નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 25

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ચિત્રાભિનયનં પુનઃ ।
ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્રે પુંસ્ત્ર્યુપચારો નામાધ્યાયશ્ચતુર્વિંશઃ
પઞ્ચવિંશો ઽધ્યાયઃ
અઙ્ગાભિનયસ્યૈવ યો વિશેષઃ ક્વચિત્ ક્વચિત્ ।
અનુક્ત ઉચ્યતે ચિત્રઃ ચિત્રાભિનયસ્સ્મૃતઃ

ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા સ્વસ્તિકૌ પાર્શ્વસંસ્થિતૌ ।
ઉદ્વાહિતેન શિરસા તથા ચોર્ધ્વનિરીક્ષણાત્

પ્રભાતં ગગનં રાત્રિઃ પ્રદોષં દિવસં તથા ।
ઋતૂન્ ઘનાન્ વનાન્તાંશ્ચ વિસ્તીર્ણાંશ્ચ જલાશયાન્

દિશો ગ્રહાન્ સનક્ષત્રાન્ કિઞ્ચિત્ સ્વસ્થં ચ યદ્ભવેત્ ।
તસ્ય ત્વભિનયઃ કાર્યો નાનાદૃષ્ટિસમન્વિતઃ

એભિરેવ કરૈર્ભૂયસ્તેનૈવ શિરસા પુનઃ ।
અધો નિરીક્ષણેનાથ ભૂમિસ્થાન્ સંપ્રદર્શયેત્

સ્પર્શસ્ય ગ્રહણેનૈવ તથોલ્લુકસનેન ચ ।
ચન્દ્રજ્યોસ્ત્નાં સુખં વાયું રસં ગન્ધં ચ નિર્દિશેત્

વસ્ત્રાવકુણ્ઠનાત્સૂર્યં રજોધૂમાનિલાંસ્તથા ।
ભૂમિતાપમથોષ્ણં ચ કુર્યાચ્છાયાભિલાષતઃ

ઊર્ધ્વાકેકરદૃષ્ટિસ્તુ મધ્યાહ્ને સૂર્યમાદિશેત્ ।
ઉદયાસ્તગતં ચૈવ વિસ્મયાર્થૈઃ પ્રદર્શયેત્

યાનિ સૌમ્યાર્થયુક્તાનિ સુસ્વભાવકૃતાનિ ચ ।
ગાત્રસ્પર્શૈસ્સરોમાઞ્ચૈસ્તેષામભિનયો ભવેત્

યાનિ સ્યુસ્તીક્ષ્ણરૂપાણિ તાનિ ચાભિનયેત્સુધીઃ ।
અસંસ્પર્શૈસ્તથોદ્વેગૈસ્તથા મુખવિકુણ્ઠનૈઃ

ગમ્ભીરોદાતસંયુક્તાનર્થાનભિનયેદ્બુધઃ ।
સાટોપૈશ્ચ સગર્વૈશ્ચ ગાત્રૈઃ સૌષ્ઠવસંયુતૈઃ

યજ્ઞોપવીતદેશસ્થમરાલં હાસમાદિશેત્ ।
સ્વસ્તિકૌ વિચ્યુતૌ હારસ્રગ્દામાર્થાન્ નિદર્શયેત્

ભ્રમણેન પ્રદર્શિન્યા દૃષ્ટેઃ પરિગમેન ચ ।
અલપદ્મકપીડાયાઃ સર્વાર્થગ્રહણં ભવેત્

શ્રવ્યં શ્રવણયોગેન દૃશ્યં દૃષ્ટિવિલોકનૈઃ ।
આત્મસ્થં પરસંસ્થં વા મધ્યસ્થં વા વિનિર્દિશેત્

વિદ્યુદુલ્કાઘનરવાવિષ્ફુલિંગાર્ચિષસ્તથા ।
ત્રસ્તાંગાક્ષિનિમેષૈશ્ચ તે ઽભિનેયાઃ પ્રયોક્તૃભિઃ

ઉદ્વેષ્ટિતકરાવૃત્તૌ કરૌ કૃત્વા નતં શિરઃ ।
અસંસ્પર્શે તથાનિષ્ટે જિહ્મદૃષ્ટેન કારયેત્

વાયુમુષ્ણં તમસ્તેજો મુખપ્રચ્છાદનેન ચ ।
રેણુતોયપતંગાંશ્ચ ભ્રમરાંશ્ચ નિવારયેત્

કૃત્વા સ્વસ્તિકસંસ્થાનૌ પદ્મકોશાવધોમુખૌ ।
સિઅંહર્ક્ષવાનરવ્યાઘ્રશ્વાપદાંશ્ચ નિરૂપયેત્

સ્વસ્તિકૌ ત્રિપતાકૌ તુ ગુરૂણાં પાદવન્દને ।
ખટકસ્વસ્થિકૌ ચાપિ પ્રતોદગ્રહણે સ્મૃતૌ

એકં દ્વિ ત્રીણિ ચત્વારિ પઞ્ચ ષટ્ સપ્ત ચાષ્ટધા ।
નવ વા દશ વાપિ સ્યુર્ગણનાંગુલિભિર્ભવેત્

દશાખ્યાશ્ચ શતાખ્યાશ્ચ સહસ્રાખ્યાસ્તથૈવ ચ ।
પતાકાભ્યાં તુ હસ્તાભ્યાં પ્રયોજ્યાસ્તાઃ પ્રયોક્તૃભિઃ

દશાખ્યગણનાયાસ્તુ પરતો યા ભવેદિહ ।
વાક્યાર્થેનૈવ સાધ્યાસૌ પરોક્ષાભિનયેન ચ

છત્રધ્વજપતાકાશ્ચ નિર્દેશ્યા દણ્ડધારણાત્ ।
નાનાપ્રહરણં ચાથ નિર્દેશ્યં ધારણાશ્રયમ્

એકચિત્તો હ્યધોદૃષ્ટિઃ કિઞ્ચિન્નતશિરાસ્તથા ।
સવ્યહસ્તશ્ચ સંદંશઃ સ્મૃતે ધ્યાને વિતર્કિતે

ઉદ્વાહિતં શિરઃ કૃત્વા હંસપક્ષૌ પ્રદક્ષિણૌ ।
અપત્યરૂપણે કાર્યાવુછ્રયૌ ચ પ્રયોક્તૃભિઃ

ઉદ્વાહિતં શિરઃ કૃત્વા હંસવક્ત્રં તથોર્ધ્વગમ્ ।
પ્રસાદયચ્ચ યં માનં દીર્ઘસત્વં ચ નિર્દિશેત્

અરાલં ચ શિરસ્થાને સમુદ્વાહ્ય તુ વામકમ્ ।
ગતે નિર્વૃત્તે ધ્વસ્તે ચ શ્રાન્તવાક્યે ચ યોજયેત્

સર્વેન્દ્રિયસ્વસ્થતયા પ્રસન્નવદનસ્તથા ।
વિચિત્રભૂતલાલોકૈઃ શરદન્તુ વિનિર્દિશેત્

ગાત્રસંકોચનાચ્ચાપિ સૂર્યાગ્નિપટુસેવનાત્ ।
હેમન્તસ્ત્વભિનેતવ્યઃ પુરુષૈર્મધ્યમાધમૈઃ

શિરોદન્તોષ્ઠકમ્પેન ગાત્રસંકોચનેન ચ ।
કૂજિતૈશ્ચ સશીત્કારૈરધમશ્શીતમાદિશેત્

અવસ્થાન્તરમાસાદ્ય કદાચિત્તૂત્તમરૈરપિ ।
શીતાભિનયનં કૂર્યાદ્દેવાદ્વ્યસનસંભવમ્

ઋતુજાનાં તુ પુષ્પાણાં ગન્ધઘ્રાણૈસ્તથૈવ ચ ।
રૂક્ષસ્ય વાયોઃ સ્પર્શાચ્ચ શિશિરં રૂપયેદ્બુધઃ

પ્રમોદજનનારંભૈરુપભોગૈઃ પૃથગ્વિધિઃ ।
વસન્તસ્ત્વભિનેતવ્યો નાનાપુષ્પપ્રદર્શનાત્

સ્વેદ પ્રમાર્જનૈશ્ચૈવ ભૂમિતાપૈઃ સવીજનૈઃ ।
ઉષ્ણસ્ય વાયોઃ સ્પર્શેન ગ્રીષ્મં ત્વભિનયેદ્બુધઃ

કદમ્બનીપકુટપૈઃ શાદ્વલૈઃ સેન્દ્રગોપકૈઃ ।
મેઘવાતૈઃ સુખસ્પર્શૈઃ પ્રાવૃટ્કાલં પ્રદર્શયેત્

મેઘૌઘનાદૈર્ગમ્ભીરૈર્ધારાપ્રપતનૈસ્તદા ।
વિદ્યુન્નિર્ઘાતઘોષૈશ્ચ વર્ષારાત્રં સમાદિશેત્

યદ્યસ્ય ચિહ્નં વેષો વા કર્મ વા રૂપમેવ વા ।
નિર્દેશ્યઃ સ ઋતુસ્તેન ઇષ્ટાનિષ્ટાર્થદર્શનાત્

એતાનૃતૂનર્થવશાદ્દર્શયેદ્ધિ રસાનુગાન્ ।
સુખિનસ્તુ સુખોપેતાન્ સુઃખાર્થાન્ દુઃખસંયુતાન્

યો યેન ભાવેનાવિષ્ટઃ સુખદેનેતરેઅન વા ।
સ તદાહિતસંકારઃ સર્વં પશ્યતિ તન્મયમ્

ભાવાભિનયનં કુર્યાદ્વિભાવાનાં નિદર્શનૈઃ ।
તથૈવ ચાનુભાવાનાં ભાવસિદ્ધિઃ પ્રવર્તિતા

વિભાવેનાહૃતં કાર્યમનુભાવેન નીયતે ।
આત્માનુભવનં ભાવો વિભાવઃ પરદર્શનમ્

ગુરુર્મિત્રં સખા સ્નિગ્ધઃ સંબન્ધી બન્ધુરેવ વા ।
આવેદ્યતે હિ યઃ પ્રાપ્તઃ સ વિભાવ ઇતિ સ્મૃતઃ

યત્ત્વસ્ય સંભ્રમોત્થાનૈરર્ઘ્યપાદ્યાસનાદિભિઃ ।
પૂજનં ક્રિયતે ભક્ત્યા સો ઽનુભાવઃ પ્રકીર્તિતઃ

એવમન્યેષ્વપિ જ્ઞેયો નાનાકાર્યપ્રદર્શનાત્ ।
વિભાવો વાપિ ભાવો વા વિજ્ઞેયો ઽર્થવશાદ્બુધૈઃ

યસ્ત્વપિ પ્રતિસંદેશો દૂતસ્યેહ પ્રદીયતે ।
સો ઽનુભાવ ઇતિ જ્ઞેયઃ પ્રતિસન્દેશદર્શિતઃ

એવં ભાવો વિભાવો વાપ્યનુભાવશ્ચ કીર્તિતઃ ।
પુરુષૈરભિનેયઃ સ્યાત્પ્રમદાભિરથાપિ વા

સ્વભાવાભિનયે સ્થાનં પુંસાં કાર્યં તુ વૈષ્ણવમ્ ।
આયતં વાવહિત્થં વા સ્ત્રીણાં કાર્યં સ્વભાવતઃ

પ્રયોજનવશાચ્ચૈવ શેષાણ્યપિ ભવન્તિ હિ ।
નાનાભવાભિનયનૈઃ પ્રયોગૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ

ધૈર્યલીલાઙ્ગસંપન્નં પુરુષાણાં વિચેષ્ટિતમ્ ।
મૃદુલીલાઙ્ગહારૈશ્ચ સ્ત્રીણાં કાર્યં તુ ચેષ્ટિતમ્

કરપાદાઙ્ગસઞ્ચારાસ્સ્ત્રીણાં તુ લલિતાઃ સ્મૃતાઃ ।
સુધીરશ્ચોદ્ધતશ્ચૈવ પુરુષાણાં પ્રયોક્તૃભિઃ

યથા રસં યથા ભાવં સ્ત્રીણાં ભાવપ્રદર્શનમ્ ।
નરાણાં પ્રમદાનાં ચ ભાવાભિનયનં પૃથક્

ભાવાનુભાવનં યુક્તં વ્યાખ્યાસ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ।
આલિઙ્ગનેન ગાત્રાણાં સસ્મિતેન ચ ચક્ષુષા

તથોલ્લુકસાનચ્ચાપિ હર્ષં સંદર્શયેન્નરઃ ।
ક્ષિપ્રસ!ન્જાતરોમાઞ્ચાત્ બાષ્પેણાવૃતલોચના

કુર્વીત નર્તકી હર્ષં પ્રીત્યા વાક્યૈશ્ચ સસ્મિતૈઃ ।
ઉદ્વૃત્તરક્તનેત્રશ્ચ સન્દષ્ટાધર એવ ચ

