Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 19

19.1

iti bharatīye nāṭyaśāstre daśarūpanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ
atha ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ
itivṛttaṃ tu nāṭyasya śarīraṃ parikīrtitam /
pañcabhiḥ sandhibhistasya vibhāgaḥ samprakalpitaḥ

19.2

itivṛttaṃ dvidhā caiva budhastu parikalpayet /
ādhikarikamekaṃ syāt prāsaṅgikamathāparam

19.3

yatkāryaṃ hi phalaprāptyā sāmarthyātparikalpyate /
tadādhikārikaṃ jñeyamanyatprāsaṅgikaṃ viduḥ

19.4

kāraṇātphalayogyasya vṛttaṃ syādādhikārikam /
tasyopakaraṇārthaṃ tu kīrtyate hyānuṣaṅgikam

19.5

kaveḥ prayatnānnetṝṇāṃ yuktānāṃ viddhyupāśrayāt /
kalpyate hi phalaprāptiḥ samutkarṣātphalasya ca

19.6

(laukikī sukhaduḥkhākhyā yathāvasthā rasodbhavā /
daśadhā manmathāvasthā vyavasthāstrividhā matā)

19.7

saṃsāre phalayāge tu vyāpāraḥ kāraṇasya yaḥ /
tasyānupūrvyā vijñeyā pañcāvasthā prayoktṛbhiḥ

19.8

prārambhaśca prayatnaśca tathā prāpteśca saṃbhavaḥ /
niyatā ca phalaprāptiḥ phalayogaśca pañcamaḥ

19.9

autsukyamātrabandhastu yadbījasya nibadhyate /
mahataḥ phalayogasya sa phalārambha iṣyate

19.10

apaśyataḥ phalaprāptiṃ vyāpāro yaḥ phalaṃ prati /
paraṃ cautsukyagamanaṃ sa prayatnaḥ prakīrtitaḥ

19.11

īṣatprāptiryadā kācitphalasya parikalpate /
bhāvamātreṇa tu prāhurvidhijñāḥ prāptisambhavam

19.12

niyatāṃ tu phalaprāptiṃ yadā bhāvena paśyati /
niyatāṃ tāṃ phalaprāptiṃ saguṇāṃ paricakṣate

19.13

abhipretaṃ samagraṃ ca pratirūpaṃ kriyāphalam /
itivṛtte bhavedyasmin phalayogaḥ prakīrtitaḥ

19.14

sarvasyaiva hi kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ /
etāstvanukrameṇaiva pañcāvasthā bhavanti hi

19.15

āsāṃ svabhāvabhinnānāṃ parasparasamāgamāt /
vinyāsa ekabhāvena phalahetuḥ prakīrtitaḥ

19.16

itivṛttaṃ samākhyātaṃ pratyagevādhikārikam /
tadārambhādi kartavyaṃ phalāntaṃ ca yathā bhavet

19.17

pūrṇasandhi ca kartavyaṃ hīnasandhyapi vā punaḥ /
niyamāt pūrṇasandhi syāddhīnasandhyatha kāraṇāt

19.18

ekalope caturthasya dvilope tricaturthayoḥ /
dvitīyatricaturthānāṃ trilope lopa iṣyate

19.19

prāsaṅgike parārthatvānna hyeṣa niyamo bhavet /
yadvṛttaṃ sambhavettatra tadyojyamavirodhataḥ

19.20

itivṛtte yathāvasthāḥ pañcārambhādikāḥ smṛtāḥ /
arthaprakṛtayaḥ pañca tathā bījādikā api

19.21

bījaṃ binduḥ patākā ca prakarī kāryameva ca /
arthaprakṛtayaḥ pañca jñātvā yojyā yathāvidhi

19.22

svalpamātraṃ samutsṛṣṭaṃ bahudhā yadvisarpati /
phalāvasānaṃ yaccaiva bījaṃ tatparikīrtitam

