Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 18

18.1

iti bharatīye nāṭyaśāstre vāgabhinaye kāvyalakṣaṇo nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ
atha aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ
varttayiṣyāmyahaṃ viprā daśarūpavikalpanam /
nāmataḥ karmataścaiva tathā caiva prayogataḥ

18.2

nāṭakaṃ saprakaraṇamaṅko vyāyoga eva ca /
bhāṇaḥ samavakāraśca vīthī prahasanaṃ ḍimaḥ

18.3

īhāmṛgaśca vijñeyā daśeme nāṭyalakṣaṇe /
eteṣāṃ lakṣaṇamahaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ

18.4

sarveṣāmeva kāvyānāṃ mātṛkā vṛttayaḥ smṛtāḥ /
ābhyo vinisṛtaṃ hyetaddaśarūpaṃ prayogataḥ

18.5

jātibhiḥ śrutibhiścaiva svarā grāmatvamāgatāḥ /
yathā tathā vṛttibhedaiḥ kāvyabandhā bhavanti hi

18.6

grāmau pūrṇasvarau dvau tu yathā vai ṣaḍjamadhyamau /
sarvavṛttiviniṣpannau kāvyabandhau tathā tvimau

18.7

jñeyaṃ prakaraṇaṃ caiva tathā nāṭakameva ca /
sarvavṛttiviniṣpannaṃ nānābandhasamāśrayam

18.8

vīthī samavakāraśca tathehāmṛga eva ca /
utsṛṣṭikāṅko vyāyogo bhāṇaḥ prahasanaṃ ḍimaḥ

18.9

kaiśikīvṛttihīnāni rūpāṇyetāni kārayet /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kāvyabandhavikalpanam

18.10

prakhyātavastuviṣayaṃ prakhyātodāttanāyakaṃ caiva /
rājarṣivaṃśyacaritaṃ tathaiva divyāśrayopetam

18.11

nānāvibhūtibhiryutamṛddhivilāsādibhirguṇaiścaiva /
aṅkapraveśakāḍhyaṃ bhavati hi tannāṭakaṃ nāma

18.12

nṛpatīnāṃ yaccaritaṃ nānārasabhāvaceṣṭitaṃ bahudhā /
sukhaduḥkhotpattikṛtaṃ bhavati hi tannāṭakaṃ nāma

18.13

asyāvasthopetaṃ kāryaṃ prasamīkṣya binduvistārāt /
kartavyo 'ṅkaḥ so 'pi tu guṇānvitaṃ nāṭyatattvajñaiḥ

18.14

aṅka iti rūḍhiśabdo bhāvaiśca rasaiśca rohayatyarthān /
nānāvidhānayukto yasmāttasmādbhavedaṅkaḥ

18.15

aṅkasamāptiḥ kāryā kāvyacchedena bījasaṃhāraḥ /
vastuvyāpī binduḥ kāvyasamuttho 'tra nityaṃ syāt

18.16

yatrārthasya samāptiryatra ca bījasya bhavati saṃhāraḥ /
kiñcidavalagnabinduḥ so 'ṅka iti sadāvagantavyaḥ

18.17

ye nāyakā nigaditāsteṣāṃ pratyakṣacaritasaṃyogaḥ /
nānāvasthopetaḥ kāryastvaṅko 'viprakṛṣṭastu

18.18

nāyakadevīgurujanapurohitāmātyasārthavāhānām /
naikarasāntaravihito hyaṅka iti sa veditavyastu

18.19

pañcākṣarā daśaparā hyaṅkāḥ syurnāṭake prakaraṇe ca /
niṣkrāmaḥ sarveṣāṃ yasminnaṅkaḥ sa vijñeyaḥ

18.20

krodhaprasādaśokāḥ śāpotsargo 'tha vidravodvāhau /
adbhutasambhavadarśanamaṅke pratyakṣajāni syuḥ

18.21

ekadivasapravṛttaḥ kāryastvaṅko 'rthabījamadhikṛtya /
āvaśyakakāryāṇāmavirodhena prayogeṣu

