નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 20

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે સન્ધિનિરૂપણં નામધ્યાય એકોનવિંશઃ
અથ વિંશો ઽધ્યાયઃ
સમુત્થાનં તુ વૃત્તીનાં વ્યાખ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ।
યથા વસ્તૂદ્ભવં ચૈવ કાવ્યાનાં ચ વિકલ્પનમ્

એકાર્ણવં જગત્ કૃત્વા ભગવાનચ્યુતો યદા ।
શેતે સ્મ નાગપર્યઙ્કે લોકાન્ સંક્ષિપ્ય માયયા

અથ વીર્યબલોન્મતાવસુરૌ મધુકૈઅટભૌ ।
તર્જયામાસતુર્દેવં તરસા યુદ્ધકાઙ્ક્ષયા

નિજબાહૂ વિમૃદનન્તૌ ભૂતભાવનમક્ષયમ્ ।
જાનુભિર્મુષ્ટિભિશ્ચૈવ યોધયામાસતુઃ પ્રભુમ્

બહુભિઃ પરુષૈર્વાક્યૈરન્યોન્યસમભિદ્રવમ્ ।
નાનાધિક્ષેપવચનૈઃ કમ્પયન્તાવિવોદધિમ્

તયોર્નાનાપ્રકારાણિ વચાંસિ વદતોસ્તદા ।
શ્રુત્વા ત્વભિહતમના દ્રુહિણો વાક્યમબ્રવીત્

કિમિદં ભરતીવૃત્તિર્વાગ્ભિરેવ પ્રવર્તતે ।
ઉત્તરોત્તરસંબદ્ધા નન્વિમૌ નિધનં નયઃ

પિતામહવચઃ શ્રુત્વા પ્રોવાચ મધુસૂદનઃ ।
કાર્યહેતોર્મયા બ્રહ્મન્ ભારતીયં વિનિર્મિતા

વદતાં વાક્યભૂયિષ્ઠા ભારતીયં ભવિષ્યતિ ।
તસ્માદેતૌ નિહન્મ્યદ્યેત્યુવાચ વચનં હરિઃ

શુદ્ધૈરવિકૃતૈરઙ્ગૈઃ સાઙ્ગહારૈસ્તથા ભૃશમ્ ।
યોધયામાસતુર્દૈત્યૌ યુદ્ધમાર્ગવિશારદૌ

ભૂમિસંયોગસંસ્થાનૈઃ પદન્યાસૈર્હરેસ્તદા ।
અતિભારો ઽભવદ્ ભૂમેર્ભારતી તત્ર નિર્મિતા

વલ્ગિતૈઃ શાર્ઙ્ગધનુષસ્તીવ્રૈર્દીપ્તતથૈરથ ।
સત્વાધિકૈરસંભ્રાન્તૈઃ સાત્ત્વતી તત્ર નિર્મિતા

વિચિત્રૈરઙ્ગહારૈસ્તુ દેવો લીલાસમન્વિતૈઃ ।
બબન્ધ યચ્છિખાપાશં કૈશિકી તત્ર નિર્મિતા

સંરમ્ભાવેગબહુલૈર્નાનાચારી સમુત્થિતૈઃ ।
નિયુદ્ધકરણૈશ્ચિત્રૈરુત્પન્નારભટી તતઃ

યાં યાં દેવઃ સમાચષ્ટે ક્રિયાં વૃત્તિષુ સંસ્થિતામ્ ।
તાં તદર્થાનુગૈર્જપ્યેઐર્દ્રુહિણઃ પ્રત્યપૂજયત્

યદા હતૌ તાવસુરૌ હરિણા મધુકૈટભૌ ।
તતો ઽબ્રવીત્ પદ્મયોનિર્નારાયણમરિન્દમમ્

અહો વિચિત્રૈર્વિષમૈઃ સ્ફુટૈઃ સલલિતૈરપિ ।
અઙ્ગહારૈઃ કૃતં દેવ ત્વયા દાનવનાશનમ્

તસ્માદયં હિ લોકસ્ય નિયુદ્ધસમયક્રમઃ ।
સર્વશસ્ત્રવિમોક્ષેષુ ન્યાયસંજ્ઞો ભવિષ્યતિ

ન્યાયાશ્રિતૈરઙ્ગહારૈર્ન્યાયાચ્ચૈવ સમુત્થિતૈઃ ।
યસ્માદ્યુદ્ધાનિ વર્તન્તે તસ્માન્યાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

[ચારીષુ ચ સમુત્પન્નો નાનાચારીસમાશ્રયઃ ।
ન્યાયસંજ્ઞઃ કૃતો હ્યેષ દ્રુહિણેન મહાત્મના

તતો વેદેષુ નિક્ષિપ્તા દ્રુહિણેન મહાત્મના ।
પુનરિષ્વસ્ત્રજાતે ચ નાનાચારીસમાકુલે

પુનર્નાટ્યપ્રયોગેષુ નાનાભાવસમ્ન્વિતાઃ ।
વૃત્તિસંજ્ઞાઃ કૃતા હ્યેતાઃ કાવ્યબન્ધસમાશ્રયાઃ]

ચરિતૈર્યસ્ય દેવસ્ય જપ્યં યદ્યાદૃશં કૃતમ્ ।
ઋષિભિસ્તાદૃશી વૃત્તિઅઃ કૃતા પાઠ્યાદિસંયુતા

નાટ્યવેદસમુત્પના વાગઙ્ગાભિનયાત્મિકા ।
મયા કાવ્યક્રિઅયાહેતોઃ પ્રક્ષિપ્તા દ્રુહિણાજ્ઞયા

ઋગ્વેદાદ્ભારતી ક્ષિપ્તા યજુર્વેદાચ્ચ સાત્ત્વતી ।
કૈશિકી સામવેદાચ્ચ શેષા ચાથર્વણાદપિ

યા વાક્પ્રધાના પુરુષપ્રયોજ્યા સ્ત્રીવર્જિતા સંકૃતપાઠ્યયુક્તા ।
સ્વનામધેયૈર્ભરતૈઃ પ્રયુક્તા સા ભારતી નામ ભવેત્તુ વૃત્તિઃ

ભેદાસ્તસ્યાસ્તુ વિજ્ઞેયાશ્ચત્વારો ઽઙ્ગત્વમાગતાઃ ।
પ્રરોચનામુખં ચૈવ વીથી પ્રહસનં તથા

જયાભ્યુદયિની ચૈવ મઙ્ગલ્યા વિજયાવહા ।
સર્વપાપપ્રશમની પૂર્વરઙ્ગે પ્રરોચના

[ઉપક્ષેપેણ કાવ્યસ્ય હેતુયુક્તિસમાશ્રયા ।
સિદ્ધેનામન્ત્રણા યા તુ વિજ્ઞેયા સા પ્રરોચના]

નટી વિદૂષકો વાપિ પારિપાર્શ્વિક એવ વા ।
સૂત્રધારેણ સહિતાઃ સંલાપં યત્તુ કુર્વતે

ચિત્રૈર્વાક્યૈઃ સ્વકાર્યારોત્થૈર્વીત્થ્યઙ્ગેરન્યથાપિ વા ।
આમુખં તત્તુ વિજ્ઞેયં બુધૈઃ પ્રસ્તાવનાપિ વા

[લક્ષણં પૂર્વમુક્તં તુ વીત્થ્યાઃ પ્રહસનસ્ય ચ ।
આમુખાઙ્ગાન્યતો વક્ષ્યે યથાવદનુપૂર્વશઃ]

ઉદ્ધાત્યકઃ કથોદ્ધાતઃ પ્રયોગાતિશયસ્તથા ।
પ્રવૃત્તકાવલગિતે પઞ્ચાઙ્ગાન્યામુખસ્ય તુ

ઉદ્ધાત્યકાવલગિતલક્ષણં કથિતં મયા ।
શેષાણાં લક્ષણં વિપ્રા વ્યાખ્યાસ્યામ્યાનુપૂર્વશઃ

સુત્રધારસ્ય વાક્યં વા યત્ર વાક્યાર્થમેવ વા ।
ગૃહીતાં પ્રવિશેત્પાત્રં કથોદ્ધાતઃ સ કીર્તિતઃ

પ્રયોગે તુ પ્રયોગં તુ સૂત્રધારઃ પ્રયોજયેત્ ।
તતશ્ચ પ્રવિશેત્પાત્રં પ્રયોગાતિશયો હિ સઃ

કાલપ્રવૃત્તિમાશ્રિત્ય વર્ણના યા પ્રયુજ્યતે ।
તદાશ્રયાચ્ચ પાત્રસ્ય પ્રવેશસ્તત્પ્રવૃત્તકમ્

એષામન્યતમં શ્લિષ્ટં યોજયિત્વાર્થયુક્તિભિઃ ।
[તસ્માદઙ્ગદ્વયસ્યાપિ સમ્ભવો ન નિવાર્યતે

પાત્રગ્રન્થૈરસંબાધ પ્રકુર્યાદામુખં તતઃ ।
એવમેતદ્બુધૈર્જ્ઞેયમામુખં વિવિધાશ્રયમ્

લક્ષણં પૂર્વમુક્તં તુ વીથ્યાઃ પ્રહસનસ્ય ચ ।
[ઇત્યષ્ટાર્ધવિકલ્પા વૃત્તિરિયં ભારતી મયાભિહિતા ।
સાત્ત્વત્યાસ્તુ વિધાનં લક્ષણયુક્ત્યા પ્રવક્ષ્યામિ]

યા સાત્ત્વતેનેહ ગુણેન યુક્તા ન્યાયેન વૃત્તેન સમન્વિતા ચ ।
હર્ષોત્કટા સંહૃતશોકભાવા સા સાત્ત્વતી નામ ભવેત્તુ વૃત્તિઃ

વાગઙ્ગાભિનયવતી સત્ત્વોત્થાનવચનપ્રકરણેષુ ।
સત્ત્વાધિકારયુક્તા વિજ્ઞેયા સાત્ત્વતી વૃત્તિઃ

વીરાદ્ભુતરૌદ્રરસા નિરસ્તશૃઙ્ગારકરુણનિર્વેદા ।
ઉદ્ધતપુરુષપ્રાયા પરસ્પરાધર્ષણકૃતા ચ

ઉત્થાપકશ્ચ પરિવર્તકશ્ચ સલ્લાપકશ્ચ સંઘાત્યઃ ।
ચત્વારો ઽસ્યા ભેદા વિજ્ઞેયા નાટ્યકોવિદૈઅઃ

અહમપ્યુત્થાસ્યામિ ત્વં તાવદ્દર્શયાત્મનઃ શક્તિમ્ ।
ઇતિ સંઘર્ષસમુત્થસ્તજ્જ્ઞૈરુત્થાપકો જ્ઞેયઃ

ઉત્થાનસમારબ્ધાનર્થાનુત્સૃજ્ય યો ઽર્થયોગવશાત્ ।
અન્યાનર્થાન્ ભજતે સ ચાપિ પરિવર્તકો જ્ઞેયઃ

[નિર્દિષ્ટવસ્તુવિષયઃ પ્રપઞ્ચબદ્ધસ્ત્રિહાસ્યસંયુક્તઃ ।
સંઘર્ષવિશેષકૃતસ્ત્રિવિધઃ પરિવર્તકો જ્ઞેયઃ]

સાધર્ષજો નિરાધર્ષજો ઽપિ વા રાગવચસંયુક્તઃ ।
સાધિક્ષેપાલાપો જ્ઞેયઃ સલ્લાપકઃ સો ઽપિ

[ધર્માધર્મસમુત્થં યત્ર ભવેદ્રાગદોષસંયુક્તમ્ ।
સાધિક્ષેપં ચ વચો જ્ઞેયઃ સંલાપકો નામ]

મન્ત્રર્થવાક્યશક્ત્યા દૈવવશાદાત્મદોષયોગાદ્વા ।
સંઘાતભેદજનનસ્તજ્જ્ઞૈઃ સંઘાત્યકો જ્ઞેયઃ

[બહુકપટસંશ્રયાણાં પરોપઘાતાશયપ્રયુક્તાનામ્ ।
કૂટાનાં સંઘાતો વિજ્ઞેયઃ કૂટસંઘાત્યઃ ]

ઇત્યષ્ટાર્ધવિકલ્પા વૃત્તિરિયં સાત્ત્વતી મયાભિહિતા ।
કૈશિક્યાસ્ત્વથ લક્ષણમતઃપરં સંપ્રવક્ષ્યામિ

યા શ્લક્ષ્ણનૈપથ્યવિશેષચિત્રા સ્ત્રીસંયુતા યા બહુનૃત્તગીતા ।
કામોપભોગપ્રભવોપચારા તાં કૈશિકીં વૃત્તિમુદાહરન્તિ

[બહુવદ્યનૃત્તગીતા શૃઙ્ગારાભિનયચિત્રનૈપથ્યા ।
માલ્યાલઙ્કારયુક્તા પ્રશસ્તવેષા ચ કાન્તા ચ

ચિત્રપદવાક્યબન્ધૈરલઙ્કૃતા હસિતરુદિતરોષાદૈઃ ।
સ્ત્રીપુરુષકામયુક્તા વિજ્ઞેયા કૈશિકીવૃત્તિઃ]

નર્મ ચ નર્મસ્ફુઞ્જો નર્મસ્ફોટો ઽથ નર્મગર્ભશ્ચ ।
કૈશિક્યાશ્ચત્વારો ભેદા હ્યેતે સમાખ્યાતાઃ

આસ્થાપિતશૃઙ્ગારં વિશુદ્ધકરણં નિવૃત્તવીરરસમ્ ।
હાસ્યપ્રવચનબહુલં નર્મ ત્રિવિધં વિજાનીયાત્

ઈર્ષ્યાક્રોધપ્રાયં સોપાલમ્ભકરણાનુવિદ્ધં ચ ।
આત્મોપક્ષેપકૃતં સવિપ્રલમ્ભં સ્મૃતં નર્મ

નવસઙ્ગમસમ્ભોગો રતિસમુદયવેષવાક્યસંયુક્તઃ ।
જ્ઞેયો નર્મસ્ફુઞ્જો હ્યવસાનભયાત્મકશ્ચૈવ

વિવિધાનાં ભવાનાં લવૈર્લવૈર્ભૂષિતો બહુવિશેષૈઃ ।
અસમગ્રાક્ષિપ્તરસો નર્મસ્ફોટસ્તુ વિજ્ઞેયઃ

વિજ્ઞાનરૂપશોભા ધનાદિભિર્નાયકો ગણૈર્યત્ર ।
પ્રચ્છનાં વ્યવહર્તે કર્યવષાન્નર્મગર્ભો ઽસૌ

[પૂર્વસ્થિતૌ વિપદ્યેત નાયકો યત્ર ચાપરસ્તિષ્ઠેત્ ।
તમપીહ નર્મગર્ભં વિદ્યાન્નાટ્યપ્રયોગેષુ ]

ઇત્યષ્ટાર્શવિકલ્પા વૃત્તિરિયં કૈશિકી મયાભિહિતા ।
અત ઊર્ધ્વમુદ્ધતરસામરભટિં સમ્પ્રવક્ષ્ય્યમિ

આરભટપ્રાયગુણા તથૈવ બહુકપટવઞ્ચનોપેતા ।
દમ્ભાનૃતવચનવતી ત્વારભટી નામ વિજ્ઞેયા

[આવપાતાપ્લુલઙ્ગિતાનિ ચ્છેદ્યાનિ માયાકૃતમિન્દ્રજાલમ્ ।
ચિત્રાણી યુદ્ધાનિ ચ યત્ર નિત્યં તાં તાદૃશીમારભટીં વદન્તિ

શાડ્ગુણ્યસમાર્બ્ધા હઠાતિસન્ધાનવિદ્રવોપેતા ।
લાભાલાભાર્થકૃતા વિજ્ઞેયા વૃત્તિરારભટી

સંક્ષિપ્તકાવપતૌ વસ્તૂત્થાપનમથાપિ સંફેટઃ ।
એતે હ્યસ્યા ભેદા લક્ષણમેષં પ્રવક્ષ્યામિ

અન્વર્થશિલ્પયુક્તો બહુપુસ્તોત્થાનચિત્રનેપથ્યઃ ।
સંક્ષિપ્તવસ્તુ વિષયો જ્ઞેયઃ સંક્ષિપ્તકઓ નામ

ભયહર્ષસમુત્થાનં વિદ્રવવિનિપાતસમ્ભ્રમાચરણમ્ ।
ક્ષિપ્રપ્રવેશનિર્ગમમવપાતમિમં વિજાનીયાત્

સર્વરસસમાસકૃતં સવિદ્રવ્વ્વિદ્રવાશ્રયં વ્વપિ ।
નાટ્યં વિભાવ્યતે યત્તદ્વસ્તૂત્થાપનં જ્ઞેયમ્

સંરમ્ભસંપ્રયુક્તો બહુયુદ્ધકપટનિર્ભેદઃ ।
શસ્ત્રપ્રહરબહુલઃ સમ્ફેટો નામ વિજ્ઞેયઃ

એવમેતા બુધૈર્જ્ઞેયા વૃત્તયો નાટ્યસંશ્રયા ।
રસપ્રયોગમાસાં ચ કીર્ત્યમાનં નિબોધત

હાસ્યશૃઙ્ગરબહુલા કૈશિકી પરિચક્ષિતા ।
સત્ત્વતી ચાપિ વિજ્ઞેયા વીરાદ્ભુતશમાશ્રયાઃ

રૌદ્રે ભયાનકે ચૈવ વિજ્ઞેયારભટી બુધૈઃ ।
બીભત્સે કરુણે ચૈવ ભારતી સંપ્રકીર્તિતા

[ ન હ્યેકરસજં કવ્યં કિઞ્ચિદસ્તિ પ્રયોગતઃ ।
ભાવો વાપિ રસો વાપિ પ્રવૃત્તિર્વૃત્તિરેવ વા

સર્વેષાં સમવેતાનાં યસ્ય રૂપં ભવેદ્બહુ ।
સ મન્તવ્યો રસ સ્થાયિ શેષાઃ સઞ્ચારિણઃ સ્મૃતાઃ]

વૃત્યન્ત એશો ઽભિનયો મયોક્તો વાગઙ્ગસત્ત્વપ્રભવો યથાવદ્ ।
આહાર્યમેવાભિનયં પ્રયોગે વક્ષ્યામિ નેપથ્યકૃતં તુ ભૂયઃ