Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 26

26.1

ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ
anurūpā virūpā ca tathā rūpānurūpiṇī /
triprakāreha pātrāṇāṃ prakṛtiśca vibhāvitā

26.2

nānāvasthākriyopetā bhūmikā prakṛtistathā /
bhṛśamudyotayennāṭyaṃ svabhāvakaraṇāśrayam

26.3

bahubāhūbahumukhāstathā ca vikṛtānanāḥ /
paśuśvāpadavaktrāśca kharoṣṭrāśca gajānanāḥ

26.4

ete cānye ca bahavo nānārūpā bhavanti ye /
ācāryeṇa tu te kāryā mṛtkāṣṭhajatucarmabhiḥ

26.5

svābhāvikena rūpena praviśedraṅgamaṇḍalam /
ātmarūpamavacchādya varṇakairbhūṣaṇairapi

26.6

yādṛśaṃ yasya yadrūpaṃ prakṛtyā tatra tādṛśam /
vayoveṣānurūpeṇa prayojyaṃ nāṭyakarmaṇi

26.7

yathā jīvatsvabhāvaṃ hi parityajyānyadehikam /
parabhāvaṃ prakurute parabhāvaṃ samāśritaḥ

26.8

evaṃ budhaḥ paraṃbhāvaṃ so 'smīti manasā smaran /
yeṣāṃ vāgaṅgalīlābhiśceṣṭābhistu samācaret

26.9

sukumāraprayogo yo rājñāmāmodasaṃbhavaḥ /
śṛṅgārarasamāsādya tannārīṣu prayojayet

26.10

yuddhoddhatāviddhakṛtā saṃraṃbhārabhaṭāśca ye /
na te strībhiḥ prayoktavyāḥ yoktavyāḥ puruṣeṣu te

26.11

anudbhaṭamasaṃbhrāntamanāviddhāṅgaceṣṭitam /
layatālakalāpātapramāṇaniyatākṣaram

26.12

suvibhaktapadālāpamaniṣṭhuramakāhalam /
īdṛśaṃ yadbhavennāṭyaṃ nārībhiśca prayojayet

26.13

evaṃ kāryaṃ prayogajñairbhūmikāviniveśanam /
striyo hi strīgato bhāvaḥ pauruṣaḥ puruṣasyaca

26.14

yathā vayo yathāvasthamanurūpeti sā smṛtā /
puruṣaḥ strīkṛtaṃ bhāvaṃ rūpātprakurute tu yaḥ

26.15

rūpānurūpā sā jñeyā prayoge prakṛtirbudhaḥ /
chandataḥ pauruṣīṃ bhūmiṃ strī kuryādanurūpataḥ

26.16

na parasparaceṣṭāsu kāryau sthavirabāliśau /
pāṭhyaprayoge puruṣāḥ prayoktavyā hi saṃskṛte

26.17

strīṇāṃ svabhāvamadhurāḥ kaṇṭhāḥ puṃsāṃ tu balavantaḥ /
yadyapi puruṣo vidyāt gītavidhānaṃ ca lakṣaṇopetam

26.18

mādhuryaguṇavihīnaṃ śobhāṃ janayenna tadgītam /
yatra strīṇāṃ pāṭhyādguṇairnarāṇāṃ ca kaṇṭhamādhuryam

26.19

prakṛtiviparyayajanitau vijñeyau tāvalaṅkārau /
prāyeṇa devapārthivasenāpatimukhyapuruṣabhavaneṣu

26.20

strījanakṛtāḥ prayogā bhavanti puruṣasvabhāvena /
rambhorvaśīprabhṛtiṣu svarge nāṭyaṃ pratiṣṭhitam

26.21

tathaiva mānuṣe loke rājñāmantaḥpureṣviha /
upadeṣṭavyamācāryaiḥ prayatnenāṅganājane

26.22

na svayaṃ bhūmikābhyāso budhaiḥ kāryastu nāṭake /
strīṣu yojyaḥ prayatnena prayogaḥ puruṣāśrayaḥ

26.23

yasmātsvabhāvopagato vilāsaḥ strīṣu vidyate /
tasmātsvabhāvamadhuramaṅgaṃ sulabhasauṣṭhavam

26.24

lalitaṃ sauṣṭhavaṃ yacca so 'laṅkāraḥ paro mataḥ /
prayogo dvividhaścaiva vijñeyo nāṭakāśrayaḥ

26.25

sukumārastathāviddho nānābhāvarasāśrayaḥ /
nāṭakaṃ saprakaraṇaṃ bhāṇo vīthyaṅka eva ca

26.26

jñeyāni sukumārāṇi mānuṣairāśritāni tu /
sukumāraprayogo 'yaṃ rājñāmāmodakārakaḥ

26.27

śṛṅgārasamāsādya strīṇāṃ tattu prayojayet /
yuddhoddhatāviddhakṛtāsaṃraṃbhārabhaṭāśca ye

26.28

na te strīṇāṃ prakartavyāḥ kartavyāḥ puruṣairhi te /
yathāviddhāṅgahāraṃ tu bhedyabhedyāhavātmakam

26.29

māyendrajālabahulaṃ pustanaipathyadīpitam /
puruṣaprāyasaṃcāramalpastrīkamathoddhatam

26.30

sātvatyārabhaṭīyuktaṃ nāṭyamāviddhasaṃjñitam /
ḍimaḥ samavakāraśca vyāyogehāmṛgau tathā

26.31

etānyāviddhasaṃjñāni vijñeyāni prayoktṛbhiḥ /
eṣāṃ prayogaḥ kartavyo devadānavarākṣasaiḥ

26.32

uddhatā ye ca puruṣāḥ śauryavīryasamanvitāḥ /
yogyaḥ sa ca prayatnaḥ kartavyaḥ satatapramādena

26.33

na hi yogyayā vinā bhavati ca bhāvarasasauṣṭhavaṃ kiṃcit /
saṃgītaparikleśo nityaṃ pramadājanasya guṇa eva

26.34

yanmadhurakarkaśatvaṃ labhate nāṭyaprayogeṇa /
pramadāḥ nāṭyavilāsairlabhate yat kusumairvicitralāvaṇyam /
kāmopacārakuśalā bhavanti ca kāmyā viśeṣeṇa

26.35

gītaṃ vṛttaṃ tathā vādyaṃ prastāragamanakriyā /
śiṣyaniṣpādanaṃ caiva ṣaḍācāryaguṇāḥ smṛtāḥ

26.36

etāni pañca yo vetti sa ācāryaḥ prakīrtitaḥ /
ūhāpohau matiścaiva smṛtirmedhā tathaiva ca

26.37

medhāsmṛtirguṇaślāghārāgaḥ saṃgharṣa eva ca /
utsāhaśca ṣaḍevaitān śiṣyasyāpi guṇān viduḥ

26.38

evaṃ kāryaṃ prayogajñairnānābhūmivikalpanam /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi siddhīnāmapi lakṣaṇam

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc