Natya Shastra · Chapter 19
iti bharatīye nāṭyaśāstre daśarūpanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ
atha ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ
itivṛttaṃ tu nāṭyasya śarīraṃ parikīrtitam /
pañcabhiḥ sandhibhistasya vibhāgaḥ samprakalpitaḥ
itivṛttaṃ dvidhā caiva budhastu parikalpayet /
ādhikarikamekaṃ syāt prāsaṅgikamathāparam
yatkāryaṃ hi phalaprāptyā sāmarthyātparikalpyate /
tadādhikārikaṃ jñeyamanyatprāsaṅgikaṃ viduḥ
kāraṇātphalayogyasya vṛttaṃ syādādhikārikam /
tasyopakaraṇārthaṃ tu kīrtyate hyānuṣaṅgikam
kaveḥ prayatnānnetṝṇāṃ yuktānāṃ viddhyupāśrayāt /
kalpyate hi phalaprāptiḥ samutkarṣātphalasya ca
(laukikī sukhaduḥkhākhyā yathāvasthā rasodbhavā /
daśadhā manmathāvasthā vyavasthāstrividhā matā)
saṃsāre phalayāge tu vyāpāraḥ kāraṇasya yaḥ /
tasyānupūrvyā vijñeyā pañcāvasthā prayoktṛbhiḥ
prārambhaśca prayatnaśca tathā prāpteśca saṃbhavaḥ /
niyatā ca phalaprāptiḥ phalayogaśca pañcamaḥ
autsukyamātrabandhastu yadbījasya nibadhyate /
mahataḥ phalayogasya sa phalārambha iṣyate
apaśyataḥ phalaprāptiṃ vyāpāro yaḥ phalaṃ prati /
paraṃ cautsukyagamanaṃ sa prayatnaḥ prakīrtitaḥ
īṣatprāptiryadā kācitphalasya parikalpate /
bhāvamātreṇa tu prāhurvidhijñāḥ prāptisambhavam
niyatāṃ tu phalaprāptiṃ yadā bhāvena paśyati /
niyatāṃ tāṃ phalaprāptiṃ saguṇāṃ paricakṣate
abhipretaṃ samagraṃ ca pratirūpaṃ kriyāphalam /
itivṛtte bhavedyasmin phalayogaḥ prakīrtitaḥ
sarvasyaiva hi kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ /
etāstvanukrameṇaiva pañcāvasthā bhavanti hi
āsāṃ svabhāvabhinnānāṃ parasparasamāgamāt /
vinyāsa ekabhāvena phalahetuḥ prakīrtitaḥ
itivṛttaṃ samākhyātaṃ pratyagevādhikārikam /
tadārambhādi kartavyaṃ phalāntaṃ ca yathā bhavet
pūrṇasandhi ca kartavyaṃ hīnasandhyapi vā punaḥ /
niyamāt pūrṇasandhi syāddhīnasandhyatha kāraṇāt
ekalope caturthasya dvilope tricaturthayoḥ /
dvitīyatricaturthānāṃ trilope lopa iṣyate
prāsaṅgike parārthatvānna hyeṣa niyamo bhavet /
yadvṛttaṃ sambhavettatra tadyojyamavirodhataḥ
itivṛtte yathāvasthāḥ pañcārambhādikāḥ smṛtāḥ /
arthaprakṛtayaḥ pañca tathā bījādikā api
bījaṃ binduḥ patākā ca prakarī kāryameva ca /
arthaprakṛtayaḥ pañca jñātvā yojyā yathāvidhi
svalpamātraṃ samutsṛṣṭaṃ bahudhā yadvisarpati /
phalāvasānaṃ yaccaiva bījaṃ tatparikīrtitam
prayojanānāṃ vicchede yadavicchedakāraṇam /
yāvatsamāptirbandhasya sa binduḥ parikīrtitaḥ
yadvṛttaṃ tu parārthaṃ syāt pradhānasyopakārakam
pradhānavacca kalpyeta sā patāketi kīrtitā
phalaṃ prakalpyate yasyāḥ parārthāyaiva kevalam /
anubandhavihīnatvāt prakarīti vinirdiśet
yadādhikārikaṃ vastu samyak prājñaiḥ prayujyate /
tadartho yaḥ samārambhastatkāryaṃ parikīrtitam
eteṣāṃ yasya yenārtho yataśca guṇa iṣyate /
tat pradhānaṃ tu kartavyaṃ guṇabhūtānyataḥ param
eko 'neko 'pi vā sandhiḥ patākāyāṃ tu yo bhavet /
pradhānārthānuyāyitvādanusandhiḥ prakīrtyate
āgarbhādāvimarśādvā patākā vinivartate /
kasmādyasmānnibandho 'syāḥ parārthaḥ parikīrtyate
yatrārthe cintite 'nyasminstallinṅgo 'nyaḥ prayujyate /
āgantukena bhāvena patākāsthānakaṃ tu tat
sahasaivārthasampattirguṇavatyupakārataḥ /
patākāsthānakamidaṃ prathamaṃ parikīrtitam
vacaḥ sātiśayaṃ kliṣṭaṃ kāvyabandhasamāśrayam /
patākāsthānakamidaṃ dvitīayaṃ parikīrtitam
arthopakṣepaṇaṃ yatra līnaṃ savinayaṃ bhavet /
śliṣṭapratyuttaropetaṃ tṛtīyamidamiṣyate
dvyartho vacanavinyāsaḥ suśliṣṭaḥ kāvyayojitaḥ /
upanyāsasuyuktaśca taccaturthamudāhṛtam
[yatra sātiśayaṃ vākyamarthopakṣepaṇaṃ bhavet /
vināśidṛṣṭamante ca patākārdhaṃ tu tadbhavet ]
catuṣpatākāparamaṃ nāṭake kāryayiṣyate /
pañcabhiḥ sandhibhiryuktaṃ tāṃśca vakṣyāmyataḥ param
mukhaṃ pratimukhaṃ caiva garbho vimarśa eva ca /
tathā nirvahaṇaṃ ceti nāṭake pañca sandhayaḥ
[pañcabhiḥ sandhibhiryuktaṃ pradhānamanu kīrtyate /
śeṣāḥ pradhānasandhīnāmanugrāhyanusandhayaḥ]
yatra bījasamutpattirnānārtharasasambhavā /
kāvye śarīrānugatā tanmukhaṃ parikīrtitam
bījasyodghāṭanaṃ yatra dṛṣṭanaṣṭamiva kvacit /
mukhanyastasya sarvatra tadvai pratimukhaṃ smṛtam
udbhedastasya bījasya prāptiraprāptireva vā /
punaścānveṣaṇaṃ yatra sa garbha iti saṃjñitaḥ
garbhanirbhinnabījārtho vilobhanakṛto 'thavā /
krodhavyasanajo vāpi sa vimarśa iti smṛtaḥ
samānayanamarthānāṃ mukhādyānāṃ sabījinām /
nānābhāvottarāṇāṃ yadbhavennirvahaṇaṃ tu tat
ete tu sandhayo jñeyā nāṭakasya prayoktṛbhiḥ /
tathā prakaraṇāsyāpi śeṣāṇāṃ ca nibodhata
ḍimaḥ samavakāraśca catuḥsandhī prakīrtitau /
na tayoravamarśastu kartavyaḥ kavibhiḥ sadā
vyāyogehāmṛgau cāpi sadā kāryau trisandhikau /
garbhāvamarśau na syātāṃ tayorvṛttiśca kaiśikī
dvisandhi tu prahasanaṃ vīthyaṅko bhāṇa eva ca /
mukhanirvahane tatra kartavye kavibhiḥ sadā
[vīthī caiva hi bhāṇaśca tathā prahasanaṃ punaḥ /
kaiśikīvṛttihīnāni kāryāṇi kavibhiḥ sadā ]
evaṃ hi sandhayaḥ kāryā daśarūpe prayoktṛbhiḥ /
punareṣāṃ tu sandhīnāmaṅgakalpaṃ nibodhadata
sandhināṃ yāni vṛttāni pradeśeṣvanupūrvaśaḥ /
svasampadguṇayuktāni tānyaṅgānyupadhārayet
iṣṭasyārthasya racanā vṛttāntasyānupakṣayaḥ /
rāgaprāptiḥ prayogasya guhyānāṃ caiva gūhanam
āścaryavadabhikhyānaṃ prakāśyānāṃ prakāśanam /
aṅgānāṃ ṣaḍvidhaṃ hyetad dṝṣṭaṃ śāstre prayojanam
aṅgahīno naro yadvannaivārambhakṣamo bhavet /
aṅgahīnaṃ tathā kāvyaṃ na prayogakṣamaṃ bhavet
udāttamapi tatkāvyaṃ syādaṅgaiḥ parivarjitam /
hīnatvāddhi prayogasya na satāṃ rañjayenmanaḥ
kāvyaṃ yadapi hīnārthaṃ samyadaṅgaiḥ samanvitam /
dīptatvāttu prayogasya śobhāmeti na saṃśayaḥ
[tasmāt sandhipradeśeṣu yathāyogaṃ yathārasam /
kavināṅgāni kāryāṇi samyaktāni nibodhata]
upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam /
yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā
udbhedaḥ karaṇaṃ bheda etānyaṅgāni vai mukhe /
tathā pratimukhe caiva śṛṇutāṅgāni nāmataḥ
vilāsaḥ parisarpaśca vidhūtaṃ tāpanaṃ tathā /
narma narmadyutiścaiva tathā pragayaṇaṃ punaḥ
nirodhaścaiva vijñeyaḥ paryupāsanameva ca /
puṣpaṃ vajramupanyāso varṇasaṃhāra eva ca
etāni vai pratimukhe garbhe 'ṅgāni nibodhata /
abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ
saṃgrahaścānumānaṃ ca prārthanākṣiptameva ca /
toṭakādhibale caiva hyudvego vidravastathā
etānyaṅgāni vai garbhe hyavamarśe nibodhata /
apavādaśca saṃpheṭo vidravaḥ śaktireva ca
vyavasāyaḥ prasaṅgaśca dyutiḥ khedo niṣedhanam /
virodhanamathādānaṃ chādanaṃ ca prarocanā
vyavahāraśca yuktiśca vimarśāṅgānyamūni ca /
sandhirnirodho grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇam
dyutiḥ prasāda ānandaḥ samayo hyupagūhanam /
bhāṣaṇaṃ pūrvavākyaṃ ca kāvyasaṃhāra eva ca
praśastiriti saṃhāre jñeyānyaṅgāni nāmataḥ /
catuṣṣaṣṭhi budhairjñeyānyetānyaṅgāni sandhiṣu
[sampādanārthaṃ bījasya samyaksiddhikarāṇi ca /
kāryāṇyetāni kavibhirvibhajyārthāni nāṭake ]
punareṣāṃ pravakṣyāmi lakṣaṇāni yathākramam /
kāvyārthasya samutpattirupakṣepa iti smṛtaḥ
yadutpannārthabāhulyaṃ jñeyaḥ parikarastu saḥ /
tanniṣpattiḥ parinyāso vijñeyaḥ kavibhiḥ sadā
guṇanirvarṇanaṃ caiva vilobhanamiti smṛtam /
sampradhāraṇamarthānāṃ yuktirityabhidhīyate
sukhārthasyābhigamanaṃ prāptirityabhisaṃjñitā /
bījārthasyopagamanaṃ samādhānamiti smṛtam
sukhaduḥkhakṛto yo 'rthastadvidhānamiti smṛtam /
kutūhalottarāvego vijñeyā paribhāvanā
bījārthasya praroho yaḥ sa udbheda iti smṛtaḥ /
prakṛtārthasamārambhaḥ karaṇaṃ nāma tadbhavet
saṃghātabhedanārtho yaḥ sa bheda iti kīrtitaḥ /
[etāni tu mukhāṅgāni vakṣye pratimukhe punaḥ]
samīhā ratibhogārthā vilāsa iti saṃjñitaḥ /
dṛṣṭanaṣṭānusaraṇaṃ parisarpa iti smṛtaḥ
kṛtasyānunayasyādau vidhūtaṃ hyaparigrahaḥ /
apāyadarśanaṃ yattu tāpanaṃ nāma tadbhaveet
krīḍārthaṃ vihitaṃ yattu hāsyaṃ narmeti tatsmṛtam
doṣapracchādanārthaṃ tu hāsyaṃ narmadyutiḥ smṛtā
uttarottaravākyaṃ tu bhavetpragayaṇaṃ punaḥ /
yā tu vyasanasaṃprāptiḥ sa nirodhaḥ prakīrtitaḥ
kruddhasyanunayo yastu bhavettatparyupāsanam /
viśeṣavacanaṃ yattu tatpuṣpamiti saṃjñitam
pratyakṣarūkṣaṃ yadvākyaṃ vajraṃ tadabhidhīyate /
upapattikṛto yo 'rtha upanyāsaśca sa smṛtaḥ
cāturvarṇyopagamanaṃ varṇasaṃhāra iṣyate /
kapaṭāpāśrayaṃ vākyamabhūtāharaṇaṃ viduḥ
tattvārthavacanaṃ caiva mārga ityabhidhīyate /
citrārthasamavāye tu vitarko rūpamiṣyate /
yatsātiśayavadvākyaṃ tadudāharaṇaṃ smṛtam
bhāvatattvopalabdhistu krama ityabhidhīyate /
sāmadānādisaṃpannaḥ saṃgrahaḥ parikīrtitaḥ
rūpānurūpagamanamanumānamiti smṛtam
ratiharṣotsavānāṃ tu prārthanā prārthanā bhavet /
garbhasyodbhedanaṃ yatsākṣiptirityabhidhīyate
saṃrambhavacanaṃ caiva toṭakaṃ tviti saṃjñitam /
kapaṭenātisaṃdhānaṃ bruvate 'dhibalaṃ budhāḥ
bhayaṃ nṛpāridasyūtthamudvegaḥ parikīrtitaḥ /
śaṅkā bhayatrāsakṛto vidrayaḥ samudāhṛtaḥ
doṣaprakhyāpanaṃ yattu so 'pavāda iti smṛtaḥ /
roṣagrathitavākyaṃ tu saṃpheṭaḥ parikīrtitaḥ
guruvyatikramo yastu sa dravaḥ parikīrtitaḥ /
virodhipraśamo yaśca sa śaktiḥ parikīrtitā
vyavasāyaśca vijñeyaḥ pratijñāhetusaṃbhavaḥ /
prasaṅgaścaiva vijñeyo gurūṇā parikīrtanam
vākyamādharṣasaṃyuktaṃ dyutistajjñairudāhṛtā /
manaśceṣṭāviniṣpannaḥ śramaḥ kheda udāhṛtaḥ
īpsitārthapratīghātaḥ pratiṣedhaḥ prakīrtitaḥ /
kāryātyayopagamanaṃ virodhanamiti smṛtam
bījakāryopagamanamātānamiti saṃjñitam /
apamānakṛtaṃ vākyaṃ kāryārthaṃ cchādanaṃ bhavet
prarocanā sa vijñeyā saṃhārārthapradarśinī /
[pratyakṣavacanaṃ yattu sa vyāhāra iti smṛtaḥ
savicchedaṃ vaco yatra sā yuktiriti saṃjñitā /
jñeyā vicalanā tajjñairavamānārthasaṃyuta]
[etānyavamṛśe 'ṅgāni saṃhāre tu nibodhata] /
mukhabījopagamanaṃ sandhirityabhidhīyate
kāryasyānveṣaṇaṃ yuktyā nirodha iti kīrtitaḥ /
upakṣepastu kāryāṇāṃ grathanaṃ parikīrtitam
anubhūtārthakathanaṃ nirṇayaḥ samudāhṛtaḥ /
parivādakṛtaṃ yasyāttadāhuḥ paribhāṣaṇam
labdhasyārthasya śamanaṃ dyutimācakṣate punaḥ /
samāgamastathārthānāmānandaḥ parikīrtitaḥ
duḥkhasyāpagamo yastu samayaḥ sa nigadyate /
śuśrūṣādyupasaṃpannaḥ prasādaḥ prītirucyate
adbhutasya tu saṃprāptirūpagūhanamiṣyate /
sāmadānādi saṃpannaṃ bhāṣaṇaṃ samudāhṛtam
pūrvavākyaṃ tu vijñeyaṃ yathoktārthapradarśanam /
varapradānasaṃprāptiḥ kāvyasaṃhāra iṣyate
nṛpadeśapraśāntiśca praśastirabhidhīyate /
yathāsandhi tu kartavyānyetānyaṅgāni nāṭake
kavibhiḥ kāvyakuśalai rasabhāvamapekṣya tu /
saṃmiśrāṇi kadācittu dvitriyogena vā punaḥ
jñātvā kāryamavasthāṃ ca kāryāṇyaṅgāni sandhiṣu /
eteṣāmeva cāṅgānāṃ saṃbaddhānyarthayuktitaḥ
sandhyantarāṇi sandhīnāṃ viśeṣāstvekaviṃśatiḥ /
sāmabhedastathā daṇḍaḥ pradānaṃ vadha eva ca
pratyutpannamatitvaṃ ca gotraskhalitameva ca /
sāhasaṃ ca bhayaṃ caiva hrīrmāyā krodha eva ca
ojaḥ saṃvaraṇaṃ bhrāntistathā hetvapadhāraṇam /
dūto lekhastathā svapnaścitraṃ mada iti smṛtam
[viṣkambhacūlikā caiva tatha caiva praveśakaḥ /
aṅkāvatāro 'ṅkamukhamarthopakṣepapañcakam
madhyamapuruṣaniyojyo nāṭakamukhasandhimātrasaṃcāraḥ /
viṣkambhakastu kāryaḥ purohitāmātyakañcukibhiḥ
śuddhaḥ saṃkīrṇo vā dvividho viṣkaṃbhakastu vijñeyaḥ /
madhyamapātraiḥ śuddhaḥ saṃkīrṇo nīcamadhyakṛtaḥ
antaryavanikāsaṃsthaiḥ sūtādibhiranekadhā /
arthopakṣepaṇaṃ yattu kriyate sā hi cūlikā
aṅkāntarānusārī saṃkṣepārthamadhikṛtya bindūnām /
prakaraṇanāṭakaviṣaye praveśako nāma vijñeyaḥ
aṅkānta eva cāṅko nipatati yasmin prayogamāsādya /
bījārthayuktiyukto jñeyo hyaṅkāvatāro 'sau
viṣliṣṭamukhamaṅkasya striyā vā puruṣeṇa vā /
yadupakṣipyate pūrvaṃ tadaṅkamukhamucyate]
anyānyapi lāsyavidhāvaṅgāni tu nāṭakopayogīni /
asmādviniḥsṛtāni tu bhāṇa ivaiakaprayojyāni
[bhāṇākṛtivallāsyaṃ vijñeyaṃ tvekapātrahāryaṃ vā /
prakaraṇavadūhya kāryāsaṃstavayuktaṃ vividhabhāvam]
geyapadaṃ sthitapāṭhyamāsīnaṃ puṣpagaṇḍikā /
pracchedakaṃ trimūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvimūḍhakam
uttamottamakaṃ caivamuktapratyuktameva ca /
lāsye daśavidhaṃ hyetadaṅganirdeśalakṣaṇam
āsaneṣūpaviṣṭairyattantrībhāṇḍopabṛṃhitam /
gāyaneairgīyate śuṣkaṃ tadgeyapadamucyate
[yā nṛtyatyāsanā nārī geyaṃ priyaguṇānvitam /
sāṅgopāṅgavidhānena tadgeyapadamucyate]
prākṛtaṃ yadviyuktā tu paṭhedāttarasaṃ sthitā /
madanānalataptāṅgī sthitapāṭhyaṃ taducyate
[bahucārīsamāyuktaṃ pañcapāṇikalānugam /
cañcatpuṭena vā yuktaṃ sthitapāṭhyaṃ vidhīyate]
āsīnamāsyate yatra sarvātodyavivarjitam /
aprasāritagātraṃ ca cintāśokasamanvitam
nṛttāni vividhāni syurgeyaṃ gāne ca saṃśritan /
ceṣṭābhiścāśrayaḥ puṃsā yatra sā puṣpagaṇḍikā
[yatra strī naraveṣeṇa lalitaṃ saṃskṛtaṃ paṭhet /
sakhīnāṃ tu vinodāya sā jñeyā puṣpagaṇḍikā
nṛttaṃ tu vividhaṃ yatra gītaṃ cātodyasaṃyutam /
striyaḥ puṃvacca ceṣṭante sā jñeyā puṣpagaṇḍikā]
pracchedakaḥ sa vijñeyo yatra candrātapāhatāḥ /
striyaḥ priyeṣu sajjante hyapi vipriyakāriṣu
aniṣṭhuraślakṣṇapadaṃ samavṛttairalaṅkṛtam /
nāṭyaṃ puruṣabhāvāḍhyaṃ trimūḍhakamiti smṛtam
pātraṃ vibhraṣṭasaṃketaṃ suvyaktakaraṇānvitam /
prākṛtairvacanairyuktaṃ viduḥ saindhavakaṃ budhāḥ
[rūpavādyādisaṃyuktaṃ pāṭhyena ca vivarjitam /
nāṭyaṃ hi tattu vijñeyaṃ saindhavaṃ nāṭyakovidaiḥ]
mukhapratimukhopetaṃ caturaśrapadakramam /
śliṣṭabhāvarasopetaṃ vaicitryārthaṃ dvimūḍhake
uttamottamakaṃ vidyādanekarasasaṃśrayam /
vicitraiḥ lokabandhaiśca helāhāvavicitritam
kopaprasādajanitaṃ sādhikṣepapadāśrayam /
uktapratyuktamevaṃ syāccitragītārthayojitam
yatra priyākṛtiṃ dṛṣṭvā vinodayati mānasam /
madanānalataptāṅgī taccitrapadamucyate
dṛṣṭvā svapne priyaṃ yatra madanānalatāpitā /
karotivividhān bhāvāṃstadvai bhāvikamucyate
eteṣāṃ lāsyavidhau vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ prayogajñaiḥ /
tadihaiva tu yannauktaṃ prasaṅgavinivṛttahetostu
pañcasandhi caturvṛtti catuḥṣaṣṭyaṅgasaṃyutam /
ṣaṭtriṃśallakṣaṇopetaṃ guṇālaṅkārabhūṣitam
mahārasaṃ mahābhogamudāttavacanānvitam /
mahāpuruṣasaṃcāraṃ sādhvācārajanapriyam
suśliṣṭasandhisaṃyogaṃ suprayogaṃ sukhāśrayam /
mṛduśabdābhidhānaṃ ca kaviḥ kuryāttu nāṭakam
avasthā yā tu lokasya sukhaduḥkhasamudbhavā /
nānāpuruṣasaṃcārā nāṭake 'sau vidhīyate
na tajjñānaṃ na tacchilpaṃ na sā vidyā na sā kalā /
na tat karma na vā yogo nāṭye 'simnyanna dṛśyate
yo 'yaṃ svabhāvo lokasya nānāvasthāntarātmakaḥ /
so 'ṅgādyabhinayairyukto nāṭyamityabhidhīyate
devatānāmṛṣīnāṃ ca rājñāṃ cotkṛṣṭamedhasām /
pūrvavṛttānucaritaṃ nāṭakaṃ nāma tadbhavet.
yasmātsvabhāvaṃ saṃtyajya sāṅgopāṅgagatikramaiḥ /
prayujyate jñāyate ca tasmādvai nāṭakaṃ smṛtam.
sarvabhāvaiḥ sarvarasaiḥ sarvakarmapravṛttibhiḥ /
nānāvasthāntaropetaṃ nāṭakaṃ saṃvidhīyate
[anekaśilpajātāni naikakarmakriayāṇi ca /
tānyaśeṣāṇi rūpāṇi kartavyāni prayoktṛbhiḥ ]
lokasvabhāvaṃ saṃprekṣya narāṇāṃ ca balābalam /
saṃbhogaṃ caiva yuktiṃ ca tataḥ kāryaṃ tu nāṭakam
bhaviṣyati yuge prāyo bhaviṣyantyabudhā narāḥ /
ye cāpi hi bhaviṣyanti te yatnaśrutabuddhayaḥ
karmaśilpāni śāstrāṇi vicakṣaṇabalāni ca /
sarvāṇyetāni naśyanti yadā lokaḥ praṇaśyati
tadevaṃ lokabhāṣāṇāṃ prasamīkṣya balābalam /
mṛduśabdaṃ sukhārthaṃ ca kaviḥ kuryāttu nāṭakam
caikrīḍitādyaiḥ śabdaistu kāvyabandhā bhavanti ye /
veśyā iva na te bhānti kamaṇḍaludharairdvijaiḥ
daśarūpavidhānaṃ ca mayā proktaṃ dvijottamāḥ /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vṛttīnāmiha lakṣaṇam
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0