નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 18

ઇતિ ભરતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે વાગભિનયે કાવ્યલક્ષણો નામ ષોડશો ઽધ્યાયઃ
અથ અષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ
વર્ત્તયિષ્યામ્યહં વિપ્રા દશરૂપવિકલ્પનમ્ ।
નામતઃ કર્મતશ્ચૈવ તથા ચૈવ પ્રયોગતઃ

નાટકં સપ્રકરણમઙ્કો વ્યાયોગ એવ ચ ।
ભાણઃ સમવકારશ્ચ વીથી પ્રહસનં ડિમઃ

ઈહામૃગશ્ચ વિજ્ઞેયા દશેમે નાટ્યલક્ષણે ।
એતેષાં લક્ષણમહં વ્યાખ્યાસ્યામ્યનુપૂર્વશઃ

સર્વેષામેવ કાવ્યાનાં માતૃકા વૃત્તયઃ સ્મૃતાઃ ।
આભ્યો વિનિસૃતં હ્યેતદ્દશરૂપં પ્રયોગતઃ

જાતિભિઃ શ્રુતિભિશ્ચૈવ સ્વરા ગ્રામત્વમાગતાઃ ।
યથા તથા વૃત્તિભેદૈઃ કાવ્યબન્ધા ભવન્તિ હિ

ગ્રામૌ પૂર્ણસ્વરૌ દ્વૌ તુ યથા વૈ ષડ્જમધ્યમૌ ।
સર્વવૃત્તિવિનિષ્પન્નૌ કાવ્યબન્ધૌ તથા ત્વિમૌ

જ્ઞેયં પ્રકરણં ચૈવ તથા નાટકમેવ ચ ।
સર્વવૃત્તિવિનિષ્પન્નં નાનાબન્ધસમાશ્રયમ્

વીથી સમવકારશ્ચ તથેહામૃગ એવ ચ ।
ઉત્સૃષ્ટિકાઙ્કો વ્યાયોગો ભાણઃ પ્રહસનં ડિમઃ

કૈશિકીવૃત્તિહીનાનિ રૂપાણ્યેતાનિ કારયેત્ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ કાવ્યબન્ધવિકલ્પનમ્

પ્રખ્યાતવસ્તુવિષયં પ્રખ્યાતોદાત્તનાયકં ચૈવ ।
રાજર્ષિવંશ્યચરિતં તથૈવ દિવ્યાશ્રયોપેતમ્

નાનાવિભૂતિભિર્યુતમૃદ્ધિવિલાસાદિભિર્ગુણૈશ્ચૈવ ।
અઙ્કપ્રવેશકાઢ્યં ભવતિ હિ તન્નાટકં નામ

નૃપતીનાં યચ્ચરિતં નાનારસભાવચેષ્ટિતં બહુધા ।
સુખદુઃખોત્પત્તિકૃતં ભવતિ હિ તન્નાટકં નામ

અસ્યાવસ્થોપેતં કાર્યં પ્રસમીક્ષ્ય બિન્દુવિસ્તારાત્ ।
કર્તવ્યો ઽઙ્કઃ સો ઽપિ તુ ગુણાન્વિતં નાટ્યતત્ત્વજ્ઞૈઃ

અઙ્ક ઇતિ રૂઢિશબ્દો ભાવૈશ્ચ રસૈશ્ચ રોહયત્યર્થાન્ ।
નાનાવિધાનયુક્તો યસ્માત્તસ્માદ્ભવેદઙ્કઃ

અઙ્કસમાપ્તિઃ કાર્યા કાવ્યચ્છેદેન બીજસંહારઃ ।
વસ્તુવ્યાપી બિન્દુઃ કાવ્યસમુત્થો ઽત્ર નિત્યં સ્યાત્

યત્રાર્થસ્ય સમાપ્તિર્યત્ર ચ બીજસ્ય ભવતિ સંહારઃ ।
કિઞ્ચિદવલગ્નબિન્દુઃ સો ઽઙ્ક ઇતિ સદાવગન્તવ્યઃ

યે નાયકા નિગદિતાસ્તેષાં પ્રત્યક્ષચરિતસંયોગઃ ।
નાનાવસ્થોપેતઃ કાર્યસ્ત્વઙ્કો ઽવિપ્રકૃષ્ટસ્તુ

નાયકદેવીગુરુજનપુરોહિતામાત્યસાર્થવાહાનામ્ ।
નૈકરસાન્તરવિહિતો હ્યઙ્ક ઇતિ સ વેદિતવ્યસ્તુ

પઞ્ચાક્ષરા દશપરા હ્યઙ્કાઃ સ્યુર્નાટકે પ્રકરણે ચ ।
નિષ્ક્રામઃ સર્વેષાં યસ્મિન્નઙ્કઃ સ વિજ્ઞેયઃ

ક્રોધપ્રસાદશોકાઃ શાપોત્સર્ગો ઽથ વિદ્રવોદ્વાહૌ ।
અદ્ભુતસમ્ભવદર્શનમઙ્કે પ્રત્યક્ષજાનિ સ્યુઃ

એકદિવસપ્રવૃત્તઃ કાર્યસ્ત્વઙ્કો ઽર્થબીજમધિકૃત્ય ।
આવશ્યકકાર્યાણામવિરોધેન પ્રયોગેષુ

એકાઙ્કેન કદાચિદ્બહૂનિ કાર્યાણિ યોજયેદ્ધીમાન્ ।
આવશ્યકાવિરોધેન તત્ર કાવ્યાનિ કાર્યાણિ

રઙ્ગં તુ યે પ્રવિષ્ટાઃ સર્વેષાં ભવતિ તત્ર નિષ્ક્રામઃ ।
બીજાર્થયુક્તિયુક્તં કૃત્વા કાવ્યં યથાર્થરસમ્

ન બહૂનીહ કાર્યાણિ ત્વેકાઙ્કે વિનિયોજયેત્ ।
આવશ્યકાનાં કાર્યાણાં વિરોધો હિ તથા ભવેત્

જ્ઞાત્વા દિવસાવસ્થાં ક્ષણયામમુહૂર્તલક્ષણોપેતામ્ ।
વિભજેત્સર્વમશેષં પૃથક્પૃથક્કાવ્યમઙ્કેષુ

દિવસાવસાનકાર્યં યદ્યઙ્કે નોપપદ્યતે સર્વમ્ ।
અઙ્કચ્છેદં કૃત્વા પ્રવેશકૈસ્તદ્વિધાતવ્યમ્

વિપ્રકૃષ્ટં તુ યો દેશં ગચ્છેત્કાર્યવશાનુગઃ ।
અઙ્કચ્છેદે ઽથ સંક્ષેપાન્નિર્દિશેત્તં પ્રવેશકૈઃ

સન્નિહિતનાયકો ઽઙ્કઃ કર્તવ્યો નાટકે પ્રકરણે વા ।
પરિજનકથાનુબન્ધઃ પ્રવેશકો નામ વિજ્ઞેયઃ

પ્રકરણનાટકવિષયે પઞ્ચાદ્યા દશપરા ભવન્ત્યઙ્કાઃ ।
અઙ્કાન્તરસન્ધિષુ ચ પ્રવેશકાસ્તેષુ તાવન્તઃ

અનયોરન્તરવિહિતઃ પ્રવેશકો ઽર્થક્રિયાં સમભિવીક્ષ્ય ।
સંક્ષેપાર્થઃ સન્ધિષ્વર્થાનાં સંવિધાતવ્યઃ

અઙ્કચ્છેદં કૃત્વા માસકૃતં વર્ષસઞ્ચિતં વાપિ ।
તત્સર્વં કર્તવ્યં વર્ષાદૂર્ધ્વં ન તુ કદાચિત્

યઃ કશ્ચિત્કાર્યવશાદ્ગચ્છતિ પુરુષઃ પ્રકૃષ્ટમધ્વાનમ્ ।
તત્રાપ્યઙ્કચ્છેદઃ કર્તવ્યઃ પૂર્વવત્તજ્ઞૈઃ

અઙ્કાન્તરાનુસારી સંક્ષેપાર્થમધિકૃત્ય બિન્દૂનામ્ ।
પ્રકરણનાટકવિષયે પ્રવેશકઃ સંવિધાતવ્યઃ

નોત્તમમધ્યમપુરુષૈરાચરિતો નાપ્યુદાત્તવચનકૃતઃ ।
પ્રાકૃતભાષાચારઃ પ્રયોગમાશ્રિત્ય કર્તવ્યઃ

કાલોત્થાનગતિરસૌ વ્યાખ્યાસંરમ્ભકાર્યવિષયાણામ્ ।
અર્થાભિધાનયુક્તઃ પ્રવેશકઃ સ્યાદનેકાર્થઃ

બહ્વાશ્રયમપિ કાર્યં પ્રવેશકૈઃ સંક્ષિપેચ્ચ સન્ધિષુ વા ।
બહુચૂર્ણપદૈર્યુક્તં જનયતિ ખેદં પ્રયોગસ્ય

યત્રાર્થસ્ય સમાપ્તિર્ન ભવત્યઙ્કે પ્રયોગબાહુલ્યાત્ ।
વૃત્તાન્તસ્વલ્પકથૈઃ પ્રવેશકૈઃ સો ઽભિધાતવ્યઃ

યુદ્ધં રાજ્યભ્રંશો મરણં નગરોપરોધનં ચૈવ ।
પ્રત્યક્ષાણિ તુ નાઙ્કે પ્રવેશકૈઃ સંવિધેયાનિ

અઙ્કે પ્રવેશકે ચ પ્રકરણમાશ્રિત્ય નાટકે વાપિ ।
ન વધઃ કર્તવ્યઃ સ્યાદ્યો ઽભ્યુદયી નાયકઃ ખ્યાતઃ

અપસરણમેવ કાર્યં ગ્રહણં વા સન્ધિરેવ વા યોજ્યઃ ।
કાવ્યશ્લેષૈર્બહુભિર્યથારસં નાટ્યતત્ત્વજ્ઞૈઃ

ન મહાજનપરિવારં કર્તવ્યં નાટકં પ્રકરણં વા ।
યે તત્ર કાર્યપુરુષાશ્ચત્વારઃ પઞ્ચ વા તે સ્યુઃ

કાર્યં ગોપુચ્છાગ્રં કર્તવ્યં કાવ્યબન્ધમાસાદ્ય ।
યે ચોદાત્તા ભાવાસ્તે સર્વે પૃષ્ઠતઃ કાર્યાઃ

સર્વેષાં કાવ્યાનાં નાનારસભાવયુક્તિયુક્તાનામ્ ।
નિર્વહણે કર્તવ્યો નિત્યં હિ રસો ઽદ્ભુતસ્તજ્જ્ઞૈઃ

નાટકલક્ષણમેતન્મયા સમાસેન કીર્તિતં વિધિવત્ ।
પ્રકરણમતઃ પરમહં લક્ષણયુક્ત્યા પ્રવક્ષ્યામિ

યત્ર કવિરાત્મશક્ત્યા વસ્તુ શરીરં ચ નાયકં ચૈવ ।
ઔત્પત્તિકં પ્રકુરુતે પ્રકરણમિતિ તદ્બુધૈર્જ્ઞેયમ્

યદનાર્ષમથાહાર્યં કાવ્યં પ્રકરોત્યભૂતગુણયુક્તમ્ ।
ઉત્પન્નબીજવસ્તુ પ્રકરણમિતિ તદપિ વિજ્ઞેયમ્

યન્નાટકે મયોક્તં વસ્તુ શરીરં ચ વૃત્તિભેદાશ્ચ ।
તત્પ્રકરણે ઽપિ યોજ્યં સલક્ષણં સર્વસન્ધિષુ તુ

વિપ્રવણિક્ષચિવાનાં પુરોહિતામાત્યસાર્થવાહાનામ્ ।
ચરિતં યન્નૈકવિધં જ્ઞેયં તત્પ્રકરણં નામ

નોદાત્તનાયકકૃતં ન દિવ્યચરિતં ન રાજસમ્ભોગમ્ ।
બાહ્યજનસંપ્રયુક્તં તજ્જ્ઞેયં પ્રકરણં તજ્જ્ઞૈઃ

દાસવિટશ્રેષ્ઠિયુતં વેશસ્ત્ર્યુપચારકારણોપેતમ્ ।
મન્દકુલસ્ત્રીચરિતં કાવ્યં કાર્યં પ્રકરણે તુ

સચિવશ્રેષ્ઠિબ્રાહ્મણપુરોહિતામાત્યસાર્થવાહાનામ્ ।
ગૃહવાર્તા યત્ર ભવેન્ન તત્ર વેશ્યાઙ્ગના કાર્યા

યદિ વેશયુવતિયુક્તં ન કુલસ્ત્રી સઙ્ગમો ઽપિ સ્યાત્ ।
અથ કુલજનપ્રયુક્તં ન વેશયુવતિર્ભવેત્તત્ર

યદિ વા કારણયુક્ત્યા વેશકુલસ્ત્રીકૃતોપચારઃ સ્યાત્ ।
અવિકૃતભાષાચારં તત્ર તુ પાઠ્યં પ્રયોક્તવ્યમ્

મધ્યમપુરુષૈર્નિત્યં યોજ્યો વિષ્કમ્ભકો ઽત્ર તત્ત્વજ્જ્ઞૈઃ ।
સંસ્કૃતવચનાનુગતઃ સંક્ષેપાર્થઃ પ્રવેશકવત્

શુદ્ધઃ સંકીર્ણો વા દ્વિવિધો વિષ્કમ્ભકો ઽપિ કર્તવ્યઃ ।
મધ્યમપાત્રઃ શુદ્ધઃ સંકીર્ણો નીચમધ્યકૃતઃ

અઙ્કાન્તરાલવિહિતઃ પ્રવેશકો ઽર્થક્રિયાં સમભિવીક્ષ્ય ।
સંક્ષેપાત્સન્ધીનામર્થાનાં ચૈવ કર્તવ્યઃ

અનયોશ્ચ બન્ધયોગાદન્યો ભેદઃ પ્રયોક્તૃભિઃ કાર્યઃ ।
પ્રખ્યાતસ્ત્વિતરો વા નાટકયોગે પ્રકરણે વા

પ્રકરણનાટકભેદાદુત્પાદ્યં વસ્તુ નાયકં નૃપતિમ્ ।
અન્તઃપુરસઙ્ગીતકકન્યામધિકૃત્ય કર્તવ્યા

સ્ત્રીપ્રાયા ચતુરઙ્કા લલિતાભિનયાત્મિકા સુવિહિતાઙ્ગી ।
બહુનૃત્તગીતપાઠ્યા રતિસમ્ભોગાત્મિકા ચૈવ

રાજોપચારયુક્તા પ્રસાદનક્રોધદમ્ભસંયુક્તા ।
નાયકદેવીદૂતી સપરિજના નાટિકા જ્ઞેયા

અન્તર્ભાવગતા હ્યેષા ભાવયોરુભયોર્યતઃ ।
અત એવ દશૈતાનિ રૂપાણીત્યુદિતાનિ વૈ

પ્રકરણનાટકલક્ષણમુક્તં વિપ્રા મયા સમાસેન ।
વક્ષ્યામ્યતઃ પરમહં લક્ષણં યુક્ત્યા સમવકારમ્

દેવાસુરબીજકૃતઃ પ્રખ્યાતોદાત્તનાયકશ્ચૈવ ।
ત્ર્યઙ્કસ્તથા ત્રિકપટસ્ત્રિવિદ્રવઃ સ્યાત્ત્રિશૃઙ્ગારઃ

દ્વાદશનાયકબહુલો હ્યષ્ટાદશનાડિકાપ્રમાણશ્ચ ।
વક્ષ્યામ્યસ્યાઙ્કવિધિં યાવત્યો નાડિકા યત્ર

