Natya Shastra · Chapter 20
iti bhāratīye nāṭyaśāstre sandhinirūpaṇaṃ nāmadhyāya ekonaviṃśaḥ
atha viṃśo 'dhyāyaḥ
samutthānaṃ tu vṛttīnāṃ vyākhyāmyanupūrvaśaḥ /
yathā vastūdbhavaṃ caiva kāvyānāṃ ca vikalpanam
ekārṇavaṃ jagat kṛtvā bhagavānacyuto yadā /
śete sma nāgaparyaṅke lokān saṃkṣipya māyayā
atha vīryabalonmatāvasurau madhukaiaṭabhau /
tarjayāmāsaturdevaṃ tarasā yuddhakāṅkṣayā
nijabāhū vimṛdanantau bhūtabhāvanamakṣayam /
jānubhirmuṣṭibhiścaiva yodhayāmāsatuḥ prabhum
bahubhiḥ paruṣairvākyairanyonyasamabhidravam /
nānādhikṣepavacanaiḥ kampayantāvivodadhim
tayornānāprakārāṇi vacāṃsi vadatostadā /
śrutvā tvabhihatamanā druhiṇo vākyamabravīt
kimidaṃ bharatīvṛttirvāgbhireva pravartate /
uttarottarasaṃbaddhā nanvimau nidhanaṃ nayaḥ
pitāmahavacaḥ śrutvā provāca madhusūdanaḥ /
kāryahetormayā brahman bhāratīyaṃ vinirmitā
vadatāṃ vākyabhūyiṣṭhā bhāratīyaṃ bhaviṣyati /
tasmādetau nihanmyadyetyuvāca vacanaṃ hariḥ
śuddhairavikṛtairaṅgaiḥ sāṅgahāraistathā bhṛśam /
yodhayāmāsaturdaityau yuddhamārgaviśāradau
bhūmisaṃyogasaṃsthānaiḥ padanyāsairharestadā /
atibhāro 'bhavad bhūmerbhāratī tatra nirmitā
valgitaiḥ śārṅgadhanuṣastīvrairdīptatathairatha /
satvādhikairasaṃbhrāntaiḥ sāttvatī tatra nirmitā
vicitrairaṅgahāraistu devo līlāsamanvitaiḥ /
babandha yacchikhāpāśaṃ kaiśikī tatra nirmitā
saṃrambhāvegabahulairnānācārī samutthitaiḥ /
niyuddhakaraṇaiścitrairutpannārabhaṭī tataḥ
yāṃ yāṃ devaḥ samācaṣṭe kriyāṃ vṛttiṣu saṃsthitām /
tāṃ tadarthānugairjapyeairdruhiṇaḥ pratyapūjayat
yadā hatau tāvasurau hariṇā madhukaiṭabhau /
tato 'bravīt padmayonirnārāyaṇamarindamam
aho vicitrairviṣamaiḥ sphuṭaiḥ salalitairapi /
aṅgahāraiḥ kṛtaṃ deva tvayā dānavanāśanam
tasmādayaṃ hi lokasya niyuddhasamayakramaḥ /
sarvaśastravimokṣeṣu nyāyasaṃjño bhaviṣyati
nyāyāśritairaṅgahārairnyāyāccaiva samutthitaiḥ /
yasmādyuddhāni vartante tasmānyāyāḥ prakīrtitāḥ
[cārīṣu ca samutpanno nānācārīsamāśrayaḥ /
nyāyasaṃjñaḥ kṛto hyeṣa druhiṇena mahātmanā
tato vedeṣu nikṣiptā druhiṇena mahātmanā /
punariṣvastrajāte ca nānācārīsamākule
punarnāṭyaprayogeṣu nānābhāvasamnvitāḥ /
vṛttisaṃjñāḥ kṛtā hyetāḥ kāvyabandhasamāśrayāḥ]
caritairyasya devasya japyaṃ yadyādṛśaṃ kṛtam /
ṛṣibhistādṛśī vṛttiaḥ kṛtā pāṭhyādisaṃyutā
nāṭyavedasamutpanā vāgaṅgābhinayātmikā /
mayā kāvyakriayāhetoḥ prakṣiptā druhiṇājñayā
ṛgvedādbhāratī kṣiptā yajurvedācca sāttvatī /
kaiśikī sāmavedācca śeṣā cātharvaṇādapi
yā vākpradhānā puruṣaprayojyā strīvarjitā saṃkṛtapāṭhyayuktā /
svanāmadheyairbharataiḥ prayuktā sā bhāratī nāma bhavettu vṛttiḥ
bhedāstasyāstu vijñeyāścatvāro 'ṅgatvamāgatāḥ /
