Natya Shastra · Chapter 21
iti bhāratīye nāṭyaśāstre vṛttivikalpanaṃ nāma viṃśo 'dhyāyaḥ
atha ekaviṃśo 'dhyāyaḥ
āhāryābhinayaṃ viprā vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ /
ysmāt prayogaḥ sarvo 'yamāhāryābhinaye sthitaḥ
nānāvasthā prakṛtaya pūrvaṃ naipathyasādhitāḥ /
aṅgādibhirabhivyaktimupagacchantyayatnataḥ
āhāryābhinayo nāma jñeyo nepathyajo vidhiḥ /
tatra kāryaḥ prayatnastu nāṭyasya śubhamicchatā
[tasminyatnastu kartavyo naipathye siddhimicchatā /
nāṭyasyeha tvalaṅkāro naipathyaṃ yatprakīrtitam]
caturvidhaṃ tu nepathyaṃ pusto 'laṅkāra eva ca /
tathāṅkaracanā caiva jñeyaṃ sajjīvameva ca
pustastu trividho jñeyo nānārūpapramāṇataḥ /
sandhimo vyājimaścaiva veṣṭimaśca prakīrtitaḥ
kiliñjacarmavastrādyairyadrūpaṃ kriyate budhaiḥ /
sandhimo nāma vijñeyaḥ pusto nāṭakasaṃsśrayaḥ
vyājimo nāma vijñeayo yantreṇa kriyate tu yaḥ /
veṣṭyate caiva yadrupaṃ veṣṭimaḥ sa tu saṃjñitaḥ
śailayānavimānāni carmavarmadhvajā nagāḥ /
ye kriyante hi nāṭye tu sa pusta iti saṃjñitaḥ
alaṅkārastu vijñeyo mālyābharaṇavāsasām /
nānāvidhaḥ samāyogo 'pyaṅgopāṅgavidhiḥ smṛtaḥ
veṣṭimaṃ vitataṃ caiva saṃghātyaṃ granthimaṃ tathā /
prālambitaṃ tathā caiva mālyaṃ pañcavidhaṃ smṛtam
caturvidhaṃ tu vijñeyaṃ nāṭye hyābharaṇaṃ budhaiḥ /
āvedhyaṃ bandhanīyaṃ ca kṣepyamāropyameva ca
āvedhyaṃ kuṇḍalādīha yatsyācchravaṇabhūṣaṇam /
āropyaṃ hemasūtrādi hārāśca vividhāśrayāḥ
śroṇīsūtrāṅgade muktābandhanīyāni sarvadā /
prakṣepya nūpuraṃ vidyādvastrābharaṇameva ca
bhūṣaṇānāṃ vikalpaṃ hi puruṣastrīsamāśrayam /
nāvidhaṃ pravakṣyāmi deśajātisamudbhavam
cūḍāmaṇiḥ samukuṭaḥ śiraso bhūṣaṇaṃ smṛtam /
kuṇḍalaṃ mocakaṃ kīlā karṇābharaṇamiṣyate
muktāvalī harṣakaṃ ca sūtrakaṃ kaṇṭhabhūṣaṇam /
vetikāṅgulimudrā ca syādaṅgulivibhūṣaṇam
hastalī valayaṃ caiva bāhunālīvibhūṣaṇam /
rucakaścūlikā kāryā maṇibandhavibhūṣaṇam
keyūre aṅgade caiva kūrparoparibhūṣaṇe /
trisaraścaiva hāraśca tathā vakṣovibhūṣaṇam
vyālambamauktiko hāro mālā caivāṅgabhūṣaṇam /
talakaṃ sūtrakaṃ caiva bhavetkaṭivibhūṣaṇam
ayaṃ puruṣaniryogaḥ kāryastvābharaṇāśrayaḥ /
devānāṃ pārthivānāṃ ca punarvakṣyāmi yoṣitām
śikhāpāśaṃ śikhāvyālaṃ piṇḍīpatraṃ tathaiva ca /
cūḍāmaṇirmakarikā muktājālagavākṣikam
śiraso bhūṣaṇaṃ caiva vicitraṃ śīrṣajolakam /
kaṇḍakaṃ śikhipatraṃ ca veṇīpucchaḥ sadorakaḥ
lalāṭatilakaṃ caiva nānāśilpaprayojitam /
bhrūgucchoparigucchaśca kusumānukṛtistathā
karṇikā karṇavalayaṃ tathā syātpatrakarṇikā /
kuṇḍalaṃ karṇamudrā ca karṇotkīlakameva ca
nānāratnavicitrāṇi dantapatrāṇi caiva hi /
karṇayorbhūṣaṇaṃ hyetatkarṇapūrastathaiva ca
tilakāḥ patralekhāśca bhavedgaṇḍavibhūṣaṇam /
trivaṇī caiva vijñeyaṃ bhavedvakṣovibhūṣaṇam
netrayorañjanaṃ jñeyamadharasya ca rañjanam /
dantānāṃ vividho rāgaścaturṇāṃ śuklatāpi vā
rāgāntaravikalpo 'tha śobhanenādhikojvalaḥ /
mugdhānāṃ sundarīṇāṃ ca muktābhāsitaśobhanāḥ
suraktā vāpi dantā syuḥḥ padmapallavarañjanāḥ /
aśmarāgoddyotitaḥ syādadharaḥ pallavaprabhaḥ
vilāsaśca bhavettāsāṃ savibhrāntanirīkṣitam /
muktāvalī vyālapaṅktirmañjarī ratnamālikā
ratnāvalī sūtrakaṃ ca jñeyaṃ kaṇṭhavibhūṣaṇam /
dvisarastrisaraścaiva catussarakameva ca
tathā śṛṅkhalikā caiva bhavetkaṇṭhavibhūṣaṇam /
aṅgadaṃ valayaṃ caiva bāhumūlavibhūṣaṇam
nānāśilpakṛtāścaiva hārā vakṣovibhūṣaṇam /
maṇijālāvanaddhaṃ ca bhavet stanavibhūṣaṇam
kharjūrakaṃ socchitikaṃ bāhunālīvibhūṣaṇam /
kalāpī kaṭakaṃ śaṅkho hastapatraṃ sapūrakam
mudrāṅgulīyakaṃ caiva hyaṅgulīnāṃ vibhūṣaṇam /
muktājālāḍhyatalakaṃ mekhalā kāñcikāpi vā
raśanā ca kalāpaśca bhavecchroṇīvibhūṣaṇam /
ekayaṣṭirbhavetkāñcī mekhalā tvaṣṭayaṣṭikā
dviraṣṭayaṣṭi raśanā kalāpaḥ pañcaviṃśakaḥ /
dvātriṃśacca catuḥṣaṣṭiḥ śatamaṣṭottaraṃ tathā
muktāhārā bhavantyete devapārthivayoṣitām /
nūpuraḥ kiṅkiṇīkāśca ghaṇṭikā ratnajālakam
saghoṣe kaṭake caiva gulphoparivibhūṣāṇam /
jaṅghayoḥ pādapatraṃ syādaṅgulīṣvaṅgulīyakam
aṅguṣṭhatilakāścaiva pādayośca vibhūṣaṇam /
tathālaktakarāgaśca nānābhaktiniveśitaḥ
aśokapalāvacchāyaḥ syāt svābhāvika eva ca /
etadvibhūṣaṇaṃ nāryā ākeśādānakhādapi
yathābhavarasāvasthaṃ vijñeyaṃ dvijasattamāḥ /
āgamaśca pramāṇaṃ ca rūpanirvarṇanaṃ tathā
viśvakarmamatātkāryaṃ subuddhyāpi prayoktṛbhiḥ /
na hi śakyaṃ suvarṇena muktābhirmaṇibhistathā
svādhīnamiti rucyaiva kartumaṅgasya bhūṣaṇam /
vibhāgato 'bhiprayuktamaṅgaśobhākaraṃ bhavet
yathā sthānāntaragataṃ bhūṣaṇaṃ ratnasaṃyutam /
na tu nāṭyaprayogeṣu kartavyaṃ bhūṣaṇaṃ guru
khedaṃ janayate taddhi savyāyataviceṣṭanāt /
gurubhāvāvasannasya svedo mūrchā ca jāyate
gurvābharaṇasanno hi ceṣṭāṃ na kurute punaḥ /
tasmāttanutvacakṛtaṃ sauvarṇaṃ bhūṣaṇaṃ bhavet
ratnavajjatubaddhaṃ vā na khedajananaṃ bhavet /
svecchayā bhūṣaṇavidhirdivyānāmupadiśyate
yatnabhāvaviniṣpannaṃ mānuṣāṇāṃ vibhūṣaṇam /
[veṣṭitaṃ vitataṃ caiva saṃghātyaṃ grathimaṃ tatha
lambaśobhi tathā caiva mālyaṃ pañcavidhaṃ smṛtam /
ācchādanaṃ bahuvidhaṃ nānāpattanasaṃbhavam
tajjñeyaṃ triprakāraṃ tu śuddhaṃ raktaṃ vicitritam] /
divyānāṃ bhūṣaṇavidhirya eṣa parikīrtitaḥ
mānuṣāṇāṃ tu kartavyo nānādeśasamāśrayaḥ /
bhūṣaṇaiścāpi veṣaiśca nānāvasthāsamāśrayaiḥ
divyāṅganānāṃ kartavyā vibhaktiḥ svasvabhūmijā /
vidyādharīṇāṃ yakṣīṇāmapsaronāgayoṣitām
ṛṣidaivatakanyānāṃ veṣairnānātvamiṣyate /
tathā ca siddhagandharvarākṣasāsurayoṣitām
divyānāṃ naranārīṇāṃ tathaiva ca śikhaṇḍakam /
śikhāpuṭaśikhaṇḍaṃ tu muktābhūyiṣṭhabhūṣaṇam
vidyādharīṇāṃ kartavyaḥ śuddho veṣaparicchadaḥ /
yakṣiṇyo 'psaraścaiva karyā ratnavibhūṣaṇāḥ
samastānāṃ bhavedveṣo yakṣīṇā kevalaṃ śikhā /
divyanāmiva kartavyaṃ nāgastrīṇāṃ vibhūṣaṇam
muktāmaṇilatāprāyāḥ phaṇāstāsāṃ tu kevalāḥ /
kāryaṃ tu munikanyānāmekaveṇīdharaṃ śiraḥ
na cāpi vibhūṣaṇavidhistāsāṃ veṣo vanocitaḥ /
muktāmarakataprāyaṃ maṇḍanaṃ siddhayoṣitām
tāsāṃ tu caiva kartavyaṃ pītavastraparicchadam /
padmarāgamaṇiprāyaṃ gandharvīṇāṃ vibhūṣaṇam
vīṇāhastaśca kartavyaḥ kausumbhavasanastathā /
indranīlaistu kartavyaṃ rākṣasīṇāṃ vibhūṣaṇam
sitadaṃṣṭrā ca kartavyā kṛṣṇavastraparicchadam /
vaiḍūryamuktābharaṇāḥ kartavyā surayoṣitām
śukapiñchanibhaiarvastraiḥ kāryastāsāṃ paricchadaḥ /
puṣyarāgaistu maṇibhiḥ kvacidvaiḍūryabhūṣitaiḥ
divyavānaranārīṇāṃ kāryo nīlaparicchadaḥ /
evaṃ śṛṅgāriṇaḥ kāryā veṣā divyāṅganāśrayāḥ
avasthāntamāsādya śuddhāḥ kāryāḥ punastathā /
mānuṣīṇāṃ tu kartavyā nānādeśasamudbhavāḥ
veṣābharaṇasaṃyogān gadatastānnibodhata /
āvantyayuvatīnāṃ tu śirassālakakuntalam
gauḍīyānāmalakaprāyaṃ saśikhāpāśaveṇikam /
ābhīrayuvatīnāṃ tu dviveṇīdhara eva tu
śiraḥ parigamaḥ kāryo nīlaprāyamathāmbaram /
tathā pūrvotarastrīṇāṃ samunnaddhaśikhaṇḍakam
ākeśācchādanaṃ tāsāṃ deśakarmaṇi kīrtitam /
tathaiva dakṣiṇastrīṇāṃ kāryamullekhyasaṃśrayam
kumbhībandhakasaṃyuktaṃ tathāvartalalāṭikam /
[gaṇikānāṃ tu kartavyamicchāvicchitti maṇḍanam]
deśajātividhānena śeṣāṇāmapi kārayet /
veṣaṃ tathā cābharaṇaṃ kṣurakarma paricchadam
[āgamaṃ cāpi naipathye nāṭyasyaivaṃ prayojayet] /
adeśayukto veṣo hi na śobhāṃ janayiṣyati
mekhalorasi baddhā tu hāsyaṃ samupapādayet /
tathā proṣitakāntāsu vyasanābhihatāsu ca
veṣo vai malinaḥ kārya ekaveṇīdharaṃ śiraḥ /
vipralambhe tu nāryāstu śuddho veṣo bhavediha
nātyābharaṇasaṃyukto na cāpi mṛjayānvitaḥ /
evaṃ strīṇāṃ bhavedveṣo deśāvasthāsamudbhavaḥ
puruṣāṇāṃ punaścaiva veṣānvakṣyāmi tattvataḥ /
tatrāṅkaracanā pūrvaṃ kartavyā nāṭyayoktṛbhiḥ
tataḥ paraṃ prayoktavyā veṣā deśasamudbhavāḥ /
sito nīlaśca pītaśca caturtho rakta eva ca
ete svabhāvajā varṇā yaiḥ kāryaṃ tvaṅgavartanam /
saṃyogajāḥ punaścānye upavarṇā bhavanti hi
tānahaṃ sampravakṣyāmi yathākāryaṃ prayoktṛbhiḥ /
sitanīlasamāyoge kāraṇḍava iti smṛtaḥ
sitapītasāmāyogātpāṇḍuvarṇaḥ prakīrtitaḥ /
sitiaraktasamāyoge padmavarṇaḥ prakīrtitaḥ
pītanīlasamāyogāddharito nāma jāyate /
nīlaraktasamāyogātkaṣāyo nāma jāyate
raktapītasamāyogādgauravarṇa iti smṛtaḥ /
ete saṃyogajā varṇā hyupavarṇāstathāpare
tricaturvarṇasaṃyuktā bahavaḥ saṃprakīrtitāḥ /
balastho yo bhavedvarṇastasya bhāgo bhavettataḥ
durbalasya ca bhāgau dvau nīlaṃ muktvā pradāpayet /
nīlasyaiko bhavedbhāgaścatvāro 'nye tu varṇake
balavānsarvavarṇānāṃ nīla eva prakīrtitaḥ /
evaṃ varṇavidhiṃ jñātvā nānāsaṃyogasaṃśrayam
tataḥ kuryādyathāyogamaṅgānāṃ vartanaṃ budhaḥ /
vartanacchādanaṃ rūpaṃ svaveṣaparivarjitam
nāṭyadharmapravṛttaṃ tu jñeyaṃ tatprakṛtisthitam /
svavarṇamātmanaśchādyaṃ varṇakairveṣasaṃśrayaiḥ
ākṛtistasya kartavyā yasya prakṛtirāsthitā /
yathā jantuḥ svabhāvaṃ svaṃ parityajyānyadaihikam
tatsvabhāvaṃ hi bhajate dehāntaramupāśritaḥ /
veṣeṇa varṇakaiścaiva cchāditaḥ puruṣastathā
parabhāvaṃ prakurute yasya veṣaṃ samāśritaḥ /
devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ
prāṇisaṃjñāḥ smṛtā hyete jīvabandhāśca ye 'pare /
[strībhāvāḥ parvatāḥ nadyaḥ samudrā vāhanāni ca
nānāśastrāṇyapi tathā vijñeyāḥ prāṇisaṃjñayā] /
śailaprāsādayantrāṇi carmavarmadhvajāstathā
nānāpraharaṇādyāśca te 'prāṇina iti smṛtāḥ /
athavā kāraṇopetā bhavantyete śarīriṇaḥ
veṣabhāṣāśrayopetā nāṭyadharmamavekṣya tu /
varṇānāṃ tu vidhiṃ jñātvā vayaḥ prakṛtimeva ca
kuryādaṅgasya racanāṃ deśajātivayaḥśritatām /
devā gaurāstu vijñeyā yakṣāścāpsarastathā
rudrārkadruhiṇaskandāstapanīyaprabhāḥ smṛtāḥ /
somo bṛhaspatiḥ śukro varuṇastārakāgaṇāḥ
samudrahimavadgaṅgāḥ śvetā hi syurbalastathā /
raktamaṅgārakaṃ vidyāt pītau budhahutāśanau
nārāyaṇo naraścaiva śyāmo nāgaśca vāsukiḥ /
daityāśca dānavāścaiva rākṣasā guhyakā nagāḥ
piśācā jalamākāśamasitāni tu varṇataḥ /
bhavanti ṣaṭsu dvīpeṣu puruṣaścaiva varṇataḥ
kartavyā nāṭyayogena niṣṭaptakanakaprabhāḥ /
jāmbūdvīpasya varṣe tu nānāvarṇāśrayā narāḥ
uttarāṃstu kurustyaktvā te cāpi kanakaprabhāḥ /
bhadrāśvapuruṣāḥ śvetāḥ kartavyā varṇatastathā
ketumāle narā nīlā gaurāḥ śeṣeṣu kīrtitāḥ /
nānāvarṇāḥ smṛtā bhūtā gandharvā yakṣapannagāḥ
vidyādharāstathā caiva pitarastu samā narāḥ /
punaśca bhārate varṣe tāṃstānvarṇānnibodhata
rājānaḥ padmavarṇāstu gaurāḥ śyāmāstathaiva ca /
ye cāpi sukhino martyā gaurā kāryāstu vaiḥ budhaiḥ
kukarmiṇo grahagrastāḥ vyādhitāstapasi sthitāḥ /
āyastakarmiṇaścaiva hyasitāśca kujātayaḥ
ṛṣyayaścaiva kartavyā nityaṃ tu badaraprabhāḥ /
tapaḥsthitāśca ṛṣayo nityāmevāsitā budhaiḥ
kāraṇavyapadeśena tathā cātmecchayā punaḥ /
varṇastatra prakartavyo deśajativaśānugaḥ
deśaṃ karma ca jātiṃ ca pṛthivyuddeśasaṃśrayam /
vijñāya vartanā kāryā puruṣāṇāṃ prayogataḥ
kirātabarbarāndhrāśca draviḍāḥ kāśikosalāḥ /
pulindā dākṣiṇātyāśca prāyeṇa tvasitāḥ smṛtāḥ
śakāśca yavanāścaiva pahlavā vāhlikāśca ye /
prāyeṇa gaurāḥ kartavyā uttarā ye śritā diśam
pāñcālāḥ śaurasenāśca māhiṣāścauḍramāgadhāḥ /
aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca śyāmāḥ kāryāstu varṇataḥ
brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva gaurāḥ kāryāstathaiva hi /
vaiśyāḥ śūdrāstathā caiva śyāmāḥ kāryāstu varṇataḥ
evaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ mukhāṅgopāṅgavartanām /
śmaśrukarma prayuñjīta deśakālavayo 'nugam
śuddhaṃ vicitraṃ śyāmaṃ ca tathā romaśameva ca /
bhaveccaturvidhaṃ śmaśru nānāvasthāntarātmakam
śuddhaṃ tu liṅgināṃ kāryaṃ tathāmātyapurodhasām /
madhyasthā ye ca puruṣā ye ca dīkṣāṃ samāśritāḥ
divyā ye puruṣāḥ kecitsiddhavidyādharādayaḥ /
pārthivāśca kumārāśca ye ca rājopajīvinaḥ
śṛṅgāriṇaśca ye martyā yauvanonmādinaśca ye /
teṣāṃ vicitraṃ kartavyaṃ śmaśru nāṭyaprayoktṛbhiḥ
anistīrṇapratijñānāṃ duḥkhitānāṃ tapasvinām /
vyasanābhihatānāṃ ca śyāmaṃ śmaśru prayojayet
ṛṣīṇāṃ tāpasānāṃ ca ye ca dīrghavratā narāḥ /
tathā ca cīrabaddhānāṃ romaśaṃ śmaśru kīrtitam
evaṃ nānāprakāraṃ tu śmaśru kāryaṃ prayoktṛbhiḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi veṣānnānāprayogajān
śuddho vicitro malinastrividho veṣa ucyate /
teṣāṃ niyogaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ
devābhigamane caiva maṅgale niyamasthite /
tithinakṣatrayoge ca vivāhakaraṇe tathā
dharmapravṛttaṃ yatkarma striyo vā puruṣasya vā /
veṣasteṣāṃ bhavecchuddho ye ca prāyatnikā narāḥ
devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām /
nṛpāṇāṃ karkaśānāṃ ca citro veṣa udāhṛtaḥ
vṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ ca śreṣṭhyamātyapurodhasām /
vaṇijāṃ kāñcukīyānāṃ tathā caiva tapasvinām
viprakṣetriyavaiśyānāṃ sthānīyā ye ca mānavāḥ /
śuddho vastravidhisteṣāṃ kartavyo nāṭakāśrayaḥ
unmattānāṃ pramattānāmadhvagānāṃ tathaiva ca /
vyasanopahatānāṃ ca malino veṣa ucyate
śuddharaktavicitrāṇi vāsāṃsyūrdhvāmbarāṇi ca /
yojayennāṭyatattvajño veṣayoḥ śuddhacitrayoḥ
kuryādveṣe tu maline malinaṃ tu vicakṣaṇaḥ /
muninirgranthaśākyeṣu yatipāśupateṣu ca
vratānugastu kartavyo veṣo lokasvabhāvataḥ /
cīravalkalacarmāṇi tāpasānāṃ tu yojayet
parivāṇmuniṣkyānāṃ vāsaḥ kāṣāyamiṣyate /
nānācitrāṇi vāsāṃsi kuryātpāśupateṣvatha
kujātayaśca ye proktāsteṣāṃ caiva yathārhataḥ /
antaḥpurapraveśe ca viniyuktā hi ye narāḥ
kāṣāyakañcukapaṭāḥ kāryāste 'pi yathāvidhi /
avasthānatarataścaiva nṛṇāṃ veṣo bhavedatha
veṣaḥ sāṃgrāmikaścaiva śūrāṇāṃ saṃprakīrtitaḥ /
vicitraśastrakavaco baddhatūṇo dhanurdharaḥ
citro veṣastu kartavyo nṛpāṇāṃ nityameva ca /
kevalastu bhavecchuddho nakṣatrotpātamaṅgale
evameṣa bhavedveṣo deśajātivayo 'nugaḥ /
uttamādhamamadhyānāṃ strīṇāṃ nṛṇāmathāpi ca
evaṃ vastravidhiḥ kāryaḥ prayoge nāṭakāśraye /
nānāvasthāṃ samāsādya śubhāśubhakṛtastathā
tathā pratiśiraścāpi kartavyaṃ nāṭakāśrayam /
divyānāṃ mānuṣāṇāṃ ca deśajātivayaḥśritam
pārśvāgatā mastakinastathā caiva kirīṭinaḥ /
trividho mukuṭo jñeyo divyapārthivasaṃśritaḥ
devagandharvayakṣāṇāṃ pannagānāṃ sarakṣasām /
kartavyā naikavihiata mukuṭāḥ pārśvamaulayaḥ
uttamā ye ca divyānāṃ te ca kāryāḥ kirīṭinaḥ /
madhyamā maulinaścaiva kaniṣṭhāḥ ṣirṣamaulinaḥ
narādhipānāṃ kartavyā mastake mukuṭā budhaiḥ /
vidyādharāṇāṃ ca siddhānāṃ cāraṇānāṃ tathaiva ca
granthimatkeśamukuṭāḥ kartavyāstu prayoktṛbhiḥ /
rākṣodānavadaityānāṃ piṅgakeśekṣaṇāni hi
haricchśmaśrūṇi ca tathā mukuṭāsyāni kārayet /
uttamaścāpi ye tatra te kāryāḥ pārśvamaulinaḥ
kasmāttu mukuṭāḥ sṛṣṭāḥ prayoge divypārthive /
keśānāṃ chedanaṃ dṛṣṭaṃ vedavāde yathāśruti
bhadrīkṛtasya vā yajñe śirasaśchādanecchayā /
keśānāmapyadīrghatvātsmṛtaṃ mukuṭadhāraṇam
senāpateḥ punaścāpi yuvarājasya caiva hi /
yojayedardhamukuṭaṃ mahāmātrāśca ye narāḥ
amātyānāṃ kañcukināṃ tathā śreṣṭhipurodhasām /
veṣṭanābaddhapaṭṭāni pratiśīrṣāṇi kārayet
piśāconmattabhūtānāṃ sādhakānāṃ tapasvinām /
anistīrṇapratijñānāṃ lambakeśaṃ bhavecchiraḥ
śākyaśrotriyanirgranthaparivrāḍdīkṣiteṣu ca /
śiromuṇḍaṃ tu kartavyaṃ yajñadīkṣānviteṣu ca
tathā vratānugaṃ caiva śeṣānāṃ liṅgināṃ śiraḥ /
muṇḍaṃ vā kuñcitaṃ vāpi lambakeśamathāpi vā
dhūrtānāṃ caiva kartavyaṃ ye ca rātryupajīvinaḥ /
śṛṅgāracittāḥ puruṣāsteṣāṃ kuñcitamūrdhajāḥ
bālānāmapi kartavyaṃ triśikhaṇḍavibhūṣitam /
jaṭāmakuṭabaddhaṃ ca munīnāṃ tu bhavecchiraḥ
ceṭānāmapi kartavyaṃ triśikhaṃ muṇḍameva vā /
vidūṣakasya khalatiḥ syātkākapadameva vā
śeeṣāṇāmarthayogena deśajātisamāśrayam /
śiraḥ prayoktṛbhiḥ kāryaṃ nānāvasthāntarāśrayam
bhūṣaṇairvarṇakairvastrairmālyaiścaiva yathāvidhi /
evaṃ nānāprakāraistu buddhyā veṣānprakalpayet
pūrvaṃ tu prakṛtiṃ sthāpya prayogaguṇasaṃbhavām /
strīṇāṃ vā puruṣāṇāṃ vāpyavasthāṃ prāpya tādṛśīm
sarve bhāvāśca divyānāṃ kāryā mānuṣasaṃśrayāḥ /
teṣāṃ cānimiṣatvādi naiva kāryaṃ prayoktṛbhiḥ
iha bhāvarasāścaiva dṛṣṭibhiḥ saṃpratiṣṭhitāḥ /
dṛṣṭyaiva sthāpito hyarthaḥ paścādaṅgairvibhāvyate
evaṃ jñeeyāṅgaracanā nānāprakṛtisaṃbhavā /
sajīva iti yaḥ proktastasya vakṣyāmi lakṣaṇam
yaḥ prāṇināṃ praveśo vai sajīva iti saṃjñitaḥ /
catuṣpado 'tha dvipadastathā caivāpadaḥ smṛtaḥ
uragānapadān vidyād dvipadānkhagamānuṣān /
grāmyā āraṇyāḥ paśavo vijñeyāḥ syuścatuṣpadāḥ
ye te tu yaddhasaṃpheṭairuparodhaistathaiva ca /
nānāpraharaṇopetāḥ prayojyā nāṭake budhaiḥ
āyudhāni ca kāryāṇi puruṣāṇāṃ pramāṇataḥ /
tānyahaṃ vartayiṣyāmi yathāpustapramāṇataḥ
bhiṇḍirdvādaśatālaḥ syāddaśa kunto bhavedatha /
aṣṭau śataghnī śūlaṃ ca tomaraḥ śaktireva vā
aṣṭau tālā dhanurjñeyamāyāmo 'sya dvihastakaḥ /
śaro gadā ca vajrā ca catustālaṃ vidhīyate
aṅgulāni tvasiḥ kāryaścatvāriṃśatpramāṇataḥ /
dvādaśāṅgulakaṃ cakraṃ tato 'rdhaṃ prāsa iṣyate
prāsavatpaṭṭasaṃ vidyāddaṇḍaścaiva tu viṃśatiḥ /
viṃśatiḥ kaṇayaścaiva hyaṅgulāni pramāṇataḥ
śoḍaṣāṅgulavistīrṇaṃ sabalaṃ saṃpraghaṇṭikam /
triṃśadaṅgulimānena kartavyaṃ kheṭakaṃ budhaiḥ
jarjaro daṇḍakāṣṭhaṃ ca tathaiva pratiśīrṣakam /
chatraṃ cāmaraṃ caiva dhvajo śṛṅgāra eva ca
yatkiñcinmānuṣe loke dravyaṃ puṃsāṃ prayojakam /
yaccopakaraṇaṃ sarve nāṭye tatsaṃprakīrtitam
yadyasya viṣayaprāptaṃ tenohyaṃ tasya lakṣaṇam /
jarjare daṇḍakāṣṭhe ca saṃpravakṣyāmi lakṣaṇam
māhendrā vai dhvajāJ proktā lakṣaṇairviśvakarmaṇā /
eṣānyatamaṃ kuryājjarjaraṃ dārukarmataḥ
athavā vṛkṣayoniḥ syātpraroho vāpi jarjaraḥ /
veṇureva bhavecchreṣṭhastasya vakṣyāmi lakṣaṇam
śvetabhūmyāāṃ tu yo jātaḥ puṣyanakṣatrajastathā /
saṃgrāhyo vai bhavedveṇurjarjarārthe prayatnataḥ
pramāṇamaṅgulānāṃ tu śatamaṣṭottaraṃ bhavet /
pañcaparvā caturgranthistālamātrastathaiva ca
sthūlagranthirna kartavyo na śākhī na ca kīṭavān /
na kṛmikṣataparvā ca na hīnaścānyaveṇubhiḥ
madhusarpissarṣapāktaṃ mālyadhūpapuraskṛtam /
upāsya vidhivadveṇuṃ gṛhṇiyājjarjaraṃ prati
yo vidhiryaḥ kramaścaiva māhebdre tu dhvaje smṛtaḥ /
sa jarjarasya kartavyaḥ puṣyaveṇusamāśrayaḥ
bhavedyo dīrghaparvā tu tanupatrastathaiva ca /
parvāgrataṇḍulaścaiva puṣyaveṇuḥ sa kīrtitaḥ
vidhireṣa mayā prokto jarjarasya pramāṇataJḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi daṇḍakāṣṭhasya lakṣaṇam
kapitthabilvavaṃśebhyo daṇḍakāṣṭhaṃ bhavedatha /
vakraṃ caiva hi kartavyaṃ tribhāge lakṣaṇānvitam
kīṭairnopahataṃ yacca vyādhinā na ca pīḍitam /
mandaśākhaṃ bhavedyacca daṇḍakāṣṭhaṃ tu tadbhavet
yastvebhirlakṣaṇairhīnaṃ daṇḍakāṣṭhaṃ sajarjaram /
kārayetsa tvapacayaṃ mahāntaṃ prāpnuyāddhruvam
atha śīrṣavibhāgārthaṃ ghaṭī kāryā prayatnataḥ /
svapramāṇavinirdiṣṭā dvātriṃśatyaṅgulāni vai
bilvamadhyena kartavyā ghaṭī sirasamāśrayā /
svinnena bilvakalkena draveṇa ca samanvitā
bhasmanā vā tuṣairvāpi kārayetpratiśīrṣakam /
saṃchādya tu tato vastrairbilvadugdhairghaṭāśrayaiḥ
bilvakalkena cīraṃ tu digdhvā saṃyojayedghaṭīm /
na sthūlāṃ nānatāṃ tanvīṃ dīrghāṃ naiva ca kārayet.
tasyāmātapaśuṣkāyāṃ suśuṣkāyāmathāpi vā /
chedyaṃ budhāḥ prakurvanti vidhidṛṣṭena karmaṇā
sutīkṣṇena tu śastreṇa ardhārdhaṃ pravibhajya ca /
svapramāṇavinirdiṣṭaṃ lalāṭakṛtakoṇakam
ardhāṅgulaṃ lalāṭaṃ tu kāryaṃ chedyaṃ ṣaḍaṅgulam /
ardhārdhamaṅgulaṃ chedyaṃ kaṭayordvyaṅgulaṃ bhavet
kaṭānte karṇanālasya chedyaṃ dvyadhikamaṅgulam /
tryaṅgulaṃ karṇavivaraṃ tathā syācchedyameva hi
tataścaivāvaṭuḥ kāryā susamā dvādaśāṅgulā /
ghaṭyāṃ hyetatsadā cchedye vidhānaṃ vihitaṃ mayā
tasyoparigatā kāryā mukuṭā bahuśilpajāḥ /
nānāratnapraticchannā bahurūpopaśobhitāḥ
tathopakaraṇānīha nāṭyayogakṛtāni vai /
bahuprakārayuktāni kurvīta prakṛtiṃ prati
yatkiñcidasmin loke tu carācarasamanvite /
vihitaṃ karma śilpaṃ vā tattūpakaraṇaṃ smṛtam
yadyasya viṣayaṃ prāptaṃ tattadevābhigacchati /
nāstantaḥ puruṣāṇāṃ hi nāṭyopakaraṇāśraye
yadyenotpāditaṃ karma śilpayogakriyāpi vā /
tasya tena kṛtā sṛṣṭiḥ pramāṇaṃ lakṣaṇaṃ tathā
yā kāṣṭhayantrabhūyiṣṭhā kṛtā sṛṣṭirmahātmanā /
na sāsmākaṃ nāṭyayoge kasmātkhedāvahā hi sā
yaddravyaṃ jīvaloke tu nānālakṣaṇalakṣitam /
tasyānukṛtisaṃsthānaṃ nāṭyoopakaraṇaṃ bhavet
prāsādagṛhayānāni nānāpraharaṇāni ca /
na śakyaṃ tāni vai kartuṃ yathoktānīha lakṣaṇaiḥ
lokadharmī bhavettvanyā nāṭyadharmī tathāparā /
svabhāvo lokadharmī tu vibhāvo nāṭyameva hi
āyasaṃ na tu kartavyaṃ na ca sāramayaṃ tathā /
nāṭyopakaraṇaṃ tajjñairgurukhedakara bhavet
kāṣṭhacarmasu vastrṣu jatuveṇudaleṣu ca /
nāṭyopakaraṇānīha laghukarmāṇi kārayet
carmavarmadhvajāḥ śailāḥ prāsādā devatāgṛhāḥ /
hayavāraṇayānāni vimānāni gṛhāṇi ca
pūrvaṃ veṇudalaiḥ kṛtvā kṛtīrbhāvasamāśrayāḥ /
tataḥ suraṅgairacchādya vastraiḥ sārūpyamānayet
athavā yadi vastrāṇāmasānnidhyaṃ bhavediha /
tālīyairvā kiliñjairvā ślakṣṇairvastrakriyā bhavet
tathā praharaṇāni syustṛṇaveṇudalādibhiḥ /
jantubhāṇḍakriyābhiśca nānārūpāṇi nāṭake
pratipādaṃ pratiśiraḥ pratihastaṃ pratitvacam /
tṛṇaiḥ kiliñjairbhāṇḍairvā sārūpyāṇi tu kārayet
yadyasya sadṛśaṃ rūpaṃ sārūpyaguṇasaṃbhavam /
mṛṇmayaṃ tattu kṛtsnaṃ tu nānārūpaṃ tu kārayet
bhāṇḍavastramadhūcchiṣṭairlākṣayābhradalena ca /
nāgāste vividhāḥ kāryā hyatasīśaṇabilvajaiḥ
nānākusumajātīśca phalāni vividhāni ca /
bhāṇḍavastramadhūcchiṣṭairlākṣayā vāpi kārayet
bhāṇḍavastramadhūcchiṣṭaistāmrapatraistathaiva ca /
samyakca nīlīrāgeṇāpyabhrapatreṇa caiva hi
rañjitenābhrapatreṇa maṇīścaiva prakārayet /
upāśrayamathāpyeṣaṃ śulbavaṅgena kārayet
vividhā mukuṭā divā pūrvaṃ ye gaditā mayā /
te 'bhrapatrojvalāḥ kāryā maṇīvyālopaśobhitāḥ
na śāstraprabhavaṃ karma teṣāṃ hi samudāhṛtam /
ācāryabuddhyā kartavyamūhāpohaprayojitam
eṣa martyakriyāyogo bhaviṣyatkalpito mayā /
kasmādalpabalatvaṃ hi manuṣyeṣu bhaviṣyati
martyānāmapi no śakyā vibhāvāḥ sarvakāñcanāḥ /
neṣṭāḥ suvarṇaratnaistu mukuṭā bhūṣaṇāni vā
yuddhe niyuddhe nṛtte vā vṛṣṭivyāpārakarmaṇi /
gurubhāvāvasannasya svedo mūrchā ca jāyate
svedamūrchāklamārtasya prayogastu vinaśyati /
prāṇātyayaḥ kadācicca bhavedvyāyataceṣṭayā
tasmāttāmramayaiḥ patrairabhrakai rañjitairapi /
bheṇḍairapi madhūcchiṣṭaiḥ kāryāṇyābharaṇāni tu
evaṃ lokopacāreṇa svabuddhivibhavena ca /
nāṭyopakaraṇānīha budhaḥ samyak prayojayet
na bhedyaṃ naiva ca cchedyaṃ na prahartavyameva ca /
raṅge praharaṇaiḥ kāryaṃ saṃjñāmātraṃ tu kārayet
athavā yogaśikṣābhirvidyāmāyākṛtena vā /
śastramokṣaḥ prakartavyo raṅgamadhye prayoktṛbhiḥ
evaṃ nānāprakāraistu āyudhābharaṇāni ca /
noktāni yāni ca mayā lokād grāhyāṇi tānyapi
āhāryābhinayo hyeṣa mayā proktaḥ samāsataḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sāmānyābhinayaṃ prati
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0