નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 24

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે ત્રયોવિંશઃ
ચતુર્વિંશો ઽધ્યાયઃ
સમાસતસ્તુ પ્રકૃતિસ્ત્રિવિધા પરિકીર્તિતા ।
પુરુષાણામથ સ્ત્રીણામુત્તમાધમમધ્યમા

જિતેન્દ્રિય જ્ઞાનવતી નાનાશિલ્પવિચક્ષણા ।
દક્ષિણાધમહાલક્ષ્યા ભીતાનાં પરિસાન્ત્વની

નાનાશાસ્ત્રાર્થસંપન્ના ગામ્ભીર્યૌદાર્યશાલિની ।
સ્થૈર્યત્યાગગુણોપેતા જ્ઞેયા પ્રકૃતિરુત્તમા

લોકોપચારચતુરા શિલ્પશાસ્ત્રવિશારદા ।
વિજ્ઞાનમાધુર્યયુતા મધ્યમા પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા

રૂક્ષવાચો ઽથ દુઃશીલાઃ કુસત્ત્વાઃ સ્થૂલબુદ્ધયઃ ।
ક્રોધનાઘાતકાશ્ચૈવ મિત્રઘ્નાશ્છિદ્રમાનિનઃ

પિશુનાસ્તૂદ્ધતૈર્વાક્યૈરકૃતજ્ઞાસ્તથાલસાઃ ।
માન્યામાન્યા વિશેષજ્ઞા સ્ત્રીલોલાઃ કલહપ્રિયાઃ

સૂચકાઃ પાપકર્માણઃ પરદ્રવ્યાપહારિણઃ ।
એભિર્દોષૈસ્તુસંપન્ના ભવન્તીહાધમા નરાઃ

એવં તુ શીલતો નૄણાં પ્રકૃતિસ્ત્રિવિધા સ્મૃતા ।
સ્ત્રીણાં પુનશ્ચ પ્રકૃતિં વ્યાખ્યાસ્યામ્યનુપૂર્વશઃ

મૃદુભાબા ચાચપલા સ્મિતભાષિણ્યનિષ્ઠુરા ।
ગુરૂણાં વચને દક્ષા સલજ્જા વિનયાન્વિતા

રૂપાભિજનમાધુર્યૈર્ગુણૈઃ સ્વાભાવિકેર્યુતા ।
ગામ્ભીર્યધૈર્યસમ્પન્ના વિજ્ઞેયા પ્રમદોત્તમા

નાત્યુત્કૃષ્ટૈરનિખિલૈરેભિરેવાન્વિતા ગુણૈઃ ।
અલ્પદોષાનુવિદ્ધા ચ મધ્યમા પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા

અધમા પ્રકૃતિર્યા તુ પુરુષાણાં પ્રકીર્તિતા ।
વિજ્ઞેયા સૈવ નારીણામધમાનાં સમાસતઃ

નપુંસકસ્તુ વિજ્ઞેયઃ સંકીર્ણો ઽધમ એવ ચ ।
પ્રેષ્યાદિરપિ વિજ્ઞેયા સંકીર્ણા પ્રકૃતિદ્વિજાઃ

શકારશ્ચ વિટશ્ચૈવ યે ચાન્યેપ્યેવમાદયઃ ।
સંકીર્ણાસ્તે ઽપિ વિજ્ઞેયા હ્યધમા નાટકે બુધૈઃ

એતા જ્ઞેયાઃ પ્રકૃતયઃ પુરુષસ્ત્રીનપુંસકૈઃ ।
આસાં તુ સંપ્રવક્ષ્યામિ વિધાનં શીલસંશ્રયમ્

અત્ર ચત્વાર એવ સ્યુર્નાયકાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
મધ્યમોત્તમપ્રકૃતૌ નાનાલક્ષણલક્ષિતાઃ

ધીરોદ્ધતા ધીરલલિતા ધીરોદાત્તાસ્તથૈવ ચ ।
ધીરપ્રશાન્તકાશ્ચૈવ નાયકાઃ પરિકીર્તિતાઃ

દેવા ધીરોદ્ધતા જ્ઞેયાઃ સ્યુર્ધીરલલિતા નૃપાઃ ।
સેનાપતિરમાત્યશ્ચ ધીરોદાત્તૌ પ્રકીર્તિતૌ

ધીરપ્રશાન્તા વિજ્ઞેયા બ્રાહ્મણા વાણિજસ્તથા ।
એતેષાં તુ પુનર્જ્ઞેયાશ્ચત્વારસ્તુ વિદૂષકઃ

લિંગી દ્વિજો રાજજીવી શિષ્યશ્ચેતિ યથાક્રમમ્ ।
દેવક્ષિતિભૃતામાત્યબ્રાહ્મણાનાં પ્રયોજયેત્

વિપ્રલંભસુહૃદોમી સંકથાલાપપેશલાઃ ।
વ્યસની પ્રાપ્ય દુઃખં વા યુજ્યતે ઽભ્યુદયેન યઃ

તથા પુરુષમાહુસ્તં પ્રધાનં નાયકં બુધાઃ ।
યત્રાનેકસ્ય ભવતો વ્યસનાભ્યુદયૌ પુનઃ

સપુષ્ટૌ યત્ર તૌ સ્યાતાં ન ભવેત્તત્ર નાયકઃ ।
દિવ્યા ચ નૃપપત્ની ચ કુલસ્ત્રી ગણિકા તથા

એતાસ્તુ નાયિકા જ્ઞેય નાનાપ્રકૃતિલક્ષણાઃ ।
ધીરા ચ લલિતા ચ સ્યાદુદાત્તા નિભૃતા તથા

દિવ્યા રાજાઙ્ગનાશ્ચૈવ ગુણૈર્યુક્તા ભવન્તિ હિ ।
ઉદાત્તા નિભૃતા ચૈવ ભવેત્તુ કુલજાઙ્ગના

લલિતે ચાભ્યુદાત્તે ચ ગણિકાશિલ્પકારિકે ।
પ્રકૃતીનાં તુ સર્વાસામુપચારાદ્ દ્વિધા સ્મૃતાઃ

બાહ્યશ્ચાભ્યન્તરશ્ચૈવ તયોર્વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ।
તત્ર રાજોપચારો યો ભવેદાભ્યન્તરો હિ સઃ

તતો વાક્યોપચારસ્તુ યસ્ય બાહ્યઃ સ ઉચ્યતે ।
અથ રાજોપચારે ચ રાજ્ઞામન્તઃપુરાશ્રિતમ્

સ્ત્રીવિભાગં પ્રવક્ષ્યામિ વિભક્તમુપચારતઃ ।
રાજોપચારં વક્ષ્યામિ હ્યન્તઃપુરસમાશ્રયમ્

મહાદેવી તથા દેવ્યઃ સ્વામિન્યઃ સ્થાપિતા અપિ ।
ભોગિન્યઃ શિલ્પકારિણ્યો નાટકીયાઃ સનર્તકાઃ

અનુચારિકાશ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તથા ચ પરિચારિકાઃ ।
તથા સંચારિકાશ્ચૈવ તથા પ્રેષણકારિકાઃ

મહત્તર્યઃ પ્રતીહાર્યઃ કુમાર્યઃ સ્થવિરા અપિ ।
આયુક્તિકાશ્ચ નૃપતેરયમન્તઃપુરો જનઃ

અત્ર મૂર્ધાભિષિક્તા યા કુલશીલસમન્વિતા ।
ગુણૈર્યુક્તા વયસ્સ્થા ચ મધ્યસ્થા ક્રોધના તથા

મુક્તેર્ષ્યા નૃપશીલજ્ઞા સુખદુઃખસહા સમા ।
શાન્તિસ્વસ્ત્યયનૈર્ભર્તુસ્સતતં મઙ્ગલૈષિણી

શાન્તા પતિવ્રતા ધીરા અન્તઃપુરહિતે રતા ।
એભિર્ગુણૈસ્તુ સંયુક્તા મહદેવીત્યુદાહૃતા

એભિરેવ ગુણૈર્યુક્તાસ્તત્સંસ્કારવિવર્જિતાઃ ।
ગર્વિતાશ્ચાતિસૌભાગ્યાઃ પતિસંભોગતત્પરાઃ

શુચિનિત્યોજ્વલાકારાઃ પતિપક્ષાભ્યસૂયકાઃ ।
વયોરૂપગુણાઢ્યા યાસ્તા દેવ્ય ઇતિ ભાષિતાઃ

સેનાપતેરમાત્યાનાં ભૃત્યાનામથવા પુનઃ ।
ભવેયુસ્તનયા યાસ્તુ પ્રતિસમ્માનવર્જિતાઃ

શીલરૂપગુણૈર્યાસ્તુ સંપન્ના નૃપતેર્હિતાઃ ।
સ્વગુણૈર્લબ્ધસમ્માના સ્વામિન્ય ઇતિ તાઃ સ્મૃતાઃ

રૂપયૌવનશાલિન્યઃ કર્કશા વિભ્રમાન્વિતાઃ ।
રતિસંભોગકુશલાઃ પ્રતિપક્ષાભ્યસૂયકાઃ

દક્ષા ભર્તુશ્ચ ચિત્તજ્ઞા ગન્ધમાલ્યોજ્વલાસ્સદા ।
નૃપતેશ્છન્દવર્તિન્યો ન હીર્ષ્યામાનગર્વિતાઃ

ઉત્થિતાશ્ચ પ્રમત્તાશ્ચ ત્યક્તાલસ્યા ન નિષ્ઠુરાઃ ।
માન્યામાન્યવિશેષજ્ઞાઃ સ્થાપિતા ઇતિ તાઃ સ્મૃતાઃ

કુલશીલલબ્ધપૂજામૃદવો નાતિચોદ્ભટાઃ ।
મધ્યસ્થા નિભૃતાઃ ક્ષાન્તા ભોગિન્ય ઇતિ તાઃ સ્મૃતાઃ

નાનાકલાવિશેષજ્ઞા નાનાશિલ્પવિચક્ષણાઃ ।
ગન્ધપુષ્પવિભાગજ્ઞા લેખ્યાલેખ્યવિકલ્પિકાઃ

શયનાસનભાગજ્ઞાશ્ચતુરા મધુરાસ્તથા ।
દક્ષાઃ સૌમ્યાઃ સ્ફુટાઃ શ્લિષ્ઠા નિભૃતાઃ શિલ્પકારિકાઃ

ગ્રહમોક્ષલયજ્ઞા યા રસભાવવિકલ્પિકાઃ ।
ચતુરાનાટ્યકુશલાશ્ચોહાપોહવિચક્ષણાઃ

રૂપયૌવનસંપન્ના નાટકીયાસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ ।
હેલાભાવવિશેષાઢ્યા સત્વેનાભિનયેન ચ

માધુર્યેન ચ સંપન્ના હ્યાતોદ્યકુશલા તથા ।
અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંપન્ના ચતુષ્ષષ્ઠિકલાન્વિતા

ચતુરાઃ પ્રશ્નયોપેતાઃ સ્ત્રીદોષૈશ્ચ વિવર્જિતાઃ ।
સદા પ્રગલ્ભા ચ તથા ત્યક્તાલસ્યા જિતશ્રમા

નાનાશિલ્પપ્રયોગજ્ઞા નૃત્તગીતવિચક્ષણા ।
અથ રૂપગુણૌદાર્યધૈર્યસૌભાગ્યશીલસંપન્ના

પેશલમધુરસ્નિગ્ધાનુનાદિકલચિત્રકણ્ઠા ચ ।
સમાગતાસુ નારીષુ રૂપયૌવનકન્તિભિઃ

ન દૃશ્યતે ગુણૈર્સ્તુલ્યા યસ્યાઃ સા નર્તકી સ્મૃતા ।
સર્વાવસ્થોપચારેષુ યા ન મુઞ્ચતિ પર્થિવમ્.

વિજ્ઞેયા દક્ષિણા દક્ષા નાટ્યજ્ઞૈરનુચારિકા ।
શય્યાપાલી છત્રધારી તથા વ્યજનધારિણી

સંવાહિકા ગન્ધયોક્ત્રી તથા ચૈવ પ્રસાધિકા ।
તથાભરણયોક્ત્રી ચ માલ્યસંયોજિકા તથા

એવં વિધા ભવેયુર્યાઃ તા જ્ઞેયાઃ પરિચારિકાઃ ।
નાનાકક્ષ્યા વિચારિણ્યઃ તથોઅપવનસંચરાઃ

દેવતાયતનક્રીડા પ્રાસાદપરિચારિકાઃ ।
યામકિન્યસ્તથા ચૈવ યાશ્ચૈવં લક્ષણાઃ સ્ત્રિયઃ

સંચારિકાસ્તુ વિજ્ઞેયા નાટ્યજ્ઞૈઃ સમુદાહૃતાઃ ।
પ્રેષણે ઽકામસંયુક્તે ગુહ્યાગુહ્યસમુત્થિતે

નૃપૈર્યાસ્તુ નિયુજ્યન્તે તાઃ જ્ઞેયાઃ પરિચારિકાઃ ।
સર્વાન્તઃપુરરક્ષાસુ સ્તુતિસ્વસ્ત્યયનેન ચ

યા વૃદ્ધિમભિનન્દન્તિ તા વિજ્ઞેયા મહત્તરાઃ ।
સન્ધિવિગ્રહસંબદ્ધનાનાચારસમુત્થિતમ્

નિવેદયન્તિ યાઃ કાર્યં પ્રતિહાર્યસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ ।
અપ્રાપ્તરસસંભોગા ન સંભ્રાન્તા ન ચોદ્ભટાઃ

નિભૃતાશ્ચ સલજ્જાશ્ચ કુમાર્યો બાલિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
પુર્વરાજનયજ્ઞા યાઃ પુર્વરાજાભિપૂજિતાઃ

પુર્વરાજાનુચરિતાસ્તા વૃદ્ધા ઇતિ સુજ્ઞિતાઃ ।
ભાણ્ડાગારેષ્વધિકૃતાશ્ચાયુધાધિકૃતાસ્તથા

ફલમૂલૌષધીનાં ચ તથા ચૈવાન્વવેક્ષકી ।
ગન્ધાભરણવસ્ત્રાણાં માલ્યાનાં ચૈવ ચિન્તિકા

બહ્વાશ્રયે તથા યુક્તા જ્ઞેયા હ્યાયુક્તિકાસ્તુ તાઃ ।
ઇત્યન્તઃપુરચારિણ્યઃ સ્ત્રિયઃ પ્રોક્તા સમાસતઃ

વિશેષણવિશેષેણ તાસાં વક્ષ્યામિ વૈ દ્વિજાઃ ।
અનુરક્તાશ્ચ ભક્તાશ્ચ નાનાપાર્શ્વસમુત્થિતાઃ

યા નિયુક્તા નિયોગેષુ કાર્યેષુ વિવિધેષુ ચ ।
ન ચોદ્ભટા અસંભ્રાન્તા ન લુબ્ધા નાપિ નિષ્ઠુરાઃ

દાન્તાઃ ક્ષાન્તાઃ પ્રસન્નાશ્ચ જિતક્રોધા જિતેન્દ્રિયાઃ ।
અકામા લોભડીનાશ્ચ સ્ત્રીદોષૈશ્ચ વિવર્જિતાઃ

સા ત્વન્તઃપુરસંચારે યોજ્યા પાર્થિવવેશ્મનિ ।
કારુકાઃ કઞ્ચુકીયાશ્ચ તથા વર્ષવરાઃ પુનઃ

ઔપસ્થાયિકનિર્મુણ્ડા સ્ત્રીણા પ્રેષણકર્મણિ ।
રક્ષણં ચ કુમારીણાં બાલિકાનાં પ્રયોજયેત્

અન્તઃપુરાધિકારેષુ રાજચર્યાનુવર્ત્તિનામ્ ।
સર્વવૃત્તાન્તસંવાહાઃ પત્યાગારે નિયોજયેત્

વિનીતાઃ સ્વલ્પસત્ત્વા યે ક્લીબા વૈ સ્ત્રીસ્વભાવિકાઃ ।
જાત્યા ન દોષિણશ્ચૈવ તે વૈ વર્ષવરાઃ સ્મૃતાઃ

બ્રહ્માણાઃ કુશલા વૃદ્ધાઃ કામદોષવિવર્જિતાઃ ।
પ્રયોજનેષુ દેવીનાં પ્રયોક્તવ્યા નૃપૈઃ સદા

એતદષ્ટાદશવિધં પ્રોક્તમન્તઃપુરં મયા ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ બાહ્યં પુરુષસંભવમ્

રાજા સેનાપતિશ્ચૈવ પુરોધા મન્ત્રિણસ્તથા ।
સચિવાઃ પ્રાડ્વિવાકાશ્ચ કુમારાધિકૃતાસ્તથા

એકે ચાન્યે ચ બહવો માન્યા જ્ઞેયા નૃપસ્ય તુ ।
વેશેષમેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણેન નિબોધત

બલવાન્ બુદ્ધિસંપન્નઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ।
દક્ષઃ પ્રગલ્ભો ધૃતિમાન્ વિક્રાન્તો મતિમાઞ્છુચિઃ

દીર્ઘદર્શી મહોત્સાહઃ કૃતજ્ઞઃ પ્રિયવાઙ્મૃદુઃ ।
લોકપાલવ્રતધરઃ કર્મમાર્ગવિશારદઃ

ઉત્થિતશ્ચાપ્રમત્તશ્ચ વૃદ્ધસેવ્યર્થશાસ્ત્રવિત્ ।
પરભાવેઙ્ગિતાભિજ્ઞઃ શૂરો રક્ષાસમન્વિતઃ

ઊહાપોહવિચારી ચ નાનાશિલ્પપ્રયોજકઃ ।
નીતિશાસ્ત્રાર્થકુશલસ્તથા ચૈવાનુરાગવાન્

ધર્મજ્ઞો ઽવ્યસની ચૈવ ગુણૈરેતેર્ભવેન્નૃપઃ ।
કુલીના બુદ્ધિસંપન્ના નાનાશાસ્ત્રવિપશ્ચિતાઃ

સ્નિગ્ધા પરેરહાર્યશ્ચ ન પ્રમત્તાશ્ચ દેશજાઃ ।
અલુબ્ધાશ્ચ વિનીતાશ્ચ શુચયો ધાર્મિકાસ્તથા

પુરોધો મન્ત્રિણસ્ત્વેભિર્ગુણૈર્યુક્તા ભવન્તિ હિ ।
બુદ્ધિમાન્નીતિસંપન્નસ્ત્યક્તાલસ્યઃ પ્રિયંવદઃ

પરરન્ધ્રવિધિજ્ઞશ્ચ યાત્રાકાલવિશેષવિત્ ।
અર્થશાસ્ત્રાર્થકુશલો હ્યનુરક્તઃ કુલોદ્ભવઃ

દેશવિત્કાલવિચ્ચૈવ કર્તવ્યઃ ક્ષિતિપૈઃ સદા ।
વ્યવહારાર્થતત્ત્વજ્ઞા બુદ્ધિમન્તો બહુશ્રુતાઃ

મધ્યસ્થા ધાર્મિકા ધીરાઃ કાર્યાકાર્યવિવેકિનઃ ।
ક્ષાન્તા દાન્તા જિતક્રોધા સર્વત્ર સમદર્શિનઃ

ઈદૃશઃ પ્રાડ્વિવાકાસ્તુ સ્થાપ્યા ધર્માસને દ્વિજાઃ ।
ઉત્થિતાશ્ચ પ્રમત્તાશ્ચ ત્યક્તાલસ્યા જિતશ્રમાઃ

સ્નિગ્ધા શાન્તા વિનીતાશ્ચ મધ્યસ્થા નિપુણાસ્તથા ।
નયજ્ઞા વિનયજ્ઞાશ્ચ ઊહાપોહવિચક્ષણાઃ

સર્વશાત્રાર્થસંપન્નાઃ કુમારાધિકૃતાસ્તથા ।
બૃહસ્પતિમતાદેષાં ગુણાંશ્ચાભિકાંક્ષયેત્

વિજ્ઞેયં ચોપહાર્યં ચ સભ્યાનાં ચ વિકલ્પનમ્ ।
ઇત્યેષ વો મયા પ્રોક્તઃ પ્રાડ્વિવાકનિર્ણયઃ