prarocanāmukhaṃ caiva vīthī prahasanaṃ tathā
jayābhyudayinī caiva maṅgalyā vijayāvahā /
sarvapāpapraśamanī pūrvaraṅge prarocanā
[upakṣepeṇa kāvyasya hetuyuktisamāśrayā /
siddhenāmantraṇā yā tu vijñeyā sā prarocanā]
naṭī vidūṣako vāpi pāripārśvika eva vā /
sūtradhāreṇa sahitāḥ saṃlāpaṃ yattu kurvate
citrairvākyaiḥ svakāryārotthairvītthyaṅgeranyathāpi vā /
āmukhaṃ tattu vijñeyaṃ budhaiḥ prastāvanāpi vā
[lakṣaṇaṃ pūrvamuktaṃ tu vītthyāḥ prahasanasya ca /
āmukhāṅgānyato vakṣye yathāvadanupūrvaśaḥ]
uddhātyakaḥ kathoddhātaḥ prayogātiśayastathā /
pravṛttakāvalagite pañcāṅgānyāmukhasya tu
uddhātyakāvalagitalakṣaṇaṃ kathitaṃ mayā /
śeṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ viprā vyākhyāsyāmyānupūrvaśaḥ
sutradhārasya vākyaṃ vā yatra vākyārthameva vā /
gṛhītāṃ praviśetpātraṃ kathoddhātaḥ sa kīrtitaḥ
prayoge tu prayogaṃ tu sūtradhāraḥ prayojayet /
tataśca praviśetpātraṃ prayogātiśayo hi saḥ
kālapravṛttimāśritya varṇanā yā prayujyate /
tadāśrayācca pātrasya praveśastatpravṛttakam
eṣāmanyatamaṃ śliṣṭaṃ yojayitvārthayuktibhiḥ /
[tasmādaṅgadvayasyāpi sambhavo na nivāryate
pātragranthairasaṃbādha prakuryādāmukhaṃ tataḥ /
evametadbudhairjñeyamāmukhaṃ vividhāśrayam
lakṣaṇaṃ pūrvamuktaṃ tu vīthyāḥ prahasanasya ca /
[ityaṣṭārdhavikalpā vṛttiriyaṃ bhāratī mayābhihitā /
sāttvatyāstu vidhānaṃ lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi]
yā sāttvateneha guṇena yuktā nyāyena vṛttena samanvitā ca /
harṣotkaṭā saṃhṛtaśokabhāvā sā sāttvatī nāma bhavettu vṛttiḥ
vāgaṅgābhinayavatī sattvotthānavacanaprakaraṇeṣu /
sattvādhikārayuktā vijñeyā sāttvatī vṛttiḥ
vīrādbhutaraudrarasā nirastaśṛṅgārakaruṇanirvedā /
uddhatapuruṣaprāyā parasparādharṣaṇakṛtā ca
utthāpakaśca parivartakaśca sallāpakaśca saṃghātyaḥ /
catvāro 'syā bhedā vijñeyā nāṭyakovidaiaḥ
ahamapyutthāsyāmi tvaṃ tāvaddarśayātmanaḥ śaktim /
iti saṃgharṣasamutthastajjñairutthāpako jñeyaḥ
utthānasamārabdhānarthānutsṛjya yo 'rthayogavaśāt /
anyānarthān bhajate sa cāpi parivartako jñeyaḥ
[nirdiṣṭavastuviṣayaḥ prapañcabaddhastrihāsyasaṃyuktaḥ /
saṃgharṣaviśeṣakṛtastrividhaḥ parivartako jñeyaḥ]
sādharṣajo nirādharṣajo 'pi vā rāgavacasaṃyuktaḥ /
sādhikṣepālāpo jñeyaḥ sallāpakaḥ so 'pi
[dharmādharmasamutthaṃ yatra bhavedrāgadoṣasaṃyuktam /
sādhikṣepaṃ ca vaco jñeyaḥ saṃlāpako nāma]
mantrarthavākyaśaktyā daivavaśādātmadoṣayogādvā /
saṃghātabhedajananastajjñaiḥ saṃghātyako jñeyaḥ
[bahukapaṭasaṃśrayāṇāṃ paropaghātāśayaprayuktānām /
kūṭānāṃ saṃghāto vijñeyaḥ kūṭasaṃghātyaḥ ]
ityaṣṭārdhavikalpā vṛttiriyaṃ sāttvatī mayābhihitā /
kaiśikyāstvatha lakṣaṇamataḥparaṃ saṃpravakṣyāmi
yā ślakṣṇanaipathyaviśeṣacitrā strīsaṃyutā yā bahunṛttagītā /
kāmopabhogaprabhavopacārā tāṃ kaiśikīṃ vṛttimudāharanti
[bahuvadyanṛttagītā śṛṅgārābhinayacitranaipathyā /
mālyālaṅkārayuktā praśastaveṣā ca kāntā ca
citrapadavākyabandhairalaṅkṛtā hasitaruditaroṣādaiḥ /
strīpuruṣakāmayuktā vijñeyā kaiśikīvṛttiḥ]
narma ca narmasphuñjo narmasphoṭo 'tha narmagarbhaśca /
kaiśikyāścatvāro bhedā hyete samākhyātāḥ
āsthāpitaśṛṅgāraṃ viśuddhakaraṇaṃ nivṛttavīrarasam /
hāsyapravacanabahulaṃ narma trividhaṃ vijānīyāt
īrṣyākrodhaprāyaṃ sopālambhakaraṇānuviddhaṃ ca /
ātmopakṣepakṛtaṃ savipralambhaṃ smṛtaṃ narma
navasaṅgamasambhogo ratisamudayaveṣavākyasaṃyuktaḥ /
jñeyo narmasphuñjo hyavasānabhayātmakaścaiva
vividhānāṃ bhavānāṃ lavairlavairbhūṣito bahuviśeṣaiḥ /
asamagrākṣiptaraso narmasphoṭastu vijñeyaḥ
vijñānarūpaśobhā dhanādibhirnāyako gaṇairyatra /
pracchanāṃ vyavaharte karyavaṣānnarmagarbho 'sau
[pūrvasthitau vipadyeta nāyako yatra cāparastiṣṭhet /
tamapīha narmagarbhaṃ vidyānnāṭyaprayogeṣu ]
ityaṣṭārśavikalpā vṛttiriyaṃ kaiśikī mayābhihitā /
ata ūrdhvamuddhatarasāmarabhaṭiṃ sampravakṣyyami
ārabhaṭaprāyaguṇā tathaiva bahukapaṭavañcanopetā /
dambhānṛtavacanavatī tvārabhaṭī nāma vijñeyā
[āvapātāplulaṅgitāni cchedyāni māyākṛtamindrajālam /
citrāṇī yuddhāni ca yatra nityaṃ tāṃ tādṛśīmārabhaṭīṃ vadanti
śāḍguṇyasamārbdhā haṭhātisandhānavidravopetā /
lābhālābhārthakṛtā vijñeyā vṛttirārabhaṭī
saṃkṣiptakāvapatau vastūtthāpanamathāpi saṃpheṭaḥ /
ete hyasyā bhedā lakṣaṇameṣaṃ pravakṣyāmi
anvarthaśilpayukto bahupustotthānacitranepathyaḥ /
saṃkṣiptavastu viṣayo jñeyaḥ saṃkṣiptakao nāma
bhayaharṣasamutthānaṃ vidravavinipātasambhramācaraṇam /
kṣiprapraveśanirgamamavapātamimaṃ vijānīyāt
sarvarasasamāsakṛtaṃ savidravvvidravāśrayaṃ vvapi /
nāṭyaṃ vibhāvyate yattadvastūtthāpanaṃ jñeyam
saṃrambhasaṃprayukto bahuyuddhakapaṭanirbhedaḥ /
śastrapraharabahulaḥ sampheṭo nāma vijñeyaḥ
evametā budhairjñeyā vṛttayo nāṭyasaṃśrayā /
rasaprayogamāsāṃ ca kīrtyamānaṃ nibodhata
hāsyaśṛṅgarabahulā kaiśikī paricakṣitā /
sattvatī cāpi vijñeyā vīrādbhutaśamāśrayāḥ
raudre bhayānake caiva vijñeyārabhaṭī budhaiḥ /
bībhatse karuṇe caiva bhāratī saṃprakīrtitā
[ na hyekarasajaṃ kavyaṃ kiñcidasti prayogataḥ /
bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttirvṛttireva vā
sarveṣāṃ samavetānāṃ yasya rūpaṃ bhavedbahu /
sa mantavyo rasa sthāyi śeṣāḥ sañcāriṇaḥ smṛtāḥ]
vṛtyanta eśo 'bhinayo mayokto vāgaṅgasattvaprabhavo yathāvad /
āhāryamevābhinayaṃ prayoge vakṣyāmi nepathyakṛtaṃ tu bhūyaḥ
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0