18.22

ekāṅkena kadācidbahūni kāryāṇi yojayeddhīmān /
āvaśyakāvirodhena tatra kāvyāni kāryāṇi

18.23

raṅgaṃ tu ye praviṣṭāḥ sarveṣāṃ bhavati tatra niṣkrāmaḥ /
bījārthayuktiyuktaṃ kṛtvā kāvyaṃ yathārtharasam

18.24

na bahūnīha kāryāṇi tvekāṅke viniyojayet /
āvaśyakānāṃ kāryāṇāṃ virodho hi tathā bhavet

18.25

jñātvā divasāvasthāṃ kṣaṇayāmamuhūrtalakṣaṇopetām /
vibhajetsarvamaśeṣaṃ pṛthakpṛthakkāvyamaṅkeṣu

18.26

divasāvasānakāryaṃ yadyaṅke nopapadyate sarvam /
aṅkacchedaṃ kṛtvā praveśakaistadvidhātavyam

18.27

viprakṛṣṭaṃ tu yo deśaṃ gacchetkāryavaśānugaḥ /
aṅkacchede 'tha saṃkṣepānnirdiśettaṃ praveśakaiḥ

18.28

sannihitanāyako 'ṅkaḥ kartavyo nāṭake prakaraṇe vā /
parijanakathānubandhaḥ praveśako nāma vijñeyaḥ

18.29

prakaraṇanāṭakaviṣaye pañcādyā daśaparā bhavantyaṅkāḥ /
aṅkāntarasandhiṣu ca praveśakāsteṣu tāvantaḥ

18.30

anayorantaravihitaḥ praveśako 'rthakriyāṃ samabhivīkṣya /
saṃkṣepārthaḥ sandhiṣvarthānāṃ saṃvidhātavyaḥ

18.31

aṅkacchedaṃ kṛtvā māsakṛtaṃ varṣasañcitaṃ vāpi /
tatsarvaṃ kartavyaṃ varṣādūrdhvaṃ na tu kadācit

18.32

yaḥ kaścitkāryavaśādgacchati puruṣaḥ prakṛṣṭamadhvānam /
tatrāpyaṅkacchedaḥ kartavyaḥ pūrvavattajñaiḥ

18.33

aṅkāntarānusārī saṃkṣepārthamadhikṛtya bindūnām /
prakaraṇanāṭakaviṣaye praveśakaḥ saṃvidhātavyaḥ

18.34

nottamamadhyamapuruṣairācarito nāpyudāttavacanakṛtaḥ /
prākṛtabhāṣācāraḥ prayogamāśritya kartavyaḥ

18.35

kālotthānagatirasau vyākhyāsaṃrambhakāryaviṣayāṇām /
arthābhidhānayuktaḥ praveśakaḥ syādanekārthaḥ

18.36

bahvāśrayamapi kāryaṃ praveśakaiḥ saṃkṣipecca sandhiṣu vā /
bahucūrṇapadairyuktaṃ janayati khedaṃ prayogasya

18.37

yatrārthasya samāptirna bhavatyaṅke prayogabāhulyāt /
vṛttāntasvalpakathaiḥ praveśakaiḥ so 'bhidhātavyaḥ

18.38

yuddhaṃ rājyabhraṃśo maraṇaṃ nagaroparodhanaṃ caiva /
pratyakṣāṇi tu nāṅke praveśakaiḥ saṃvidheyāni

18.39

aṅke praveśake ca prakaraṇamāśritya nāṭake vāpi /
na vadhaḥ kartavyaḥ syādyo 'bhyudayī nāyakaḥ khyātaḥ

18.40

apasaraṇameva kāryaṃ grahaṇaṃ vā sandhireva vā yojyaḥ /
kāvyaśleṣairbahubhiryathārasaṃ nāṭyatattvajñaiḥ

18.41

na mahājanaparivāraṃ kartavyaṃ nāṭakaṃ prakaraṇaṃ vā /
ye tatra kāryapuruṣāścatvāraḥ pañca vā te syuḥ

18.42

kāryaṃ gopucchāgraṃ kartavyaṃ kāvyabandhamāsādya /
ye codāttā bhāvāste sarve pṛṣṭhataḥ kāryāḥ

18.43

sarveṣāṃ kāvyānāṃ nānārasabhāvayuktiyuktānām /
nirvahaṇe kartavyo nityaṃ hi raso 'dbhutastajjñaiḥ

18.44

nāṭakalakṣaṇametanmayā samāsena kīrtitaṃ vidhivat /
prakaraṇamataḥ paramahaṃ lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi

18.45

yatra kavirātmaśaktyā vastu śarīraṃ ca nāyakaṃ caiva /
autpattikaṃ prakurute prakaraṇamiti tadbudhairjñeyam

18.46

yadanārṣamathāhāryaṃ kāvyaṃ prakarotyabhūtaguṇayuktam /
utpannabījavastu prakaraṇamiti tadapi vijñeyam

18.47

yannāṭake mayoktaṃ vastu śarīraṃ ca vṛttibhedāśca /
tatprakaraṇe 'pi yojyaṃ salakṣaṇaṃ sarvasandhiṣu tu

18.48

vipravaṇikṣacivānāṃ purohitāmātyasārthavāhānām /
caritaṃ yannaikavidhaṃ jñeyaṃ tatprakaraṇaṃ nāma

18.49

nodāttanāyakakṛtaṃ na divyacaritaṃ na rājasambhogam /
bāhyajanasaṃprayuktaṃ tajjñeyaṃ prakaraṇaṃ tajjñaiḥ

18.50

dāsaviṭaśreṣṭhiyutaṃ veśastryupacārakāraṇopetam /
mandakulastrīcaritaṃ kāvyaṃ kāryaṃ prakaraṇe tu

18.51

sacivaśreṣṭhibrāhmaṇapurohitāmātyasārthavāhānām /
gṛhavārtā yatra bhavenna tatra veśyāṅganā kāryā

18.52

yadi veśayuvatiyuktaṃ na kulastrī saṅgamo 'pi syāt /
atha kulajanaprayuktaṃ na veśayuvatirbhavettatra

18.53

yadi vā kāraṇayuktyā veśakulastrīkṛtopacāraḥ syāt /
avikṛtabhāṣācāraṃ tatra tu pāṭhyaṃ prayoktavyam

18.54

madhyamapuruṣairnityaṃ yojyo viṣkambhako 'tra tattvajjñaiḥ /
saṃskṛtavacanānugataḥ saṃkṣepārthaḥ praveśakavat

18.55

śuddhaḥ saṃkīrṇo vā dvividho viṣkambhako 'pi kartavyaḥ /
madhyamapātraḥ śuddhaḥ saṃkīrṇo nīcamadhyakṛtaḥ

18.56

aṅkāntarālavihitaḥ praveśako 'rthakriyāṃ samabhivīkṣya /
saṃkṣepātsandhīnāmarthānāṃ caiva kartavyaḥ

18.57

anayośca bandhayogādanyo bhedaḥ prayoktṛbhiḥ kāryaḥ /
prakhyātastvitaro vā nāṭakayoge prakaraṇe vā

18.58

prakaraṇanāṭakabhedādutpādyaṃ vastu nāyakaṃ nṛpatim /
antaḥpurasaṅgītakakanyāmadhikṛtya kartavyā

18.59

strīprāyā caturaṅkā lalitābhinayātmikā suvihitāṅgī /
bahunṛttagītapāṭhyā ratisambhogātmikā caiva

18.60

rājopacārayuktā prasādanakrodhadambhasaṃyuktā /
nāyakadevīdūtī saparijanā nāṭikā jñeyā

18.61

antarbhāvagatā hyeṣā bhāvayorubhayoryataḥ /
ata eva daśaitāni rūpāṇītyuditāni vai

18.62

prakaraṇanāṭakalakṣaṇamuktaṃ viprā mayā samāsena /
vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇaṃ yuktyā samavakāram

18.63

devāsurabījakṛtaḥ prakhyātodāttanāyakaścaiva /
tryaṅkastathā trikapaṭastrividravaḥ syāttriśṛṅgāraḥ

18.64

dvādaśanāyakabahulo hyaṣṭādaśanāḍikāpramāṇaśca /
vakṣyāmyasyāṅkavidhiṃ yāvatyo nāḍikā yatra

18.65

aṅkastu saprahasanaḥ savidravaḥ sakapaṭaḥ savīthīkaḥ /
dvādaśanāḍīvihitaḥ prathamaḥ kāryaḥ kriyopetaḥ

18.66

kāryastathā dvitīyaḥ samāśrito nāḍikāścatasrastu /
vastusamāpanavihito dvināḍikaḥ syāttṛtīyastu

18.67

nāḍīsaṃjñā jñeyā mānaṃ kālasya yanmuhūrtārdham /
tannāḍikāpramāṇaṃ yathoktamaṅkeṣu saṃyojyam

18.68

yā nāḍiketi saṃjñā kālavibhāge kriyābhisaṃpannā /
kāryā ca sā prayatnādyathā krameṇaiva śāstroktā

18.69

aṅko 'ṅkastvanyārthaḥ kartavyaḥ kāvyabandhamāsādya /
arthaṃ hi samavakāre hyapratisambandhamicchanti

18.70

yuddhajalasambhavo vā vāyvagnigajendrasaṃbhramakṛto vā /
nagaroparodhajo vā vijñeyo vidravastrividhaḥ

18.71

vastugatakramavihito devavaśādvā paraprayukto vā /
sukhaduḥkhotpattikṛtastrividhaḥ kapaṭo 'tra vijñeyaḥ

18.72

trividhaścātra vidhijñaiḥ pṛthakpṛthakkāryavihitārthaḥ /
śṛṅgāraḥ kartavyo dharme cārthe ca kāme ca

18.73

yasmin dharmaprāpakamātmahitaṃ bhavati sādhanaṃ bahudhā /
vrataniyamatapoyukto jñeyo 'sau dharmaśṛṅgāraḥ

18.74

arthasyecchāyogādbahudhā caivārthato 'rthaśṛṅgāraḥ /
strīsaṃprayogaviṣayeṣvarthārthā vā ratiryatra

18.75

kanyāvilobhanakṛtaṃ prāptau strīpuṃsayostu ramyaṃ vā /
nibhṛtaṃ sāvegaṃ vā yasya bhavetkāmaśṛṅgāraḥ

18.76

uṣṇiggāyatryādīnyanyāni ca yāni bandhakuṭilāni /
vṛttāni samavakāre kavibhistāni prayojyāni

18.77

evaṃ kāryastajjñairnānārasasaṃśrayaḥ samavakāraḥ /
vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇamīhāmṛgasyāpi

18.78

divyāpuruṣāśrayakṛto divyastrīkāraṇopagatayuddhaḥ /
suvihitavastunibaddho vipratyayakārakaścaiva

18.79

uddhatapuruṣaprāyaḥ strīroṣagrathitakāvyabandhaśca /
saṃkṣobhavidravakṛtaḥ saṃpheṭakṛtastathā caiva

18.80

strībhedanāpaharaṇāvamardanaprāptavastuśṛṅgāraḥ /
īhāmṛgastu kāryaḥ susamāhitakāvyabandhaśca

18.81

yadvyāyoge kāryaṃ ye puruṣā vṛttayo rasāścaiva /
īhāmṛge 'pi te syuḥ kevalamamarastriyā yogaḥ

18.82

yatra tu vadhepsitānāṃ vadho hyudagro bhaveddhi puruṣāṇām /
kiñcidvyājaṃ kṛtvā teṣāṃ yuddhaṃ śamayitavyam

18.83

īhāmṛgasya lakṣaṇamuktaṃ viprāḥ samāsayogena /
ḍimalakṣaṇaṃ tu bhūyo lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi

18.84

prakhyātavastuviṣayaḥ prakhyātodāttanāyakaścaiva /
ṣaḍrasalakṣaṇayuktaścaturaṅko vai ḍimaḥ kāryaḥ

18.85

śṛṅgārahāsyavarjaṃ śeṣaiḥ sarvai rasaiḥ samāyuktaḥ /
dīptarasakāvyayonirnānābhāvopasampannaḥ

18.86

nirghātolkāpātairuparāgeṇendusūryayoryuktaḥ /
yuddhaniyuddhādharṣaṇasaṃpheṭakṛtaśca kartavyaḥ

18.87

māyendrajālabahulo bahupustotthānayogayuktaśca /
devabhujagendrarākṣasayakṣapiśācāvakīrṇaśca

18.88

ṣoḍaśanāyakabahulaḥ sātvattyārabhaṭīvṛttisampannaḥ /
kāryo ḍimaḥ prayatnānnānāśrayabhāvasampannaḥ

18.89

ḍimalakṣaṇamityuktaṃ mayā samāsena lakṣaṇānugatam /
vyāyogasya tu lakṣaṇamataḥ paraṃ saṃpravakṣyāmi

18.90

vyāyogastu vidhijñaiḥ kāryaḥ prakhyātanāyakaśarīraḥ /
alpastrījanayuktastvekāhakṛtastathā caiva

18.91

bahavaśca tatra puruṣā vyāyacchante yathā samavakāre /
na ca divyanāyakayuktaḥ kāryastvekāṅka evāyam

18.92

na ca divyanāyakakṛtaḥ kāryo rājarṣināyakanibaddhaḥ /
yuddhaniyuddhāgharṣaṇasaṃgharṣakṛtaśca kartavyaḥ

18.93

evaṃvidhastu kāryo vyāyogo dīptakāvyarasayoniḥ /
vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇamutsṛṣṭāṅkasya

18.94

prakhyātavastuviṣayastvaprakhyātaḥ kadācideva syāt /
divyapuruṣairviyuktaḥ śeṣairyukto bhavetpuṃbhiḥ

18.95

karuṇarasaprāyakṛto nivṛttayuddhodyataprahāraśca /
strīparidevitabahulo nirveditabhāṣitaścaiva

18.96

nānāvyākulaceṣṭaḥ sātvattyārabhaṭikaiśikīhīnaḥ /
kāryaḥ kāvyavidhijñaiḥ satataṃ hyutsṛṣṭikāṅkastu

18.97

yaddivyanāyakakṛtaṃ kāvyaṃ saṃgrāmabandhavadhayuktam /
tadbhārate tu varṣe kartavyaṃ kāvyabandheṣu

18.98

kasmādbhāratamiṣṭaṃ varṣeṣvanyeṣu devavihiteṣu /
hṛdyā sarvā bhūmiḥ śubhagandhā kāñcanī yasmāt

18.99

upavanagamanakrīḍā vihāranārīratipramodāḥ syuḥ /
teṣu hi varṣeṣu sadā na tatra duḥkhaṃ na vā śokaḥ

18.100

ye teṣāmadhivāsāḥ purāṇavādeṣu parvatāḥ proktāḥ /
sambhogasteṣu bhavetkarmārambho bhavedasmin

18.101

prahasanamapi vijñeyaṃ dvividhaṃ śuddhaṃ tathā saṅkīrṇam /
aṅkasya lakṣaṇamidaṃ vyākhyātamaśeṣayogamātragatam

18.102

prahasanamataḥ paraṃ salakṣaṇaṃ saṃpravakṣyāmi /
vakṣyāmi tayoryuktyā pṛthagpṛthaglakṣaṇaviśeṣam

18.103

bhagavattāpasaviprairanyairapi hāsyavādasambaddham /
kāpuruṣasaṃprayuktaṃ parihāsābhāṣaṇaprāyam

18.104

avikṛtabhāṣācāraṃ viśeṣabhāvopapannacaritapadam /
niyatagativastuviṣayaṃ śuddhaṃ jñeyaṃ prahasanaṃ tu

18.105

veśyāceṭanapuṃsakaviṭadhūrtā bandhakī ca yatra syuḥ /
anibhṛtaveṣaparicchadaceṣṭitakaraṇaistu saṃkīrṇam

