Natya Shastra · Chapter 23
bāhyamapyupacāraṃ tu pravakṣyāmyatha vaiśike /
iti bhāratīye nāṭyaśāstre sāmānyābhinayo nāmādhyāyo dvāviṃśaḥ
atha trayoviṃśo 'dhyāyaḥ
viśeṣayetkalāḥ sarvā yasmāttasmāttu vaiśikaḥ /
veśopacāre sādhurvā vaiśikaḥ parikīrtitaḥ
yo hi sarvakalopetaḥ sarvaśilpavicakṣaṇaḥ /
strīcittagrahaṇābhijño vaiśikaḥ sa bhavetpumān
guṇastasya tu vijñeyāḥ svaśarīrasamutthitāḥ /
āhāryāḥ sahajāścaiva trayastriṃśatsamāsataḥ
śāstravicchilpasaṃpanno rūpavān priyadarśanaḥ
vikrānto dhṛtimāṃścaiva vayoveṣakulānvitaḥ
surabhirmadhurastyāgi sahiṣṇuravikatthanaḥ
aśaṅkitaḥ priyābhāṣī caturaḥ śubhadaḥ śuciḥ
kāmopacārakuśalo dakṣiṇo deśakālavit /
adīnavākyaḥ smitavān vāgmī dakṣaḥ priyaṃvadaḥ
strīlubdhāḥ saṃvibhāgī ca śraddhadhāno dṛḍhasmṛtiḥ /
gamyāsu cāpyavisrambhī mānī ceti hi vaiśikaḥ
anuyuktaḥ śucirdakṣo dakṣiṇaḥ pratipattimān /
bhaveccitrābhidhāyī ca vayasyastasya tadguṇaḥ
vijñānaguṇasaṃpanā kathinī liṅginī tathā /
prātiveśyā sakhī dāsī kumārī kāruśilpinī
dhātrī pāṣaṇḍinī caiva tathā raṅgopajīvinī /
protsāhane 'thakuśalā madhurakathā dakṣiṇāthakālajñā
laḍahā saṃvṛtamantrā dūtī tvebhirguṇaiḥ kāryā /
tayāpyutsāhanaṃ kāryaṃ nānādarśitakāraṇam
yathoktakathanaṃ caiva tathā bhāvapradarśanam /
na jaḍaṃ rūpasampannaṃ nārthavantaṃ na cāturam
dūtaṃ vā'pyathavā dūtīṃ budhaḥ kuryātkadācana /
kulabhogadhanādhikyaiḥ kṛtvādhikavikatthanam
dūtī nivedayetkāmamarthāṃścaivānuvarṇayet /
na cākāmapravṛttāyāḥ kṛddhāyā vāpi saṅgamaḥ
nānupāyaḥ prakartavyo dūtyā hi puruṣāśrayaḥ /
utsave ratrisañcāra uddyāne mitraveśmani
dhātrigṛheṣu sakhyā vā tathā caiva nimantraṇe /
vyādhitavyapadeśena śunyāgāraniveśane
kāryaḥ samāgamo nṝṇāṃ strībhiḥ prathamasaṅgame /
evaṃ samāgamaṃ kṛtvā sopāyaṃ vidhipūrvakam
anuraktā viraktā vā liṅgākāraistu lakṣayet /
svabhāvabhāvātiśayairnārī yā madanāśrayā
karoti nibhṛtāṃ līlāṃ nityaṃ sā madanāturā /
sakhīmadhye guṇān brūte svadhanaṃ ca prayacchati
pūjayatyasya mitrāṇi dveṣṭi śatrujanaṃ sadā /
gamāgame sakhīnāṃ yā hṛṣṭā bhavati cādhikam
tuṣyatyasya kathābhistu sasnehaṃ ca nirīkṣate /
supte tu paścāt svapiti cumbitā praticumbati
uttiṣṭhatyapi pūrvaṃ ca tathā kleśasahāpi ca /
utsave muditā yā ca vyasane yā ca duḥkhitā
evaṃvidhairguṇairyuktā tvanuraktā tu sā smṛtā /
viraktāyāstu cinhāni cumbitā nābhicumbati
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0