અઙ્કસ્તુ સપ્રહસનઃ સવિદ્રવઃ સકપટઃ સવીથીકઃ ।
દ્વાદશનાડીવિહિતઃ પ્રથમઃ કાર્યઃ ક્રિયોપેતઃ

કાર્યસ્તથા દ્વિતીયઃ સમાશ્રિતો નાડિકાશ્ચતસ્રસ્તુ ।
વસ્તુસમાપનવિહિતો દ્વિનાડિકઃ સ્યાત્તૃતીયસ્તુ

નાડીસંજ્ઞા જ્ઞેયા માનં કાલસ્ય યન્મુહૂર્તાર્ધમ્ ।
તન્નાડિકાપ્રમાણં યથોક્તમઙ્કેષુ સંયોજ્યમ્

યા નાડિકેતિ સંજ્ઞા કાલવિભાગે ક્રિયાભિસંપન્ના ।
કાર્યા ચ સા પ્રયત્નાદ્યથા ક્રમેણૈવ શાસ્ત્રોક્તા

અઙ્કો ઽઙ્કસ્ત્વન્યાર્થઃ કર્તવ્યઃ કાવ્યબન્ધમાસાદ્ય ।
અર્થં હિ સમવકારે હ્યપ્રતિસમ્બન્ધમિચ્છન્તિ

યુદ્ધજલસમ્ભવો વા વાય્વગ્નિગજેન્દ્રસંભ્રમકૃતો વા ।
નગરોપરોધજો વા વિજ્ઞેયો વિદ્રવસ્ત્રિવિધઃ

વસ્તુગતક્રમવિહિતો દેવવશાદ્વા પરપ્રયુક્તો વા ।
સુખદુઃખોત્પત્તિકૃતસ્ત્રિવિધઃ કપટો ઽત્ર વિજ્ઞેયઃ

ત્રિવિધશ્ચાત્ર વિધિજ્ઞૈઃ પૃથક્પૃથક્કાર્યવિહિતાર્થઃ ।
શૃઙ્ગારઃ કર્તવ્યો ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ

યસ્મિન્ ધર્મપ્રાપકમાત્મહિતં ભવતિ સાધનં બહુધા ।
વ્રતનિયમતપોયુક્તો જ્ઞેયો ઽસૌ ધર્મશૃઙ્ગારઃ

અર્થસ્યેચ્છાયોગાદ્બહુધા ચૈવાર્થતો ઽર્થશૃઙ્ગારઃ ।
સ્ત્રીસંપ્રયોગવિષયેષ્વર્થાર્થા વા રતિર્યત્ર

કન્યાવિલોભનકૃતં પ્રાપ્તૌ સ્ત્રીપુંસયોસ્તુ રમ્યં વા ।
નિભૃતં સાવેગં વા યસ્ય ભવેત્કામશૃઙ્ગારઃ

ઉષ્ણિગ્ગાયત્ર્યાદીન્યન્યાનિ ચ યાનિ બન્ધકુટિલાનિ ।
વૃત્તાનિ સમવકારે કવિભિસ્તાનિ પ્રયોજ્યાનિ

એવં કાર્યસ્તજ્જ્ઞૈર્નાનારસસંશ્રયઃ સમવકારઃ ।
વક્ષ્યામ્યતઃ પરમહં લક્ષણમીહામૃગસ્યાપિ

દિવ્યાપુરુષાશ્રયકૃતો દિવ્યસ્ત્રીકારણોપગતયુદ્ધઃ ।
સુવિહિતવસ્તુનિબદ્ધો વિપ્રત્યયકારકશ્ચૈવ

ઉદ્ધતપુરુષપ્રાયઃ સ્ત્રીરોષગ્રથિતકાવ્યબન્ધશ્ચ ।
સંક્ષોભવિદ્રવકૃતઃ સંફેટકૃતસ્તથા ચૈવ

સ્ત્રીભેદનાપહરણાવમર્દનપ્રાપ્તવસ્તુશૃઙ્ગારઃ ।
ઈહામૃગસ્તુ કાર્યઃ સુસમાહિતકાવ્યબન્ધશ્ચ

યદ્વ્યાયોગે કાર્યં યે પુરુષા વૃત્તયો રસાશ્ચૈવ ।
ઈહામૃગે ઽપિ તે સ્યુઃ કેવલમમરસ્ત્રિયા યોગઃ

યત્ર તુ વધેપ્સિતાનાં વધો હ્યુદગ્રો ભવેદ્ધિ પુરુષાણામ્ ।
કિઞ્ચિદ્વ્યાજં કૃત્વા તેષાં યુદ્ધં શમયિતવ્યમ્

ઈહામૃગસ્ય લક્ષણમુક્તં વિપ્રાઃ સમાસયોગેન ।
ડિમલક્ષણં તુ ભૂયો લક્ષણયુક્ત્યા પ્રવક્ષ્યામિ

પ્રખ્યાતવસ્તુવિષયઃ પ્રખ્યાતોદાત્તનાયકશ્ચૈવ ।
ષડ્રસલક્ષણયુક્તશ્ચતુરઙ્કો વૈ ડિમઃ કાર્યઃ

શૃઙ્ગારહાસ્યવર્જં શેષૈઃ સર્વૈ રસૈઃ સમાયુક્તઃ ।
દીપ્તરસકાવ્યયોનિર્નાનાભાવોપસમ્પન્નઃ

નિર્ઘાતોલ્કાપાતૈરુપરાગેણેન્દુસૂર્યયોર્યુક્તઃ ।
યુદ્ધનિયુદ્ધાધર્ષણસંફેટકૃતશ્ચ કર્તવ્યઃ

માયેન્દ્રજાલબહુલો બહુપુસ્તોત્થાનયોગયુક્તશ્ચ ।
દેવભુજગેન્દ્રરાક્ષસયક્ષપિશાચાવકીર્ણશ્ચ

ષોડશનાયકબહુલઃ સાત્વત્ત્યારભટીવૃત્તિસમ્પન્નઃ ।
કાર્યો ડિમઃ પ્રયત્નાન્નાનાશ્રયભાવસમ્પન્નઃ

ડિમલક્ષણમિત્યુક્તં મયા સમાસેન લક્ષણાનુગતમ્ ।
વ્યાયોગસ્ય તુ લક્ષણમતઃ પરં સંપ્રવક્ષ્યામિ

વ્યાયોગસ્તુ વિધિજ્ઞૈઃ કાર્યઃ પ્રખ્યાતનાયકશરીરઃ ।
અલ્પસ્ત્રીજનયુક્તસ્ત્વેકાહકૃતસ્તથા ચૈવ

બહવશ્ચ તત્ર પુરુષા વ્યાયચ્છન્તે યથા સમવકારે ।
ન ચ દિવ્યનાયકયુક્તઃ કાર્યસ્ત્વેકાઙ્ક એવાયમ્

ન ચ દિવ્યનાયકકૃતઃ કાર્યો રાજર્ષિનાયકનિબદ્ધઃ ।
યુદ્ધનિયુદ્ધાઘર્ષણસંઘર્ષકૃતશ્ચ કર્તવ્યઃ

એવંવિધસ્તુ કાર્યો વ્યાયોગો દીપ્તકાવ્યરસયોનિઃ ।
વક્ષ્યામ્યતઃ પરમહં લક્ષણમુત્સૃષ્ટાઙ્કસ્ય

પ્રખ્યાતવસ્તુવિષયસ્ત્વપ્રખ્યાતઃ કદાચિદેવ સ્યાત્ ।
દિવ્યપુરુષૈર્વિયુક્તઃ શેષૈર્યુક્તો ભવેત્પુંભિઃ

કરુણરસપ્રાયકૃતો નિવૃત્તયુદ્ધોદ્યતપ્રહારશ્ચ ।
સ્ત્રીપરિદેવિતબહુલો નિર્વેદિતભાષિતશ્ચૈવ