18.106

lokopacārayuktā yā vārtā yaśca dambhasaṃyogaḥ /
sa prahasane prayojyo dhūrtapravivādasampannaḥ

18.107

vīthyaṅgaiḥ saṃyuktaṃ kartavyaṃ prahasanaṃ yathāyogyam /
bhāṇasyāpi tu lakṣaṇamataḥ paraṃ saṃpravakṣyāmi

18.108

ātmānubhūtaśaṃsī parasaṃśrayavarṇanāviśeṣastu /
vividhāśrayo hi bhāṇo vijñeyastvekahāryaśca

18.109

paravacanamātmasaṃsthaṃ prativacanairuttamottamagrathitaiḥ /
ākāśapuruṣakathitairaṅgavikārairabhinayaiścaiva

18.110

dhūrtaviṭasaṃprayojyo nānāvasthāntarātmakaścaiva /
ekāṅko bahuceṣṭaḥ satataṃ kāryo budhairbhāṇaḥ

18.111

bhāṇasyāpi hi nikhilaṃ lakṣaṇamuktaṃ tathāgamānugatam /
vīthyāḥ saṃprati nikhilaṃ kathayāmi yathākramaṃ viprāḥ

18.112

sarvarasalakṣaṇāḍhyā yuktā hyaṅgaistrayodaśabhiḥ /
vīthī syādekāṅkā tathaikahāryā dvihāryā vā

18.113

adhamottamamadhyābhiryuktā syātprakṛtibhistisṛbhiḥ /
uddhātyakāvalagitāvaspanditanālyasatpralāpāśca

18.114

vākkelyatha prapañco mṛdavādhibale chalaṃ trigatam /
vyāhāro gaṇḍaśca trayodaśāṅgānyudāhṛtānyasyāḥ

18.115

atha vīthī saṃproktā lakṣaṇameṣāṃ pravakṣyāmi /
padāni tvagatārthāni ye narāḥ punarādarāt

18.116

yojayanti padairanyaistaduddhātyakamucyate /
yatrānyasmin samāveśya kāryamanyatprasādhyate

18.117

taccāvalagitaṃ nāma vijñeyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ /
ākṣipte 'rthe tu kasmi.ṇścicchubhāśubhasamutthite

18.118

kauśalāducyate 'nyo 'rthastadavaspanditaṃ bhavet /
hāsyenopagatārthaprahelikā nāliketi vijñeyā

18.119

mūrkhajanasannikarṣe hitamapi yatra prabhāṣate vidvān /
na ca gṛhyate 'sya vacanaṃ vijñeyo 'satpralāpo 'sau

18.120

ekadviprativacanā vākkelī syātprayoge 'smin /
yadasadbhūtaṃ vacanaṃ saṃstavayuktaṃ dvayoḥ parasparaṃ yattu

18.121

ekasya cārthahetoḥ sa hāsyajananaḥ prapañcaḥ syāt /
yatkāraṇād guṇānāṃ doṣīkaraṇaṃ bhavedvivādakṛtam

18.122

doṣaguṇīkaraṇaṃ vā tanmṛdavaṃ nāma vijñeyam /
paravacanamātmanaścottarottarasamudbhavaṃ dvayoryatra

18.123

anyonyārthaviśeṣakamadhibalamiti tad budhairjñeyam /
anyārthameva vākyaṃ chalamabhisandhānahāsyaroṣakaram

18.124

śrutisārūpyādyasmin bahavo 'rthā yuktibhirniyujyante /
yaddhāsyamahāsyaṃ vā tattrigataṃ nāma vijñeyam

18.125

pratyakṣavṛttirukto vyāhāro hāsyaleśārthaḥ /
saṃrambhasaṃbhramayutaṃ vivādayuktaṃ tathāpavādakṛtam

18.126

bahuvacanākṣepakṛtaṃ gaṇḍaṃ pravadanti tattvajñāḥ |
iti daśarūpavidhānaṃ sarvaṃ proktaṃ mayā hi lakṣaṇataḥ /
punarasya śarīragataṃ sandhividhau lakṣaṇaṃ vakṣye

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc