Natya Shastra · Chapter 26
ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ
anurūpā virūpā ca tathā rūpānurūpiṇī /
triprakāreha pātrāṇāṃ prakṛtiśca vibhāvitā
nānāvasthākriyopetā bhūmikā prakṛtistathā /
bhṛśamudyotayennāṭyaṃ svabhāvakaraṇāśrayam
bahubāhūbahumukhāstathā ca vikṛtānanāḥ /
paśuśvāpadavaktrāśca kharoṣṭrāśca gajānanāḥ
ete cānye ca bahavo nānārūpā bhavanti ye /
ācāryeṇa tu te kāryā mṛtkāṣṭhajatucarmabhiḥ
svābhāvikena rūpena praviśedraṅgamaṇḍalam /
ātmarūpamavacchādya varṇakairbhūṣaṇairapi
yādṛśaṃ yasya yadrūpaṃ prakṛtyā tatra tādṛśam /
vayoveṣānurūpeṇa prayojyaṃ nāṭyakarmaṇi
yathā jīvatsvabhāvaṃ hi parityajyānyadehikam /
parabhāvaṃ prakurute parabhāvaṃ samāśritaḥ
evaṃ budhaḥ paraṃbhāvaṃ so 'smīti manasā smaran /
yeṣāṃ vāgaṅgalīlābhiśceṣṭābhistu samācaret
sukumāraprayogo yo rājñāmāmodasaṃbhavaḥ /
śṛṅgārarasamāsādya tannārīṣu prayojayet
yuddhoddhatāviddhakṛtā saṃraṃbhārabhaṭāśca ye /
na te strībhiḥ prayoktavyāḥ yoktavyāḥ puruṣeṣu te
anudbhaṭamasaṃbhrāntamanāviddhāṅgaceṣṭitam /
layatālakalāpātapramāṇaniyatākṣaram
suvibhaktapadālāpamaniṣṭhuramakāhalam /
īdṛśaṃ yadbhavennāṭyaṃ nārībhiśca prayojayet
evaṃ kāryaṃ prayogajñairbhūmikāviniveśanam /
striyo hi strīgato bhāvaḥ pauruṣaḥ puruṣasyaca
yathā vayo yathāvasthamanurūpeti sā smṛtā /
puruṣaḥ strīkṛtaṃ bhāvaṃ rūpātprakurute tu yaḥ
rūpānurūpā sā jñeyā prayoge prakṛtirbudhaḥ /
chandataḥ pauruṣīṃ bhūmiṃ strī kuryādanurūpataḥ
na parasparaceṣṭāsu kāryau sthavirabāliśau /
pāṭhyaprayoge puruṣāḥ prayoktavyā hi saṃskṛte
strīṇāṃ svabhāvamadhurāḥ kaṇṭhāḥ puṃsāṃ tu balavantaḥ /
yadyapi puruṣo vidyāt gītavidhānaṃ ca lakṣaṇopetam
mādhuryaguṇavihīnaṃ śobhāṃ janayenna tadgītam /
yatra strīṇāṃ pāṭhyādguṇairnarāṇāṃ ca kaṇṭhamādhuryam
prakṛtiviparyayajanitau vijñeyau tāvalaṅkārau /
prāyeṇa devapārthivasenāpatimukhyapuruṣabhavaneṣu
strījanakṛtāḥ prayogā bhavanti puruṣasvabhāvena /
rambhorvaśīprabhṛtiṣu svarge nāṭyaṃ pratiṣṭhitam
tathaiva mānuṣe loke rājñāmantaḥpureṣviha /
upadeṣṭavyamācāryaiḥ prayatnenāṅganājane
na svayaṃ bhūmikābhyāso budhaiḥ kāryastu nāṭake /
strīṣu yojyaḥ prayatnena prayogaḥ puruṣāśrayaḥ
yasmātsvabhāvopagato vilāsaḥ strīṣu vidyate /
tasmātsvabhāvamadhuramaṅgaṃ sulabhasauṣṭhavam
lalitaṃ sauṣṭhavaṃ yacca so 'laṅkāraḥ paro mataḥ /
prayogo dvividhaścaiva vijñeyo nāṭakāśrayaḥ
sukumārastathāviddho nānābhāvarasāśrayaḥ /
nāṭakaṃ saprakaraṇaṃ bhāṇo vīthyaṅka eva ca
jñeyāni sukumārāṇi mānuṣairāśritāni tu /
sukumāraprayogo 'yaṃ rājñāmāmodakārakaḥ
śṛṅgārasamāsādya strīṇāṃ tattu prayojayet /
yuddhoddhatāviddhakṛtāsaṃraṃbhārabhaṭāśca ye
na te strīṇāṃ prakartavyāḥ kartavyāḥ puruṣairhi te /
yathāviddhāṅgahāraṃ tu bhedyabhedyāhavātmakam
māyendrajālabahulaṃ pustanaipathyadīpitam /
puruṣaprāyasaṃcāramalpastrīkamathoddhatam
sātvatyārabhaṭīyuktaṃ nāṭyamāviddhasaṃjñitam /
ḍimaḥ samavakāraśca vyāyogehāmṛgau tathā
etānyāviddhasaṃjñāni vijñeyāni prayoktṛbhiḥ /
eṣāṃ prayogaḥ kartavyo devadānavarākṣasaiḥ
uddhatā ye ca puruṣāḥ śauryavīryasamanvitāḥ /
yogyaḥ sa ca prayatnaḥ kartavyaḥ satatapramādena
na hi yogyayā vinā bhavati ca bhāvarasasauṣṭhavaṃ kiṃcit /
saṃgītaparikleśo nityaṃ pramadājanasya guṇa eva
yanmadhurakarkaśatvaṃ labhate nāṭyaprayogeṇa /
pramadāḥ nāṭyavilāsairlabhate yat kusumairvicitralāvaṇyam /
kāmopacārakuśalā bhavanti ca kāmyā viśeṣeṇa
gītaṃ vṛttaṃ tathā vādyaṃ prastāragamanakriyā /
śiṣyaniṣpādanaṃ caiva ṣaḍācāryaguṇāḥ smṛtāḥ
etāni pañca yo vetti sa ācāryaḥ prakīrtitaḥ /
ūhāpohau matiścaiva smṛtirmedhā tathaiva ca
medhāsmṛtirguṇaślāghārāgaḥ saṃgharṣa eva ca /
utsāhaśca ṣaḍevaitān śiṣyasyāpi guṇān viduḥ
evaṃ kāryaṃ prayogajñairnānābhūmivikalpanam /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi siddhīnāmapi lakṣaṇam
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0