19.23

prayojanānāṃ vicchede yadavicchedakāraṇam /
yāvatsamāptirbandhasya sa binduḥ parikīrtitaḥ

19.24

yadvṛttaṃ tu parārthaṃ syāt pradhānasyopakārakam
pradhānavacca kalpyeta sā patāketi kīrtitā

19.25

phalaṃ prakalpyate yasyāḥ parārthāyaiva kevalam /
anubandhavihīnatvāt prakarīti vinirdiśet

19.26

yadādhikārikaṃ vastu samyak prājñaiḥ prayujyate /
tadartho yaḥ samārambhastatkāryaṃ parikīrtitam

19.27

eteṣāṃ yasya yenārtho yataśca guṇa iṣyate /
tat pradhānaṃ tu kartavyaṃ guṇabhūtānyataḥ param

19.28

eko 'neko 'pi vā sandhiḥ patākāyāṃ tu yo bhavet /
pradhānārthānuyāyitvādanusandhiḥ prakīrtyate

19.29

āgarbhādāvimarśādvā patākā vinivartate /
kasmādyasmānnibandho 'syāḥ parārthaḥ parikīrtyate

19.30

yatrārthe cintite 'nyasminstallinṅgo 'nyaḥ prayujyate /
āgantukena bhāvena patākāsthānakaṃ tu tat

19.31

sahasaivārthasampattirguṇavatyupakārataḥ /
patākāsthānakamidaṃ prathamaṃ parikīrtitam

19.32

vacaḥ sātiśayaṃ kliṣṭaṃ kāvyabandhasamāśrayam /
patākāsthānakamidaṃ dvitīayaṃ parikīrtitam

19.33

arthopakṣepaṇaṃ yatra līnaṃ savinayaṃ bhavet /
śliṣṭapratyuttaropetaṃ tṛtīyamidamiṣyate

19.34

dvyartho vacanavinyāsaḥ suśliṣṭaḥ kāvyayojitaḥ /
upanyāsasuyuktaśca taccaturthamudāhṛtam

19.35

[yatra sātiśayaṃ vākyamarthopakṣepaṇaṃ bhavet /
vināśidṛṣṭamante ca patākārdhaṃ tu tadbhavet ]

19.36

catuṣpatākāparamaṃ nāṭake kāryayiṣyate /
pañcabhiḥ sandhibhiryuktaṃ tāṃśca vakṣyāmyataḥ param

19.37

mukhaṃ pratimukhaṃ caiva garbho vimarśa eva ca /
tathā nirvahaṇaṃ ceti nāṭake pañca sandhayaḥ

19.38

[pañcabhiḥ sandhibhiryuktaṃ pradhānamanu kīrtyate /
śeṣāḥ pradhānasandhīnāmanugrāhyanusandhayaḥ]

19.39

yatra bījasamutpattirnānārtharasasambhavā /
kāvye śarīrānugatā tanmukhaṃ parikīrtitam

19.40

bījasyodghāṭanaṃ yatra dṛṣṭanaṣṭamiva kvacit /
mukhanyastasya sarvatra tadvai pratimukhaṃ smṛtam

19.41

udbhedastasya bījasya prāptiraprāptireva vā /
punaścānveṣaṇaṃ yatra sa garbha iti saṃjñitaḥ

19.42

garbhanirbhinnabījārtho vilobhanakṛto 'thavā /
krodhavyasanajo vāpi sa vimarśa iti smṛtaḥ

19.43

samānayanamarthānāṃ mukhādyānāṃ sabījinām /
nānābhāvottarāṇāṃ yadbhavennirvahaṇaṃ tu tat

19.44

ete tu sandhayo jñeyā nāṭakasya prayoktṛbhiḥ /
tathā prakaraṇāsyāpi śeṣāṇāṃ ca nibodhata

19.45

ḍimaḥ samavakāraśca catuḥsandhī prakīrtitau /
na tayoravamarśastu kartavyaḥ kavibhiḥ sadā

19.46

vyāyogehāmṛgau cāpi sadā kāryau trisandhikau /
garbhāvamarśau na syātāṃ tayorvṛttiśca kaiśikī

19.47

dvisandhi tu prahasanaṃ vīthyaṅko bhāṇa eva ca /
mukhanirvahane tatra kartavye kavibhiḥ sadā

19.48

[vīthī caiva hi bhāṇaśca tathā prahasanaṃ punaḥ /
kaiśikīvṛttihīnāni kāryāṇi kavibhiḥ sadā ]

19.49

evaṃ hi sandhayaḥ kāryā daśarūpe prayoktṛbhiḥ /
punareṣāṃ tu sandhīnāmaṅgakalpaṃ nibodhadata

19.50

sandhināṃ yāni vṛttāni pradeśeṣvanupūrvaśaḥ /
svasampadguṇayuktāni tānyaṅgānyupadhārayet

19.51

iṣṭasyārthasya racanā vṛttāntasyānupakṣayaḥ /
rāgaprāptiḥ prayogasya guhyānāṃ caiva gūhanam

19.52

āścaryavadabhikhyānaṃ prakāśyānāṃ prakāśanam /
aṅgānāṃ ṣaḍvidhaṃ hyetad dṝṣṭaṃ śāstre prayojanam

19.53

aṅgahīno naro yadvannaivārambhakṣamo bhavet /
aṅgahīnaṃ tathā kāvyaṃ na prayogakṣamaṃ bhavet

19.54

udāttamapi tatkāvyaṃ syādaṅgaiḥ parivarjitam /
hīnatvāddhi prayogasya na satāṃ rañjayenmanaḥ

19.55

kāvyaṃ yadapi hīnārthaṃ samyadaṅgaiḥ samanvitam /
dīptatvāttu prayogasya śobhāmeti na saṃśayaḥ

19.56

[tasmāt sandhipradeśeṣu yathāyogaṃ yathārasam /
kavināṅgāni kāryāṇi samyaktāni nibodhata]

19.57

upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam /
yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā

19.58

udbhedaḥ karaṇaṃ bheda etānyaṅgāni vai mukhe /
tathā pratimukhe caiva śṛṇutāṅgāni nāmataḥ

19.59

vilāsaḥ parisarpaśca vidhūtaṃ tāpanaṃ tathā /
narma narmadyutiścaiva tathā pragayaṇaṃ punaḥ

19.60

nirodhaścaiva vijñeyaḥ paryupāsanameva ca /
puṣpaṃ vajramupanyāso varṇasaṃhāra eva ca

19.61

etāni vai pratimukhe garbhe 'ṅgāni nibodhata /
abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ

19.62

saṃgrahaścānumānaṃ ca prārthanākṣiptameva ca /
toṭakādhibale caiva hyudvego vidravastathā

19.63

etānyaṅgāni vai garbhe hyavamarśe nibodhata /
apavādaśca saṃpheṭo vidravaḥ śaktireva ca

19.64

vyavasāyaḥ prasaṅgaśca dyutiḥ khedo niṣedhanam /
virodhanamathādānaṃ chādanaṃ ca prarocanā

19.65

vyavahāraśca yuktiśca vimarśāṅgānyamūni ca /
sandhirnirodho grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇam

19.66

dyutiḥ prasāda ānandaḥ samayo hyupagūhanam /
bhāṣaṇaṃ pūrvavākyaṃ ca kāvyasaṃhāra eva ca

19.67

praśastiriti saṃhāre jñeyānyaṅgāni nāmataḥ /
catuṣṣaṣṭhi budhairjñeyānyetānyaṅgāni sandhiṣu

19.68

[sampādanārthaṃ bījasya samyaksiddhikarāṇi ca /
kāryāṇyetāni kavibhirvibhajyārthāni nāṭake ]

19.69

punareṣāṃ pravakṣyāmi lakṣaṇāni yathākramam /
kāvyārthasya samutpattirupakṣepa iti smṛtaḥ

19.70

yadutpannārthabāhulyaṃ jñeyaḥ parikarastu saḥ /
tanniṣpattiḥ parinyāso vijñeyaḥ kavibhiḥ sadā

19.71

guṇanirvarṇanaṃ caiva vilobhanamiti smṛtam /
sampradhāraṇamarthānāṃ yuktirityabhidhīyate

19.72

sukhārthasyābhigamanaṃ prāptirityabhisaṃjñitā /
bījārthasyopagamanaṃ samādhānamiti smṛtam

19.73

sukhaduḥkhakṛto yo 'rthastadvidhānamiti smṛtam /
kutūhalottarāvego vijñeyā paribhāvanā

19.74

bījārthasya praroho yaḥ sa udbheda iti smṛtaḥ /
prakṛtārthasamārambhaḥ karaṇaṃ nāma tadbhavet

19.75

saṃghātabhedanārtho yaḥ sa bheda iti kīrtitaḥ /
[etāni tu mukhāṅgāni vakṣye pratimukhe punaḥ]

19.76

samīhā ratibhogārthā vilāsa iti saṃjñitaḥ /
dṛṣṭanaṣṭānusaraṇaṃ parisarpa iti smṛtaḥ

19.77

kṛtasyānunayasyādau vidhūtaṃ hyaparigrahaḥ /
apāyadarśanaṃ yattu tāpanaṃ nāma tadbhaveet

19.78

krīḍārthaṃ vihitaṃ yattu hāsyaṃ narmeti tatsmṛtam
doṣapracchādanārthaṃ tu hāsyaṃ narmadyutiḥ smṛtā

19.79

uttarottaravākyaṃ tu bhavetpragayaṇaṃ punaḥ /
yā tu vyasanasaṃprāptiḥ sa nirodhaḥ prakīrtitaḥ

19.80

kruddhasyanunayo yastu bhavettatparyupāsanam /
viśeṣavacanaṃ yattu tatpuṣpamiti saṃjñitam

19.81

pratyakṣarūkṣaṃ yadvākyaṃ vajraṃ tadabhidhīyate /
upapattikṛto yo 'rtha upanyāsaśca sa smṛtaḥ

19.82

cāturvarṇyopagamanaṃ varṇasaṃhāra iṣyate /
kapaṭāpāśrayaṃ vākyamabhūtāharaṇaṃ viduḥ

19.83

tattvārthavacanaṃ caiva mārga ityabhidhīyate /
citrārthasamavāye tu vitarko rūpamiṣyate /
yatsātiśayavadvākyaṃ tadudāharaṇaṃ smṛtam

19.84

bhāvatattvopalabdhistu krama ityabhidhīyate /
sāmadānādisaṃpannaḥ saṃgrahaḥ parikīrtitaḥ

19.86

rūpānurūpagamanamanumānamiti smṛtam
ratiharṣotsavānāṃ tu prārthanā prārthanā bhavet /
garbhasyodbhedanaṃ yatsākṣiptirityabhidhīyate

19.87

saṃrambhavacanaṃ caiva toṭakaṃ tviti saṃjñitam /
kapaṭenātisaṃdhānaṃ bruvate 'dhibalaṃ budhāḥ

19.88

bhayaṃ nṛpāridasyūtthamudvegaḥ parikīrtitaḥ /
śaṅkā bhayatrāsakṛto vidrayaḥ samudāhṛtaḥ

19.89

doṣaprakhyāpanaṃ yattu so 'pavāda iti smṛtaḥ /
roṣagrathitavākyaṃ tu saṃpheṭaḥ parikīrtitaḥ

19.90

guruvyatikramo yastu sa dravaḥ parikīrtitaḥ /
virodhipraśamo yaśca sa śaktiḥ parikīrtitā

19.91

vyavasāyaśca vijñeyaḥ pratijñāhetusaṃbhavaḥ /
prasaṅgaścaiva vijñeyo gurūṇā parikīrtanam

19.92

vākyamādharṣasaṃyuktaṃ dyutistajjñairudāhṛtā /
manaśceṣṭāviniṣpannaḥ śramaḥ kheda udāhṛtaḥ

19.93

īpsitārthapratīghātaḥ pratiṣedhaḥ prakīrtitaḥ /
kāryātyayopagamanaṃ virodhanamiti smṛtam

19.94

bījakāryopagamanamātānamiti saṃjñitam /
apamānakṛtaṃ vākyaṃ kāryārthaṃ cchādanaṃ bhavet

19.95

prarocanā sa vijñeyā saṃhārārthapradarśinī /
[pratyakṣavacanaṃ yattu sa vyāhāra iti smṛtaḥ

19.96

savicchedaṃ vaco yatra sā yuktiriti saṃjñitā /
jñeyā vicalanā tajjñairavamānārthasaṃyuta]

19.97

[etānyavamṛśe 'ṅgāni saṃhāre tu nibodhata] /
mukhabījopagamanaṃ sandhirityabhidhīyate

19.98

kāryasyānveṣaṇaṃ yuktyā nirodha iti kīrtitaḥ /
upakṣepastu kāryāṇāṃ grathanaṃ parikīrtitam

19.99

anubhūtārthakathanaṃ nirṇayaḥ samudāhṛtaḥ /
parivādakṛtaṃ yasyāttadāhuḥ paribhāṣaṇam

19.100

labdhasyārthasya śamanaṃ dyutimācakṣate punaḥ /
samāgamastathārthānāmānandaḥ parikīrtitaḥ

19.101

duḥkhasyāpagamo yastu samayaḥ sa nigadyate /
śuśrūṣādyupasaṃpannaḥ prasādaḥ prītirucyate

19.102

adbhutasya tu saṃprāptirūpagūhanamiṣyate /
sāmadānādi saṃpannaṃ bhāṣaṇaṃ samudāhṛtam

19.103

pūrvavākyaṃ tu vijñeyaṃ yathoktārthapradarśanam /
varapradānasaṃprāptiḥ kāvyasaṃhāra iṣyate

19.104

nṛpadeśapraśāntiśca praśastirabhidhīyate /
yathāsandhi tu kartavyānyetānyaṅgāni nāṭake

19.105

kavibhiḥ kāvyakuśalai rasabhāvamapekṣya tu /
saṃmiśrāṇi kadācittu dvitriyogena vā punaḥ

19.106

jñātvā kāryamavasthāṃ ca kāryāṇyaṅgāni sandhiṣu /
eteṣāmeva cāṅgānāṃ saṃbaddhānyarthayuktitaḥ

19.107

sandhyantarāṇi sandhīnāṃ viśeṣāstvekaviṃśatiḥ /
sāmabhedastathā daṇḍaḥ pradānaṃ vadha eva ca

19.108

pratyutpannamatitvaṃ ca gotraskhalitameva ca /
sāhasaṃ ca bhayaṃ caiva hrīrmāyā krodha eva ca

19.109

ojaḥ saṃvaraṇaṃ bhrāntistathā hetvapadhāraṇam /
dūto lekhastathā svapnaścitraṃ mada iti smṛtam

19.110

[viṣkambhacūlikā caiva tatha caiva praveśakaḥ /
aṅkāvatāro 'ṅkamukhamarthopakṣepapañcakam

19.111

madhyamapuruṣaniyojyo nāṭakamukhasandhimātrasaṃcāraḥ /
viṣkambhakastu kāryaḥ purohitāmātyakañcukibhiḥ

19.112

śuddhaḥ saṃkīrṇo vā dvividho viṣkaṃbhakastu vijñeyaḥ /
madhyamapātraiḥ śuddhaḥ saṃkīrṇo nīcamadhyakṛtaḥ

19.113

antaryavanikāsaṃsthaiḥ sūtādibhiranekadhā /
arthopakṣepaṇaṃ yattu kriyate sā hi cūlikā

19.114

aṅkāntarānusārī saṃkṣepārthamadhikṛtya bindūnām /
prakaraṇanāṭakaviṣaye praveśako nāma vijñeyaḥ

19.115

aṅkānta eva cāṅko nipatati yasmin prayogamāsādya /
bījārthayuktiyukto jñeyo hyaṅkāvatāro 'sau

19.116

viṣliṣṭamukhamaṅkasya striyā vā puruṣeṇa vā /
yadupakṣipyate pūrvaṃ tadaṅkamukhamucyate]

19.117

anyānyapi lāsyavidhāvaṅgāni tu nāṭakopayogīni /
asmādviniḥsṛtāni tu bhāṇa ivaiakaprayojyāni

19.118

[bhāṇākṛtivallāsyaṃ vijñeyaṃ tvekapātrahāryaṃ vā /
prakaraṇavadūhya kāryāsaṃstavayuktaṃ vividhabhāvam]

19.119

geyapadaṃ sthitapāṭhyamāsīnaṃ puṣpagaṇḍikā /
pracchedakaṃ trimūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvimūḍhakam

19.120

uttamottamakaṃ caivamuktapratyuktameva ca /
lāsye daśavidhaṃ hyetadaṅganirdeśalakṣaṇam

19.121

āsaneṣūpaviṣṭairyattantrībhāṇḍopabṛṃhitam /
gāyaneairgīyate śuṣkaṃ tadgeyapadamucyate

19.122

[yā nṛtyatyāsanā nārī geyaṃ priyaguṇānvitam /
sāṅgopāṅgavidhānena tadgeyapadamucyate]

19.123

prākṛtaṃ yadviyuktā tu paṭhedāttarasaṃ sthitā /
madanānalataptāṅgī sthitapāṭhyaṃ taducyate

19.124

[bahucārīsamāyuktaṃ pañcapāṇikalānugam /
cañcatpuṭena vā yuktaṃ sthitapāṭhyaṃ vidhīyate]

19.125

āsīnamāsyate yatra sarvātodyavivarjitam /
aprasāritagātraṃ ca cintāśokasamanvitam

19.126

nṛttāni vividhāni syurgeyaṃ gāne ca saṃśritan /
ceṣṭābhiścāśrayaḥ puṃsā yatra sā puṣpagaṇḍikā

19.127

[yatra strī naraveṣeṇa lalitaṃ saṃskṛtaṃ paṭhet /
sakhīnāṃ tu vinodāya sā jñeyā puṣpagaṇḍikā

19.128

nṛttaṃ tu vividhaṃ yatra gītaṃ cātodyasaṃyutam /
striyaḥ puṃvacca ceṣṭante sā jñeyā puṣpagaṇḍikā]

19.129

pracchedakaḥ sa vijñeyo yatra candrātapāhatāḥ /
striyaḥ priyeṣu sajjante hyapi vipriyakāriṣu

19.130

aniṣṭhuraślakṣṇapadaṃ samavṛttairalaṅkṛtam /
nāṭyaṃ puruṣabhāvāḍhyaṃ trimūḍhakamiti smṛtam

19.131

pātraṃ vibhraṣṭasaṃketaṃ suvyaktakaraṇānvitam /
prākṛtairvacanairyuktaṃ viduḥ saindhavakaṃ budhāḥ

19.132

[rūpavādyādisaṃyuktaṃ pāṭhyena ca vivarjitam /
nāṭyaṃ hi tattu vijñeyaṃ saindhavaṃ nāṭyakovidaiḥ]

19.133

mukhapratimukhopetaṃ caturaśrapadakramam /
śliṣṭabhāvarasopetaṃ vaicitryārthaṃ dvimūḍhake

19.134

uttamottamakaṃ vidyādanekarasasaṃśrayam /
vicitraiḥ lokabandhaiśca helāhāvavicitritam

19.135

kopaprasādajanitaṃ sādhikṣepapadāśrayam /
uktapratyuktamevaṃ syāccitragītārthayojitam

19.136

yatra priyākṛtiṃ dṛṣṭvā vinodayati mānasam /
madanānalataptāṅgī taccitrapadamucyate

19.137

dṛṣṭvā svapne priyaṃ yatra madanānalatāpitā /
karotivividhān bhāvāṃstadvai bhāvikamucyate

19.138

eteṣāṃ lāsyavidhau vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ prayogajñaiḥ /
tadihaiva tu yannauktaṃ prasaṅgavinivṛttahetostu

19.139

pañcasandhi caturvṛtti catuḥṣaṣṭyaṅgasaṃyutam /
ṣaṭtriṃśallakṣaṇopetaṃ guṇālaṅkārabhūṣitam

19.140

mahārasaṃ mahābhogamudāttavacanānvitam /
mahāpuruṣasaṃcāraṃ sādhvācārajanapriyam

19.141

suśliṣṭasandhisaṃyogaṃ suprayogaṃ sukhāśrayam /
mṛduśabdābhidhānaṃ ca kaviḥ kuryāttu nāṭakam

19.142

avasthā yā tu lokasya sukhaduḥkhasamudbhavā /
nānāpuruṣasaṃcārā nāṭake 'sau vidhīyate

19.143

na tajjñānaṃ na tacchilpaṃ na sā vidyā na sā kalā /
na tat karma na vā yogo nāṭye 'simnyanna dṛśyate

19.144

yo 'yaṃ svabhāvo lokasya nānāvasthāntarātmakaḥ /
so 'ṅgādyabhinayairyukto nāṭyamityabhidhīyate

19.145

devatānāmṛṣīnāṃ ca rājñāṃ cotkṛṣṭamedhasām /
pūrvavṛttānucaritaṃ nāṭakaṃ nāma tadbhavet.

19.146

yasmātsvabhāvaṃ saṃtyajya sāṅgopāṅgagatikramaiḥ /
prayujyate jñāyate ca tasmādvai nāṭakaṃ smṛtam.

19.147

sarvabhāvaiḥ sarvarasaiḥ sarvakarmapravṛttibhiḥ /
nānāvasthāntaropetaṃ nāṭakaṃ saṃvidhīyate

19.148

[anekaśilpajātāni naikakarmakriayāṇi ca /
tānyaśeṣāṇi rūpāṇi kartavyāni prayoktṛbhiḥ ]

19.149

lokasvabhāvaṃ saṃprekṣya narāṇāṃ ca balābalam /
saṃbhogaṃ caiva yuktiṃ ca tataḥ kāryaṃ tu nāṭakam

19.150

bhaviṣyati yuge prāyo bhaviṣyantyabudhā narāḥ /
ye cāpi hi bhaviṣyanti te yatnaśrutabuddhayaḥ

19.151

karmaśilpāni śāstrāṇi vicakṣaṇabalāni ca /
sarvāṇyetāni naśyanti yadā lokaḥ praṇaśyati

19.152

tadevaṃ lokabhāṣāṇāṃ prasamīkṣya balābalam /
mṛduśabdaṃ sukhārthaṃ ca kaviḥ kuryāttu nāṭakam

19.153

caikrīḍitādyaiḥ śabdaistu kāvyabandhā bhavanti ye /
veśyā iva na te bhānti kamaṇḍaludharairdvijaiḥ

19.154

daśarūpavidhānaṃ ca mayā proktaṃ dvijottamāḥ /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vṛttīnāmiha lakṣaṇam

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc