Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 21

21.1

iti bhāratīye nāṭyaśāstre vṛttivikalpanaṃ nāma viṃśo 'dhyāyaḥ
atha ekaviṃśo 'dhyāyaḥ
āhāryābhinayaṃ viprā vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ /
ysmāt prayogaḥ sarvo 'yamāhāryābhinaye sthitaḥ

21.2

nānāvasthā prakṛtaya pūrvaṃ naipathyasādhitāḥ /
aṅgādibhirabhivyaktimupagacchantyayatnataḥ

21.3

āhāryābhinayo nāma jñeyo nepathyajo vidhiḥ /
tatra kāryaḥ prayatnastu nāṭyasya śubhamicchatā

21.4

[tasminyatnastu kartavyo naipathye siddhimicchatā /
nāṭyasyeha tvalaṅkāro naipathyaṃ yatprakīrtitam]

21.5

caturvidhaṃ tu nepathyaṃ pusto 'laṅkāra eva ca /
tathāṅkaracanā caiva jñeyaṃ sajjīvameva ca

21.6

pustastu trividho jñeyo nānārūpapramāṇataḥ /
sandhimo vyājimaścaiva veṣṭimaśca prakīrtitaḥ

21.7

kiliñjacarmavastrādyairyadrūpaṃ kriyate budhaiḥ /
sandhimo nāma vijñeyaḥ pusto nāṭakasaṃsśrayaḥ

21.8

vyājimo nāma vijñeayo yantreṇa kriyate tu yaḥ /
veṣṭyate caiva yadrupaṃ veṣṭimaḥ sa tu saṃjñitaḥ

21.9

śailayānavimānāni carmavarmadhvajā nagāḥ /
ye kriyante hi nāṭye tu sa pusta iti saṃjñitaḥ

21.10

alaṅkārastu vijñeyo mālyābharaṇavāsasām /
nānāvidhaḥ samāyogo 'pyaṅgopāṅgavidhiḥ smṛtaḥ

21.11

veṣṭimaṃ vitataṃ caiva saṃghātyaṃ granthimaṃ tathā /
prālambitaṃ tathā caiva mālyaṃ pañcavidhaṃ smṛtam

21.12

caturvidhaṃ tu vijñeyaṃ nāṭye hyābharaṇaṃ budhaiḥ /
āvedhyaṃ bandhanīyaṃ ca kṣepyamāropyameva ca

21.13

āvedhyaṃ kuṇḍalādīha yatsyācchravaṇabhūṣaṇam /
āropyaṃ hemasūtrādi hārāśca vividhāśrayāḥ

21.14

śroṇīsūtrāṅgade muktābandhanīyāni sarvadā /
prakṣepya nūpuraṃ vidyādvastrābharaṇameva ca

21.15

bhūṣaṇānāṃ vikalpaṃ hi puruṣastrīsamāśrayam /
nāvidhaṃ pravakṣyāmi deśajātisamudbhavam

21.16

cūḍāmaṇiḥ samukuṭaḥ śiraso bhūṣaṇaṃ smṛtam /
kuṇḍalaṃ mocakaṃ kīlā karṇābharaṇamiṣyate

21.17

muktāvalī harṣakaṃ ca sūtrakaṃ kaṇṭhabhūṣaṇam /
vetikāṅgulimudrā ca syādaṅgulivibhūṣaṇam

21.18

hastalī valayaṃ caiva bāhunālīvibhūṣaṇam /
rucakaścūlikā kāryā maṇibandhavibhūṣaṇam

21.19

keyūre aṅgade caiva kūrparoparibhūṣaṇe /
trisaraścaiva hāraśca tathā vakṣovibhūṣaṇam

21.20

vyālambamauktiko hāro mālā caivāṅgabhūṣaṇam /
talakaṃ sūtrakaṃ caiva bhavetkaṭivibhūṣaṇam

21.21

ayaṃ puruṣaniryogaḥ kāryastvābharaṇāśrayaḥ /
devānāṃ pārthivānāṃ ca punarvakṣyāmi yoṣitām

21.22

śikhāpāśaṃ śikhāvyālaṃ piṇḍīpatraṃ tathaiva ca /
cūḍāmaṇirmakarikā muktājālagavākṣikam

21.23

śiraso bhūṣaṇaṃ caiva vicitraṃ śīrṣajolakam /
kaṇḍakaṃ śikhipatraṃ ca veṇīpucchaḥ sadorakaḥ

21.24

lalāṭatilakaṃ caiva nānāśilpaprayojitam /
bhrūgucchoparigucchaśca kusumānukṛtistathā

21.25

karṇikā karṇavalayaṃ tathā syātpatrakarṇikā /
kuṇḍalaṃ karṇamudrā ca karṇotkīlakameva ca

21.26

nānāratnavicitrāṇi dantapatrāṇi caiva hi /
karṇayorbhūṣaṇaṃ hyetatkarṇapūrastathaiva ca

21.27

tilakāḥ patralekhāśca bhavedgaṇḍavibhūṣaṇam /
trivaṇī caiva vijñeyaṃ bhavedvakṣovibhūṣaṇam