નિશ્વાસકંપિતાંગશ્ચ ક્રોધં ચાભિનયેન્નરઃ ।
નેત્રાભ્યાં બાષ્પપૂર્ણાભ્યાં ચિબુકૌષ્ઠપ્રકંપનાત્

શિરસઃ કંપનાચ્ચૈવ ભ્રુકુટીકરણેન ચ ।
મૌનેનાઙ્ગુલિભઙ્ગેન માલ્યાભરણવર્જનાત્

આયતકસ્થાનકક્ષાયા ઈર્ષ્યા ક્રોધે ભવેત્સ્ત્રિયાઃ ।
નિશ્વાસોચ્છ્વાસબહુલૈરધોમુખવિચિન્તનૈઃ

આકાશવચનાચ્ચાપિ દુઃખં પુંસાં તુ યોજયેત્ ।
રુદિતૈઃ શ્વસિતૈશ્ચૈવ શિરોભિહનનેન ચ

ભૂમિપાતાભિઘાતૈશ્ચ દુઃખં સ્ત્રીષુ પ્રયોજયેત્ ।
આનન્દજં ચાર્તિજં વા ઈર્ષ્યાસંભૂતમેવ વા

યત્પૂર્વમુક્તં રુદિતં તત્સ્ત્રીનીચેષુ યોજયેત્ ।
સંભ્રમાવેગચેષ્ટાભિશ્શસ્ત્રસંપાતનેન ચ

પુરુષાણાં ભયં કાર્યં ધૈર્યાવેગબલાદિભિઃ ।
ચલતારકનેત્રત્વાદ્ગાત્રૈઃ સ્ફુરિતકમ્પિતૈઃ

સન્ત્રસ્તહૃદયત્વાચ્ચ પાર્શ્વાભ્યામવલોકનૈઃ ।
ભર્તૃરન્વેષણાચ્ચૈવમુચ્ચૈરાક્રન્દનાદપિ

પ્રિયસ્યાલિંગનાચ્ચૈવ ભયં કાર્યં ભવેત્સ્ત્રિયાઃ ।
મદા યે ઽભિહિતાઃ પૂર્વં તે સ્ત્રીનીચેષુ યોજયેત્

મૃદુભિઃ સ્ખલિતૈર્નિત્યમાકાશસ્યાવલંબનાત્ ।
નેત્રાવઘૂર્ણનૈશ્ચૈવ સાલસ્યૈઃ કથિતૈસ્તથા

ગાત્રાણાં કંપનૈશ્ચૈવ મદઃ કાર્યો ભવેત્સ્ત્રિયાઃ ।
અનેન વિધિના કાર્યઃ પ્રયોગાઃ કારણોત્થિતાઃ

પૌરુષઃ સ્ત્રીકૃતો વાપિ ભાવા હ્યભિનયં પ્રતિ ।
સર્વે સલલિતા ભાવાસ્સ્ત્રીભિઃ કાર્યાઃ પ્રયત્નતઃ

ધૈર્યમાધુર્યસંપન્ના ભાવાઃ કાર્યાસ્તુ પૌરુષાઃ ।
ત્રિપતાકાઙ્ગુલીભ્યાં તુ વલિતાભ્યાં પ્રયોજયેત્

શુકાશ્ચ સારિકાશ્ચૈવ સૂક્ષ્મા યે ચાપિ પક્ષિણઃ ।
શિખિસારસહંસાદ્યાઃ સ્થૂલા યે ઽપિ સ્વભાવતઃ

રેચકૈરઙ્ગહારૈશ્ચ તેષામભિનયો ભવેત્ ।
ખરોષ્ટ્રાશ્વતરાસિંહવ્યાઘ્રગોમહિષાદય

ગતિપ્રચરૈરઙ્ગૈશ્ચ તે ઽભિનેયાઃ પ્રયોક્તૃભિઃ ।
ભૂતાઃ પિશાચા યક્ષાશ્ચ દાનવાઃ સહરાક્ષસૈઃ

અઙ્ગહારૈરવિનિર્દેશ્યા નામસંકીર્તનાદપિ ।
અઙ્ગહારૈર્વિનિર્દેશ્યા અપ્રત્યક્ષા ભવન્તિ યે

પ્રત્યક્ષાસ્ત્વભિનેતવ્યા ભયોદ્વેગૈઃ સવિસ્મયૈઃ ।
દેવાશ્ચ ચિહ્નૈશ્ચ પ્રણામકરણૈર્ભાવૈશ્ચ વિચેષ્ટિતૈઃ

અભિનેયો હ્યર્થવશાદપ્રત્યક્ષાઃ પ્રયોગજ્ઞૈઃ ।
સવ્યોત્થિતેન હસ્તેન હ્યરાલેન શિરઃ સ્પૃશેત્

નરે ઽહ્યભિવાદનં હ્યેતદપ્રત્યક્ષે વિધીયતે ।
ખટકાવર્ધમાનેન કપોતાખ્યેન વા પુનઃ

દૈવતાનિ ગુરૂંશ્ચૈવ પ્રમદાશ્ચાભિવાદયેત્ ।
દિવૌકસશ્ચ યે પૂજ્યાઃ પ્રત્યક્ષાશ્ચ ભવન્તિ યે

તાન્ પ્રમાણૈઃ પ્રભાવૈશ્ચ ગંભીરાર્થૈશ્ચ યોજયેત્ ।
મહાજનં સખીવર્ગં વિટધૂર્તજનં તથા

પરિમણ્ડલસંસ્થેન હસ્તેનાભિનયેનન્નરઃ ।
પર્વતાન્ પ્રાંશુયોગેન વૃક્ષાંશ્ચૈવ સમુચ્છ્રિતાન્

પ્રસારિતાભ્યાં બાહુભ્યામુત્ક્ષિપ્તાભ્યાં પ્રયોજયેત્ ।
સમૂહસાગરં સેના બહુવિસ્તીર્ણમેવ ચ

પતાકાભ્યાં તુ હસ્તાભ્યામુત્ક્ષિપ્તાભ્યાં પ્રદર્શયેત્ ।
શૌર્યં ધૈર્યં ચ ગર્વં ચ દર્પમૌદાર્યમુચ્છ્રયમ્

લલાટદેશસ્થાનેન ત્વરાલેનાભિદર્શયેત્ ।
વક્ષોદેશાદપાવિદ્ધૌ કરૌ તુ મૃગશીર્ષકૌ

વિસ્તીર્ણપ્રદ્રુતોત્ક્ષેપૌ યોજ્યૌ યસ્યાદપાવૃતમ્ ।
અધોમુખોત્તાનતલૌ હસ્તૌ કિઞ્ચિત્પ્રસારિતૌ

કૃત્વા ત્વભિનયેદ્વેલાં બિલદ્વારં ગૃહં ગુહાન્ ।
કામં શાપગ્રહગ્રસ્તાન્ જ્વરોપહતચેતસઃ

એતેષાં ચેષ્ટિતં કુર્યાદઙ્ગાદ્યૈઃ સદૃશૈર્બુધૈઃ ।
દોલાભિનયનં કુર્યાદ્દોલાયાસ્તુ વિલોકનૈઃ

સંભોક્ષેણ ચ ગાત્રાણાં રજ્વશ્વાગ્રહણેન ચ ।
યદા ચાઙ્ગવતી ડોલા પ્રત્યક્ષા પુસ્તજા ભવેત્

આસનેષુ પ્રવિષ્ટાનાં કર્તવ્યં તત્ર ડોલનમ્ ।
આકાશવચનાનીહ વક્ષ્યામ્યાત્મગતાનિ ચ

અપવારિતકં ચૈવ જનાન્તિકમથાપિ ચ ।
દૂરસ્થાભાષણં યત્સ્યાદશરીરનિવેદનમ્

પરોક્ષાન્તરિતં વાક્યમાકાશવચનં તુ તત્ ।
તત્રોત્તરકૃતૈર્વાક્યૈઃ સંલાપં સંપ્રયોજયેત્

નાનાકારણસંયુક્તૈઃ કાવ્યભાવસમુત્થિતૈઃ ।
હૃદયસ્ય વચો યત્તૂ તદાત્મગતમીષ્યતે

સવિતર્કં ચ તદ્યોજ્યં પ્રાયશો નાટકાદિષુ ।
નિગૂઢભાવસંયુક્તમપવારિતકં સ્મૃતમ્

કાર્યવશાદશ્રવણં પાર્શ્વગતૈર્યજ્જનાન્તિકં તત્સ્યાત્ ।
હૃદયસ્થં સવિકલ્પં ભાવસ્થં ચાત્મગતમેવ

ઇતિ ગૂઢાર્થયુક્તાનિ વચનાનીહ નાટકે ।
જનાન્તિકાનિ કર્ણે તુ તાનિ યોજ્યાનિ યોક્તૃભિઃ

પૂર્વવૃત્તં તુ યત્કાર્યં ભૂયઃ કથ્યં તુ કારણાત્ ।
કર્ણપ્રદેશે તદ્વાચ્યં માગાત્તત્પુનરુક્તતામ્

અવ્યભિચારેણ પઠેદાકાશજનાન્તિકાત્મગતપાઠ્યમ્ ।
પ્રત્યક્ષપરોક્ષકૃતાનામાત્મસમુત્થાન્ પરકૃતાંશ્ચ

હસ્તમન્તરિતં કૃત્વા ત્રિપતાકં પ્રયોક્તૃભિઃ ।
જનાન્તિકં પ્રયોક્તવ્યમપવારિતકં તથા

સ્વપ્નાયિતવાક્યાર્થૈસ્ત્વભિનેયો ન ખલુ હસ્તસંચારૈઃ ।
સુપ્તાભિહિતૈરેવ તુ વાક્યાર્થૈઃ સો ઽભિનેયઃ સ્યાત્

મન્દસ્વરસઞ્ચારૈર્વ્યક્તાવ્યક્તં પુનરુક્તવચનાર્થમ્ ।
પૂર્વાનુસ્મરણકૃતં કાર્યં સ્વપ્નાઞ્ચિતે પાઠ્યમ્

પ્રશિથિલગુરુકરુણાક્ષરઘણ્ટાનુસ્વરિતવાક્યગદ્ગદજૈઃ ।
હિક્કાશ્વસોપેતાં કાકું કુર્યાન્મરણકાલે

હિક્કાશ્વાસોપેતાં મૂર્ચ્છોપગમે મરણવત્કથયેત્ ।
અતિમત્તેષ્વપિ કાર્યં તદ્વત્સ્વપ્નાયિતે યથા પાઠ્યમ્

વૃદ્ધાનાં યોજયેત્પાઠ્યં ગદ્ગદસ્ખલિતાક્ષરમ્ ।
અસમાપ્તાક્ષરં ચૈવ બાલાનાં તુ કલસ્વનમ્

નાનાભાવોપગતં મરણાભિનયે બહુકીર્તિતં તુ ।
વિક્ષિપ્તહસ્તપાદૈર્નિભૃતૈઃ સન્નૈસ્તથા કાર્યમ્

વ્યાધિપ્લુતે ચ મરણં નિષણ્ણગાત્રૈસ્તુ સંપ્રયોક્તવ્યમ્ ।
હિક્કાશ્વાસોપેતં તથા પરાધીનગાત્રસંચારમ્

વિષપીતે ઽપિ ચ મરણં કાર્યં વિક્ષિપ્તગાત્રકરચરણમ્ ।
વિષવેગસંપ્રયુક્તં વિસ્ફુરિતાંગક્રિયોપેતમ્

પ્રથેમે વેગે કાર્શ્યં ત્વભિનેયે વેપથુર્દ્વિતીયે તુ ।
દાહસ્તથા તૃતીયે વિલલ્લિકા સ્યાચ્ચતુર્થે તુ

ફેનસ્તુ પઞ્ચમસ્થે તુ ગ્રીવા ષષ્ઠે તુ ભજ્યતે ।
જડતા સપ્તમે તુ સ્યાન્મરણં ત્વષ્ટમે ભવેત્

તત્ર પ્રથમવેગે તુ ક્ષામવક્રકપોલતા ।
કૃશત્વે ઽભિનયઃ કાર્યો વાક્યાનામલ્પભાષણમ્

સર્વાઙ્ગવેપથું ચ કણ્ડૂયનં તથાઙ્ગાનામ્ ।
વિક્ષિપ્તહસ્તગાત્રં દાહં ચૈવાપ્યભિનયેત્તુ

ઉદ્વૃત્તનિમેષત્વાદુદ્ગારચ્છર્દનૈસ્તથાક્ષેપૈઃ ।
અવ્યક્તાક્ષરકથનૈઃ વિલલ્લિકામભિનયેદેવમ્

