Natya Shastra · Chapter 24

iti bhāratīye nāṭyaśāstre trayoviṃśaḥ
caturviṃśo 'dhyāyaḥ
samāsatastu prakṛtistrividhā parikīrtitā /
puruṣāṇāmatha strīṇāmuttamādhamamadhyamā

jitendriya jñānavatī nānāśilpavicakṣaṇā /
dakṣiṇādhamahālakṣyā bhītānāṃ parisāntvanī

nānāśāstrārthasaṃpannā gāmbhīryaudāryaśālinī /
sthairyatyāgaguṇopetā jñeyā prakṛtiruttamā

lokopacāracaturā śilpaśāstraviśāradā /
vijñānamādhuryayutā madhyamā prakṛtiḥ smṛtā

rūkṣavāco 'tha duḥśīlāḥ kusattvāḥ sthūlabuddhayaḥ /
krodhanāghātakāścaiva mitraghnāśchidramāninaḥ

piśunāstūddhatairvākyairakṛtajñāstathālasāḥ /
mānyāmānyā viśeṣajñā strīlolāḥ kalahapriyāḥ

sūcakāḥ pāpakarmāṇaḥ paradravyāpahāriṇaḥ /
ebhirdoṣaistusaṃpannā bhavantīhādhamā narāḥ

evaṃ tu śīlato nṝṇāṃ prakṛtistrividhā smṛtā /
strīṇāṃ punaśca prakṛtiṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ

mṛdubhābā cācapalā smitabhāṣiṇyaniṣṭhurā /
gurūṇāṃ vacane dakṣā salajjā vinayānvitā

rūpābhijanamādhuryairguṇaiḥ svābhāvikeryutā /
gāmbhīryadhairyasampannā vijñeyā pramadottamā

nātyutkṛṣṭairanikhilairebhirevānvitā guṇaiḥ /
alpadoṣānuviddhā ca madhyamā prakṛtiḥ smṛtā

adhamā prakṛtiryā tu puruṣāṇāṃ prakīrtitā /
vijñeyā saiva nārīṇāmadhamānāṃ samāsataḥ

napuṃsakastu vijñeyaḥ saṃkīrṇo 'dhama eva ca /
preṣyādirapi vijñeyā saṃkīrṇā prakṛtidvijāḥ

śakāraśca viṭaścaiva ye cānyepyevamādayaḥ /
saṃkīrṇāste 'pi vijñeyā hyadhamā nāṭake budhaiḥ

etā jñeyāḥ prakṛtayaḥ puruṣastrīnapuṃsakaiḥ /
āsāṃ tu saṃpravakṣyāmi vidhānaṃ śīlasaṃśrayam

atra catvāra eva syurnāyakāḥ parikīrtitāḥ /
madhyamottamaprakṛtau nānālakṣaṇalakṣitāḥ

dhīroddhatā dhīralalitā dhīrodāttāstathaiva ca /
dhīrapraśāntakāścaiva nāyakāḥ parikīrtitāḥ

devā dhīroddhatā jñeyāḥ syurdhīralalitā nṛpāḥ /
senāpatiramātyaśca dhīrodāttau prakīrtitau

dhīrapraśāntā vijñeyā brāhmaṇā vāṇijastathā /
eteṣāṃ tu punarjñeyāścatvārastu vidūṣakaḥ

liṃgī dvijo rājajīvī śiṣyaśceti yathākramam /
devakṣitibhṛtāmātyabrāhmaṇānāṃ prayojayet

vipralaṃbhasuhṛdomī saṃkathālāpapeśalāḥ /
vyasanī prāpya duḥkhaṃ vā yujyate 'bhyudayena yaḥ

tathā puruṣamāhustaṃ pradhānaṃ nāyakaṃ budhāḥ /
yatrānekasya bhavato vyasanābhyudayau punaḥ

sapuṣṭau yatra tau syātāṃ na bhavettatra nāyakaḥ /
divyā ca nṛpapatnī ca kulastrī gaṇikā tathā

etāstu nāyikā jñeya nānāprakṛtilakṣaṇāḥ /
dhīrā ca lalitā ca syādudāttā nibhṛtā tathā

divyā rājāṅganāścaiva guṇairyuktā bhavanti hi /
udāttā nibhṛtā caiva bhavettu kulajāṅganā

lalite cābhyudātte ca gaṇikāśilpakārike /
prakṛtīnāṃ tu sarvāsāmupacārād dvidhā smṛtāḥ

bāhyaścābhyantaraścaiva tayorvakṣyāmi lakṣaṇam /
tatra rājopacāro yo bhavedābhyantaro hi saḥ

tato vākyopacārastu yasya bāhyaḥ sa ucyate /
atha rājopacāre ca rājñāmantaḥpurāśritam

strīvibhāgaṃ pravakṣyāmi vibhaktamupacārataḥ /
rājopacāraṃ vakṣyāmi hyantaḥpurasamāśrayam

mahādevī tathā devyaḥ svāminyaḥ sthāpitā api /
bhoginyaḥ śilpakāriṇyo nāṭakīyāḥ sanartakāḥ

anucārikāśca vijñeyāstathā ca paricārikāḥ /
tathā saṃcārikāścaiva tathā preṣaṇakārikāḥ

mahattaryaḥ pratīhāryaḥ kumāryaḥ sthavirā api /
āyuktikāśca nṛpaterayamantaḥpuro janaḥ

atra mūrdhābhiṣiktā yā kulaśīlasamanvitā /
guṇairyuktā vayassthā ca madhyasthā krodhanā tathā

mukterṣyā nṛpaśīlajñā sukhaduḥkhasahā samā /
śāntisvastyayanairbhartussatataṃ maṅgalaiṣiṇī

śāntā pativratā dhīrā antaḥpurahite ratā /
ebhirguṇaistu saṃyuktā mahadevītyudāhṛtā

ebhireva guṇairyuktāstatsaṃskāravivarjitāḥ /
garvitāścātisaubhāgyāḥ patisaṃbhogatatparāḥ

śucinityojvalākārāḥ patipakṣābhyasūyakāḥ /
vayorūpaguṇāḍhyā yāstā devya iti bhāṣitāḥ

senāpateramātyānāṃ bhṛtyānāmathavā punaḥ /
bhaveyustanayā yāstu pratisammānavarjitāḥ

śīlarūpaguṇairyāstu saṃpannā nṛpaterhitāḥ /
svaguṇairlabdhasammānā svāminya iti tāḥ smṛtāḥ

rūpayauvanaśālinyaḥ karkaśā vibhramānvitāḥ /
ratisaṃbhogakuśalāḥ pratipakṣābhyasūyakāḥ

dakṣā bhartuśca cittajñā gandhamālyojvalāssadā /
nṛpateśchandavartinyo na hīrṣyāmānagarvitāḥ

utthitāśca pramattāśca tyaktālasyā na niṣṭhurāḥ /
mānyāmānyaviśeṣajñāḥ sthāpitā iti tāḥ smṛtāḥ

kulaśīlalabdhapūjāmṛdavo nāticodbhaṭāḥ /
madhyasthā nibhṛtāḥ kṣāntā bhoginya iti tāḥ smṛtāḥ

nānākalāviśeṣajñā nānāśilpavicakṣaṇāḥ /
gandhapuṣpavibhāgajñā lekhyālekhyavikalpikāḥ

śayanāsanabhāgajñāścaturā madhurāstathā /
dakṣāḥ saumyāḥ sphuṭāḥ śliṣṭhā nibhṛtāḥ śilpakārikāḥ

grahamokṣalayajñā yā rasabhāvavikalpikāḥ /
caturānāṭyakuśalāścohāpohavicakṣaṇāḥ

rūpayauvanasaṃpannā nāṭakīyāstu tāḥ smṛtāḥ /
helābhāvaviśeṣāḍhyā satvenābhinayena ca

mādhuryena ca saṃpannā hyātodyakuśalā tathā /
aṅgapratyaṅgasaṃpannā catuṣṣaṣṭhikalānvitā

caturāḥ praśnayopetāḥ strīdoṣaiśca vivarjitāḥ /
sadā pragalbhā ca tathā tyaktālasyā jitaśramā

nānāśilpaprayogajñā nṛttagītavicakṣaṇā /
atha rūpaguṇaudāryadhairyasaubhāgyaśīlasaṃpannā

peśalamadhurasnigdhānunādikalacitrakaṇṭhā ca /
samāgatāsu nārīṣu rūpayauvanakantibhiḥ

na dṛśyate guṇairstulyā yasyāḥ sā nartakī smṛtā /
sarvāvasthopacāreṣu yā na muñcati parthivam.

vijñeyā dakṣiṇā dakṣā nāṭyajñairanucārikā /
śayyāpālī chatradhārī tathā vyajanadhāriṇī

saṃvāhikā gandhayoktrī tathā caiva prasādhikā /
tathābharaṇayoktrī ca mālyasaṃyojikā tathā

evaṃ vidhā bhaveyuryāḥ tā jñeyāḥ paricārikāḥ /
nānākakṣyā vicāriṇyaḥ tathoapavanasaṃcarāḥ

devatāyatanakrīḍā prāsādaparicārikāḥ /
yāmakinyastathā caiva yāścaivaṃ lakṣaṇāḥ striyaḥ

saṃcārikāstu vijñeyā nāṭyajñaiḥ samudāhṛtāḥ /
preṣaṇe 'kāmasaṃyukte guhyāguhyasamutthite

nṛpairyāstu niyujyante tāḥ jñeyāḥ paricārikāḥ /
sarvāntaḥpurarakṣāsu stutisvastyayanena ca

yā vṛddhimabhinandanti tā vijñeyā mahattarāḥ /
sandhivigrahasaṃbaddhanānācārasamutthitam

nivedayanti yāḥ kāryaṃ pratihāryastu tāḥ smṛtāḥ /
aprāptarasasaṃbhogā na saṃbhrāntā na codbhaṭāḥ

nibhṛtāśca salajjāśca kumāryo bālikāḥ smṛtāḥ /
purvarājanayajñā yāḥ purvarājābhipūjitāḥ

purvarājānucaritāstā vṛddhā iti sujñitāḥ /
bhāṇḍāgāreṣvadhikṛtāścāyudhādhikṛtāstathā

phalamūlauṣadhīnāṃ ca tathā caivānvavekṣakī /
gandhābharaṇavastrāṇāṃ mālyānāṃ caiva cintikā

bahvāśraye tathā yuktā jñeyā hyāyuktikāstu tāḥ /
ityantaḥpuracāriṇyaḥ striyaḥ proktā samāsataḥ

viśeṣaṇaviśeṣeṇa tāsāṃ vakṣyāmi vai dvijāḥ /
anuraktāśca bhaktāśca nānāpārśvasamutthitāḥ

yā niyuktā niyogeṣu kāryeṣu vividheṣu ca /
na codbhaṭā asaṃbhrāntā na lubdhā nāpi niṣṭhurāḥ

dāntāḥ kṣāntāḥ prasannāśca jitakrodhā jitendriyāḥ /
akāmā lobhaḍīnāśca strīdoṣaiśca vivarjitāḥ

sā tvantaḥpurasaṃcāre yojyā pārthivaveśmani /
kārukāḥ kañcukīyāśca tathā varṣavarāḥ punaḥ

aupasthāyikanirmuṇḍā strīṇā preṣaṇakarmaṇi /
rakṣaṇaṃ ca kumārīṇāṃ bālikānāṃ prayojayet

antaḥpurādhikāreṣu rājacaryānuvarttinām /
sarvavṛttāntasaṃvāhāḥ patyāgāre niyojayet

vinītāḥ svalpasattvā ye klībā vai strīsvabhāvikāḥ /
jātyā na doṣiṇaścaiva te vai varṣavarāḥ smṛtāḥ

brahmāṇāḥ kuśalā vṛddhāḥ kāmadoṣavivarjitāḥ /
prayojaneṣu devīnāṃ prayoktavyā nṛpaiḥ sadā

etadaṣṭādaśavidhaṃ proktamantaḥpuraṃ mayā /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bāhyaṃ puruṣasaṃbhavam

rājā senāpatiścaiva purodhā mantriṇastathā /
sacivāḥ prāḍvivākāśca kumārādhikṛtāstathā

eke cānye ca bahavo mānyā jñeyā nṛpasya tu /
veśeṣameṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇena nibodhata

balavān buddhisaṃpannaḥ satyavādī jitendriyaḥ /
dakṣaḥ pragalbho dhṛtimān vikrānto matimāñchuciḥ

dīrghadarśī mahotsāhaḥ kṛtajñaḥ priyavāṅmṛduḥ /
lokapālavratadharaḥ karmamārgaviśāradaḥ

utthitaścāpramattaśca vṛddhasevyarthaśāstravit /
parabhāveṅgitābhijñaḥ śūro rakṣāsamanvitaḥ

ūhāpohavicārī ca nānāśilpaprayojakaḥ /
nītiśāstrārthakuśalastathā caivānurāgavān

dharmajño 'vyasanī caiva guṇaireterbhavennṛpaḥ /
kulīnā buddhisaṃpannā nānāśāstravipaścitāḥ

snigdhā parerahāryaśca na pramattāśca deśajāḥ /
alubdhāśca vinītāśca śucayo dhārmikāstathā

purodho mantriṇastvebhirguṇairyuktā bhavanti hi /
buddhimānnītisaṃpannastyaktālasyaḥ priyaṃvadaḥ

pararandhravidhijñaśca yātrākālaviśeṣavit /
arthaśāstrārthakuśalo hyanuraktaḥ kulodbhavaḥ

deśavitkālaviccaiva kartavyaḥ kṣitipaiḥ sadā /
vyavahārārthatattvajñā buddhimanto bahuśrutāḥ

madhyasthā dhārmikā dhīrāḥ kāryākāryavivekinaḥ /
kṣāntā dāntā jitakrodhā sarvatra samadarśinaḥ

īdṛśaḥ prāḍvivākāstu sthāpyā dharmāsane dvijāḥ /
utthitāśca pramattāśca tyaktālasyā jitaśramāḥ

snigdhā śāntā vinītāśca madhyasthā nipuṇāstathā /
nayajñā vinayajñāśca ūhāpohavicakṣaṇāḥ

sarvaśātrārthasaṃpannāḥ kumārādhikṛtāstathā /
bṛhaspatimatādeṣāṃ guṇāṃścābhikāṃkṣayet

vijñeyaṃ copahāryaṃ ca sabhyānāṃ ca vikalpanam /
ityeṣa vo mayā proktaḥ prāḍvivākanirṇayaḥ