21.28

netrayorañjanaṃ jñeyamadharasya ca rañjanam /
dantānāṃ vividho rāgaścaturṇāṃ śuklatāpi vā

21.29

rāgāntaravikalpo 'tha śobhanenādhikojvalaḥ /
mugdhānāṃ sundarīṇāṃ ca muktābhāsitaśobhanāḥ

21.30

suraktā vāpi dantā syuḥḥ padmapallavarañjanāḥ /
aśmarāgoddyotitaḥ syādadharaḥ pallavaprabhaḥ

21.31

vilāsaśca bhavettāsāṃ savibhrāntanirīkṣitam /
muktāvalī vyālapaṅktirmañjarī ratnamālikā

21.32

ratnāvalī sūtrakaṃ ca jñeyaṃ kaṇṭhavibhūṣaṇam /
dvisarastrisaraścaiva catussarakameva ca

21.33

tathā śṛṅkhalikā caiva bhavetkaṇṭhavibhūṣaṇam /
aṅgadaṃ valayaṃ caiva bāhumūlavibhūṣaṇam

21.34

nānāśilpakṛtāścaiva hārā vakṣovibhūṣaṇam /
maṇijālāvanaddhaṃ ca bhavet stanavibhūṣaṇam

21.35

kharjūrakaṃ socchitikaṃ bāhunālīvibhūṣaṇam /
kalāpī kaṭakaṃ śaṅkho hastapatraṃ sapūrakam

21.36

mudrāṅgulīyakaṃ caiva hyaṅgulīnāṃ vibhūṣaṇam /
muktājālāḍhyatalakaṃ mekhalā kāñcikāpi vā

21.37

raśanā ca kalāpaśca bhavecchroṇīvibhūṣaṇam /
ekayaṣṭirbhavetkāñcī mekhalā tvaṣṭayaṣṭikā

21.38

dviraṣṭayaṣṭi raśanā kalāpaḥ pañcaviṃśakaḥ /
dvātriṃśacca catuḥṣaṣṭiḥ śatamaṣṭottaraṃ tathā

21.39

muktāhārā bhavantyete devapārthivayoṣitām /
nūpuraḥ kiṅkiṇīkāśca ghaṇṭikā ratnajālakam

21.40

saghoṣe kaṭake caiva gulphoparivibhūṣāṇam /
jaṅghayoḥ pādapatraṃ syādaṅgulīṣvaṅgulīyakam

21.41

aṅguṣṭhatilakāścaiva pādayośca vibhūṣaṇam /
tathālaktakarāgaśca nānābhaktiniveśitaḥ

21.42

aśokapalāvacchāyaḥ syāt svābhāvika eva ca /
etadvibhūṣaṇaṃ nāryā ākeśādānakhādapi

21.43

yathābhavarasāvasthaṃ vijñeyaṃ dvijasattamāḥ /
āgamaśca pramāṇaṃ ca rūpanirvarṇanaṃ tathā

21.44

viśvakarmamatātkāryaṃ subuddhyāpi prayoktṛbhiḥ /
na hi śakyaṃ suvarṇena muktābhirmaṇibhistathā

21.45

svādhīnamiti rucyaiva kartumaṅgasya bhūṣaṇam /
vibhāgato 'bhiprayuktamaṅgaśobhākaraṃ bhavet

21.46

yathā sthānāntaragataṃ bhūṣaṇaṃ ratnasaṃyutam /
na tu nāṭyaprayogeṣu kartavyaṃ bhūṣaṇaṃ guru

21.47

khedaṃ janayate taddhi savyāyataviceṣṭanāt /
gurubhāvāvasannasya svedo mūrchā ca jāyate

21.48

gurvābharaṇasanno hi ceṣṭāṃ na kurute punaḥ /
tasmāttanutvacakṛtaṃ sauvarṇaṃ bhūṣaṇaṃ bhavet

21.49

ratnavajjatubaddhaṃ vā na khedajananaṃ bhavet /
svecchayā bhūṣaṇavidhirdivyānāmupadiśyate

21.50

yatnabhāvaviniṣpannaṃ mānuṣāṇāṃ vibhūṣaṇam /
[veṣṭitaṃ vitataṃ caiva saṃghātyaṃ grathimaṃ tatha

21.51

lambaśobhi tathā caiva mālyaṃ pañcavidhaṃ smṛtam /
ācchādanaṃ bahuvidhaṃ nānāpattanasaṃbhavam

21.52

tajjñeyaṃ triprakāraṃ tu śuddhaṃ raktaṃ vicitritam] /
divyānāṃ bhūṣaṇavidhirya eṣa parikīrtitaḥ

21.53

mānuṣāṇāṃ tu kartavyo nānādeśasamāśrayaḥ /
bhūṣaṇaiścāpi veṣaiśca nānāvasthāsamāśrayaiḥ

21.54

divyāṅganānāṃ kartavyā vibhaktiḥ svasvabhūmijā /
vidyādharīṇāṃ yakṣīṇāmapsaronāgayoṣitām

21.55

ṛṣidaivatakanyānāṃ veṣairnānātvamiṣyate /
tathā ca siddhagandharvarākṣasāsurayoṣitām

21.56

divyānāṃ naranārīṇāṃ tathaiva ca śikhaṇḍakam /
śikhāpuṭaśikhaṇḍaṃ tu muktābhūyiṣṭhabhūṣaṇam

21.57

vidyādharīṇāṃ kartavyaḥ śuddho veṣaparicchadaḥ /
yakṣiṇyo 'psaraścaiva karyā ratnavibhūṣaṇāḥ

21.58

samastānāṃ bhavedveṣo yakṣīṇā kevalaṃ śikhā /
divyanāmiva kartavyaṃ nāgastrīṇāṃ vibhūṣaṇam

21.59

muktāmaṇilatāprāyāḥ phaṇāstāsāṃ tu kevalāḥ /
kāryaṃ tu munikanyānāmekaveṇīdharaṃ śiraḥ

21.60

na cāpi vibhūṣaṇavidhistāsāṃ veṣo vanocitaḥ /
muktāmarakataprāyaṃ maṇḍanaṃ siddhayoṣitām

21.61

tāsāṃ tu caiva kartavyaṃ pītavastraparicchadam /
padmarāgamaṇiprāyaṃ gandharvīṇāṃ vibhūṣaṇam

21.62

vīṇāhastaśca kartavyaḥ kausumbhavasanastathā /
indranīlaistu kartavyaṃ rākṣasīṇāṃ vibhūṣaṇam

21.63

sitadaṃṣṭrā ca kartavyā kṛṣṇavastraparicchadam /
vaiḍūryamuktābharaṇāḥ kartavyā surayoṣitām

21.64

śukapiñchanibhaiarvastraiḥ kāryastāsāṃ paricchadaḥ /
puṣyarāgaistu maṇibhiḥ kvacidvaiḍūryabhūṣitaiḥ

21.65

divyavānaranārīṇāṃ kāryo nīlaparicchadaḥ /
evaṃ śṛṅgāriṇaḥ kāryā veṣā divyāṅganāśrayāḥ

21.66

avasthāntamāsādya śuddhāḥ kāryāḥ punastathā /
mānuṣīṇāṃ tu kartavyā nānādeśasamudbhavāḥ

21.67

veṣābharaṇasaṃyogān gadatastānnibodhata /
āvantyayuvatīnāṃ tu śirassālakakuntalam

21.68

gauḍīyānāmalakaprāyaṃ saśikhāpāśaveṇikam /
ābhīrayuvatīnāṃ tu dviveṇīdhara eva tu

21.69

śiraḥ parigamaḥ kāryo nīlaprāyamathāmbaram /
tathā pūrvotarastrīṇāṃ samunnaddhaśikhaṇḍakam

21.70

ākeśācchādanaṃ tāsāṃ deśakarmaṇi kīrtitam /
tathaiva dakṣiṇastrīṇāṃ kāryamullekhyasaṃśrayam

21.71

kumbhībandhakasaṃyuktaṃ tathāvartalalāṭikam /
[gaṇikānāṃ tu kartavyamicchāvicchitti maṇḍanam]

21.72

deśajātividhānena śeṣāṇāmapi kārayet /
veṣaṃ tathā cābharaṇaṃ kṣurakarma paricchadam

21.73

[āgamaṃ cāpi naipathye nāṭyasyaivaṃ prayojayet] /
adeśayukto veṣo hi na śobhāṃ janayiṣyati

21.74

mekhalorasi baddhā tu hāsyaṃ samupapādayet /
tathā proṣitakāntāsu vyasanābhihatāsu ca

21.75

veṣo vai malinaḥ kārya ekaveṇīdharaṃ śiraḥ /
vipralambhe tu nāryāstu śuddho veṣo bhavediha

21.76

nātyābharaṇasaṃyukto na cāpi mṛjayānvitaḥ /
evaṃ strīṇāṃ bhavedveṣo deśāvasthāsamudbhavaḥ

21.77

puruṣāṇāṃ punaścaiva veṣānvakṣyāmi tattvataḥ /
tatrāṅkaracanā pūrvaṃ kartavyā nāṭyayoktṛbhiḥ

21.78

tataḥ paraṃ prayoktavyā veṣā deśasamudbhavāḥ /
sito nīlaśca pītaśca caturtho rakta eva ca

21.79

ete svabhāvajā varṇā yaiḥ kāryaṃ tvaṅgavartanam /
saṃyogajāḥ punaścānye upavarṇā bhavanti hi

21.80

tānahaṃ sampravakṣyāmi yathākāryaṃ prayoktṛbhiḥ /
sitanīlasamāyoge kāraṇḍava iti smṛtaḥ

21.81

sitapītasāmāyogātpāṇḍuvarṇaḥ prakīrtitaḥ /
sitiaraktasamāyoge padmavarṇaḥ prakīrtitaḥ

21.82

pītanīlasamāyogāddharito nāma jāyate /
nīlaraktasamāyogātkaṣāyo nāma jāyate

21.83

raktapītasamāyogādgauravarṇa iti smṛtaḥ /
ete saṃyogajā varṇā hyupavarṇāstathāpare

21.84

tricaturvarṇasaṃyuktā bahavaḥ saṃprakīrtitāḥ /
balastho yo bhavedvarṇastasya bhāgo bhavettataḥ

21.85

durbalasya ca bhāgau dvau nīlaṃ muktvā pradāpayet /
nīlasyaiko bhavedbhāgaścatvāro 'nye tu varṇake

21.86

balavānsarvavarṇānāṃ nīla eva prakīrtitaḥ /
evaṃ varṇavidhiṃ jñātvā nānāsaṃyogasaṃśrayam

21.87

tataḥ kuryādyathāyogamaṅgānāṃ vartanaṃ budhaḥ /
vartanacchādanaṃ rūpaṃ svaveṣaparivarjitam

21.88

nāṭyadharmapravṛttaṃ tu jñeyaṃ tatprakṛtisthitam /
svavarṇamātmanaśchādyaṃ varṇakairveṣasaṃśrayaiḥ

21.89

ākṛtistasya kartavyā yasya prakṛtirāsthitā /
yathā jantuḥ svabhāvaṃ svaṃ parityajyānyadaihikam

21.90

tatsvabhāvaṃ hi bhajate dehāntaramupāśritaḥ /
veṣeṇa varṇakaiścaiva cchāditaḥ puruṣastathā

21.91

parabhāvaṃ prakurute yasya veṣaṃ samāśritaḥ /
devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ

21.92

prāṇisaṃjñāḥ smṛtā hyete jīvabandhāśca ye 'pare /
[strībhāvāḥ parvatāḥ nadyaḥ samudrā vāhanāni ca

21.93

nānāśastrāṇyapi tathā vijñeyāḥ prāṇisaṃjñayā] /
śailaprāsādayantrāṇi carmavarmadhvajāstathā

21.94

nānāpraharaṇādyāśca te 'prāṇina iti smṛtāḥ /
athavā kāraṇopetā bhavantyete śarīriṇaḥ

21.95

veṣabhāṣāśrayopetā nāṭyadharmamavekṣya tu /
varṇānāṃ tu vidhiṃ jñātvā vayaḥ prakṛtimeva ca

21.96

kuryādaṅgasya racanāṃ deśajātivayaḥśritatām /
devā gaurāstu vijñeyā yakṣāścāpsarastathā

21.97

rudrārkadruhiṇaskandāstapanīyaprabhāḥ smṛtāḥ /
somo bṛhaspatiḥ śukro varuṇastārakāgaṇāḥ

21.98

samudrahimavadgaṅgāḥ śvetā hi syurbalastathā /
raktamaṅgārakaṃ vidyāt pītau budhahutāśanau

21.99

nārāyaṇo naraścaiva śyāmo nāgaśca vāsukiḥ /
daityāśca dānavāścaiva rākṣasā guhyakā nagāḥ

21.100

piśācā jalamākāśamasitāni tu varṇataḥ /
bhavanti ṣaṭsu dvīpeṣu puruṣaścaiva varṇataḥ

21.101

kartavyā nāṭyayogena niṣṭaptakanakaprabhāḥ /
jāmbūdvīpasya varṣe tu nānāvarṇāśrayā narāḥ

21.102

uttarāṃstu kurustyaktvā te cāpi kanakaprabhāḥ /
bhadrāśvapuruṣāḥ śvetāḥ kartavyā varṇatastathā

21.103

ketumāle narā nīlā gaurāḥ śeṣeṣu kīrtitāḥ /
nānāvarṇāḥ smṛtā bhūtā gandharvā yakṣapannagāḥ

21.104

vidyādharāstathā caiva pitarastu samā narāḥ /
punaśca bhārate varṣe tāṃstānvarṇānnibodhata

21.105

rājānaḥ padmavarṇāstu gaurāḥ śyāmāstathaiva ca /
ye cāpi sukhino martyā gaurā kāryāstu vaiḥ budhaiḥ

21.106

kukarmiṇo grahagrastāḥ vyādhitāstapasi sthitāḥ /
āyastakarmiṇaścaiva hyasitāśca kujātayaḥ

21.107

ṛṣyayaścaiva kartavyā nityaṃ tu badaraprabhāḥ /
tapaḥsthitāśca ṛṣayo nityāmevāsitā budhaiḥ

21.108

kāraṇavyapadeśena tathā cātmecchayā punaḥ /
varṇastatra prakartavyo deśajativaśānugaḥ

21.109

deśaṃ karma ca jātiṃ ca pṛthivyuddeśasaṃśrayam /
vijñāya vartanā kāryā puruṣāṇāṃ prayogataḥ

21.110

kirātabarbarāndhrāśca draviḍāḥ kāśikosalāḥ /
pulindā dākṣiṇātyāśca prāyeṇa tvasitāḥ smṛtāḥ

21.111

śakāśca yavanāścaiva pahlavā vāhlikāśca ye /
prāyeṇa gaurāḥ kartavyā uttarā ye śritā diśam

21.112

pāñcālāḥ śaurasenāśca māhiṣāścauḍramāgadhāḥ /
aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca śyāmāḥ kāryāstu varṇataḥ

21.113

brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva gaurāḥ kāryāstathaiva hi /
vaiśyāḥ śūdrāstathā caiva śyāmāḥ kāryāstu varṇataḥ

21.114

evaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ mukhāṅgopāṅgavartanām /
śmaśrukarma prayuñjīta deśakālavayo 'nugam

21.115

śuddhaṃ vicitraṃ śyāmaṃ ca tathā romaśameva ca /
bhaveccaturvidhaṃ śmaśru nānāvasthāntarātmakam

21.116

śuddhaṃ tu liṅgināṃ kāryaṃ tathāmātyapurodhasām /
madhyasthā ye ca puruṣā ye ca dīkṣāṃ samāśritāḥ

21.117

divyā ye puruṣāḥ kecitsiddhavidyādharādayaḥ /
pārthivāśca kumārāśca ye ca rājopajīvinaḥ

21.118

śṛṅgāriṇaśca ye martyā yauvanonmādinaśca ye /
teṣāṃ vicitraṃ kartavyaṃ śmaśru nāṭyaprayoktṛbhiḥ

21.119

anistīrṇapratijñānāṃ duḥkhitānāṃ tapasvinām /
vyasanābhihatānāṃ ca śyāmaṃ śmaśru prayojayet

21.120

ṛṣīṇāṃ tāpasānāṃ ca ye ca dīrghavratā narāḥ /
tathā ca cīrabaddhānāṃ romaśaṃ śmaśru kīrtitam

21.121

evaṃ nānāprakāraṃ tu śmaśru kāryaṃ prayoktṛbhiḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi veṣānnānāprayogajān

21.122

śuddho vicitro malinastrividho veṣa ucyate /
teṣāṃ niyogaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

21.123

devābhigamane caiva maṅgale niyamasthite /
tithinakṣatrayoge ca vivāhakaraṇe tathā

21.124

dharmapravṛttaṃ yatkarma striyo vā puruṣasya vā /
veṣasteṣāṃ bhavecchuddho ye ca prāyatnikā narāḥ

21.125

devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām /
nṛpāṇāṃ karkaśānāṃ ca citro veṣa udāhṛtaḥ

21.126

vṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ ca śreṣṭhyamātyapurodhasām /
vaṇijāṃ kāñcukīyānāṃ tathā caiva tapasvinām

21.127

viprakṣetriyavaiśyānāṃ sthānīyā ye ca mānavāḥ /
śuddho vastravidhisteṣāṃ kartavyo nāṭakāśrayaḥ

21.128

unmattānāṃ pramattānāmadhvagānāṃ tathaiva ca /
vyasanopahatānāṃ ca malino veṣa ucyate

21.129

śuddharaktavicitrāṇi vāsāṃsyūrdhvāmbarāṇi ca /
yojayennāṭyatattvajño veṣayoḥ śuddhacitrayoḥ

21.130

kuryādveṣe tu maline malinaṃ tu vicakṣaṇaḥ /
muninirgranthaśākyeṣu yatipāśupateṣu ca

21.131

vratānugastu kartavyo veṣo lokasvabhāvataḥ /
cīravalkalacarmāṇi tāpasānāṃ tu yojayet

21.132

parivāṇmuniṣkyānāṃ vāsaḥ kāṣāyamiṣyate /
nānācitrāṇi vāsāṃsi kuryātpāśupateṣvatha

21.133

kujātayaśca ye proktāsteṣāṃ caiva yathārhataḥ /
antaḥpurapraveśe ca viniyuktā hi ye narāḥ

21.134

kāṣāyakañcukapaṭāḥ kāryāste 'pi yathāvidhi /
avasthānatarataścaiva nṛṇāṃ veṣo bhavedatha

21.135

veṣaḥ sāṃgrāmikaścaiva śūrāṇāṃ saṃprakīrtitaḥ /
vicitraśastrakavaco baddhatūṇo dhanurdharaḥ

21.136

citro veṣastu kartavyo nṛpāṇāṃ nityameva ca /
kevalastu bhavecchuddho nakṣatrotpātamaṅgale

21.137

evameṣa bhavedveṣo deśajātivayo 'nugaḥ /
uttamādhamamadhyānāṃ strīṇāṃ nṛṇāmathāpi ca

21.138

evaṃ vastravidhiḥ kāryaḥ prayoge nāṭakāśraye /
nānāvasthāṃ samāsādya śubhāśubhakṛtastathā

21.139

tathā pratiśiraścāpi kartavyaṃ nāṭakāśrayam /
divyānāṃ mānuṣāṇāṃ ca deśajātivayaḥśritam

21.140

pārśvāgatā mastakinastathā caiva kirīṭinaḥ /
trividho mukuṭo jñeyo divyapārthivasaṃśritaḥ

21.141

devagandharvayakṣāṇāṃ pannagānāṃ sarakṣasām /
kartavyā naikavihiata mukuṭāḥ pārśvamaulayaḥ

21.142

uttamā ye ca divyānāṃ te ca kāryāḥ kirīṭinaḥ /
madhyamā maulinaścaiva kaniṣṭhāḥ ṣirṣamaulinaḥ

21.143

narādhipānāṃ kartavyā mastake mukuṭā budhaiḥ /
vidyādharāṇāṃ ca siddhānāṃ cāraṇānāṃ tathaiva ca

21.144

granthimatkeśamukuṭāḥ kartavyāstu prayoktṛbhiḥ /
rākṣodānavadaityānāṃ piṅgakeśekṣaṇāni hi

21.145

haricchśmaśrūṇi ca tathā mukuṭāsyāni kārayet /
uttamaścāpi ye tatra te kāryāḥ pārśvamaulinaḥ

21.146

kasmāttu mukuṭāḥ sṛṣṭāḥ prayoge divypārthive /
keśānāṃ chedanaṃ dṛṣṭaṃ vedavāde yathāśruti

21.147

bhadrīkṛtasya vā yajñe śirasaśchādanecchayā /
keśānāmapyadīrghatvātsmṛtaṃ mukuṭadhāraṇam

21.148

senāpateḥ punaścāpi yuvarājasya caiva hi /
yojayedardhamukuṭaṃ mahāmātrāśca ye narāḥ

21.149

amātyānāṃ kañcukināṃ tathā śreṣṭhipurodhasām /
veṣṭanābaddhapaṭṭāni pratiśīrṣāṇi kārayet

21.150

piśāconmattabhūtānāṃ sādhakānāṃ tapasvinām /
anistīrṇapratijñānāṃ lambakeśaṃ bhavecchiraḥ

21.151

śākyaśrotriyanirgranthaparivrāḍdīkṣiteṣu ca /
śiromuṇḍaṃ tu kartavyaṃ yajñadīkṣānviteṣu ca

21.152

tathā vratānugaṃ caiva śeṣānāṃ liṅgināṃ śiraḥ /
muṇḍaṃ vā kuñcitaṃ vāpi lambakeśamathāpi vā

21.153

dhūrtānāṃ caiva kartavyaṃ ye ca rātryupajīvinaḥ /
śṛṅgāracittāḥ puruṣāsteṣāṃ kuñcitamūrdhajāḥ

21.154

bālānāmapi kartavyaṃ triśikhaṇḍavibhūṣitam /
jaṭāmakuṭabaddhaṃ ca munīnāṃ tu bhavecchiraḥ

21.155

ceṭānāmapi kartavyaṃ triśikhaṃ muṇḍameva vā /
vidūṣakasya khalatiḥ syātkākapadameva vā

21.156

śeeṣāṇāmarthayogena deśajātisamāśrayam /
śiraḥ prayoktṛbhiḥ kāryaṃ nānāvasthāntarāśrayam

21.157

bhūṣaṇairvarṇakairvastrairmālyaiścaiva yathāvidhi /
evaṃ nānāprakāraistu buddhyā veṣānprakalpayet

21.158

pūrvaṃ tu prakṛtiṃ sthāpya prayogaguṇasaṃbhavām /
strīṇāṃ vā puruṣāṇāṃ vāpyavasthāṃ prāpya tādṛśīm

21.159

sarve bhāvāśca divyānāṃ kāryā mānuṣasaṃśrayāḥ /
teṣāṃ cānimiṣatvādi naiva kāryaṃ prayoktṛbhiḥ

21.160

iha bhāvarasāścaiva dṛṣṭibhiḥ saṃpratiṣṭhitāḥ /
dṛṣṭyaiva sthāpito hyarthaḥ paścādaṅgairvibhāvyate

21.161

evaṃ jñeeyāṅgaracanā nānāprakṛtisaṃbhavā /
sajīva iti yaḥ proktastasya vakṣyāmi lakṣaṇam

21.162

yaḥ prāṇināṃ praveśo vai sajīva iti saṃjñitaḥ /
catuṣpado 'tha dvipadastathā caivāpadaḥ smṛtaḥ

21.163

uragānapadān vidyād dvipadānkhagamānuṣān /
grāmyā āraṇyāḥ paśavo vijñeyāḥ syuścatuṣpadāḥ

21.164

ye te tu yaddhasaṃpheṭairuparodhaistathaiva ca /
nānāpraharaṇopetāḥ prayojyā nāṭake budhaiḥ

21.165

āyudhāni ca kāryāṇi puruṣāṇāṃ pramāṇataḥ /
tānyahaṃ vartayiṣyāmi yathāpustapramāṇataḥ

21.166

bhiṇḍirdvādaśatālaḥ syāddaśa kunto bhavedatha /
aṣṭau śataghnī śūlaṃ ca tomaraḥ śaktireva vā

21.167

aṣṭau tālā dhanurjñeyamāyāmo 'sya dvihastakaḥ /
śaro gadā ca vajrā ca catustālaṃ vidhīyate

21.168

aṅgulāni tvasiḥ kāryaścatvāriṃśatpramāṇataḥ /
dvādaśāṅgulakaṃ cakraṃ tato 'rdhaṃ prāsa iṣyate

21.169

prāsavatpaṭṭasaṃ vidyāddaṇḍaścaiva tu viṃśatiḥ /
viṃśatiḥ kaṇayaścaiva hyaṅgulāni pramāṇataḥ

21.170

śoḍaṣāṅgulavistīrṇaṃ sabalaṃ saṃpraghaṇṭikam /
triṃśadaṅgulimānena kartavyaṃ kheṭakaṃ budhaiḥ

21.171

jarjaro daṇḍakāṣṭhaṃ ca tathaiva pratiśīrṣakam /
chatraṃ cāmaraṃ caiva dhvajo śṛṅgāra eva ca

21.172

yatkiñcinmānuṣe loke dravyaṃ puṃsāṃ prayojakam /
yaccopakaraṇaṃ sarve nāṭye tatsaṃprakīrtitam

21.173

yadyasya viṣayaprāptaṃ tenohyaṃ tasya lakṣaṇam /
jarjare daṇḍakāṣṭhe ca saṃpravakṣyāmi lakṣaṇam

21.174

māhendrā vai dhvajāJ proktā lakṣaṇairviśvakarmaṇā /
eṣānyatamaṃ kuryājjarjaraṃ dārukarmataḥ

21.175

athavā vṛkṣayoniḥ syātpraroho vāpi jarjaraḥ /
veṇureva bhavecchreṣṭhastasya vakṣyāmi lakṣaṇam

21.176

śvetabhūmyāāṃ tu yo jātaḥ puṣyanakṣatrajastathā /
saṃgrāhyo vai bhavedveṇurjarjarārthe prayatnataḥ

21.177

pramāṇamaṅgulānāṃ tu śatamaṣṭottaraṃ bhavet /
pañcaparvā caturgranthistālamātrastathaiva ca

21.178

sthūlagranthirna kartavyo na śākhī na ca kīṭavān /
na kṛmikṣataparvā ca na hīnaścānyaveṇubhiḥ

21.179

madhusarpissarṣapāktaṃ mālyadhūpapuraskṛtam /
upāsya vidhivadveṇuṃ gṛhṇiyājjarjaraṃ prati

21.180

yo vidhiryaḥ kramaścaiva māhebdre tu dhvaje smṛtaḥ /
sa jarjarasya kartavyaḥ puṣyaveṇusamāśrayaḥ

21.181

bhavedyo dīrghaparvā tu tanupatrastathaiva ca /
parvāgrataṇḍulaścaiva puṣyaveṇuḥ sa kīrtitaḥ

21.182

vidhireṣa mayā prokto jarjarasya pramāṇataJḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi daṇḍakāṣṭhasya lakṣaṇam

21.183

kapitthabilvavaṃśebhyo daṇḍakāṣṭhaṃ bhavedatha /
vakraṃ caiva hi kartavyaṃ tribhāge lakṣaṇānvitam

21.184

kīṭairnopahataṃ yacca vyādhinā na ca pīḍitam /
mandaśākhaṃ bhavedyacca daṇḍakāṣṭhaṃ tu tadbhavet

21.185

yastvebhirlakṣaṇairhīnaṃ daṇḍakāṣṭhaṃ sajarjaram /
kārayetsa tvapacayaṃ mahāntaṃ prāpnuyāddhruvam

21.186

atha śīrṣavibhāgārthaṃ ghaṭī kāryā prayatnataḥ /
svapramāṇavinirdiṣṭā dvātriṃśatyaṅgulāni vai

21.187

bilvamadhyena kartavyā ghaṭī sirasamāśrayā /
svinnena bilvakalkena draveṇa ca samanvitā

21.188

bhasmanā vā tuṣairvāpi kārayetpratiśīrṣakam /
saṃchādya tu tato vastrairbilvadugdhairghaṭāśrayaiḥ

21.189

bilvakalkena cīraṃ tu digdhvā saṃyojayedghaṭīm /
na sthūlāṃ nānatāṃ tanvīṃ dīrghāṃ naiva ca kārayet.

21.190

tasyāmātapaśuṣkāyāṃ suśuṣkāyāmathāpi vā /
chedyaṃ budhāḥ prakurvanti vidhidṛṣṭena karmaṇā

21.191

sutīkṣṇena tu śastreṇa ardhārdhaṃ pravibhajya ca /
svapramāṇavinirdiṣṭaṃ lalāṭakṛtakoṇakam

21.192

ardhāṅgulaṃ lalāṭaṃ tu kāryaṃ chedyaṃ ṣaḍaṅgulam /
ardhārdhamaṅgulaṃ chedyaṃ kaṭayordvyaṅgulaṃ bhavet

21.193

kaṭānte karṇanālasya chedyaṃ dvyadhikamaṅgulam /
tryaṅgulaṃ karṇavivaraṃ tathā syācchedyameva hi

21.194

tataścaivāvaṭuḥ kāryā susamā dvādaśāṅgulā /
ghaṭyāṃ hyetatsadā cchedye vidhānaṃ vihitaṃ mayā
tasyoparigatā kāryā mukuṭā bahuśilpajāḥ /
nānāratnapraticchannā bahurūpopaśobhitāḥ

21.196

tathopakaraṇānīha nāṭyayogakṛtāni vai /
bahuprakārayuktāni kurvīta prakṛtiṃ prati

21.197

yatkiñcidasmin loke tu carācarasamanvite /
vihitaṃ karma śilpaṃ vā tattūpakaraṇaṃ smṛtam

21.198

yadyasya viṣayaṃ prāptaṃ tattadevābhigacchati /
nāstantaḥ puruṣāṇāṃ hi nāṭyopakaraṇāśraye

21.199

yadyenotpāditaṃ karma śilpayogakriyāpi vā /
tasya tena kṛtā sṛṣṭiḥ pramāṇaṃ lakṣaṇaṃ tathā

21.200

yā kāṣṭhayantrabhūyiṣṭhā kṛtā sṛṣṭirmahātmanā /
na sāsmākaṃ nāṭyayoge kasmātkhedāvahā hi sā

21.201

yaddravyaṃ jīvaloke tu nānālakṣaṇalakṣitam /
tasyānukṛtisaṃsthānaṃ nāṭyoopakaraṇaṃ bhavet

21.202

prāsādagṛhayānāni nānāpraharaṇāni ca /
na śakyaṃ tāni vai kartuṃ yathoktānīha lakṣaṇaiḥ

21.203

lokadharmī bhavettvanyā nāṭyadharmī tathāparā /
svabhāvo lokadharmī tu vibhāvo nāṭyameva hi

21.204

āyasaṃ na tu kartavyaṃ na ca sāramayaṃ tathā /
nāṭyopakaraṇaṃ tajjñairgurukhedakara bhavet

21.205

kāṣṭhacarmasu vastrṣu jatuveṇudaleṣu ca /
nāṭyopakaraṇānīha laghukarmāṇi kārayet

21.206

carmavarmadhvajāḥ śailāḥ prāsādā devatāgṛhāḥ /
hayavāraṇayānāni vimānāni gṛhāṇi ca

21.207

pūrvaṃ veṇudalaiḥ kṛtvā kṛtīrbhāvasamāśrayāḥ /
tataḥ suraṅgairacchādya vastraiḥ sārūpyamānayet

21.208

athavā yadi vastrāṇāmasānnidhyaṃ bhavediha /
tālīyairvā kiliñjairvā ślakṣṇairvastrakriyā bhavet

21.209

tathā praharaṇāni syustṛṇaveṇudalādibhiḥ /
jantubhāṇḍakriyābhiśca nānārūpāṇi nāṭake

21.210

pratipādaṃ pratiśiraḥ pratihastaṃ pratitvacam /
tṛṇaiḥ kiliñjairbhāṇḍairvā sārūpyāṇi tu kārayet

21.211

yadyasya sadṛśaṃ rūpaṃ sārūpyaguṇasaṃbhavam /
mṛṇmayaṃ tattu kṛtsnaṃ tu nānārūpaṃ tu kārayet

21.212

bhāṇḍavastramadhūcchiṣṭairlākṣayābhradalena ca /
nāgāste vividhāḥ kāryā hyatasīśaṇabilvajaiḥ

21.213

nānākusumajātīśca phalāni vividhāni ca /
bhāṇḍavastramadhūcchiṣṭairlākṣayā vāpi kārayet

21.214

bhāṇḍavastramadhūcchiṣṭaistāmrapatraistathaiva ca /
samyakca nīlīrāgeṇāpyabhrapatreṇa caiva hi

21.215

rañjitenābhrapatreṇa maṇīścaiva prakārayet /
upāśrayamathāpyeṣaṃ śulbavaṅgena kārayet

21.216

vividhā mukuṭā divā pūrvaṃ ye gaditā mayā /
te 'bhrapatrojvalāḥ kāryā maṇīvyālopaśobhitāḥ

21.217

na śāstraprabhavaṃ karma teṣāṃ hi samudāhṛtam /
ācāryabuddhyā kartavyamūhāpohaprayojitam

21.218

eṣa martyakriyāyogo bhaviṣyatkalpito mayā /
kasmādalpabalatvaṃ hi manuṣyeṣu bhaviṣyati

21.219

martyānāmapi no śakyā vibhāvāḥ sarvakāñcanāḥ /
neṣṭāḥ suvarṇaratnaistu mukuṭā bhūṣaṇāni vā

21.220

yuddhe niyuddhe nṛtte vā vṛṣṭivyāpārakarmaṇi /
gurubhāvāvasannasya svedo mūrchā ca jāyate

21.221

svedamūrchāklamārtasya prayogastu vinaśyati /
prāṇātyayaḥ kadācicca bhavedvyāyataceṣṭayā

21.222

tasmāttāmramayaiḥ patrairabhrakai rañjitairapi /
bheṇḍairapi madhūcchiṣṭaiḥ kāryāṇyābharaṇāni tu

21.223

evaṃ lokopacāreṇa svabuddhivibhavena ca /
nāṭyopakaraṇānīha budhaḥ samyak prayojayet

21.224

na bhedyaṃ naiva ca cchedyaṃ na prahartavyameva ca /
raṅge praharaṇaiḥ kāryaṃ saṃjñāmātraṃ tu kārayet

21.225

athavā yogaśikṣābhirvidyāmāyākṛtena vā /
śastramokṣaḥ prakartavyo raṅgamadhye prayoktṛbhiḥ

21.226

evaṃ nānāprakāraistu āyudhābharaṇāni ca /
noktāni yāni ca mayā lokād grāhyāṇi tānyapi

21.227

āhāryābhinayo hyeṣa mayā proktaḥ samāsataḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sāmānyābhinayaṃ prati

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc