstrīṇāṃ tu lalitāḥ smṛtāḥ /
sudhīraścoddhataścaiva puruṣāṇāṃ prayoktṛbhiḥ

25.51

yathā rasaṃ yathā bhāvaṃ strīṇāṃ bhāvapradarśanam /
narāṇāṃ pramadānāṃ ca bhāvābhinayanaṃ pṛthak

25.52

bhāvānubhāvanaṃ yuktaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ /
āliṅganena gātrāṇāṃ sasmitena ca cakṣuṣā

25.53

tathollukasānaccāpi harṣaṃ saṃdarśayennaraḥ /
kṣiprasa!njātaromāñcāt bāṣpeṇāvṛtalocanā

25.54

kurvīta nartakī harṣaṃ prītyā vākyaiśca sasmitaiḥ /
udvṛttaraktanetraśca sandaṣṭādhara eva ca

25.55

niśvāsakaṃpitāṃgaśca krodhaṃ cābhinayennaraḥ /
netrābhyāṃ bāṣpapūrṇābhyāṃ cibukauṣṭhaprakaṃpanāt

25.56

śirasaḥ kaṃpanāccaiva bhrukuṭīkaraṇena ca /
maunenāṅgulibhaṅgena mālyābharaṇavarjanāt

25.57

āyatakasthānakakṣāyā īrṣyā krodhe bhavetstriyāḥ /
niśvāsocchvāsabahulairadhomukhavicintanaiḥ

25.58

ākāśavacanāccāpi duḥkhaṃ puṃsāṃ tu yojayet /
ruditaiḥ śvasitaiścaiva śirobhihananena ca

25.59

bhūmipātābhighātaiśca duḥkhaṃ strīṣu prayojayet /
ānandajaṃ cārtijaṃ vā īrṣyāsaṃbhūtameva vā

25.60

yatpūrvamuktaṃ ruditaṃ tatstrīnīceṣu yojayet /
saṃbhramāvegaceṣṭābhiśśastrasaṃpātanena ca

25.61

puruṣāṇāṃ bhayaṃ kāryaṃ dhairyāvegabalādibhiḥ /
calatārakanetratvādgātraiḥ sphuritakampitaiḥ

25.62

santrastahṛdayatvācca pārśvābhyāmavalokanaiḥ /
bhartṛranveṣaṇāccaivamuccairākrandanādapi

25.63

priyasyāliṃganāccaiva bhayaṃ kāryaṃ bhavetstriyāḥ /
madā ye 'bhihitāḥ pūrvaṃ te strīnīceṣu yojayet

25.64

mṛdubhiḥ skhalitairnityamākāśasyāvalaṃbanāt /
netrāvaghūrṇanaiścaiva sālasyaiḥ kathitaistathā

25.65

gātrāṇāṃ kaṃpanaiścaiva madaḥ kāryo bhavetstriyāḥ /
anena vidhinā kāryaḥ prayogāḥ kāraṇotthitāḥ

25.66

pauruṣaḥ strīkṛto vāpi bhāvā hyabhinayaṃ prati /
sarve salalitā bhāvāsstrībhiḥ kāryāḥ prayatnataḥ

25.67

dhairyamādhuryasaṃpannā bhāvāḥ kāryāstu pauruṣāḥ /
tripatākāṅgulībhyāṃ tu valitābhyāṃ prayojayet

25.68

śukāśca sārikāścaiva sūkṣmā ye cāpi pakṣiṇaḥ /
śikhisārasahaṃsādyāḥ sthūlā ye 'pi svabhāvataḥ

25.69

recakairaṅgahāraiśca teṣāmabhinayo bhavet /
kharoṣṭrāśvatarāsiṃhavyāghragomahiṣādaya

25.70

gatipracarairaṅgaiśca te 'bhineyāḥ prayoktṛbhiḥ /
bhūtāḥ piśācā yakṣāśca dānavāḥ saharākṣasaiḥ

25.71

aṅgahārairavinirdeśyā nāmasaṃkīrtanādapi /
aṅgahārairvinirdeśyā apratyakṣā bhavanti ye

25.72

pratyakṣāstvabhinetavyā bhayodvegaiḥ savismayaiḥ /
devāśca cihnaiśca praṇāmakaraṇairbhāvaiśca viceṣṭitaiḥ

25.73

abhineyo hyarthavaśādapratyakṣāḥ prayogajñaiḥ /
savyotthitena hastena hyarālena śiraḥ spṛśet

25.74

nare 'hyabhivādanaṃ hyetadapratyakṣe vidhīyate /
khaṭakāvardhamānena kapotākhyena vā punaḥ

25.75

daivatāni gurūṃścaiva pramadāścābhivādayet /
divaukasaśca ye pūjyāḥ pratyakṣāśca bhavanti ye

25.76

tān pramāṇaiḥ prabhāvaiśca gaṃbhīrārthaiśca yojayet /
mahājanaṃ sakhīvargaṃ viṭadhūrtajanaṃ tathā

25.77

parimaṇḍalasaṃsthena hastenābhinayenannaraḥ /
parvatān prāṃśuyogena vṛkṣāṃścaiva samucchritān

25.78

prasāritābhyāṃ bāhubhyāmutkṣiptābhyāṃ prayojayet /
samūhasāgaraṃ senā bahuvistīrṇameva ca

25.79

patākābhyāṃ tu hastābhyāmutkṣiptābhyāṃ pradarśayet /
śauryaṃ dhairyaṃ ca garvaṃ ca darpamaudāryamucchrayam

25.80

lalāṭadeśasthānena tvarālenābhidarśayet /
vakṣodeśādapāviddhau karau tu mṛgaśīrṣakau

25.81

vistīrṇapradrutotkṣepau yojyau yasyādapāvṛtam /
adhomukhottānatalau hastau kiñcitprasāritau

25.82

kṛtvā tvabhinayedvelāṃ biladvāraṃ gṛhaṃ guhān /
kāmaṃ śāpagrahagrastān jvaropahatacetasaḥ

25.83

eteṣāṃ ceṣṭitaṃ kuryādaṅgādyaiḥ sadṛśairbudhaiḥ /
dolābhinayanaṃ kuryāddolāyāstu vilokanaiḥ

25.84

saṃbhokṣeṇa ca gātrāṇāṃ rajvaśvāgrahaṇena ca /
yadā cāṅgavatī ḍolā pratyakṣā pustajā bhavet

25.85

āsaneṣu praviṣṭānāṃ kartavyaṃ tatra ḍolanam /
ākāśavacanānīha vakṣyāmyātmagatāni ca

25.86

apavāritakaṃ caiva janāntikamathāpi ca /
dūrasthābhāṣaṇaṃ yatsyādaśarīranivedanam

25.87

parokṣāntaritaṃ vākyamākāśavacanaṃ tu tat /
tatrottarakṛtairvākyaiḥ saṃlāpaṃ saṃprayojayet

25.88

nānākāraṇasaṃyuktaiḥ kāvyabhāvasamutthitaiḥ /
hṛdayasya vaco yattū tadātmagatamīṣyate

25.89

savitarkaṃ ca tadyojyaṃ prāyaśo nāṭakādiṣu /
nigūḍhabhāvasaṃyuktamapavāritakaṃ smṛtam

25.90

kāryavaśādaśravaṇaṃ pārśvagatairyajjanāntikaṃ tatsyāt /
hṛdayasthaṃ savikalpaṃ bhāvasthaṃ cātmagatameva

25.91

iti gūḍhārthayuktāni vacanānīha nāṭake /
janāntikāni karṇe tu tāni yojyāni yoktṛbhiḥ

25.82

pūrvavṛttaṃ tu yatkāryaṃ bhūyaḥ kathyaṃ tu kāraṇāt /
karṇapradeśe tadvācyaṃ māgāttatpunaruktatām

25.93

avyabhicāreṇa paṭhedākāśajanāntikātmagatapāṭhyam /
pratyakṣaparokṣakṛtānāmātmasamutthān parakṛtāṃśca

25.94

hastamantaritaṃ kṛtvā tripatākaṃ prayoktṛbhiḥ /
janāntikaṃ prayoktavyamapavāritakaṃ tathā

25.95

svapnāyitavākyārthaistvabhineyo na khalu hastasaṃcāraiḥ /
suptābhihitaireva tu vākyārthaiḥ so 'bhineyaḥ syāt

25.96

mandasvarasañcārairvyaktāvyaktaṃ punaruktavacanārtham /
pūrvānusmaraṇakṛtaṃ kāryaṃ svapnāñcite pāṭhyam

25.97

praśithilagurukaruṇākṣaraghaṇṭānusvaritavākyagadgadajaiḥ /
hikkāśvasopetāṃ kākuṃ kuryānmaraṇakāle

25.98

hikkāśvāsopetāṃ mūrcchopagame maraṇavatkathayet /
atimatteṣvapi kāryaṃ tadvatsvapnāyite yathā pāṭhyam

25.99

vṛddhānāṃ yojayetpāṭhyaṃ gadgadaskhalitākṣaram /
asamāptākṣaraṃ caiva bālānāṃ tu kalasvanam

25.100

nānābhāvopagataṃ maraṇābhinaye bahukīrtitaṃ tu /
vikṣiptahastapādairnibhṛtaiḥ sannaistathā kāryam

25.101

vyādhiplute ca maraṇaṃ niṣaṇṇagātraistu saṃprayoktavyam /
hikkāśvāsopetaṃ tathā parādhīnagātrasaṃcāram

25.102

viṣapīte 'pi ca maraṇaṃ kāryaṃ vikṣiptagātrakaracaraṇam /
viṣavegasaṃprayuktaṃ visphuritāṃgakriyopetam

25.103

pratheme vege kārśyaṃ tvabhineye vepathurdvitīye tu /
dāhastathā tṛtīye vilallikā syāccaturthe tu

25.104

phenastu pañcamasthe tu grīvā ṣaṣṭhe tu bhajyate /
jaḍatā saptame tu syānmaraṇaṃ tvaṣṭame bhavet

25.105

tatra prathamavege tu kṣāmavakrakapolatā /
kṛśatve 'bhinayaḥ kāryo vākyānāmalpabhāṣaṇam

25.106

sarvāṅgavepathuṃ ca kaṇḍūyanaṃ tathāṅgānām /
vikṣiptahastagātraṃ dāhaṃ caivāpyabhinayettu

25.107

udvṛttanimeṣatvādudgāracchardanaistathākṣepaiḥ /
avyaktākṣarakathanaiḥ vilallikāmabhinayedevam

25.108

udgāravamanayogaiḥ śirasaśca vilolanairanekavidhaiḥ /
phenastvabhinetavyo niḥsaṃjñatayā nimeṣaiśca

25.109

aṃsakapolasparśaḥ śiraso 'tha vināmanaṃ śiro 'pāṅgaḥ /
sarvendriayasaṃmohājjaḍatāmevaṃ tvabhinayettu

25.110

saṃmīlitanetratvāt vyādhivivṛddhau bhujaṅgadaśanādvā /
evaṃ hi nāṭyadharme maraṇāni budhaiḥ prayojyāni

25.111

saṃbhrameṣvatha roṣeṣu śokāveśakṛteṣu ca /
yāni vākyāni yujyante punaruktaṃ na teṣviha

25.112

sādhvaho māṃ ca heheti kiṃ tvaṃ māmāvadeti ca /
evaṃvidhāni kāryāṇi dvitrisaṃkhyāni kārayet

25.113

pratyaṅgahīnaṃ yatkāvyaṃ vikṛtaṃ ca prayujyate /
na lakṣaṇakṛtastatra kāryastvabhinayo budhaiḥ

25.114

bhāvo yatrottamānāṃ tu na taṃ madhyeṣu yojayet /
yo bhāvaścaiva madhyānāṃ na te nīceṣu yojayet

25.115

pṛthak pṛthagbhāvarasairātmaceṣṭāsamutthitaiḥ /
jyeṣṭhamadhyamanīceṣu nāṭyaṃ rāgaṃ hi gacchati

25.116

ete 'bhinayaviśeṣāḥ kartavyāḥ sattvabhāvasaṃyuktāḥ /
anye tu laukikā ye tu te sarve lokavatkāryāḥ

25.117

nānāvidhairyathā puṣpairmālāṃ grathnāti mālyakṛt /
aṃgopāṃgai rasairbhāvaistathā nāṭyaṃ prayojayet

25.118

yā yasya līlā niyatā gatiśca raṅgapraviṣṭasya nidhānayuktaḥ /
tāmeva kuryādavimuktasattvo yāvannaraṅgātpratinirvṛtaḥ syāt

25.119

evamete mayā proktā nāṭye cābhinayāḥ kramāt /
anye tu laukikā ye te lokādgrāhyāḥ sadā budhaiḥ

25.120

loko vedastathādhyātmaṃ pramāṇaṃ trividhaṃ smṛtam /
vedādhyātmapadārtheṣu prāyo nāṭyaṃ pratiṣṭhitam

25.121

vedādhyātmopapannaṃ tu śabdacchandassamanvitam /
lokasiddhaṃ bhavetsiddhaṃ nāṭyaṃ lokātmakaṃ tathā

25.122

na ca śakyaṃ hi lokasya sthāvarasya carasya ca /
śāstreṇa nirṇayaṃ kartuṃ bhāvaceṣṭāvidhiṃ prati

25.123

nānāśīlāḥ prakṛtayaḥ śīle nāṭyaṃ pratiṣṭhiatam /
tasmāllokapramāṇaṃ hi vijñeyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ

25.124

etān vidhīṃścābhinayasya samyagvijñāya raṅge manujaḥ prayuṅkte /
sa nāṭyatattvābhinayaprayoktā saṃmānamagryaṃ labhate hi loke

25.125

evamete hyabhinayā vāṅnepathyāṅgasaṃbhavāḥ /
prayogajñena kartavyā nāṭake siddhimicchatā

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc