Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 20

20.1

iti bhāratīye nāṭyaśāstre sandhinirūpaṇaṃ nāmadhyāya ekonaviṃśaḥ
atha viṃśo 'dhyāyaḥ
samutthānaṃ tu vṛttīnāṃ vyākhyāmyanupūrvaśaḥ /
yathā vastūdbhavaṃ caiva kāvyānāṃ ca vikalpanam

20.2

ekārṇavaṃ jagat kṛtvā bhagavānacyuto yadā /
śete sma nāgaparyaṅke lokān saṃkṣipya māyayā

20.3

atha vīryabalonmatāvasurau madhukaiaṭabhau /
tarjayāmāsaturdevaṃ tarasā yuddhakāṅkṣayā

20.4

nijabāhū vimṛdanantau bhūtabhāvanamakṣayam /
jānubhirmuṣṭibhiścaiva yodhayāmāsatuḥ prabhum

20.5

bahubhiḥ paruṣairvākyairanyonyasamabhidravam /
nānādhikṣepavacanaiḥ kampayantāvivodadhim

20.6

tayornānāprakārāṇi vacāṃsi vadatostadā /
śrutvā tvabhihatamanā druhiṇo vākyamabravīt

20.7

kimidaṃ bharatīvṛttirvāgbhireva pravartate /
uttarottarasaṃbaddhā nanvimau nidhanaṃ nayaḥ

20.8

pitāmahavacaḥ śrutvā provāca madhusūdanaḥ /
kāryahetormayā brahman bhāratīyaṃ vinirmitā

20.9

vadatāṃ vākyabhūyiṣṭhā bhāratīyaṃ bhaviṣyati /
tasmādetau nihanmyadyetyuvāca vacanaṃ hariḥ

20.10

śuddhairavikṛtairaṅgaiḥ sāṅgahāraistathā bhṛśam /
yodhayāmāsaturdaityau yuddhamārgaviśāradau

20.11

bhūmisaṃyogasaṃsthānaiḥ padanyāsairharestadā /
atibhāro 'bhavad bhūmerbhāratī tatra nirmitā

20.12

valgitaiḥ śārṅgadhanuṣastīvrairdīptatathairatha /
satvādhikairasaṃbhrāntaiḥ sāttvatī tatra nirmitā

20.13

vicitrairaṅgahāraistu devo līlāsamanvitaiḥ /
babandha yacchikhāpāśaṃ kaiśikī tatra nirmitā

20.14

saṃrambhāvegabahulairnānācārī samutthitaiḥ /
niyuddhakaraṇaiścitrairutpannārabhaṭī tataḥ

20.15

yāṃ yāṃ devaḥ samācaṣṭe kriyāṃ vṛttiṣu saṃsthitām /
tāṃ tadarthānugairjapyeairdruhiṇaḥ pratyapūjayat

20.16

yadā hatau tāvasurau hariṇā madhukaiṭabhau /
tato 'bravīt padmayonirnārāyaṇamarindamam

20.17

aho vicitrairviṣamaiḥ sphuṭaiḥ salalitairapi /
aṅgahāraiḥ kṛtaṃ deva tvayā dānavanāśanam

20.18

tasmādayaṃ hi lokasya niyuddhasamayakramaḥ /
sarvaśastravimokṣeṣu nyāyasaṃjño bhaviṣyati

20.19

nyāyāśritairaṅgahārairnyāyāccaiva samutthitaiḥ /
yasmādyuddhāni vartante tasmānyāyāḥ prakīrtitāḥ

20.20

[cārīṣu ca samutpanno nānācārīsamāśrayaḥ /
nyāyasaṃjñaḥ kṛto hyeṣa druhiṇena mahātmanā

20.21

tato vedeṣu nikṣiptā druhiṇena mahātmanā /
punariṣvastrajāte ca nānācārīsamākule

20.22

punarnāṭyaprayogeṣu nānābhāvasamnvitāḥ /
vṛttisaṃjñāḥ kṛtā hyetāḥ kāvyabandhasamāśrayāḥ]

20.23

caritairyasya devasya japyaṃ yadyādṛśaṃ kṛtam /
ṛṣibhistādṛśī vṛttiaḥ kṛtā pāṭhyādisaṃyutā

20.24

nāṭyavedasamutpanā vāgaṅgābhinayātmikā /
mayā kāvyakriayāhetoḥ prakṣiptā druhiṇājñayā

20.25

ṛgvedādbhāratī kṣiptā yajurvedācca sāttvatī /
kaiśikī sāmavedācca śeṣā cātharvaṇādapi

20.26

yā vākpradhānā puruṣaprayojyā strīvarjitā saṃkṛtapāṭhyayuktā /
svanāmadheyairbharataiḥ prayuktā sā bhāratī nāma bhavettu vṛttiḥ

20.27

bhedāstasyāstu vijñeyāścatvāro 'ṅgatvamāgatāḥ /
prarocanāmukhaṃ caiva vīthī prahasanaṃ tathā

20.28

jayābhyudayinī caiva maṅgalyā vijayāvahā /
sarvapāpapraśamanī pūrvaraṅge prarocanā

20.29

[upakṣepeṇa kāvyasya hetuyuktisamāśrayā /
siddhenāmantraṇā yā tu vijñeyā sā prarocanā]

20.30

naṭī vidūṣako vāpi pāripārśvika eva vā /
sūtradhāreṇa sahitāḥ saṃlāpaṃ yattu kurvate

20.31

citrairvākyaiḥ svakāryārotthairvītthyaṅgeranyathāpi vā /
āmukhaṃ tattu vijñeyaṃ budhaiḥ prastāvanāpi vā

20.32

[lakṣaṇaṃ pūrvamuktaṃ tu vītthyāḥ prahasanasya ca /
āmukhāṅgānyato vakṣye yathāvadanupūrvaśaḥ]

20.33

uddhātyakaḥ kathoddhātaḥ prayogātiśayastathā /
pravṛttakāvalagite pañcāṅgānyāmukhasya tu

20.34

uddhātyakāvalagitalakṣaṇaṃ kathitaṃ mayā /
śeṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ viprā vyākhyāsyāmyānupūrvaśaḥ

20.35

sutradhārasya vākyaṃ vā yatra vākyārthameva vā /
gṛhītāṃ praviśetpātraṃ kathoddhātaḥ sa kīrtitaḥ

20.36

prayoge tu prayogaṃ tu sūtradhāraḥ prayojayet /
tataśca praviśetpātraṃ prayogātiśayo hi saḥ

20.37

kālapravṛttimāśritya varṇanā yā prayujyate /
tadāśrayācca pātrasya praveśastatpravṛttakam

20.38

eṣāmanyatamaṃ śliṣṭaṃ yojayitvārthayuktibhiḥ /
[tasmādaṅgadvayasyāpi sambhavo na nivāryate

20.39

pātragranthairasaṃbādha prakuryādāmukhaṃ tataḥ /
evametadbudhairjñeyamāmukhaṃ vividhāśrayam

20.40

lakṣaṇaṃ pūrvamuktaṃ tu vīthyāḥ prahasanasya ca /
[ityaṣṭārdhavikalpā vṛttiriyaṃ bhāratī mayābhihitā /
sāttvatyāstu vidhānaṃ lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi]

20.41

yā sāttvateneha guṇena yuktā nyāyena vṛttena samanvitā ca /
harṣotkaṭā saṃhṛtaśokabhāvā sā sāttvatī nāma bhavettu vṛttiḥ

20.42

vāgaṅgābhinayavatī sattvotthānavacanaprakaraṇeṣu /
sattvādhikārayuktā vijñeyā sāttvatī vṛttiḥ

20.43

vīrādbhutaraudrarasā nirastaśṛṅgārakaruṇanirvedā /
uddhatapuruṣaprāyā parasparādharṣaṇakṛtā ca

20.44

utthāpakaśca parivartakaśca sallāpakaśca saṃghātyaḥ /
catvāro 'syā bhedā vijñeyā nāṭyakovidaiaḥ

20.45

ahamapyutthāsyāmi tvaṃ tāvaddarśayātmanaḥ śaktim /
iti saṃgharṣasamutthastajjñairutthāpako jñeyaḥ

20.46

utthānasamārabdhānarthānutsṛjya yo 'rthayogavaśāt /
anyānarthān bhajate sa cāpi parivartako jñeyaḥ

20.47

[nirdiṣṭavastuviṣayaḥ prapañcabaddhastrihāsyasaṃyuktaḥ /
saṃgharṣaviśeṣakṛtastrividhaḥ parivartako jñeyaḥ]

20.48

sādharṣajo nirādharṣajo 'pi vā rāgavacasaṃyuktaḥ /
sādhikṣepālāpo jñeyaḥ sallāpakaḥ so 'pi

20.49

[dharmādharmasamutthaṃ yatra bhavedrāgadoṣasaṃyuktam /
sādhikṣepaṃ ca vaco jñeyaḥ saṃlāpako nāma]

20.50

mantrarthavākyaśaktyā daivavaśādātmadoṣayogādvā /
saṃghātabhedajananastajjñaiḥ saṃghātyako jñeyaḥ

20.51

[bahukapaṭasaṃśrayāṇāṃ paropaghātāśayaprayuktānām /
kūṭānāṃ saṃghāto vijñeyaḥ kūṭasaṃghātyaḥ ]

20.52

ityaṣṭārdhavikalpā vṛttiriyaṃ sāttvatī mayābhihitā /
kaiśikyāstvatha lakṣaṇamataḥparaṃ saṃpravakṣyāmi

20.53

yā ślakṣṇanaipathyaviśeṣacitrā strīsaṃyutā yā bahunṛttagītā /
kāmopabhogaprabhavopacārā tāṃ kaiśikīṃ vṛttimudāharanti

20.54

[bahuvadyanṛttagītā śṛṅgārābhinayacitranaipathyā /
mālyālaṅkārayuktā praśastaveṣā ca kāntā ca

20.55

citrapadavākyabandhairalaṅkṛtā hasitaruditaroṣādaiḥ /
strīpuruṣakāmayuktā vijñeyā kaiśikīvṛttiḥ]

20.56

narma ca narmasphuñjo narmasphoṭo 'tha narmagarbhaśca /
kaiśikyāścatvāro bhedā hyete samākhyātāḥ

20.57

āsthāpitaśṛṅgāraṃ viśuddhakaraṇaṃ nivṛttavīrarasam /
hāsyapravacanabahulaṃ narma trividhaṃ vijānīyāt

20.58

īrṣyākrodhaprāyaṃ sopālambhakaraṇānuviddhaṃ ca /
ātmopakṣepakṛtaṃ savipralambhaṃ smṛtaṃ narma

20.59

navasaṅgamasambhogo ratisamudayaveṣavākyasaṃyuktaḥ /
jñeyo narmasphuñjo hyavasānabhayātmakaścaiva

20.60

vividhānāṃ bhavānāṃ lavairlavairbhūṣito bahuviśeṣaiḥ /
asamagrākṣiptaraso narmasphoṭastu vijñeyaḥ

20.61

vijñānarūpaśobhā dhanādibhirnāyako gaṇairyatra /
pracchanāṃ vyavaharte karyavaṣānnarmagarbho 'sau

20.62

[pūrvasthitau vipadyeta nāyako yatra cāparastiṣṭhet /
tamapīha narmagarbhaṃ vidyānnāṭyaprayogeṣu ]

20.63

ityaṣṭārśavikalpā vṛttiriyaṃ kaiśikī mayābhihitā /
ata ūrdhvamuddhatarasāmarabhaṭiṃ sampravakṣyyami

20.64

ārabhaṭaprāyaguṇā tathaiva bahukapaṭavañcanopetā /
dambhānṛtavacanavatī tvārabhaṭī nāma vijñeyā

20.65

[āvapātāplulaṅgitāni cchedyāni māyākṛtamindrajālam /
citrāṇī yuddhāni ca yatra nityaṃ tāṃ tādṛśīmārabhaṭīṃ vadanti

20.66

śāḍguṇyasamārbdhā haṭhātisandhānavidravopetā /
lābhālābhārthakṛtā vijñeyā vṛttirārabhaṭī

20.67

saṃkṣiptakāvapatau vastūtthāpanamathāpi saṃpheṭaḥ /
ete hyasyā bhedā lakṣaṇameṣaṃ pravakṣyāmi

20.68

anvarthaśilpayukto bahupustotthānacitranepathyaḥ /
saṃkṣiptavastu viṣayo jñeyaḥ saṃkṣiptakao nāma

20.69

bhayaharṣasamutthānaṃ vidravavinipātasambhramācaraṇam /
kṣiprapraveśanirgamamavapātamimaṃ vijānīyāt

20.70

sarvarasasamāsakṛtaṃ savidravvvidravāśrayaṃ vvapi /
nāṭyaṃ vibhāvyate yattadvastūtthāpanaṃ jñeyam

20.71

saṃrambhasaṃprayukto bahuyuddhakapaṭanirbhedaḥ /
śastrapraharabahulaḥ sampheṭo nāma vijñeyaḥ

20.72

evametā budhairjñeyā vṛttayo nāṭyasaṃśrayā /
rasaprayogamāsāṃ ca kīrtyamānaṃ nibodhata

20.73

hāsyaśṛṅgarabahulā kaiśikī paricakṣitā /
sattvatī cāpi vijñeyā vīrādbhutaśamāśrayāḥ

20.74

raudre bhayānake caiva vijñeyārabhaṭī budhaiḥ /
bībhatse karuṇe caiva bhāratī saṃprakīrtitā

20.75

[ na hyekarasajaṃ kavyaṃ kiñcidasti prayogataḥ /
bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttirvṛttireva vā

20.76

sarveṣāṃ samavetānāṃ yasya rūpaṃ bhavedbahu /
sa mantavyo rasa sthāyi śeṣāḥ sañcāriṇaḥ smṛtāḥ]

20.77

vṛtyanta eśo 'bhinayo mayokto vāgaṅgasattvaprabhavo yathāvad /
āhāryamevābhinayaṃ prayoge vakṣyāmi nepathyakṛtaṃ tu bhūyaḥ

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc