Natya Shastra · Chapter 18
iti bharatīye nāṭyaśāstre vāgabhinaye kāvyalakṣaṇo nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ
atha aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ
varttayiṣyāmyahaṃ viprā daśarūpavikalpanam /
nāmataḥ karmataścaiva tathā caiva prayogataḥ
nāṭakaṃ saprakaraṇamaṅko vyāyoga eva ca /
bhāṇaḥ samavakāraśca vīthī prahasanaṃ ḍimaḥ
īhāmṛgaśca vijñeyā daśeme nāṭyalakṣaṇe /
eteṣāṃ lakṣaṇamahaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ
sarveṣāmeva kāvyānāṃ mātṛkā vṛttayaḥ smṛtāḥ /
ābhyo vinisṛtaṃ hyetaddaśarūpaṃ prayogataḥ
jātibhiḥ śrutibhiścaiva svarā grāmatvamāgatāḥ /
yathā tathā vṛttibhedaiḥ kāvyabandhā bhavanti hi
grāmau pūrṇasvarau dvau tu yathā vai ṣaḍjamadhyamau /
sarvavṛttiviniṣpannau kāvyabandhau tathā tvimau
jñeyaṃ prakaraṇaṃ caiva tathā nāṭakameva ca /
sarvavṛttiviniṣpannaṃ nānābandhasamāśrayam
vīthī samavakāraśca tathehāmṛga eva ca /
utsṛṣṭikāṅko vyāyogo bhāṇaḥ prahasanaṃ ḍimaḥ
kaiśikīvṛttihīnāni rūpāṇyetāni kārayet /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kāvyabandhavikalpanam
prakhyātavastuviṣayaṃ prakhyātodāttanāyakaṃ caiva /
rājarṣivaṃśyacaritaṃ tathaiva divyāśrayopetam
nānāvibhūtibhiryutamṛddhivilāsādibhirguṇaiścaiva /
aṅkapraveśakāḍhyaṃ bhavati hi tannāṭakaṃ nāma
nṛpatīnāṃ yaccaritaṃ nānārasabhāvaceṣṭitaṃ bahudhā /
sukhaduḥkhotpattikṛtaṃ bhavati hi tannāṭakaṃ nāma
asyāvasthopetaṃ kāryaṃ prasamīkṣya binduvistārāt /
kartavyo 'ṅkaḥ so 'pi tu guṇānvitaṃ nāṭyatattvajñaiḥ
aṅka iti rūḍhiśabdo bhāvaiśca rasaiśca rohayatyarthān /
nānāvidhānayukto yasmāttasmādbhavedaṅkaḥ
aṅkasamāptiḥ kāryā kāvyacchedena bījasaṃhāraḥ /
vastuvyāpī binduḥ kāvyasamuttho 'tra nityaṃ syāt
yatrārthasya samāptiryatra ca bījasya bhavati saṃhāraḥ /
kiñcidavalagnabinduḥ so 'ṅka iti sadāvagantavyaḥ
ye nāyakā nigaditāsteṣāṃ pratyakṣacaritasaṃyogaḥ /
nānāvasthopetaḥ kāryastvaṅko 'viprakṛṣṭastu
nāyakadevīgurujanapurohitāmātyasārthavāhānām /
naikarasāntaravihito hyaṅka iti sa veditavyastu
pañcākṣarā daśaparā hyaṅkāḥ syurnāṭake prakaraṇe ca /
niṣkrāmaḥ sarveṣāṃ yasminnaṅkaḥ sa vijñeyaḥ
krodhaprasādaśokāḥ śāpotsargo 'tha vidravodvāhau /
adbhutasambhavadarśanamaṅke pratyakṣajāni syuḥ
ekadivasapravṛttaḥ kāryastvaṅko 'rthabījamadhikṛtya /
āvaśyakakāryāṇāmavirodhena prayogeṣu
ekāṅkena kadācidbahūni kāryāṇi yojayeddhīmān /
āvaśyakāvirodhena tatra kāvyāni kāryāṇi
raṅgaṃ tu ye praviṣṭāḥ sarveṣāṃ bhavati tatra niṣkrāmaḥ /
bījārthayuktiyuktaṃ kṛtvā kāvyaṃ yathārtharasam
na bahūnīha kāryāṇi tvekāṅke viniyojayet /
āvaśyakānāṃ kāryāṇāṃ virodho hi tathā bhavet
jñātvā divasāvasthāṃ kṣaṇayāmamuhūrtalakṣaṇopetām /
vibhajetsarvamaśeṣaṃ pṛthakpṛthakkāvyamaṅkeṣu
divasāvasānakāryaṃ yadyaṅke nopapadyate sarvam /
aṅkacchedaṃ kṛtvā praveśakaistadvidhātavyam
viprakṛṣṭaṃ tu yo deśaṃ gacchetkāryavaśānugaḥ /
aṅkacchede 'tha saṃkṣepānnirdiśettaṃ praveśakaiḥ
sannihitanāyako 'ṅkaḥ kartavyo nāṭake prakaraṇe vā /
parijanakathānubandhaḥ praveśako nāma vijñeyaḥ
prakaraṇanāṭakaviṣaye pañcādyā daśaparā bhavantyaṅkāḥ /
aṅkāntarasandhiṣu ca praveśakāsteṣu tāvantaḥ
anayorantaravihitaḥ praveśako 'rthakriyāṃ samabhivīkṣya /
saṃkṣepārthaḥ sandhiṣvarthānāṃ saṃvidhātavyaḥ
aṅkacchedaṃ kṛtvā māsakṛtaṃ varṣasañcitaṃ vāpi /
tatsarvaṃ kartavyaṃ varṣādūrdhvaṃ na tu kadācit
yaḥ kaścitkāryavaśādgacchati puruṣaḥ prakṛṣṭamadhvānam /
tatrāpyaṅkacchedaḥ kartavyaḥ pūrvavattajñaiḥ
aṅkāntarānusārī saṃkṣepārthamadhikṛtya bindūnām /
prakaraṇanāṭakaviṣaye praveśakaḥ saṃvidhātavyaḥ
nottamamadhyamapuruṣairācarito nāpyudāttavacanakṛtaḥ /
prākṛtabhāṣācāraḥ prayogamāśritya kartavyaḥ
kālotthānagatirasau vyākhyāsaṃrambhakāryaviṣayāṇām /
arthābhidhānayuktaḥ praveśakaḥ syādanekārthaḥ
bahvāśrayamapi kāryaṃ praveśakaiḥ saṃkṣipecca sandhiṣu vā /
bahucūrṇapadairyuktaṃ janayati khedaṃ prayogasya
yatrārthasya samāptirna bhavatyaṅke prayogabāhulyāt /
vṛttāntasvalpakathaiḥ praveśakaiḥ so 'bhidhātavyaḥ
yuddhaṃ rājyabhraṃśo maraṇaṃ nagaroparodhanaṃ caiva /
pratyakṣāṇi tu nāṅke praveśakaiḥ saṃvidheyāni
aṅke praveśake ca prakaraṇamāśritya nāṭake vāpi /
na vadhaḥ kartavyaḥ syādyo 'bhyudayī nāyakaḥ khyātaḥ
apasaraṇameva kāryaṃ grahaṇaṃ vā sandhireva vā yojyaḥ /
kāvyaśleṣairbahubhiryathārasaṃ nāṭyatattvajñaiḥ
na mahājanaparivāraṃ kartavyaṃ nāṭakaṃ prakaraṇaṃ vā /
ye tatra kāryapuruṣāścatvāraḥ pañca vā te syuḥ
kāryaṃ gopucchāgraṃ kartavyaṃ kāvyabandhamāsādya /
ye codāttā bhāvāste sarve pṛṣṭhataḥ kāryāḥ
sarveṣāṃ kāvyānāṃ nānārasabhāvayuktiyuktānām /
nirvahaṇe kartavyo nityaṃ hi raso 'dbhutastajjñaiḥ
nāṭakalakṣaṇametanmayā samāsena kīrtitaṃ vidhivat /
prakaraṇamataḥ paramahaṃ lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi
yatra kavirātmaśaktyā vastu śarīraṃ ca nāyakaṃ caiva /
autpattikaṃ prakurute prakaraṇamiti tadbudhairjñeyam
yadanārṣamathāhāryaṃ kāvyaṃ prakarotyabhūtaguṇayuktam /
utpannabījavastu prakaraṇamiti tadapi vijñeyam
yannāṭake mayoktaṃ vastu śarīraṃ ca vṛttibhedāśca /
tatprakaraṇe 'pi yojyaṃ salakṣaṇaṃ sarvasandhiṣu tu
vipravaṇikṣacivānāṃ purohitāmātyasārthavāhānām /
caritaṃ yannaikavidhaṃ jñeyaṃ tatprakaraṇaṃ nāma
nodāttanāyakakṛtaṃ na divyacaritaṃ na rājasambhogam /
bāhyajanasaṃprayuktaṃ tajjñeyaṃ prakaraṇaṃ tajjñaiḥ
dāsaviṭaśreṣṭhiyutaṃ veśastryupacārakāraṇopetam /
mandakulastrīcaritaṃ kāvyaṃ kāryaṃ prakaraṇe tu
sacivaśreṣṭhibrāhmaṇapurohitāmātyasārthavāhānām /
gṛhavārtā yatra bhavenna tatra veśyāṅganā kāryā
yadi veśayuvatiyuktaṃ na kulastrī saṅgamo 'pi syāt /
atha kulajanaprayuktaṃ na veśayuvatirbhavettatra
yadi vā kāraṇayuktyā veśakulastrīkṛtopacāraḥ syāt /
avikṛtabhāṣācāraṃ tatra tu pāṭhyaṃ prayoktavyam
madhyamapuruṣairnityaṃ yojyo viṣkambhako 'tra tattvajjñaiḥ /
saṃskṛtavacanānugataḥ saṃkṣepārthaḥ praveśakavat
śuddhaḥ saṃkīrṇo vā dvividho viṣkambhako 'pi kartavyaḥ /
madhyamapātraḥ śuddhaḥ saṃkīrṇo nīcamadhyakṛtaḥ
aṅkāntarālavihitaḥ praveśako 'rthakriyāṃ samabhivīkṣya /
saṃkṣepātsandhīnāmarthānāṃ caiva kartavyaḥ
anayośca bandhayogādanyo bhedaḥ prayoktṛbhiḥ kāryaḥ /
prakhyātastvitaro vā nāṭakayoge prakaraṇe vā
prakaraṇanāṭakabhedādutpādyaṃ vastu nāyakaṃ nṛpatim /
antaḥpurasaṅgītakakanyāmadhikṛtya kartavyā
strīprāyā caturaṅkā lalitābhinayātmikā suvihitāṅgī /
bahunṛttagītapāṭhyā ratisambhogātmikā caiva
rājopacārayuktā prasādanakrodhadambhasaṃyuktā /
nāyakadevīdūtī saparijanā nāṭikā jñeyā
antarbhāvagatā hyeṣā bhāvayorubhayoryataḥ /
ata eva daśaitāni rūpāṇītyuditāni vai
prakaraṇanāṭakalakṣaṇamuktaṃ viprā mayā samāsena /
vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇaṃ yuktyā samavakāram
devāsurabījakṛtaḥ prakhyātodāttanāyakaścaiva /
tryaṅkastathā trikapaṭastrividravaḥ syāttriśṛṅgāraḥ
dvādaśanāyakabahulo hyaṣṭādaśanāḍikāpramāṇaśca /
vakṣyāmyasyāṅkavidhiṃ yāvatyo nāḍikā yatra
aṅkastu saprahasanaḥ savidravaḥ sakapaṭaḥ savīthīkaḥ /
dvādaśanāḍīvihitaḥ prathamaḥ kāryaḥ kriyopetaḥ
kāryastathā dvitīyaḥ samāśrito nāḍikāścatasrastu /
vastusamāpanavihito dvināḍikaḥ syāttṛtīyastu
nāḍīsaṃjñā jñeyā mānaṃ kālasya yanmuhūrtārdham /
tannāḍikāpramāṇaṃ yathoktamaṅkeṣu saṃyojyam
yā nāḍiketi saṃjñā kālavibhāge kriyābhisaṃpannā /
kāryā ca sā prayatnādyathā krameṇaiva śāstroktā
aṅko 'ṅkastvanyārthaḥ kartavyaḥ kāvyabandhamāsādya /
arthaṃ hi samavakāre hyapratisambandhamicchanti
yuddhajalasambhavo vā vāyvagnigajendrasaṃbhramakṛto vā /
nagaroparodhajo vā vijñeyo vidravastrividhaḥ
vastugatakramavihito devavaśādvā paraprayukto vā /
sukhaduḥkhotpattikṛtastrividhaḥ kapaṭo 'tra vijñeyaḥ
trividhaścātra vidhijñaiḥ pṛthakpṛthakkāryavihitārthaḥ /
śṛṅgāraḥ kartavyo dharme cārthe ca kāme ca
yasmin dharmaprāpakamātmahitaṃ bhavati sādhanaṃ bahudhā /
vrataniyamatapoyukto jñeyo 'sau dharmaśṛṅgāraḥ
arthasyecchāyogādbahudhā caivārthato 'rthaśṛṅgāraḥ /
strīsaṃprayogaviṣayeṣvarthārthā vā ratiryatra
kanyāvilobhanakṛtaṃ prāptau strīpuṃsayostu ramyaṃ vā /
nibhṛtaṃ sāvegaṃ vā yasya bhavetkāmaśṛṅgāraḥ
uṣṇiggāyatryādīnyanyāni ca yāni bandhakuṭilāni /
vṛttāni samavakāre kavibhistāni prayojyāni
evaṃ kāryastajjñairnānārasasaṃśrayaḥ samavakāraḥ /
vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇamīhāmṛgasyāpi
divyāpuruṣāśrayakṛto divyastrīkāraṇopagatayuddhaḥ /
suvihitavastunibaddho vipratyayakārakaścaiva
uddhatapuruṣaprāyaḥ strīroṣagrathitakāvyabandhaśca /
saṃkṣobhavidravakṛtaḥ saṃpheṭakṛtastathā caiva
strībhedanāpaharaṇāvamardanaprāptavastuśṛṅgāraḥ /
īhāmṛgastu kāryaḥ susamāhitakāvyabandhaśca
yadvyāyoge kāryaṃ ye puruṣā vṛttayo rasāścaiva /
īhāmṛge 'pi te syuḥ kevalamamarastriyā yogaḥ
yatra tu vadhepsitānāṃ vadho hyudagro bhaveddhi puruṣāṇām /
kiñcidvyājaṃ kṛtvā teṣāṃ yuddhaṃ śamayitavyam
īhāmṛgasya lakṣaṇamuktaṃ viprāḥ samāsayogena /
ḍimalakṣaṇaṃ tu bhūyo lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi
prakhyātavastuviṣayaḥ prakhyātodāttanāyakaścaiva /
ṣaḍrasalakṣaṇayuktaścaturaṅko vai ḍimaḥ kāryaḥ
śṛṅgārahāsyavarjaṃ śeṣaiḥ sarvai rasaiḥ samāyuktaḥ /
dīptarasakāvyayonirnānābhāvopasampannaḥ
nirghātolkāpātairuparāgeṇendusūryayoryuktaḥ /
yuddhaniyuddhādharṣaṇasaṃpheṭakṛtaśca kartavyaḥ
māyendrajālabahulo bahupustotthānayogayuktaśca /
devabhujagendrarākṣasayakṣapiśācāvakīrṇaśca
ṣoḍaśanāyakabahulaḥ sātvattyārabhaṭīvṛttisampannaḥ /
kāryo ḍimaḥ prayatnānnānāśrayabhāvasampannaḥ
ḍimalakṣaṇamityuktaṃ mayā samāsena lakṣaṇānugatam /
vyāyogasya tu lakṣaṇamataḥ paraṃ saṃpravakṣyāmi
vyāyogastu vidhijñaiḥ kāryaḥ prakhyātanāyakaśarīraḥ /
alpastrījanayuktastvekāhakṛtastathā caiva
bahavaśca tatra puruṣā vyāyacchante yathā samavakāre /
na ca divyanāyakayuktaḥ kāryastvekāṅka evāyam
na ca divyanāyakakṛtaḥ kāryo rājarṣināyakanibaddhaḥ /
yuddhaniyuddhāgharṣaṇasaṃgharṣakṛtaśca kartavyaḥ
evaṃvidhastu kāryo vyāyogo dīptakāvyarasayoniḥ /
vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇamutsṛṣṭāṅkasya
prakhyātavastuviṣayastvaprakhyātaḥ kadācideva syāt /
divyapuruṣairviyuktaḥ śeṣairyukto bhavetpuṃbhiḥ
karuṇarasaprāyakṛto nivṛttayuddhodyataprahāraśca /
strīparidevitabahulo nirveditabhāṣitaścaiva
nānāvyākulaceṣṭaḥ sātvattyārabhaṭikaiśikīhīnaḥ /
kāryaḥ kāvyavidhijñaiḥ satataṃ hyutsṛṣṭikāṅkastu
yaddivyanāyakakṛtaṃ kāvyaṃ saṃgrāmabandhavadhayuktam /
tadbhārate tu varṣe kartavyaṃ kāvyabandheṣu
kasmādbhāratamiṣṭaṃ varṣeṣvanyeṣu devavihiteṣu /
hṛdyā sarvā bhūmiḥ śubhagandhā kāñcanī yasmāt
upavanagamanakrīḍā vihāranārīratipramodāḥ syuḥ /
teṣu hi varṣeṣu sadā na tatra duḥkhaṃ na vā śokaḥ
ye teṣāmadhivāsāḥ purāṇavādeṣu parvatāḥ proktāḥ /
sambhogasteṣu bhavetkarmārambho bhavedasmin
prahasanamapi vijñeyaṃ dvividhaṃ śuddhaṃ tathā saṅkīrṇam /
aṅkasya lakṣaṇamidaṃ vyākhyātamaśeṣayogamātragatam
prahasanamataḥ paraṃ salakṣaṇaṃ saṃpravakṣyāmi /
vakṣyāmi tayoryuktyā pṛthagpṛthaglakṣaṇaviśeṣam
bhagavattāpasaviprairanyairapi hāsyavādasambaddham /
kāpuruṣasaṃprayuktaṃ parihāsābhāṣaṇaprāyam
avikṛtabhāṣācāraṃ viśeṣabhāvopapannacaritapadam /
niyatagativastuviṣayaṃ śuddhaṃ jñeyaṃ prahasanaṃ tu
veśyāceṭanapuṃsakaviṭadhūrtā bandhakī ca yatra syuḥ /
anibhṛtaveṣaparicchadaceṣṭitakaraṇaistu saṃkīrṇam
lokopacārayuktā yā vārtā yaśca dambhasaṃyogaḥ /
sa prahasane prayojyo dhūrtapravivādasampannaḥ
vīthyaṅgaiḥ saṃyuktaṃ kartavyaṃ prahasanaṃ yathāyogyam /
bhāṇasyāpi tu lakṣaṇamataḥ paraṃ saṃpravakṣyāmi
ātmānubhūtaśaṃsī parasaṃśrayavarṇanāviśeṣastu /
vividhāśrayo hi bhāṇo vijñeyastvekahāryaśca
paravacanamātmasaṃsthaṃ prativacanairuttamottamagrathitaiḥ /
ākāśapuruṣakathitairaṅgavikārairabhinayaiścaiva
dhūrtaviṭasaṃprayojyo nānāvasthāntarātmakaścaiva /
ekāṅko bahuceṣṭaḥ satataṃ kāryo budhairbhāṇaḥ
bhāṇasyāpi hi nikhilaṃ lakṣaṇamuktaṃ tathāgamānugatam /
vīthyāḥ saṃprati nikhilaṃ kathayāmi yathākramaṃ viprāḥ
sarvarasalakṣaṇāḍhyā yuktā hyaṅgaistrayodaśabhiḥ /
vīthī syādekāṅkā tathaikahāryā dvihāryā vā
adhamottamamadhyābhiryuktā syātprakṛtibhistisṛbhiḥ /
uddhātyakāvalagitāvaspanditanālyasatpralāpāśca
vākkelyatha prapañco mṛdavādhibale chalaṃ trigatam /
vyāhāro gaṇḍaśca trayodaśāṅgānyudāhṛtānyasyāḥ
atha vīthī saṃproktā lakṣaṇameṣāṃ pravakṣyāmi /
padāni tvagatārthāni ye narāḥ punarādarāt
yojayanti padairanyaistaduddhātyakamucyate /
yatrānyasmin samāveśya kāryamanyatprasādhyate
taccāvalagitaṃ nāma vijñeyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ /
ākṣipte 'rthe tu kasmi.ṇścicchubhāśubhasamutthite
kauśalāducyate 'nyo 'rthastadavaspanditaṃ bhavet /
hāsyenopagatārthaprahelikā nāliketi vijñeyā
mūrkhajanasannikarṣe hitamapi yatra prabhāṣate vidvān /
na ca gṛhyate 'sya vacanaṃ vijñeyo 'satpralāpo 'sau
ekadviprativacanā vākkelī syātprayoge 'smin /
yadasadbhūtaṃ vacanaṃ saṃstavayuktaṃ dvayoḥ parasparaṃ yattu
ekasya cārthahetoḥ sa hāsyajananaḥ prapañcaḥ syāt /
yatkāraṇād guṇānāṃ doṣīkaraṇaṃ bhavedvivādakṛtam
doṣaguṇīkaraṇaṃ vā tanmṛdavaṃ nāma vijñeyam /
paravacanamātmanaścottarottarasamudbhavaṃ dvayoryatra
anyonyārthaviśeṣakamadhibalamiti tad budhairjñeyam /
anyārthameva vākyaṃ chalamabhisandhānahāsyaroṣakaram
śrutisārūpyādyasmin bahavo 'rthā yuktibhirniyujyante /
yaddhāsyamahāsyaṃ vā tattrigataṃ nāma vijñeyam
pratyakṣavṛttirukto vyāhāro hāsyaleśārthaḥ /
saṃrambhasaṃbhramayutaṃ vivādayuktaṃ tathāpavādakṛtam
bahuvacanākṣepakṛtaṃ gaṇḍaṃ pravadanti tattvajñāḥ |
iti daśarūpavidhānaṃ sarvaṃ proktaṃ mayā hi lakṣaṇataḥ /
punarasya śarīragataṃ sandhividhau lakṣaṇaṃ vakṣye
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0