Natya Shastra · Chapter 25
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi citrābhinayanaṃ punaḥ /
iti bhāratīye nāṭyaśāsre puṃstryupacāro nāmādhyāyaścaturviṃśaḥ
pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ
aṅgābhinayasyaiva yo viśeṣaḥ kvacit kvacit /
anukta ucyate citraḥ citrābhinayassmṛtaḥ
uttānau tu karau kṛtvā svastikau pārśvasaṃsthitau /
udvāhitena śirasā tathā cordhvanirīkṣaṇāt
prabhātaṃ gaganaṃ rātriḥ pradoṣaṃ divasaṃ tathā /
ṛtūn ghanān vanāntāṃśca vistīrṇāṃśca jalāśayān
diśo grahān sanakṣatrān kiñcit svasthaṃ ca yadbhavet /
tasya tvabhinayaḥ kāryo nānādṛṣṭisamanvitaḥ
ebhireva karairbhūyastenaiva śirasā punaḥ /
adho nirīkṣaṇenātha bhūmisthān saṃpradarśayet
sparśasya grahaṇenaiva tathollukasanena ca /
candrajyostnāṃ sukhaṃ vāyuṃ rasaṃ gandhaṃ ca nirdiśet
vastrāvakuṇṭhanātsūryaṃ rajodhūmānilāṃstathā /
bhūmitāpamathoṣṇaṃ ca kuryācchāyābhilāṣataḥ
ūrdhvākekaradṛṣṭistu madhyāhne sūryamādiśet /
udayāstagataṃ caiva vismayārthaiḥ pradarśayet
yāni saumyārthayuktāni susvabhāvakṛtāni ca /
gātrasparśaissaromāñcaisteṣāmabhinayo bhavet
yāni syustīkṣṇarūpāṇi tāni cābhinayetsudhīḥ /
asaṃsparśaistathodvegaistathā mukhavikuṇṭhanaiḥ
gambhīrodātasaṃyuktānarthānabhinayedbudhaḥ /
sāṭopaiśca sagarvaiśca gātraiḥ sauṣṭhavasaṃyutaiḥ
yajñopavītadeśasthamarālaṃ hāsamādiśet /
svastikau vicyutau hārasragdāmārthān nidarśayet
bhramaṇena pradarśinyā dṛṣṭeḥ parigamena ca /
alapadmakapīḍāyāḥ sarvārthagrahaṇaṃ bhavet
śravyaṃ śravaṇayogena dṛśyaṃ dṛṣṭivilokanaiḥ /
ātmasthaṃ parasaṃsthaṃ vā madhyasthaṃ vā vinirdiśet
vidyudulkāghanaravāviṣphuliṃgārciṣastathā /
trastāṃgākṣinimeṣaiśca te 'bhineyāḥ prayoktṛbhiḥ
udveṣṭitakarāvṛttau karau kṛtvā nataṃ śiraḥ /
asaṃsparśe tathāniṣṭe jihmadṛṣṭena kārayet
vāyumuṣṇaṃ tamastejo mukhapracchādanena ca /
reṇutoyapataṃgāṃśca bhramarāṃśca nivārayet
kṛtvā svastikasaṃsthānau padmakośāvadhomukhau /
siaṃharkṣavānaravyāghraśvāpadāṃśca nirūpayet
svastikau tripatākau tu gurūṇāṃ pādavandane /
khaṭakasvasthikau cāpi pratodagrahaṇe smṛtau
ekaṃ dvi trīṇi catvāri pañca ṣaṭ sapta cāṣṭadhā /
nava vā daśa vāpi syurgaṇanāṃgulibhirbhavet
daśākhyāśca śatākhyāśca sahasrākhyāstathaiva ca /
patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ prayojyāstāḥ prayoktṛbhiḥ
daśākhyagaṇanāyāstu parato yā bhavediha /
vākyārthenaiva sādhyāsau parokṣābhinayena ca
chatradhvajapatākāśca nirdeśyā daṇḍadhāraṇāt /
nānāpraharaṇaṃ cātha nirdeśyaṃ dhāraṇāśrayam
ekacitto hyadhodṛṣṭiḥ kiñcinnataśirāstathā /
savyahastaśca saṃdaṃśaḥ smṛte dhyāne vitarkite
udvāhitaṃ śiraḥ kṛtvā haṃsapakṣau pradakṣiṇau /
apatyarūpaṇe kāryāvuchrayau ca prayoktṛbhiḥ
udvāhitaṃ śiraḥ kṛtvā haṃsavaktraṃ tathordhvagam /
prasādayacca yaṃ mānaṃ dīrghasatvaṃ ca nirdiśet
arālaṃ ca śirasthāne samudvāhya tu vāmakam /
gate nirvṛtte dhvaste ca śrāntavākye ca yojayet
sarvendriyasvasthatayā prasannavadanastathā /
vicitrabhūtalālokaiḥ śaradantu vinirdiśet
gātrasaṃkocanāccāpi sūryāgnipaṭusevanāt /
hemantastvabhinetavyaḥ puruṣairmadhyamādhamaiḥ
śirodantoṣṭhakampena gātrasaṃkocanena ca /
kūjitaiśca saśītkārairadhamaśśītamādiśet
avasthāntaramāsādya kadācittūttamarairapi /
śītābhinayanaṃ kūryāddevādvyasanasaṃbhavam
ṛtujānāṃ tu puṣpāṇāṃ gandhaghrāṇaistathaiva ca /
rūkṣasya vāyoḥ sparśācca śiśiraṃ rūpayedbudhaḥ
pramodajananāraṃbhairupabhogaiḥ pṛthagvidhiḥ /
vasantastvabhinetavyo nānāpuṣpapradarśanāt
sveda pramārjanaiścaiva bhūmitāpaiḥ savījanaiḥ /
uṣṇasya vāyoḥ sparśena grīṣmaṃ tvabhinayedbudhaḥ
kadambanīpakuṭapaiḥ śādvalaiḥ sendragopakaiḥ /
meghavātaiḥ sukhasparśaiḥ prāvṛṭkālaṃ pradarśayet
meghaughanādairgambhīrairdhārāprapatanaistadā /
vidyunnirghātaghoṣaiśca varṣārātraṃ samādiśet
yadyasya cihnaṃ veṣo vā karma vā rūpameva vā /
nirdeśyaḥ sa ṛtustena iṣṭāniṣṭārthadarśanāt
etānṛtūnarthavaśāddarśayeddhi rasānugān /
sukhinastu sukhopetān suḥkhārthān duḥkhasaṃyutān
yo yena bhāvenāviṣṭaḥ sukhadenetareana vā /
sa tadāhitasaṃkāraḥ sarvaṃ paśyati tanmayam
bhāvābhinayanaṃ kuryādvibhāvānāṃ nidarśanaiḥ /
tathaiva cānubhāvānāṃ bhāvasiddhiḥ pravartitā
vibhāvenāhṛtaṃ kāryamanubhāvena nīyate /
ātmānubhavanaṃ bhāvo vibhāvaḥ paradarśanam
gururmitraṃ sakhā snigdhaḥ saṃbandhī bandhureva vā /
āvedyate hi yaḥ prāptaḥ sa vibhāva iti smṛtaḥ
yattvasya saṃbhramotthānairarghyapādyāsanādibhiḥ /
pūjanaṃ kriyate bhaktyā so 'nubhāvaḥ prakīrtitaḥ
evamanyeṣvapi jñeyo nānākāryapradarśanāt /
vibhāvo vāpi bhāvo vā vijñeyo 'rthavaśādbudhaiḥ
yastvapi pratisaṃdeśo dūtasyeha pradīyate /
so 'nubhāva iti jñeyaḥ pratisandeśadarśitaḥ
evaṃ bhāvo vibhāvo vāpyanubhāvaśca kīrtitaḥ /
puruṣairabhineyaḥ syātpramadābhirathāpi vā
svabhāvābhinaye sthānaṃ puṃsāṃ kāryaṃ tu vaiṣṇavam /
āyataṃ vāvahitthaṃ vā strīṇāṃ kāryaṃ svabhāvataḥ
prayojanavaśāccaiva śeṣāṇyapi bhavanti hi /
nānābhavābhinayanaiḥ prayogaiśca pṛthagvidhaiḥ
dhairyalīlāṅgasaṃpannaṃ puruṣāṇāṃ viceṣṭitam /
mṛdulīlāṅgahāraiśca strīṇāṃ kāryaṃ tu ceṣṭitam
karapādāṅgasañcārāsstrīṇāṃ tu lalitāḥ smṛtāḥ /
sudhīraścoddhataścaiva puruṣāṇāṃ prayoktṛbhiḥ
yathā rasaṃ yathā bhāvaṃ strīṇāṃ bhāvapradarśanam /
narāṇāṃ pramadānāṃ ca bhāvābhinayanaṃ pṛthak
bhāvānubhāvanaṃ yuktaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ /
āliṅganena gātrāṇāṃ sasmitena ca cakṣuṣā
tathollukasānaccāpi harṣaṃ saṃdarśayennaraḥ /
kṣiprasa!njātaromāñcāt bāṣpeṇāvṛtalocanā
kurvīta nartakī harṣaṃ prītyā vākyaiśca sasmitaiḥ /
udvṛttaraktanetraśca sandaṣṭādhara eva ca
niśvāsakaṃpitāṃgaśca krodhaṃ cābhinayennaraḥ /
netrābhyāṃ bāṣpapūrṇābhyāṃ cibukauṣṭhaprakaṃpanāt
śirasaḥ kaṃpanāccaiva bhrukuṭīkaraṇena ca /
maunenāṅgulibhaṅgena mālyābharaṇavarjanāt
āyatakasthānakakṣāyā īrṣyā krodhe bhavetstriyāḥ /
niśvāsocchvāsabahulairadhomukhavicintanaiḥ
ākāśavacanāccāpi duḥkhaṃ puṃsāṃ tu yojayet /
ruditaiḥ śvasitaiścaiva śirobhihananena ca
bhūmipātābhighātaiśca duḥkhaṃ strīṣu prayojayet /
ānandajaṃ cārtijaṃ vā īrṣyāsaṃbhūtameva vā
yatpūrvamuktaṃ ruditaṃ tatstrīnīceṣu yojayet /
saṃbhramāvegaceṣṭābhiśśastrasaṃpātanena ca
puruṣāṇāṃ bhayaṃ kāryaṃ dhairyāvegabalādibhiḥ /
calatārakanetratvādgātraiḥ sphuritakampitaiḥ
santrastahṛdayatvācca pārśvābhyāmavalokanaiḥ /
bhartṛranveṣaṇāccaivamuccairākrandanādapi
priyasyāliṃganāccaiva bhayaṃ kāryaṃ bhavetstriyāḥ /
madā ye 'bhihitāḥ pūrvaṃ te strīnīceṣu yojayet
mṛdubhiḥ skhalitairnityamākāśasyāvalaṃbanāt /
netrāvaghūrṇanaiścaiva sālasyaiḥ kathitaistathā
gātrāṇāṃ kaṃpanaiścaiva madaḥ kāryo bhavetstriyāḥ /
anena vidhinā kāryaḥ prayogāḥ kāraṇotthitāḥ
pauruṣaḥ strīkṛto vāpi bhāvā hyabhinayaṃ prati /
sarve salalitā bhāvāsstrībhiḥ kāryāḥ prayatnataḥ
dhairyamādhuryasaṃpannā bhāvāḥ kāryāstu pauruṣāḥ /
tripatākāṅgulībhyāṃ tu valitābhyāṃ prayojayet
śukāśca sārikāścaiva sūkṣmā ye cāpi pakṣiṇaḥ /
śikhisārasahaṃsādyāḥ sthūlā ye 'pi svabhāvataḥ
recakairaṅgahāraiśca teṣāmabhinayo bhavet /
kharoṣṭrāśvatarāsiṃhavyāghragomahiṣādaya
gatipracarairaṅgaiśca te 'bhineyāḥ prayoktṛbhiḥ /
bhūtāḥ piśācā yakṣāśca dānavāḥ saharākṣasaiḥ
aṅgahārairavinirdeśyā nāmasaṃkīrtanādapi /
aṅgahārairvinirdeśyā apratyakṣā bhavanti ye
pratyakṣāstvabhinetavyā bhayodvegaiḥ savismayaiḥ /
devāśca cihnaiśca praṇāmakaraṇairbhāvaiśca viceṣṭitaiḥ
abhineyo hyarthavaśādapratyakṣāḥ prayogajñaiḥ /
savyotthitena hastena hyarālena śiraḥ spṛśet
nare 'hyabhivādanaṃ hyetadapratyakṣe vidhīyate /
khaṭakāvardhamānena kapotākhyena vā punaḥ
daivatāni gurūṃścaiva pramadāścābhivādayet /
divaukasaśca ye pūjyāḥ pratyakṣāśca bhavanti ye
tān pramāṇaiḥ prabhāvaiśca gaṃbhīrārthaiśca yojayet /
mahājanaṃ sakhīvargaṃ viṭadhūrtajanaṃ tathā
parimaṇḍalasaṃsthena hastenābhinayenannaraḥ /
parvatān prāṃśuyogena vṛkṣāṃścaiva samucchritān
prasāritābhyāṃ bāhubhyāmutkṣiptābhyāṃ prayojayet /
samūhasāgaraṃ senā bahuvistīrṇameva ca
patākābhyāṃ tu hastābhyāmutkṣiptābhyāṃ pradarśayet /
śauryaṃ dhairyaṃ ca garvaṃ ca darpamaudāryamucchrayam
lalāṭadeśasthānena tvarālenābhidarśayet /
vakṣodeśādapāviddhau karau tu mṛgaśīrṣakau
vistīrṇapradrutotkṣepau yojyau yasyādapāvṛtam /
adhomukhottānatalau hastau kiñcitprasāritau
kṛtvā tvabhinayedvelāṃ biladvāraṃ gṛhaṃ guhān /
kāmaṃ śāpagrahagrastān jvaropahatacetasaḥ
eteṣāṃ ceṣṭitaṃ kuryādaṅgādyaiḥ sadṛśairbudhaiḥ /
dolābhinayanaṃ kuryāddolāyāstu vilokanaiḥ
saṃbhokṣeṇa ca gātrāṇāṃ rajvaśvāgrahaṇena ca /
yadā cāṅgavatī ḍolā pratyakṣā pustajā bhavet
āsaneṣu praviṣṭānāṃ kartavyaṃ tatra ḍolanam /
ākāśavacanānīha vakṣyāmyātmagatāni ca
apavāritakaṃ caiva janāntikamathāpi ca /
dūrasthābhāṣaṇaṃ yatsyādaśarīranivedanam
parokṣāntaritaṃ vākyamākāśavacanaṃ tu tat /
tatrottarakṛtairvākyaiḥ saṃlāpaṃ saṃprayojayet
nānākāraṇasaṃyuktaiḥ kāvyabhāvasamutthitaiḥ /
hṛdayasya vaco yattū tadātmagatamīṣyate
savitarkaṃ ca tadyojyaṃ prāyaśo nāṭakādiṣu /
nigūḍhabhāvasaṃyuktamapavāritakaṃ smṛtam
kāryavaśādaśravaṇaṃ pārśvagatairyajjanāntikaṃ tatsyāt /
hṛdayasthaṃ savikalpaṃ bhāvasthaṃ cātmagatameva
iti gūḍhārthayuktāni vacanānīha nāṭake /
janāntikāni karṇe tu tāni yojyāni yoktṛbhiḥ
pūrvavṛttaṃ tu yatkāryaṃ bhūyaḥ kathyaṃ tu kāraṇāt /
karṇapradeśe tadvācyaṃ māgāttatpunaruktatām
avyabhicāreṇa paṭhedākāśajanāntikātmagatapāṭhyam /
pratyakṣaparokṣakṛtānāmātmasamutthān parakṛtāṃśca
hastamantaritaṃ kṛtvā tripatākaṃ prayoktṛbhiḥ /
janāntikaṃ prayoktavyamapavāritakaṃ tathā
svapnāyitavākyārthaistvabhineyo na khalu hastasaṃcāraiḥ /
suptābhihitaireva tu vākyārthaiḥ so 'bhineyaḥ syāt
mandasvarasañcārairvyaktāvyaktaṃ punaruktavacanārtham /
pūrvānusmaraṇakṛtaṃ kāryaṃ svapnāñcite pāṭhyam
praśithilagurukaruṇākṣaraghaṇṭānusvaritavākyagadgadajaiḥ /
hikkāśvasopetāṃ kākuṃ kuryānmaraṇakāle
hikkāśvāsopetāṃ mūrcchopagame maraṇavatkathayet /
atimatteṣvapi kāryaṃ tadvatsvapnāyite yathā pāṭhyam
vṛddhānāṃ yojayetpāṭhyaṃ gadgadaskhalitākṣaram /
asamāptākṣaraṃ caiva bālānāṃ tu kalasvanam
nānābhāvopagataṃ maraṇābhinaye bahukīrtitaṃ tu /
vikṣiptahastapādairnibhṛtaiḥ sannaistathā kāryam
vyādhiplute ca maraṇaṃ niṣaṇṇagātraistu saṃprayoktavyam /
hikkāśvāsopetaṃ tathā parādhīnagātrasaṃcāram
viṣapīte 'pi ca maraṇaṃ kāryaṃ vikṣiptagātrakaracaraṇam /
viṣavegasaṃprayuktaṃ visphuritāṃgakriyopetam
pratheme vege kārśyaṃ tvabhineye vepathurdvitīye tu /
dāhastathā tṛtīye vilallikā syāccaturthe tu
phenastu pañcamasthe tu grīvā ṣaṣṭhe tu bhajyate /
jaḍatā saptame tu syānmaraṇaṃ tvaṣṭame bhavet
tatra prathamavege tu kṣāmavakrakapolatā /
kṛśatve 'bhinayaḥ kāryo vākyānāmalpabhāṣaṇam
sarvāṅgavepathuṃ ca kaṇḍūyanaṃ tathāṅgānām /
vikṣiptahastagātraṃ dāhaṃ caivāpyabhinayettu
udvṛttanimeṣatvādudgāracchardanaistathākṣepaiḥ /
avyaktākṣarakathanaiḥ vilallikāmabhinayedevam
udgāravamanayogaiḥ śirasaśca vilolanairanekavidhaiḥ /
phenastvabhinetavyo niḥsaṃjñatayā nimeṣaiśca
aṃsakapolasparśaḥ śiraso 'tha vināmanaṃ śiro 'pāṅgaḥ /
sarvendriayasaṃmohājjaḍatāmevaṃ tvabhinayettu
saṃmīlitanetratvāt vyādhivivṛddhau bhujaṅgadaśanādvā /
evaṃ hi nāṭyadharme maraṇāni budhaiḥ prayojyāni
saṃbhrameṣvatha roṣeṣu śokāveśakṛteṣu ca /
yāni vākyāni yujyante punaruktaṃ na teṣviha
sādhvaho māṃ ca heheti kiṃ tvaṃ māmāvadeti ca /
evaṃvidhāni kāryāṇi dvitrisaṃkhyāni kārayet
pratyaṅgahīnaṃ yatkāvyaṃ vikṛtaṃ ca prayujyate /
na lakṣaṇakṛtastatra kāryastvabhinayo budhaiḥ
bhāvo yatrottamānāṃ tu na taṃ madhyeṣu yojayet /
yo bhāvaścaiva madhyānāṃ na te nīceṣu yojayet
pṛthak pṛthagbhāvarasairātmaceṣṭāsamutthitaiḥ /
jyeṣṭhamadhyamanīceṣu nāṭyaṃ rāgaṃ hi gacchati
ete 'bhinayaviśeṣāḥ kartavyāḥ sattvabhāvasaṃyuktāḥ /
anye tu laukikā ye tu te sarve lokavatkāryāḥ
nānāvidhairyathā puṣpairmālāṃ grathnāti mālyakṛt /
aṃgopāṃgai rasairbhāvaistathā nāṭyaṃ prayojayet
yā yasya līlā niyatā gatiśca raṅgapraviṣṭasya nidhānayuktaḥ /
tāmeva kuryādavimuktasattvo yāvannaraṅgātpratinirvṛtaḥ syāt
evamete mayā proktā nāṭye cābhinayāḥ kramāt /
anye tu laukikā ye te lokādgrāhyāḥ sadā budhaiḥ
loko vedastathādhyātmaṃ pramāṇaṃ trividhaṃ smṛtam /
vedādhyātmapadārtheṣu prāyo nāṭyaṃ pratiṣṭhitam
vedādhyātmopapannaṃ tu śabdacchandassamanvitam /
lokasiddhaṃ bhavetsiddhaṃ nāṭyaṃ lokātmakaṃ tathā
na ca śakyaṃ hi lokasya sthāvarasya carasya ca /
śāstreṇa nirṇayaṃ kartuṃ bhāvaceṣṭāvidhiṃ prati
nānāśīlāḥ prakṛtayaḥ śīle nāṭyaṃ pratiṣṭhiatam /
tasmāllokapramāṇaṃ hi vijñeyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ
etān vidhīṃścābhinayasya samyagvijñāya raṅge manujaḥ prayuṅkte /
sa nāṭyatattvābhinayaprayoktā saṃmānamagryaṃ labhate hi loke
evamete hyabhinayā vāṅnepathyāṅgasaṃbhavāḥ /
prayogajñena kartavyā nāṭake siddhimicchatā
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0