નાનાવ્યાકુલચેષ્ટઃ સાત્વત્ત્યારભટિકૈશિકીહીનઃ ।
કાર્યઃ કાવ્યવિધિજ્ઞૈઃ સતતં હ્યુત્સૃષ્ટિકાઙ્કસ્તુ

યદ્દિવ્યનાયકકૃતં કાવ્યં સંગ્રામબન્ધવધયુક્તમ્ ।
તદ્ભારતે તુ વર્ષે કર્તવ્યં કાવ્યબન્ધેષુ

કસ્માદ્ભારતમિષ્ટં વર્ષેષ્વન્યેષુ દેવવિહિતેષુ ।
હૃદ્યા સર્વા ભૂમિઃ શુભગન્ધા કાઞ્ચની યસ્માત્

ઉપવનગમનક્રીડા વિહારનારીરતિપ્રમોદાઃ સ્યુઃ ।
તેષુ હિ વર્ષેષુ સદા ન તત્ર દુઃખં ન વા શોકઃ

યે તેષામધિવાસાઃ પુરાણવાદેષુ પર્વતાઃ પ્રોક્તાઃ ।
સમ્ભોગસ્તેષુ ભવેત્કર્મારમ્ભો ભવેદસ્મિન્

પ્રહસનમપિ વિજ્ઞેયં દ્વિવિધં શુદ્ધં તથા સઙ્કીર્ણમ્ ।
અઙ્કસ્ય લક્ષણમિદં વ્યાખ્યાતમશેષયોગમાત્રગતમ્

પ્રહસનમતઃ પરં સલક્ષણં સંપ્રવક્ષ્યામિ ।
વક્ષ્યામિ તયોર્યુક્ત્યા પૃથગ્પૃથગ્લક્ષણવિશેષમ્

ભગવત્તાપસવિપ્રૈરન્યૈરપિ હાસ્યવાદસમ્બદ્ધમ્ ।
કાપુરુષસંપ્રયુક્તં પરિહાસાભાષણપ્રાયમ્

અવિકૃતભાષાચારં વિશેષભાવોપપન્નચરિતપદમ્ ।
નિયતગતિવસ્તુવિષયં શુદ્ધં જ્ઞેયં પ્રહસનં તુ

વેશ્યાચેટનપુંસકવિટધૂર્તા બન્ધકી ચ યત્ર સ્યુઃ ।
અનિભૃતવેષપરિચ્છદચેષ્ટિતકરણૈસ્તુ સંકીર્ણમ્

લોકોપચારયુક્તા યા વાર્તા યશ્ચ દમ્ભસંયોગઃ ।
સ પ્રહસને પ્રયોજ્યો ધૂર્તપ્રવિવાદસમ્પન્નઃ

વીથ્યઙ્ગૈઃ સંયુક્તં કર્તવ્યં પ્રહસનં યથાયોગ્યમ્ ।
ભાણસ્યાપિ તુ લક્ષણમતઃ પરં સંપ્રવક્ષ્યામિ

આત્માનુભૂતશંસી પરસંશ્રયવર્ણનાવિશેષસ્તુ ।
વિવિધાશ્રયો હિ ભાણો વિજ્ઞેયસ્ત્વેકહાર્યશ્ચ

પરવચનમાત્મસંસ્થં પ્રતિવચનૈરુત્તમોત્તમગ્રથિતૈઃ ।
આકાશપુરુષકથિતૈરઙ્ગવિકારૈરભિનયૈશ્ચૈવ

ધૂર્તવિટસંપ્રયોજ્યો નાનાવસ્થાન્તરાત્મકશ્ચૈવ ।
એકાઙ્કો બહુચેષ્ટઃ સતતં કાર્યો બુધૈર્ભાણઃ

ભાણસ્યાપિ હિ નિખિલં લક્ષણમુક્તં તથાગમાનુગતમ્ ।
વીથ્યાઃ સંપ્રતિ નિખિલં કથયામિ યથાક્રમં વિપ્રાઃ

સર્વરસલક્ષણાઢ્યા યુક્તા હ્યઙ્ગૈસ્ત્રયોદશભિઃ ।
વીથી સ્યાદેકાઙ્કા તથૈકહાર્યા દ્વિહાર્યા વા

અધમોત્તમમધ્યાભિર્યુક્તા સ્યાત્પ્રકૃતિભિસ્તિસૃભિઃ ।
ઉદ્ધાત્યકાવલગિતાવસ્પન્દિતનાલ્યસત્પ્રલાપાશ્ચ

વાક્કેલ્યથ પ્રપઞ્ચો મૃદવાધિબલે છલં ત્રિગતમ્ ।
વ્યાહારો ગણ્ડશ્ચ ત્રયોદશાઙ્ગાન્યુદાહૃતાન્યસ્યાઃ

અથ વીથી સંપ્રોક્તા લક્ષણમેષાં પ્રવક્ષ્યામિ ।
પદાનિ ત્વગતાર્થાનિ યે નરાઃ પુનરાદરાત્

યોજયન્તિ પદૈરન્યૈસ્તદુદ્ધાત્યકમુચ્યતે ।
યત્રાન્યસ્મિન્ સમાવેશ્ય કાર્યમન્યત્પ્રસાધ્યતે

તચ્ચાવલગિતં નામ વિજ્ઞેયં નાટ્યયોક્તૃભિઃ ।
આક્ષિપ્તે ઽર્થે તુ કસ્મિ.ણ્શ્ચિચ્છુભાશુભસમુત્થિતે

કૌશલાદુચ્યતે ઽન્યો ઽર્થસ્તદવસ્પન્દિતં ભવેત્ ।
હાસ્યેનોપગતાર્થપ્રહેલિકા નાલિકેતિ વિજ્ઞેયા

મૂર્ખજનસન્નિકર્ષે હિતમપિ યત્ર પ્રભાષતે વિદ્વાન્ ।
ન ચ ગૃહ્યતે ઽસ્ય વચનં વિજ્ઞેયો ઽસત્પ્રલાપો ઽસૌ

એકદ્વિપ્રતિવચના વાક્કેલી સ્યાત્પ્રયોગે ઽસ્મિન્ ।
યદસદ્ભૂતં વચનં સંસ્તવયુક્તં દ્વયોઃ પરસ્પરં યત્તુ

એકસ્ય ચાર્થહેતોઃ સ હાસ્યજનનઃ પ્રપઞ્ચઃ સ્યાત્ ।
યત્કારણાદ્ ગુણાનાં દોષીકરણં ભવેદ્વિવાદકૃતમ્

દોષગુણીકરણં વા તન્મૃદવં નામ વિજ્ઞેયમ્ ।
પરવચનમાત્મનશ્ચોત્તરોત્તરસમુદ્ભવં દ્વયોર્યત્ર

અન્યોન્યાર્થવિશેષકમધિબલમિતિ તદ્ બુધૈર્જ્ઞેયમ્ ।
અન્યાર્થમેવ વાક્યં છલમભિસન્ધાનહાસ્યરોષકરમ્

શ્રુતિસારૂપ્યાદ્યસ્મિન્ બહવો ઽર્થા યુક્તિભિર્નિયુજ્યન્તે ।
યદ્ધાસ્યમહાસ્યં વા તત્ત્રિગતં નામ વિજ્ઞેયમ્

પ્રત્યક્ષવૃત્તિરુક્તો વ્યાહારો હાસ્યલેશાર્થઃ ।
સંરમ્ભસંભ્રમયુતં વિવાદયુક્તં તથાપવાદકૃતમ્

બહુવચનાક્ષેપકૃતં ગણ્ડં પ્રવદન્તિ તત્ત્વજ્ઞાઃ ।
ઇતિ દશરૂપવિધાનં સર્વં પ્રોક્તં મયા હિ લક્ષણતઃ ।
પુનરસ્ય શરીરગતં સન્ધિવિધૌ લક્ષણં વક્ષ્યે