ઉદ્ગારવમનયોગૈઃ શિરસશ્ચ વિલોલનૈરનેકવિધૈઃ ।
ફેનસ્ત્વભિનેતવ્યો નિઃસંજ્ઞતયા નિમેષૈશ્ચ

અંસકપોલસ્પર્શઃ શિરસો ઽથ વિનામનં શિરો ઽપાઙ્ગઃ ।
સર્વેન્દ્રિઅયસંમોહાજ્જડતામેવં ત્વભિનયેત્તુ

સંમીલિતનેત્રત્વાત્ વ્યાધિવિવૃદ્ધૌ ભુજઙ્ગદશનાદ્વા ।
એવં હિ નાટ્યધર્મે મરણાનિ બુધૈઃ પ્રયોજ્યાનિ

સંભ્રમેષ્વથ રોષેષુ શોકાવેશકૃતેષુ ચ ।
યાનિ વાક્યાનિ યુજ્યન્તે પુનરુક્તં ન તેષ્વિહ

સાધ્વહો માં ચ હેહેતિ કિં ત્વં મામાવદેતિ ચ ।
એવંવિધાનિ કાર્યાણિ દ્વિત્રિસંખ્યાનિ કારયેત્

પ્રત્યઙ્ગહીનં યત્કાવ્યં વિકૃતં ચ પ્રયુજ્યતે ।
ન લક્ષણકૃતસ્તત્ર કાર્યસ્ત્વભિનયો બુધૈઃ

ભાવો યત્રોત્તમાનાં તુ ન તં મધ્યેષુ યોજયેત્ ।
યો ભાવશ્ચૈવ મધ્યાનાં ન તે નીચેષુ યોજયેત્

પૃથક્ પૃથગ્ભાવરસૈરાત્મચેષ્ટાસમુત્થિતૈઃ ।
જ્યેષ્ઠમધ્યમનીચેષુ નાટ્યં રાગં હિ ગચ્છતિ

એતે ઽભિનયવિશેષાઃ કર્તવ્યાઃ સત્ત્વભાવસંયુક્તાઃ ।
અન્યે તુ લૌકિકા યે તુ તે સર્વે લોકવત્કાર્યાઃ

નાનાવિધૈર્યથા પુષ્પૈર્માલાં ગ્રથ્નાતિ માલ્યકૃત્ ।
અંગોપાંગૈ રસૈર્ભાવૈસ્તથા નાટ્યં પ્રયોજયેત્

યા યસ્ય લીલા નિયતા ગતિશ્ચ રઙ્ગપ્રવિષ્ટસ્ય નિધાનયુક્તઃ ।
તામેવ કુર્યાદવિમુક્તસત્ત્વો યાવન્નરઙ્ગાત્પ્રતિનિર્વૃતઃ સ્યાત્

એવમેતે મયા પ્રોક્તા નાટ્યે ચાભિનયાઃ ક્રમાત્ ।
અન્યે તુ લૌકિકા યે તે લોકાદ્ગ્રાહ્યાઃ સદા બુધૈઃ

લોકો વેદસ્તથાધ્યાત્મં પ્રમાણં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ।
વેદાધ્યાત્મપદાર્થેષુ પ્રાયો નાટ્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્

વેદાધ્યાત્મોપપન્નં તુ શબ્દચ્છન્દસ્સમન્વિતમ્ ।
લોકસિદ્ધં ભવેત્સિદ્ધં નાટ્યં લોકાત્મકં તથા

ન ચ શક્યં હિ લોકસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ।
શાસ્ત્રેણ નિર્ણયં કર્તું ભાવચેષ્ટાવિધિં પ્રતિ

નાનાશીલાઃ પ્રકૃતયઃ શીલે નાટ્યં પ્રતિષ્ઠિઅતમ્ ।
તસ્માલ્લોકપ્રમાણં હિ વિજ્ઞેયં નાટ્યયોક્તૃભિઃ

એતાન્ વિધીંશ્ચાભિનયસ્ય સમ્યગ્વિજ્ઞાય રઙ્ગે મનુજઃ પ્રયુઙ્ક્તે ।
સ નાટ્યતત્ત્વાભિનયપ્રયોક્તા સંમાનમગ્ર્યં લભતે હિ લોકે

એવમેતે હ્યભિનયા વાઙ્નેપથ્યાઙ્ગસંભવાઃ ।
પ્રયોગજ્ઞેન કર્તવ્યા નાટકે સિદ્ધિમિચ્છતા